Mujalla Islami Fikr-o-Tahzeeb (MIFT)
Volume 3 Issue 1, Spring 2023
ISSN(P): 2790 8216 ISSN(E): 2790 8224
Homepage: https://journals.umt.edu.pk/index.php/mift
Article QR
عل
ت اطم ہ
جت ہی ہ
ظ ںیم ہ
ہع بنہیہ ےکانت ہ
ہ:ی اقیبطتتہ
صع ہ
ص ارفاد ےکرکدا ہر یک ہ
یمعت ںیم وصخ ہ
یکشت ہو ہ
ہ
یک
س ہ
رہی ہ
Title:
The Role of Special People in the Formation and Construction of the
State - Analytical Study in the Context of the Prophet's Covenant
and Contemporary Applications
Author (s):
Hafiz Intizar Ahmad, Abdul Ghaffar
Affiliation (s):
University of Okara, Pakistan
DOI:
https://doi.org/10.32350/mift.31.07
History:
Received: January 5, 2023, Revised: March 11, 2023, Accepted: April 14, 2023, Published:
June 20, 2023
Citation:
Ahmad, Hafiz Intizar and Abdul Ghaffar. “The Role of Special People in the
Formation and Construction of the State - Analytical Study in the Context of
the Prophet's Covenant and Contemporary Applications.” Mujalla Islami
Fikr-o-Tahzeeb 3, no.1 (2023): 103–114. https://doi.org/10.32350/mift.31.07
Copyright:
© The Authors
Licensing:
Conflict of
Interest:
This article is open access and is distributed under the terms of
Creative Commons Attribution 4.0 International License
Author(s) declared no conflict of interest
A publication of
Department of Islamic Thought and Civilization, School of Social Sciences and Humanities
University of Management and Technology, Lahore, Pakistan
دہعوبنی ےکانترظںیمزجتاییتاطمعل:رایتسیکلیکشتوریمعتںیموصخیصارفادےکرکداریکرصعیاقیبطتت
The Role of Special People in the Formation and Construction of
the State - Analytical Study in the Context of the Prophet's
Covenant and Contemporary Applications
Hafiz Intizar Ahmad
University of Okara, Okara, Pakistan.
Dr. Abdul Ghaffar
University of Okara, Okara, Pakistan.
Abstract
The Holy Prophet SAW took active measures to bring about a state. Education, parenting,
food, housing, and atonement are all covered in those steps. They were greatly helped by
the companion of the holy prophet SAW. Although everyone participated in these actual
actions, unique individuals continued to play a significant role. The Holy Prophet SAW
built the Islamic state by utilising the specific skills of these individuals. For instance,
Ammar ibn Jamu was a jihadi figure, while Mauz ibn Jaaml was dispatched as the agent
of Yman. Abdudullah ibn Makhtoom was chosen as Mouzn (Azan calling man) and
teacher along with the deputy Madina Munwwra. Abdur Rahman ibn Auaf's economic
and social contributions are readable. In the contemporary age, notable figures like Dr.
Tah Hussain, Abdulallah Ibn Baz, and Ahmed Yaseen attained prominence in society
despite having physical disabilities and fulfilled their political, social, and educational
roles. There is no such state or nation where persons with disabilities are not present. The
holy prophet made these handicapped persons useful by describing their traits, which is
what is needed right now. They (the specialists) thereafter took part in state construction.
It's time to use these people to the advantage of their nation and state by including them
directly or indirectly in governmental decisions.
Key Words: Disable Person; Special Person; Islam; Seerat Study; Abdulallah Ibn Baz
۔یہمت١
، وخراک وراہشئ،روسلاہللﷺےنرایتسیکلیکشتوریمعتےکےیل تہباسرےیلمعادقاامترفامےئسجںیموصخاصمیلعت ورتتیب
دوعتواالصحےسیجامہاومراشلمےھتاناکومںںیمآپےکاسھتاحصہبرکام ےناینپالصوتیحںےکاطمقبفلتخمہبعشاہےئںیمرھبوپررکدار
اداایکاسیلمعرکدارںیمدہعوبنی ںیموکیئصخشےھچیپہنراہہکلبوصخیصارفاداکرکدار تہبیہامنایںراہآپےنانیکالصوتیحںےسیھبرھبوپر
