Ks. dr hab. Tomasz Janusz Moskal, prof. KUL, urodzony 22 stycznia 1972 r. w Nisku (woj. podkarpackie). Studia teologiczno-filozoficzne w KUL - 1992-1998 (WSD Sandomierz). Magisterium - 1998 (Dzieje parafii Racławice w latach 1918-1939). Święcenia kapłańskie - 1998. Studia specjalistyczne z historii Kościoła w KUL - 1999-2004. Doktorat 2004 (Biblioteki parafialne w archidiakonacie sandomierskim w XVIII wieku). Habilitacja 2014 (na podstawie dorobku naukowego i rozprawy: Książka w kulturze sandomierskiego środowiska kolegiackiego do 1818 roku). Pracownik KUL: od 2004 r. - asystent, 2005 - adiunkt, 2017 - profesor nadzwyczajny, aktualnie przy Katedrze Historii Kościoła w Sekcji Historii Kościoła i Patrologii Instytutu Nauk Teologicznych na Wydziale Teologii. Sekretarz Sekcji Historyków Kościoła w Polsce, Dyrektor Instytutu Nauk Teologicznych na Wydziale Teologii KUL od 2020. Kanonik Honorowy Sandomierskiej Kapituły Katedralnej. W dniu 27 lipca 2016 r. za wzorowe, wyjątkowo sumienne wykonywanie obowiązków wynikających z pracy zawodowej odznaczony przez Prezydenta RP Andrzeja Dudę Brązowym Medalem za Długoletnią Służbę. Główne kierunki zainteresowań naukowych: biblioteki kościelne w okresie staropolskim, duchowieństwo parafialne w okresie przedrozbiorowym, edytorstwo źródeł do dziejów Kościoła polskiego XVI-XVIII w. Autor 5 monografii, redaktor kolejnych 5 oraz 25 tomów czasopisma Roczniki Teologiczne, opublikował ponad 120 artykułów naukowych, popularnonaukowych, recenzji i haseł encyklopedycznych. Wygłosił referaty na 46 konferencjach i sympozjach naukowych.
The Parish Library in Biala in the Light of the General Inspection in 1748 The parish in Biala wa... more The Parish Library in Biala in the Light of the General Inspection in 1748 The parish in Biala was established before 1325. In the Old-Polish period its territory was included in the Zawichost Archdeaconry in the Krakow Diocese. A lot of valuable information about its functioning is supplied by the inspection protocols. The protocol from 1748 that is used in the present article contains an interesting list of books kept in the parish library. Analyzing the contents of the library one may state without any doubts that it had a typically pastoral character. Homily books (by Matthew Faber, Henry Engelgrave, Antoni Andrzej Wegrzynowicz) and theological ones (by James Marchant, Francis Tolet, Ferdynand Ohm Januszewski, Adam of Opatow, Jan Dymitr Solikowski) were a help in the work at the pulpit and in the confessional. The presence of the representative of classical literature – Terence – might have resulted from the priests' personal interests. However, the lack of the Bible, of wor...
W Koprzywnicy okresu staropolskiego źródła odnotowują funkcjonowanie czterech kościołów pod wezwa... more W Koprzywnicy okresu staropolskiego źródła odnotowują funkcjonowanie czterech kościołów pod wezwaniem: Wszystkich Świętych, św. Leonarda, Ducha Świętego oraz klasztorny św. Floriana. Najstarszym był parafialny pw. Wszystkich Świętych, który służył lokalnej parafii do 1821 r. Po renowacji w XIX w. został kaplicą. Dopiero od 2000 r. na nowo stał się świątynią parafialną. Kościół pw. św. Floriana służył sprowadzonym do Koprzywnicy w 1185 r. cystersom, zaś po ich kasacie został przemianowany na parafialny. Dwa pozostałe zostały zlikwidowane: św. Leonarda w XVI w., zaś Ducha Świętego na początku XIX w. Artykuł ukazuje stan kościołów oraz duchowieństwo koprzywnickie na przełomie XVIII/XIX wieku.
