Wykorzystanie
otwartych źródeł informacji
w działalności wywiadowczej:
historia, praktyka, perspektywy
Uniwersytet Warszawski
Wydział Dziennikarstwa i Nauk Politycznych
Bartosz Saramak
Wykorzystanie
otwartych źródeł informacji
w działalności wywiadowczej:
historia, praktyka, perspektywy
Warszawa 2015
Recenzja:
dr hab. Zbigniew Siemiątkowski (UW)
Redakcja językowa:
Alicja Siemianowska
Redaktor prowadzący:
Jarosław Szczepański
Projekt okładki:
Anna Koźbiel
© Copyright by Bartosz Saramak, Warszawa 2015
© Copyright by Wydział Dziennikarstwa i Nauk Politycznych, Uniwersytet Warszawski,
Warszawa 2015
Wszelkie prawa zastrzeżone. Każda reprodukcja lub adaptacja całości bądź części niniejszej
publikacji, niezależnie od zastosowanej techniki reprodukcji (drukarskiej, fotograicznej,
komputerowej i in.), wymaga pisemnej zgody Autora i Wydawcy.
ISBN: 978-83-63183-94-3
Arkuszy wydawniczych: 7,5
Wydawca:
Wydział Dziennikarstwa i Nauk Politycznych
Uniwersytet Warszawski
ul. Krakowskie Przedmieście 3
00–927 Warszawa
tel./fax 48 22 55 22 952
www.wydawnictwo.wdinp.uw.edu.pl
Druk i oprawa: Zakład Graiczny UW. Zam. 1026/2015
Spis treści
Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
9
I. Pojęcie i charakterystyka białego wywiadu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
15
15
16
19
22
24
30
31
35
37
1. Pojęcie otwartych źródeł informacji i białego wywiadu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1.1. Odcienie wywiadu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1.2. Open Source Intelligence czyli amerykański OSINT . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1.3. Wywiad jawnoźródłowy w ujęciu polskim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2. Biały wywiad jako dyscyplina wywiadowcza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3. Potencjał i ograniczenia białego wywiadu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3.1. Potencjał i zalety . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3.2. Ograniczenia i wady . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3.3. Wyzwania i nowe perspektywy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
II. Historia białego wywiadu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
45
1. Biały wywiad w II Rzeczpospolitej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52
2. Biały wywiad w PRL-u . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55
3. Wywiad ze źródeł otwartych po 1989 roku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59
III. Wybrane otwarte źródła informacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1. Podział otwartych źródeł informacji. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2. Prasa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3. Szara literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
4. Radio i telewizja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
5. Ogólnie dostępne rejestry i dokumenty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
6. Geoinformacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
7. Internet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
8. Inne źródła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
IV. Wybrane obszary wykorzystania otwartych źródeł informacji . . . . . . . . . .
1. Biały wywiad w sektorze prywatnym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1.1. Wywiadownie gospodarcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1.2. Wywiad strategiczny w sektorze prywatnym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1.3. Infobrokering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
63
63
64
69
72
74
79
81
91
95
95
96
99
100
6
Spis treści
2. Biały wywiad w sektorze publicznym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2.1. Biały wywiad w służbach specjalnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2.2. Zastosowanie białego wywiadu w policji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2.3. Otwarte źródła informacji w administracji publicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3. Biały wywiad a terroryzm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
103
104
108
110
113
Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121
Literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125
Summary. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131
Table of Contents
Foreword . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
9
Chapter I: he concept and characteristics of open source intelligence . . . . . . 15
1. he concept of open sources and open source intelligence . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1.1 Shades of intelligence . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1.2 Western perspective of OSINT . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1.3 Polish perspective of OSINT . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2. Open source intelligence as a discipline . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3. Potential and drawbacks of open source intelligence . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3.1 Potential and advantages . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3.2 Drawbacks and limitations . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3.3 Challenges and new perspectives . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
15
16
19
22
24
30
31
35
37
Chapter II: History of open source intelligence . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
1. Open source intelligence in the Second Polish Republic . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52
2. Open source intelligence in the he Polish People’s Republic . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55
3. Open source intelligence ater 1989 in Poland . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59
Chapter III: Open sources . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63
1. Diferent open sources . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2. Press . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3. Grey literature . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
4. Radio and television . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
5. Publicly availably records and documents . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
6. Geospatial information . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
7. Internet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
8. Other sources . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
63
64
69
72
74
79
81
91
Chapter IV: Given areas of open source information gathering . . . . . . . . . . . . . . 95
1. Open source intelligence in the private sector. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1.1. Credit reference agencies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1.2. Strategic intelligence in the private sector. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1.3. Information brokering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
95
96
99
100
8
Table of Contents
2. Open source intelligence in the public sector . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2.1. Open source intelligence in secret services. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2.2. Open source intelligence in police . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2.3. Open source intelligence in public administration . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3. Open source intelligence and terrorism . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
103
104
108
110
113
Conclusions . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121
References . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125
Summary. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131
Wstęp
Wywiad od zarania dziejów kojarzył się ze snuciem intryg, zdobywaniem tajnych współpracowników i wykradaniem sekretnych informacji. Świat szpiegów, zarówno tych działających na rzecz służb państwowych, jak i prywatnych korporacji, zawsze otoczony był silną aurą tajemniczości. W naturalny
sposób objęła ona również sztukę pozyskiwania informacji, która nierozerwalnie łączona jest z różnymi formami ryzykownych i skomplikowanych,
a co za tym idzie widowiskowych, metod pracy operacyjnej. Zakładanie
podsłuchów, skryta obserwacja, niepostrzeżone przechwytywanie korespondencji czy trudne werbunki to obraz pracy wywiadowczej najmocniej utrwalony w kinie czy literaturze szpiegowskiej. W rzeczywistości jednak sztuka
zdobywania informacji wygląda dużo prozaiczniej: staranna lektura prasy,
branżowych czasopism, fachowej literatury, wnikliwa analiza radiowych
doniesień czy publicznych wystąpień. Właśnie tak postrzegać należy wywiadowcze rzemiosło, które już od ponad wieku opiera się przede wszystkim
na wyszukiwaniu i analizie jawnych i ogólnie dostępnych informacji, w sposób niezrównany budujących kontekst ważnych aktualnie kwestii. Mimo iż
biały wywiad, jak zwykło się nazywać tę właśnie metodę pracy wywiadowczej, nie jest zbyt spektakularnym obszarem działalności wywiadowczej, to
jednak dzięki niemu, w sposób mniej lub bardziej świadomy, pozyskiwana
jest lwia część materiałów będąca punktem wyjścia do dalszych analiz, decyzji i działań. Nie ulega wątpliwości, że problem wykorzystania otwartych
źródeł informacji w działalności wywiadowczej stanowi zagadnienie dosyć
istotne, zarówno z punktu widzenia instytucji i służb odpowiedzialnych za
bezpieczeństwo państwa, jak i korporacji oraz irm prywatnych działających
w tym obszarze. Warto również zauważyć, że na niebagatelny wzrost jego
znaczenia wpłynęła bardzo dynamicznie postępująca rewolucja w dziedzinie technologii informacyjnych, w szczególności powstanie i rozwój internetu. Najlepszym tego dowodem jest zauważalny wzrost zainteresowania
naukowców problematyką, szeroko rozumianego, wykorzystania otwartych
10
Wstęp
źródeł informacji. Uznać to należy za ważny symptom, gdyż tematyka ta
jest stosunkowo skomplikowana, a zapotrzebowanie na rzeczowe, naukowe
analizy ogromne. Na szczęście, z roku na rok liczba tego typu opracowań,
do których zalicza się, m.in. również poniższa praca, rośnie.
Na podjęcie szerszej analizy problemu wykorzystania otwartych źródeł
informacji w działalności wywiadowczej wpłynęło kilka czynników. Jednym
z najważniejszych z nich był brak kompleksowego opracowania tej kwestii
w polskiej literaturze. Dostępne publikacje ograniczają się zazwyczaj do bardzo fragmentarycznego ujęcia problemu. Brakuje natomiast analizy zestawiającej ze sobą rozmaite sposoby i ilozoie wykorzystania metody białego
wywiadu w poszczególnych obszarach działalności wywiadowczej. W efekcie
specyika i wyjątkowy charakter białego wywiadu wymyka się świadomości
przeciętnego czytelnika. Inną przesłanką do podjęcia badań na omawiany
temat była chęć dokładnego poznania i zaprezentowania specyiki wykorzystania otwartych źródeł w różnych instytucjach i środowiskach. Brak
kompleksowych analiz porównawczych w polskiej literaturze przedmiotu
wydaje się bowiem poważną przeszkodą w dyskusji nad kierunkami oraz
zakresem wykorzystania metody białego wywiadu w instytucjach państwowych, a także możliwości szerszej współpracy w tym względzie w najbliższej
przyszłości. Poniższa praca jest więc próbą, chociaż częściowego, uzupełnienia tej luki badawczej. Niemniej ważnym powodem pochylenia się nad
problemem jest, jak już zauważono wcześniej, jego waga. Trudno wyobrazić
sobie, aby jakikolwiek podmiot specjalizujący się w pozyskiwaniu informacji mógł w dzisiejszych czasach pozwolić sobie na zignorowanie potencjału
kryjącego się w wykorzystaniu otwartych źródeł informacji. W dobie internetu i nieustanie postępującej cyfryzacji stały się one wręcz fundamentem
działalności wywiadowczej, nie tylko podmiotów prywatnych, ale również
służb i instytucji państwowych. Fakt ten potwierdza status samodzielnej
dyscypliny wywiadowczej, jaki biały wywiad uzyskał już wiele lat temu
w zachodnich służbach specjalnych.
Podstawowym celem poniższej monograii jest więc przedstawienie
specyiki wykorzystania otwartych źródeł informacji w działalności wywiadowczej przy jednoczesnym ukazaniu zarówno ich zalet i potencjału, jak
i ograniczeń oraz wad. Ponadto ambicją autora było dokonanie przeglądu
najważniejszych z nich oraz zaprezentowanie wybranych, najbardziej
newralgicznych obszarów, w których metoda białego wywiadu może być
w sposób najpełniejszy użyta. Hipotezę badawczą pracy stanowi założenie,
że w wyniku postępującej rewolucji w dziedzinie technologii informacyjnych rola i skala wykorzystania otwartych źródeł informacji systematycznie wzrasta. W celu falsyikacji owej hipotezy należy zadać szereg, bardziej
szczegółowych pytań badawczych. Po pierwsze – niezbędne wydaje się zde-
Wstęp
11
iniowanie pojęć takich, jak „otwarte źródła informacji” i „,biały wywiad”
oraz nakreślenie specyiki jego wykorzystania. Po drugie – konieczne wydaje
się wskazanie ram białego wywiadu, rozumianego jako odrębna i samodzielna dyscyplina wywiadowcza, przy jednoczesnym pochyleniu się nad
jego potencjałem, ograniczeniami oraz rysującymi się w przyszłości perspektywami i wyzwaniami. Po trzecie – nieodzowne jest prześledzenie ewolucji, jaką na przestrzeni lat przeszła metoda białego wywiadu, zarówno na
świecie jak i Polsce. Po czwarte – nakreślić należy typologię, według której
podzielić można współczesne, otwarte źródła informacji. Po piąte – trzeba
postawić pytanie, jakie miejsce wśród nich zajmuje internet i jak rysują
się perspektywy jego użycia w celach wywiadowczych. Po szóste – zapytać
należy, w jakich obszarach – zarówno w sektorze publicznym, jak i prywatnym – wykorzystanie metody białego wywiadu wydaje się najbardziej
celowe i pożądane. Po siódme wreszcie – bezwzględnie pochylić się trzeba
nad zagrożeniami, jakie powoduje wdrożenie omawianej metody w procesie
planowania i przygotowywania zamachów terrorystycznych.