افدئہ ااھٹای اور المع اینپ اخیص رتتیب ےک ذرےعی رایتس ےک تہب ےس امہ انمبص وصخیص ارفاد ےک رپسد رک ےک ان ےک یلمع رکدار ےک ذرےعی
رمعو نب ومجع اک امہ،االسیم رایتس یک لیکشت و ریمعت یک اینبد یھب ریھک الثم دبعاہلل نب وتکمم وک ومذن و ملعم اور دمہنی ونمرہ ںیم انبئ رقمر ایک اجات
اعمذنبلبجوکنمیاکاعلمانبرکاجیھبایگدبعارلنمحنبوعفاکامسیجواعمیشرکدارالقئاطمعلےہ۔،اہجدیرکدار
*Corresponding author: Hafiz Intizar Ahmad at ahmadst41@yahoo.com
ہلجماالسیمرکفوہتی
ء2023وجن-ونجری،1:امشرہ،3:دلج
104
رایتسیکلیکشتوریمعتںیموصخیصارفادےکرکداریکرصعیاقیبطتت
ادمحاورافغر
س سن
ی ےک وہنجں ےن ذعموری ےک
دور احرض ںیم دنچ ایصخشت تہب امنایں ںیہ نج ںیم ڈارٹک ہط نیسح ،اخیشلِ دبعازعلزی نب ابز ،اخیشل ادمح
ابووجد اعمرشیت و امسیج ،یمیلعت و دوعیت ،اعمیش و ایسیس رکدار ادا رک ےک امنایں تیثیح احلص یک۔ رصع احرض ںیم یھب وکیئ ہطخ،کلم ای رہش ااسی ںیہن
ج یشخب اور اںیہن دیفم
اہجں ذعمور ارفاد وموجد ہن وہں رضورت اس ارم یک ےہ ہک روسل رکمی ﷺےن سج رطح اےسی ارفاد یک الصوتیحں وک ِ ا
رہشیانبایاوررھپاوہنںےنرایتسیکلیکشتوریمعتںیموصخیصرکداراداایک۔ایسیکاینبدرپآجاےسیامڈلیکرضورتےہسجیکانبءرپاےسیارفاد
وک رباہ راتس راییتس اعمالمتںیم اشلم ایک اج اتکسےہ۔ ہی ےسیک نکممےہ؟ اس ےکےیل اسقیقحتںیم دہعوبنی وکشیپرظن رےتھکوہےئاکیامڈل
ایترایکاجِےئاگہکسکرطحاساکیلمعاالطقوہاتکسےہ۔
امسجینزمکوریےسرماد ذعمورولگںیہاورذعموریاکظفلاردوزابنںیمامسجیناوردامیغاعرہضوکےتہکںیہسجوکہیاعرہضالقحوہاسوک
ذعمورےتہکںیہ،نکیلرعیبزابنںیم ہیاعمےہرہاسرفدوکاشلمےہوجاعمرشےںیم اینپذہمدارایں اداہنرکاتکسوہاوررعیبںیماےسیصخشوک
(اعزجنمالمعل) ینعیوجصخشاانپاکمرسااجنمہندے اتکسوہ۔انچہچن اقمہلاگنرےن اےنپاقمہلںیماسمسقےکاملعءودحمنیثیکیملعودینیدخامت
وکایبنرکےنیکوکششیکےہہکاینتذعموریےکابووجدسکدقریملعودینیدخامترسااجنمدںی ہک اںیہناینپذعموریاکایخلیہںیہنآایہکلب
اعمرشےےکدورسےولوگںےکےئلومنہننبےئگ۔انںیماےسیاملعءودحمنیثیھبدیپاوہےئوجاقدئیھبےنباوراتمیکرامنہیئیھبرفامیئ۔
اس اابتعر ےس ہی وموضع اتیمہ اک احلم ےہ ہک وموجدہ دور ںیم اس فنص وک اس اابتعر ےس وکیئ اتیمہ ںیہن دی اجیت ہک ہی اعمرشے ےک
اناکرہولگںیہ،ہیھجمساجاتےہہکہیاعمرشےیکرضورتیہںیہن،ذہلاانےسوخدیھبریقحتاکروہیایکاجاتےہاورااسیولسکاایتخرایکاجاتےہہک
سجےسابیقولگیھبرفنترکںی۔اسمسقےکرکدار وکمتخرکےنیکاالسمیھبدوعتداتیےہ۔اقمہلاگنراینپقیقحتےکذرےعیاعمرشےںیم
وموجد اسرکداروکمتخرکےنیکوکششیکےہاوراثتبرکےنیکوکششیکےہہکاےسیاملعءوجدےنھکیںیمذعمورےتگلںیہنکیلانیکیملعاوردینی
دخامتوکدھکیرکانوکاعمرشےاکانصقرفدےنھجمسیکاجبےئانیکزدنیگوکرکشیکاگنہےسداھکیاجاتکسےہ۔
ںیم بج یھباعم رشےںیم ذعمور ولوگں وک داتھکی وہں وت اسابت اک ااسحس دلںیمدیپا وہات ےہ ہکاےسیولوگں وک اعمرشہ سک دقر رگی
وہیئاگنہ ےسداتھکیےہاسےئلاےسیاملعءودحمنیثےکرکداروکایبنرکےک انیکوھکےئوہےئواقر وکزدنہ رکےناک ذجہبدیپاوہااتہکہیولگیھب
وخدوکرحتمکزدنیگاکہصحانبرکیجںیکس۔
ضحماےسیولوگںیکوحہلصازفایئےہویکہکننجوکاناکرہھجمساجاتےہتقیقحںیموہوتہنرصفاینپذعمورییکوہجےسہکلباےنپاکرانومں
یکوہجےسدورسوںےکےئلرامنہیئنبرکاسےنمآںیکس۔درگیولوگںںیماساالسیممیلعتوکزدنہرکانےہنجےکذونہںےسذعمورارفادیکدقر
و تمیق یہ متخ وہ یکچ ےہ اتہک وہ اےسی ولوگں وک ریقحاگنہ ےس ہن دںیھکی ۔دہع وبنی ںیم االسیم رایتس یک ریمعت و رتیقںیم وصخیص ارفاد ےن ڑبا امہ
رکداراداایکےہہکسجرکداریکوہجےس االسیمرایتسوکااکحتسماحلصوہا اورآجداینںیماسھٹےسزادئاالسیمرایںیتساسابتاکومرثوبثت
ںیہ۔
روسلاہللﷺ ےکضیفایہتفااحصب اہنتیرپزعمےھت۔مسجاکدنترتسوہانایذعموروہاناُنےکزعمںیمللخادنازہنوہاتاھت،ارگاُن
یک اصبرتاکموھچڑاجیتبتیھبوہ اےنپےصحاکاکم ااجنمدےیریغباِسداین ےسرتصخںیہنوہےتےھت۔احصہبیکاکیدعتادےہوہنجںےندعم
اصبرت ےک ابووجد یمیلعت و یغیلبت ،اعمیش ،اعمرشیت ،ایسیس اور ااظتنیم رکدار ادا ایک ۔رواِتی دحثی اک اکم ،اشرعی ،اامتم ،وگنجں ںیم ہصح ،ولعم
ہبعشاالسیمرکفوہتی
دلج،3:امشرہ،1:ونجری-وجن2023ء
105
ادمحاورافغر
رایتسیکلیکشتوریمعتںیموصخیصارفادےکرکداریکرصعیاقیبطتت
دہینی یک دترسی اور تہب ےس ونتمع اکومں ںیم اانپ رکدار ادا ایک ۔ نج ںیم انب ایب اویف ہک وہنجں ےن دیمان گنج ںیم تہب اسری دخامت شیپ
1
