Filogenetik: Revizyonlar arasındaki fark
[kontrol edilmiş revizyon] | [kontrol edilmiş revizyon] |
İçerik silindi İçerik eklendi
kDeğişiklik özeti yok |
k →Kaynakça: Kaynakça düzeltmesi |
||
(13 kullanıcı tarafından yapılan 31 ara revizyon gösterilmiyor) | |||
1. satır:
{{Evrimsel biyoloji}}
[[Biyoloji]]de '''filogenetik''' çeşitli organizma grupları (örneğin türler veya topluluklar) arasındaki evrimsel ilişkinin araştırmasıdır. Bu ilişkiler '''filogeni''' olarak adlandırılır. ''Filogenetik'' terimi [[Yunanca]] kökenlidir, "kabile, ırk" anlamına gelen ''file'' veya ''filon'' (φυλή/φῦλον) ve doğumla ilişkili anlamındaki ''genetikos'' (γενετικός) ("doğum" anlamında olan ''genesis'' (γένεσις) kökünden gelir) terimlerinden türetilmiştir.
|yazar=Edwards AWF, Cavalli-Sforza LL | alıntı=
Phylogenetics is that branch of life science,which deals with the study of evolutionary relation among various groups of organisms, through molecular sequencing data.
6. satır:
| başlık=Reconstruction of evolutionary trees
|editör=Systematics Assoc. Publ. No. 6: Phenetic and Phylogenetic Classification
|sayfalar=67-76}}</ref> Bu iki saha, "kladizm" veya "kladistik" olarak bilinen [[filogenetik sistematik]] bilim dalında örtüşürler. Filogenetik sistematikte [[takson]]ları birbirinden ayırt etmek için sadece filogenetik ağaçlar kullanılır.<ref>{{Web kaynağı | url = http://www.ucmp.berkeley.edu/glossary/glossary_1.html | başlık = UCMP Glossary: Phylogenetics | erişimtarihi =
▲}}</ref> Bu iki saha, "kladizm" veya "kladistik" olarak bilinen [[filogenetik sistematik]] bilim dalında örtüşürler. Filogenetik sistematikte [[takson]]ları birbirinden ayırt etmek için sadece filogenetik ağaçlar kullanılır.<ref>{{Web kaynağı| url = http://www.ucmp.berkeley.edu/glossary/glossary_1.html | başlık = UCMP Glossary: Phylogenetics | erişimtarihi = 2008-03-22 | yayımcı = UC Berkeley | yıl = 1998 | ilk = Vrian | son = Speer }}</ref> [[Evrimsel hayat ağacı]]nın araştırılması için filogenetik analiz yöntemleri vazgeçilmez hâle gelmiştir.
İlgili bir kavram olan '''filogenez''', bir biyolojik türün (veya bir organizmalar grubunun) bir dizi şekillerden geçerek meydana gelen evrimsel gelişimidir. Bu terim bir organizmanın belli bir özelliğinin (örneğin anatomik bir yapısının) gelişimi için de kullanılabilir. Bu ismin sıfat hali '''filogenik'''tir.
Satır 14 ⟶ 13:
Evrim bir dallanma süreci olarak düşünülebilir. Topluluklar zaman içinde değişime uğrar ve bunun sonucu farklı dallar halinde [[türleşme|türleşir]], birbiriyle [[melez]]lenir veya [[soy tükenmesi|tükenerek]] son bulur. Bu süreçler bir [[filogenetik ağaç]] olarak gösterilebilir.
Filogenetiğin çözmeye çalıştığı sorun, [[genetik]] verilerin sadece bugüne ait olması, fosil kayıtlarının (osteometrik verilerin) ise tesadüfi ve güvenilmez olmasıdır. Tüm ağacın çizilebilmesi içine evrimin nasıl çalıştığı hakkındaki bilgiler kullanılır.<ref>{{Dergi kaynağı |
[[Kladistik]], canlı gruplarının birbiriyle paylaştığı özelliklere göre sınıflandırma yapması nedeniyle filogenetik ağaçlar hakkında çıkarım yapmak için hâlen tercih edilen yöntemdir. Filogenik çıkarımları yapmak için kullanılan [[Hesaplamalı filogenetik|en yaygın yöntemler]] arasında [[parsimoni]], [[maksimum olasılık]] ve [[Markov zinciri Monte Karlo]]-temelli Bayes çıkarımı sayılabilir. Yirminci yüzyıl ortalarında popüler olan ama günümüzde geçerliliğini yitirmiş olan [[fenetik]], uzaklık matrisine dayalı yöntemler kullanarak toplam benzerliğe dayalı ağaçlar inşa etmekte kullanılır, bunların filogenetik ilişkilere karşılık geldiği varsayılır. Tüm bu yöntemler söz konusu biyolojik türlerde gözlemlenen özelliklerin evrimleşmesini betimleyen [[matematik model]]lere dayalıdır ve genelde moleküler filogenetikte uygulanırlar. Moleküler filogenetik durumunda kullanılan biyolojik özellikler, [[nükleotit]] veya [[amino asit]] dizileridir.