W monograii wykorzystanych zostało kilka metod badawczych, zarówno
pierwszego jak i drugiego rzędu. W trakcie badań nad problemem genezy
oraz ewolucji białego wywiadu, użyta została przede wszystkim metoda
historyczna polegająca na poszukiwaniu i badaniu genezy zjawisk, które
przyczyniły się do wytworzenia metodyki pozyskiwania informacji ze źródeł
jawnych, opisywanej w dalszej części pracy. To właśnie dzięki niej możliwe
było odnalezienie wielu związków przyczynowo-skutkowych między zdarzeniami z przeszłości a sytuacją teraźniejszą. Nie mniej pomocne, zwłaszcza
w dalszym stadium badań, okazały się także inne metody. Pierwszą z nich
jest metoda analizy instytucjonalno-prawnej polegająca na studiowaniu
aktów normatywnych tworzonych przez instytucje państwowe, określające
ramy jawności i dostępności informacji oraz regulujące funkcjonowanie
służb i organów administracji publicznej wykorzystujących metodę białego
wywiadu. Niemałe znaczenie dla odpowiedzi na postawione pytania badawcze miały również metody porównawcza oraz systemowa, które zastosowane razem, dały możliwość wskazania podobieństw oraz różnic między
zachodzącymi procesami, instytucjami i systemami. Pozwoliły one na zestawienie rozwiązań stosowanych w sektorze publicznym oraz prywatnym,
a także porównanie rozwiązań organizacyjnych funkcjonujących w Polsce
i w wybranych państwach. Z kolei metodą drugiego rzędu, umożliwiającą
ostateczne usystematyzowanie wniosków, wskazanie trendów, a także ocenę
wybranych służb i instytucji wykorzystujących otwarte źródła informacji,
była metoda problemowa.
Ze względu na ogromną liczbę otwartych źródeł informacji konieczne
okazało się zawężenie analizy do kilku najbardziej przydatnych lub
12
Wstęp
najciekawszych z nich. Podobny problem zaistniał w przypadku doboru
podmiotów wykorzystujących metodę białego wywiadu. Ich wybór dokonany został w sposób maksymalnie przekrojowy i umożliwiający pokazanie uniwersalności oraz interdyscyplinarności omawianej metody. Dlatego
też poniższa monograia ma przede wszystkim przeglądowy i porządkujący
charakter. Tak więc, mimo iż w celu zilustrowania procesu pozyskiwania
informacji ze źródeł otwartych, przedstawionych zostało wiele szczegółowych technik i narzędzi, to poniższego opracowania nie należy traktować
jako podręcznika do nauki zasad wywiadu jawnoźródłowego, a jedynie
swego rodzaju wprowadzenie ułatwiające zrozumienie jego specyiki.
Rozdział pierwszy poniższej monograii ma trzy zadania. Po pierwsze –
zawiera pewną siatkę pojęciową, niezbędną do dalszych rozważań. To właśnie w nim zostało wyjaśnione pojęcie oraz specyika otwartych źródeł informacji oraz białego wywiadu. Po drugie – charakteryzuje biały wywiad jako
odrębną i samodzielną dyscyplinę wywiadowczą. Po trzecie – przedstawia
zalety i potencjał oraz wady i ograniczenia, które nierozerwalnie wiążą się
z wykorzystaniem otwartych źródeł informacji w działalności wywiadowczej,
jednocześnie nakreślając nowe wyzwania i perspektywy ich użycia. Drugi
rozdział koncentruje się na przedstawieniu historii białego wywiadu, prezentując szereg czynników determinujących jego powstanie oraz wpływających
na jego ewolucję. W tej części pracy ukazana została niezwykle bogata i różnorodna tradycja wykorzystywania otwartych źródeł informacji, zarówno
przez państwowe służby specjalne, jak i podmioty prywatne. Szczególną
uwagę poświęcono zarysowaniu historii rozwoju białego wywiadu w Polsce,
począwszy od II Rzeczpospolitej, przez okres Polski Ludowej, a kończąc na
czasach współczesnych. Rozdział trzeci stanowi natomiast analizę poszczególnych źródeł informacji. Scharakteryzowane zostały zarówno źródła tradycyjne, takie jak prasa, szara literatura, radio i telewizja oraz ogólnie dostępne
rejestry i dokumenty, jak i te bardziej współczesne – geoinformacja oraz
internet. W szczególności to ostatnie źródło, czy ściślej mówiąc metaźródło informacji, zostało poddane wnikliwej analizie, ukazującej jego wręcz
niewyobrażalny potencjał wywiadowczy. W ostatnim, czwartym rozdziale,
przedstawione zostały wybrane obszary wykorzystania otwartych źródeł
informacji. W sektorze prywatnym – działalność wywiadowni gospodarczych, międzynarodowych korporacji świadczących usługi wywiadu strategicznego czy w końcu niezależnych infobrokerów. W sektorze publicznym
– działalność służb specjalnych, policji oraz wybranych struktur administracji rządowej. Zamknięcie analizy stanowi natomiast charakterystyka
roli, jaką metoda białego wywiadu odgrywa w działalności terrorystycznej.
Oceniając obecny stan badań nad metodą białego wywiadu, należy
wyraźnie stwierdzić, że zdecydowanie brakuje na tym polu polskojęzycznych
Wstęp
13
monograii, ujmujących temat w sposób przekrojowy i pełny. Pewnymi wyjątkami są: publikacja Krzysztofa Liedela i Tomasza Seraina1 oraz praca zbiorowa pod redakcją Wojciecha Filipkowskiego i Wiesława Mądrzejowskiego,
która zawiera dwanaście opracowań dotyczących omawianej problematyki2. Ponadto wyróżnić można kilka niezwykle wartościowych artykułów
autorów takich jak Krzysztof Radwaniak3, Piotr Niemczyk4 czy też Błażej
Stromczyński i Paweł Waszkiewicz5. Zupełnie inaczej sytuacja prezentuje się
w przypadku anglojęzycznej literatury przedmiotu. Liczba wyjątkowo dobrej
jakości monograii oraz różnego rodzaju obszernych opracowań jest tak duża,
że nie sposób dokonać jej wyczerpującego przeglądu. Oprócz licznych anglojęzycznych publikacji monograicznych oraz artykułów naukowych, niezwykle
pomocne w pisaniu niniejszej pracy okazały się również podręczniki i poradniki tworzone na wewnętrzne potrzeby Sojuszu Północnoatlantyckiego oraz
armii Stanów Zjednoczonych. Podkreślić należy również fakt dużej dostępności źródeł obcojęzycznych w internecie, co niewątpliwie znacząco ułatwiło
stworzenie poniższego opracowania.
1
K. Liedel, T. Serain, Otwarte źródła informacji w działalności wywiadowczej, Warszawa
2011.
2
Biały wywiad. Otwarte źródła informacji – wokół teorii i praktyki, W. Filipowski,
W. Mądrzejowski (red.), Warszawa 2012.
3
K. Radwaniak, P.J. Wrzosek, Biały wywiad w Policji – pozyskiwanie i analiza informacji ze źródeł otwartych [w:] J. Konieczny (red.), Analiza informacji w służbach policyjnych
i specjalnych, Warszawa 2012; K. Radwaniak Biały wywiad w policji – narzędzie rozpoznawania zagrożeń terrorystycznych, „Studia prawnicze. Rozprawy i Materiały” 2012, nr 2 (11).
4
P. Niemczyk, BAI, „Przegląd Bezpieczeństwa Wewnętrznego” Wydanie Specjalne, 6 kwietnia 2010; P. Niemczyk, Wywiadownie gospodarcze jako źródło informacji „białego wywiadu”,
„Przegląd Bezpieczeństwa Wewnętrznego” 2013, nr 9 (5).
5
B. Stromczyński, P. Waszkiewicz, Biały wywiad w praktyce pracy organów ścigania na
przykładzie wykorzystania serwisów społecznościowych, „Prawo i Prokuratura” 2014, nr 5.
Rozdział I
Pojęcie i charakterystyka białego wywiadu
1. Pojęcie otwartych źródeł informacji i białego wywiadu
Pozornie zdeiniowanie pojęć takich, jak „biały wywiad” czy „otwarte źródła informacji”, nie powinno stanowić problemu. Zwłaszcza to pierwsze
wyrażenie jest znane i długo już używane – zarówno w żargonie polskich
służb specjalnych, jak i literaturze ich dotyczącej. Ogólnie rzecz ujmując,
„biały wywiad” to działalność polegająca na zdobywaniu informacji ze źródeł jawnych i ogólnie dostępnych. O ile owa metoda była i jest powszechnie znana i wykorzystywana na całym świecie, o tyle samo pojęcie „białego
wywiadu” jest czysto polskim pomysłem. Za granicą (przede wszystkim na
Zachodzie) zwykło się raczej używać amerykańskiego akronimu OSINT
(od ang. Open Source INTelligence), którego rozwinięcie można przetłumaczyć jako „wywiad ze źródeł otwartych” lub też „wywiad jawnoźródłowy”.
Należy jednak pamiętać, iż akronim ten jest znacznie młodszy niż polskie
pojęcie „białego wywiadu”. Wcześniej w literaturze anglojęzycznej używano
raczej określenia „wywiad jawny” (ang. overt intelligence). Według Allena
Dullesa, legendarnego szefa amerykańskiego wywiadu w okresie zimnej
wojny, „w wywiadzie zagranicznym pozyskiwanie informacji przebiega na
różne sposoby, nie wszystkie z nich są jednak tajemnicze czy sekretne. Jest
to szczególnie prawdziwe w odniesieniu do wywiadu jawnego, w którym
informacje pochodzą z gazet, książek, naukowych i technicznych czasopism, oicjalnych sprawozdań z obrad rządu czy z radia i telewizji. Nawet
powieść lub przedstawienie może zawierać przydatne informacje o stanie
społeczeństwa [tłum. własne – B.S.]6”.
Większość badaczy słusznie stawia znak równości między szeroko rozumianym wywiadem ze źródeł otwartych (czyli OSINT-em) a „białym wywiadem”.
6
A.W. Dulles, he Crat of Intelligence: America’s Legendary Spy Master on the Fundamentals of Intelligence Gathering for a Free World, Washington 2006, s. 49.
16
I. Pojęcie i charakterystyka białego wywiadu
Według J. Lareckiego jest to metoda pracy wywiadowczej, polegająca na
studiowaniu i analizie zagranicznych materiałów publikowanych oicjalnie
lub ogólnie dostępnych. Należą do nich głównie prasa codzienna i periodyczna (polityczna, techniczna, biznesowa), dokumentacja i sprawozdania
z działalności i zamierzeń rządów (oświadczenia premiera i ministrów),
partii rządzących i opozycyjnych, specjalistycznych kongresów oraz prac
parlamentarnych (np. wystąpień i interpelacji posłów, stenogramów z prac
komisji sejmowych), ponadto wnioski patentowe, audycje radiowe i telewizyjne, internet, otwarte bazy danych, geoinformacja i wiele innych ogólnodostępnych źródeł. Ta forma wywiadu zwana jest również wywiadem
bezagenturalnym, publicznym, jawnym, pasywnym bądź monitoringiem
jawnych źródeł informacji7.
1.1. Odcienie wywiadu
Nie jest to jednak podejście jedyne. Analizując anglojęzyczną siatkę pojęciową dotyczącą omawianego zagadnienia, można stwierdzić, że polski
„biały wywiad” i amerykański OSINT to pojęcia bardzo zbliżone, ale jednak
nietożsame. W żargonie polskich służb specjalnych wywiad „biały” to przeciwieństwo, jak się łatwo domyślić, „czarnego wywiadu” – a więc twardego
wywiadu operacyjnego – który informacje zdobywa niejawnie, wykorzystując przy tym środki takie, jak agentura, podsłuchy, kontrola korespondencji,
przechwytywanie sygnałów radiowych itp.8 Pojęcia „czarny wywiad” używa
się również w odniesieniu do najbardziej utajonej sfery działań wywiadowczych, czyli skrytego pozyskiwania chronionych informacji9. Wyróżnikiem
„białego wywiadu” wydaje się więc brak konieczności naruszania czyjejś
prywatności czy łamania prawa chroniącego poufne bądź tajne informacje. Właśnie w tym duchu metoda ta deiniowana jest w środowisku polskich służb specjalnych. Według B. Sienkiewicza bowiem, głównym celem
komórek odpowiedzialnych za „biały wywiad” jest „zajmowanie się legalnym zdobywaniem informacji z przestrzeni publicznej i przetwarzaniem ich
w sposób dający pionom operacyjnym możliwość reakcji w sytuacjach tego
7
J. Larecki, Wielki leksykon służb specjalnych świata: organizacje wywiadu, kontrwywiadu
i policji politycznych świata, terminologia profesjonalna i żargon operacyjny, Warszawa 2007,
s. 749-750.
