I rREGrrsE
zH;r
u*. ttB4!LrcrrMODEL
r#t+"^s*
Dr. Armand K'asniqi
ntandils'asrti q i@gntail' cont
Abstrakt
p€r
e zakonshmebashkdkohore
Arbitrazhi Esht€njOrandErmetodat
zhvillimit te
te cilat eventualishtlindin giat€
zglidtrjen ,oorlnuirJu"rt;"u"
privat i zgjidhjes
"
;d6rkomb€tar"-trrr,e nj6 mjet
operacioneve r;i;t
p'l t i" referuar
ple:"
paraprakeie
"e
s€konfliktev" uurrrline marr€veshjen
dhe'metoddp€r td
formd
;:l nto"iprivate"Kjo
kontestin
arsvesh'
"u.ntuut'ie'
ntt'ftro\ej qer 1:'Yt
glyq€sore.zaklStnt
zhvilluarnjd gEshtje
t€ jet€
tendenc€
ka
glykat€s.s€arbitrazhit
nj€
Zhvillimi i p'ot"it"S'para
e njijte kontestimoret'i adresohet
e
shumdmii i shpejt6se sa gEshtje
giykate
respektivishtgiykuar' Nje
gjykate komUetare-pe'ft' i*fi'uar
nje
- caktuar pli tt degluar dhe zgiidhur
arbitrazhit ttonl'Ltuu'
kushtoje
"
t" tieyll tt-y1L:**-te
e
mosmarrdvestrjesipas praktikave'.
Gjykata
geihqes kontestimore'
v€rnendjete plota-'e td vazhdueshme lisiat tit giata e td ndryshrnet€
te limitu;'
rregullta zakonistritun' ftoft'
,u-,Lu
ffiT,3*l
ru;":
:1.9H
Jr"ffil$
"tEciratdil;;.i, r"-"'q:f
dhet6
natylore
e drejtEsisii
?,il|.;,li'ilil;,","r",1?ri3#"Liiill;
vendosinnepa;tim"m;'ld;atolrferdhernundt€rniratojeprocedura
sa nje
-"nJ te jet€ md i shtrenjtese
fleksibile aft" tt 'i-tp"ji'' iT Uit'uzt''i
trestareve
givmte tti rregullt' megjithate
procesglvqiisori;1i;h"J;ttje
ne kete procedur€pdr
qe te qendr*ojne
u konvenondhe parimishtpajtohen
perveg
kesaj, shpenzimete
procedurale.
t€ fituar nt, kohd dhe thjeshtesi
dhe sipas
jene te peiUutt*td
'.ltlfl€t
arbitrazhit,utoni'ttt-auftet tii
preferojn6
t-l.P^13n
nga tE tatimpugu"tit' JrgetareL
rregullit tttft tuti*o'* -re"urrit
pjesd giate
arnif p"erpubriciiet qe merr
intirnitetin . p-""ri
giYqdsore'
ProcedurEs
ligji'
giykat6' konventa nd€rkombdtare'
Fjal6t lryge: Arbitrazh'
vendimi i arbitrazhit;
HYrja
- lindore ende giendet nE faz€n
Nje pjese e vendeve tE Evropdn,Jug
dyshim'
ne Uni'onin Evropian' Pa asnjd
f,rllestaret6 procesit i, "rai"rrri*it
88
procesii harmonizimitdhe p€rafrimit te s6 drejt€svendoreme te drejtene
unionit Evropian,paras€gjithash
parimevetE parapara
ne Librin e Bardhe
q€ i dedikohetp6rgatitjevete an€taresimit,janl detyrate rendesishme
te
institucioneveshteterore.Ne kuader te k6tij procesi fillimisht duhet te
kontribuojneinstitucionetakademike- shkencorete cilat konsiderojmdq€
tani me kandarriturnjohuri per t6 drejtenevropianeduke e shqyrtuaredhe
procesine harmonizimitsipasstandardeve
te kerkuara.Natyrisht,kjo baz€
fillestaree fillirnit te procesitte harmonizirnitte legjislacionitte vendit te
caktuar me ate te Unionit Evropian duhet iniciohet bazuarne tradit€n
nacionalelegjislativepor edhenebazete metodavekomperativete vendeve
te cilat e kandkaluarosejane ne ket6 proces.Ky procespara se giithash
eshteedheprojekt institucionali cili pdrvegqd u dedikohetqytetarevete
venditperfituesi b€needhet€ gjitha ministritedhe organetligjbhenese.
Ne
kuader td kesaj veprimtarieharmonizuese
rol te rendesish€mluan edhe
kompletimii legjislacionitte brendsh€m
p€r arbitrazhin.