== Organizmaların gruplandırılması ==
[[Dosya:Phylogenetic-Groups.svg|
Filogenetik ağaçlardaki gruplamaları tarif etmek için belli terimler vardır. Örneğin, tüm kuşlar ve sürüngenlerin tek bir ortak atadan geldiğine inanılmaktadır, dolayısıyla bu taksonomik gruplamaya (sağdaki şekilde sarı gösterilen) [[monofili|monofiletik]] denir. "Modern sürüngenler" (şekilde [[siyan]] renkli) ortak bir ataya sahip olan bir gruptur ama bu atanın tüm ahvadını içermez (kuşlar hariçtir). Bu, [[parafili (filogenetik)|parafiletik]] bir grubun örneğidir. [[Sıcak kanlı]] hayvanlar gibi bir grup, hem memelileri hem de kuşları (şekilde kırmızı/turuncu) ve [[polifili|polifiletik]] olarak adlandırılır çünkü bu grubun üyeleri en yakın ortak atayı içermez.
== Moleküler filogenetik ==
{{
Organizmalar arasındaki evrimsel bağlantıların grafik gösterimi filogenetik ağaçlarla yapılır. Evrim doğrudan gözlemlenemeyen uzun süreler içinde meydana geldiği için, biyologlar filogenileri inşa edebilmek için günümüz organizmaları arasındaki evrimsel ilişkiler hakkında çıkarımlar yapmak zorundadır. Fosiller filogenilerin inşasında yardımcı olabilir; ama fosil kalıntılar çoğu zaman faydalı olamayacak derecede seyrektir. Eskiden fenotiplere, genellikle anatomik karakteristiklere bakılarak filogenetik ilişkiler belirlenmekteyken, günümüzde filogenetik ağaçları inşa etmek için moleküler veriler (örneğin protein ve DNA dizileri) kullanılmaktadır.<ref name="Pierce2007">{{Kitap kaynağı|son=Pierce |ilk=Benjamin A. |başlık=Genetics: A conceptual Approach | yayımcı =W. H. Freeman |
== Ernest Haeckel'in yineleme teorisi ==
19. yüzyılda [[Ernest Haeckel]]'in [[yineleme kuramı|yineleme (''recapitulation'') kuramı]] ve biyogenetik kanunu genel kabul görmüştü. Bu teori genelde "ontogeni filogeniyi yineler" olarak ifade edilir, yani bir organizmanın gelişimi o türün evrimsel gelişimini aynen yansıtır. Haeckel'in hipotezinin ilk versiyonu, embriyonun ''yetişkin'' evrimsel atalar şeklinde olduğu, artık yanlış kabul edilmektedir. Hipotezin yeni ifadesi, embriyonun gelişiminin evrimsel ataların ''embriyolarınkini'' yansıttığıdır. Haeckel, beş profesör tarafından kanıt olarak gösterdiği embriyoların fotoğraflarını tahrif etmekle suçlanmıştır (bkz. [[Ernest Haeckel]]). Çoğu modern biyolog, ontogeni ve filogeni arasında çok sayıda bağlantı olduğunu kabul eder, bunları [[evrimsel gelişim biyolojisi|evrim teorisi]] ile açıklar veya bu teori için bu ilişkileri destekleyici kanıt olarak görür. [[Donald Williamson]] larva ve embriyoların, başka taksonlardan melezleme yoluyla aktarılmış yetişkinlere karşılık geldiğini öne sürmüştür (larval transfer teorisi).<ref name="Williamson2003">{{Kitap kaynağı|yazar=Williamson DI |tarih=
== Gen transferi ==
Satır 38 ⟶ 36:
[[Carl Woese]], ribozomal RNA'yı kodlayan genlerin evrimsel anlamda çok eski oldukları ve yatay gen transferi göstermeden (veya çok az göstererek) tüm canlı soylarında bulunduklarını keşfetmiştir. Bu bulgusuna dayanarak Woese canlılarda üç saha (üst-alem) teorisini ortaya atmıştır. Filogenileri oluşturmak için ribozomal RNA dizilerin moleküler saat olarak kullanılması yaygın bir yöntemdir.
Bu yöntem özellikle mikroorganizmaların filogenisi için özellikle faydalı olmuştur çünkü mikroorganzimalar fenotipik özelliklerine dayanarak sınıflandırılamayacak kadar birbirlerine benzerler. Ayrıca biyolojik türlere hakkındaki geleneksel kavramlar mikroorganizmalara
== Takson örneklemesi ve filogenetik sinyal ==
Moleküler biyolojideki ileri dizileme teknolojilerinin gelişimi sayesinde, filogenileri belirlemek için büyük miktarlarda veri (DNA veya protein dizileri) elde etmek mümkün hale gelmiştir. Örneğin, mitokondriyal genomlara dayanan karakter matrisleri kullanan bilimsel çalışmalar yaygındır. Ancak, kimi araştırmacı, bu matrislerdeki karakter sayısının yüksek olmasındansa takson sayısının yüksek olmasının daha önemli olduğunu iddia etmiştir, çünkü takson sayısı ne kadar çok olursa elde edilecek filogeni o derece daha güvenilir olur. Bunun bir nedeni [[uzun dal çekimi|uzun dalların]] ayrışmasıdır.