The Parish Library in Biala in the Light of the General Inspection in 1748 The parish in Biala wa... more The Parish Library in Biala in the Light of the General Inspection in 1748 The parish in Biala was established before 1325. In the Old-Polish period its territory was included in the Zawichost Archdeaconry in the Krakow Diocese. A lot of valuable information about its functioning is supplied by the inspection protocols. The protocol from 1748 that is used in the present article contains an interesting list of books kept in the parish library. Analyzing the contents of the library one may state without any doubts that it had a typically pastoral character. Homily books (by Matthew Faber, Henry Engelgrave, Antoni Andrzej Wegrzynowicz) and theological ones (by James Marchant, Francis Tolet, Ferdynand Ohm Januszewski, Adam of Opatow, Jan Dymitr Solikowski) were a help in the work at the pulpit and in the confessional. The presence of the representative of classical literature – Terence – might have resulted from the priests' personal interests. However, the lack of the Bible, of wor...
W Koprzywnicy okresu staropolskiego źródła odnotowują funkcjonowanie czterech kościołów pod wezwa... more W Koprzywnicy okresu staropolskiego źródła odnotowują funkcjonowanie czterech kościołów pod wezwaniem: Wszystkich Świętych, św. Leonarda, Ducha Świętego oraz klasztorny św. Floriana. Najstarszym był parafialny pw. Wszystkich Świętych, który służył lokalnej parafii do 1821 r. Po renowacji w XIX w. został kaplicą. Dopiero od 2000 r. na nowo stał się świątynią parafialną. Kościół pw. św. Floriana służył sprowadzonym do Koprzywnicy w 1185 r. cystersom, zaś po ich kasacie został przemianowany na parafialny. Dwa pozostałe zostały zlikwidowane: św. Leonarda w XVI w., zaś Ducha Świętego na początku XIX w. Artykuł ukazuje stan kościołów oraz duchowieństwo koprzywnickie na przełomie XVIII/XIX wieku.
Parafia Racławice k. Niska, została erygowana na przełomie XIII/XIV wieku. Źródła historyczne poś... more Parafia Racławice k. Niska, została erygowana na przełomie XIII/XIV wieku. Źródła historyczne poświadczają w okresie staropolskim obecność co najmniej 3 kościołów. W połowie XVIII wieku właściciel części Racławic i Przędzela, Józef Grabiński, ufundował świątynię, która spłonęła w 1914 roku. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę w 1918 roku przystąpiono do budowy nowego ośrodka kultu. Świątynia została poświęcona 8 maja 1922 roku. Inwentarz parafialny z 1923 roku ukazuje wysiłek, jaki duchowieństwo i wierni podjęli, by wyposażyć kościół w niezbędne paramenty liturgiczne.
Parafia Racławice k. Niska, została erygowana na przełomie XIII/XIV wieku. Źródła historyczne poś... more Parafia Racławice k. Niska, została erygowana na przełomie XIII/XIV wieku. Źródła historyczne poświadczają w okresie staropolskim obecność co najmniej 3 kościołów. W połowie XVIII wieku właściciel części Racławic i Przędzela, Józef Grabiński, ufundował świątynię, która spłonęła w 1914 roku. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę w 1918 roku przystąpiono do budowy nowego ośrodka kultu. Świątynia została poświęcona 8 maja 1922 roku. Inwentarz parafialny z 1923 roku ukazuje wysiłek, jaki duchowieństwo i wierni podjęli, by wyposażyć kościół w niezbędne paramenty liturgiczne.
The Parish Library in Biala in the Light of the General Inspection in 1748 The parish in Biala wa... more The Parish Library in Biala in the Light of the General Inspection in 1748 The parish in Biala was established before 1325. In the Old-Polish period its territory was included in the Zawichost Archdeaconry in the Krakow Diocese. A lot of valuable information about its functioning is supplied by the inspection protocols. The protocol from 1748 that is used in the present article contains an interesting list of books kept in the parish library. Analyzing the contents of the library one may state without any doubts that it had a typically pastoral character. Homily books (by Matthew Faber, Henry Engelgrave, Antoni Andrzej Wegrzynowicz) and theological ones (by James Marchant, Francis Tolet, Ferdynand Ohm Januszewski, Adam of Opatow, Jan Dymitr Solikowski) were a help in the work at the pulpit and in the confessional. The presence of the representative of classical literature – Terence – might have resulted from the priests' personal interests. However, the lack of the Bible, of wor...
