Język sycylijski
Język sycylijski (syc. sicilianu, wł. lingua siciliana) – zespół dialektów używanych na Sycylii oraz na Półwyspie Apenińskim (Kalabria i Apulia). Znacznie różni się od standardowego języka włoskiego, do tego stopnia, że przez językoznawców uważany jest za odrębny od włoskiego język[1], jednakże nie ma statusu języka oficjalnego i nie jest nauczany w szkołach. Wydawana jest m.in. poezja w dialektach sycylijskich. Używany głównie jako język mówiony.
Obszar |
Włochy: Sycylia, środkowa i południowa Kalabria, Lecce (Apulia), Salerno (Kampania) oraz emigranci w ponad 30 krajach świata (m.in. USA i Argentyna). | ||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|
Liczba mówiących |
4,8 miliony | ||||||
Pismo/alfabet | |||||||
Klasyfikacja genetyczna | |||||||
| |||||||
Status oficjalny | |||||||
UNESCO | 2 wrażliwy↗ | ||||||
Ethnologue | 5 rozwojowy↗ | ||||||
Kody języka | |||||||
ISO 639-2 | scn | ||||||
ISO 639-3 | scn | ||||||
IETF | scn | ||||||
Glottolog | sici1248 | ||||||
Ethnologue | scn | ||||||
SIL | SCN | ||||||
W Wikipedii | |||||||
| |||||||
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu. |
We Włoszech uznawany jest za dialekt języka włoskiego. Język sycylijski czerpał wiele zapożyczeń z łaciny, greki, języka arabskiego, hiszpańskiego, katalońskiego oraz włoskiego.
Dialekty
edytujW języku sycylijskim wyróżnia się następujące dialekty:
- zachodniosycylijski (Palermo, Trapani, środkowa i zachodnia część prowincji Agrigento)
- środkowy metafonetyczny
- południowo-wschodni metafonetyczny
- ennijski (prowincja Enna)
- wschodni nie-metafonetyczny (prowincja Katania)
- messyński (prowincja Messyna)
- liparyjski (Wyspy Liparyjskie)
- dialekt wyspy Pantelleria, zwany Pantesco
- południowokalabryjski (południowa i środkowa Kalabria)
- południowopuglijski, zwany Salentino (południowa Apulia)
Porównanie z innymi językami
edytujRodzaj gramatyczny i tworzenie liczby mnogiej
edytujOgólnie, rzeczowniki rodzaju żeńskiego, które we włoskim kończą się na a, również i w sycylijskim mają takie zakończenie, np. casa („dom”), porta („drzwi”), carta („kartka”), lecz ta reguła ma wyjątki, np. soru („siostra”), ficu („figa”). Podczas gdy włoski używa o jako zakończenie rzeczowników rodzaju męskiego, sycylijski zwykle używa u, np. omu („człowiek”), libbru („książka”), nomu („imię”). Końcowe i może być i w rzeczownikach rodzaju męskiego i żeńskiego (z kolei we włoskim końcowe e może być w rzeczownikach obojga rodzajów).
W przeciwieństwie do włoskiego, sycylijski używa jednej litery i, aby oznaczyć zarówno rzeczowniki liczby mnogiej męskiego rodzaju, jak i żeńskiego, np. casi („domy”), porti („drzwi”), tauli („stoły”). Jest również wiele wyjątków od tej reguły, które nie zawsze pokrywają się z włoskimi odpowiednikami, np. òmini („ludzie”), jorna („dni”), jòcura („gry”), manu („ręka/ręce”), vrazza („ramiona”), libbra („książki”), jardina („ogródki”), scrittura („pisarze”), signa („znaki”).
Opuszczanie początkowego łacińskiego i
edytujW olbrzymiej większości przypadków, gdzie pierwotne łacińskie słowo miało na początku i, język sycylijski zupełnie je opuszcza. Zdarza to się niekiedy w przypadku początkowego e, i w mniejszym stopniu a lub o. Przykłady: mpurtanti („ważny”), gnuranti („ignorant”), nimicu („wróg”), ntirissanti („interesujący”), llustrari („ilustrować”), mmàggini („obraz”), cona („ikona”), miricanu („amerykański”).
Czasownik aviri („mieć”)
edytujW przeciwieństwie do języka włoskiego, sycylijski ma tylko jeden czasownik posiłkowy aviri. Rzecz charakterystyczna, że podobnie dzieje się w języku katalońskim, hiszpańskim i rumuńskim. Sycylijski również używa tego czasownika, aby wyrazić obowiązek (tak jak w języku angielskim i w hiszpańskim, także i polskim), np. havi a jiri (ang. he/she has to go, hiszp. él/ella ha de ir, pl. on/ona ma iść). Podobnie jak w angielskim i hiszpańskim, w języku sycylijskim ta konstrukcja wymaga użycia przyimka przed czasownikiem.