ںیک۔نج ںیم حلص دحہیبی ،زغوہ ربیخ ،وخارج ےک الخف اہجد یسیج میظع ںیمہم اشلم ںیہ۔ ادتباےئ االسم ںیم املسمن وچہکن اعمیش وطر رپ
اسامن وخردوونشمتخ وہاجات اھت ایسی وصراحتلںیموج یھب لم اجات ایسرپ انقتعیک اجیت۔ انب ایب اویف
وبضمط ہنےھتایسےیل گنج ےکدوران ارثک ِ
2
ول هللاِ صلَّى هللا علَي ِه وسلَّم سبع َغزو ٍ
ت مع رس ِ
ات ََنْ ُك ُل َم َعهُ ا ْلََراد" "ںیم ےن روسل
اںیہن زغوات ےک ذترکے ںیم رفامےت ےھت َ ":غَزْو ُ َ َ َ ُ
َ ُ َ ْ َ َ َ َ ْ َ ََ
اہللﷺیکتیعمںیم۷زغواتڑلےمہآپﷺےکرمہاہرجاد(ڈٹیدل)اھکایرکےتےھت۔"
وخارج اک ہنتف االسم ےک ےیل روز اولےسیہ افکر ےس یھب زایدہ رضم اثتب وہا۔ ہکلب ارگ ہی اہک اجےئ ہک افکر ےس زایدہ وخارج ےک ذرےعی
االسم وک اصقنن اچنہپ وت ےب اج ہن وہ اگ ایس ےیل روسل ﷺ ےن اج اجب ان یک اشناین ں ایبن رفامںیئ۔ رضحت انب اوٰیف وک ہی ازعاز احلص ےہ ہک سج
رطحوہافکرےکالخفڑلےایسرطحاںیہنوخارجےکالخفیھباہجداکومعقالم۔انبدعسررطمقازںیہ":
ِ
ِج َم َع َعْب ِد هللاِ بْ ِن أَِِب أ َْو ََف"
يد بْ ُن ُجُْ َها َن قَ َ
َح َّدثَِِن َسعِ ُ
الُ :كنَّا نُ َقات ُل ا ْْلََوار َ
3
"دیعسنب ِجمہاانےتہکںیہہکمہدبعاہلل نبایباویفیکتیعمںیموخارجےکالخفاتقلایکرکےتےھت۔"
انب ام وتکمم ،انب دعسآپ ریضاہلل ہنعےکذترکےںیم ررطمقاز ںیہ":كان ضرير البصر"4میلعترقآن اکاایتشقدہعوبنیےسیہالہ
"خ ْ ُْيُك ْم َم ْن تَ َعلَّ َم ال ُق ْرآ َن
ملعاکاخہص ےہ۔ احصہبرکام ااشتعرقآنےکےیلدن راترسرگمرےتہےھت ۔ زمدی ربآں روسلاہللﷺاکرفامنَ :
َو َعلَّ َمهُ"" 5مت ںیم ےس رتہبنی وہ ےہوج وج رقآنےھکیس اوراھکسےئ "۔ان ےکاسوشق وک دودنچرک داتی اھت رضحت انب ام وتکمم اکامشر یھب ان احصہب
رکام ںیم ےہہکوجمیلعترقآن یسیج امہ دخامت رسااجنمدایرکےتےھت۔اید رےہ ہک یہی وہ میلعت یھت ہک سج ےک ببسابدہی نیشن رعب،داینیک
ذہمبرتنیوقمےنب۔رضحتانباموتکممبجرجہترکےکدمہنیآےئوتآپولوگںوکرقآنڑپاھایرکےتےھت۔
انچہچنانبدعساسابرےںیمررطمقازںیہ:
ٍ
اب رس ِ ِ
ِ ِ
ِ
أ ََّو ُل من قَ ِد َم َعلَْي نَا ِمن أ ْ ِ
ٍ
َّاس الْ ُق ْرآن
ول هللا ﷺ ُم ْ
َص َح َ ُ
ْ
َْ
ص َع ُ
ب بْ ُن عُ َم ْْي َوابْ ُن أُم َمكْتُوم فَ َج َعال يُ ْقرََئن الن َ
6
ااحصب روسل ﷺ ںیم ےس وج بس ےس ےلہپ امہرے اپس آےئ وہ بعصم نب ریمع اور انب ام وتکمم ںیہ ان دوونں ےن ولوگں وک
رقآنڑپاھای"۔
1انب دعس ،دمحم نب دعس ،الطبقات اربکلیٰ(،دارابتکل العلمیٰہ،ریبوت ١۹۹۰،ء)۷۵:۲ ،۔
2دیبہ ،دمحم نب ادمح ،تذرکۃالحفاظٰ ( ،دارابتکل العلمیہ،ریبوت ،انبلن ١۹۹۸ ،ء)۳:١۳۶،۔
3انب دعس،الطبقات اربکلیٰٰ ۲۲۶:۴ ،۔
4دیبہ ،دمحم نب ادمح ،ریس اعالم النیالء( ،قیقحت :بیعش االرتاووظ ،طبعہ تاہثل١۹۸۵ ،ء)۳۶١:١ ،۔ٰ
لصحی
تعل
5اخبری ،اوب دبعاہلل دمحم نب اامسلیع،ااجلعم اٰ ح ،اتکت اضفلئ ارقلآن ،تات ریخ مک نم م ارقلآن (،ہبتکم دار السالم ،الوہر١۹۹۹ ،ء)ٰ ۵۰۲۷:۲۔ٰ
6انب دعس ،الطبقات اربکلیٰ ٰ ١۵۶:۴ ،۔
106
ہلجماالسیمرکفوہتی
دلج،2:امشرہ،1:ونجری-وجن
2022ء
ادمحاورافغر
رایتسیکلیکشتوریمعتںیموصخیصارفادےکرکداریکرصعیاقیبطتت
رضحتانبوتکمم اکانانیبنپےکابووجدمیلعترقآنیکدختمرسااجنمدانی ہنرصفاکیوعیقیملعاکرانہمےہہکلبہیانےکاالصحاعمرشہ
ےکذجےبیکاکعیسیھبرکاتےہوج االسم اےنپرہغلبموکاطعرکاتےہ۔رضحت انبام وتکممیک اکیوصختیصہی یھبےہہکآپ یکابراہااجتلءےک
ببساہللربازعلتےنوصخیصارفادےکےیلاعمارفادیکتبسنیفیفختااکحمانزلرفامےئبجآتیابمرہک:
ِ 7
﴿ََل يَ ْستَ ِوي الْ َق ِاع ُد ْو َن ِم َن ال ُْم ْؤِمنِ َْْي َغ ْْيُ أ ُِوِل الضََّرِر َوال ُْم َج ِاه ُد ْو َن ِ ِْف َسبِيْ ِل هللا﴾
"البذعررشیعےھٹیبرےنہواےلاملسمناوراہللیکراہںیمےنلکنواےلاجمدہرباربںیہن"
ہی آتی انزل وہیئ وت روسل اہلل ﷺ ےن رضحت زدی وک الب اجیھب اور اتکتب اک مکح اراشد رفامای رضحت زدی ےن اشےن یک ڈہی رپ اس وک رحتری
رفامای۔رضحتانباموتکمم روسلاہللﷺےکاپساحرضوہےئاوراےنپانانیبنپیکاکشتییکہکبجانبایبیلیلیکرواتیںیمےہہکرضحتانب
اموتکممےنداعیک" :أَي ر ِ
ب أَنْ ِزْل عُ ْذ ِر ْي""8اےاہللریماذعرانزلرفامدے"رھپاہللربازعلتےنوصخیصارفاداکاانثتسءانزلرفامدای۔
َْ
ج َّوََل َعلَى ال َْم ِريْ ِ
ج﴾
ج َّوََل َعلَى ْاْل ْ
س َعلَى ْاْل ْ
ض َحَر ٌ
َعَرِج َحَر ٌ
َع َمى َحَر ٌ
﴿لَْي َ
9
"انانیبرپوکیئیگنتںیہناورہنیہڑگنلےرپوکیئیگنتاورہنامیبررپوکیئیگنتےہ۔"