Ky legiislacionjo
vet€mq€ ndikonne shkarkimine pun6std cil€n e kanegjykatate negulltate
venditper zgjidhjene teresisese gdshtjeve
kontestimore
ne l€min e biznesit
por ne mas td madhendikon n€ rriden dlie garantimine investimevetd
fuaja. Kjo per faktin se nep€rmjette kontratavearrihet q€ t0 kontraktohet
kontesti eventual ne gjykaten e arbitrazhit si rnetode dhe fonnd e
specializuaraper zbatimin e legjislacionitkomunitar. Tregtaretshpesh
preferojneintimitetine procesitte arbitrazhitdhe perjashtimine parimit t€
publicitetqe merrpjesegjateprocedures
gjyqesore.
Arbitrazhi ni kontekstinhistorik
Tani rndnuk eshtekontestuese
searbitrazhi38
ne shoqerin€njerezore
ekzistonqe nga kohdrate vjetra. Sipasdisa mendimevedle botimevete
ndryshmearbitrazhika ekzistuargjithmone dhe rrjedhirnishteshtei vjeter
po aq se edhevet shoqerianjerlzore.Per shkakte natyresqe ka n€ qarqet
akademikekonsiderohetse fenomeni arbitrazhi ka tejkaluar perceptimet
internacionale
dhetani parqetnje fenomenperfundimishtint"lektual.3d
Duke i p€rmbledhur burimet historike per kuptimin, rolin
ekzistencen,etj, te arbitrazhitmund te identifikojrn€burime te hershmedhe
at€ qd nga Greqiaantike,Roma e vjeter, vendete lindjes se afert dhe td
38Flalori
i shqipesse sotme- botimi ToenaTiran€ 2002 fjalcnfubitrazh e sqaronnc dy kuptime. E
para; nenkuptohetzgjidhje e mosmarreveshjevenddrmjet te paleve te ndryshme nga
ana e njd
komisioni arbitrash,nd€rkaqe dyta; organ i posagdm,qe merret me zgiidhjen e mosmarrcveshjeve
me karakterekonomik, fltnanciar,etj, ndermjetpalevete ndryshme.Sipas
fiaiorit me {ale e strpre6;e
te huajatd autorit Mikel Ndrecai botuar nga Rilindja Prishrin€nc vitin 1986
fiala arbitrazhn;ean nia
{ala frengearbitrage- giykim nga arbitri nderkaqkuptimi i qales eshteiaeniit si ne {alorin e citLir
ne siper.
3eJarrosson
CH., La notion d'arbitrage,paris l9g7 fq, I
89
lespre. Andaj. mund tc pel{iurdohetse arbitrazhi eshte rtjc institucion i
qe ka linclurdhe eshtezhvilluar giate periudltarretC caktuarakohore
1c-ter
",rtlruajse
ne shumic€ne territorevetA velldcve.Deri ne mesin e ShekLrllit
'ilX. ka dominuarllo-ji i aLbitr-azliit
traclicional,roli i te cili ka qene para se
nc nteste njerezvete cilat ne ndonje
16
rnira
lnarredhEnieve
.-tithashruajtja
sig eshterasti tne faniiljen,
r-re
,,r-rne
kand qene te detyruarte-ieton Lrashkesi
: ltibnnit, etj,. Deri te arbitrazirika ardhurvetetnne rastetnld ekstrclltekur
'rpajtucshtrOriterespelitivishtkorrlestetqc ltanc lirrdr,rrkarle qcrre aq te
'rcclhasa pcr zgiidhjcne tyre eshtedashurintervcninlii palesse trctc-Palet
i kontest per arbitcr hanc zgiedhur persotritre caktuar ku giykimi, di-ja.
besimi clhe autoritc-ti1e cilit rluk qcne aspak te dyslrimte.
i..lcktiviteti,
dlre rregLrlluar
)ulret thelisuar sc siltlts kett modeli jatle trlenaxhLtar
.Lrntestctpolitikc clhe pronesorccdhe nC polisat c Vjetragreke. Ky llol
I rLdicionali arbitrazhitedlrc sot nttk eshtd braktisur per tc rregulluar
. ,n1estc
dhe perkrah1ii -ianczl-rvilluarcclhe
te caktuaranC.jetenshoclCrore
Sipas
Lrjole reja te cilat rnundtCkiasillkohensipaskritcrcvetC ttclryshtlle.