Specyficzne głoski
edytujJęzyk sycylijski ma dużo spółgłosek, które, jeśli nie są specyficzne dla sycylijskiego, z pewnością wyróżniają ten język od innych romańskich. Najbardziej specyficznymi głoskami są retrofleksyjne (z językiem wygiętym w górę i w tył). Głoska „-ll-” (np. w słowach pochodzenia łacińskiego), wyraża się w sycylijskim z językiem zwiniętym w górę i w tył, co nie ma miejsca w standardowym włoskim. W sycylijskim ową głoskę się zapisuje -dd-, choć nie brzmi jak [d], lecz raczej jak [ɖ]. Np. włoskie bello to po sycylijsku beddu.
Zbitka str w sycylijskim jest zupełnie inna niż we włoskim. Litery t nie wymawia się wcale, jest lekki gwizd między s a r, ta ostatnia nie wibrowana jak we włoskim.
Inną specyficzną sycylijską głoskę można napotkać w słowach, które pochodzą od łacińskich słów zawierających fl. Zwykle staje się we włoskim fi, np. fiume od łacińskiego flumen („rzeka”). W sycylijskim, ta głoska jest oddawana jak ci (reprezentując głoskę [ç]), np. ciumi lub /hjumi/ (lecz w piśmie oddaje się ją również jako sci, x albo çi). Ta głoska zbliżona jest do polskiego h.
Nieakcentowane o we włoskim staje się nieakcentowanym u w sycylijskim. Toteż u jest dużo częstsze niż o w sycylijskim. Także nieakcentowane e we włoskim staje się nieakcentowanym i w sycylijskim i i jest dużo częstsze niż e w sycylijskim.
Podwajanie i ścieśnianie
edytujRzadko sygnalizowane w piśmie, mówiony sycylijski pokazuje tzw. raddoppiamento (Borelli, 2002), co oznacza, że pierwsza spółgłoska słowa jest wydłużana, gdy poprzedza ją samogłoska poprzedniego słowa, np. è bonu /ebbonu/.
Dla odmiany, litera j na początku słowa może być wymawiana za pomocą trzech różnych głosek, w zależności od tego, co poprzedza słowo. Na przykład, w słowie jornu („dzień”), j jest wymawiane jak w języku polskim, jednak un jornu jest wymawiane /unnjornu/. Tri jorna („trzy dni”) jest wymawiane /triggjorna/, literę j wymawia się jak g w języku polskim.
Inna różnica między mówionym a pisanym językiem tkwi w zakresie, do którego głoski są ścieśniane w mowie potocznej. Tak więc często wyrażenie jak avemu a accattari („musimy iść i kupić”) zwykle redukuje się do amâ ccattari podczas rozmowy z bliskimi. Używa się często znaku akcentu na oznaczenie szerokiego zakresu ścieśnienia w pisanym języku, w szczególności, łącząc proste przedimki i rodzajniki określone, np. di lu = dû, a lu = ô („do”), pi lu = pû („dla”), nta lu = ntô („w”), itd.
Teksty w języku sycylijskim
edytujModlitwa „Ojcze nasz”
edytujJęzyk sycylijski | Język włoski | Język łaciński |
---|---|---|
Patri nostru cca si 'n celu, | Padre Nostro, che sei nei cieli, | Pater noster, qui es in caelo |
santificamu 'u nomu tuju | sia santificato il tuo nome. | sanctificetur nomen tuum: |
venga 'u tò rregnu, | Venga il tuo regno, | Adveniat regnum tuum. |
sia fatta 'a tò vuluntati, | sia fatta la tua volontà, | Fiat voluntas tua |
comu 'n celu accussì 'n terra. | come in cielo, così in terra. | sicut in caelo et in terra |
Dani oggi 'u nostru pani cutiddianu, | Dacci oggi il nostro pane quotidiano, | Panem nostrum quotidianum da nobis hodie. |
rimetti a niàutri i nostri debbiti, | e rimetti a noi i nostri debiti, | Et dimitte nobis debita nostra, |
comu niàutri li rimittemu ê nostri debbitura | come noi li rimettiamo ai nostri debitori. | sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. |
e nun ni lassàri cascari 'nta' | E non ci indurre in tentazione, | Et ne nos inducas in tentationem; |
a tantazzioni e libbèrani d'u mali. | ma liberaci dal male. | sed libera nos a malo. |
Amen. | Amen. | Amen. |
lunidìa | poniedziałek |
martidìa | wtorek |
mercuridìa | środa |
jovidìa | czwartek |
venniridìa | piątek |
sabbatudìa | sobota |
duminicadìa | niedziela |
Jinnaru | Styczeń |
Frivaru | Luty |
Marzu | Marzec |
Aprili | Kwiecień |
Maiu | Maj |
Giugnu | Czerwiec |
Giugnettu | Lipiec |
Austu | Sierpień |
Sittèmmiru | Wrzesień |
Uttùviru | Październik |
Nuvèmmiru | Listopad |
Dicèmmiru | Grudzień |
Zobacz też
edytujPrzypisy
edytujLinki zewnętrzne
edytuj- Lingua siciliana
- Gramatyka sycylijska. linguasiciliana.org. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-01-08)].
- Vocabolario Siciliano – Italiano. scicli.com. [zarchiwizowane z tego adresu (2006-10-19)]. Słownik włosko-sycylijski
- Wikipedia w języku sycylijskim