اسآتیابمرہکےکتحتالعہماعمسیناسارمیکواضتح رکےتںیہہکہیآتینکااحصبےکقحںیمانزلوہیئ؟انچہچنرمقرطازںیہ
ہک " :اہلل اعتٰیل ےن زغو ٴہ ربیخ اک امل تمینغ ان ارفاد ےکےیل الحل رفامدای ہک وج آتی ںیم ذموکر اذعارِ امہعنےکببس زغوہ دحہیبیںیمرشکیہنوہ
ےکسےھت۔ زیننجوصخیص ااحصب ےکابرے ںیم ہی آتیابمرہکانزلوہیئاکیوقل ےکاطمقب وہ ااحصب ہیںیہ:اوبادمح نبشحج،انیک وادلہ
10
آہنمتنبدبعابلطمل،اوردبعاہللانباموتکمم"
ہی دو میظع احصہب رکام اک ذترکہ وت وطبر اثمل شیپ ایک ایگ ےہ اس ےک العوہ وخانیت ںیم اامسء نب ایب رکب ،اوب ادمح نب شحج ،اوب ادیسااسلدعی ،اوب
ذحہفی نب ہبتع،اوب ایفسن نب رحب ،اوب احقہف ،رباء نب اعزب ،اجربنب دبعاہلل ،رجری نب دبعاہلل ،احرہث نب امعنن ،اسحن نب اثتب،میکح نب زحام،
وخات نبریبج ،دعس نب ایب واقص ،دیعسنب امثعن ،دیعس نبریوبع ،دبعاہلل نبارمق ،دبعاہلل نبابعس ،دبعاہلل نب رمعو،ابتعن نبامکل،ہبتع نب
ایب ایفسن،ہبتع نب وعسمد ،دعی نب احمت ،رمعو نب دعمرکیب،ریمع نب دعی،اتقدہ نب امعنن،سیق نباسبئ،سیق نبریبہہ ،بعک نبامکل،امکل
مس
نب احرث ،امکل نب مع ،اعموہی نبدخجی ،بتعمنبایببہل ،نعمنب اوس،بلہمنب ایب رفصہ،ریغمہ نب ہبعش،ریغمہ نبدبعارلنٰمح ،اہمشنب
ہبتع۔
7ااسنلءٰ۹۵ٰ:۴۔
8دیبہ ،ریس اعالم النیالءٰ ۳۶١:١ ،۔ٰ
9احتفل۴۸:١۷،۔
10سمعاین ،وصنمر نب دمحم ،ریسفت ارقلآ نٰ ( ،قیقحت :تارس نب ابرامیہ ،داراونط ،رتاض ١۴١۸،ھ)١۹۹:۵ ،۔
ہبعشاالسیمرکفوہتی
دلج،3:امشرہ،1:ونجری-وجن2023ء
107
ادمحاورافغر
رایتسیکلیکشتوریمعتںیموصخیصارفادےکرکداریکرصعیاقیبطتت
ھچکااحصب یکاصبرتآرخیاایمںیمیلچیئگنکیل اِسذعموریےکببساُنیکاکررکدیگ،زعماورتمہںیمذرارفقہنآای۔انبایباوٰیفاک
اہجدےکدیماونںںیمارتاناوبادمحشحج اکاشرعیرکاناوردبعاہللانباموتکمماکاذاندانی،کیھٹایسرطحآپ ےکابیقااحصب اک فلتخمرسرگویمں
ںیمہصحانیلاترخیےکاحفصترپزرںیاوریلجرحوفںیماھکلاجاکچےہ۔
ااحصبرکام ےکاوحالاکاطمعلرفامںیئاوراناحصہبیکزدنویگںےسرامنہیئاحلصرکںیویکہکن
وموجدہاعمرشہےکولوگںوکاچےیہہکا ِن ِ
آامسن دہاتی ےک اترے رقار دای ےہ۔ارگ اہلل رب ازعلت یسک وک ذعموری اطع رفامےئ ای
روسل ارکم ﷺ ےن الب صیصخت اےنپ امتم ااحصب وک ِ
دنتریتس ےک دعب ذعموریاطعرفام دے ،وت اےسی ولگ انانیب اورذعمورااحصب یک ِ
ایحت ہبیط ےس اافتسدہ رک ےتکس ںیہ ۔ورگہن ارگہی ولگ اہھترپ اہھت
درھے ےھٹیب رےہاوراینپ ذعموریاک راگ االےتپ رےہوت ہیاعمرشےرپ وبھجوہےگناوراینپدقراورزعت و واقربسھچک وھکںیھٹیبےگ ۔ احصہب
رکام ےک دعباسداینںیمبسےسزایدہاقمم اتنیعب وعبتاتنیعباکےہ اوہنںےنیھب روسلاہللﷺےکضیفایاگتفن ےساافتسدہںیموکیئرسک
ااھٹ ہن ریھک اور امسجین ذعمورویں ےک ابووجد دختمِ دنی و داین ےک وحاےل ےس امہ اکم ااجنم دےی۔احصہب رکام ےس ضیف ایہتف وفنس دقہیس وک
اتنیعبؒاورانےکدعبواولںوکعبتاتنیعبؒےکانمےسایدایکاجاتےہ۔اِنںیمیھباکیدعتادےہںیہنجانیبیئےسرحموماییسکامسجیناعرہضںیمالتبم
وفنسدقہیسےناسرحمویموکاےنپذنہںیمہگجںیہندیہکلبدنترتسولوگںیکرطحاینپیمیلعت،یغیلبت،اعمیش،اعمرشیت،ایسیساور
رانہڑپا۔ان ِ
ااظتنیمذہمدارویںوکوپراایک۔اوراحصہباکیقیقحاجنیشنوہےناکقحاداایک۔
۲۔رصعِاحرضںیموصخیصارفاداکاعمرشیت،اعمیش،یمیلعت،یغیلبت،ایسیسوااظتنیمرکدار
رہ دور ںیم ھچک ولگ ذعموری اک اکشر ای انانیبیئ اک اکشر رضوروہےت ںیہ ،اسیج ہک دقمی زامونں ےس ولگ فلتخم ذعمورویں اک اکشر وہےت آےئ
ںیہ۔اسدورںیمیھباکی دعتاد ےہوج دنتریتسیک تمعنےسرحمومےہ ۔نکیلرحموویمںےکابووجد ہی ولگاینپالصوتیحںےکااہظرںیموکیئرسک
ااھٹںیہن رےتھک۔وکیئااتسد ےہوتوکیئارئنیجن،وکیئ اشرع ےہوتوکیئ دجسمںیماےنپرفاضئِاامتمواطختبااجنم دے راہےہارغلض ریثکہبعش اہےئ
زدنیگںیمںیمہذعمورارفادداھکیئدےتیںیہ۔وعاماانلساکاعتونیھبارثکانےکاشلماحلوہاتےہسجیکبوتل ہیاینپالصوتیحںےکااہظر
ںیم اکیف آاسین وسحمسرکےت ںیہ ۔ ذلی ںیم وموجدہ دور ےک دنچا مہ ذعمورارفاد ےک اعمرشیت،اعمیش ،یمیلعت ،یغیلبت ،ایسیس وااظتنیم رکدار اک اجزئہ
ےتیلںیہ۔
۳۔ٰاقریادرسیاثق
انرظہ رقآناپک اگؤں ےسڑپاھ۔ادتبایئ میلعتاگؤں ےک وکسل ےس احلصیک رھپ اجہعم دمحمہی دقوہیس وکٹ راداھنشک ںیمدالخ رکوادای
ایگ۔اساجہعمںیمآپےناچراسلکتمیلعتاحلصیک۔زمدیمیلعتےکوشقیکبوتلاجہعمخیشاالالسمانبہیمیتالوہرںیمداہلخایل۔اساجہعم