sipas
kritcrcve:
disa
sipas
te
kliisifikohen
mund
iirbitraz-hct
Pak,
.:,torit
me
izgiidhin
c1e
kontestcl
arbitrazhet
lelyres se zgjidhjcssC kontcstit:
me
mjete.io
i
zgjidhin
ricte juridike dlre arbitrazhelte cilat kontestct
tC cilat zgiidliin kontcstene
arbitrazltet
:rrilike; sipaspalevcpjesernarrdse:
qe zgiidhekontestct
1C-iashtmc
per
tregti
arbitrazhi
sovranc,
.rcsn.eshtetcve
e korrlestcve
per
zgjidhietr
dhe
arlritrazhi
r:a lerni itrcgtisc ndCrkonrbctare
ose
tracionale
ne
sf'eren
qarkullojne
:rt tregtianre urallradhe sherbimeqd
.iltortevc biznesore pa elenletltitl e.iashtem; silllts clendrueshnrcrise:
rbirrazhctC tregtaretc perhershmedlic te perkohshmc(ad hoc); sipas
,:r'Csise
s0 norntavcqe t,le'illd:arbitrazheper trcgti tC -iashtmete cilat i
arbitrazhin trcgtar ttacional respektivisht
.rkojne sistetnit nclerkon-rbetar,
,ibitrazhine odavetregtaredhe arlritrazhincttlhoc.*''
Ky punim tra.jto[r kontraten ne baze tc s€ ciles kontraktohet
- institucionaleose
.,rnrpetencae arbitrazhitnderkombetar(te p€rhcrsl-rme
,: perkohshme-- ad lioc) per tregti per zgjidh.jene kontestevete karakterit
t:isurorttre elementnderkombetart.ne9)rastpalet ne bazete kompetencave
r!..ioreua besojne zgiidhjen e kontestit dhe vendimin e konsiderojnete
sd prerCsikursegdo vendim tjeter gjyqesor'
.',-,.rurds
Zhvillirni i nje arbitrimi te ketille ne kuader te rregullirnit te
konsiderohetfenotnenrelativishti ri.
;arredhenievetregtarenderkombetare
,)e ne frllim td Shekullit XTX disa shoqeri tregtare karre filluar qe te
te perhershlnedhe te veEantaper
I.spektojne arbilrazhatsi ir-rstitr-rcione
Rregullate ketl're
nd€rkombetare.
e
tregtise
rgjidhjene kontestevenga sfera
' pak
odluka,Zbomik postiplomskihspecijalistidkih
M., prizlanje I izvr5enjesudskjharbitraZnih
Fakultetu
na
Pravnom
.iudija
trgoviniI' Beograd,1987
me tl-rirrieUgovonriu medunarodnoj
u Beogradu.
90
arbitrazhevegradualishte kane tejkaluarlegjislacionine vendit dhe jane
shnderruarn€ nje sistem autonomi cili eshte p€lqyer dhe zbahnr nga
subjektete fuqishmeekonomike.Rasttipik subjektevete ketilla biznesore
paraqesinshoqeritee sigurimitLloydnELondersi dhe Shoqeriae tregtareve
te miellit Londoncorn TredeAssociation'lMotivii cili i ka shtyresubjektet
biznesore qe lidhur me kontratat nd€rkombetare te kontraktojnd
kompetencene arbitrazhitne rast te ndonje kontesti ka qene deshira qe
kontesti td zgjidtrjet me ligf dhe drejte me rnenyrespecifike duke i -urie
parasyshdoketprofesionaledhe rregullate caktuarat6 sjelljes.Vet nafyra
kompleksee strukturdst6 manedhdnieve
td tregtisesejashtmekerkojnenj€
shkalletd lartdtEkujdeseme rastine zgjidhjessekCtyrekontesteve.
paletne
keto kontesteju takojnebot6ssd biznesite qd qellimi par€sori tyre €sht6ne
pdrgjithesizhvillimi i veprimtaris€biznesoresipas parimit tE njohur n€
tregtin€ nderkombdtare"goodwill". Ky parim shpesh shum€ m€ te
rdndesish0me konsideronruajtjen e marr€dhenievet6 mira dhe fer
biznesorese saedhefitimin e ndonj€kontestit€ caktuar.Roli i arbitrazhitte
tregtis€ nddrkombdtarepara s6 gjithash nuk €sht€ vet€m zgjedhja e
kontesteve.
