TR
Hanefî mezhebinin nikâh hukukundaki klasik denklik öğretisine göre erkeğin evleneceği kadına b... more TR Hanefî mezhebinin nikâh hukukundaki klasik denklik öğretisine göre erkeğin evleneceği kadına belli unsurlarda denk olması gerekir. Kişinin kendisinin ve atalarının geçmişinde kölelik ve gayrimüslimlik gibi hususların bulunmaması da bu denklik unsurları arasında yer alır. Dolayısıyla bu ve diğer denklik unsurlarını taşımayan bir erkek bunları taşıyan bir kadına denk görülmediği için ikisi arasında gerçekleşen evlilik, bazı koşullarda bâtıl (geçersiz) kabul edilirken, bazı durumlarda da lâzım (bağlayıcı) görülmez. 8./14. yüzyılın ikinci yarısında Bahrî/Türk Memlükler döneminde üst düzey rütbeli bir Memlük emiri ile (Emir Beştek) sultanının kız kardeşi ya da kızı (Hond Sâre) arasında gerçekleşen bir evliliğin geçerliliği Hanefi mezhebine ait bu denklik öğretisi temelinde tartışılmıştır. Kimliği bilinmeyen bazı fıkıhçılar tarafından söz konusu evliliğin Hanefi mezhebine göre geçersiz olduğu ileri sürülürken, dönemin Mısır Hanefi Kâdılkudâtı Siraceddin el-Hindî konuyla ilgili bir risale kaleme alarak (Risâle fî mesʾeleti’l-kefâʾeh) bu evliliğin geçerliliğini savunmuştur. Hindî’nin fıkıh usûlü ilkelerinden ve fıkhî tahrîc yönteminden faydalanarak ortaya koyduğu bu savunu, Hanefi mezhebinin kurucu denklik öğretisinin, Memlüklerin hakimiyetiyle birlikte bölgede değişen siyasi ve sosyal yapıyı dikkate alan yenilikçi bir yorumunu da içermektedir.
ENG Sirāj al-Dīn al-Hindī’s (d. 773/1372) Risāla fī masʼalat al-kafāʼah, was the Hanafi qāḍī al-quḍāt (chief qāḍī) during the Baḥrī/Turk Mamluk period, is a significant fiqh treatise that reflects the change in the doctrine of the Ḥanafī madhhab of equivalence in marriage. This treatise was previously published about half incomplete and attributed to another Mamluk Ḥanafī jurist, al-Qāsim b. Qutlubogā (d. 879/1474), who lived approximately a century later (al-Qāṣim b. Qutlubogā, al-Kafā’ah fī al-nikāḥ, Critical ed. Abd al-Sattār Abū Ghuddah, Beirut: Dār al-Bashāir al-Islāmiyya, 1423/2002). The reason behind the composition of Hindī’s treatise was a marriage that occurred on 27 Jumādā al-Awwal 770 (January 7, 1379). The marriage between Khond Sarah (the sister or daughter of Sultan al-Malik al-Ashraf Zayn al-Dīn II Shaʿbān ibn Husayn [d. 777/1376]) and Amīr Bashtak (a commander with the rank of “taqdimat alf”: command of one thousand/ major [d. 771/1370]) occurred at the request of the Sultan and was solemnized by the qāḍī al-quḍât Sirāj al-Dīn al-Hindī. Shortly after the marriage, several unknown jurists argued that the marriage was invalid (bâtil) according to the doctrine of equivalence of the Ḥanafi madhhab. The reason is that Amīr Bashtak, similar to all other Mamluk amīrs, was previously a slave. Mamluk historians, such as al-Maqrizī (d. 845/1442), al- ‘Aynī (d. 855/1451), Ibn Taghrībardī (d. 874/1469), Malaṭī (d. 920/1514), and Ibn Iyās (d. 930/1524), also included this marriage in their histories, albeit with a few minor differences.
According to the indications identified by the study of the treatise of Hindī, the jurists who opposed this marriage based their objections, whose details were not mentioned in the sources, on a ruling in the Ḥanafi madhhab. This ruling states that “guardians (awliyā) other than father and grandfather can marry a girl who has not reached puberty to only someone who is her equal, otherwise the marriage will be invalid.” An issue in this ruling, which Hindī himself addressed, is that the bride, Khond Sarah, was married before she reached puberty, by a guardian (waliyy; her older brother Sultan II Shaʿban ibn Ḥusayn) apart from her father and grandfather, to someone who was not equal to her in terms of freedom and Muslim ancestry. Hindī felt the need to answer this objection, which was seemingly strong in jurisprudential terms, because it is based on this ruling, which was found in many Ḥanafī sources. The political sensitivity of the issue, which was due to the importance of the identities of the bridegroom and the bride, seemingly urged Hindī to consider the issue seriously.
In this treatise, Hindī reinterpreted the classical Ḥanafī doctrine of equivalence within the framework of the changing political and demographic conditions in Egypt after the Mamluk rule. According to this interpretation, Hindī concludes that Amīr Bashtak was equivalent to Khond Sarah and that the marriage was valid in terms of the Ḥanafī doctrine. In reaching this conclusion, he first argued that the view that equality is not a condition is stronger in terms of evidence. Nevertheless, he did not refrain from presenting his evaluation, which includes a new interpretation of the classical Ḥanafī doctrine of equivalence, on the basis of three possibilities, taking into account the condition of equivalence in marriage.
First, none of the Mamluks were originally slaves. According to Hindī, the enslavement of the Mamluks was illegitimate, because it was not conducted in accordance with Islamic law from the beginning. All of these people were free, therefore, slavery did not occur in Amīr Bashtak’s past. The second is that even if the notion that the Mamluks were slaves was generally accepted, Amīr Bashtak was free according to information given to Hindī by reliable people, because his parents were free. In this case, he was equal to his bride. Finally, the Mamluks were originally slaves, and Amīr Bashtak had a history of slavery. Hindī based his innovative interpretation of the classical Ḥanafī doctrine of equivalence on this last possibility. Accordingly, Hindī establishes that the condition of equivalence is (1) a right of the people (ḥaqqulʿibād), (2) comprehensible (maʿqūl al-maʿnā), (3) one of the provisions that can be changed according to changing conditions (i.e., time, place, and custom), and (4) the principle that acquired superiority can replace incomplete congenital superiority. Hindī bases his conclusions on the jurisprudential issues he cites from the founders of Ḥanafī school and the jurists who followed them.
In the first three stages, Hindī uses the data of the uṣūl al-fiqh and reveals that the condition of equivalence is one of the provisions that is susceptible to change. In fact, the condition of equivalence can be terminated whenever a guardian gives consent. This scenario demonstrates that the condition of equivalence is one of the rights of the people instead of the right of God and is included in the category of provisions that are subject to change. Second, al-Hindī states that equivalence in marriage is not a taʿabbudī (incomprehensive) ruling but is stipulated on the basis of a reason that can be comprehended by the intellect. He identifies the reason as “removing shame from the woman and her guardians.” At this point, Hindī, who considers dawarān as one of the methods for determining the cause, confirms that the presence and absence of the condition of equivalence is in a cycle (dawarān) with a situation in which shame (to the woman and her guardians) accompanies the relevant marriage. In other words, for marriages that bring shame to the woman or her parents, the man is unequal to the woman, whereas in marriages that do not, the man is equal to the woman. Hindī’s conclusion, which is based on 40 years of personal observation and this uṣūl determination of the cause of the ruling of equivalence, is as follows: no problem of equivalence exists in terms of marriages with the Mamluks. The reason is that the notion of “bringing shame to the parents,” which causes the ruling of nonequivalence, does not exist. In the third stage, Hindī endeavors to prove that the elements of equivalence are among the provisions that may change concurrently with changes in time, place, and customs based on three jurisprudential issues under the Ḥanafī doctrine. Therefore, he argues that although all Mamluk Turks had slavery in their past and their fathers and grandfathers were non-Muslims, these issues were no longer elements of equivalence among them. In the final stage of his interpretation, al-Hindī uses the principles of Islamic jurispridence (uṣūl al-fiqh) and the method of legal derivation (al‑takhrîj al-fiqhī). Accordingly, Hindī concludes that the qualities acquired by Amīr Bashtak compensated for his lack of congenital equivalence and that equivalence in terms of the Ḥanafī doctrine in marriages with Mamluks in general and in the marriage subject to this objection in particular is not a problem.
Hindī’s interpretation of the classical Hanafī doctrine of equivalence is important, because it concretely demonstrates the solution of a Ḥanafī jurist for an actual legal problem during the Mamluk period. The principles of usūl al-fiqh that al-Hindī used to solve the problem and his practice of applying them to the present case reveal his mastery of this branch of knowledge. Similarly, the method of al‑takhrīj al-fiqhī that he used in the final stage of his interpretation demonstrates his extensive familiarity with Ḥanafī jurisprudence. His interpretation of the classical Ḥanafī doctrine of equivalence is a remarkable and overlooked example of the methods and strategies by which legal changes in classical periods due to emerging new problems could be realized within the limits and possibilities of traditional jurisprudential schools.
Beyʿu’l-Vefânın Hukuki Niteliği Hakkındaki Görüşlerin Hanefî Fetvâ Literatüründeki Kronolojik Gelişimi -4./10-6./12. Yüzyıllar / The Chronological Development of Opinions on the Legal Nature of Bayʿ al-Wafā in Hanafī Fatwā Literature -4th/10th to 6th/12th Centuries, 2023
Öz∗
Beyʿu’l-vefâ akdi, hukuki niteliği Orta Asyalı Hanefî fakihler tarafından
yoğun bir şekilde t... more Öz∗ Beyʿu’l-vefâ akdi, hukuki niteliği Orta Asyalı Hanefî fakihler tarafından yoğun bir şekilde tartışılmış fıkhî çözüm (hîle-i şerʿiyye) mahiyetinde bir fetvâ (vâkıât/nevâzil) meselesidir. Bu akit, başta Buhara ve Semerkant olmak üzere Orta Asya coğrafyasında yaşayan Müslüman toplumların borç ilişkilerini faize düşmeden yürütebildikleri bir uygulama olarak karşımıza çıkmaktadır. Hakkında kurucu imamlardan bir nakil bulunmayan beyʿu’l-vefânın hukuki niteliği hakkındaki ilk değerlendirmeler, 4./10. yüzyılda Orta Asyalı Hanefî meşâyihine ait fetvalarda ortaya çıkmıştır. Sonrasında 6./12. yüzyıla kadar bölge meşâyihi tarafından, Hanefî doktrine göre bu akdin hukuki niteliğinin ne olduğu konusunda çok farklı görüşler ortaya atılmıştır. Bu yüzyıllar arasında oluşan fetva literatürünü referans alan bu çalışmada, beyʿu’l-vefâ akdinin hukuki niteliği hakkında ortaya konulan görüşlerin kronolojik gelişimi inceleme konusu edilmiştir. Ayrıca konuyla ilgili farklı değerlendirmelerin ortaya çıkmasına neden olan temel eğilimler ile altık ve karşıt görüşlerin tespiti de yine bu çalışmada ele alınan konular arasındadır. Anahtar Kelimeler: Hanefî mezhebi, beyʿu’l-vefâ, hîle-i şerʿiyye, fetva literatürü, meşâyih, Buhara, Semerkant Abstract Bayʿ al-wafā is a fatwa issue (waqıʿat/nawazil) in the form of a legal solution (hīla al-sharʿiyyah), the legal nature of which was intensely debated by Central Asian Hanafi jurists. This contract appears to be a practice by which Muslim communities living in Central Asia, particularly in Bukhara and Samarkand, were able to conduct their debt relations without involving interest. The initial assessments regarding the legal nature of bayʿ al-wafā, for which there is no transmission from the founding imams, emerged in the fatwas of Central Asian Hanafi scholars in the 4th/10th century. Subsequently, from this century, when the first examples of fatwa literature were penned, to the 6th/12th century, when the most advanced and influential examples were produced, there were many different opinions on the legal nature of this contract according to the Hanafī doctrine. In this study, based on the fatwa literature that emerged between these centuries, the chronological development of opinions on the legal nature of the bayʿ al-wafâ contract has been examined. Furthermore, this study also addresses the fundamental trends that have led to different assessments on the subject and identifies the subordinate and opposing views concerning it. Keywords: The Hanafī School, bayʿ al-wafā, hīla al-sharʿiyyah, fatwā literature, mashayekh, Bukhara, Samarkand
حلقة مفقودة قبل ظهور أدبيات الفتوى في المذهب الحنفي: أبو حفص الكبير البخاري (ت. (832/217 وكتابه "المسائل / Hanefî Fetvâ Literatürünün Doğuşu Öncesinde Kayıp Bir Halka: Buharalı Ebu Hafs el-Kebîr (ö. 217/832) ve Mesâil İsimli Eseri, 2023
Öz
Hanefî mezhebinde 3./9. yüzyılda çok fazla telif yapılmadığı, bu dönemin daha ziyâde, 2./8. y... more Öz
Hanefî mezhebinde 3./9. yüzyılda çok fazla telif yapılmadığı, bu dönemin daha ziyâde, 2./8. yüzyılda kurucu imamlar tarafından yazılan eserlerin rivayet edildiği bir dönem olarak düşünülmektedir. Ancak daha isabetli olduğunu düşündüğümüz bir diğer görüş, gerek fıkıh gerekse usul-i fıkıh alanlarında 3./9. yüzyılda, telif eserlerin bulunduğunu kabul eder ve bunların kahir ekseriyetininin sonraki dönemlere/günümüze ulaşmadığından hareketle bu dönemi İslami ilimler açısından “kayıp dönem” olarak niteler. Son dönemde özellikle fıkıh ve usul-i fıkıh alanında yapılan bazı çalışmalar da bu son görüşü destekler niteliktedir.
Çalışmamızda, Hanefî fetvâ literatürünün kurucu ismi olarak kabul edilen Ebu’l-Leys Semerkandî (ö. 373/983) öncesinde kaleme alınan ve çoğunluğu 3./9. yüzyıla ait olan ve hiç biri günümüze uaşmayan “mesâil” başlıklı 15 eser tespit edilmiştir. Bu eserlerin tamamı, Ebu Yusuf, Muhammed b. el-Hasen ve Hasan b. Ziyâd’ın öğrencilerine ya da öğrencilerinin öğrencilerine nispet edilmektedir. Bu da söz konusu eserler ve içerdikleri fıkhî meselelerin, Hanefî “meşâyih” zümresinin ilk ve ikinci nesline ait olduğu anlamına gelmektedir. Bu yönüyle, Hanefî mezhebinin üçlü hiyerarşik mesâil tasnifinde “fetâvâ/vâkıât” adı verilen meseleleri içeren bu eserler, bu türün ilk örnekleri olmaları açısından önemlidir.
Araştırmamızın temel hedefleri arasında bu “mesâil” başlıklı eserlerin mümkün mertebe eksiksiz bir dökümünü sunmak, mahiyetlerini aydınlatmak ve bunların nispet edildikleri isimlerin kimliklerini tespit etmek gibi hususları sayabiliriz. Bir diğer temel hedefiyse Orta Asyadaki Hanefiler arasında çok etkili bir isim olan Buharalı Ebu Hafs el-Kebir’in, etki alanları içerisinde nispeten daha az bilinen olan onun fetva alanındaki yerini ve konumunu ortaya çıkarmaktır. Burada özellikle onun Mesâilü Ebî Hafs olarak bilinen ve “kişisel fetva derlemesi” olarak belirlediğimiz mahiyetini aydınlatmak ve bu eserin Hanefi fetva literatürüne yaptığı kaynaklık katkısını ortaya çıkarmak da bu hedef doğrultusunda çalışmamızda odaklandığımız konular arasında yer almaktadır.
Çalışmanın bu hedeflerini gerçekleştirmek amacıyla, “taşıyıcı-metinler” olarak adlandırdığımız, bir kısmı fürû bir kısmı da fetva literatürüne ait olan eserler taranmış ve “mesâil” başlıklı eserlerden yapılan alıntılar tespit edilmiştir. Bu alıntılar ilgili çalışmada kaynak olarak kabul edilmiş ve detaylı olarak incelenmiştir. Bu inceleme sonucunda eser ve eser/içerik sahibi hakkında mahiyet ve kimliklerini aydınlatıcı değerlendirmeler yapılmıştır. Bu bağlamda çalışmamızda bu literatürün Mâverâünnehir’deki bir örneği olarak incelediğimiz Mesâilü Ebî Hafs’ın, sonrasında oluşan Hanefî fetva literatürüne yaptığı kaynaklığı gösteren bir tabloya yer verilmiştir. Ayrıca yine Ebû Hafs el-Kebir’in fetva alanındaki konumu hakkında bir fikir vermesi amacıyla, bir kısmı kaynaklarda başka isimlerle de anılan Mesâil isimli eserinde bulunan onun verdiği fetvalardan oluşan bir seçki de oluşturulmuştur. Bu seçki üzerinde yaptığımız değerlendirme sonucunda Mesâilü Ebî Hafs hakkında aşağıdaki sonuçlara ulaşılmıştır:
- Mesâilü Ebî Hafs içerisinde yer alan meseleler, Hanefi mezhebindeki üçlü hiyerarşik mesâil tasnifi içerisinde üçüncü sırada yer alan fetâvâ/vâkıât kategorisine aittir.
- Kendisinden yaptığını tespit ettiğimiz alıntılar dikkate alındığında, Mesâilü Ebî Hafs isimli eser, fetva literatürünün ilk eseri kabul edilen Ebu’l-Leys Semerkandî’ye ait Kitâbü’n-Nevâzil’den önceki dönemlerde derlenmiş bir çalışmadır. Kendisiyle aynı isimleri taşıyan diğer eserler dikkate alındığında Mesâilü Ebî Hafs’ın da 3./9. yüzyılda kendisi ya da öğrencileri tarafından derlenmiş olması kuvvetle muhtemeldir.