W Koprzywnicy okresu staropolskiego źródła odnotowują funkcjonowanie czterech kościołów pod wezwa... more W Koprzywnicy okresu staropolskiego źródła odnotowują funkcjonowanie czterech kościołów pod wezwaniem: Wszystkich Świętych, św. Leonarda, Ducha Świętego oraz klasztorny św. Floriana. Najstarszym był parafialny pw. Wszystkich Świętych, który służył lokalnej parafii do 1821 r. Po renowacji w XIX w. został kaplicą. Dopiero od 2000 r. na nowo stał się świątynią parafialną. Kościół pw. św. Floriana służył sprowadzonym do Koprzywnicy w 1185 r. cystersom, zaś po ich kasacie został przemianowany na parafialny. Dwa pozostałe zostały zlikwidowane: św. Leonarda w XVI w., zaś Ducha Świętego na początku XIX w. Artykuł ukazuje stan kościołów oraz duchowieństwo koprzywnickie na przełomie XVIII/XIX wieku.
The Parish Library in Biala in the Light of the General Inspection in 1748 The parish in Biala wa... more The Parish Library in Biala in the Light of the General Inspection in 1748 The parish in Biala was established before 1325. In the Old-Polish period its territory was included in the Zawichost Archdeaconry in the Krakow Diocese. A lot of valuable information about its functioning is supplied by the inspection protocols. The protocol from 1748 that is used in the present article contains an interesting list of books kept in the parish library. Analyzing the contents of the library one may state without any doubts that it had a typically pastoral character. Homily books (by Matthew Faber, Henry Engelgrave, Antoni Andrzej Wegrzynowicz) and theological ones (by James Marchant, Francis Tolet, Ferdynand Ohm Januszewski, Adam of Opatow, Jan Dymitr Solikowski) were a help in the work at the pulpit and in the confessional. The presence of the representative of classical literature – Terence – might have resulted from the priests' personal interests. However, the lack of the Bible, of wor...
W Koprzywnicy okresu staropolskiego źródła odnotowują funkcjonowanie czterech kościołów pod wezwa... more W Koprzywnicy okresu staropolskiego źródła odnotowują funkcjonowanie czterech kościołów pod wezwaniem: Wszystkich Świętych, św. Leonarda, Ducha Świętego oraz klasztorny św. Floriana. Najstarszym był parafialny pw. Wszystkich Świętych, który służył lokalnej parafii do 1821 r. Po renowacji w XIX w. został kaplicą. Dopiero od 2000 r. na nowo stał się świątynią parafialną. Kościół pw. św. Floriana służył sprowadzonym do Koprzywnicy w 1185 r. cystersom, zaś po ich kasacie został przemianowany na parafialny. Dwa pozostałe zostały zlikwidowane: św. Leonarda w XVI w., zaś Ducha Świętego na początku XIX w. Artykuł ukazuje stan kościołów oraz duchowieństwo koprzywnickie na przełomie XVIII/XIX wieku.
Parafia Racławice k. Niska, została erygowana na przełomie XIII/XIV wieku. Źródła historyczne poś... more Parafia Racławice k. Niska, została erygowana na przełomie XIII/XIV wieku. Źródła historyczne poświadczają w okresie staropolskim obecność co najmniej 3 kościołów. W połowie XVIII wieku właściciel części Racławic i Przędzela, Józef Grabiński, ufundował świątynię, która spłonęła w 1914 roku. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę w 1918 roku przystąpiono do budowy nowego ośrodka kultu. Świątynia została poświęcona 8 maja 1922 roku. Inwentarz parafialny z 1923 roku ukazuje wysiłek, jaki duchowieństwo i wierni podjęli, by wyposażyć kościół w niezbędne paramenty liturgiczne.