8
T.A. Aleksandrowicz, Biały wywiad w walce z terroryzmem [w:] K. Liedel, P. Piasecka
(red.), Rola mediów w przeciwdziałanie terroryzmowi, Warszawa 2009, s. 81.
9
K. Radwaniak, P.J. Wrzosek, Biały wywiad w Policji – pozyskiwanie i analiza informacji ze źródeł otwartych [w:] J. Konieczny (red.), Analiza informacji w służbach policyjnych
i specjalnych, Warszawa 2012, s. 113.
1. Pojęcie otwartych źródeł informacji i białego wywiadu
17
wymagających10”. Praktyka wywiadowcza pokazuje jednak, że między „czystą bielą” a „czystą czernią” występuje bardzo szerokie spektrum szarości.
W kontekście „legalności” podejmowanych działań kluczowym czynnikiem jest podmiot, który zbieraniem informacji się zajmuje, oraz zakres
uprawnień mu przysługujących. Granica między środkami postrzeganymi
jako operacyjne a całą resztą instrumentarium wywiadowczego jest bowiem
stosunkowo płynna. Warto zauważyć, że szczególnie w polskich warunkach,
gdzie tzw. czynności operacyjno-rozpoznawcze nie są zdeiniowane w sposób uniwersalny i każda ze służb stosuje je na podstawie odrębnych przepisów, wyznaczenie granic wspomnianego wcześniej „czarnego wywiadu”
nie jest możliwe.
Sprawę dodatkowo komplikuje kwestia prowadzenia działań wywiadowczych przez podmioty prywatne, nieposiadające uprawnień takich jak służby
państwowe. Powstaje więc pytanie, czy wszystkie działania zmierzające do
uzyskania informacji, które zgodnie z prawem są podejmowane przez podmioty niepaństwowe, można uznać za „biały wywiad”. Nie do końca. Byłoby
to niewątpliwe sporym nadużyciem, gdyż w dużym stopniu metody stosowane przez wywiadownie gospodarcze czy irmy detektywistyczne wykraczają poza pozyskiwanie i analizę materiałów jawnych i ogólnie dostępnych11.
To właśnie obszar tzw. „szarego wywiadu”. Pojęcie to, używane raczej
w języku potocznym, dotyczy głównie sektora prywatnego, którego pracownicy nie są państwowymi funkcjonariuszami i nie dysponują szerokimi
uprawnieniami śledczymi. W tym kontekście „szary wywiad” można rozumieć jako pewną grupę metod pracy operacyjnej (patrząc z perspektywy
organów państwowych), których wykorzystanie jest zgodne z obowiązującym prawem (a więc podjąć je może każda osoba prywatna), ale wymaga
dodatkowych środków (czy to inansowych, czy też ludzkich). Wymienić
tu można wywiad środowiskowy (co oznacza, że osoba zbierająca informacje korzysta z pomocy osób trzecich), analizę kryminalistyczną (badanie
odcisków palców, testy DNA, informatyka śledcza) czy obserwację osób
i miejsc. Zastrzec trzeba jednak, że perspektywa ta dotyczy przede wszystkim
irm detektywistycznych i metodyki przez nie stosowanej12. Wyżej opisane
działania są oczywiście często podejmowane przez służby specjalne i policyjne. W tym wypadku deiniowane są jednak po prostu jako czynności
10
B. Sienkiewicz, Historia pewnego złudzenia, „Przegląd Bezpieczeństwa Wewnętrznego”
Wydanie Specjalne, 6 kwietnia 2010, s. 52.
11
Szerzej zob.: E. Jawers, Agent, handlarz, prawnik, szpieg: Tajemniczy świat korporacyjnego szpiegostwa, Kraków 2010.
12
Techniki wywiadowcze - biały, czarny i szary wywiad [w:] http://www.detektyw.edu.
pl/techniki-wywiadowcze-bialy-czarny-i-szary-wywiad [dostęp: 11 lipca 2014].
18
I. Pojęcie i charakterystyka białego wywiadu
operacyjno-rozpoznawcze, a nie „szary wywiad”. W przypadku wywiadowni
gospodarczych, często sięgających po te metody, możliwe jest zdobycie wielu
niezbędnych danych, takich jak np. informacje o niejawnych powiązaniach
kapitałowych i personalnych pomiędzy przedsiębiorstwami, składnikach
majątku niepodlegających ujawnieniu w dokumentach urzędowych czy
o rzeczywistej polityce działania i osobach faktycznie podejmujących decyzje13. W polskiej literaturze tego typu wiedza deiniowana jest jako tzw. „szare
informacje” (czyli takie, które pochodzą z tzw. źródeł półotwartych). Są to
informacje, których nie można zdobyć w sposób bezpośredni, lecz drogą
okrężną poprzez sieć kontaktów nieformalnych14. W tym kontekście można
uznać, że traktowany łącznie obszar „białego” i „szarego” wywiadu to ta część
pracy wywiadowczej, którą wykonać można, nie posiadając żadnych specjalnych uprawnień, zastrzeżonych dla funkcjonariuszy służb państwowych.
Jak więc widać, granice białego wywiadu trudno uznać za ostre. Tezę
tę potwierdzają dodatkowo inne niejasności związane z analizą omawianej
metody w kategoriach „legalności”. Nie zawsze bowiem przepisy prawa
w sposób jasny i oczywisty deiniują, co uznać można za informację ogólnodostępną, a co za treści prywatne i zastrzeżone. Ponadto sprawę dodatkowo komplikuje fakt, że regulacje dotyczące tej materii bardzo różnią się
w poszczególnych krajach, co w dobie internetu i cyfrowej eksterytorialności
ma niemałe znaczenie. Dobrą tego ilustracją są ciągłe kontrowersje związane
z wykorzystywaniem dokumentów poufnych – ujawnionych i upublicznionych na stronach internetowych, takich jak np. WikiLeaks.org. Ponadto
warto również zauważyć, że służby państwowe odpowiedzialne za bezpieczeństwo korzystają z różnego rodzaju publikacji i materiałów objętych prawem autorskim na specjalnych, innych niż ogólne, warunkach. W Polsce
kwestia ta regulowana jest przez ustawę o prawie autorskim i prawach
pokrewnych15. Fakt ten powoduje, że służby specjalne i policyjne przetwarzają owe informacje na innych zasadach niż podmioty niepubliczne wykorzystujące metodę białego wywiadu. Nie dziwi więc fakt, iż wielu badaczy
uznaje tę dyscyplinę wywiadowczą za swoistą „szarą strefę” (ang. grey zone),
wskazując jednocześnie, iż samo tylko kryterium legalności nie do końca
jest w stanie zarysować wyraźną granicę, za którą kończy się biały wywiad16.
13
K. Turaliński, Wywiad gospodarczy i polityczny. Metodyka, taktyka i źródła pozyskiwania informacji, Radom 2011, s. 28.
14
M. Kwięciński, Wywiad gospodarczy w zarządzaniu przedsiębiorstwem, Warszawa-Kraków 1999, s. 57.
15
Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz.U. 1994
nr 24 poz. 83), art. 332.
16
G. Hribar, I. Podbregar, T. Ivanuša, OSINT: A “Grey Zone”?, “International Journal
of Intelligence and CounterIntelligence” 2014, vol. 27, issue 3, s. 542-544.
1. Pojęcie otwartych źródeł informacji i białego wywiadu
19
Nie mniejszy problem stanowi również precyzyjne i jednoznaczne zdeiniowanie „dostępności”, „otwartości czy „jawności” informacji. Zarówno
dostępność, otwartość, jak i jawność są pojęciami na tyle nieostrymi,
że wyznaczenie ich jasnej granicy tylko z pozoru wydaje się proste. Każda
informacja ma swoje źródło – otwarte bądź zamknięte. Otwarte tzn. dostępne
dla nieorganicznej, bliżej nieokreślonej grupy osób, z którego korzystać
można w pełni legalnie. Źródło zamknięte natomiast charakteryzuje się ograniczonym dostępem i brakiem możliwości dowolnego i nieskrępowanego
wykorzystania. W oparciu o charakter informacji (rozumianej jako proste
stwierdzenie faktu bądź opis jakiegoś zjawiska17) instytucje państwowe czy
irmy prywatne wypracowują własne metody ich pozyskiwania, gromadzenia, przetwarzania, analizy i formułowania konkretnych wniosków. Tak
więc analizując informacje, np. pod kątem ich znaczenia dla bezpieczeństwa
i ładu publicznego, można przyjąć, że te pochodzące z miejsca publicznego
są pochodzenia otwartego. Czy taką informacją można jednak dowolnie
dysponować? Nie, gdyż osoby przebywające w miejscu publicznym korzystają z prawnej ochrony własnego wizerunku. Monitoring wizyjny umożliwia co prawda utrwalenie obrazu z miejsc publicznych i użycie jego zapisu
do dalszej analizy, ale tylko i wyłącznie przez osoby do tego uprawnione
(np. funkcjonariuszy policji czy służb specjalnych). Nie ma więc mowy
o powszechnej dostępności do takiego zapisu czy jego publikacji. Dlatego
też nie można tego typu źródła określić jako otwartego18.
1.2. Open Source Intelligence, czyli amerykański OSINT
Ogromny wkład w rozwój wywiadu ze źródeł jawnych miały amerykańskie
służby specjalne. Nic więc dziwnego, że to właśnie Amerykanie stworzyli najpełniejszą siatkę pojęciową dotyczącą tego zagadnienia, która swoje odzwierciedlenie znalazła w licznych publikacjach Sojuszu Północnoatlantyckiego.
Mowa tu o trzech rozbudowanych podręcznikach („NATO Open Source
Intelligence Handbook” z 2001 roku oraz „NATO Open Source Intelligence
Reader” i „NATO Intelligence Exploitation of the Internet” z 2002 roku19).
Ponadto jako istotne ich uzupełnienie traktować należy instrukcję amerykań17
T.R. Aleksandrowicz, Analiza informacji w administracji i biznesie, Warszawa 1999,
s. 25.
18
K. Radwaniak, P.J. Wrzosek, Biały wywiad w Policji…, s. 121.
Szerzej zob.: NATO Open Source Intelligence Handbook, Norfolk November 2001 oraz
NATO Open Source Intelligence Reader, Brussels February 2002 [w:] http://www.oss.net
[dostęp: 17 sierpnia 2014], a także: NATO Intelligence Exploitation of the Internet, Brussels
October 2002 [w:] http://www2.gwu.edu [dostęp: 17 sierpnia 2014].
19
20
I. Pojęcie i charakterystyka białego wywiadu
skiego Departamentu Armii z 2005 roku pt. „Open Source Intelligence”20.
Opracowania te stały się podstawą do stworzenia własnych metod i technik
pozyskiwania informacji ze źródeł otwartych w większości wojskowych służb
specjalnych krajów należących do sojuszu. Ponadto za ich pośrednictwem do
opracowań naukowych dotyczących omawianej tematyki (zarówno w Polsce,
jak i za granicą), traiło wiele pojęć i skrótów związanych z wywiadem jawnoźródłowym oraz analizą informacji.
Bazowym pojęciem przytoczonym w tym opracowaniu są dane jawne
(ang. open source data – OSD), czyli surowe, nieopracowane dane pochodzące z drukowanych, radiowych lub telewizyjnych nośników informacji.
Może być to więc zdjęcie, zapis elektroniczny, mapa satelitarna czy prywatny list. Za nieco bardziej złożone uznano informacje pochodzące ze źródeł jawnych (ang. open source information – OSINF), ale obejmujące dane,
które zostały już zgrupowane i wstępnie przygotowywane przez poddanie
ich pewnym zabiegom edytorskim (są to np. książki, artykuły i publikacje
prasowe czy raporty). Dzięki temu, że dane zawarte w tych informacjach
zostały poddane już iltrowaniu i wartościowaniu przez autora, możliwa jest
ich prezentacja decydentowi21.