- Günümüze ulaşmayan eserler içerisinde yer alan Mesâilü Ebî Hafs’ın özellikle Orta Asyada kaleme alınan Hanefî fetva literatüründe kaynak olarak kullanılmıştır. Bu yönüyle Ebû Hafs el-Kebir’in, kaynak ismi verilmeden ya da fetâvâ ve fevâid gibi kendisine başka isimlerle nispet edilen eserlerde yer verilen fetvalarının temel yazılı kaynağı Mesâilü Ebî Hafs olmalıdır.
İslami ilimlerde kayıp halkaların dönemi olarak kabul edilen 3./9. yüzyılın ilmi birikiminin, takip eden yüzyıllarda kaleme alınan ve “taşıyıcı-metin” özelliğini taşıyan eserlerde yapılan alıntılar üzerinden araştırılarak gün ışığına çıkarılmasının, ilim tarihimiz açısından önem arz ettiğini düşünüyoruz. Çalışmamızda, genel olarak bu yüzyıla ait “mesâil literatürünü”, özel olarak da Mesâilü Ebî Hafs el-Kebir’i, kayıp dönemin kayıp halkalarından bir örnek olarak ortaya çıkarmış olmayı umuyoruz.
يعتبر القرن 3/9 "الفترة المفقودة" في مجالات العلوم الإسلامية بسبب كثرة ما لم يصل إلينا من الكتب المُؤلَّفة في تلك الفترة، خصوصا في مجال الفقه وأصوله. وإن أعمال هذه الفترة التي هي في الأغلب عبارة عن كتب تناولت موضوعًا واحدًا فقط أو أقل تطورا من حيث المنهجية والشمولية قد ساهمت كمصدر في أعمال القرون التالية، خاصة في القرن 4/10 والتي هي أكثر تطوّرًا من حيث المنهجية والشمولية، وتم دمجها كجزء منها. وهذه الأعمال التي تعود إلى الفترات اللاحقة والتي نسميها "النصوص الناقلة" هي أعمال هامة تمكننا من التعرف على أدبيات القرن 3/9 وطبيعتها.
الدراسةُ التي لديكم، المعتمدةُ على النصوص الناقلة المذكورة، تتناول أعمال الفتاوى الشخصية بعنوان "المسائل" التي كتبت قبل أبي الليث السمرقندي (ت. 373/983) الذي يُعتبر مؤسسًا لأدبيات الفتوى في المذهب الحنفي ومن بين هذه الأعمال مسائل أبي حفص لأبي حفص الكبير البخاري (ت. 217/832). وفي هذا السياق، تم تحديد 15 عملًا تحت عنوان "المسائل"، والتي تعود معظمها إلى القرن 3/9، ولم يصل أيُّ واحد منها إلى يومنا. وتُعتبر هذه الأعمال مهمة لكونها من بين أوائل الأمثلة التي تتضمن المسائل المسماة "الفتاوى/الواقعات/النوازل" في التصنيف الهرمي الثلاثي لمسائل المذهب الحنفي.
أحد الأهداف الرئيسية لبحثنا هذا هو تقديم جرد شامل قدر الإمكان لهذه الأعمال المعنونة بـ"المسائل"، وتحديد هويات الأشخاص المنسوبة إليهم هذه الأعمال. وهدف آخر أساسي هو كشف مكانة ودور أبي حفص الكبير البخاري الذي كان له تأثير كبير بين حنفية آسيا الوسطى في مجال الفتوى، حيث يعتبر هذا الجانب أقل شهرة بين مناطق تأثيره. وفي إطار تحقيق هذا الهدف نركز بشكل خاص على توضيح طبيعة عمله المعنون مسائل أبي حفص الذي نعتبره "مجموعة الفتاوى الشخصية"، وتسليط الضوء على إسهامه كمصدر في أدبيات الفتوى الحنفي.
ÖZ
Orta Asya Hanefî Fetva Literatürünün Gelişimi ve İcâre-i Tavîle
(4/10-6/12. Yüzyıllar)
Okan Ka... more ÖZ Orta Asya Hanefî Fetva Literatürünün Gelişimi ve İcâre-i Tavîle (4/10-6/12. Yüzyıllar) Okan Kadir Yılmaz Hanefî mezhebinde Ebû Hanîfe ve öğrencilerinden sonra gelen ana akım gruplardan biri olan Orta Asya Hanefî meşâyihinin fıkhî etkinliklerinden biri de fetva faaliyeti olmuştur. Bölgedeki müftü meşâyih tarafından yoğun bir şekilde yürütülen bu fetva faaliyeti neticesinde kendisinden fetva literatürü olarak bahsedebileceğimiz yeni bir yazın türü ortaya çıkmıştır. Bu literatür aynı zamanda Hanefî mezhebinin kurucu doktrininde gerçekleşen fıkhî değişimin müftü meşâyihin fetvaları üzerinden takip edilebildiği en temel referans kaynaklarını barındırmaktadır. Çalışmamızda Ebû Hanîfe tarafından “hüccet ve burhan ilkesi” çerçevesinde ortaya konulan fıkıh düşüncesinin, 4/10-6/12. yüzyıllarda Orta Asyalı Hanefi müftü meşâyihin ilgili literatürde yer alan fetvalarında nasıl bir “ihtiyaç ve uygulama fıkhı”na dönüştüğü incelenmektedir. Müftü meşâyihin verdiği fetvalarda, kurucu imamlar tarafından vazedilen birçok hukuk kuralının, öncelikle bölge halkının uygulama ve ihtiyaçları göz önünde bulundurularak değişime uğradığı öngörülmektedir. Orta Asya müftü meşâyihinin mezhep intisabının sınırları içerisinde yönettiği bu uygulama ve ihtiyaç odaklı hukuki değişimde, “görüşler arası tercihte bulunma”, “örfü bir delil olarak kabul etme” ve nihayet “fıkhî çözümlere (ḥiyel-i şerʿiyye) başvurma” gibi yöntemlerin kullanıldığı gözlemlenmektedir. Fıkhî değişimin, fıkhî çözümlere başvurularak sonuçlandırıldığı örneklerinden biri de, faizli karz akdine alternatif olmak üzere Buharalı müftü meşâyih tarafından bir faizsiz finans aracı olarak kurgulanan icâre-i tavîle akdidir. İcâre-i tavîle akdi, fıkhî çözümlerin etkin bir yöntem olarak kullanılması yoluyla klasik icâre akdinin, faiz içermeyen meşru bir finans enstrümanına dönüşmesinin temsil gücü yüksek bir örneğini teşkil etmektedir. Çalışmamızın odak noktasını, 4/10-6/12. yüzyıllardaki fıkhî değişimi kendisi üzerinden takip edeceğimiz Orta Asya fetva literatürü ve bu değişimi temsil eden fıkhî çözüm nitelikli bir akit olan Buhara uygulamasındaki icâre-i tavîle örneği oluşturmaktadır. Anahtar kelimeler: Meşâyih, Orta Asya Hanefî fetva literatürü, fıkhî değişim, fetva, hiyel-i şerʿiyye, icâre-i tavîle / ABSTRACT Development of Central Asian Hanafī Fatwā Literature and al-Ijārah al-Tavīlah (4/10-6/12. Centuries) Okan Kadir Yılmaz The Central Asian Hanafī mashayekhs as one of the mainstream groups following Abū Hanīfa and his disciples in the Hanafī madhhab, one of the fiqh activities of them was the fatwa activity. As a result of this intensive fatwa activity carried out intensively by the mufti-mashayekh in the region, a new type of literature, which we can refer to as "fatwa literature", emerged. This literature also contains the most basic reference sources through which the legal changes in the founding doctrine of the Hanafī madhhab can be traced through the fatwas of the mufti-mashayekh. In this study, we examine how the idea of fiqh, which was put forward by Abū Hanīfah within the framework of the "principle of hujjah-burhan", was transformed into a "fiqh of need and practice" in the fatwas of the Central Asian Hanafi mufti-mashayekh in the related literature in the 4th/10th-6th/12th centuries. It is hypothesized that many of the legal rules laid down by the founding fathers of the madhhab were transformed in the fatwas of the mufti-mashayekh, primarily in consideration of the practices and needs of the people of the region. In this practice and need-oriented legal change, which the Central Asian mufti-mashayekh managed within the boundaries of their madhhabic affiliation, methods such as "choosing between opinions", "accepting custom as evidence", and finally "resorting to jurisprudential solutions (hiyal sharʿiyyah)" were used. One of the examples where legal change was finalized by resorting to jurisprudential solutions was the al-ijārah al-tawīlah contract in Bukhara practice, which was originally designed by Bukharan mufti- mashayekh as an alternative to the interest-bearing loan (karz) contract. The al-ijārah al-tawīlah contract is a highly representative example of the transformation of a classical ijārah contract into a legitimate interest-free financial instrument through the effective use of jurisprudential solutions. The focus of our study is on the Central Asian fatwa literature, which we will follow through the legal change in the 4th/10th-6th/12th centuries, and the case of al-ijārah al-tawīlah in Bukhara practice, a contract qualified as a jurisprudential solution that represents this change. Keywords: Mashayekh, The Central Asian Hanafi fatwā literature, legal change, fatwā, al ḥiyal al-sharʿiyyah, al-ijārah al- ṭawīlah
Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 24 / 46, 2022
Haber-i vâhidin delil değeri problemi, 2./8. yüzyıldan itibaren kelamcılar (Mutezile), fıkıhçılar... more Haber-i vâhidin delil değeri problemi, 2./8. yüzyıldan itibaren kelamcılar (Mutezile), fıkıhçılar ve hadisçiler arasında tartışılan ve hakkında kayda değer bir literatür ortaya çıkan usûlî konuların başında gelmektedir. Şeybânî (ö. 189/805), Şâfiî (ö. 204/820), İsâ b. Ebân (ö. 221/836) ve Buhârî (ö. 256/870) gibi sünnî ekolün tanınmış fıkıh ve hadis alimlerinin haber-i vâhid lehine ortaya koydukları çalışmalar bu noktada oldukça etkili olmuştur. Bu etkinin bir sonucu olarak başlangıçta haber-i vâhidi toptancı bir yaklaşımla reddeden Mutezili isimler, yerini zamanla Ebû Ali el-Cübbâî (ö. 303/916) gibi başka bir delille desteklenmesi şartıyla kabul eden alimlere bırakmıştır. Cübbâî, muhtemelen Kitâbü’l-ahbâr isimli günümüze ulaşmayan çalışmasında, hem tek kişinin haberi anlamındaki haber-i vâhidin hücciyet delillerini tenkit etmiş hem de çeşitli delillerle kendi kişisel görüşünü temellendirmeye çalışmıştır. Onun bu tenkit ve görüşleri, 4./10. yüzyılın önemli Hanefi fakih ve usulcüsü Cessâs (ö. 370/981) tarafından usul ilminin kurucu metinlerinden el-Fusûl’de üstü kapalı bir şekilde nakledilmiş ve eleştirel bir değerlendirmeye tabi tutulmuştur. Araştırmamızda Cübbâî’nin, haber-i vâhidin delil değeri, kabul şartları konusundaki eleştiri ve görüşleri ile Cessâs’ın ona verdiği cevaplar ve karşı eleştirileri ele alınmıştır.
İsa b. Eban
(ö. 221/836)
Şeybânî’nin öğrencisi, Kuruluş dönemi usulcüsü, Hanefi haber teorisinin ... more İsa b. Eban (ö. 221/836) Şeybânî’nin öğrencisi, Kuruluş dönemi usulcüsü, Hanefi haber teorisinin kurucusu
Muhammed b. Hasan eş-Şeybânî
(ö. 189/805)
Hanefi mezhebinin ilk ve en temel kaynakları olarak bil... more Muhammed b. Hasan eş-Şeybânî (ö. 189/805) Hanefi mezhebinin ilk ve en temel kaynakları olarak bilinen eserlerin sahibi, Ebû Hanîfe’nin önde gelen müçtehit öğrencisi, Hanefî mezhebinin üçüncü imamı
Ebû Yûsuf
(ö. 182/798)
Ebû Hanîfe’nin önde gelen talebesi, Hanefî mezhebinin ikinci imamı, ilk kā... more Ebû Yûsuf (ö. 182/798) Ebû Hanîfe’nin önde gelen talebesi, Hanefî mezhebinin ikinci imamı, ilk kādılkudât.
ÖZET Bu çalışmada, fıkıh literatürünün ilk örneklerini ortaya koyan ve böylece hem bu ilmin hem d... more ÖZET Bu çalışmada, fıkıh literatürünün ilk örneklerini ortaya koyan ve böylece hem bu ilmin hem de Hanefî mezhebinin ilk müdevvinleri olan üç müçtehit fakihin; Ebû Yûsuf, Muhammed b. El-Hasen eş-Şeybânî ve Hasan b. Ziyâd el-Lüʾlüî’nin günümüze ulaşmayan
Özet: Ebû Hanîfe'nin en meşhur iki öğrencisi olan Ebû Yûsuf ve Şeybânî, aynı zamanda hocalarının ... more Özet: Ebû Hanîfe'nin en meşhur iki öğrencisi olan Ebû Yûsuf ve Şeybânî, aynı zamanda hocalarının kurucusu olduğu mezhebin tedvininde ve yayılmasında büyük katkıları olan isimlerdir. Biyografik çalışmalarda bu iki isim hakkında birçok bilgiye ulaşmak mümkün-ken, aynı şey onların kronolojileri için söylenemez. Bu yazı, Ebû Yûsuf ile Şeybânî'nin eği-tim faaliyetleri ile kadılık vazifelerinin zaman-mekân bağlantılarını belirlemek suretiyle kısa bir biyografik kronoloji inşa etmeye çalışmaktadır. Böylece, onların biyografilerinde-ki tarihsel boşluğa mütevazı bir katkı sunulması hedeflenmektedir --------------- Abstract: Abu Yusuf and Shaybani, who are the first to among the most famous mujtahid students of Abu Hanifa, are also the names who made great contributions in the cod-ification and consolidation of the school of law that is attributed to himself. While it is possible to reach lots of information regarding these two names in biographical studies, the same cannot be said for their life chronology. This paper attempts to construct a short biographical chronology by identifying the time-space connections and context of Abu Yusuf and Shaybani's educational activities and judicial duties. With this concise chronology , it is aimed to make a humble contribution to the historical gap in their biographies.
Ölmüş kimselerin ardından Kur'ân-ı Kerim okuyup sevabını merhumun ruhuna bağışlamak âdeti, İslam ... more Ölmüş kimselerin ardından Kur'ân-ı Kerim okuyup sevabını merhumun ruhuna bağışlamak âdeti, İslam toplumunda yüzyıllardır süregelen bir uygulamadır ve bu yüzden de önemlidir. Yaşayanlarla dâr-ı bekâya irtihal edenler arasındaki güçlü bir fayda irtibatı (dua, sadaka vb.) üzerinde görüş birliği eden Ehli sünnet âlimleri, bu irtibatın farklı bir tezahürü olarak da görülebilecek olan bu meselede ihtilaf etmişler; Hanefi ve Hanbeli mezhepleri kıraat sevabının ulaşacağını söylerken, Maliki ve Şafii mezhepleri bu konuda olumsuz kanaat belirtmişlerdir. Ancak hatırda tutulması gereken bir husus da, ortada akidevî bir görüş ayrılığı ya da kesin bir konuda keskin bir ihtilaf değil; " zannî delillere mebni farklı görüşler " bulunduğudur. Konunun kesin olmayan deliller muvacehesinde seyretmesinden dolayıdır ki bu mesele, farklı mezheplere ait furu-ı fıkıh kitaplarında kendisine yer bulmuştur. Ö z e t ﻣﻮﺟــﺰ -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------- The custom of reciting the Glorious Qur'an for people who have died and donating this recitation as a reward for the soul of the dead is one that has been carried out for centuries in Islamic society, and is thus of great importance. The scholars of the People of the Sunnah, who agree that there is an important bond consisting of blessings (supplications, alms, etc.) between the living and those who have passed away to the realm of eternity, are in disagreement on this matter. This matter can also be considered as an alternative manifestation; while the Hanafi and Hanbali schools claim that the reward for recitation will reach the dead, the Maliki and Shafii schools hold the opposing view. However, one point that should be kept in mind is that there is actually no difference in opinion in the precepts, nor is there a great divide on any one subject; rather there are " different opinions based on conjectural evidence ". It is because of this that this practice has continued, and that despite unclear evidence, it has found a place in the books of jurisprudence of different schools.
Ye'cûc ve Me'cûc'ün hurucu, ana hatlarıyla Kur'ân-ı Kerim'de yer almış ve vaad edilen zamanın yak... more Ye'cûc ve Me'cûc'ün hurucu, ana hatlarıyla Kur'ân-ı Kerim'de yer almış ve vaad edilen zamanın yak-laştığını haber veren bir " kıyamet alameti " olarak zikredilmiştir. Bunun yanında detay sayılabilecek hususlar Hz. Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) hadislerinde (özellikle de Hz. İsa (a.s.)'ın nüzulünü haber veren rivayetler içerisinde) beyan edilmiş ve netice olarak bu husus akide kitaplarında tevarüs edi-len bir " inanç meselesi " olarak yerini almıştır. Ancak meselenin bidayetinin Hz. İsa'nın doğumundan yüzyıllar önce yaşayan Zülkarneyn (a.s.), nihayetinin ise kıyamet ile alakalı olması, " yorum " olgusunun devreye girmesini kaçınılmaz kılmıştır. Tefsir kitapları, hadis şerhleri ve kıyamet alametleri ile ilgili müstakil çalışmalarda ele alınan Ye'cûc-Me'cûc meselesi ile ilgili olarak bizim bu makalede yapmaya çalıştığımız, Kur'ân ve hadis nasslarıyla birlikte İslam âlimlerinin bu iki temele bina edilen yorumlarını ihtiva eden bir derlemeden ibarettir.