ےسہبعشدرساظنیمیکافرغالیصحتلوہےنوایلیلہپامجتعںیماقریاصبحاشلمےھت۔داراولعلمایضءراہجگنجےس۵امہںیمرقآناپکظفح
رکےن یک اعسدت احلص یک۔ وجتدی ارقلآن اک ملع رعموف دراگسہ اجہعم وجتدی ارقلآن لسُوری وایل دجسم ریشا وناہل ٹیگ الوہر ےس احلص ایک۔ اور
رقآت رشعہ اک وکرسیھب ایس اجہعم ےس لمکمایک۔ لیصحت ملع ےک دعب آپ ےن دواسل کت اجہعم دجسم وسلڑیوایل ریشاوناہل ٹیگ الوہر ںیمرقآن
اپکیکمیلعتدی۔رھپدساسلایضءاہنسلراہجگنجںیمرقآناپیکیکمیلعتدی۔اگؤںواسپآرکوادلاصبحےکاسھتلمرکرببلڑسکراویئڈن
اوراھچاگناماگن ےکدرایمناٹسپ وھبےئآلصںیماسڑےھاپچناڑکیرپ طیحمےئن اجہعماکآاغزایک۔ ہی اجہعمدووبعشں ،ہبعشظیفحتارقلآندنگایھں
108
ہلجماالسیمرکفوہتی
دلج،2:امشرہ،1:ونجری-وجن
2022ء
ادمحاورافغر
رایتسیکلیکشتوریمعتںیموصخیصارفادےکرکداریکرصعیاقیبطتت
اواتڑ اوردورسا ہبعش درساظنیم ےکےیل نیم روڈ دمرہس یک یئن امعرت رپ لمتشم ےہ۔ اتاحل آپ ایس اجہعمںیم وعام اانلس وکرقآن و دحثییک
11
امیلعتتےسآراہتسرفامرےہںیہ۔
آپامی لفایسایست ںیہ۔آپےنامیلفایسایست۲۰۱۴ءاورامی۔اےایسایست۲۰۱۱ءںیموگرٹنمناکجلویوینریٹسلصیفآابد ےساپس
ایک۔آجلکآپوگرٹنمناکجلویوینریٹسلصیفآابدےکہبعشایسایستسںیموطبررچکیلارانیعتتںیہ۔اسےکالعوہ آپےنفلتخماشرٹوکرزس
ل
یھب رکرےھکںیہ۔آپےن ربلیوکرس،ویپمکرٹوکرساورومبِیسلٹیوکرس ،ا فیسصلانانیبرمزکلصیف آابد ےساپسرکرےھک ںیہ۔ امیلفںیمآپےک
اقمہل اک ونعان Role of Iran in Energy Polictics of Person Gulf Statesےک تحت اانپ اقمہل رحتری رک ےکچ ںیہ اور اب PhD
ایسایستسوگرٹنمناکجلویوینریٹسلصیفآابدےساجریےہ۔
۴۔اعمیشواعمرشیترکدار
آپ اشدی دشہ ںیہ۔ آپ اک رھگاان نیت ارفاد رپ لمتشم ےہ۔ اکی ویبی اور اٹیب آپ ےک زریِ افکتل ںیہ۔ آپ ڑپاھیئ ےک العوہ لیھک ےک
ڑبےوشنیقںیہ۔اپاتسکنالبڈنئ رکٹکمیٹےکرسرگمرنکرےہںیہ۔آپ۲۰۰۰ءےسےلرک۲۰۰۸ءکتاپاتسکنیکانانیبوقیمرکٹکمیٹںیم
ن
البئورڈلپکےنتیجوایلمیٹںیمیھباشلمےھت۔آپ۱۶دربمس۲۰۰۶ءوکدصرتکلمم
اپاتسکنیکامندنئیگاکازعازیھب احلص رکےکچںیہ۔اورالہپ س ڈ
ن
انجب رپوزی رشمف یک وموجدیگ ںیم ریپا س
الگئڈگن Para Glidingاک اکایمب اظمرہہ رک ےکچ ںیہ۔ آپ داین ےک دورسےانانیبصخشںیہوہنجں
ےنامرہلگزلہاالسمآابدںیم۲۰۰ٹفیکدنلبیےسPara Glidingاکاکایمباظمرہہایک۔
۵۔ایسیسوااظتنیمرکدار
ایسیس اعمالمت ںیم آپ وکیئ دیپسچل ںیہن رےتھک اور ہن یہ آپ ےن ایھب کت یسک ایسیس اپریٹ ںیم ومشتیل اایتخر یک ےہ۔ نکیل آپ وصخیص
ارفاد ےکایستسںیمرکدار ےکزربدتساحیمںیہ۔آپاکایخلےہہکوصخیصارفاداکاپرٹنمیلےکرہوفرمںیموکہٹصتخمہصح وہاناچےیہ۔اس
رطح ہی اےنپ اسملئ وک انسح رطےقی ےس لح رکوا ںیکس ےگ۔ اوروصخیص ارفاد ایستس ںیم اکی تبثم ااضہف وہ ں ےگ۔ اےنپ ہبعش ےک یمیلعت و
دتریسیاورااظتنیماعمالمتںیمآپرہگیدیپسچلےتیلںیہ۔اوراےنپرفاضئوخبیبااجنمدےرےہںیہ۔
12
۶۔یلعاونرایسل
آپ وک ۹اسل یک رمع ںیم علض وہایشر وپر ےک اکی دمرہس ںیم وھچڑ دای ایگ۔ نج ںیم رقآن و دحثی یک میلعت دی اجیت یھت۔ بس ےس ےلہپ
اتسن ویفس زاخیل ینس۔ ویفس زاخیل ےکدرد انک ااعشر آپ ےک احہظف ںیم وفحمظ وہ ےئگ بج یھبک
رقآن دیجم ڑپاھ۔ اسدو ِرایحت ںیم آپ ےن دا ِ
اہنتیئرسیمآیتآپوخدہیرعشاینپآوازںیمانگنگےت۔اِیسزامےنںیمآپادیباتکوبںےسروانشسوہےئگ۔ادیباتکوبںےکاطمعلیکآرزوڑھبیت
یئگ وتاتانبکلبقتسم ےکےیلانانیبارفاد ےکوصخیصاداروںںیم ربلہرمس اطخل ےنھکیسےکےیل ےلہپ وگرٹنمنوکسل رباےئانانیب رکایچںیمدالخ
وہےئ،نکیل ھچکرعہصدعبوگرٹنمنوکسلرباےئانانیباہبووپلرںیمدالخوہےئ۔اِناِداروںںیمہبعشومیقیسیھباھتاوراطبلملعوکومیقیسیک
11
12
ادرسیتاقب ،اقری ،دارٹک دبعاافغلر و احظف ااظتنر ادمح ،ارٹنووی):راویئتذ،الوہر ۲۵ ،ربمتس۲۰١۷ء(۔ٰ
ایسلٰ،یلع اونر ،ارٹنووی) ،دارٹک دبعاافغلر ،احظف ااظتنر ادمحٰ،لصیفآ تاد ۲۷ ،فروری ۲۰١۷ء(۔
ہبعشاالسیمرکفوہتی
دلج،3:امشرہ،1:ونجری-وجن2023ء
109
ادمحاورافغر
رایتسیکلیکشتوریمعتںیموصخیصارفادےکرکداریکرصعیاقیبطتت
میلعت یھبدیاجیتیھت،ویںدینیودانیویمیلعتےکدوران ںیماباقدعہومیقیسیکرتتیباحلصیک۔انانیبارفاد ےکرطزِرحتریربلی یکدمدےسآپ
ن
ےندو زہار انوولں اک اطمعل ایک اور وہشمر رعشاءیک اشرعی ُُس ،ولگاکرییک اور رھپ وخد اشرعی رشوع رک دی۔ اِس دوران اانپ قیلخت رفس یھب اجری
راھک۔اشرعیاوررثنںیمابکتآپیک آھٹاتکںیبفینصتوہیکچںیہ۔آپاکاکیرفنمداکرانہمہیےہہکآپےن ُداینرھبےکےبرصبادوبیں