Parafia Racławice k. Niska, została erygowana na przełomie XIII/XIV wieku. Źródła historyczne poś... more Parafia Racławice k. Niska, została erygowana na przełomie XIII/XIV wieku. Źródła historyczne poświadczają w okresie staropolskim obecność co najmniej 3 kościołów. W połowie XVIII wieku właściciel części Racławic i Przędzela, Józef Grabiński, ufundował świątynię, która spłonęła w 1914 roku. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę w 1918 roku przystąpiono do budowy nowego ośrodka kultu. Świątynia została poświęcona 8 maja 1922 roku. Inwentarz parafialny z 1923 roku ukazuje wysiłek, jaki duchowieństwo i wierni podjęli, by wyposażyć kościół w niezbędne paramenty liturgiczne.
Sandomierz jest jednym z najstarszych miast w Polsce. Już Gall Anonim zaliczył go do głównych gro... more Sandomierz jest jednym z najstarszych miast w Polsce. Już Gall Anonim zaliczył go do głównych grodów królestwa sedes regni principales. W panoramie tego średniowiecznego miasta bardzo mocno zaznaczyła się obecność Kościoła. Romańska kolegiata z rozwiniętym środowiskiem kanonickim sięgającym XI wieku, bardzo wczesna obecność zakonów: dominikanów, franciszkanów i duchaków datowana na pocz. XIII wieku, czy w końcu pobyt w mieście ludzi tej miary co Wincenty Kadłubek, wywierały silny wpływ na funkcjonowanie lokalnej społeczności. Wśród instytucji kościelnych największa rola przypadała kolegiacie i gromadzącemu się przy niej duchowieństwu. Przewodniczyła mu miejscowa kapituła. W Służbie Bożej wspomagali ją duchowni zorganizowani w kolegia wikariuszy, mansjonarzy, psałterzystów oraz altarzystów. To szerokie i liczne środowisko kolegiackie tworzyły przez wieki osoby, z których wiele na trwale wpisało się w dzieje polskiej kultury. Wymienić wśród nich można nie tylko wspomnianego błogosławionego kronikarza i biskupa Wincentego Kadłubka, ale także kanclerza Mikołaja Trąbę, biskupa krakowskiego Zbigniewa Oleśnickiego, bibliofila i mecenasa sztuki Piotra Tomickiego, założyciela biblioteki na prawach instytucji publicznej Wacława Hieronima Sierakowskiego czy działacza oświeceniowego Hugona Kołłątaja. Uczestniczyli oni w różnym stopniu w tworzeniu nie tylko religijnego ale i kulturalnego oblicza tej grupy. Jednym z jego wymiarów było umiłowanie książki. Cechowali się nim nie tylko wymienieni kanonicy. Lista bibliofilów w gronie sandomierskich duchownych okresu staropolskiego jest długa. Książka odgrywała wielką rolę w ich życiu. Służyła w sprawowaniu liturgii i duszpasterstwie. Stanowiła źródło wiedzy i poznania. Generowała poczynania naukowe. Była wyznacznikiem prywatnych zainteresowań. Stawała się obecna na wielu płaszczyznach życia religijnego, osobistego i zawodowego. Zostały one ukazane w niniejszej pracy. Jedną z nich, przedstawioną w pierwszym rozdziale, była produkcja książki, począwszy od kodeksów rękopiśmiennych. Przy ich produkcji zatrudnieni byli liczni skryptorzy. Dopiero wynalazek Gutenberga spowodował, że ta praca zastąpiona została przez maszynę drukarską. Dzięki temu, książka stała się przedmiotem bardziej dostępnym, rozchodzącym się w wielu egzemplarzach. Zarówno w czasach, kiedy korzystano z pracy kopistów, jak i później, gdy sztuka drukarska stała się powszechna, cenne woluminy stanowiły przedmiot zainteresowania sandomierskiego środowiska kolegiackiego, które było nie tylko odbiorcą książki rękopiśmiennej. Czynnie angażowało się także