Ö z e t
The outline of the coming of Ya'juj and Ma'juj took place in the Qur'an as a "sign of the qiyamah/ resurrection", informing us about the arrival of the promised time. Moreover, many other issues that can be considered to be details have been declared in the ahadith of Prophet Muhammad (especially in the narratives that tell us about the return of Prophet Isa/Jesus); thus, this matter is one that has been inherited as a "matter of belief" in the books of aqidah/creed. But, because the beginning of matter related with Dhulkarnayn who lived centuries before the birth of Jesus and the end is related with the qiyamah, made the role of "interpretation" inevitable. What we have tried to do in this article-concerning the matter of Ya'juj and Ma'juj that is covered in tafseer books, hadith interpretations and individual books about the signs of qiyamah-is a compilation of the passages of the Qur'an and hadith with interpretations by Muslim scholars based on these two sources.
Özet
According to the Ahl as-Sunnah the Sahaba (Companions of Prophet Muhammad) are people a Musl... more Özet According to the Ahl as-Sunnah the Sahaba (Companions of Prophet Muhammad) are people a Muslim is obliged to admire; their fadilah has been declared in both the Qur’an and the Sunnah. Love and loyalty towards these people by the Ahl as-Sunnah have been some of the profound characteristics of the madhab itself. The respect shown towards the Sahaba, people who informed the following generations about the religion and the Qur’an, is seen as a requisite for the affection and the loyalty they displayed to Islam. The ulama of the Ahl as-Sunnah realized that inappropriate words (sabb as-Sahaba) against one Sahaba could lead to a slander against all the Sahaba, which in turn would cause harm to all the absolutes of the religion, including the Holy Qur’an. This article analyzes and defines the main titles of the sabb asSahaba, taking into account the views of the ulama concerning the Ahl as-Sunnah; these have been studied in detail in books of fiqh and other original works.
TR
Hanefî mezhebinin nikâh hukukundaki klasik denklik öğretisine göre erkeğin evleneceği kadına b... more TR Hanefî mezhebinin nikâh hukukundaki klasik denklik öğretisine göre erkeğin evleneceği kadına belli unsurlarda denk olması gerekir. Kişinin kendisinin ve atalarının geçmişinde kölelik ve gayrimüslimlik gibi hususların bulunmaması da bu denklik unsurları arasında yer alır. Dolayısıyla bu ve diğer denklik unsurlarını taşımayan bir erkek bunları taşıyan bir kadına denk görülmediği için ikisi arasında gerçekleşen evlilik, bazı koşullarda bâtıl (geçersiz) kabul edilirken, bazı durumlarda da lâzım (bağlayıcı) görülmez. 8./14. yüzyılın ikinci yarısında Bahrî/Türk Memlükler döneminde üst düzey rütbeli bir Memlük emiri ile (Emir Beştek) sultanının kız kardeşi ya da kızı (Hond Sâre) arasında gerçekleşen bir evliliğin geçerliliği Hanefi mezhebine ait bu denklik öğretisi temelinde tartışılmıştır. Kimliği bilinmeyen bazı fıkıhçılar tarafından söz konusu evliliğin Hanefi mezhebine göre geçersiz olduğu ileri sürülürken, dönemin Mısır Hanefi Kâdılkudâtı Siraceddin el-Hindî konuyla ilgili bir risale kaleme alarak (Risâle fî mesʾeleti’l-kefâʾeh) bu evliliğin geçerliliğini savunmuştur. Hindî’nin fıkıh usûlü ilkelerinden ve fıkhî tahrîc yönteminden faydalanarak ortaya koyduğu bu savunu, Hanefi mezhebinin kurucu denklik öğretisinin, Memlüklerin hakimiyetiyle birlikte bölgede değişen siyasi ve sosyal yapıyı dikkate alan yenilikçi bir yorumunu da içermektedir.
ENG Sirāj al-Dīn al-Hindī’s (d. 773/1372) Risāla fī masʼalat al-kafāʼah, was the Hanafi qāḍī al-quḍāt (chief qāḍī) during the Baḥrī/Turk Mamluk period, is a significant fiqh treatise that reflects the change in the doctrine of the Ḥanafī madhhab of equivalence in marriage. This treatise was previously published about half incomplete and attributed to another Mamluk Ḥanafī jurist, al-Qāsim b. Qutlubogā (d. 879/1474), who lived approximately a century later (al-Qāṣim b. Qutlubogā, al-Kafā’ah fī al-nikāḥ, Critical ed. Abd al-Sattār Abū Ghuddah, Beirut: Dār al-Bashāir al-Islāmiyya, 1423/2002). The reason behind the composition of Hindī’s treatise was a marriage that occurred on 27 Jumādā al-Awwal 770 (January 7, 1379). The marriage between Khond Sarah (the sister or daughter of Sultan al-Malik al-Ashraf Zayn al-Dīn II Shaʿbān ibn Husayn [d. 777/1376]) and Amīr Bashtak (a commander with the rank of “taqdimat alf”: command of one thousand/ major [d. 771/1370]) occurred at the request of the Sultan and was solemnized by the qāḍī al-quḍât Sirāj al-Dīn al-Hindī. Shortly after the marriage, several unknown jurists argued that the marriage was invalid (bâtil) according to the doctrine of equivalence of the Ḥanafi madhhab. The reason is that Amīr Bashtak, similar to all other Mamluk amīrs, was previously a slave. Mamluk historians, such as al-Maqrizī (d. 845/1442), al- ‘Aynī (d. 855/1451), Ibn Taghrībardī (d. 874/1469), Malaṭī (d. 920/1514), and Ibn Iyās (d. 930/1524), also included this marriage in their histories, albeit with a few minor differences.
According to the indications identified by the study of the treatise of Hindī, the jurists who opposed this marriage based their objections, whose details were not mentioned in the sources, on a ruling in the Ḥanafi madhhab. This ruling states that “guardians (awliyā) other than father and grandfather can marry a girl who has not reached puberty to only someone who is her equal, otherwise the marriage will be invalid.” An issue in this ruling, which Hindī himself addressed, is that the bride, Khond Sarah, was married before she reached puberty, by a guardian (waliyy; her older brother Sultan II Shaʿban ibn Ḥusayn) apart from her father and grandfather, to someone who was not equal to her in terms of freedom and Muslim ancestry. Hindī felt the need to answer this objection, which was seemingly strong in jurisprudential terms, because it is based on this ruling, which was found in many Ḥanafī sources. The political sensitivity of the issue, which was due to the importance of the identities of the bridegroom and the bride, seemingly urged Hindī to consider the issue seriously.
In this treatise, Hindī reinterpreted the classical Ḥanafī doctrine of equivalence within the framework of the changing political and demographic conditions in Egypt after the Mamluk rule. According to this interpretation, Hindī concludes that Amīr Bashtak was equivalent to Khond Sarah and that the marriage was valid in terms of the Ḥanafī doctrine. In reaching this conclusion, he first argued that the view that equality is not a condition is stronger in terms of evidence. Nevertheless, he did not refrain from presenting his evaluation, which includes a new interpretation of the classical Ḥanafī doctrine of equivalence, on the basis of three possibilities, taking into account the condition of equivalence in marriage.
First, none of the Mamluks were originally slaves. According to Hindī, the enslavement of the Mamluks was illegitimate, because it was not conducted in accordance with Islamic law from the beginning. All of these people were free, therefore, slavery did not occur in Amīr Bashtak’s past. The second is that even if the notion that the Mamluks were slaves was generally accepted, Amīr Bashtak was free according to information given to Hindī by reliable people, because his parents were free. In this case, he was equal to his bride. Finally, the Mamluks were originally slaves, and Amīr Bashtak had a history of slavery. Hindī based his innovative interpretation of the classical Ḥanafī doctrine of equivalence on this last possibility. Accordingly, Hindī establishes that the condition of equivalence is (1) a right of the people (ḥaqqulʿibād), (2) comprehensible (maʿqūl al-maʿnā), (3) one of the provisions that can be changed according to changing conditions (i.e., time, place, and custom), and (4) the principle that acquired superiority can replace incomplete congenital superiority. Hindī bases his conclusions on the jurisprudential issues he cites from the founders of Ḥanafī school and the jurists who followed them.
In the first three stages, Hindī uses the data of the uṣūl al-fiqh and reveals that the condition of equivalence is one of the provisions that is susceptible to change. In fact, the condition of equivalence can be terminated whenever a guardian gives consent. This scenario demonstrates that the condition of equivalence is one of the rights of the people instead of the right of God and is included in the category of provisions that are subject to change. Second, al-Hindī states that equivalence in marriage is not a taʿabbudī (incomprehensive) ruling but is stipulated on the basis of a reason that can be comprehended by the intellect. He identifies the reason as “removing shame from the woman and her guardians.” At this point, Hindī, who considers dawarān as one of the methods for determining the cause, confirms that the presence and absence of the condition of equivalence is in a cycle (dawarān) with a situation in which shame (to the woman and her guardians) accompanies the relevant marriage. In other words, for marriages that bring shame to the woman or her parents, the man is unequal to the woman, whereas in marriages that do not, the man is equal to the woman. Hindī’s conclusion, which is based on 40 years of personal observation and this uṣūl determination of the cause of the ruling of equivalence, is as follows: no problem of equivalence exists in terms of marriages with the Mamluks. The reason is that the notion of “bringing shame to the parents,” which causes the ruling of nonequivalence, does not exist. In the third stage, Hindī endeavors to prove that the elements of equivalence are among the provisions that may change concurrently with changes in time, place, and customs based on three jurisprudential issues under the Ḥanafī doctrine. Therefore, he argues that although all Mamluk Turks had slavery in their past and their fathers and grandfathers were non-Muslims, these issues were no longer elements of equivalence among them. In the final stage of his interpretation, al-Hindī uses the principles of Islamic jurispridence (uṣūl al-fiqh) and the method of legal derivation (al‑takhrîj al-fiqhī). Accordingly, Hindī concludes that the qualities acquired by Amīr Bashtak compensated for his lack of congenital equivalence and that equivalence in terms of the Ḥanafī doctrine in marriages with Mamluks in general and in the marriage subject to this objection in particular is not a problem.
Hindī’s interpretation of the classical Hanafī doctrine of equivalence is important, because it concretely demonstrates the solution of a Ḥanafī jurist for an actual legal problem during the Mamluk period. The principles of usūl al-fiqh that al-Hindī used to solve the problem and his practice of applying them to the present case reveal his mastery of this branch of knowledge. Similarly, the method of al‑takhrīj al-fiqhī that he used in the final stage of his interpretation demonstrates his extensive familiarity with Ḥanafī jurisprudence. His interpretation of the classical Ḥanafī doctrine of equivalence is a remarkable and overlooked example of the methods and strategies by which legal changes in classical periods due to emerging new problems could be realized within the limits and possibilities of traditional jurisprudential schools.
Beyʿu’l-Vefânın Hukuki Niteliği Hakkındaki Görüşlerin Hanefî Fetvâ Literatüründeki Kronolojik Gelişimi -4./10-6./12. Yüzyıllar / The Chronological Development of Opinions on the Legal Nature of Bayʿ al-Wafā in Hanafī Fatwā Literature -4th/10th to 6th/12th Centuries, 2023
Öz∗
Beyʿu’l-vefâ akdi, hukuki niteliği Orta Asyalı Hanefî fakihler tarafından
yoğun bir şekilde t... more Öz∗ Beyʿu’l-vefâ akdi, hukuki niteliği Orta Asyalı Hanefî fakihler tarafından yoğun bir şekilde tartışılmış fıkhî çözüm (hîle-i şerʿiyye) mahiyetinde bir fetvâ (vâkıât/nevâzil) meselesidir. Bu akit, başta Buhara ve Semerkant olmak üzere Orta Asya coğrafyasında yaşayan Müslüman toplumların borç ilişkilerini faize düşmeden yürütebildikleri bir uygulama olarak karşımıza çıkmaktadır. Hakkında kurucu imamlardan bir nakil bulunmayan beyʿu’l-vefânın hukuki niteliği hakkındaki ilk değerlendirmeler, 4./10. yüzyılda Orta Asyalı Hanefî meşâyihine ait fetvalarda ortaya çıkmıştır. Sonrasında 6./12. yüzyıla kadar bölge meşâyihi tarafından, Hanefî doktrine göre bu akdin hukuki niteliğinin ne olduğu konusunda çok farklı görüşler ortaya atılmıştır. Bu yüzyıllar arasında oluşan fetva literatürünü referans alan bu çalışmada, beyʿu’l-vefâ akdinin hukuki niteliği hakkında ortaya konulan görüşlerin kronolojik gelişimi inceleme konusu edilmiştir. Ayrıca konuyla ilgili farklı değerlendirmelerin ortaya çıkmasına neden olan temel eğilimler ile altık ve karşıt görüşlerin tespiti de yine bu çalışmada ele alınan konular arasındadır. Anahtar Kelimeler: Hanefî mezhebi, beyʿu’l-vefâ, hîle-i şerʿiyye, fetva literatürü, meşâyih, Buhara, Semerkant Abstract Bayʿ al-wafā is a fatwa issue (waqıʿat/nawazil) in the form of a legal solution (hīla al-sharʿiyyah), the legal nature of which was intensely debated by Central Asian Hanafi jurists. This contract appears to be a practice by which Muslim communities living in Central Asia, particularly in Bukhara and Samarkand, were able to conduct their debt relations without involving interest. The initial assessments regarding the legal nature of bayʿ al-wafā, for which there is no transmission from the founding imams, emerged in the fatwas of Central Asian Hanafi scholars in the 4th/10th century. Subsequently, from this century, when the first examples of fatwa literature were penned, to the 6th/12th century, when the most advanced and influential examples were produced, there were many different opinions on the legal nature of this contract according to the Hanafī doctrine. In this study, based on the fatwa literature that emerged between these centuries, the chronological development of opinions on the legal nature of the bayʿ al-wafâ contract has been examined. Furthermore, this study also addresses the fundamental trends that have led to different assessments on the subject and identifies the subordinate and opposing views concerning it. Keywords: The Hanafī School, bayʿ al-wafā, hīla al-sharʿiyyah, fatwā literature, mashayekh, Bukhara, Samarkand
حلقة مفقودة قبل ظهور أدبيات الفتوى في المذهب الحنفي: أبو حفص الكبير البخاري (ت. (832/217 وكتابه "المسائل / Hanefî Fetvâ Literatürünün Doğuşu Öncesinde Kayıp Bir Halka: Buharalı Ebu Hafs el-Kebîr (ö. 217/832) ve Mesâil İsimli Eseri, 2023
Öz
Hanefî mezhebinde 3./9. yüzyılda çok fazla telif yapılmadığı, bu dönemin daha ziyâde, 2./8. y... more Öz
Hanefî mezhebinde 3./9. yüzyılda çok fazla telif yapılmadığı, bu dönemin daha ziyâde, 2./8. yüzyılda kurucu imamlar tarafından yazılan eserlerin rivayet edildiği bir dönem olarak düşünülmektedir. Ancak daha isabetli olduğunu düşündüğümüz bir diğer görüş, gerek fıkıh gerekse usul-i fıkıh alanlarında 3./9. yüzyılda, telif eserlerin bulunduğunu kabul eder ve bunların kahir ekseriyetininin sonraki dönemlere/günümüze ulaşmadığından hareketle bu dönemi İslami ilimler açısından “kayıp dönem” olarak niteler. Son dönemde özellikle fıkıh ve usul-i fıkıh alanında yapılan bazı çalışmalar da bu son görüşü destekler niteliktedir.
Çalışmamızda, Hanefî fetvâ literatürünün kurucu ismi olarak kabul edilen Ebu’l-Leys Semerkandî (ö. 373/983) öncesinde kaleme alınan ve çoğunluğu 3./9. yüzyıla ait olan ve hiç biri günümüze uaşmayan “mesâil” başlıklı 15 eser tespit edilmiştir. Bu eserlerin tamamı, Ebu Yusuf, Muhammed b. el-Hasen ve Hasan b. Ziyâd’ın öğrencilerine ya da öğrencilerinin öğrencilerine nispet edilmektedir. Bu da söz konusu eserler ve içerdikleri fıkhî meselelerin, Hanefî “meşâyih” zümresinin ilk ve ikinci nesline ait olduğu anlamına gelmektedir. Bu yönüyle, Hanefî mezhebinin üçlü hiyerarşik mesâil tasnifinde “fetâvâ/vâkıât” adı verilen meseleleri içeren bu eserler, bu türün ilk örnekleri olmaları açısından önemlidir.
Araştırmamızın temel hedefleri arasında bu “mesâil” başlıklı eserlerin mümkün mertebe eksiksiz bir dökümünü sunmak, mahiyetlerini aydınlatmak ve bunların nispet edildikleri isimlerin kimliklerini tespit etmek gibi hususları sayabiliriz. Bir diğer temel hedefiyse Orta Asyadaki Hanefiler arasında çok etkili bir isim olan Buharalı Ebu Hafs el-Kebir’in, etki alanları içerisinde nispeten daha az bilinen olan onun fetva alanındaki yerini ve konumunu ortaya çıkarmaktır. Burada özellikle onun Mesâilü Ebî Hafs olarak bilinen ve “kişisel fetva derlemesi” olarak belirlediğimiz mahiyetini aydınlatmak ve bu eserin Hanefi fetva literatürüne yaptığı kaynaklık katkısını ortaya çıkarmak da bu hedef doğrultusunda çalışmamızda odaklandığımız konular arasında yer almaktadır.