Nisur ngakjo, arbitrazha
paravet€ska edhemisionine ndertimit
te nje praktike tregtarefer dhe parimit juridik - biznesorbonafides. pdr
arbitrazhinpotencohet
sevepronedhesi faktorpsikologjikq6jo nallti ka rol
vendimtarne sjelljene pal€vene vegantit6 atyre.subjekteve
t6 cilat nuk ju
permbahenstandardeve
nderkombetare
te tregtis6.a2
P€rpar6sitde zgiidhjes sE kontestevebiznesorendErkombdtare
n6p€rmjettE arbitrazhit
jo vet€mqe paraqetnje institucion
Arbitrazhitregtarnddrkomb€tar
specifik e kompleksp€r nga forma e krijimit por vleresohettii jete nj6
institucioni perb€renga nje teresimetodashte procedimitp€r zgjidhjene
kontesteve
qe lindin,zhvillohendhepdrfundojndn6 sferdne operacioneve
t€
tregtisdnderkombetare.
E vegantae ketij institucioni6shtdkompetencaq0
buronngavullnetidhekonsensualiteti
i palevekontraktuese.a3Eshte
e njohur
se karakteri dhe struktura e komplikuar e marrddhEnievebiznesore
nddrkombetarejo vet6m q6 k€rkon kujdes maksimal por dhe trajtim te
veganteme rastin e paraqitjesdhe t€ zgiidhjes s6 tyre nga kjo sferd.Nj6ri
nddr motivet themeloreqe i shtynesubjektette percaktohenqd brendanj€
kontratebiznesore
nddrkombetare,
e cila i referohetrregullimitoperacioneve
dhe marrcdh€nievespecifike,ne rast t€ paraqitjess€ ndonjd kontesti
eventual,eshtecaktimi i saktekornpetencesse gjykatEss6 arbitrazhitpdr
al Po aty
ot
GoldSatlnA & Triva S., Medunarodnatregovadkaarbitai4Zagreb 19g7fq. l0
"'Ketd konstatime potencojnshumicae autoreveqe e trajtojne g€shdene arbitrazhit
91
zgjidhje e tyre. Kjo per shkak te rnbizoterirnit te bindjes se qeshtja
kontestuese do te zgjidhet drejte, shpejte, profesionalisht dhe nga
personalitete qe kane kualifikirne dhe cilesi te duhura morale dhe
profesionale.Palet para arbitrit te kdsaj gjykate zakonislit i takojne botes se
biznesit qellirni i te cileve eshte ushtrimi i aktivitetit biznesor.Nga keto
arsye palEt ndonj€herekane interes rne te rnadh qe ne k€to rnarredheniet'i
ruajne Iidhjet e tyre biznesoredhe poziten autoritativese sa edhe te fitojne
kontestine iniciuar.
Roli i arbitrazhitne tregtind nderkornbetarenuk eshtei bazuarvetem
ne zgjidhje te kontestevete caktuara.Para se gjithash ky institucionpara
veteska misionin e nddrlimit te nj€ praktikete bazuarane parimetefer pley
dire bona fide ne kuader te aktiviteteve tregtare nderkornb€tare ne
p€rgiithdsi.Per arbitrazhinpotencohetse vepron edhe si faktor psikologjik
qe ne vazhdirnesika rolin e injorimit te subjektevete caktuarate cilat nuk i
pranojne dhe bojkotojne standardet e pranuara tregtare nderkombetare.
.\ndaj, ne sferdn e qarkullirnit dhe operacionevetregtare nderkombetare
parirnisht ne konsideratd Inerren edhe qendrimet e arbitrazhit. Sipas
r-regullit,perveg qendrimevetE arbitrazheve,konsiderohen,vleresohendhe
analizohenedheefektetqe vine nga rreziqetne rast te zgjidhjesse kontestit
oara ketyre gjykatave. Edhe ne kete kuptim, arbitrazhi kontribuon ne
rejkalirnin e kontestevedhe krijirnin e kushtevepdr vijimin e rregullt te
iransaksionevetregtare nddrkornbetare.PEr ketd arsye arbitrazhi ka rol te
rendesishemjo vetem ne sferen e te drejtes por edhe ne sfrat e
politike dhe ekonornike.