w jej produkcję. Co więcej, nie ustała ona nawet po upowszechnieniu druku. Jeszcze w XVI wieku darzono księgi ręcznie pisane i ozdabiane wielkim szacunkiem i zamawiano cenne woluminy. Jednakże upływ czasu, wzrastająca popularność słowa drukowanego oraz jego dostępność, zaczęły je wypierać. Druki znajdowały coraz większą liczbę swoich zwolenników także wśród sandomierskiego grona kapitulnego. Z nimi jednak w szczególny sposób związana była troska hierarchów kościelnych odnośnie czystości i prawowierności słowa drukowanego na przestrzeni wieków. W tym celu możemy zauważyć w wielu przypadkach ścisłą współpracę z drukarzami w procesie wydawania książek. Ukazane przykłady udokumentowały cenny wkład bibliofilów z gremium sandomierskiego w rozwój sztuki typograficznej w Polsce. Kolejny rozdział został oświecony drogom, jakimi członkowie sandomierskiego gremium kapitulnego wchodzili w posiadanie cennych dzieł. Pochodziły one w przeważającej mierze z zakupów. Przy nabywaniu kierowano się popularnością dzieła, potrzebą wykorzystania w pracy naukowej lub duszpasterskiej, czy też własnymi zainteresowaniami. Kupowano je w ośrodkach krajowych oraz zagranicznych. W posiadanie książki wchodzono także drogą wymiany. Otrzymywano je od przyjaciół. Przysyłali je autorzy z nadzieją na dobrą recenzję. Były przedmiotem darów. Niejednokrotnie po śmierci bibliofila przekazywano je nowym właścicielom. Byli to spadkobiercy lub instytucje, z którymi duchowni związali się różnymi więzami za życia. Znajdowało to odbicie w ich testamentach. Specyficzną formą gromadzenia książek było zbieractwo. Ten proceder, tak bardzo obecny w XIX-wiecznej rzeczywistości polskiej, w istocie ratował księgozbiory, które na skutek kasat klasztorów ulegały rozproszeniu. Zaangażowanie z jakim gromadzono książki, skutkowało wzmożoną troską o ich odpowiednie opracowanie i przechowywanie. Temu został poświęcony rozdział trzeci. Dla książek przygotowywano specjalne pomieszczenia, które były odpowiednio wyposażone w stosowne regały. W przypadku księgozbiorów, które osiągały znaczną ilość książek, ich uporządkowanie na półkach bardzo często pozostawało w relacji do przygotowanego katalogu. Również mniejsze biblioteki były spisywane. Zachowane wykazy książek stanowią bardzo cenne źródło poznania ich zasobów, wielkości czy zawartości treściowej księgozbioru. W przypadku rozproszenia zbiorów lub ich zniszczeniu, są jedynym źródłem dostarczającym informacji o bibliotece. Z zachowanych książek dowiadujemy się wiele na temat ich właścicieli. Informują nas o tym znaki własnościowe. Exlibris lub superexlibris były najbardziej popularne. Książki opatrzone ręcznymi zapiskami własnościowymi dostarczają także innych informacji, jak np. miejsca zakupu czy ceny. Superexlibrisy wytłoczone na oprawie stanowią wyrazem pasji bibliofilskiej właścicieli. Ponadto same okładki budzą niejednokrotnie zachwyt, wyrażając troskę posiadacza woluminu o jego wygląd. Tak cenne księgozbiory były gromadzone nie tylko ze względu na ich wartość materialną, ale przede wszystkim ze względu na treści w nich zawarte. Ich wykorzystaniu poświęcony został czwarty rozdział. Możliwość wypożyczania książek z księgozbiorów publicznych, czy też użyczania ich sobie przez znajomych, stwarzała szansę zaznajomienia się z tekstem bez konieczności zakupu tytułu. Nabierało to znaczenia w przypadku tzw. białych kruków, lub umożliwiało zdobycie