Çalışmanın bu hedeflerini gerçekleştirmek amacıyla, “taşıyıcı-metinler” olarak adlandırdığımız, bir kısmı fürû bir kısmı da fetva literatürüne ait olan eserler taranmış ve “mesâil” başlıklı eserlerden yapılan alıntılar tespit edilmiştir. Bu alıntılar ilgili çalışmada kaynak olarak kabul edilmiş ve detaylı olarak incelenmiştir. Bu inceleme sonucunda eser ve eser/içerik sahibi hakkında mahiyet ve kimliklerini aydınlatıcı değerlendirmeler yapılmıştır. Bu bağlamda çalışmamızda bu literatürün Mâverâünnehir’deki bir örneği olarak incelediğimiz Mesâilü Ebî Hafs’ın, sonrasında oluşan Hanefî fetva literatürüne yaptığı kaynaklığı gösteren bir tabloya yer verilmiştir. Ayrıca yine Ebû Hafs el-Kebir’in fetva alanındaki konumu hakkında bir fikir vermesi amacıyla, bir kısmı kaynaklarda başka isimlerle de anılan Mesâil isimli eserinde bulunan onun verdiği fetvalardan oluşan bir seçki de oluşturulmuştur. Bu seçki üzerinde yaptığımız değerlendirme sonucunda Mesâilü Ebî Hafs hakkında aşağıdaki sonuçlara ulaşılmıştır:
- Mesâilü Ebî Hafs içerisinde yer alan meseleler, Hanefi mezhebindeki üçlü hiyerarşik mesâil tasnifi içerisinde üçüncü sırada yer alan fetâvâ/vâkıât kategorisine aittir.
- Kendisinden yaptığını tespit ettiğimiz alıntılar dikkate alındığında, Mesâilü Ebî Hafs isimli eser, fetva literatürünün ilk eseri kabul edilen Ebu’l-Leys Semerkandî’ye ait Kitâbü’n-Nevâzil’den önceki dönemlerde derlenmiş bir çalışmadır. Kendisiyle aynı isimleri taşıyan diğer eserler dikkate alındığında Mesâilü Ebî Hafs’ın da 3./9. yüzyılda kendisi ya da öğrencileri tarafından derlenmiş olması kuvvetle muhtemeldir.
- Günümüze ulaşmayan eserler içerisinde yer alan Mesâilü Ebî Hafs’ın özellikle Orta Asyada kaleme alınan Hanefî fetva literatüründe kaynak olarak kullanılmıştır. Bu yönüyle Ebû Hafs el-Kebir’in, kaynak ismi verilmeden ya da fetâvâ ve fevâid gibi kendisine başka isimlerle nispet edilen eserlerde yer verilen fetvalarının temel yazılı kaynağı Mesâilü Ebî Hafs olmalıdır.
İslami ilimlerde kayıp halkaların dönemi olarak kabul edilen 3./9. yüzyılın ilmi birikiminin, takip eden yüzyıllarda kaleme alınan ve “taşıyıcı-metin” özelliğini taşıyan eserlerde yapılan alıntılar üzerinden araştırılarak gün ışığına çıkarılmasının, ilim tarihimiz açısından önem arz ettiğini düşünüyoruz. Çalışmamızda, genel olarak bu yüzyıla ait “mesâil literatürünü”, özel olarak da Mesâilü Ebî Hafs el-Kebir’i, kayıp dönemin kayıp halkalarından bir örnek olarak ortaya çıkarmış olmayı umuyoruz.
يعتبر القرن 3/9 "الفترة المفقودة" في مجالات العلوم الإسلامية بسبب كثرة ما لم يصل إلينا من الكتب المُؤلَّفة في تلك الفترة، خصوصا في مجال الفقه وأصوله. وإن أعمال هذه الفترة التي هي في الأغلب عبارة عن كتب تناولت موضوعًا واحدًا فقط أو أقل تطورا من حيث المنهجية والشمولية قد ساهمت كمصدر في أعمال القرون التالية، خاصة في القرن 4/10 والتي هي أكثر تطوّرًا من حيث المنهجية والشمولية، وتم دمجها كجزء منها. وهذه الأعمال التي تعود إلى الفترات اللاحقة والتي نسميها "النصوص الناقلة" هي أعمال هامة تمكننا من التعرف على أدبيات القرن 3/9 وطبيعتها.
الدراسةُ التي لديكم، المعتمدةُ على النصوص الناقلة المذكورة، تتناول أعمال الفتاوى الشخصية بعنوان "المسائل" التي كتبت قبل أبي الليث السمرقندي (ت. 373/983) الذي يُعتبر مؤسسًا لأدبيات الفتوى في المذهب الحنفي ومن بين هذه الأعمال مسائل أبي حفص لأبي حفص الكبير البخاري (ت. 217/832). وفي هذا السياق، تم تحديد 15 عملًا تحت عنوان "المسائل"، والتي تعود معظمها إلى القرن 3/9، ولم يصل أيُّ واحد منها إلى يومنا. وتُعتبر هذه الأعمال مهمة لكونها من بين أوائل الأمثلة التي تتضمن المسائل المسماة "الفتاوى/الواقعات/النوازل" في التصنيف الهرمي الثلاثي لمسائل المذهب الحنفي.
أحد الأهداف الرئيسية لبحثنا هذا هو تقديم جرد شامل قدر الإمكان لهذه الأعمال المعنونة بـ"المسائل"، وتحديد هويات الأشخاص المنسوبة إليهم هذه الأعمال. وهدف آخر أساسي هو كشف مكانة ودور أبي حفص الكبير البخاري الذي كان له تأثير كبير بين حنفية آسيا الوسطى في مجال الفتوى، حيث يعتبر هذا الجانب أقل شهرة بين مناطق تأثيره. وفي إطار تحقيق هذا الهدف نركز بشكل خاص على توضيح طبيعة عمله المعنون مسائل أبي حفص الذي نعتبره "مجموعة الفتاوى الشخصية"، وتسليط الضوء على إسهامه كمصدر في أدبيات الفتوى الحنفي.
ÖZ
Orta Asya Hanefî Fetva Literatürünün Gelişimi ve İcâre-i Tavîle
(4/10-6/12. Yüzyıllar)
Okan Ka... more ÖZ Orta Asya Hanefî Fetva Literatürünün Gelişimi ve İcâre-i Tavîle (4/10-6/12. Yüzyıllar) Okan Kadir Yılmaz Hanefî mezhebinde Ebû Hanîfe ve öğrencilerinden sonra gelen ana akım gruplardan biri olan Orta Asya Hanefî meşâyihinin fıkhî etkinliklerinden biri de fetva faaliyeti olmuştur. Bölgedeki müftü meşâyih tarafından yoğun bir şekilde yürütülen bu fetva faaliyeti neticesinde kendisinden fetva literatürü olarak bahsedebileceğimiz yeni bir yazın türü ortaya çıkmıştır. Bu literatür aynı zamanda Hanefî mezhebinin kurucu doktrininde gerçekleşen fıkhî değişimin müftü meşâyihin fetvaları üzerinden takip edilebildiği en temel referans kaynaklarını barındırmaktadır. Çalışmamızda Ebû Hanîfe tarafından “hüccet ve burhan ilkesi” çerçevesinde ortaya konulan fıkıh düşüncesinin, 4/10-6/12. yüzyıllarda Orta Asyalı Hanefi müftü meşâyihin ilgili literatürde yer alan fetvalarında nasıl bir “ihtiyaç ve uygulama fıkhı”na dönüştüğü incelenmektedir. Müftü meşâyihin verdiği fetvalarda, kurucu imamlar tarafından vazedilen birçok hukuk kuralının, öncelikle bölge halkının uygulama ve ihtiyaçları göz önünde bulundurularak değişime uğradığı öngörülmektedir. Orta Asya müftü meşâyihinin mezhep intisabının sınırları içerisinde yönettiği bu uygulama ve ihtiyaç odaklı hukuki değişimde, “görüşler arası tercihte bulunma”, “örfü bir delil olarak kabul etme” ve nihayet “fıkhî çözümlere (ḥiyel-i şerʿiyye) başvurma” gibi yöntemlerin kullanıldığı gözlemlenmektedir. Fıkhî değişimin, fıkhî çözümlere başvurularak sonuçlandırıldığı örneklerinden biri de, faizli karz akdine alternatif olmak üzere Buharalı müftü meşâyih tarafından bir faizsiz finans aracı olarak kurgulanan icâre-i tavîle akdidir. İcâre-i tavîle akdi, fıkhî çözümlerin etkin bir yöntem olarak kullanılması yoluyla klasik icâre akdinin, faiz içermeyen meşru bir finans enstrümanına dönüşmesinin temsil gücü yüksek bir örneğini teşkil etmektedir. Çalışmamızın odak noktasını, 4/10-6/12. yüzyıllardaki fıkhî değişimi kendisi üzerinden takip edeceğimiz Orta Asya fetva literatürü ve bu değişimi temsil eden fıkhî çözüm nitelikli bir akit olan Buhara uygulamasındaki icâre-i tavîle örneği oluşturmaktadır. Anahtar kelimeler: Meşâyih, Orta Asya Hanefî fetva literatürü, fıkhî değişim, fetva, hiyel-i şerʿiyye, icâre-i tavîle / ABSTRACT Development of Central Asian Hanafī Fatwā Literature and al-Ijārah al-Tavīlah (4/10-6/12. Centuries) Okan Kadir Yılmaz The Central Asian Hanafī mashayekhs as one of the mainstream groups following Abū Hanīfa and his disciples in the Hanafī madhhab, one of the fiqh activities of them was the fatwa activity. As a result of this intensive fatwa activity carried out intensively by the mufti-mashayekh in the region, a new type of literature, which we can refer to as "fatwa literature", emerged. This literature also contains the most basic reference sources through which the legal changes in the founding doctrine of the Hanafī madhhab can be traced through the fatwas of the mufti-mashayekh. In this study, we examine how the idea of fiqh, which was put forward by Abū Hanīfah within the framework of the "principle of hujjah-burhan", was transformed into a "fiqh of need and practice" in the fatwas of the Central Asian Hanafi mufti-mashayekh in the related literature in the 4th/10th-6th/12th centuries. It is hypothesized that many of the legal rules laid down by the founding fathers of the madhhab were transformed in the fatwas of the mufti-mashayekh, primarily in consideration of the practices and needs of the people of the region. In this practice and need-oriented legal change, which the Central Asian mufti-mashayekh managed within the boundaries of their madhhabic affiliation, methods such as "choosing between opinions", "accepting custom as evidence", and finally "resorting to jurisprudential solutions (hiyal sharʿiyyah)" were used. One of the examples where legal change was finalized by resorting to jurisprudential solutions was the al-ijārah al-tawīlah contract in Bukhara practice, which was originally designed by Bukharan mufti- mashayekh as an alternative to the interest-bearing loan (karz) contract. The al-ijārah al-tawīlah contract is a highly representative example of the transformation of a classical ijārah contract into a legitimate interest-free financial instrument through the effective use of jurisprudential solutions. The focus of our study is on the Central Asian fatwa literature, which we will follow through the legal change in the 4th/10th-6th/12th centuries, and the case of al-ijārah al-tawīlah in Bukhara practice, a contract qualified as a jurisprudential solution that represents this change. Keywords: Mashayekh, The Central Asian Hanafi fatwā literature, legal change, fatwā, al ḥiyal al-sharʿiyyah, al-ijārah al- ṭawīlah
Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 24 / 46, 2022
Haber-i vâhidin delil değeri problemi, 2./8. yüzyıldan itibaren kelamcılar (Mutezile), fıkıhçılar... more Haber-i vâhidin delil değeri problemi, 2./8. yüzyıldan itibaren kelamcılar (Mutezile), fıkıhçılar ve hadisçiler arasında tartışılan ve hakkında kayda değer bir literatür ortaya çıkan usûlî konuların başında gelmektedir. Şeybânî (ö. 189/805), Şâfiî (ö. 204/820), İsâ b. Ebân (ö. 221/836) ve Buhârî (ö. 256/870) gibi sünnî ekolün tanınmış fıkıh ve hadis alimlerinin haber-i vâhid lehine ortaya koydukları çalışmalar bu noktada oldukça etkili olmuştur. Bu etkinin bir sonucu olarak başlangıçta haber-i vâhidi toptancı bir yaklaşımla reddeden Mutezili isimler, yerini zamanla Ebû Ali el-Cübbâî (ö. 303/916) gibi başka bir delille desteklenmesi şartıyla kabul eden alimlere bırakmıştır. Cübbâî, muhtemelen Kitâbü’l-ahbâr isimli günümüze ulaşmayan çalışmasında, hem tek kişinin haberi anlamındaki haber-i vâhidin hücciyet delillerini tenkit etmiş hem de çeşitli delillerle kendi kişisel görüşünü temellendirmeye çalışmıştır. Onun bu tenkit ve görüşleri, 4./10. yüzyılın önemli Hanefi fakih ve usulcüsü Cessâs (ö. 370/981) tarafından usul ilminin kurucu metinlerinden el-Fusûl’de üstü kapalı bir şekilde nakledilmiş ve eleştirel bir değerlendirmeye tabi tutulmuştur. Araştırmamızda Cübbâî’nin, haber-i vâhidin delil değeri, kabul şartları konusundaki eleştiri ve görüşleri ile Cessâs’ın ona verdiği cevaplar ve karşı eleştirileri ele alınmıştır.
İsa b. Eban
(ö. 221/836)
Şeybânî’nin öğrencisi, Kuruluş dönemi usulcüsü, Hanefi haber teorisinin ... more İsa b. Eban (ö. 221/836) Şeybânî’nin öğrencisi, Kuruluş dönemi usulcüsü, Hanefi haber teorisinin kurucusu
Muhammed b. Hasan eş-Şeybânî
(ö. 189/805)
Hanefi mezhebinin ilk ve en temel kaynakları olarak bil... more Muhammed b. Hasan eş-Şeybânî (ö. 189/805) Hanefi mezhebinin ilk ve en temel kaynakları olarak bilinen eserlerin sahibi, Ebû Hanîfe’nin önde gelen müçtehit öğrencisi, Hanefî mezhebinin üçüncü imamı
Ebû Yûsuf
(ö. 182/798)
Ebû Hanîfe’nin önde gelen talebesi, Hanefî mezhebinin ikinci imamı, ilk kā... more Ebû Yûsuf (ö. 182/798) Ebû Hanîfe’nin önde gelen talebesi, Hanefî mezhebinin ikinci imamı, ilk kādılkudât.
ÖZET Bu çalışmada, fıkıh literatürünün ilk örneklerini ortaya koyan ve böylece hem bu ilmin hem d... more ÖZET Bu çalışmada, fıkıh literatürünün ilk örneklerini ortaya koyan ve böylece hem bu ilmin hem de Hanefî mezhebinin ilk müdevvinleri olan üç müçtehit fakihin; Ebû Yûsuf, Muhammed b. El-Hasen eş-Şeybânî ve Hasan b. Ziyâd el-Lüʾlüî’nin günümüze ulaşmayan
Özet: Ebû Hanîfe'nin en meşhur iki öğrencisi olan Ebû Yûsuf ve Şeybânî, aynı zamanda hocalarının ... more Özet: Ebû Hanîfe'nin en meşhur iki öğrencisi olan Ebû Yûsuf ve Şeybânî, aynı zamanda hocalarının kurucusu olduğu mezhebin tedvininde ve yayılmasında büyük katkıları olan isimlerdir. Biyografik çalışmalarda bu iki isim hakkında birçok bilgiye ulaşmak mümkün-ken, aynı şey onların kronolojileri için söylenemez. Bu yazı, Ebû Yûsuf ile Şeybânî'nin eği-tim faaliyetleri ile kadılık vazifelerinin zaman-mekân bağlantılarını belirlemek suretiyle kısa bir biyografik kronoloji inşa etmeye çalışmaktadır. Böylece, onların biyografilerinde-ki tarihsel boşluğa mütevazı bir katkı sunulması hedeflenmektedir --------------- Abstract: Abu Yusuf and Shaybani, who are the first to among the most famous mujtahid students of Abu Hanifa, are also the names who made great contributions in the cod-ification and consolidation of the school of law that is attributed to himself. While it is possible to reach lots of information regarding these two names in biographical studies, the same cannot be said for their life chronology. This paper attempts to construct a short biographical chronology by identifying the time-space connections and context of Abu Yusuf and Shaybani's educational activities and judicial duties. With this concise chronology , it is aimed to make a humble contribution to the historical gap in their biographies.
Ölmüş kimselerin ardından Kur'ân-ı Kerim okuyup sevabını merhumun ruhuna bağışlamak âdeti, İslam ... more Ölmüş kimselerin ardından Kur'ân-ı Kerim okuyup sevabını merhumun ruhuna bağışlamak âdeti, İslam toplumunda yüzyıllardır süregelen bir uygulamadır ve bu yüzden de önemlidir. Yaşayanlarla dâr-ı bekâya irtihal edenler arasındaki güçlü bir fayda irtibatı (dua, sadaka vb.) üzerinde görüş birliği eden Ehli sünnet âlimleri, bu irtibatın farklı bir tezahürü olarak da görülebilecek olan bu meselede ihtilaf etmişler; Hanefi ve Hanbeli mezhepleri kıraat sevabının ulaşacağını söylerken, Maliki ve Şafii mezhepleri bu konuda olumsuz kanaat belirtmişlerdir. Ancak hatırda tutulması gereken bir husus da, ortada akidevî bir görüş ayrılığı ya da kesin bir konuda keskin bir ihtilaf değil; " zannî delillere mebni farklı görüşler " bulunduğudur. Konunun kesin olmayan deliller muvacehesinde seyretmesinden dolayıdır ki bu mesele, farklı mezheplere ait furu-ı fıkıh kitaplarında kendisine yer bulmuştur. Ö z e t ﻣﻮﺟــﺰ -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------- The custom of reciting the Glorious Qur'an for people who have died and donating this recitation as a reward for the soul of the dead is one that has been carried out for centuries in Islamic society, and is thus of great importance. The scholars of the People of the Sunnah, who agree that there is an important bond consisting of blessings (supplications, alms, etc.) between the living and those who have passed away to the realm of eternity, are in disagreement on this matter. This matter can also be considered as an alternative manifestation; while the Hanafi and Hanbali schools claim that the reward for recitation will reach the dead, the Maliki and Shafii schools hold the opposing view. However, one point that should be kept in mind is that there is actually no difference in opinion in the precepts, nor is there a great divide on any one subject; rather there are " different opinions based on conjectural evidence ". It is because of this that this practice has continued, and that despite unclear evidence, it has found a place in the books of jurisprudence of different schools.