marredh€nieve
Rendesiae pranimit te paleve kontraktueseqE kontesti eventual i
1re te zgjidhet nga ndonjera nga arbitrazhetkompetenter-rgalEmi i tregtise
eshtee themeluaredhep€r shkakte rnosbesimitqe keto pale
nd€rkombetare
kand ne gjykatat nacionalete vendevetd huaja. Pavaresishtnga parirnet dhe
bindjet e vendeve e te paleve td caktuara per pa anshmerinegjykatave te
negullta nacionale,prape se prape praktika jo rualle ka treguar se ka raste
kur keto gjykata kane qenritE nje anshmene favor te pales vendore. Situata
e ketille e ka favorizuar dhe akfrnlizuar arbitrazhin si forume serioze e te
naanshmene zgjidhjen e kontesteve.Ne pdrcaktimin e paleve td interesuara
p€r arbitrazh ka ndikuar edhe mundesiae zgjedhjes se arbitrit te cil€t jane
zakonisht ekspertd t€ qarkullimit tregtare nderkombetar me njohuri te
rnjaftueshmeper teknikat dhe operacionet e biznesit. Ashtu sig mund te
zgledhin arbitrin ose panelin e arbitrave, pal€t lirsh€m kane mundesi te
leklarohen se sipas te cilds se drejte materiale dhe procedurale do te
procedojne.Perveg k€saj, palet sipas parimit te konsensualitetitkan€ t€
drejte te zgjedhin vendin e arbitrazhitqe nenkuptonzgjedhjene vendit nga i
cili arbitri do te nxjeruevendimin qe ka rend6si shume ta rnadhene fazEne
ekzekutimit te tij.
Renddsiae vegantee arbitrazhitqendronpikerishtne shpejtdsinedhe
efikasitetinprocedural.Ne kuadertE procedimit- giykimit te arbitrazhit
sipasrregullit gjykimi eshtdnje shkalleshdhe me pak formal se sa ai qe
nxjerretgiateprocedurds
ne gjykatet€ rregullt.vendimit i arbitrazhiteshte
meritordhendaj tij paletnuk mundte ushtrohetankese.I vetmi mjetjuridik
i cili mund te ushtrohetndaj ketij vendimi esht€kerkesaper prishjen e
vendimit tE arbitrazhitper te cilin vendosgjykatae shtetitkompetentesipas
vendit ku 6shte zhvilluar procedura.Megjithate,prishja e vendimit te
arbitrazhitmund te ushtohenvetem me pretendimetse nuk jane respektuar
kushtetproceduraledhe ne asnjdmenyr€per shkakt6 kushtevemateriale
dhe faktike. ProceduraparaarbitrazJrit
€shtejo publike per shkakte interesit
dhe fsheht€sivebiznesoreqd kand palet. Te gjitha keto rrethanakanO
ndikuarqe arbitrazhite fitoje rol primarn6 sferdne zgjidhjessd kontesteve
t€ qarkullimittd tregtis€nddrkombetare
dhejet6sbiznesore.
Burimetj uridike nd€rkombitare
Ko nventat nderkomb et are
Rol vendimtar n6 evoluimin dhe avancimin e arbitrazhit, nd veganti
nd sfer€n e marrddh€nievet€ tregtisOndErkombetare,kand pasur dhe kan€
konventat e karakterit multilateral, regjional dhe bilateral. Dy konventat e
para multilaterale sipas te cilave €shte rregulluar geshtja e arbitrazhjt
nderkombetardatojne para Luftes s€ Dytd BotErorene kuad€r t€ Lidtrjes s€
Kombeve te lidhur ne Gjenevd. Keto jane Protokolli mbi arbitrazhin i
nxjerre me 24 shtator 1923 (i njohur si Protolalli i Gjenevds) dhe Konventa
per ekzekutimin e vendimeve t€ arbitrazhevetd huaja e dates 26 shtator
L923 (e njohur si Konventa e Gjenevds). Ne kohen e nxjerrjes se tyre, k€to
dokumentejane cil€suar td njd rdndesie te vegant€ duke i pasur parasysh
faktet se ato kane arritur q6 me shpejtesi t'i tejkalojne vdshtirdsitd qe jan€
paraqitur me heret nga ky ldm6. Progresin t€ cilin e fitoj arbitrazhi
posagdrisht sipas dispozitave td Konventes pdr pranimin e ekzekutimin e
vendimeve td arbitrazhit nderkombetar t€ vitit 1958 (e njohur si Konventa e
New Yorku - t) patdn ndikim ne zbehjen dhe uljen e r€ndEsis€s6 protokollit
tE Gjeneves dhe Konventds sE Gjenev€s. Keto ky dokumente nuk vlejnd md
ne mes tE shtetevete cilat e kanE pranuar dhe Konventen e New york - ut.aa
Konventat e sipdrp€rmendura zbatohen vetdm pdr ato vendet t€ cilat nuk
jan€ ndnshkrueset€ Konvent6s sENew York - ut, si dhe atyre t6 cilat e kan6
ratifikuar k€te Konvent€. Konventa e New York - ut deri me tani paraqet
instrument universal juridik - konvente t6 vegante nddrkombdtar nga sfera
4 Neni
VII/2 i Konvent€s s6Niu Jorkut
93
arbitrazhitte tregtisenderkombetare.Kjo konventete cil€n deri me sot e
kanepranuarrreth 160shtetezbatohetdhe interpretohetnga anae gjykatave
te nje nurnritd madhte shtetevedhe njekohdsisht
paraqetlendetd vegante
pertrajtimshkencorngadoktrinand tdreboten.*'
Ne kuad6rte konventavete karakteritregjionalte cilat e rregullojne
arbitrazhin e tregtis6 nd€rkombetaree rendesishmeeshte Konventa
Evropianep1r arbitrazhinnderkombdtare nxjerr€ me 2l prill 1961 n€
Gjenevenga anae Komisionit Ekonornikte Kombevet€ Bashkuara per
Evropen.K€te konventederi me sot e kand pranuar26 shteteevropiane.