Najistotniejsze pojęcie, czyli wywiad ze źródeł otwartych, czy też –
według niektórych tłumaczeń – wywiad jawnoźródłowy22 (ang. open source
intelligence – OSINT), a więc odpowiednik polskiego pojęcia „biały wywiad”,
zostało zdeiniowane jako zaplanowane poszukiwanie, selekcjonowanie,
wnioskowanie i dystrybucja informacji do określonej grupy odbiorczej (np.
sztabu lub innych decydentów), zgodnie ze zgłoszonym wcześniej, ściśle
określonym zapotrzebowaniem (ang. request for information – RFI). Z założenia w wywiadzie jawnoźródłowym stosuje się zweryikowane metody pracy
wywiadowczej, co pozwala na wytworzenie tzw. jawnoźródłowego materiału
wywiadowczego. Metodyka ta nie jest jednak odgórnie i sztywno narzucona.
Nawet wspominane wcześniej opracowania NATO są pod tym względem
raczej zbiorem luźnych zaleceń, budującym nie tyle same procedury, ile ich
wspólne ramy. Metodykę postępowania z danymi i informacjami ze źródeł
jawnych każda służba policyjna czy wywiadowcza wypracowuje we własnym
zakresie i na bazie własnych doświadczeń. Z kolei wywiad jawnoźródłowy
rozumiany jako wynik prac wywiadowczych to opracowanie analityczne
20
Obecnie obowiązuje uaktualniona wersja z czerwca 2012 roku, zob.: Open Source Intelligence, ATP 2-22.9, Headquarters, Department of the Army, Washington 2012 [w:] http://
deep-web.org/wp-content/uploads/2012/09/atp2-22-9.pdf [dostęp: 17 sierpnia 2014].
21
NATO Open Source Intelligence Handbook…, s. 2.
22
Pojęcie to zostało zaproponowane w pierwszej polskiej monograii poświęconej otwartym źródłom informacji. Szerzej zob.: K. Liedel, T. Serain, Otwarte źródła informacji w działalności wywiadowczej, Warszawa 2011.
1. Pojęcie otwartych źródeł informacji i białego wywiadu
21
(czy też produkt analityczny), zawierające konkretne wnioski, wynikające
z analizy wyłącznie danych i informacji ze źródeł otwartych23.
Zweryikowany wywiad jawnoźródłowy (ang. validated open source
intelligence – OSINT-V) jest natomiast określany jako informacja, która
w bardzo wysokim stopniu uzyskała potwierdzenie w wyniku weryikacji
polegającej na użyciu innych metod pracy wywiadowczej (także objętych
tajemnicą, np. wykorzystaniu agentury) przez funkcjonariuszy posiadających dostęp do informacji niejawnych; ewentualnie jeśli informacja ta
pochodzi ze źródła, którego autentyczność i wiarygodność jest oczywista (np. relacje telewizyjne lub radiowe na żywo)24. OSINT-V może więc
powstać jako produkt analityczny uwzględniający informacje niejawne
(a więc już nie jawnoźródłowe) lub jako produkt analityczny wyłącznie
na bazie informacji ze źródeł otwartych (ale uzyskanych wieloma kanałami). Wskazywane są powiązania między danymi i informacjami, prowadzona jest ich wspólna, krzyżowa analiza, zaś wnioski z nich płynące
są syntezowane.
W tym miejscu warto podkreślić różnicę dostrzeganą przez niektórych
polskich badaczy między klasycznie rozumianym polskim pojęciem białego
wywiadu a deinicjami amerykańskimi. W polskich służbach istnieje wieloletnia praktyka, aby informacje pochodzące ze źródeł jawnych weryikować
i łączyć już na wstępnym etapie analizy z informacjami objętymi tajemnicą
(zdobytymi np. drogą operacyjną). W takim przypadku ostateczny produkt
analizy nie może być wykorzystany w sposób otwarty i staje się informacją
niejawną. W tym kontekście pojęcie białego wywiadu, którym posługują
się polskie służby, jest zdecydowanie bardziej odpowiednikiem akronimu
OSINT-V (a nie OSINT, który jako produkt może być dystrybuowany bez
żadnych ograniczeń)25.
Deinicje natowskie kładą więc nacisk na ścisłe sproilowanie informacji
pod kątem otrzymanego wcześniej zapotrzebowania oraz odpowiednią ich
weryikację. W tym miejscu warto przytoczyć również nieco inną deinicję
wywiadu jawnoźródłowego, zawartą w jednym z opracowań Departamentu
Armii Stanów Zjednoczonych. Rozumiany on jest jako pozyskiwanie informacji (publicznie dostępnych, o które każdy może legalnie poprosić, kupić
je lub zdobyć w wyniku obserwacji) o dużym znaczeniu, systematycznie gromadzonych w bazach danych, przetwarzanych i analizowanych. Opracowany
materiał stanowi zaś odpowiedź na zapytanie wywiadowcze o określonych
wymaganiach. Jako źródło otwarte zdeiniowano osobę lub inny podmiot
23
24
25
NATO Open Source Intelligence Handbook…, s. 2.
Ibidem, s. 3.
K. Radwaniak, P.J. Wrzosek, Biały wywiad w Policji…., s. 116-118.
22
I. Pojęcie i charakterystyka białego wywiadu
dostarczający informacji nieobjętych ochroną prywatności lub niechronionej
przed upublicznieniem. Za informacje ogólnodostępne (publiczne) uznane
zostały dane, fakty albo materiały opublikowane, wyemitowane publicznie
lub otrzymane po wystosowaniu zapytania do osoby publicznej lub urzędu,
a także legalnie zebrane w wyniku obserwacji na spotkaniu otwartym dla
społeczeństwa26.
1.3. Wywiad jawnoźródłowy w ujęciu polskim
Podsumowując zebrane powyżej zagraniczne przykłady deiniowania zjawiska, można stwierdzić, że wywiad ze źródeł jawnych stanowi wyodrębnioną
dyscyplinę pracy wywiadowczej. Jego cechą szczególną jest zaś odmienna od
pozostałych specyika źródeł informacji (otwartość, dostępność, jawność),
które, co ważne, są zbierane, selekcjonowane i dystrybułowane zgodnie
z założeniami określonymi wcześniej przez składający zapytanie podmiot
(decydenta). Z czasem zaprezentowane powyżej amerykańskie podejście
(a co za tym idzie również wypracowane wraz z nim pojęcia, skróty i terminy) zaczęło przenikać również do polskich opracowań, dotyczących służb
specjalnych oraz analizy informacji. W zasadzie można przyjąć, że określenia
takie jak „wywiad jawnoźródłowy” (dosłowne tłumaczenie amerykańskiego
zwrotu Open Source Intelligence), czy po prostu samodzielnie używany
akronim OSINT, zaczęły stopniowo wypierać polskie sformułowanie „biały
wywiad”27. W tym kontekście warto przytoczyć recepcję wyżej wymienionej
terminologii w najnowszej polskiej literaturze przedmiotu.
Podstawowym pojęciem, również w polskim piśmiennictwie, są „dane
jawnoźródłowe”, które przyjęło się rozumieć jako określone, istotne parametry przedstawione w najprostszej formie, pochodzące z pierwotnych lub
wtórnych źródeł informacji, nieobjętych klauzulą poufności, a które jako
takie nie pozwalają jednak na wnioskowanie. Można je podzielić na „dane
wymierne” oraz „dane opisowe”. Pierwsze z nich prezentują określoną wartość lub nazywają obiekty, miejsca, osoby czy zjawiska. Natomiast „dane
opisowe” przedstawiają jakość danych wymiernych, ich cechy i własności, a także czynności bezpośrednio związane z aktywnością podmiotów
wyrażonych przez te dane. Z kolei „informację jawnoźródłową” deiniuje
26
Open Source Intelligence, Headquarters, Department of the Army, US Army Field
Manual Interim FMI 2-22.9, Washington 2006, s. 2-1 [w:] http://www.fas.org/irp/doddir/
army/atp2-22-9.pdf [dostęp: 28 lipca 2014].
27
G. Dobrowolski, W. Filipkowski, M. Kisiel-Dorohnicki, W. Rakoczy, Wsparcie informatyczne dla analizy otwartych źródeł informacji w Internecie w walce z terroryzmem. Zarys
problemu [w:] L.K. Paprzycki, Z. Rau (red.), Praktyczne elementy zwalczania przestępczości
zorganizowanej i terroryzmu, Warszawa 2009, s. 279.
1. Pojęcie otwartych źródeł informacji i białego wywiadu
23
się w polskiej literaturze przedmiotu jako ciąg danych, które pochodzą
z jednego bądź większej liczby źródeł jawnych, a który to ciąg podlega
procesowi oceny z uwzględnieniem ich zawartości oraz czasu publikacji. Informacja jawnoźródłowa stanowi jeden z elementów tzw. materiału
wywiadowczego. Jej wykorzystanie zależy jednak od wyniku weryikacji jej
wartości, czyli określenia jakości oraz poziomu wiarygodności. Ewaluacja
wartości informacji pochodzącej ze źródeł jawnych wygląda identycznie jak
ocena informacji pozyskanych innymi metodami. Wartość informacji jest
uwarunkowana faktem, czy mówi ona o miejscu i czasie zdarzenia, podmiotach, przyczynach i skutkach, a także czy opisuje przebieg wydarzeń,
zachowanie oraz cechy charakterystyczne obiektów i osób. Innymi słowy,
im pełniejsza jest informacja, im więcej komponentów zawiera, tym lepiej28.
Natomiast „źródło otwarte” rozumiane jest jako podmiot lub przedmiot, który posiada specyiczne walory umożliwiające generowanie informacji w postaci pozwalającej na ich legalne (ale także etyczne) utrwalanie,
przetwarzanie, przesyłanie oraz gromadzenie. Źródła informacji dzielą się
na pierwotne i wtórne. Często zdarza się, że informacja ze źródła pierwotnego posiada ograniczenia dotyczące jej rozpowszechniania – jest poufna
lub prywatna (źródło nie jest więc otwarte). Jednak gdy pozyskuje się ją
za pośrednictwem źródła wtórnego (już ogólnodostępnego – np. prasowej
relacji), dostępność informacji nie stanowi już problemu. Podobna sytuacja
ma miejsce w przypadku dziennikarzy, którzy w terenie mają bezpośredni
kontakt z osobami obserwującymi lub uczestniczącymi w jakichś wydarzeniach. Ich przekaz może różnić się od ostatecznej wersji, zmienionej
w redakcji i opublikowanej. W tym wypadku źródłem wtórnym będzie konkretne medium zatrudniające dziennikarzy, które może wpływać na kształt
lub też kontekst informacji docierających do odbiorcy. Podział źródeł na
pierwotne i wtórne ważny jest również w kontekście ewaluacji informacji.
W wyniku zainteresowania tematem innych mediów (a więc potencjalnych
źródeł) przekaz może zostać wzbogacony o zdobyte niezależnie informacje, zaś wiarygodność doniesień dodatkowo zweryikowana. Źródła pierwotne są dużo wartościowsze z punktu widzenia analizy, jednak zazwyczaj
dotarcie do nich jest trudniejsze (a czasem wręcz niemożliwe), niż ma to
miejsce w przypadku źródeł wtórnych. Droga do tych drugich jest znacznie
łatwiejsza, ale czasami (zwłaszcza kiedy występują w nadmiarze) potraią
one znacząco skomplikować pracę analityczną, tworząc tzw. szum informacyjny. Dzieje się tak, gdyż tylko pozornie przyrost liczby informacji ułatwia
właściwe rozpoznanie problemu. W praktyce jednak niezbędne jest wykorzystanie modelu selekcji (ekstrakcji) informacji, który pozwala nie tylko
28
K. Liedel, T. Serain, Otwarte źródła informacji…, s. 51.
24
I. Pojęcie i charakterystyka białego wywiadu
na wyodrębnienie poszukiwanych słów i zwrotów, ale również odrzucenie
danych powtarzających się29.