Ye'cûc ve Me'cûc'ün hurucu, ana hatlarıyla Kur'ân-ı Kerim'de yer almış ve vaad edilen zamanın yak... more Ye'cûc ve Me'cûc'ün hurucu, ana hatlarıyla Kur'ân-ı Kerim'de yer almış ve vaad edilen zamanın yak-laştığını haber veren bir " kıyamet alameti " olarak zikredilmiştir. Bunun yanında detay sayılabilecek hususlar Hz. Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) hadislerinde (özellikle de Hz. İsa (a.s.)'ın nüzulünü haber veren rivayetler içerisinde) beyan edilmiş ve netice olarak bu husus akide kitaplarında tevarüs edi-len bir " inanç meselesi " olarak yerini almıştır. Ancak meselenin bidayetinin Hz. İsa'nın doğumundan yüzyıllar önce yaşayan Zülkarneyn (a.s.), nihayetinin ise kıyamet ile alakalı olması, " yorum " olgusunun devreye girmesini kaçınılmaz kılmıştır. Tefsir kitapları, hadis şerhleri ve kıyamet alametleri ile ilgili müstakil çalışmalarda ele alınan Ye'cûc-Me'cûc meselesi ile ilgili olarak bizim bu makalede yapmaya çalıştığımız, Kur'ân ve hadis nasslarıyla birlikte İslam âlimlerinin bu iki temele bina edilen yorumlarını ihtiva eden bir derlemeden ibarettir.
Ö z e t
The outline of the coming of Ya'juj and Ma'juj took place in the Qur'an as a "sign of the qiyamah/ resurrection", informing us about the arrival of the promised time. Moreover, many other issues that can be considered to be details have been declared in the ahadith of Prophet Muhammad (especially in the narratives that tell us about the return of Prophet Isa/Jesus); thus, this matter is one that has been inherited as a "matter of belief" in the books of aqidah/creed. But, because the beginning of matter related with Dhulkarnayn who lived centuries before the birth of Jesus and the end is related with the qiyamah, made the role of "interpretation" inevitable. What we have tried to do in this article-concerning the matter of Ya'juj and Ma'juj that is covered in tafseer books, hadith interpretations and individual books about the signs of qiyamah-is a compilation of the passages of the Qur'an and hadith with interpretations by Muslim scholars based on these two sources.
Özet
According to the Ahl as-Sunnah the Sahaba (Companions of Prophet Muhammad) are people a Musl... more Özet According to the Ahl as-Sunnah the Sahaba (Companions of Prophet Muhammad) are people a Muslim is obliged to admire; their fadilah has been declared in both the Qur’an and the Sunnah. Love and loyalty towards these people by the Ahl as-Sunnah have been some of the profound characteristics of the madhab itself. The respect shown towards the Sahaba, people who informed the following generations about the religion and the Qur’an, is seen as a requisite for the affection and the loyalty they displayed to Islam. The ulama of the Ahl as-Sunnah realized that inappropriate words (sabb as-Sahaba) against one Sahaba could lead to a slander against all the Sahaba, which in turn would cause harm to all the absolutes of the religion, including the Holy Qur’an. This article analyzes and defines the main titles of the sabb asSahaba, taking into account the views of the ulama concerning the Ahl as-Sunnah; these have been studied in detail in books of fiqh and other original works.
Bu tablo, Hanefi usul eserlerinin taşıdıkları misyon ve yazım amaçlarını dikkate alarak yapılmış... more Bu tablo, Hanefi usul eserlerinin taşıdıkları misyon ve yazım amaçlarını dikkate alarak yapılmış bir tasnif taslağıdır.
Bu çalışmada, fıkıh literatürünün ilk örneklerini ortaya koyan ve böylece hem bu ilmin hem de Han... more Bu çalışmada, fıkıh literatürünün ilk örneklerini ortaya koyan ve böylece hem bu ilmin hem de Hanefî mezhebinin ilk müdevvinleri olan üç müçtehit fakihin; Ebû Yûsuf, Muhammed b. El-Hasen eş-Şeybânî ve Hasan b. Ziyâd el-Lüʾlüî'nin günümüze ulaşmayan eserleri konu edilmiştir. Çalışmanın temel malzemesini, biyo-bibliyografik eserlerin yanı sıra, başta V/XI. asrın Bağdatlı fakihlerinden Nâtıfî'nin el Ecnâs'ı olmak üzere, Serahsî'nin el Mebsût'u, Ebû'l-Leys es Semerkandî'nin ʿUyûnü'l-mesâil'i ve Burhaneddin el-Buhârî'nin el-Muhîtu'l-Burhânî'si ile diğer fürû-ı fıkıh eserleri üzerinde yapılan okumalar ve elektronik ortamlardaki taramalar ortaya çıkarmıştır. Ortaya koyduğu bulgular itibariyle, biyo-bibliyografik eserlerden daha ziyâde fıkıh literatürünün birer parçası olan bu furû-ı fıkıh eserlerine dayanması, çalışmanın mümeyyiz vasfını teşkil etmektedir. Çalışmada, fıkıh ilminin ilk tedvin döneminin ürünleri olan bu kayıp literatürün tespiti ve tanıtımı hedeflenmiştir. Anahtar Kelimeler : Hanefî mezhebi, ilk tedvin dönemi, Ebû Yusuf, Şeybânî, Hasan b. Ziyâd, Kayıp Eserler ---///--- This study aims to introduce the lost works of three leading mujtahids (interpreters of sharî'a) and faqîhs (jurists) who were early compilers of both Islamic Law and the Hanafî School, namely Abû Yûsuf, Muhammad b. al-Hasan al-Shaybânî, and Hasan b. Ziyâd al-Lu'luî. It traces these lost works in the bio-bibliographical works as well as a number of primary sources on substantive law (furû' al-fıqh) such as particularly al-Ajnâs of al-Natıfî, who was one of the prominent Hanafî jurists in the fifth/eleventh century-Baghdad, al Sarakhsi's al Mabsût, Abu al-Layth al-Samarqandi's 'Uyûn al-Masâ'il, Burhân al-Dîn al-Bukhârî's al Muhît al-Burhânî. It is the characteristic feature of this study that it is based on especially these substantive law works which were, and are, indispensable part of Islamic Law rather than bio-bibliographical books. The main contribution of this study is to identify and introduce these missing works which are the products of the first codification period of Islamic Law. Keywords : Hanafî School of Law, First Treatment Period, Abû Yûsuf, al-Shaybânî, Hasan b. Ziyâd, Lost Works
Resâil fi’l-Fıkh isimli bu derleme kitap, Osmanlı ilmiye sınıfının önde gelen ulema ailelerinden ... more Resâil fi’l-Fıkh isimli bu derleme kitap, Osmanlı ilmiye sınıfının önde gelen ulema ailelerinden Ahîzâdeler’in bir ferdi olan Abdülhalim Efendi’ye (ö. 1013/1604) ait dört fıkhî risaleyi içermektedir. Risalelerden ilki, yargı hukuku alanına ait “el-kavlü li-men” literatürü içerisinde değerlendirilebilecek olan Risâle fî beyâni ahvâli’l-müddeî ve’l-müddeâ aleyh (thk. Muhammet Selman Tüfekçioğlu) isimli eserdir. Abdülhalim Efendi burada, mahkemede tarafların beyyine ikame edememesi durumunda davanın kimin sözüne göre kurulacağı konusunu ele almıştır. İkinci risale, geç dönem Hanefî fıkıh kitaplarında yer alan ve mezhebin yerleşik görüşünde sahih bir istidlal türü olarak kabul edilmeyen “mefhûm-i muhâlefet” delili ile istidlal edilen fürû-i fıkha ait meseleleri inceleyen Risâle fî mefhûmi’l-muhâlefe (thk. Okan Kadir Yılmaz) isimli çalışmadır. Fıkıh usulünde ihtilaflı deliller arasında sayılan ve Hanefî mezhebinde sadece bir hakkın def‘inde hüccet kabul edilen “istishâb” delilini inceleyen Risâle fî mebhasi’l-istishâb (thk. Musa Sancak) derlemenin üçüncü risalesidir. Derlemede yer alan el-Mesâilü’l-fıkhiyye el-mültekata isimli (thk. Şaban Kütük) son tahkik çalışması esasen Abdülhalim Efendi’nin çeşitli fıkıh konularına dair kaleme aldığı on üç müstakil nottan/tâlikadan oluşmaktadır.
Her biri kendi alanında özgün çalışmalar olan bu risaleler, bir Osmanlı âliminin fıkıh kültürünü, yargı tecrübesini ve ilmî/fikrî birikimini yansıtan çalışmalardır. Yazarın hayatı ve eserleri hakkında muhakkiklerce kaleme alınan inceleme ve değerlendirme yazılarıyla birlikte, İslam Araştırmaları Merkezi (İSAM) tarafından uzun ve titiz bir editoryal sürecin sonunda “İkinci Klasik Dönem Projesi” kapsamında yayıma hazırlanan bu çalışma, İslam ve Osmanlı hukuk düşüncesi alanına önemli katkılar sunacaktır.
TDV İslam Araştırmaları Merkezi (İSAM), İslam medeniyet birikimini ilmî ve fikrî boyutlarıyla ort... more TDV İslam Araştırmaları Merkezi (İSAM), İslam medeniyet birikimini ilmî ve fikrî boyutlarıyla ortaya çıkarmak amacıyla müteahhirin dönemine (7-13./13-19. yüzyıllar arası) yönelik olarak 2012 yılında "İkinci Klasik Dönem Projesi"ni, mütekaddimîn dönemine (2-6./8-12. yüzyıllar arası) yönelik olarak da 2016 yılında "Erken Klasik Dönem Projesi"ni başlatmıştır. Her iki projenin hedeflerinden biri, söz konusu dönemlerde ortaya konuş olup önemli bir kısmı hâlâ gün ışığınaçıkmayı bekleyen yazma eserlerin ilmî esaslara uygun tahkikli (tenkitli) neşrini gerçekleştirmektir. Her iki proje kapsamında yayımlanacak olan tahkikli neşirlerde muhakkiklerin takip etmesi gereken kuralları düzenleyen İSAM Tahkikli Neşir Esasları (İTNES) üzerine bina edilen ve diğer kaynaklarla zenginleştirilen bu çalışma, teoriden ziyade uygulamayı dikkate almış ve tahkikli neşir çalışması yapacaklar için temel esasları ihtiva eden bir el kitabı olarak tasarlanmıştır.
Uploads
Hanefî mezhebinin nikâh hukukundaki klasik denklik öğretisine göre erkeğin evleneceği kadına belli unsurlarda denk olması gerekir. Kişinin kendisinin ve atalarının geçmişinde kölelik ve gayrimüslimlik gibi hususların bulunmaması da bu denklik unsurları arasında yer alır. Dolayısıyla bu ve diğer denklik unsurlarını taşımayan bir erkek bunları taşıyan bir kadına denk görülmediği için ikisi arasında gerçekleşen evlilik, bazı koşullarda bâtıl (geçersiz) kabul edilirken, bazı durumlarda da lâzım (bağlayıcı) görülmez. 8./14. yüzyılın ikinci yarısında Bahrî/Türk Memlükler döneminde üst düzey rütbeli bir Memlük emiri ile (Emir Beştek) sultanının kız kardeşi ya da kızı (Hond Sâre) arasında gerçekleşen bir evliliğin geçerliliği Hanefi mezhebine ait bu denklik öğretisi temelinde tartışılmıştır. Kimliği bilinmeyen bazı fıkıhçılar tarafından söz konusu evliliğin Hanefi mezhebine göre geçersiz olduğu ileri sürülürken, dönemin Mısır Hanefi Kâdılkudâtı Siraceddin el-Hindî konuyla ilgili bir risale kaleme alarak (Risâle fî mesʾeleti’l-kefâʾeh) bu evliliğin geçerliliğini savunmuştur. Hindî’nin fıkıh usûlü ilkelerinden ve fıkhî tahrîc yönteminden faydalanarak ortaya koyduğu bu savunu, Hanefi mezhebinin kurucu denklik öğretisinin, Memlüklerin hakimiyetiyle birlikte bölgede değişen siyasi ve sosyal yapıyı dikkate alan yenilikçi bir yorumunu da içermektedir.
ENG
Sirāj al-Dīn al-Hindī’s (d. 773/1372) Risāla fī masʼalat al-kafāʼah, was the Hanafi qāḍī al-quḍāt (chief qāḍī) during the Baḥrī/Turk Mamluk period, is a significant fiqh treatise that reflects the change in the doctrine of the Ḥanafī madhhab of equivalence in marriage. This treatise was previously published about half incomplete and attributed to another Mamluk Ḥanafī jurist, al-Qāsim b. Qutlubogā (d. 879/1474), who lived approximately a century later (al-Qāṣim b. Qutlubogā, al-Kafā’ah fī al-nikāḥ, Critical ed. Abd al-Sattār Abū Ghuddah, Beirut: Dār al-Bashāir al-Islāmiyya, 1423/2002). The reason behind the composition of Hindī’s treatise was a marriage that occurred on 27 Jumādā al-Awwal 770 (January 7, 1379). The marriage between Khond Sarah (the sister or daughter of Sultan al-Malik al-Ashraf Zayn al-Dīn II Shaʿbān ibn Husayn [d. 777/1376]) and Amīr Bashtak (a commander with the rank of “taqdimat alf”: command of one thousand/ major [d. 771/1370]) occurred at the request of the Sultan and was solemnized by the qāḍī al-quḍât Sirāj al-Dīn al-Hindī. Shortly after the marriage, several unknown jurists argued that the marriage was invalid (bâtil) according to the doctrine of equivalence of the Ḥanafi madhhab. The reason is that Amīr Bashtak, similar to all other Mamluk amīrs, was previously a slave. Mamluk historians, such as al-Maqrizī (d. 845/1442), al- ‘Aynī (d. 855/1451), Ibn Taghrībardī (d. 874/1469), Malaṭī (d. 920/1514), and Ibn Iyās (d. 930/1524), also included this marriage in their histories, albeit with a few minor differences.
According to the indications identified by the study of the treatise of Hindī, the jurists who opposed this marriage based their objections, whose details were not mentioned in the sources, on a ruling in the Ḥanafi madhhab. This ruling states that “guardians (awliyā) other than father and grandfather can marry a girl who has not reached puberty to only someone who is her equal, otherwise the marriage will be invalid.” An issue in this ruling, which Hindī himself addressed, is that the bride, Khond Sarah, was married before she reached puberty, by a guardian (waliyy; her older brother Sultan II Shaʿban ibn Ḥusayn) apart from her father and grandfather, to someone who was not equal to her in terms of freedom and Muslim ancestry. Hindī felt the need to answer this objection, which was seemingly strong in jurisprudential terms, because it is based on this ruling, which was found in many Ḥanafī sources. The political sensitivity of the issue, which was due to the importance of the identities of the bridegroom and the bride, seemingly urged Hindī to consider the issue seriously.
In this treatise, Hindī reinterpreted the classical Ḥanafī doctrine of equivalence within the framework of the changing political and demographic conditions in Egypt after the Mamluk rule. According to this interpretation, Hindī concludes that Amīr Bashtak was equivalent to Khond Sarah and that the marriage was valid in terms of the Ḥanafī doctrine. In reaching this conclusion, he first argued that the view that equality is not a condition is stronger in terms of evidence. Nevertheless, he did not refrain from presenting his evaluation, which includes a new interpretation of the classical Ḥanafī doctrine of equivalence, on the basis of three possibilities, taking into account the condition of equivalence in marriage.
First, none of the Mamluks were originally slaves. According to Hindī, the enslavement of the Mamluks was illegitimate, because it was not conducted in accordance with Islamic law from the beginning. All of these people were free, therefore, slavery did not occur in Amīr Bashtak’s past. The second is that even if the notion that the Mamluks were slaves was generally accepted, Amīr Bashtak was free according to information given to Hindī by reliable people, because his parents were free. In this case, he was equal to his bride. Finally, the Mamluks were originally slaves, and Amīr Bashtak had a history of slavery. Hindī based his innovative interpretation of the classical Ḥanafī doctrine of equivalence on this last possibility. Accordingly, Hindī establishes that the condition of equivalence is (1) a right of the people (ḥaqqulʿibād), (2) comprehensible (maʿqūl al-maʿnā), (3) one of the provisions that can be changed according to changing conditions (i.e., time, place, and custom), and (4) the principle that acquired superiority can replace incomplete congenital superiority. Hindī bases his conclusions on the jurisprudential issues he cites from the founders of Ḥanafī school and the jurists who followed them.