SipasqEndrimitte pdrgjithshmedoktrinar,KonventaEvropianeparaqetnje
etap€td r6nd€sishme
te evolucionitte se drejtesse arbitrazhitte tregtises€
jashtme.Ne fund, kur €shtdfiala per kontestenga sferae investimeve,me
rendesis€
td posagme
per zgjidhjetd tyre n€ mestd shtetitdhe subjekteve
t€
caktuarasi dhend mest€ vet shteteveeshteKonventae Uashinetonitdatds
18mars1965e pranuarnga 130shtete.46
Ligjet - model si rregulla td r€nddsishmepdr harmonizimin e
arbin'azhit t€ tregtisd nddrkombeture.
Nj6ri nga dokumentetm€ t6 rendesishmepdr unifikimin dhe
harmanizimine baz€sligjore tE arbitrazhitpdr tregti nderkomb€tareEsht6
Ligii - modeli arbitrazhitt€ tregtis€nd€rkombetare
i cili eshtemiratuarnga
Komisionii KB rne 21 qershor1985p€r tE drejt€ntreglarnddrkomb€tare
(LTNICITRAL)47
Qi:llimi rhemelor i sjelljes se Ligjit - model eshte
konstatuarnd p€rcaktimine rregullavete pergiithshmet€ cilat do t'i
percaktoninstandardet
modernet€ nje arbitrazhip€r tregti nderkombOtare
q€
do td pranoheshinnga sistemetjuridike te shtetevepavardsishtse gfar€
sisterniekonornikqe kane.Ne ketekuptim me Rezolutene Organizates
se
Kombeve te Bashkuarate dates 11 dhjetor 1985 shteteveu eshte
"rekomanduar
qe te marrinne konsiderimLigjin - modelkur te nxjerrinose
kryejendonjerevizionte legjislacionittd vet n€ menyrdq€ ai t'u pershtatet
nevojavebashkdkohore
per arbitrazhine tregtisdnderkombEtare".48
juridike nacionalekand
Edhe pse ndryshimetn€ mes tE sistemeve
sjell€ komplikim nd unifikimin e baz€s legjislative per arbitrazhin
nderkombetar,
roli i Ligjit - modelsot vlerdsoheti k0naqshem.
Shkakune
ketij suksesi pa asnjd dyshim duhet kerkuar ne karakterin fleksibil te
harmonizimitqe ky dokurnentreflekton. Pdr ndryshim nga legjislacionet
{5
PeterGillies & GabrielMoens; INTERNATIONAL TRADE AND BUSINESS: LAW, pOLICy
AND ETHICS CavendishPublishing(Australia)Pty Limited Sydney. London 1998,fq.7Z9
6 Po aty
o7Per me shum€
shiko nEhttp:i/www.uncitral.org/
aE
Po aty ne pjesdne publikimevedhe historis6seuncitral- it.
specifikedhe konventavenderkombetare
te cilat nuk pranojnernodifikimin
e'egullave te vetl..Ligli -.moderu
qe zgiedhjete veta
f.oporon shteteve
ngakjo lemi t'i rishikojnedhet'i harmonizojne
ne bazete tig"u" _ model.
Ne keterne'yre secilishteteshtei lire q€ per
nevojate procesitte integrirnit
te harmonizojeregjisracioninnacionai
ie baze"te it;;""
- moder qe
konsiderohet
mjaft,fleksibile.Duke i pasuraparasyshzgjedhjet
qe ofrojne
Ligjet - modele,disa nga shtetetkane
qe
t6*ecin
me
tutje ne
_vendosur
drejtirn te liberalizimitte rregulrativesligjore
pe, ,r"ren e arbitrazhitte
tregtisenderkombetare.
Ligjet I modersanJp.anua,ngu*,,,ri me i
madhi
sistemeve
juridikedhesot-ui zo shtetekane
nxjerreligii;.ui arbitrazhin
te cilat, kush me pak e kush me shume,
iun€ua.uul
ne keto
modele'ae
Duhetpotencuarseketyreju kanebashkuar fiterirn,
tet€shtetete sHBA ve dhete gjitha provincatne tenitorin e
Kanadez.