Odwołując się do polskiej literatury przedmiotu, można stwierdzić,
że wywiad jawnoźródłowy stanowi jedną z dyscyplin wywiadowczych, polegającą na zaplanowanym (w niektórych przypadkach tematycznym i incydentalnym) pozyskiwaniu informacji ze źródeł otwartych, ich selekcjonowaniu, zestawianiu, digitalizacji, tłumaczeniu i transkrypcji, analizowaniu,
zestawianiu i wnioskowaniu na ich podstawie oraz gromadzeniu i dystrybucji do wcześniej ustalonej grupy odbiorców w określonej uprzednio
zwizualizowanej formie. Głównym celem wywiadu jawnoźródłowego jest
dostarczenie informacji lub bezpośrednio danych wykorzystywanych podczas tworzenia analiz wywiadowczych, przewidywania zagrożeń i prognozowania rozwoju sytuacji operacyjnej. Poprzez zastosowanie sprawdzonych
metod pracy wywiadowczej możliwe jest opracowanie materiału, który ułatwia poszukiwanie relacji zachodzących pomiędzy informacjami dotyczącymi ludzi i zdarzeń pozostających w zainteresowaniu służb. Jest to więc
bardzo istotna forma uzupełniania innych dyscyplin wywiadowczych. Efekty
działalności tego rodzaju, po usystematyzowaniu, zmniejszają zapotrzebowanie na informacje niejawne, zdobyte w wyniku działań operacyjnych,
co wydatnie zmniejsza koszty oraz ryzyko pozyskania określonej wiedzy.
Dzięki uwzględnieniu kontekstu politycznego, społecznego, ekonomicznego
i militarnego możliwa jest głębsza analiza, a groźba wyciągnięcia błędnych
wniosków i wysnucia mylnej diagnozy znacząco spada30.
2. Biały wywiad jako dyscyplina wywiadowcza
Bez wahania można postawić tezę, iż biały wywiad już dawno stał się autonomiczną i niezależną dyscypliną wywiadowczą, zarówno w obszarze wywiadu,
jak i rozpoznania wojskowego. Fakt ten potwierdza większość typologii
podziału dyscyplin wywiadowczych ze względu na źródło pochodzenia
informacji. Odwołując się do metodologii Sojuszu Północnoatlantyckiego,
w przypadku rozpoznania wojskowego, wyróżnić można: rozpoznanie
z ogólnodostępnych źródeł (ang. Open Source Intelligence – OSINT), rozpoznanie osobowe (ang. Human Intelligence – HUMINT), rozpoznanie
akustyczne (ang. Acoustic Intelligence – ACINT), rozpoznanie obrazowe
(ang. Imagery Intelligence – IMINT), rozpoznanie pomiarowo-badawcze (ang. Measurement and Signature Intelligence – MASINT), rozpoznanie
29
30
Ibidem, s. 52.
Ibidem, s. 54-55.
2. Biały wywiad jako dyscyplina wywiadowcza
25
radiotechniczne (ang. Radar Intelligence – RADINT) i rozpoznanie radioelektroniczne (ang. Signal Intelligence – SIGINT). To ostatnie dodatkowo dzieli
się na rozpoznanie radiowe (ang. Communication Intelligence – COMINT)
oraz na rozpoznanie radiolokacyjne (ang. Electronic Intelligence – ELINT).
Podział ten jest stosowany przez wszystkie państwa członkowskie NATO31.
Warto podkreślić, iż w przypadku gdy obiektem rozpoznania jest państwo
wysoko rozwinięte, uznaje się, że nawet do 95 proc. informacji może pochodzić ze źródeł ogólnodostępnych32.
Zaprezentowana powyżej typologia natowska to nieco bardziej uszczegółowiona wersja klasycznego amerykańskiego podziału całokształtu działalności wywiadowczej na pięć obszarów. I tak obok wywiadu jawnoźródłowego (OSINT) wymienić można wywiad agenturalny (HUMINT), wywiad
z kanałów łączności (SIGINT), wywiad ze środków obrazowych (IMINT)
oraz wywiad środkami pomiarów i identyikacji (MASINT). Ostatnie trzy
dyscypliny określa się niekiedy mianem wywiadu technicznego (TECHINT).
Każdy z tych obszarów (co widać w podziale zastosowanym przez Sojusz
Północnoatlantycki) można z kolei podzielić na szereg podgrup, zależnie od
użytych środków łączności, pomiaru i identyikacji33. Z podobnym podziałem spotkać się można również w polskiej literaturze przedmiotu34.
Wartość i rola wykorzystania otwartych źródeł informacji bywa oceniana
różnie. Większość zachodnich ekspertów zajmujących się omawianą tematyką określa udział informacji pochodzących z wywiadu jawnoźródłowego
na ponad 80 proc. całości materiału wywiadowczego zdobytego za pomocą
wszystkich dyscyplin wywiadowczych. Wartość ta nie jest stała i zależy
od bardzo wielu czynników, takich jak otwartość społeczeństwa, zakres
tematyczny poszukiwanych informacji czy poziom, na którym są zbierane.
Należy przyznać, że współcześnie informacje pochodzące ze źródeł otwartych zazwyczaj stanowią lwią część końcowego raportu wywiadowczego, na
jaki zostało zgłoszone zapotrzebowanie, w niektórych wypadkach stanowiąc
aż 95 proc. całości materiału35.
Warto również zauważyć, że podział między poszczególnymi dyscyplinami nie jest ostry. Tyczy się to przede wszystkim obszaru określanego
31
Rozpoznanie wojskowe, SGWP 1531/2001 (jawne), Warszawa 2001, s. 12.
R. Jagiełło, Wybrane aspekty wojskowego rozpoznania osobowego, „Przegląd Bezpieczeństwa Wewnętrznego” 2013, nr 9 (5), s. 236.
33
R.M. Clark, Perspectives on Intelligence Collection, “he Intelligencer: Journal of
U.S. Intelligence Studies”, vol. 20, no. 2 (Fall/Winter 2013), s. 47-48.
34
M. Minkina, Wywiad w państwie współczesnym, Warszawa 2011, s. 181.
35
S.D. Gibson, Exploring the Role and Value of Open Source Intelligence [w:] Open Source
Intelligence in Twenty-First Century, Ch. Hobbes, D. Sailsbury (eds.), New York 2014,
s. 9-11.
32
26
I. Pojęcie i charakterystyka białego wywiadu
mianem OSINT. Poniższa analiza poszczególnych otwartych źródeł informacji pokaże bowiem, że w wielu przypadkach wyraźnie nakładają się one
na obszary wszystkich pozostałych dyscyplin wywiadowczych. Dzieje się tak,
gdyż wywiad jawnoźródłowy to dyscyplina niezwykle synkretyczna, dająca
możliwość korzystania zarówno ze źródeł osobowych (np. poprzez analizę
ekspercką), obrazowych (np. poprzez wykorzystanie ogólnie dostępnych
zdjęć i map), jawnych raportów pomiarowych (np. pochodzących z morskich systemów automatycznej identyikacji) jak i w końcu z olbrzymiej
ilości danych elektronicznych pochodzących z ogólnie dostępnych kanałów
łączności (np. z internetu). Obszary, które jeszcze kilka lat temu wydawały
się zamknięte i zarezerwowane dla służb specjalnych i wojska, dziś w dużej
mierze stały się szeroko dostępne36.
Ponadto warto podkreślić, że obecnie całościowa analiza danych, pozyskanych ze wszystkich możliwych źródeł (ang. all-source intelligence) jest
najważniejszym zadaniem nowoczesnego wywiadu37. W tym kontekście
biały wywiad zawsze daje początek oraz tworzy ramy każdej „mozaiki
wywiadowczej” wypełnianej później informacjami zdobytymi innymi sposobami38. Powoduje to, że granica między białym wywiadem a pozostałymi
dyscyplinami wywiadowczymi zaciera się jeszcze bardziej.
Starając się scharakteryzować wywiad jawnoźródłowy jako jedną z dyscyplin wywiadowczych, nie należy zapominać jednak, iż rzemiosło zdobywania i analizowania informacji można pojmować również w nieco szerszym
wymiarze. Wywiad jako taki (a więc nie tylko ten określany mianem „białego”) może być deiniowany na wielu różnych płaszczyznach. Po pierwsze,
co zostało już zasygnalizowane wcześniej, jako pewien zbiór metod pozwalających na zdobywanie informacji. Po drugie, jako instytucja (np. rodzaj
tajnej służby), której głównym zadaniem jest zdobywanie oraz analiza informacji żywotnie ważnych z punktu widzenia państwa (bądź irmy, korporacji
czy innej organizacji pozarządowej). Po trzecie, jako swego rodzaju sztuka,
której celem jest poznanie zamiarów przeciwnika, jego sposobu myślenia,
przewidzenie reakcji obcych podmiotów na prowadzoną przez nas politykę
czy też nawet próba pokierowania tą reakcją39.
Jeśli przeanalizujemy pojęcie białego wywiadu na płaszczyźnie sztuki,
okaże się, że można podchodzić do niego, wyznając co najmniej kilka,
36
A.N. Liaropolus, A (R)evolution in Intelligence Afairs? In Search of a New Paradigm,
“RIEAS: Research Paper”, No. 100, (June 2006), s. 15.
37
M. Herman, Potęga wywiadu, Warszawa 2002, s. 94.
38
NATO Open Source Intelligence Reader, Brussels 2002, s. 10.
39
Z. Siemiątkowski, Wywiad a władza. Wywiad cywilny w systemie sprawowania władzy
politycznej PRL, Warszawa 2009, s. 32.
2. Biały wywiad jako dyscyplina wywiadowcza
27
niekiedy sprzecznych ilozoii. Zależą one od wielu czynników. Najistotniejsze
z nich to ustrój danego państwa, podejście do wykorzystywania nowych
technologii (w szczególności tych informatycznych) czy też kształt i relacje pomiędzy poszczególnymi służbami specjalnymi oraz innymi organami
administracji państwowej (jeśli mówimy o wykorzystaniu wywiadu jawnoźródłowego w sektorze publicznym).
Do wywiadu rozumianego jako sztuka pozyskiwania informacji można
podchodzić na co najmniej kilka sposobów, co uwarunkowane jest odmienną
ilozoią, jaka wykształciła się w różnych systemach politycznych. O ile
bowiem w państwach demokratycznych otwarte źródła informacji zawsze
były w mniejszym lub w większym stopniu wykorzystywane przez służby
specjalne oraz policję, o tyle w reżimach totalitarnych oraz autorytarnych
traktowano je z dużą rezerwą. U podstaw tej różnicy leży podejście do problemu zachowania tajemnicy państwowej oraz towarzysząca mu głęboko
zakorzeniona „kultura tajności”. W państwach totalitarnych owa kultura
przeobrażała się niekiedy wręcz w swoistą „manię tajności”. Powodowało
to, że każda informacja, mająca chociażby minimalny wpływ na bezpieczeństwo państwa niemal automatycznie zyskiwała status niejawnej. Takie podejście w oczywisty sposób wpływa na sposób wartościowania przez urzędników i funkcjonariuszy państwowych poszczególnych źródeł informacji. Te
pochodzące ze źródeł jawnych i ogólnie dostępnych w naturalny sposób były
uznawane za materiał niezbyt wartościowy i mniej pewny. Znaczniej bardziej
cenione są informacje zdobyte drogą operacyjną, a więc płynące od agentury,
z podsłuchów i obserwacji. Takie podejście potęguje przekonanie, że z ogólnie dostępnych źródeł pochodzić może jedynie wroga dezinformacja (media
postrzegano przede wszystkim jako źródło propagandy, a nie potencjalnie
użytecznych informacji). Natomiast prawdziwie wartościowe i przydatne
dane pozyskiwane mogą być jedynie z „pierwszej ręki”. Problem ten nie
ominął również polskich służb specjalnych, w których jeszcze długi czas po
transformacji ustrojowej w 1989 roku panował swoisty „kult pracy operacyjnej”, zaś do informacji dostarczanych przez piony analityczne, korzystające z metod białego wywiadu, podchodzono z bardzo dużą nieufnością40.
