Location via proxy:
[ UP ]
[Report a bug]
[Manage cookies]
No cookies
No scripts
No ads
No referrer
Show this form
Pumunta sa nilalaman
Pangunahing pagpipilian
Pangunahing pagpipilian
ilipat sa gilid
itago
Maglibot
Unang pahina
Mga nilalaman
Napiling nilalaman
Alinmang artikulo
Patungkol sa Wikipedia
Mga kaganapan
Donasyon
Pakikihalubilo
Pamayanan
Kapihan
Mga huling binago
Makipag-ugnayan
Tulong
Hanapin
Hanapin
Itsura
Gumawa ng account
Mag-login
Mga pansariling kagamitan
Mag-ambag
Gumawa ng account
Mag-login
Mga pahina para sa naka-logout na mga patnugot o editor
alamin pa
Usapan
Binabago ang
Bibliya
(seksiyon)
Magdagdag ng wika
Artikulo
Usapan
Tagalog
Basahin
Baguhin
Baguhin ang wikitext
Tingnan ang kasaysayan
Mga kagamitan
Mga kagamitan
ilipat sa gilid
itago
Mga aksyon
Basahin
Baguhin
Baguhin ang wikitext
Tingnan ang kasaysayan
Pangkalahatan
Mga nakaturo rito
Kaugnay na pagbabago
Mag-upload ng file
Natatanging pahina
Impormasyon ng pahina
Kumuha ng pinaikling URL
I-download ang QR code
Item na Wikidata
Itsura
ilipat sa gilid
itago
Babala
: Hindi ka naka-login. Ang iyong IP address ay maitatala sa kasaysayan ng pagbabago ng pahinang ito.
Pagtingin ng panlaban spam.
HUWAG
punuan ito!
=== Kritisismong historikal=== {{main|Kritisismong historikal}} ==== Lumang Tipan o Tanakh ==== Ang [[Kritisismong historikal]] o ''mas mataas na kritisismo'' sa pag-aaral biblikal, ay naglalayon na alamin ang tunay na may-akda at panahon ng pagkakasulat ng mga aklat sa bibliya. Ayon sa mga iskolar, karamihan sa mga aklat ng Biblia ay hindi isinulat ng mga pinaniwalaang tradisyonal na may-akda nito. Halimbawa, ayon sa Tradisyon ng mga Hudyo, ang Torah (''Genesis, Exodo, Levitico, Deuteronomio at Bilang'') ay inihayag kay [[Moises]] noong 1312 BCE sa Bundok ng Sinai. Ayon sa mga iskolar, hindi maaaring si [[Moises]] ang sumulat ng mga aklat na ito dahil sa mga [[anakronismo]] na matatagpuan sa mga aklat na ito. Ang anakronismo ay mga konsepto o salitang hindi umaangkop sa sinasabing kapanahunan ng pagkakasulat ng isang aklat. Halimbawa ang ''kaharian ng Edom, lupain ng Goshen, Rameses, Arameo'' ay hindi pa umiiral noong sinasabing kapanahunan ni Moises.<ref>''The Bible Unearthed'', Israel Finkelstein p. 38.</ref> Bukod dito, ang iba pang indikasyon na ang Torah ay isinulat ng maraming mga may akda at hindi ni Moises: ang mga talata gaya ng Deut. 34:5-8 at Bilang 21:14 na isinulat pagkatapos mamatay ni Moises, ''doublets'' o dalawang magkaibang pagsasalaysay sa isang storya (gaya ng dalawang storya ng pagkakalikha sa Genesis 1 at 2, dalawang storya ni Sarah sa Genesis 12 at 20, at iba pa), paggamit ng dalawang pangalan ng diyos na [[Yahweh]] at [[Elohim]], paggamit ng istilong lingwistiko na ginamit sa iba't ibang panahon, at mga kontradiksiyon gaya ng Genesis 6:19-20(isang pares ng lahat ng hayop at ibon ang ipinasok sa arko) at Genesis 7:2-3(pitong pares ng malinis na hayop at ibon at isang pares ng maruming hayop ang ipinasok sa arko) Ayon sa mga iskolar ang mga aklat na ito ay sinulat ng apat na idenpendiyenteng may-akda na tinawag na [[Jahwist]] (J) (mga 900 BCE), [[Elohist]] (E) (mga 800 BCE), [[Deuteronomista]] (D) (mga 600 BCE) at [[Pinagkunang Pang-saserdote|Priestly]] (P) (mga 500 BCE) at pinagsama-sama ng iba't ibang ''redactors''(editor) noong kapanahunan ng imperyong Persian ca. 450 BCE.<ref>Friedman, Richard E. The Bible with Sources Revealed, HarperSanFrancisco, 2003. ISBN 0-06-053069-3.</ref><ref>McDermott, John J., "Reading the Pentateuch: a historical introduction" (Pauline Press, 2002)p.21</ref> Ang paniniwalang ang Torah ay isinulat ng maraming may-akda ay napatunayan noong Hunyo 2011, sa pamamagitan ng isang [[software]] sa [[Intelihensiyang Artipisyal]] na ginawa ng mga iskolar sa Bar Ilan University sa Israel.