Ligji nacionalsi burim juridik
Burim i rendesishemdhe i vegantdjuridik
pdr funksionin dhe
kompetencen
e arb.itrazhit
te tregtisenderkomb"etare
nuryrirrr,qe esht6ligji
nacional. Rendesiae tij eshterritur n€
njEzetvitet e fundit pdr shkak
sigurise,efikasitetitdhe profesionarizmitqe
tu tr"g*. ne zgiidhjen e
kontesteveeventuareqe kane dal nga zhviliirni
i od;;i";eve re tregtisd
nderkombetare.
shkaqetper nxjerrjene ligjeve te veganta
.
nacionaleper arbitrazhin
jane
t€ shurnefishta.
N€ radhe-te pare jane ato te cilat njedhin
nga
operacionet
intensivete cilatja.e karakterisiik"pe, uirn.rin
nderkombetare.
Arbitrazhieshtebdremenyri me e zakonshme
p€r zgJidhje;e kontestimit
eventualdhe edheato shtetete cirat kane,,papajtu"rrrTreril;d
rne konceptet
dhe zgiedtrjete sajagdo ditejane dukeju
nenshtruar
nj. regfimi shumem€
te rrepte dhe kerkesave,te tregtise nderkombeturJ
qJ-te ndryshojne
q€ndrirninne kete fushe.srNe tete kuader,
Ligfi Moderi i Arbitrazhitmbi
TregtindNderkornbetare
esht€provuarte jete bazame e rendesishme
per
modernizimine rregulravete arbitrazhit tetregtise
nderkombetare.
Natyrisht
kjo nenkuptonnevoj€nqe ligjet nacionalene
ketefushete harmonizohen
me
te.
Konstituintii kontpetenc€s
sd arbitrazhit - kontt,atambi arbitrazhin
aeSipas
Peter Gillies & G_abrielMoens; INTERNATIONAL
POLICY AND ETHICS cavendishprurirhi"e^iA"stralia) TRADE AND BUSINESS: LAW,
pty Limired Sydney .
London 1998
Ausrratia,
rshujte u.*ro:y_.: Kala{j1, qi"p.jJi"F,rp,i,
i"L"il,
cjermani4Nigeri4 peru Singapori,ivicn4'r*iri,
ng.bgetgLisjit_ model_LrNCrTRAl.
ffb:t'flr
''.,
'"r";,,"r*""*r, Maksik4
ur.rutinaerj kandiregulruarceshtj€ne
r.sn. Kastl I Spanjes
P.sh. Mbreteria e Bashlrrrar
v)
JuridiksioninosekompetencaearbitrazhiteshteebazuarnE
jT: pajtuar qe
marreveshjetd pal€ve kontraktuestd cilat paraprakisht
nj€ kontrate
kontestinevidentuarper zgiidhjat'ia besojneatbittazhit'Andaj
krijimit te
e
baza
eshtd
e vlefshmep6r te siguruai kompetenc6arbitrazhit
gjykata
njd
(ffi
te.
juridiksionit dhe ne te njejten kohd p€rjashtim
dy forma:
tompetenteshtetdrore.Manevestrjap1r arbitrazhinshfaqetnE
a)Eparakatebejemekontraktiminparapraktdkompetettcess0saj
dhe
b)Edytakurpaldtnenjekontesteventualpajtohenosearrijne
kompromisq6tageshtjentad€rgojndn6nj6giykatearbitrazhi,
Njohja dhe ekzekutimii vendimevetE arbitrazhit
e njohjesdhee ekzekutimitt6 vendimevet6 arbitrazhit
Problematika
organet
pasqyrohetmbi faktin sL a mundenato drejtpdrdrejtetE detyrojn€
pala
se
ndse
'€nkupton
Kjo
ato pa perjashtim.