Ten ostatni problem bynajmniej nie dotyka tylko i wyłącznie służb
wywiadowczych państw totalitarnych i autorytarnych. Również w państwach
demokratycznych występują ostre spory pomiędzy pionami analitycznymi
i operacyjnymi. Jest bowiem oczywiste, że informacje zdobyte drogą operacyjną częstokroć bywają okupione poświęceniem znacznie większej ilości
sił i środków (co wiąże się ze specyiką pracy w terenie, w szczególności za
40
I. Janke, Tajni potrzebują ciszy, „Życie”, 21 grudnia 1996 [w:] http://j59.tripod.com/
zycie.html [dostęp: 19 czerwca 2014].
28
I. Pojęcie i charakterystyka białego wywiadu
granicą). Mniejsze koszty pozyskania informacji ze źródeł ogólnodostępnych
nie oznaczają jednak, że praca analityczna należy do łatwych i niewymagających. Praktyka pokazuje, że jest zupełnie odwrotnie – osoby zajmujące
się nią muszą cechować się dużą inteligencją, pilnością i dokładnością oraz,
co równie ważne, przejawiać zacięcie bliższe pracownikom naukowym niż
oicerom operacyjnym. Mimo że działalność ta rzadko ukazywana jest przez
autorów powieści i ilmów sensacyjnych, to właśnie ona decyduje o istocie
i wartości wywiadu41.
Niemniej jednak we współczesnych państwach demokratycznych, gdzie
istnieje szeroki dostęp do informacji publicznej, świadomość ogromnych
możliwości, jakie niesie ze sobą zastosowanie metody białego wywiadu,
jest na zupełnie innym poziomie. Dzieje się tak, gdyż transparentność to
jedna z podstawowych zasad demokracji – naród bowiem, jako suweren,
posiada niezbywalne prawo do kontroli rządu i całej administracji. Państwa
demokratyczne mają więc w naturalny sposób mniej sekretów niż reżimy
autorytarne czy totalitarne42. Nie oznacza to jednak, że nie mają ich wcale,
zwłaszcza kiedy pod uwagę bierze się przede wszystkim służby wywiadowcze i aparat bezpieczeństwa państwa. Wszystkie instytucje z tego sektora
niejako ze swej natury oparte są na swego rodzaju „kulturze tajności”. Nie
jest to nic dziwnego, zważywszy na liczne obwarowania prawne dotyczące
pracy z informacjami niejawnymi – zarówno w Polsce, jak i za granicą.
Problemem jest natomiast fakt, iż czasem nawet w państwach demokratycznych dochodzi do swoistego paraliżu, polegającego na daleko posuniętej
nieufności wobec innych służb oraz organów administracji, która znacząco
utrudnia efektywną i szybką wymianę oraz dystrybucję informacji. Jako najbardziej jaskrawy przykład takiego stanu można przytoczyć sytuację panującą w amerykańskim systemie bezpieczeństwa narodowego na krótko przed
wydarzeniami z 11 września 2001 roku. Niechęć do dzielenia się owocami
pracy wywiadowczej i mało efektywny system dystrybucji poufnych informacji doprowadził do spektakularnej klęski. Wielu amerykańskich badaczy
uważa, że obok konieczności zmiany kultury organizacyjnej, jednym ze skuteczniejszych środków zaradczych może okazać się szersze wykorzystanie
otwartych źródeł informacji43. Szybkość i łatwość pozyskania informacji oraz
brak ograniczeń w ich dystrybucji wydaje się w tym kontekście niezwykle
przekonywającym argumentem.
41
Z. Siemiątkowski, Wywiad a władza…, s. 35.
R. Godson, Dirty Tricks or Trump Cards. U.S. Covert Action & Counterintelligence,
New Jersey 2008, s. 118.
43
H. Bean, No More Secrets: Open Source Information and the Reshaping of U.S. Intelligence, Santa Barbara–Denver–Oxford 2011, s. 15-16.
42
2. Biały wywiad jako dyscyplina wywiadowcza
29
Można więc zaryzykować tezę, że podejście do zagadnienia białego
wywiadu determinuje dwie ilozoie całokształtu sposobu pozyskiwania
informacji w służbach specjalnych i policyjnych. Pierwsza z nich, dominująca głównie w państwach niedemokratycznych (zwłaszcza w XX wieku)
głosi, że w pierwszej kolejności korzystać należy z metod operacyjnych
(czyli tzw. czarnego wywiadu), gdyż – po pierwsze – są one najpewniejsze,
a po drugie – można je bez większych konsekwencji stosować w sposób
nieograniczony (co daje służbom i instytucjom państwowym zdecydowaną
przewagę). Druga ilozoia, przyjmowana co do zasady we współczesnych
państwach demokratycznych, zakłada, że wykorzystanie metod operacyjnych
(a co za tym idzie ingerencja w prawa i wolności obywatelskie) to ostateczność, skutkująca dodatkowymi działaniami kontrolnymi ze strony organów
sądowych i prokuratorskich. W pierwszej kolejności sięgać należy bowiem
do metodyki wypracowanej w ramach wywiadu jawnoźródłowego, a dopiero
gdy to konieczne – uciekać się do zastosowania specjalnych uprawnień,
dających służbom państwowym możliwość władczego wkroczenia w życie
obywateli. Bez wątpienia ta druga ilozoia obecnie dominuje w świecie
demokratycznym, czego skutkiem jest wzrost zainteresowania efektywnie
prowadzonym białym wywiadem44.
Owa dychotomia charakterystyczna była zwłaszcza dla okresu zimnowojennego. Współcześnie znaczenie otwartych źródeł informacji wzrosło
również ze względu na związek, który zachodzi pomiędzy mediami a terroryzmem. Obecnie praktycznie każda walka w warunkach konliktu asymetrycznego zmusza słabszą stronę do nagłaśniania działań zarówno własnych, jak
i przeciwnika. Zainteresowanie społeczności międzynarodowej nawet regionalnymi problemami nadaje im wymiar globalny, a upublicznienie na szeroką skalę prowadzonej walki ogniskuje wokół stron zainteresowanie i tym
samym generuje poparcie45. W oczywisty sposób powoduje to ogromny
wzrost ilości informacji ważnych z punktu widzenia wywiadu we wszystkich
mediach. Analiza informacji pochodzących z otwartych źródeł stała się niezwykle ważnym elementem współczesnych strategii antyterrorystycznych, ale
także okazała się bardzo przydatna przy zdobywaniu informacji o wszelkich
podmiotach niepaństwowych. Dlatego też biały wywiad staje się dziś jednym z najdynamiczniej rozwijanych narzędzi w rękach służb specjalnych46.
44
S. Gibson, Open Source Intelligence: An Intelligence Lifeline, „RUSI” 2004, no. 1 (149),
s. 16-21.
45
J. Tomasiewicz, Środki komunikacji w strategii oporu niekierowanego [w:] K. Liedel,
S. Mocek (red.), Terroryzm w medialnym obrazie świata, Warszawa 2010, s. 100.
46
T. Serain, Automatyzacja procesu wywiadu jawnoźródłowego w ramach działalności
wywiadowczej i walki z terroryzmem [w:] K. Liedel, P. Piasecka, T.R. Aleksandrowicz (red.),
Analiza informacji w zarządzaniu bezpieczeństwem, Warszawa 2013, s. 91.
30
I. Pojęcie i charakterystyka białego wywiadu
Najwięksi entuzjaści wykorzystania otwartych źródeł informacji w działalności wywiadowczej uczynili z białego wywiadu wręcz swego rodzaju
radykalną ilozoię. Najlepszym tego przykładem mogą być liczne publikacje amerykańskiego znawcy problematyki wywiadu jawnoźródłowego
R.D. Steele, który postuluje nie tylko całkowite zerwanie z kulturą tajności
panującą w służbach, ale również nakreśla wizję obywatelskiego wywiadu
opartego właśnie na otwartych źródłach informacji. Efektem tych zmian
miałaby być głęboka przemiana społeczno-polityczna oraz budowa nowoczesnego społeczeństwa informacyjnego47. Warto zauważyć, że podobna
koncepcja upowszechnienia wiedzy z zakresu pozyskiwania i analizy informacji ze źródeł jawnych pojawiła się również na gruncie włoskim48.
Nie należy zapominać również o krajach Dalekiego Wschodu, gdzie
podejście do zdobywania informacji zawsze znacząco różniło się od paradygmatu dominującego w świecie zachodnim. W szczególności warte uwagi
jest podejście chińskie, w którym biały wywiad niejednokrotnie odgrywał decydującą rolę. Ze względu na fakt, iż system zdobywania informacji (w szczególności tych o charakterze naukowo-technicznym) ze źródeł
otwartych był nieustannie rozwijany w Chinach już od połowy lat ’50-tych,
obecnie ta dyscyplina wywiadowcza uważana jest za najważniejszą. Zdaniem
niektórych amerykańskich teoretyków wywiadu, Chińczycy posiadają najlepiej przygotowanych i wyszkolonych profesjonalistów z zakresu wywiadu
jawnoźródłowego na świecie49.
3. Potencjał i ograniczenia białego wywiadu
Każda z wymienionych wcześniej dyscyplin wywiadowczych ma swoje
charakterystyczne cechy, potencjał oraz ograniczenia. Podobnie jest również z białym wywiadem, określonym przez bardzo wyraźną specyikę.
Niewątpliwie jedną z istotniejszych cech białego wywiadu jest konieczność uwzględniania szerokiego tła problemu i budowania odpowiedniego
kontekstu do dalszej analizy danych. Informacje dostarczane przez środki
masowego przekazu zapewniają ogólną wiedzę, która, co ważne, podana jest
w przystępnej i odpowiednio zsyntezowanej formie. Pozwala to na bardzo
szybkie i sprawne zapoznanie się z kontekstem społecznym, kulturowym,
47
Szerzej zob.: R.D. Steele, he Open-Source Everything Manifesto: Transparency, Truth, and
Trust, Berkeley 2012.
48
A. Politi, he Citizen as “Intelligence Minuteman”, ”International Journal of Intelligence
and CounterIntelligence” 2003, vol. 16, no. 1, s. 34-38.
49
W.C. Hannas, J. Mulvenon, A.B. Puglisi, Chinese industrial espionage: Technology
acquisition and military modernization, London-New York 2013, s. 44.
3. Potencjał i ograniczenia białego wywiadu
31
historycznym czy religijnym zaistniałej sytuacji, co z kolei znacząco podnosi szansę na uzyskanie prawidłowej i pełniejszej odpowiedzi w czasie
dalszych działań wywiadowczych, prowadzonych innymi środkami. Odnosi
się to w szczególności do kwestii formułowania zapytań kierowanych do
pionów operacyjnych. Dzięki wstępnej analizie informacji ze źródeł otwartych możliwe jest bowiem dużo pełniejsze i dokładniejsze sprecyzowanie
ich zakresu i charakteru. Niejednokrotnie zdarza się również, że informacje zawarte w źródłach otwartych okazują się na tyle szczegółowe i pewne,
że uciekanie się do innych, kosztowniejszych metod ich uzyskania w ogóle
nie jest potrzebne. Biały wywiad pozwala także weryikować informacje
zebrane wcześniej za pomocą innych dyscyplin, co niewątpliwie w sposób
korzystny wpływa na jakość ostatecznego materiału wywiadowczego50. To
ostatnie częstokrotnie pozwala na wyłapanie błędów aparatu zbierającego,
a czasem nawet na obnażenie jego niekompetencji czy też wykrycie świadomej lub nieświadomej (podsuniętej przez obce wywiady) manipulacji i dezinformacji51. W tym właśnie kontekście można przeanalizować podstawowe
zalety oraz ograniczenia białego wywiadu.
3.1. Potencjał i zalety
Zalety wykorzystania otwartych źródeł informacji w działalności wywiadowczej zostały już wcześniej częściowo nakreślone, ale aby w pełni zrozumieć potencjał, jaki się za nimi kryje, warto przeanalizować je głębiej.
Jeden z najbardziej znanych amerykańskich specjalistów zajmujących się
omawianą tematyką S.C. Mercado stwierdził, iż podstawowymi zaletami,
czy wręcz przewagami, jakie wywiad jawnoźródłowy ma nad pozostałymi
dyscyplinami wywiadowczymi, są szybkość pozyskiwania informacji, ich
ilość, różnorodność, jakość i przejrzystość oraz łatwość i niewielkie koszty
ich analizy52.