اور اشرعوں یک رقًابی ۳۰۰اقیلختت وک عمج رک ےک ۲۱اوتکرب۱۹۸۹ء وک االسم وپرہ الوہر ںیم ےب رصبنیفنصم یک اعیمل الربئریی ”ورڈل البڈنئ آررھت ز
وفرم“ )(World Blind Author’s Fourmےک انم ےس اقمئ یک۔ آپ ےن ۱۱۴اممکلیک ڑبی ڑبی الربئریویں ےسطخ واتکتب یک وت اکی
اسلیک دجودہجےک دعب ۷۶۳ےبرصبنیفنصمیک اصتفینوموصلوہںیئ۔رعہصدواسلےکدعب ہیدعتاد ۱۵۴۵کت چنہپیئگ۔اتباصبحےن
ب
ذعمورنیےکرتامجنرجریہامانہہم”انیبیئ“اکارجاءایکاوردمریاٰیلعاور یِلیسشرزیکتیثیحےساینپدخامتااجنمدںی۔
آپیکیلہپقیلخت ۱۹۸۶ءںیمرعشیومجمہع”رکناکلج“ےکانمےسرظنماعمرپآیئ۔آپیکاشرعیاوررثنیبتکےکانمدرجذلیںیہ:
رعشیومجماعت
رثنیبتک
۱۔رکناکلج
۱۔اُولپںاکدوھاں
۲۔ایسہش
۲۔امستعیکآھکنےس
۳۔رحساتب
۳۔اپؤںیکوخبش
۴۔ھجموکاسگنسررکو
رچاغریتہبش
۴۔ ِ
۷۔اعمیشواعمرشیترکدار
معل ّ
وگرٹنمنوکسلافرداالبڈنئریشاںواالٹیگالوہرےسیلمعزدنیگاکآاغزوطبرویمزلکیرچیٹ( ُ مِومیقیس)ےسایک۔رڈیویاپاتسکنےسہمغن
اگنریرکےتوہےئیٹ۔ویکتاجےچنہپ۔وکسلاکاموحلراسہنآایوتدواسلدعباسیعفٰیدےدای۔
صلخمااسنونںےک اعتونےس الوہرںیمٹنمیساورکمنیکاجترت رشوعیکاور Ti-Tradersےکانم ےس اجتریتایسنجی ررٹسجڈرکایئ۔
۱۹۶۲ء ںیمدووتسںیک دمد ےسرہقیفایحتلمیئگ۔آپاوالدیک تمعنےسرحمومرےہ۔دووچبں دمحممیلس ،الہشرعافین وکوگدےلرکمیلعت ورتتیب
ےکدعبانیکاشدایںرکدںیوجاشاہہنلبقتسمیکالتشںیمڈینیکاےلچےئگ۔اکیاسلدعبمگیباکاِاقتنلوہایگ۔
۱۹۹۲ءںیمرگنانوکحتمےنآپےکادارہیکرساکریادماددنبرکدی۔ادارہےکااحلقےکےیلالفیح،اجتریتاورذمیبہومیظنتںےسراہطب
ایک نکیل یفنم اتنجئ اسےنم آےئ۔ اقمدص یک احبیل ےک ےیل وموصف ےن ٹنمیس اور کمن یک ایسنجی ،اشہ اعمل امرٹیک اک درتف ،وکٹ تپھکل ںیم اپچن
رمےلاکالپٹاوراگڑیرفوتخرکےکامتمرقض وخاوہں ےک واابجتادا ےیکاوروخدےب رھگوہےن ےکابووجداینپزنملیکاجبن ڑبےتھرےہ،
رگم راقفیک ےبیسب دھکی رک ابآلرخ اِدارے وک متخ رکےن رپ وبجمر وہ ےئگ اورالوہر وھچڑ رکلصیف آابدںیم اےنپ ےجیتھب ےک اپس راہشئ ذپری وہ ےئگ۔ آپ
ےکرعہصسیتاسلےکوطلیرفسےکرمثاتہیںیہ:
۱۔
110
سیبانانیبارفادوکرنہاھکیسےنےکدعبوکیپاسلکیئرٹکیفیںیمالمزتمیکرفایمہ۔
ہلجماالسیمرکفوہتی
دلج،2:امشرہ،1:ونجری-وجن
2022ء
ادمحاورافغر
رایتسیکلیکشتوریمعتںیموصخیصارفادےکرکداریکرصعیاقیبطتت
۲۔
رتتیبےکدعبانانیبارفادےکھچرکٹکوٹراننم
۳۔
انانیبابلطںیماپچناسالہناقمہلبومیقیس
۴۔
انانیبرعشاءےکاچراشمرعے
۵۔
انانیبارفادےکاسملئرپسیبانیمیسراکااقعند
۶۔
اعیملالربئرییےبرصبنیفنصماکایقم
۷۔
یڈارایک
ذعمورنیےکرتامجنرجدیہ”انیبیئ“ےکارجاءےسوعاموک س س
۸۔
اقمیماورریغیکلمےبرصبادوبیںیکھچزہاربتکیکالربئریویںںیمیسقت
۹۔
سلفماوراتممزادوبیںیکبتکاشعئرکےتوہےئانیکزدنیگرپںیملفانبان
۱۰۔
ویوینرویٹسںےکاعتونےس”سکعریصبت“ےکانمےسےبرصبادوبیںیکالربئرییاکایقم
۱۱۔
ذعمورارفادیکمیلعتورتتیب،قیقحتووجتسجےکےیلآھٹاڑکیارایضرپادارہاکایقم
۸۔ایسیسوااظتنیمرکدار
آپ ےن ےب رصب ارفاد یک الصوتیحں وک ربوےئ اکر الےن اور اعمرشے ںیم اںیہن رتہب اقمم دالےن ےک ےیل اینپ زدنیگ وفق رک دی۔ (ےھچ
الفیحومیظنتں)”اپاتسکناوسییسانشیآفدیالبڈنئ“)(PABاجنپبےکرکیسرٹیبختنموہےئرھپرتیقرکےتوہےئاِیسمیظنتےکرمزکیدصر
یکتیثیحےساےنپرفاضئااجنمدےی۔
آپےن”اپاتسکنگیلآفالبڈنئ“) (PLBاقمئیک۔اھبرتاورروسںیمولیھکںیکامنشئرکےتوہےئاعیملرکٹکبلکانانیبارفاد“یک
اینبدریھک۔وجن ۱۹۸۹ءںیمانیشیالبڈنئوینین(ABU)،اور”ورڈلالبڈنئوینین“)(WBUےکڈارئرٹکیلیھکواقثتفانزمدوہےئ۔امسوکںیم
وہےن وایلیلہپاعیملاکرفنسنےبرصبنیفنصمںیماپاتسکن ےک امندنئہیکتیثیحےسرشکیوہےئ۔اساکرفنسنںیمآپےنانانیب ارفادیک وڈیوی
رکٹکںیملفاکرفنسنںیمداھکںیئنجےکزریِارثارانیکےنارٹنلنشینرکٹکبلک انانیبارفاداقمئرکےناکاالعنایکنجاکرئیچنیموینزیڈنیلاور
رنجلرکیسرٹیاپاتسکنوکانزمدایکایگ۔
اعیمل وفرم ےب رصب نیفنصم ےک ڈارئرٹکی اور وپسرسٹ اڈنی رچلکل اوسییس انشی آف دی البڈنئ یک امندنئیگ رکےت وہےئ اچر اممکل نیپس،
اڈنیلگن ،رصم اور روس ےک دورے ےیک۔ نج ںیم ۳۰۰۰ےب رصب نیفنصم یک بتک احلص رکےت وہےئ ان یک اعیمل امنشئ دقعنم یک ۔ وقیم ،اعیمل
زابونںںیمرتامجیکااشتعاور ۴۰۰۰انیبارفادیکالربئریویںںیمایکنرتلیسیک۔انانیبابلطےکےیلراکیرڈدشہاصنباورادیببتکرفامہرکاناور
کلم رھبںیملیصحت یک حطسرپان ےک رمازک اقمئرکان۔ ولیھکں ےکآڈوٹیرمی اقمئرکان۔ادوبیں ےکوصیت ارثاتاوریملف اصتوری یک امنشئ ےکےیل