,ht"ieror" q6 t'i ekzekutojn€
detyrimet
p€rmbush
e humb kontestindhe nuk pranonqd vullnetarishtt'i
nga vendim i arbitrazhit,ateherdt6 jete e mundurqd ai t6 ekzekutohet
realizohetvetempermesgiykatavekombetare'
Bazajuriilik" niofrj"sdhe ekzekutimitte vendimevetE arbitrazhit
"
dhe parirni i
buron pikerisht nga ^utonomiu e vullnetit te pal6ve
te negullta
konsenualitetitpdr ie iu strmangurjuridiksionin td giykatave
Ne
arbitrazhit.
se
gjykates
s€
nacionaledhe kontraktimii kompetences
dhe
njohjen
lehtdsuar
p6r
te
dhe
menyreqd t6 shmangensituatate tilla
(me e
ekzekutimin vendimJve t€ arbitrazhit,konventat nderkornbetare
ne
modeli
ne keteaspekteshtdKonventaNew York) dheLigii
rendesishme
qe ne kushtet
menyreuniformeju ofiojme mundesidhe detyrdsecilit shtet
plr
arbitrazhinnd
Ligiin
te perafrojne,aprovojnedhe ekzekutojne
e
ekzekutimin
dhe
"akt,,u,u
me te cilen do td siguroje njohjen
tregtinenderkombeiare
pa
marre
u"idi-"u" arbitrazhit.Kjo do te siguronteq6 vendimi i atbitrazhit,
per
parasyshne te cilen territor eslrtemarra do te njihet si i detyrueshem
LUetutim nga gjykatakompetentenEvendine huaj'
Pdrfundimet
Procesiiintegrimeveshoqdrore_ekonomikepdrvendett6cilat
te shtetit
pretendojndt€ jend fJktore i rendeiishemmbi bazln e funksionit
te kostos
per
shkak
iiglo. nul po trlgoheti lehtedhei thjeshte.Kjo pikerisht
jo*te leht6 dhe td larte integrative.Para qeverive dhe institucionevete
dhe
caktuarakerkohen angazhimen€ shum6dimensionep€r te kanalizuar
rendesishmet
t€
me
Nddr
adresuarveprimtaritJkomplekseintegruese.
96
vleresohent€ jend edheato qe kanete bejneharmonizimine legjislacionit
vendor me legfislacioninkomunitar qe detyrirnishte lehtesojnitose e
negullojnd tregtine nderkomb€tare.zhvillimi i operacionevete tregtise
nderkombdtare
ka filluar te jete rnei sigurtdhe me dinamikne ato vendeku
legiislacioninacionalesht€harmonizuar
me legjislacioninkomunitarn€seai
ka
qE td aprovoje dhe td zbatoj€ parimet e Ligiit Model p6r
.arritur
arbitrazhin n€ tregtine nderkombetarei njohur si Karta N"w yorkut.
"
t6 cilat thell€sishti kuptojnedhe i zbatojne
Qeveritee pdrgjegjshme
parimet
e tregtisds€ lire, ecin ne drejtim t€ kufizimit te sovranitetitpoliiik dhe
ekonomik ne dobi t€ zbatimit rc drejeerdrejte te vendimevetE arbitrazhit
dukei ekzekutuarpa perjashtimato.Arsyee nj6 qasjete ketille qendronne
efektetqe ka krijuar e drejtakontraktore,parimete autonomisese vullnetit
td pal€vedhe parimi konsensualitetit
per rregullimine punEvenga sferae
tregtis0nderkombdtare.Eshtevertetuarse €shte pu"vito"shmeq€ vendet
" n0 l6min
te cilat endenuk e kan€pergatiturbazenlegjislative
e arbitrazhitnE
tregtinenddrkomb0tare,
me urgjencdt€ angazhohen
q6 ta nxjerrinkete ligj
konform me Ligjin Model per Arbitrazhin e tregtisd nderkombetare.
Aprovimi dhezbatimii ketij ligii do t€ ndikojn€nEdinamizimine proceseve
integrative,ne fuqizimin dhe n€ nitjen e investimevete huaja t0,
funksionimine shtetitligjore faktorek0to qd njedhimishtdo te ndikojene
nitjen e vendevet0 pun6sn€ shumesektorEekonomik€.
Literatura e shfrytdzuarosee konsultuar
l.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
GautronClaudeJ.,E drejtaevropiane,Shkup2006
Jarrosson
CH., La notiond'arbitrage,paris 19g7
NdrecaM., Fjalorfialeshe shprehjesh
te huaja,pnishtin€l9g6
Mire Le Pierre.,E drejta e unionit Evropian dhe politikat e
perbashketa,
Shkup2006
Fjalori i gjuh€ss€sotmeshqipe;
Peter Gillies & Gabri€l Moens; INTERNATIONAL TRADE
AND BUSINESS:LAW, POLICY AND ETHICS Cavendish
Publishing(Australia)Pty Limited Sydney. London199g,
PravniLeksikon.,Savremena
Administracija,Beograd1964
Pak M., PriznanjeI izvrsenjesudskiharbitraznihodluka, zbornik
postiplomskihspecijalistidkihstudija na pravnom Fakultetuu
Beogradu, me thinje Ugovonri u medunarodnojtrgovini I,
Beograd,1987
97