In the first three stages, Hindī uses the data of the uṣūl al-fiqh and reveals that the condition of equivalence is one of the provisions that is susceptible to change. In fact, the condition of equivalence can be terminated whenever a guardian gives consent. This scenario demonstrates that the condition of equivalence is one of the rights of the people instead of the right of God and is included in the category of provisions that are subject to change. Second, al-Hindī states that equivalence in marriage is not a taʿabbudī (incomprehensive) ruling but is stipulated on the basis of a reason that can be comprehended by the intellect. He identifies the reason as “removing shame from the woman and her guardians.” At this point, Hindī, who considers dawarān as one of the methods for determining the cause, confirms that the presence and absence of the condition of equivalence is in a cycle (dawarān) with a situation in which shame (to the woman and her guardians) accompanies the relevant marriage. In other words, for marriages that bring shame to the woman or her parents, the man is unequal to the woman, whereas in marriages that do not, the man is equal to the woman. Hindī’s conclusion, which is based on 40 years of personal observation and this uṣūl determination of the cause of the ruling of equivalence, is as follows: no problem of equivalence exists in terms of marriages with the Mamluks. The reason is that the notion of “bringing shame to the parents,” which causes the ruling of nonequivalence, does not exist. In the third stage, Hindī endeavors to prove that the elements of equivalence are among the provisions that may change concurrently with changes in time, place, and customs based on three jurisprudential issues under the Ḥanafī doctrine. Therefore, he argues that although all Mamluk Turks had slavery in their past and their fathers and grandfathers were non-Muslims, these issues were no longer elements of equivalence among them. In the final stage of his interpretation, al-Hindī uses the principles of Islamic jurispridence (uṣūl al-fiqh) and the method of legal derivation (al‑takhrîj al-fiqhī). Accordingly, Hindī concludes that the qualities acquired by Amīr Bashtak compensated for his lack of congenital equivalence and that equivalence in terms of the Ḥanafī doctrine in marriages with Mamluks in general and in the marriage subject to this objection in particular is not a problem.
Hindī’s interpretation of the classical Hanafī doctrine of equivalence is important, because it concretely demonstrates the solution of a Ḥanafī jurist for an actual legal problem during the Mamluk period. The principles of usūl al-fiqh that al-Hindī used to solve the problem and his practice of applying them to the present case reveal his mastery of this branch of knowledge. Similarly, the method of al‑takhrīj al-fiqhī that he used in the final stage of his interpretation demonstrates his extensive familiarity with Ḥanafī jurisprudence. His interpretation of the classical Ḥanafī doctrine of equivalence is a remarkable and overlooked example of the methods and strategies by which legal changes in classical periods due to emerging new problems could be realized within the limits and possibilities of traditional jurisprudential schools.
Beyʿu’l-vefâ akdi, hukuki niteliği Orta Asyalı Hanefî fakihler tarafından
yoğun bir şekilde tartışılmış fıkhî çözüm (hîle-i şerʿiyye) mahiyetinde bir fetvâ (vâkıât/nevâzil) meselesidir. Bu akit, başta Buhara ve Semerkant olmak üzere Orta Asya coğrafyasında yaşayan Müslüman toplumların borç ilişkilerini faize düşmeden yürütebildikleri bir uygulama olarak karşımıza çıkmaktadır. Hakkında kurucu imamlardan bir nakil bulunmayan beyʿu’l-vefânın hukuki niteliği hakkındaki ilk değerlendirmeler, 4./10. yüzyılda Orta Asyalı Hanefî meşâyihine ait fetvalarda ortaya çıkmıştır. Sonrasında 6./12. yüzyıla kadar bölge meşâyihi tarafından, Hanefî doktrine göre bu akdin hukuki niteliğinin ne olduğu konusunda çok farklı görüşler ortaya atılmıştır. Bu yüzyıllar arasında oluşan fetva literatürünü referans alan bu çalışmada, beyʿu’l-vefâ akdinin hukuki niteliği hakkında ortaya konulan görüşlerin kronolojik gelişimi inceleme konusu edilmiştir. Ayrıca konuyla ilgili farklı değerlendirmelerin ortaya çıkmasına neden olan temel eğilimler ile altık ve karşıt görüşlerin tespiti de yine bu çalışmada ele alınan konular arasındadır.
Anahtar Kelimeler: Hanefî mezhebi, beyʿu’l-vefâ, hîle-i şerʿiyye, fetva literatürü, meşâyih, Buhara, Semerkant
Abstract
Bayʿ al-wafā is a fatwa issue (waqıʿat/nawazil) in the form of a legal solution (hīla al-sharʿiyyah), the legal nature of which was intensely debated by Central Asian Hanafi jurists. This contract appears to be a practice by which Muslim communities living in Central Asia, particularly in Bukhara and Samarkand, were able to conduct their debt relations without involving interest. The initial assessments regarding the legal nature of bayʿ al-wafā, for which there is no transmission from the founding imams, emerged in the fatwas of Central Asian Hanafi scholars in the 4th/10th century. Subsequently, from this century, when the first examples of fatwa literature were penned, to the 6th/12th century, when the most advanced and influential examples were produced, there were many different opinions on the legal nature of this contract according to the Hanafī doctrine. In this study, based on the fatwa literature that emerged between these centuries, the chronological development of opinions on the legal nature of the bayʿ al-wafâ contract has been examined. Furthermore, this study also addresses the fundamental trends that have led to different assessments on the subject and identifies the subordinate and opposing views concerning it.
Keywords: The Hanafī School, bayʿ al-wafā, hīla al-sharʿiyyah, fatwā literature, mashayekh, Bukhara, Samarkand
Hanefî mezhebinde 3./9. yüzyılda çok fazla telif yapılmadığı, bu dönemin daha ziyâde, 2./8. yüzyılda kurucu imamlar tarafından yazılan eserlerin rivayet edildiği bir dönem olarak düşünülmektedir. Ancak daha isabetli olduğunu düşündüğümüz bir diğer görüş, gerek fıkıh gerekse usul-i fıkıh alanlarında 3./9. yüzyılda, telif eserlerin bulunduğunu kabul eder ve bunların kahir ekseriyetininin sonraki dönemlere/günümüze ulaşmadığından hareketle bu dönemi İslami ilimler açısından “kayıp dönem” olarak niteler. Son dönemde özellikle fıkıh ve usul-i fıkıh alanında yapılan bazı çalışmalar da bu son görüşü destekler niteliktedir.
Çalışmamızda, Hanefî fetvâ literatürünün kurucu ismi olarak kabul edilen Ebu’l-Leys Semerkandî (ö. 373/983) öncesinde kaleme alınan ve çoğunluğu 3./9. yüzyıla ait olan ve hiç biri günümüze uaşmayan “mesâil” başlıklı 15 eser tespit edilmiştir. Bu eserlerin tamamı, Ebu Yusuf, Muhammed b. el-Hasen ve Hasan b. Ziyâd’ın öğrencilerine ya da öğrencilerinin öğrencilerine nispet edilmektedir. Bu da söz konusu eserler ve içerdikleri fıkhî meselelerin, Hanefî “meşâyih” zümresinin ilk ve ikinci nesline ait olduğu anlamına gelmektedir. Bu yönüyle, Hanefî mezhebinin üçlü hiyerarşik mesâil tasnifinde “fetâvâ/vâkıât” adı verilen meseleleri içeren bu eserler, bu türün ilk örnekleri olmaları açısından önemlidir.
Araştırmamızın temel hedefleri arasında bu “mesâil” başlıklı eserlerin mümkün mertebe eksiksiz bir dökümünü sunmak, mahiyetlerini aydınlatmak ve bunların nispet edildikleri isimlerin kimliklerini tespit etmek gibi hususları sayabiliriz. Bir diğer temel hedefiyse Orta Asyadaki Hanefiler arasında çok etkili bir isim olan Buharalı Ebu Hafs el-Kebir’in, etki alanları içerisinde nispeten daha az bilinen olan onun fetva alanındaki yerini ve konumunu ortaya çıkarmaktır. Burada özellikle onun Mesâilü Ebî Hafs olarak bilinen ve “kişisel fetva derlemesi” olarak belirlediğimiz mahiyetini aydınlatmak ve bu eserin Hanefi fetva literatürüne yaptığı kaynaklık katkısını ortaya çıkarmak da bu hedef doğrultusunda çalışmamızda odaklandığımız konular arasında yer almaktadır.
Çalışmanın bu hedeflerini gerçekleştirmek amacıyla, “taşıyıcı-metinler” olarak adlandırdığımız, bir kısmı fürû bir kısmı da fetva literatürüne ait olan eserler taranmış ve “mesâil” başlıklı eserlerden yapılan alıntılar tespit edilmiştir. Bu alıntılar ilgili çalışmada kaynak olarak kabul edilmiş ve detaylı olarak incelenmiştir. Bu inceleme sonucunda eser ve eser/içerik sahibi hakkında mahiyet ve kimliklerini aydınlatıcı değerlendirmeler yapılmıştır. Bu bağlamda çalışmamızda bu literatürün Mâverâünnehir’deki bir örneği olarak incelediğimiz Mesâilü Ebî Hafs’ın, sonrasında oluşan Hanefî fetva literatürüne yaptığı kaynaklığı gösteren bir tabloya yer verilmiştir. Ayrıca yine Ebû Hafs el-Kebir’in fetva alanındaki konumu hakkında bir fikir vermesi amacıyla, bir kısmı kaynaklarda başka isimlerle de anılan Mesâil isimli eserinde bulunan onun verdiği fetvalardan oluşan bir seçki de oluşturulmuştur. Bu seçki üzerinde yaptığımız değerlendirme sonucunda Mesâilü Ebî Hafs hakkında aşağıdaki sonuçlara ulaşılmıştır:
- Mesâilü Ebî Hafs içerisinde yer alan meseleler, Hanefi mezhebindeki üçlü hiyerarşik mesâil tasnifi içerisinde üçüncü sırada yer alan fetâvâ/vâkıât kategorisine aittir.
- Kendisinden yaptığını tespit ettiğimiz alıntılar dikkate alındığında, Mesâilü Ebî Hafs isimli eser, fetva literatürünün ilk eseri kabul edilen Ebu’l-Leys Semerkandî’ye ait Kitâbü’n-Nevâzil’den önceki dönemlerde derlenmiş bir çalışmadır. Kendisiyle aynı isimleri taşıyan diğer eserler dikkate alındığında Mesâilü Ebî Hafs’ın da 3./9. yüzyılda kendisi ya da öğrencileri tarafından derlenmiş olması kuvvetle muhtemeldir.
- Günümüze ulaşmayan eserler içerisinde yer alan Mesâilü Ebî Hafs’ın özellikle Orta Asyada kaleme alınan Hanefî fetva literatüründe kaynak olarak kullanılmıştır. Bu yönüyle Ebû Hafs el-Kebir’in, kaynak ismi verilmeden ya da fetâvâ ve fevâid gibi kendisine başka isimlerle nispet edilen eserlerde yer verilen fetvalarının temel yazılı kaynağı Mesâilü Ebî Hafs olmalıdır.
İslami ilimlerde kayıp halkaların dönemi olarak kabul edilen 3./9. yüzyılın ilmi birikiminin, takip eden yüzyıllarda kaleme alınan ve “taşıyıcı-metin” özelliğini taşıyan eserlerde yapılan alıntılar üzerinden araştırılarak gün ışığına çıkarılmasının, ilim tarihimiz açısından önem arz ettiğini düşünüyoruz. Çalışmamızda, genel olarak bu yüzyıla ait “mesâil literatürünü”, özel olarak da Mesâilü Ebî Hafs el-Kebir’i, kayıp dönemin kayıp halkalarından bir örnek olarak ortaya çıkarmış olmayı umuyoruz.
يعتبر القرن 3/9 "الفترة المفقودة" في مجالات العلوم الإسلامية بسبب كثرة ما لم يصل إلينا من الكتب المُؤلَّفة في تلك الفترة، خصوصا في مجال الفقه وأصوله. وإن أعمال هذه الفترة التي هي في الأغلب عبارة عن كتب تناولت موضوعًا واحدًا فقط أو أقل تطورا من حيث المنهجية والشمولية قد ساهمت كمصدر في أعمال القرون التالية، خاصة في القرن 4/10 والتي هي أكثر تطوّرًا من حيث المنهجية والشمولية، وتم دمجها كجزء منها. وهذه الأعمال التي تعود إلى الفترات اللاحقة والتي نسميها "النصوص الناقلة" هي أعمال هامة تمكننا من التعرف على أدبيات القرن 3/9 وطبيعتها.
الدراسةُ التي لديكم، المعتمدةُ على النصوص الناقلة المذكورة، تتناول أعمال الفتاوى الشخصية بعنوان "المسائل" التي كتبت قبل أبي الليث السمرقندي (ت. 373/983) الذي يُعتبر مؤسسًا لأدبيات الفتوى في المذهب الحنفي ومن بين هذه الأعمال مسائل أبي حفص لأبي حفص الكبير البخاري (ت. 217/832). وفي هذا السياق، تم تحديد 15 عملًا تحت عنوان "المسائل"، والتي تعود معظمها إلى القرن 3/9، ولم يصل أيُّ واحد منها إلى يومنا. وتُعتبر هذه الأعمال مهمة لكونها من بين أوائل الأمثلة التي تتضمن المسائل المسماة "الفتاوى/الواقعات/النوازل" في التصنيف الهرمي الثلاثي لمسائل المذهب الحنفي.
أحد الأهداف الرئيسية لبحثنا هذا هو تقديم جرد شامل قدر الإمكان لهذه الأعمال المعنونة بـ"المسائل"، وتحديد هويات الأشخاص المنسوبة إليهم هذه الأعمال. وهدف آخر أساسي هو كشف مكانة ودور أبي حفص الكبير البخاري الذي كان له تأثير كبير بين حنفية آسيا الوسطى في مجال الفتوى، حيث يعتبر هذا الجانب أقل شهرة بين مناطق تأثيره. وفي إطار تحقيق هذا الهدف نركز بشكل خاص على توضيح طبيعة عمله المعنون مسائل أبي حفص الذي نعتبره "مجموعة الفتاوى الشخصية"، وتسليط الضوء على إسهامه كمصدر في أدبيات الفتوى الحنفي.
Orta Asya Hanefî Fetva Literatürünün Gelişimi ve İcâre-i Tavîle
(4/10-6/12. Yüzyıllar)
Okan Kadir Yılmaz
Hanefî mezhebinde Ebû Hanîfe ve öğrencilerinden sonra gelen ana akım gruplardan biri olan Orta Asya Hanefî meşâyihinin fıkhî etkinliklerinden biri de fetva faaliyeti olmuştur. Bölgedeki müftü meşâyih tarafından yoğun bir şekilde yürütülen bu fetva faaliyeti neticesinde kendisinden fetva literatürü olarak bahsedebileceğimiz yeni bir yazın türü ortaya çıkmıştır. Bu literatür aynı zamanda Hanefî mezhebinin kurucu doktrininde gerçekleşen fıkhî değişimin müftü meşâyihin fetvaları üzerinden takip edilebildiği en temel referans kaynaklarını barındırmaktadır. Çalışmamızda Ebû Hanîfe tarafından “hüccet ve burhan ilkesi” çerçevesinde ortaya konulan fıkıh düşüncesinin, 4/10-6/12. yüzyıllarda Orta Asyalı Hanefi müftü meşâyihin ilgili literatürde yer alan fetvalarında nasıl bir “ihtiyaç ve uygulama fıkhı”na dönüştüğü incelenmektedir. Müftü meşâyihin verdiği fetvalarda, kurucu imamlar tarafından vazedilen birçok hukuk kuralının, öncelikle bölge halkının uygulama ve ihtiyaçları göz önünde bulundurularak değişime uğradığı öngörülmektedir. Orta Asya müftü meşâyihinin mezhep intisabının sınırları içerisinde yönettiği bu uygulama ve ihtiyaç odaklı hukuki değişimde, “görüşler arası tercihte bulunma”, “örfü bir delil olarak kabul etme” ve nihayet “fıkhî çözümlere (ḥiyel-i şerʿiyye) başvurma” gibi yöntemlerin kullanıldığı gözlemlenmektedir. Fıkhî değişimin, fıkhî çözümlere başvurularak sonuçlandırıldığı örneklerinden biri de, faizli karz akdine alternatif olmak üzere Buharalı müftü meşâyih tarafından bir faizsiz finans aracı olarak kurgulanan icâre-i tavîle akdidir. İcâre-i tavîle akdi, fıkhî çözümlerin etkin bir yöntem olarak kullanılması yoluyla klasik icâre akdinin, faiz içermeyen meşru bir finans enstrümanına dönüşmesinin temsil gücü yüksek bir örneğini teşkil etmektedir. Çalışmamızın odak noktasını, 4/10-6/12. yüzyıllardaki fıkhî değişimi kendisi üzerinden takip edeceğimiz Orta Asya fetva literatürü ve bu değişimi temsil eden fıkhî çözüm nitelikli bir akit olan Buhara uygulamasındaki icâre-i tavîle örneği oluşturmaktadır.
Anahtar kelimeler: Meşâyih, Orta Asya Hanefî fetva literatürü, fıkhî değişim, fetva, hiyel-i şerʿiyye, icâre-i tavîle /
ABSTRACT
Development of Central Asian Hanafī Fatwā Literature and al-Ijārah al-Tavīlah
(4/10-6/12. Centuries)
Okan Kadir Yılmaz
The Central Asian Hanafī mashayekhs as one of the mainstream groups following Abū Hanīfa and his disciples in the Hanafī madhhab, one of the fiqh activities of them was the fatwa activity. As a result of this intensive fatwa activity carried out intensively by the mufti-mashayekh in the region, a new type of literature, which we can refer to as "fatwa literature", emerged. This literature also contains the most basic reference sources through which the legal changes in the founding doctrine of the Hanafī madhhab can be traced through the fatwas of the mufti-mashayekh. In this study, we examine how the idea of fiqh, which was put forward by Abū Hanīfah within the framework of the "principle of hujjah-burhan", was transformed into a "fiqh of need and practice" in the fatwas of the Central Asian Hanafi mufti-mashayekh in the related literature in the 4th/10th-6th/12th centuries. It is hypothesized that many of the legal rules laid down by the founding fathers of the madhhab were transformed in the fatwas of the mufti-mashayekh, primarily in consideration of the practices and needs of the people of the region. In this practice and need-oriented legal change, which the Central Asian mufti-mashayekh managed within the boundaries of their madhhabic affiliation, methods such as "choosing between opinions", "accepting custom as evidence", and finally "resorting to jurisprudential solutions (hiyal sharʿiyyah)" were used. One of the examples where legal change was finalized by resorting to jurisprudential solutions was the al-ijārah al-tawīlah contract in Bukhara practice, which was originally designed by Bukharan mufti- mashayekh as an alternative to the interest-bearing loan (karz) contract. The al-ijārah al-tawīlah contract is a highly representative example of the transformation of a classical ijārah contract into a legitimate interest-free financial instrument through the effective use of jurisprudential solutions. The focus of our study is on the Central Asian fatwa literature, which we will follow through the legal change in the 4th/10th-6th/12th centuries, and the case of al-ijārah al-tawīlah in Bukhara practice, a contract qualified as a jurisprudential solution that represents this change.