ہبعشاالسیمرکفوہتی
دلج،3:امشرہ،1:ونجری-وجن2023ء
111
ادمحاورافغر
رایتسیکلیکشتوریمعتںیموصخیصارفادےکرکداریکرصعیاقیبطتت
ادارہاکایقمایک۔ ۱۹۹۹ء ںیمذعموروںےکرتامجنرجدیےامانہہم"انیبیئ"ےکارجاءےسوعاموکدیبار ایک۔آپامانہہم”انیبیئ“ےکفیچاڈیرٹیاور
13
رشلبپ رےہ۔
اپاتسکنیکریمعتورتیقںیموہنجںےنامہرکداراداایکانےکانمدےیاجےتںیہ۔
العہماثقالضف ،زسم ہنیمثارکم ،ہینث زدیی ،احظفدمحمنسحونازاویسی ،احظفوخیشدمحم،رخمزہشاد ،ایمںدبعارلنمحاجیم ،دمحمدبعااتسلر
یتشچ ،دبعااتسلر دنبشقنی ،رسدار ادمح ریپزادہ ،دّیس اکمویٰ ،یملس وبقمل ،احظف ریبش نیسح ،اشدہہ روسل ،دیس اصرب نیسح اشہ الیگین ،ہطٰ نیسح ،دبع
ادیمحل رساشر ،احظف دبعادیجمل ،رمُع دراز ،دبعارلزاق ،دبعارلنٰمح وادح ،دبعاہلل اربل ّدوین ،دبع اہلل نب دیمح ،امعر ارشلیعی ،دبعادیمحل کشک ،ومالان
دبعارلزاق ،خیشدبعازعلزی نبابز ،رمعوقعیب ،اقریحتفدمحماپین یتپ ،ڈارٹک افہمط اشہ ،العہم ضیف دمحمایسولی ،ایلتق ابعساخں ایلتق ،دمحم اشدہمیلس،
اتشمق ادمحرقیشی،دمحم نباربامیہ،رپورسیف دمحمارکم ،دمحم اعدل ،نٹپیک تیشمارلنمحکلم ،اجمدہاجسد ،نٹپیکوبقملادمح ،اقریدمحمفینح،رپورسیفدمحم
ن
لیمجاقدری ،احظفدمحمدصقی،رپورسیفڈارٹکخیشدمحماابقل،دمحماقمئاخںرکامین،دمحمالجلادلنی،اقیضوندیاتممز،احہظفڈارٹک ِٰ
بناخوکاین،ونرادلنی
اسیمل،اعرمفینحراہجوریغہ۔
۹۔الخہصحب
دصقمِ قیلختِ ااسنین ااسنن یک تمظع و ربرتییک دلیل ےہ ۔رشف ااسنتین ےکےیل رضوریےہ ہک وہ رعمتفِ دخاودنی ےک اسھت رعمتفِ
وخدییھب احلص رکے۔االسمارتحامِآدتیماورااسنین واقراکدرسداتی ےہ۔ ملسماعمرشےںیم امتمااسنونں ےکدرایمنابیمہ اقلعتتقلعت
ابہلل ےس کلسنم وہےت ںیہ ۔ ملسم اعمرشے ےک امتم ارفاد الھبویئں وک رفوغ اور ویکینں وک الیھپےن ںیم ابمہ اعتون رکےت ںیہ ۔ااسنن سج دقر
رکدار اکاظمرہہرکےاگایسدقراسیکتمظعوہ یگ۔ االسیمامیلعتتےکاطمقبااسننیکزعت و ذتلاک ایعمراس ےکامسجیناصخصئو اقنصئ
ںیہنہکلبزعتوذتلاکایعمر رکفولمعےہ۔رکفولمعارگدرتسےہاورامسجیناحلظےسااسننزمکوراورذعموریہویکںہنوہاالسمےکزندکیوہ
اقلبِ زعت ،القئِ رعتفی اور اکایمب ےہ اس ےک رب سکع امسجین وطر رپ وتاان اور تحص ،دنم ااسنن ارگ اامین و لمع ےک دیمان ںیم وکاتہ ےہ وت
االسیمہتکنرظنےسوہزعتورشفاکقحتسمںیہن۔
اخقلِ اکانئت یک اطع رکدہ ےب امشر وتمعنں ںیمبس ےس ڑبی تمعن تحص و دنتریتس ےہ نکیلااسنن یک آزامشئ ےک ےیل ھچک وک اس تمعن ےس
رحمومراھکاورذعمورانبای۔ہیذعموریامسجین،ذینہاصبرتایامستع یسکیھباحلظےسوہ یتکسےہ۔ان ذعمورویںیکوکیئاحداثیت ایرطفیووجاہت
یھبوہیتکس ںیہ سجاکدصقمااسنن وکآزامان ےہ۔ایسےیلاہللاعتٰیل ےنان ےکےیلرقآنںیمااکحامتانزلےیکان ےکےیلاٰیمع ،ارعج ،رضری ،
اہمک،ریغاویلارضلرےسیجاافلظاامعتسل رکےکانےکوقحقو رفاضئنیعتمرکدےی۔ان ےکادنریمکوصرتںیموہستل،رتصخاورذعریکانبء
وصحل میلعت و رتتیب ںیم ریغ ملسم ےک
رپ وھچٹ یھب دی ًالثم اہجد ےس اانثتسء ،دورسے رہتش دار و زعزی و ااقرب ےک رھگ ےس اھکےن یک ااجزت ِ ،
اقمےلبںیمرتحیجدانی۔
13رعافین،راتاتاتٰ،ارٹنووی):دارٹک دبعاافغلر ،احظفااظتنرادمحٰ،لصیفآ تاد١۵،امرچ۲۰١۷ء(۔ٰ
112
ہلجماالسیمرکفوہتی
دلج،2:امشرہ،1:ونجری-وجن
2022ء
ادمحاورافغر
رایتسیکلیکشتوریمعتںیموصخیصارفادےکرکداریکرصعیاقیبطتت
روسلاہللﷺےنیھبوصخیصارفادوک ڑبیاتیمہدیاوراِنولوگںوکاعمرشےاکاکرآدمہصح انبای۔وصخیصارفادآپﷺےکمکحےس
ؤمذن ،اامم ،انبئ ای اعلم یک تیثیح ےس اکم رکےت ےھت ۔ان وک ذعموریرپ ربص رکےن رپ تنج یک اشبرت دی نکیل ھچک ااکحامت ںیم اعم ولوگں یک
رطح ان ےس روہی اایتخر ایک ً ،الثم وصراحتل وک دم رظن رےتھک وہےئ امنز اب امجتع ےس رتصخ ہن دی اور انانیب ےس یھب رپدے اک مکح دای ۔ملسم
اعمرشےںیم احصہبرکام وج یسک ہن یسکوصرتںیم ذعمورےھتاوہنں ےناینپذعموریوکاےنپاورپ احویہنوہےندایاوراعمرشےںیمحیحصاسمل
ارفادےکاسھترےتہوہےئملسماعمرشےیکرتیقںیماینپتیثیحوالصتیحےکاطمقبرھبوپررکداراداایک۔اورایسرطحاتنیعبوعبتاتنیعبںیم
ےسوصخیصارفادےنیھباحصہبیکریپویرکےتوہےئاینپدخامتہلیلجشیپرفامںیئاورداینےکامتمایمدنیںیمامہرکداراداایک،وہریسفتودحثی
وہایادبوہقفرہدیمانںیمیملعویلمعاابتعرےسدختمرفامیئ۔ امتمادوارںیموصخیصارفاداسدارِافینںیمرشتفیالےترےہ ٰیتحہکاسدور
ںیمیھبریثکولگفلتخممسقیکذعمورویںاکاکشرںیہاوراسباواقتذعمورارفاد دنترتسولوگںےسیملعویلمعدیمانںیمتہبآےگیھبداھکیئ