<ref>[http://www.haaretz.com/print-edition/news/israeli-software-supports-theory-that-bible-was-written-by-multiple-authors-1.370384 Israeli software supports theory that Bible was written by multiple authors], 30 Hunyo 2011, Haaretz Newspaper</ref> ==== Bagong Tipan ==== [[Talaksan:Synoptic problem - Two Source hypothesis.png|thumb|right|250px|Ayon sa ''Two-Source hypothesis'' ang mga may akda ng Mateo at Lukas ay kumopya sa ebanghelyo ni Marcos at sa isang hipotetikal na kalipunan ng mga kasabihan ni Hesus na tinatawag na "Q".]] Bagaman maraming ebanghelyo ang naisulat bago mabuo ang "kanon" (kabilang dito ang "[[Ebanghelyo ni Judas]]", "[[Ebanghelyo ni Tomas]]", "[[Ebanghelyo ni Marya]]", "[[Marcionismo|Ebanghelyo ni Marcion]]" at marami pang iba pa), apat na ebanghelyo (''[[Ebanghelyo ni Mateo|Mateo]], [[Ebanghelyo ni Marcos|Marcos]], [[Ebanghelyo ni Lucas|Lucas]] at [[Ebanghelyo ni Juan|Juan]]'') lang ang tinanggap sa "[[kanon]]" sa pagpipilit ni [[Irenaeus]] ng Lyons na nabuhay noong 185 CE. Ayon kay Irenaeus, hindi maaring magkaroon ng higit o kulang sa "apat ng ebanghelyo" dahil sa apat ang sulok ng daigdig at apat ang hangin. Kanya ding inahihalintulad ang apat na ebanghelyo sa imahe ng apat na nilalang sa [[Aklat ni Ezekiel|Ezekiel 1]] at [[Aklat ng Pahayag|Apocalipsis 4:6-10]].<ref>"It is not possible that the Gospels can be either more or fewer in number than they are. For, since there are four zones of the world in which we live, and four principal winds, while the... "pillar and ground" of the Church is the Gospel and the spirit of life; it is fitting that she should have four pillars, breathing out immortality on every side.... He who was manifested to men, has given us the Gospel under four aspects, but bound together by one Spirit.... For the cherubim, too, were four-faced, and their faces were images of the dispensation of the Son of God. The first living creature was like a lion, symbolizing His effectual working, His leadership, and royal power; the second was like a calf, signifying His sacrificial and sacerdotal order; but the third had, as it were, the face as of a man - an evident description of His advent as a human being; the fourth was like a flying eagle, pointing out the gift of the Spirit hovering with His wings over the Church. And therefore the Gospels are in accord with these things, among which Christ Jesus is seated. " (Against Heresies, 3.11.8)</ref> Ang mga ebanghelyo ayon sa mga iskolar ay hindi isinulat ng mga tradisyonal na pinaniwalaang may akda nito na sina Mateo, Marcos, Lukas at Juan. Ang mga pangalang ito ay ikinabit lang sa mga aklat na ito sa ikalawang siglo CE. Ayon sa mga iskolar, ang mga ebanghelyo ay orihinal na isinulat sa [[Griyego]]. Ang unang ebanghelyo na isinulat ay ang ''Marcos'' na sinulat sa Syria ng hindi kilalang Kristiyano noong 70 CE. Ang ''[[Ebanghelyo ni Marcos|Aklat ni Marcos]]'' ang pinagkopyahan ng mga may-akda ng mga aklat [[Ebanghelyo ni Mateo|Mateo]] at [[Ebanghelyo ni Lucas|Lucas]]. Bukod sa ''Marcos'', ang mga aklat ng Mateo at Lukas ay kumopya din sa kalipunan ng mga kasabihan ni Hesus (na hindi pa natatagpuan) na tinatawag na "[[Dokumentong Q]]".
Buod ng pagbabago:
(Maikling isalarawan ang pagbabagong ginawa mo.)
Sa pag-save sa mga pagbabago, sumasang-ayon ka sa
Kasunduan sa Paggamit
, at sumasang-ayon ka rin na ilalabas mo nang walang atrasan ang ambag mo sa ilalim ng
Lisensiyang CC BY-SA 4.0
at sa
GFDL
. Sumasang-ayon ka rin na sapat na ang isang hyperlink o URL bilang atribusyon sa ilalim ng lisensiyang Creative Commons.
Balewalain
Tulong sa pagbabago
(magbubukas ng panibagong bintana)
Kasapi ang pahinang ito sa 6 kategorya.
Kategorya:CS1 maint: archived copy as title
Kategorya:CS1 maint: date auto-translated
Kategorya:Pages using ISBN magic links
Kategorya:Pages using duplicate arguments in template calls
Kategorya:Webarchive template archiveis links
Kategorya:Webarchive template wayback links