Keywords: Mashayekh, The Central Asian Hanafi fatwā literature, legal change, fatwā, al ḥiyal al-sharʿiyyah, al-ijārah al- ṭawīlah
(ö. 221/836)
Şeybânî’nin öğrencisi, Kuruluş dönemi usulcüsü, Hanefi haber teorisinin kurucusu
(ö. 189/805)
Hanefi mezhebinin ilk ve en temel kaynakları olarak bilinen eserlerin sahibi, Ebû Hanîfe’nin önde gelen müçtehit öğrencisi, Hanefî mezhebinin üçüncü imamı
(ö. 182/798)
Ebû Hanîfe’nin önde gelen talebesi, Hanefî mezhebinin ikinci imamı, ilk kādılkudât.
---------------
Abstract: Abu Yusuf and Shaybani, who are the first to among the most famous mujtahid students of Abu Hanifa, are also the names who made great contributions in the cod-ification and consolidation of the school of law that is attributed to himself. While it is possible to reach lots of information regarding these two names in biographical studies, the same cannot be said for their life chronology. This paper attempts to construct a short biographical chronology by identifying the time-space connections and context of Abu Yusuf and Shaybani's educational activities and judicial duties. With this concise chronology , it is aimed to make a humble contribution to the historical gap in their biographies.
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------
The custom of reciting the Glorious Qur'an for people who have died and donating this recitation as a reward for the soul of the dead is one that has been carried out for centuries in Islamic society, and is thus of great importance. The scholars of the People of the Sunnah, who agree that there is an important bond consisting of blessings (supplications, alms, etc.) between the living and those who have passed away to the realm of eternity, are in disagreement on this matter. This matter can also be considered as an alternative manifestation; while the Hanafi and Hanbali schools claim that the reward for recitation will reach the dead, the Maliki and Shafii schools hold the opposing view. However, one point that should be kept in mind is that there is actually no difference in opinion in the precepts, nor is there a great divide on any one subject; rather there are " different opinions based on conjectural evidence ". It is because of this that this practice has continued, and that despite unclear evidence, it has found a place in the books of jurisprudence of different schools.
Ö z e t
The outline of the coming of Ya'juj and Ma'juj took place in the Qur'an as a "sign of the qiyamah/ resurrection", informing us about the arrival of the promised time. Moreover, many other issues that can be considered to be details have been declared in the ahadith of Prophet Muhammad (especially in the narratives that tell us about the return of Prophet Isa/Jesus); thus, this matter is one that has been inherited as a "matter of belief" in the books of aqidah/creed. But, because the beginning of matter related with Dhulkarnayn who lived centuries before the birth of Jesus and the end is related with the qiyamah, made the role of "interpretation" inevitable. What we have tried to do in this article-concerning the matter of Ya'juj and Ma'juj that is covered in tafseer books, hadith interpretations and individual books about the signs of qiyamah-is a compilation of the passages of the Qur'an and hadith with interpretations by Muslim scholars based on these two sources.
According to the Ahl as-Sunnah the Sahaba (Companions of Prophet Muhammad) are people a Muslim
is obliged to admire; their fadilah has been declared in both the Qur’an and the Sunnah. Love and loyalty
towards these people by the Ahl as-Sunnah have been some of the profound characteristics of the
madhab itself. The respect shown towards the Sahaba, people who informed the following generations
about the religion and the Qur’an, is seen as a requisite for the affection and the loyalty they displayed
to Islam. The ulama of the Ahl as-Sunnah realized that inappropriate words (sabb as-Sahaba) against one
Sahaba could lead to a slander against all the Sahaba, which in turn would cause harm to all the absolutes
of the religion, including the Holy Qur’an. This article analyzes and defines the main titles of the sabb asSahaba, taking into account the views of the ulama concerning the Ahl as-Sunnah; these have been
studied in detail in books of fiqh and other original works.
Hanefî mezhebinin nikâh hukukundaki klasik denklik öğretisine göre erkeğin evleneceği kadına belli unsurlarda denk olması gerekir. Kişinin kendisinin ve atalarının geçmişinde kölelik ve gayrimüslimlik gibi hususların bulunmaması da bu denklik unsurları arasında yer alır. Dolayısıyla bu ve diğer denklik unsurlarını taşımayan bir erkek bunları taşıyan bir kadına denk görülmediği için ikisi arasında gerçekleşen evlilik, bazı koşullarda bâtıl (geçersiz) kabul edilirken, bazı durumlarda da lâzım (bağlayıcı) görülmez. 8./14. yüzyılın ikinci yarısında Bahrî/Türk Memlükler döneminde üst düzey rütbeli bir Memlük emiri ile (Emir Beştek) sultanının kız kardeşi ya da kızı (Hond Sâre) arasında gerçekleşen bir evliliğin geçerliliği Hanefi mezhebine ait bu denklik öğretisi temelinde tartışılmıştır. Kimliği bilinmeyen bazı fıkıhçılar tarafından söz konusu evliliğin Hanefi mezhebine göre geçersiz olduğu ileri sürülürken, dönemin Mısır Hanefi Kâdılkudâtı Siraceddin el-Hindî konuyla ilgili bir risale kaleme alarak (Risâle fî mesʾeleti’l-kefâʾeh) bu evliliğin geçerliliğini savunmuştur. Hindî’nin fıkıh usûlü ilkelerinden ve fıkhî tahrîc yönteminden faydalanarak ortaya koyduğu bu savunu, Hanefi mezhebinin kurucu denklik öğretisinin, Memlüklerin hakimiyetiyle birlikte bölgede değişen siyasi ve sosyal yapıyı dikkate alan yenilikçi bir yorumunu da içermektedir.
ENG
Sirāj al-Dīn al-Hindī’s (d. 773/1372) Risāla fī masʼalat al-kafāʼah, was the Hanafi qāḍī al-quḍāt (chief qāḍī) during the Baḥrī/Turk Mamluk period, is a significant fiqh treatise that reflects the change in the doctrine of the Ḥanafī madhhab of equivalence in marriage. This treatise was previously published about half incomplete and attributed to another Mamluk Ḥanafī jurist, al-Qāsim b. Qutlubogā (d. 879/1474), who lived approximately a century later (al-Qāṣim b. Qutlubogā, al-Kafā’ah fī al-nikāḥ, Critical ed. Abd al-Sattār Abū Ghuddah, Beirut: Dār al-Bashāir al-Islāmiyya, 1423/2002). The reason behind the composition of Hindī’s treatise was a marriage that occurred on 27 Jumādā al-Awwal 770 (January 7, 1379). The marriage between Khond Sarah (the sister or daughter of Sultan al-Malik al-Ashraf Zayn al-Dīn II Shaʿbān ibn Husayn [d. 777/1376]) and Amīr Bashtak (a commander with the rank of “taqdimat alf”: command of one thousand/ major [d. 771/1370]) occurred at the request of the Sultan and was solemnized by the qāḍī al-quḍât Sirāj al-Dīn al-Hindī. Shortly after the marriage, several unknown jurists argued that the marriage was invalid (bâtil) according to the doctrine of equivalence of the Ḥanafi madhhab. The reason is that Amīr Bashtak, similar to all other Mamluk amīrs, was previously a slave. Mamluk historians, such as al-Maqrizī (d. 845/1442), al- ‘Aynī (d. 855/1451), Ibn Taghrībardī (d. 874/1469), Malaṭī (d. 920/1514), and Ibn Iyās (d. 930/1524), also included this marriage in their histories, albeit with a few minor differences.
According to the indications identified by the study of the treatise of Hindī, the jurists who opposed this marriage based their objections, whose details were not mentioned in the sources, on a ruling in the Ḥanafi madhhab. This ruling states that “guardians (awliyā) other than father and grandfather can marry a girl who has not reached puberty to only someone who is her equal, otherwise the marriage will be invalid.” An issue in this ruling, which Hindī himself addressed, is that the bride, Khond Sarah, was married before she reached puberty, by a guardian (waliyy; her older brother Sultan II Shaʿban ibn Ḥusayn) apart from her father and grandfather, to someone who was not equal to her in terms of freedom and Muslim ancestry. Hindī felt the need to answer this objection, which was seemingly strong in jurisprudential terms, because it is based on this ruling, which was found in many Ḥanafī sources. The political sensitivity of the issue, which was due to the importance of the identities of the bridegroom and the bride, seemingly urged Hindī to consider the issue seriously.
In this treatise, Hindī reinterpreted the classical Ḥanafī doctrine of equivalence within the framework of the changing political and demographic conditions in Egypt after the Mamluk rule. According to this interpretation, Hindī concludes that Amīr Bashtak was equivalent to Khond Sarah and that the marriage was valid in terms of the Ḥanafī doctrine. In reaching this conclusion, he first argued that the view that equality is not a condition is stronger in terms of evidence. Nevertheless, he did not refrain from presenting his evaluation, which includes a new interpretation of the classical Ḥanafī doctrine of equivalence, on the basis of three possibilities, taking into account the condition of equivalence in marriage.
First, none of the Mamluks were originally slaves. According to Hindī, the enslavement of the Mamluks was illegitimate, because it was not conducted in accordance with Islamic law from the beginning. All of these people were free, therefore, slavery did not occur in Amīr Bashtak’s past. The second is that even if the notion that the Mamluks were slaves was generally accepted, Amīr Bashtak was free according to information given to Hindī by reliable people, because his parents were free. In this case, he was equal to his bride. Finally, the Mamluks were originally slaves, and Amīr Bashtak had a history of slavery. Hindī based his innovative interpretation of the classical Ḥanafī doctrine of equivalence on this last possibility. Accordingly, Hindī establishes that the condition of equivalence is (1) a right of the people (ḥaqqulʿibād), (2) comprehensible (maʿqūl al-maʿnā), (3) one of the provisions that can be changed according to changing conditions (i.e., time, place, and custom), and (4) the principle that acquired superiority can replace incomplete congenital superiority. Hindī bases his conclusions on the jurisprudential issues he cites from the founders of Ḥanafī school and the jurists who followed them.
In the first three stages, Hindī uses the data of the uṣūl al-fiqh and reveals that the condition of equivalence is one of the provisions that is susceptible to change. In fact, the condition of equivalence can be terminated whenever a guardian gives consent. This scenario demonstrates that the condition of equivalence is one of the rights of the people instead of the right of God and is included in the category of provisions that are subject to change. Second, al-Hindī states that equivalence in marriage is not a taʿabbudī (incomprehensive) ruling but is stipulated on the basis of a reason that can be comprehended by the intellect. He identifies the reason as “removing shame from the woman and her guardians.” At this point, Hindī, who considers dawarān as one of the methods for determining the cause, confirms that the presence and absence of the condition of equivalence is in a cycle (dawarān) with a situation in which shame (to the woman and her guardians) accompanies the relevant marriage. In other words, for marriages that bring shame to the woman or her parents, the man is unequal to the woman, whereas in marriages that do not, the man is equal to the woman. Hindī’s conclusion, which is based on 40 years of personal observation and this uṣūl determination of the cause of the ruling of equivalence, is as follows: no problem of equivalence exists in terms of marriages with the Mamluks. The reason is that the notion of “bringing shame to the parents,” which causes the ruling of nonequivalence, does not exist. In the third stage, Hindī endeavors to prove that the elements of equivalence are among the provisions that may change concurrently with changes in time, place, and customs based on three jurisprudential issues under the Ḥanafī doctrine. Therefore, he argues that although all Mamluk Turks had slavery in their past and their fathers and grandfathers were non-Muslims, these issues were no longer elements of equivalence among them. In the final stage of his interpretation, al-Hindī uses the principles of Islamic jurispridence (uṣūl al-fiqh) and the method of legal derivation (al‑takhrîj al-fiqhī). Accordingly, Hindī concludes that the qualities acquired by Amīr Bashtak compensated for his lack of congenital equivalence and that equivalence in terms of the Ḥanafī doctrine in marriages with Mamluks in general and in the marriage subject to this objection in particular is not a problem.
Hindī’s interpretation of the classical Hanafī doctrine of equivalence is important, because it concretely demonstrates the solution of a Ḥanafī jurist for an actual legal problem during the Mamluk period. The principles of usūl al-fiqh that al-Hindī used to solve the problem and his practice of applying them to the present case reveal his mastery of this branch of knowledge. Similarly, the method of al‑takhrīj al-fiqhī that he used in the final stage of his interpretation demonstrates his extensive familiarity with Ḥanafī jurisprudence. His interpretation of the classical Ḥanafī doctrine of equivalence is a remarkable and overlooked example of the methods and strategies by which legal changes in classical periods due to emerging new problems could be realized within the limits and possibilities of traditional jurisprudential schools.
Beyʿu’l-vefâ akdi, hukuki niteliği Orta Asyalı Hanefî fakihler tarafından
yoğun bir şekilde tartışılmış fıkhî çözüm (hîle-i şerʿiyye) mahiyetinde bir fetvâ (vâkıât/nevâzil) meselesidir. Bu akit, başta Buhara ve Semerkant olmak üzere Orta Asya coğrafyasında yaşayan Müslüman toplumların borç ilişkilerini faize düşmeden yürütebildikleri bir uygulama olarak karşımıza çıkmaktadır. Hakkında kurucu imamlardan bir nakil bulunmayan beyʿu’l-vefânın hukuki niteliği hakkındaki ilk değerlendirmeler, 4./10. yüzyılda Orta Asyalı Hanefî meşâyihine ait fetvalarda ortaya çıkmıştır. Sonrasında 6./12. yüzyıla kadar bölge meşâyihi tarafından, Hanefî doktrine göre bu akdin hukuki niteliğinin ne olduğu konusunda çok farklı görüşler ortaya atılmıştır. Bu yüzyıllar arasında oluşan fetva literatürünü referans alan bu çalışmada, beyʿu’l-vefâ akdinin hukuki niteliği hakkında ortaya konulan görüşlerin kronolojik gelişimi inceleme konusu edilmiştir. Ayrıca konuyla ilgili farklı değerlendirmelerin ortaya çıkmasına neden olan temel eğilimler ile altık ve karşıt görüşlerin tespiti de yine bu çalışmada ele alınan konular arasındadır.
Anahtar Kelimeler: Hanefî mezhebi, beyʿu’l-vefâ, hîle-i şerʿiyye, fetva literatürü, meşâyih, Buhara, Semerkant
Abstract
Bayʿ al-wafā is a fatwa issue (waqıʿat/nawazil) in the form of a legal solution (hīla al-sharʿiyyah), the legal nature of which was intensely debated by Central Asian Hanafi jurists. This contract appears to be a practice by which Muslim communities living in Central Asia, particularly in Bukhara and Samarkand, were able to conduct their debt relations without involving interest. The initial assessments regarding the legal nature of bayʿ al-wafā, for which there is no transmission from the founding imams, emerged in the fatwas of Central Asian Hanafi scholars in the 4th/10th century. Subsequently, from this century, when the first examples of fatwa literature were penned, to the 6th/12th century, when the most advanced and influential examples were produced, there were many different opinions on the legal nature of this contract according to the Hanafī doctrine. In this study, based on the fatwa literature that emerged between these centuries, the chronological development of opinions on the legal nature of the bayʿ al-wafâ contract has been examined. Furthermore, this study also addresses the fundamental trends that have led to different assessments on the subject and identifies the subordinate and opposing views concerning it.
Keywords: The Hanafī School, bayʿ al-wafā, hīla al-sharʿiyyah, fatwā literature, mashayekh, Bukhara, Samarkand
Hanefî mezhebinde 3./9. yüzyılda çok fazla telif yapılmadığı, bu dönemin daha ziyâde, 2./8. yüzyılda kurucu imamlar tarafından yazılan eserlerin rivayet edildiği bir dönem olarak düşünülmektedir. Ancak daha isabetli olduğunu düşündüğümüz bir diğer görüş, gerek fıkıh gerekse usul-i fıkıh alanlarında 3./9. yüzyılda, telif eserlerin bulunduğunu kabul eder ve bunların kahir ekseriyetininin sonraki dönemlere/günümüze ulaşmadığından hareketle bu dönemi İslami ilimler açısından “kayıp dönem” olarak niteler. Son dönemde özellikle fıkıh ve usul-i fıkıh alanında yapılan bazı çalışmalar da bu son görüşü destekler niteliktedir.
Çalışmamızda, Hanefî fetvâ literatürünün kurucu ismi olarak kabul edilen Ebu’l-Leys Semerkandî (ö. 373/983) öncesinde kaleme alınan ve çoğunluğu 3./9. yüzyıla ait olan ve hiç biri günümüze uaşmayan “mesâil” başlıklı 15 eser tespit edilmiştir. Bu eserlerin tamamı, Ebu Yusuf, Muhammed b. el-Hasen ve Hasan b. Ziyâd’ın öğrencilerine ya da öğrencilerinin öğrencilerine nispet edilmektedir. Bu da söz konusu eserler ve içerdikleri fıkhî meselelerin, Hanefî “meşâyih” zümresinin ilk ve ikinci nesline ait olduğu anlamına gelmektedir. Bu yönüyle, Hanefî mezhebinin üçlü hiyerarşik mesâil tasnifinde “fetâvâ/vâkıât” adı verilen meseleleri içeren bu eserler, bu türün ilk örnekleri olmaları açısından önemlidir.