دےتی ںیہ۔اِنامتم راجل یک ابمرکزدنویگں اک قیمعاطمعل رکےن اکاکی افدئہ ہیوہاگ ہکوموجدہ دورےکوصخیص ارفاد ،وکحتم اوراعم اابحب
انیکرطفدھکیرکاینپزدنویگںںیماالقنبرباپرکںی۔
١۰۔اتنجئِحب
االسمااسنینذعموریوکااسنینتمظعوارتحامںیمیمکاکابثعںیہناتھجمس،اوراےستیشمایہلٰھجمسرکوصخیصارفادیکوخادیبہالصوتیحںوک
اھکنررکاںیہناعمرشےںیمرھبوپررکدارادارکےنےکاقلبانباتےہ
االسم ےناعمرشےںیموصخیصارفاد وکوج اقمم و رمہبت اطع رفامایاسیک ریظنںیہکںیہن یتلم ۔آپ ﷺ ےنوصخیصارفاد یک وخدمیلعت و
رتتیبرفامرکاںیہناعمرشےںیمامہذہمدارایںوفتضیںیک،
ملسماعمرشےےکرہدورںیموصخیصارفاد ہشیمہےسامہرکدارادارکےتآرےہںیہ۔دہعوبنیﷺںیمدبعاہللانباموتکمم،اعمذنب
لبج ،دبعارلنٰمحنبوعف،اوروخاتنبریبجروضاناہللانیعمجاخصوطررپاقِلبذرکںیہ۔ اتنیعبوعبتاتنیعبںیماطعنبایبرابح،اتقدہ
نبداعۃم،امیلسننبرہمان االشمع،اورامحدنبزدیملع وادبےکےباتجابداشہرےہ رصعِاحرضںیمڈارٹکٰہطنیسح،خیشدبعازعلزینبابز
،امحسےکابینخیشادمحاینیسیسکاعترفےکاتحمجںیہن۔
ملسماعمرشےںیموصخیصارفاد ڑبے ڑبے دہعوںرپ افزئ رےہاوردنترتسارفاد ےنان یکاشرگدی ،امیتحت،اورریپویںیمیھبکاعر
وسحمسںیہنیک۔
االسمیکروےسذعمورییمیلعت،یغیلبت،اعمرشیت،اعمیش،ایسیساورااظتنیمرکدارادارکےنیکراہںیمراکوٹںیہنسجرطحدنترتسارفاد
ہیرکدارادارکےتکسںیہایسرطحوصخیصارفادیھبامتمرکداروخبیبااجنمدےےتکسںیہ۔
رقآین اوصل إِ َّن أَ ْكرم ُكم ِعنْ َد ِ
سا إََِّل
هللا أَتْ َقا ُك ْم ےک تحت ذعمور اور دنترتس ارفاد وک اسموی تیثیح احلص ےہ اتمہ ََل يُ َكلِ ُ
ََ ْ
ف هللاُ نَ ْف ً
االسماعمرشےوکوصخیصارفادےکوقحقیکاپدساریاکمکحداتیےہ۔اوروصخیص ارفادےکےیلیھبرفاضئیکادایگیئوکالزمرقارداتیےہ۔
رصع احرضںیموصخیصارفاد دمارس اوریمیلعتاداروںںیمدجدی یمیلعت و یکینکت وہسایلتیک دعمدایتسیب ےکابووجد انسح رطےقی ےسمیلعت
ُو ْسعَ َها ےکاوصلےکتحتوصخیصارفادوکضعباومرںیموہستل،رتصخاوراانثتسءاحلصےہوجہکذباتِوخدڑبیزعتازفایئےہ۔
احلصرکرےہںیہ۔
ہبعشاالسیمرکفوہتی
دلج،3:امشرہ،1:ونجری-وجن2023ء
113
ادمحاورافغر
رایتسیکلیکشتوریمعتںیموصخیصارفادےکرکداریکرصعیاقیبطتت
االسموصخیصارفادےساعمولوگںےسیھبزایدہتبحموتقفشاکمکحداتیےہ۔
وصخیص ارفاد یک رحموویمں ےک ازاےل ےک ےیل اموحایلیت راکووٹں وک دور رکان ادش رضوری ےہ ۔ان ےک ےیل اقلب راسیئ امعرںیت ،یمیلعت
ادارے،دافرتاوراقلبراسیئرٹاوپسنرٹایہمرکانرضوریےہ۔
رصعِ احرض ںیم وصخیص ارفاد ےک ےیل ایستس ںیم ومشتیل ےب دح رضوری ےہ ،دجدی انکیٹولیج ےس رھب وپر اافتسدہ ایک اجےئ اور ان ےک
اعمونآالترفامہےیکاجںیئنجےساعمرشےرتہبرکدارادارکےتکسںیہ۔
اتکایبت
ارقلآنارکلمی۔
اربکلی(،دارابتکلالعلمی سہ،ریبوت۱۹۹۰،ء)۔
انبدعس،دمحمنبدعس،ااقبطلت
ٰ
انبامیقل،دمحمنباوبرکب،االعماوملنیعقنعربااعلیمل(،دارانباوجلزی ،رایض،ط ۱۴۳۲ھ)۔
انب اشہم،دمحمدبعاکلمل،اریسلۃاوبنلی(،دارابتکلالعلمی سہ،ریبوت،سن)۔
اوب یعن ،ادمحنبدبعاہللنبادمح،یلح االوایلءواقبطتاالایفصء(،دارااتکلبارعلیب،ریبوت۱۴۰۹،ھ)
انب وجزی،اتکبادحلاقئیفملعادحلثیوازلدہایت(،دارابتکلالعلمی سہ،ریبوت،سن ) ۔
ادمح نبلبنح،اامم،ادنسمل(،دارابتکلالعلمی سہ،ریبوت،سن)
دار ینطق،یلعنبرمع،اننسل(،دارارعملۃف،ریبوت۲۰۰۱،ء)۔
ذیبہ،دمحمنبادمح،ذترکۃاافحلظ(،دارابتکلالعلمی سہ،ریبوت،انبلن۱۹۹۸،ء)۔
ذیبہ،دمحمنبادمح،ریساالعماالبنلء(،قیقحت:بیعشاالرانؤوط،ہعبطاثہثل۱۹۸۵،ء)۔
اخبری،اوبدبعاہللدمحمنباامسلیع،ااجلعمایحصل،اتکباضفلئارقلآن،اببریخمکنمملعتارقلآن(،ہبتکمداراالسلم،الوہر۱۹۹۹،ء)۔
احمک ،زنیادلنیدبعارلمیحنبانیسحل،ادتسملرک یلعانیحیحصل(،ۃبتکماۃنسل،اقرہہ۱۴۱۰،ھ)
ل
ازلیلیح،ڈارٹکوہبھ،اہقفلایلبنحلا میسشر(،دار املقل،دقشم،ط ۹۱۹۷ء)۔
اعمسین،وصنمرنبدمحم،ریسفتارقلآن(،قیقحت:ایرسنباربامیہ،داراونط،رایض۱۴۱۸،ھ)۔
اوباالٰیلع،دّیسومدودی،االسیمرایتس(،االسکمیلبپزنشیکڈٹیمل،الوہر۱۹۸۵،ء)
ن
ملسم،االامم،ایبانیسحلنباجحجنبملسماریشقلیااسینلوبری،حیحصملسم(،داراالسلمللیشر واوتلزحی،ارلایض۱۴۲۱،ھ)
ادرسیاثق،اقری،ڈارٹکدبعاافغلرواحظفااظتنرادمح،ارٹنووی):راویئڈن،الوہر۲۵،ربمتس۲۰۱۷ء(۔
رعافین،رااناتب،ارٹنووی):ڈارٹکدبعاافغلر،احظفااظتنرادمح،لصیفآابد۱۵،امرچ۲۰۱۷ء(۔
٭
٭۔٭۔٭۔٭۔٭۔ ٰ
114
ہلجماالسیمرکفوہتی
دلج،2:امشرہ،1:ونجری-وجن
2022ء