Ağaç inşasının doğruluğuna etki eden bir diğer önemli unsur, kullanılan veride faydalı bir filogenetik sinyal olup olmadığıdır. ''Filogenetik sinyal'' terimi, birbiriyle ilişkili organizmaların genetik malzeme veya fenotipik özellikleri bakımından birbirlerine benzeyip benzemedikleri ile ilgilidir.<ref name="Blomberg2003">{{Dergi kaynağı|
== Ayrıca bakınız ==
<div style="column-count:3;-moz-column-count:3;-webkit-column-count:3">
* [[Biyoinformatik]]
* [[Biyomatematik]]
Satır 53 ⟶ 50:
* [[Evrimsel hayat ağacı]]
* [[Filogenetik ağaç]]
* [[Filogenetik ağ]]▼
* [[Filogenetik adlandırma sistemi]]
* [[Filocoğrafya]]
* [[Kladistik]]
* [[Sistematik]]
</div>
Satır 73 ⟶ 60:
== Dış bağlantılar ==
* [http://itol.embl.de Interactive Tree of Life]{{Webarşiv|url=https://web.archive.org/web/20190525140328/https://itol.embl.de/ |tarih=25 Mayıs 2019 }} filogenetik ağaç görüntüleme programı
* [https://web.archive.org/web/20050507110552/http://www.ohiou.edu/phylocode/ PhyloCode] Filogenetik adlandırma sistemi
* [http://exploretree.org/ ExploreTree]{{Webarşiv|url=https://web.archive.org/web/20100704183836/http://exploretree.org/ |tarih=4 Temmuz 2010 }} filogenetik ağaç görüntüleme programı
* [http://www.ucmp.berkeley.edu/exhibit/phylogeny.html UCMP Exhibit Halls: Phylogeny Wing]{{Webarşiv|url=https://web.archive.org/web/20100204111317/http://www.ucmp.berkeley.edu/exhibit/phylogeny.html |tarih=4 Şubat 2010 }} Canlı taksonomilerini incelemek için enteraktif sergi.
* [http://www.cladistics.org Willi Hennig Society]{{Webarşiv|url=https://web.archive.org/web/20200818122355/https://cladistics.org/ |tarih=18 Ağustos 2020 }} (Filogenetik sistematik araştırma derneği) {{İng}}
* [http://www.filogenetica.org Filogenetica.org in Spanish]{{Webarşiv|url=https://web.archive.org/web/20191224102718/http://www.filogenetica.org/ |tarih=24 Aralık 2019 }} (Filogenetik araştırma derneği) {{Es icon}}
* [https://web.archive.org/web/20070630185839/http://www.cmbi.ru.nl/phylopat/ PhyloPat, Phylogenetic Patterns] (genlewre dayalı filogenetik ağaşlar veritabanı)
* [http://www.trex.uqam.ca Phylogenetic inferring on the T-REX server]{{Webarşiv|url=https://web.archive.org/web/20200918222249/http://trex.uqam.ca/ |tarih=18 Eylül 2020 }} (filogenetik ağaç kurma araçları)
* [https://web.archive.org/web/20131228201928/http://mesquiteproject.org/mesquite/mesquite.html Mesquite] (Filogenetik araştırma programı)
* [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/About/primer/phylo.html NCBI - Systematics and Molecular Phylogenetics]{{Webarşiv|url=https://web.archive.org/web/20100601194824/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/About/primer/phylo.html |tarih=1 Haziran 2010 }} {{İng}}
* [https://web.archive.org/web/20090130054532/http://ascb.org/ibioseminars/brenner/brenner1.cfm What Genomes Can Tell Us About the Past] - [[Sydney Brenner]]'in bir konferansı {{İng}}
* [http://www.helsinki.fi/~mhaaramo/ Mikko Filogeni Arşivi]{{Webarşiv|url=https://web.archive.org/web/20100522085538/http://www.helsinki.fi/~mhaaramo/ |tarih=22 Mayıs 2010 }}
* [http://www.cs.unm.edu/~moret/poincare.pdf Gen dizisine göre filogenetik çıkarım]{{Webarşiv|url=https://web.archive.org/web/20100615013537/http://www.cs.unm.edu/~moret/poincare.pdf |tarih=15 Haziran 2010 }}
{{biyoloji altdal}}
{{Evrim}}
{{Biyoloji}}
{{Otorite kontrolü}}
[[Kategori:Filogenetik| ]]
|