Szybkość, z jaką można sięgnąć po informacje ze źródeł otwartych,
jest rzeczywiście oszałamiająca. Głównym powodem takiego stanu rzeczy
jest przede wszystkim rewolucja w zakresie technologii informacyjnych
oraz powstanie i upowszechnienie się internetu. Komputer, podstawowe
oprogramowanie i szerokopasmowe łącze internetowe to narzędzia, które
50
Open Source Intelligence, Headquarters, Department of the Army, US Army Field
Manual Interim FMI 2-22.9, Washington 2006, s. 2-2 [w:] http://www.fas.org/irp/doddir/
army/atp2-22-9.pdf [dostęp: 28 lipca 2014].
51
Z. Siemiątkowski, Wywiad a władza…, s. 35.
52
S.C. Mercado, Reexamining the Distinction Between Open Information and Secrets,
[w:] https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csistudies/studies/Vol49no2/reexamining_the_distinction_3.htm [dostęp: 17 sierpnia 2014].
32
I. Pojęcie i charakterystyka białego wywiadu
pozwalają w czasie rzeczywistym śledzić i analizować wydarzenia rozgrywające się nawet po drugiej stronie kuli ziemskiej. Tempo pracy współczesnych dziennikarzy powoduje, że niejednokrotnie zdobywają oni bieżące
informacje znacznie szybciej niż służby wywiadowcze. Materiały mogą
ukazywać się właściwie natychmiast po ich wytworzeniu. Pracy koncernów medialnych nie spowalnia procedura związana ze ściśle przestrzeganym obiegiem informacji i w przeciwieństwie do służb państwowych mogą
one działać w zasadzie bez żadnych formalnych ograniczeń53. Dlatego też
często najważniejsze decyzje w państwie podejmowane są nie na podstawie raportów wywiadowczych, ale informacji przekazywanych przez media
(fenomen ten nazwany został „efektem CNN-u”). Nie ma jednak sensu, aby
funkcjonariusze wywiadu ścigali się z reporterami. Z tego właśnie względu
ciągły monitoring mediów jest tak ważny i przydatny. Pozwala zaoszczędzić zasoby, które dużo pożyteczniej można wykorzystać na prowadzenie
analiz długoterminowych54.
Współcześnie biały wywiad wydaje się mieć wręcz nieograniczone możliwości, jeśli chodzi o objętość źródeł i ich zakres tematyczny. Niewątpliwą
i niepodważalną zaletą wykorzystania otwartych źródeł jest ilość oraz różnorodność informacji w nich zawarta. Cecha ta jest szczególnie przydatna,
kiedy analiza ma na celu zbudowanie tła i przestawienie szerszego kontekstu (społecznego, ekonomicznego, historycznego, religijnego). Daje to więc
możliwość wieloaspektowego pokazania problemu, co rzadko jest możliwe
przy wykorzystaniu innych dyscyplin wywiadowczych. Ponadto potencjałem nie do przecenienia jest liczba dziennikarzy, blogerów, ekspertów
i naukowców gotowych do dzielenia się efektami swojej pracy, a czasem
nawet do udzielania szybkiej pomocy w postaci konsultacji czy przeprowadzenia zleconej analizy. Dzięki informacjom zawartym w źródłach otwartych dotarcie do tych ludzi nie stanowi współcześnie żadnego problemu.
Ponadto wielość i różnorodność komercyjnych baz danych i repozytoriów
sprzyja wzajemnej konkurencji, a co za tym idzie dbałości o jakość i wiarygodność oferowanych danych55.
Wydaje się, że to właśnie owa jakość informacji jest zaletą najczęściej
poddawaną krytyce, choć istnieje wystarczająca liczba źródeł sprawdzonych
i wielokrotnie zweryikowanych (takich jak np. największe agencje prasowe,
53
K. Leetaru, he Scope of FBIS and BBC Open-Source Media Coverage, 1979–2008 (U),
“Studies in Intelligence” vol. 54, no. 1 (March 2010), s. 18.
54
Z. Siemiątkowski, Wywiad a władza…, s. 38-39.
55
H. Minas, Can the Open Source Intelligence Emerge as an Indispensable Discipline for
the Intelligence Community in the 21st Century?, “RIEAS: Research Paper”, No. 139, (January
2010), s. 32-33.
3. Potencjał i ograniczenia białego wywiadu
33
koncerny medialne, uniwersytety czy wreszcie komercyjne bazy danych), aby
bez narażania się na nadmierne ryzyko oprzeć się na informacjach z nich
pochodzących. Warto równocześnie podkreślić, że dociekliwość dobrych
dziennikarzy, wykorzystujących najnowocześniejszy sprzęt, częstokroć owocuje materiałem wyjątkowo wysokiej klasy, którego uzyskanie drogą operacyjną byłoby nieporównanie droższe i znacznie bardziej czasochłonne.
Wydaje się więc, że stosunek jakości pozyskiwanych materiałów do kosztów
z tym związanych to kolejna niepodważalna zaleta białego wywiadu. Pod
tym względem metoda ta jawi się jako efektywna i wydajna. Cyfrowy charakter współczesnej informacji powoduje, że koszt tworzenia i utrzymania
repozytoriów i baz danych czy korzystania z ich zasobów jest minimalny.
Dlatego też większość informacji pozyskiwanych z przestrzeni publicznej
jest zupełnie darmowa56.
Cyfrowy charakter wiąże się z kolejną zaletą współczesnej informacji
jawnoźródłowej. Łatwość jej przetwarzania oraz analizy wzrosła ogromnie. Klej i nożyczki zostały zastąpione przez oprogramowanie, w sposób
automatyczny wspierające wyszukiwanie, selekcję i ekstrakcję informacji.
Szybkość i wygoda analizy uległa więc znaczącej poprawie. Duże znaczenie
ma tu także stosunkowa otwartość warsztatu, na którym opiera się współczesna sztuka wyszukiwania i analizy informacji. Dzieje się tak ze względu
na bardzo szerokie wykorzystanie otwartych źródeł informacji poza sektorem publicznym. Owocuje to m.in. bogatą ofertą szkoleń i warsztatów
skierowanych do funkcjonariuszy państwowych służb odpowiedzialnych
za bezpieczeństwo, ale również researcherów, infobrokerów, specjalistów
wywiadu, detektywów, dziennikarzy, naukowców czy analityków z sektora
rządowego oraz prywatnego57. Taki stan rzeczy powoduje, że warsztat analityczny specjalistów z różnych sektorów przenika się i uzupełnia, dzięki
czemu możliwa jest ciągła poprawa standardów i wprowadzanie coraz to
nowych, doskonalszych technik i narzędzi pozwalających na sprawniejszą
eksplorację kolejnych źródeł.
Z punktu widzenia służb wywiadowczych biały wywiad posiada jeszcze jedną zaletę nie do przecenienia. Ryzyko wykrycia przez kontrwywiad
i konsekwencję z tym związane są znikome. Dlatego też metoda ta była tak
szeroko wykorzystywana przez zachodnie służby wywiadowcze w państwach
56
R.D. Steele, Open Source Intelligence [w:] Handbook of Intelligence Studies, L. K. Johnson (ed.), London-New York 2006, s. 136-137.
57
Przykładem mogą być szkolenia oferowane przez irmę Mediaquest, zob.: http://www.
mediaquest.pl/osint/ [dostęp: 18 sierpnia 2014] czy też Niemczyk i wspólnicy, zob.: http://
niwserwis.pl/artykuly/e-learning-kurs-bialy-wywiad-jako-metoda-pracy-detektywistycznej.
html [dostęp: 18 sierpnia 2014].
34
I. Pojęcie i charakterystyka białego wywiadu
totalitarnych. Przypadek kraju takiego, jak Korea Północna pokazuje, że problem ten jest wciąż aktualny. Stworzenie i koordynacja nawet najszczuplejszej siatki opartej na tajnych współpracownikach, w warunkach permanentnej kontroli i inwigilacji, jest zadaniem niezwykle trudnym, czasochłonnym
i kosztownym. Dlatego też możliwość oparcia się w takich warunkach na
otwartych źródłach informacji wydaje się nie do przecenienia58.
Kolejną zaletą, zwłaszcza w realiach współczesnej demokracji liberalnej,
jaką daje wykorzystanie otwartych źródeł informacji, jest bardzo niska ingerencja w prawa człowieka i obywatela oraz prywatność postronnych osób59.
Analizując problem z punktu widzenia służb państwowych odpowiedzialnych za bezpieczeństwo, nie sposób nie dostrzec dwóch ogromnych korzyści. Po pierwsze, niewielka „inwazyjność” różnych form białego wywiadu
pozwala obyć się bez sądowej i prokuratorskiej kontroli, nieuniknionej
w przypadku zastosowania bardziej złożonych metod pracy operacyjnej.
Sprzyja więc szybkości pozyskiwania informacji, uprasza procedury z tym
związane oraz angażuje mniej środków. Druga zaleta to ułatwienie budowy
znacznie korzystniejszego społecznie wizerunku. Im rzadziej bowiem służby
specjalne uciekają się do inwigilacji, wykorzystania agentury i innych środków „specjalnych”, tym bardziej postrzegane są jako „mniej opresyjne”
i przyjazne obywatelom. W tym kontekście biały wywiad uznać należy
za metodę najbardziej sprzyjającą utrzymaniu takiego właśnie wizerunku.
Ostatnią z zalet godną podkreślenia jest możliwość zastosowania stosunkowo szerokiej dystrybucji raportów opracowanych przy wykorzystaniu
białego wywiadu, co wynika z pominięcia procedur dotyczących ochrony
informacji niejawnych. Już sam brak konieczności objęcia specjalną ochroną
tajnego źródła znacząco upraszcza obieg i sposób przechowywania informacji. W tym kontekście dodatkową korzyścią jest nie tylko możliwość dużo
szerszej wymiany informacji z służbami sojuszniczymi, ale również zastosowania tzw. outsourcingu i, tym samym, bieżącej współpracy z podmiotami prywatnymi zajmującymi się pozyskiwaniem informacji60. Elastyczność
dysponowania materiałami opracowanymi na podstawie źródeł otwartych
w bezpośredni sposób wpływa więc na znaczące obniżenie kosztów pracy
wywiadowczej oraz wzrost jej efektywności poprzez zdecydowanie lepszą
alokację sił i środków.
58
S.C. Mercado, Sailing the Sea of OSINT in the Information Age: A Venerable Source
in a New Era [w:] https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csistudies/studies/vol48no3/ article05.html [dostęp: 15 sierpnia 2014].
59
G. Hribar, I. Podbregar, T. Ivanuša, OSINT: A “Grey Zone”?..., s. 539.
60
H. Minas, Can the Open Source Intelligence…, s. 33-34.
3. Potencjał i ograniczenia białego wywiadu
35
3.2. Ograniczenia i wady
Mimo wielu niepodważalnych zalet biały wywiad ma także swoje ograniczenia oraz wady. Niektóre z nich wynikają bardziej z sygnalizowanych
wcześniej uprzedzeń niż rzeczywistych ułomności omawianej dyscypliny.
Przykładem takiego uprzedzenia może być chociażby zarzut mówiący
o zakłócaniu „czystości” klasycznego cyklu wywiadowczego opartego na
informacjach pochodzących ze źródeł niejawnych, każdorazowo głęboko
i dokładnie weryikowanych, zgodnie z arkanami sztuki wywiadowczej61.
Nie da się ukryć, że biały wywiad ma również swoje rzeczywiste i wyraźnie dostrzegalne ograniczenia. Współcześnie najbardziej dotkliwa z jego
wad wynika z nadmiaru informacji, który jest niewątpliwym problemem.