wiedzy osobom niezamożnym. Oczywiście należało także liczyć się z możliwością utraty woluminu. To jednak zdarzało się rzadziej. Tym niemniej pożyczeniu książki przyświecała w głównej mierze jedna myśl: zapoznać się z jej treścią. Realizowano to przez lekturę, której ślady do dziś są widoczne na kartach niejednego dzieła. Przytoczone egzemplifikacje lektury, wydają bardzo pochlebną opinię członkom sandomierskiej wspólnoty kolegiackiej. Dla wielu z nich czytanie książek było czynnością, bez której nie wyobrażali sobie życia. Lektura towarzyszyła im zarówno w czasie pracy, modlitwy jak i odpoczynku. Było to widoczne tak dla wówczas żyjących, których świadectwa są dzisiaj bardzo cenne, jak i dla współczesnych badaczy, którzy cenią sobie każde podkreślenie lub tekst zapisany na marginesie. Na kartach woluminów ich użytkownicy pozostawili ponadto szereg innych notatek, które przemawiają do dzisiaj i przynoszą wiele informacji o ich użytkownikach. Wskazane marginalia są świadectwem aktywnej roli książki w życiu człowieka. Stanowią także dowód zaufania, jakim obdarzano stronice cennych woluminów. Im bowiem powierzano szereg ciekawych informacji z życia prywatnego i publicznego. Wskazane zagadnienia, którym sandomierscy bibliofile poświęcali swój czas realizując się na polu piśmiennictwa, pozwalają ukazać bogactwo ich zainteresowań. Nawet jeśli były to utwory, które dzisiaj tylko specjaliści z danej dziedziny, to są one wyraźnym znakiem ich aktywności naukowej. Ponadto, co jest ważne dla naszych rozważań, pośrednio uzupełnia to braki w zakresie poznania ich prywatnych księgozbiorów, z których z pewnością korzystali w trakcie przygotowywania swoich utworów. Obecność dedykacji drukowanych oraz rękopiśmiennych na kartach współczesnych książek, jest potwierdzeniem stwierdzenia, że stały się one częścią każdego egzemplarza książki. Nadają jej szczególnego wyrazu. Przypominają autorów, odbiorców, czytelników, darczyńców, obdarowanych. Są jednym z tych elementów książki, za którymi w szczególnym stopniu kryje się człowiek. Ważna rola biblioteki w sandomierskim środowisku kolegiackim oddziaływała na inne instytucje i ludzi Sandomierza. Ujęte to zostało w piątym rozdziale. Tworzyli oni bardzo ciekawą mozaikę twórców i odbiorców tej formy kultury. Księgozbiory klasztorne i parafialne uzupełniały kolegiacki, z czasem mu nie tylko dorównując, ale nawet zyskując przewagę w liczbie woluminów. Przebywając w kręgu silnego oddziaływania książki, sandomierskie mieszczaństwo posiadało doskonały wzór do naśladowania. Wzajemne relacje ubogacały i motywowały. Tym bardziej, że lokalne szkolnictwo zostało postawione na bardzo wysokim poziomie. Placówki oświatowe prowadziły kolegiata, zakony, parafie. Młodzież Sandomierza i okolic miała bardzo dobrą okazję dostrzeżenia roli książki w życiu. Niestety, nie wszyscy potrafili to zauważyć. Wiele księgozbiorów uległo rozgrabieniu lub zniszczeniu. Przyczyniały się do tego kataklizmy, wydarzenia polityczno-społeczne, ale też człowiek. Odnośnie każdej książki można skierować stwierdzenie, że przeszła swoją jedyną i niepowtarzalną drogę. W podsumowaniu stwierdzono, że miał Sandomierz w okresie staropolskim wyjątkowo bogate księgozbiory, co bez wątpienia dodawało walorów miastu. Zaś książka, tak ceniona w kolegiackim środowisku, odgrywała ważną rolę w życiu jej właścicieli na różnych płaszczyznach jej funkcjonowania.
Uploads