Araştırmamızın temel hedefleri arasında bu “mesâil” başlıklı eserlerin mümkün mertebe eksiksiz bir dökümünü sunmak, mahiyetlerini aydınlatmak ve bunların nispet edildikleri isimlerin kimliklerini tespit etmek gibi hususları sayabiliriz. Bir diğer temel hedefiyse Orta Asyadaki Hanefiler arasında çok etkili bir isim olan Buharalı Ebu Hafs el-Kebir’in, etki alanları içerisinde nispeten daha az bilinen olan onun fetva alanındaki yerini ve konumunu ortaya çıkarmaktır. Burada özellikle onun Mesâilü Ebî Hafs olarak bilinen ve “kişisel fetva derlemesi” olarak belirlediğimiz mahiyetini aydınlatmak ve bu eserin Hanefi fetva literatürüne yaptığı kaynaklık katkısını ortaya çıkarmak da bu hedef doğrultusunda çalışmamızda odaklandığımız konular arasında yer almaktadır.
Çalışmanın bu hedeflerini gerçekleştirmek amacıyla, “taşıyıcı-metinler” olarak adlandırdığımız, bir kısmı fürû bir kısmı da fetva literatürüne ait olan eserler taranmış ve “mesâil” başlıklı eserlerden yapılan alıntılar tespit edilmiştir. Bu alıntılar ilgili çalışmada kaynak olarak kabul edilmiş ve detaylı olarak incelenmiştir. Bu inceleme sonucunda eser ve eser/içerik sahibi hakkında mahiyet ve kimliklerini aydınlatıcı değerlendirmeler yapılmıştır. Bu bağlamda çalışmamızda bu literatürün Mâverâünnehir’deki bir örneği olarak incelediğimiz Mesâilü Ebî Hafs’ın, sonrasında oluşan Hanefî fetva literatürüne yaptığı kaynaklığı gösteren bir tabloya yer verilmiştir. Ayrıca yine Ebû Hafs el-Kebir’in fetva alanındaki konumu hakkında bir fikir vermesi amacıyla, bir kısmı kaynaklarda başka isimlerle de anılan Mesâil isimli eserinde bulunan onun verdiği fetvalardan oluşan bir seçki de oluşturulmuştur. Bu seçki üzerinde yaptığımız değerlendirme sonucunda Mesâilü Ebî Hafs hakkında aşağıdaki sonuçlara ulaşılmıştır:
- Mesâilü Ebî Hafs içerisinde yer alan meseleler, Hanefi mezhebindeki üçlü hiyerarşik mesâil tasnifi içerisinde üçüncü sırada yer alan fetâvâ/vâkıât kategorisine aittir.
- Kendisinden yaptığını tespit ettiğimiz alıntılar dikkate alındığında, Mesâilü Ebî Hafs isimli eser, fetva literatürünün ilk eseri kabul edilen Ebu’l-Leys Semerkandî’ye ait Kitâbü’n-Nevâzil’den önceki dönemlerde derlenmiş bir çalışmadır. Kendisiyle aynı isimleri taşıyan diğer eserler dikkate alındığında Mesâilü Ebî Hafs’ın da 3./9. yüzyılda kendisi ya da öğrencileri tarafından derlenmiş olması kuvvetle muhtemeldir.
- Günümüze ulaşmayan eserler içerisinde yer alan Mesâilü Ebî Hafs’ın özellikle Orta Asyada kaleme alınan Hanefî fetva literatüründe kaynak olarak kullanılmıştır. Bu yönüyle Ebû Hafs el-Kebir’in, kaynak ismi verilmeden ya da fetâvâ ve fevâid gibi kendisine başka isimlerle nispet edilen eserlerde yer verilen fetvalarının temel yazılı kaynağı Mesâilü Ebî Hafs olmalıdır.
İslami ilimlerde kayıp halkaların dönemi olarak kabul edilen 3./9. yüzyılın ilmi birikiminin, takip eden yüzyıllarda kaleme alınan ve “taşıyıcı-metin” özelliğini taşıyan eserlerde yapılan alıntılar üzerinden araştırılarak gün ışığına çıkarılmasının, ilim tarihimiz açısından önem arz ettiğini düşünüyoruz. Çalışmamızda, genel olarak bu yüzyıla ait “mesâil literatürünü”, özel olarak da Mesâilü Ebî Hafs el-Kebir’i, kayıp dönemin kayıp halkalarından bir örnek olarak ortaya çıkarmış olmayı umuyoruz.
يعتبر القرن 3/9 "الفترة المفقودة" في مجالات العلوم الإسلامية بسبب كثرة ما لم يصل إلينا من الكتب المُؤلَّفة في تلك الفترة، خصوصا في مجال الفقه وأصوله. وإن أعمال هذه الفترة التي هي في الأغلب عبارة عن كتب تناولت موضوعًا واحدًا فقط أو أقل تطورا من حيث المنهجية والشمولية قد ساهمت كمصدر في أعمال القرون التالية، خاصة في القرن 4/10 والتي هي أكثر تطوّرًا من حيث المنهجية والشمولية، وتم دمجها كجزء منها. وهذه الأعمال التي تعود إلى الفترات اللاحقة والتي نسميها "النصوص الناقلة" هي أعمال هامة تمكننا من التعرف على أدبيات القرن 3/9 وطبيعتها.
الدراسةُ التي لديكم، المعتمدةُ على النصوص الناقلة المذكورة، تتناول أعمال الفتاوى الشخصية بعنوان "المسائل" التي كتبت قبل أبي الليث السمرقندي (ت. 373/983) الذي يُعتبر مؤسسًا لأدبيات الفتوى في المذهب الحنفي ومن بين هذه الأعمال مسائل أبي حفص لأبي حفص الكبير البخاري (ت. 217/832). وفي هذا السياق، تم تحديد 15 عملًا تحت عنوان "المسائل"، والتي تعود معظمها إلى القرن 3/9، ولم يصل أيُّ واحد منها إلى يومنا. وتُعتبر هذه الأعمال مهمة لكونها من بين أوائل الأمثلة التي تتضمن المسائل المسماة "الفتاوى/الواقعات/النوازل" في التصنيف الهرمي الثلاثي لمسائل المذهب الحنفي.
أحد الأهداف الرئيسية لبحثنا هذا هو تقديم جرد شامل قدر الإمكان لهذه الأعمال المعنونة بـ"المسائل"، وتحديد هويات الأشخاص المنسوبة إليهم هذه الأعمال. وهدف آخر أساسي هو كشف مكانة ودور أبي حفص الكبير البخاري الذي كان له تأثير كبير بين حنفية آسيا الوسطى في مجال الفتوى، حيث يعتبر هذا الجانب أقل شهرة بين مناطق تأثيره. وفي إطار تحقيق هذا الهدف نركز بشكل خاص على توضيح طبيعة عمله المعنون مسائل أبي حفص الذي نعتبره "مجموعة الفتاوى الشخصية"، وتسليط الضوء على إسهامه كمصدر في أدبيات الفتوى الحنفي.
Orta Asya Hanefî Fetva Literatürünün Gelişimi ve İcâre-i Tavîle
(4/10-6/12. Yüzyıllar)
Okan Kadir Yılmaz
Hanefî mezhebinde Ebû Hanîfe ve öğrencilerinden sonra gelen ana akım gruplardan biri olan Orta Asya Hanefî meşâyihinin fıkhî etkinliklerinden biri de fetva faaliyeti olmuştur. Bölgedeki müftü meşâyih tarafından yoğun bir şekilde yürütülen bu fetva faaliyeti neticesinde kendisinden fetva literatürü olarak bahsedebileceğimiz yeni bir yazın türü ortaya çıkmıştır. Bu literatür aynı zamanda Hanefî mezhebinin kurucu doktrininde gerçekleşen fıkhî değişimin müftü meşâyihin fetvaları üzerinden takip edilebildiği en temel referans kaynaklarını barındırmaktadır. Çalışmamızda Ebû Hanîfe tarafından “hüccet ve burhan ilkesi” çerçevesinde ortaya konulan fıkıh düşüncesinin, 4/10-6/12. yüzyıllarda Orta Asyalı Hanefi müftü meşâyihin ilgili literatürde yer alan fetvalarında nasıl bir “ihtiyaç ve uygulama fıkhı”na dönüştüğü incelenmektedir. Müftü meşâyihin verdiği fetvalarda, kurucu imamlar tarafından vazedilen birçok hukuk kuralının, öncelikle bölge halkının uygulama ve ihtiyaçları göz önünde bulundurularak değişime uğradığı öngörülmektedir. Orta Asya müftü meşâyihinin mezhep intisabının sınırları içerisinde yönettiği bu uygulama ve ihtiyaç odaklı hukuki değişimde, “görüşler arası tercihte bulunma”, “örfü bir delil olarak kabul etme” ve nihayet “fıkhî çözümlere (ḥiyel-i şerʿiyye) başvurma” gibi yöntemlerin kullanıldığı gözlemlenmektedir. Fıkhî değişimin, fıkhî çözümlere başvurularak sonuçlandırıldığı örneklerinden biri de, faizli karz akdine alternatif olmak üzere Buharalı müftü meşâyih tarafından bir faizsiz finans aracı olarak kurgulanan icâre-i tavîle akdidir. İcâre-i tavîle akdi, fıkhî çözümlerin etkin bir yöntem olarak kullanılması yoluyla klasik icâre akdinin, faiz içermeyen meşru bir finans enstrümanına dönüşmesinin temsil gücü yüksek bir örneğini teşkil etmektedir. Çalışmamızın odak noktasını, 4/10-6/12. yüzyıllardaki fıkhî değişimi kendisi üzerinden takip edeceğimiz Orta Asya fetva literatürü ve bu değişimi temsil eden fıkhî çözüm nitelikli bir akit olan Buhara uygulamasındaki icâre-i tavîle örneği oluşturmaktadır.
Anahtar kelimeler: Meşâyih, Orta Asya Hanefî fetva literatürü, fıkhî değişim, fetva, hiyel-i şerʿiyye, icâre-i tavîle /
ABSTRACT
Development of Central Asian Hanafī Fatwā Literature and al-Ijārah al-Tavīlah
(4/10-6/12. Centuries)
Okan Kadir Yılmaz
The Central Asian Hanafī mashayekhs as one of the mainstream groups following Abū Hanīfa and his disciples in the Hanafī madhhab, one of the fiqh activities of them was the fatwa activity. As a result of this intensive fatwa activity carried out intensively by the mufti-mashayekh in the region, a new type of literature, which we can refer to as "fatwa literature", emerged. This literature also contains the most basic reference sources through which the legal changes in the founding doctrine of the Hanafī madhhab can be traced through the fatwas of the mufti-mashayekh. In this study, we examine how the idea of fiqh, which was put forward by Abū Hanīfah within the framework of the "principle of hujjah-burhan", was transformed into a "fiqh of need and practice" in the fatwas of the Central Asian Hanafi mufti-mashayekh in the related literature in the 4th/10th-6th/12th centuries. It is hypothesized that many of the legal rules laid down by the founding fathers of the madhhab were transformed in the fatwas of the mufti-mashayekh, primarily in consideration of the practices and needs of the people of the region. In this practice and need-oriented legal change, which the Central Asian mufti-mashayekh managed within the boundaries of their madhhabic affiliation, methods such as "choosing between opinions", "accepting custom as evidence", and finally "resorting to jurisprudential solutions (hiyal sharʿiyyah)" were used. One of the examples where legal change was finalized by resorting to jurisprudential solutions was the al-ijārah al-tawīlah contract in Bukhara practice, which was originally designed by Bukharan mufti- mashayekh as an alternative to the interest-bearing loan (karz) contract. The al-ijārah al-tawīlah contract is a highly representative example of the transformation of a classical ijārah contract into a legitimate interest-free financial instrument through the effective use of jurisprudential solutions. The focus of our study is on the Central Asian fatwa literature, which we will follow through the legal change in the 4th/10th-6th/12th centuries, and the case of al-ijārah al-tawīlah in Bukhara practice, a contract qualified as a jurisprudential solution that represents this change.
Keywords: Mashayekh, The Central Asian Hanafi fatwā literature, legal change, fatwā, al ḥiyal al-sharʿiyyah, al-ijārah al- ṭawīlah
(ö. 221/836)
Şeybânî’nin öğrencisi, Kuruluş dönemi usulcüsü, Hanefi haber teorisinin kurucusu
(ö. 189/805)
Hanefi mezhebinin ilk ve en temel kaynakları olarak bilinen eserlerin sahibi, Ebû Hanîfe’nin önde gelen müçtehit öğrencisi, Hanefî mezhebinin üçüncü imamı
(ö. 182/798)
Ebû Hanîfe’nin önde gelen talebesi, Hanefî mezhebinin ikinci imamı, ilk kādılkudât.
---------------
Abstract: Abu Yusuf and Shaybani, who are the first to among the most famous mujtahid students of Abu Hanifa, are also the names who made great contributions in the cod-ification and consolidation of the school of law that is attributed to himself. While it is possible to reach lots of information regarding these two names in biographical studies, the same cannot be said for their life chronology. This paper attempts to construct a short biographical chronology by identifying the time-space connections and context of Abu Yusuf and Shaybani's educational activities and judicial duties. With this concise chronology , it is aimed to make a humble contribution to the historical gap in their biographies.
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------------
The custom of reciting the Glorious Qur'an for people who have died and donating this recitation as a reward for the soul of the dead is one that has been carried out for centuries in Islamic society, and is thus of great importance. The scholars of the People of the Sunnah, who agree that there is an important bond consisting of blessings (supplications, alms, etc.) between the living and those who have passed away to the realm of eternity, are in disagreement on this matter. This matter can also be considered as an alternative manifestation; while the Hanafi and Hanbali schools claim that the reward for recitation will reach the dead, the Maliki and Shafii schools hold the opposing view. However, one point that should be kept in mind is that there is actually no difference in opinion in the precepts, nor is there a great divide on any one subject; rather there are " different opinions based on conjectural evidence ". It is because of this that this practice has continued, and that despite unclear evidence, it has found a place in the books of jurisprudence of different schools.
Ö z e t
The outline of the coming of Ya'juj and Ma'juj took place in the Qur'an as a "sign of the qiyamah/ resurrection", informing us about the arrival of the promised time. Moreover, many other issues that can be considered to be details have been declared in the ahadith of Prophet Muhammad (especially in the narratives that tell us about the return of Prophet Isa/Jesus); thus, this matter is one that has been inherited as a "matter of belief" in the books of aqidah/creed. But, because the beginning of matter related with Dhulkarnayn who lived centuries before the birth of Jesus and the end is related with the qiyamah, made the role of "interpretation" inevitable. What we have tried to do in this article-concerning the matter of Ya'juj and Ma'juj that is covered in tafseer books, hadith interpretations and individual books about the signs of qiyamah-is a compilation of the passages of the Qur'an and hadith with interpretations by Muslim scholars based on these two sources.
According to the Ahl as-Sunnah the Sahaba (Companions of Prophet Muhammad) are people a Muslim
is obliged to admire; their fadilah has been declared in both the Qur’an and the Sunnah. Love and loyalty
towards these people by the Ahl as-Sunnah have been some of the profound characteristics of the
madhab itself. The respect shown towards the Sahaba, people who informed the following generations
about the religion and the Qur’an, is seen as a requisite for the affection and the loyalty they displayed
to Islam. The ulama of the Ahl as-Sunnah realized that inappropriate words (sabb as-Sahaba) against one
Sahaba could lead to a slander against all the Sahaba, which in turn would cause harm to all the absolutes
of the religion, including the Holy Qur’an. This article analyzes and defines the main titles of the sabb asSahaba, taking into account the views of the ulama concerning the Ahl as-Sunnah; these have been
studied in detail in books of fiqh and other original works.
---///---
This study aims to introduce the lost works of three leading mujtahids (interpreters of sharî'a) and faqîhs (jurists) who were early compilers of both Islamic Law and the Hanafî School, namely Abû Yûsuf, Muhammad b. al-Hasan al-Shaybânî, and Hasan b. Ziyâd al-Lu'luî. It traces these lost works in the bio-bibliographical works as well as a number of primary sources on substantive law (furû' al-fıqh) such as particularly al-Ajnâs of al-Natıfî, who was one of the prominent Hanafî jurists in the fifth/eleventh century-Baghdad, al Sarakhsi's al Mabsût, Abu al-Layth al-Samarqandi's 'Uyûn al-Masâ'il, Burhân al-Dîn al-Bukhârî's al Muhît al-Burhânî. It is the characteristic feature of this study that it is based on especially these substantive law works which were, and are, indispensable part of Islamic Law rather than bio-bibliographical books. The main contribution of this study is to identify and introduce these missing works which are the products of the first codification period of Islamic Law. Keywords : Hanafî School of Law, First Treatment Period, Abû Yûsuf, al-Shaybânî, Hasan b. Ziyâd, Lost Works
Her biri kendi alanında özgün çalışmalar olan bu risaleler, bir Osmanlı âliminin fıkıh kültürünü, yargı tecrübesini ve ilmî/fikrî birikimini yansıtan çalışmalardır. Yazarın hayatı ve eserleri hakkında muhakkiklerce kaleme alınan inceleme ve değerlendirme yazılarıyla birlikte, İslam Araştırmaları Merkezi (İSAM) tarafından uzun ve titiz bir editoryal sürecin sonunda “İkinci Klasik Dönem Projesi” kapsamında yayıma hazırlanan bu çalışma, İslam ve Osmanlı hukuk düşüncesi alanına önemli katkılar sunacaktır.
Her iki proje kapsamında yayımlanacak olan tahkikli neşirlerde muhakkiklerin takip etmesi gereken kuralları düzenleyen İSAM Tahkikli Neşir Esasları (İTNES) üzerine bina edilen ve diğer kaynaklarla zenginleştirilen bu çalışma, teoriden ziyade uygulamayı dikkate almış ve tahkikli neşir çalışması yapacaklar için temel esasları ihtiva eden bir el kitabı olarak tasarlanmıştır.