To, co wydaje się największą zaletą otwartych źródeł informacji, a więc ich
nieograniczona objętość i różnorodność, w praktyce może sprawić kłopot
w trakcie prowadzenia analizy. Wyselekcjonowanie informacji wiarygodnych oraz oryginalnych danych wymaga nie tylko nie lada umiejętności,
ale również zajmuje sporo czasu. Aby w pełni korzystać z możliwości, jakie
daje biały wywiad, potrzeba sporo fachowej wiedzy i niemałego doświadczenia. Dodatkową niedogodnością jest konieczność nieustannego radzenia
sobie ze zjawiskiem, ciągle narastającego, tzw. szumu informacyjnego, czyli
nadmiaru danych, utrudniającego wyodrębnienie informacji prawdziwych
i istotnych. Wraz z rozwojem mediów zjawisko to sukcesywnie przybiera na
sile, by w dobie internetu stać się podstawnym problemem, z którym borykają się wszyscy specjaliści zajmujący się zdobywaniem i analizą informacji.
Wydaje się, że również ciągły i niezwykle dynamiczny postęp w dziedzinie automatycznego wyszukiwania i analizy treści nie jest w stanie przezwyciężyć problemu nadmiaru informacji. Mimo wielkich nadziei pokładanych
w samouczących się inteligentnych algorytmach, umożliwiających kontekstowe tłumaczenie tekstu, wizja całkowicie „bezosobowego” wywiadu jawnoźródłowego wciąż wydaje się jedynie odległą pieśnią przyszłości62. Ponadto
szybkość przyrostu danych wydaje się znacznie przewyższać wzrost możliwości programów przeznaczonych do ich analizy. Dlatego też wydaje się, że zjawisko szumu informacyjnego będzie z czasem wciąż narastać, a nie maleć.
Innym problemem wiążącym się z automatyzacją procesu wyszukiwania
i analizy informacji jest kwestia sporej trudności ich weryikacji. Bardzo trudno
zweryikować termin umieszczenia danej informacji w sieci, co utrudnia
61
M. Minkina, Wywiad w państwie…, s. 195.
M.M. Lowenthal, Open Source Intelligence: New Myths, New Realities [w:] Intelligence and
the National Security Strategist: Enduring Issues and Challenges, R.Z. George, R.D. Kline (eds.),
Lanham 2006, 275-276.
62
36
I. Pojęcie i charakterystyka białego wywiadu
sprawdzenie ich wiarygodności oraz rzutuje na ich aktualność i przydatność63. Informacje, które pojawiają się w internecie, są wielokrotnie kopiowane, zazwyczaj bez podania pierwotnego źródła. Stuprocentowa weryikacja tego, gdzie i w jakiej formie pojawiły się one po raz pierwszy, jest więc
niemożliwa. Owo zjawisko przez analityków nazywane jest tzw. „efektem
echa” (ang. echo efect)64.
Ponadto warto zauważyć, że mimo wszechstronności i uniwersalności
białego wywiadu są obszary, gdzie okazuje się on zupełnie nieprzydatny.
Zazwyczaj ma to miejsce na najniższym, taktycznym poziomie. Przykładem
może być problem tropienia przywódców najgroźniejszych grup terrorystycznych. Mimo że chętnie wykorzystują oni internet do celów propagandowych, to robią to na tyle profesjonalnie, aby nie pozostawić tzw. „cyfrowych odcisków stóp” (ang. digital footprint), a większość czasu przebywają
w miejscach odciętych całkowicie nie tylko od sieci, ale również jakichkolwiek ewentualnych świadków. W takich przypadkach jedynie osobowe
źródła informacji pozwalają na zdobycie potrzebnej wiedzy. Przykładem
takiego scenariusza było m.in. ustalenie miejsca pobytu Osamy bin-Ladena,
ukrywającego się na pograniczu afgańsko-pakistańskim65.
Inną niezwykle ważną do przezwyciężenia trudnością jest bariera językowa. Problem ten towarzyszył białemu wywiadowi od samego początku.
Dziś jednak, kiedy monitoring internetowych serwisów społecznościowych
odgrywa coraz większą rolę, zaś angielski przestaje mieć uprzywilejowaną
pozycję jako lingua franca, problem ten staje się coraz poważniejszy. Brak
specjalistów biegle władających językami takimi, jak chiński, arabski, hindu,
farsi czy pasztu poważnie ogranicza efektywność zbierania i analizy informacji pochodzących z najbardziej zapalnych części globu, a dzięki internetowi
dostępnych niemal na wyciągniecie ręki66. Niektórzy eksperci szacują, że aż
50 do 80 proc. informacji dotyczących obszaru zainteresowania wywiadowczego państw cywilizacji zachodniej nie jest publikowanych w języku angielskim67. Niewątpliwie fakt ten poważnie ogranicza rzeczywistą przydatność
otwartych źródeł, nawet przy szerokim wykorzystaniu coraz doskonalszych
63
M. Minkina, Wywiad w państwie…, s. 195.
Open Source Intelligence (OSINT): Issues for Congress, CRS Report for Congress,
R.A. Best, A. Cumming, (eds.), Congressional Research Service, 5 December 2007, p. CRS-9
[w:] http://www.fas.org/sgp/crs/intel/ RL34270.pdf [dostęp: 19 sierpnia 2014].
65
Ch. Pallaris, Open Source Intelligence: A Strategic Enabler of National Security, “CSS
Analyses in Security Policy”, Vol. 3, No. 32 (April 2008), s. 2.
66
S.C. Mercado, Sailing the Sea of OSINT in the Information Age: A Venerable Source
in a New Era [w:] https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csistudies/studies/vol48no3/ article05.html [dostęp: 15 sierpnia 2014].
67
M.M. Lowenthal, Open Source Intelligence: New Myths, New Realities…, s. 277.
64
3. Potencjał i ograniczenia białego wywiadu
37
elektronicznych translatorów.
Ostatnią, ale wcale nie najmniej ważną ułomnością cechującą wywiad
jawnoźródłowy, jest stosunkowo duża podatność na dezinformację.
Manipulowanie przekazem medialnym i wpływanie na międzynarodową
opinię publiczną to domena służb specjalnych tak stara, jak samo dziennikarstwo. Według V. Volkofa, jednego z najbardziej znanych teoretyków
dezinformacji, zabieg ten można zdeiniować jako swego rodzaju sztukę
wprowadzania w błąd określonych grup społecznych, mający zawsze planowy i celowy charakter. Jest ona prowadzona w sposób systematyczny
i fachowy za pomocą rozbudowanego instrumentarium, zaś jej podstawowym narzędziem są mass media. Dezinformacja obok podstępu, intoksykacji, wpływania oraz białej i czarnej propagandy jest podstawowym orężem
prowadzenia wojny informacyjnej68. Implikuje to konieczność posiadania
przez specjalistów zajmujących się białym wywiadem nie tylko dobrego
warsztatu analitycznego, ale również ogromnej wiedzy ogólnej i dużego
dystansu do każdego z analizowanych źródeł. Doskonałą ilustracją tego
problemu mogą być niemałe kłopoty z prawidłową analizą silnie zideologizowanej prasy radzieckiej w trakcie zimnej wojny, prowadzoną przez
amerykański wywiad69.
3.3. Wyzwania i nowe perspektywy
Niewątpliwie najbardziej przełomowym punktem w całej historii białego
wywiadu była rewolucja w dziedzinie technologii informacyjnych oraz
powstanie internetu. Od tego właśnie momentu troskę o niedostatek informacji zastąpił problem ich gigantycznego nadmiaru. To z tą kwestią będą
musieli poradzić sobie współcześni specjaliści od białego wywiadu. Problem
ten na chwilę obecną wydaje się nierozwiązywalny, jednak ciągły wzrost
wydajności algorytmów wykorzystywanych do wyszukiwania i ilościowej
analizy informacji daje pewne podstawy do optymizmu.
W tym kontekście największe nadzieje pokładane są w daleko idącej
automatyzacji procesu wywiadu jawnoźródłowego, na każdym z jego etapów. Według T. Seraina, przy analizie na poziomie strategicznym można
wyróżnić ich osiem. Kolejno są to: planowanie, standaryzacja, pozyskiwanie, indeksowanie, tłumaczenie, analiza, wizualizacja oraz dystrybucja.
Planowanie to nic innego jak określenie strategii i głównych kierunków
działania oraz określenie zbioru źródeł. Przez standaryzację rozumieć należy
68
V. Volkof, Dezinformacja: Oręż wojny, Warszawa 1991, s. 6-8.
R.W. Pringle, he Limits of OSINT: Diagnosing the Soviet Media, 1985-1989, “International Journal of Intelligence and CounterIntelligence” 2007, vol. 20, no. 2, s. 240-257.
69
38
I. Pojęcie i charakterystyka białego wywiadu
określenie kryteriów dalszego wyszukiwania, digitalizację źródeł drukowanych oraz opracowanie wielojęzycznych zapytań. Samo pozyskiwanie
informacji to z kolei ich wyszukiwanie i selekcja oraz ekstrakcja danych.
Czwarty komponent, czyli indeksacja źródeł, to również tagowanie informacji i danych. Dalej następuje proces tłumaczenia i transkrypcji informacji,
a następnie analiza i wnioskowanie. Jej owocem jest standaryzacja materiału
wyjściowego i prezentacja wyników, czyli wizualizacja. Ostatnim etapem
całego procesu jest dystrybucja, a więc dostarczenie materiału do określonych podmiotów w ustalonej formie i czasie. Każde z wyżej wymienionych
działań można znacząco usprawnić, stosując specjalistyczne oprogramowanie. Służy ono m.in. do tworzenia cyfrowych baz danych, rozpoznawania tekstu i mowy, biometrii, translacji, wyszukiwania, ekstrakcji, analizy
powiązań, kryptograii czy skanowania i oceny wiarygodności witryn internetowych70. Wszystkie z wymienionych funkcjonalności można powiązać
w jeden, kompletny, analityczny system, dający możliwość daleko idącej
automatyzacji całego procesu. Niewątpliwie jego wdrożenie w służbach
i instytucjach wykorzystujących metodę białego wywiadu mogłoby znacząco podnieść zarówno wydajność, jak i wygodę pozyskiwania informacji
ze źródeł otwartych.
Warto zauważyć, że już dzisiaj istnieje rozbudowane oprogramowanie
analityczne przydatne w wykorzystywaniu otwartych źródeł informacji.
Niektóre z takich programów komputerowych powstały specjalnie z myślą
o służbach i instytucjach odpowiedzialnych za bezpieczeństwo71. Dają one
możliwość zastosowania i łączenia m.in. analizy powiązań, analizy geograicznej, monitoringu, różnorodnych baz danych, raportów i dokumentów.
W zamyśle twórców tego typu oprogramowanie ma zawczasu identyikować
i alarmować użytkowników o nowych zagrożeniach, osobach podejrzanych
i innych anomaliach. Oprogramowanie tego typu umożliwia również legalne
zbieranie informacji, analizę i zarządzanie nimi w czasie rzeczywistym, bez
konieczności wcześniejszego badania ich zawartości metodami klasycznymi.
Przynajmniej w teorii pozwala to nieco łatwiej sprostać wyzwaniom, takim
jak olbrzymia ilość i różnorodność informacji ze źródeł otwartych, konieczność analizy zawartości tzw. „głębokiego internetu” (ang. deep weeb) czy też
radzenia sobie z wielojęzycznością gwar i żargonów. Obecnie wykorzystanie
70
T. Serain, Automatyzacja procesu wywiadu…, s. 83.
Przykładem może być program Open Mind, czyli produkt szwajcarskiej irmy 3i-MIND,
specjalizującej się w dziedzinie nowych rozwiązań w zakresie zarządzania ryzykiem dla organów ochrony porządku publicznego oraz agencji wywiadowczych. Zob.: J. Gill, OpenMIND
– precyzyjne narzędzie pozyskiwania informacji wywiadowczych z otwartych źródeł, „Ochrona
Mienia i Informacji” 2012, nr 1, s. 65-66.
71
3. Potencjał i ograniczenia białego wywiadu
39
tego typu rozwiązań jest coraz poważniej rozważane m.in. przez polską policję. Ma to zapewniać wczesną identyikację zagrożeń i działań o charakterze
kryminalnym, które uprzednio mogłyby być przeoczone lub nieczytelne,
oraz dać lepsze możliwości podejmowania działań proaktywnych (zamiast
reagowania na skutki)72.
Wiąże się to z kolejnym wyzwaniem, przed jakim stoi obecnie biały
wywiad, czyli analizą „Big Data”. Poprzez pojęcie „Big Data” rozumieć
należy zbiory informacji o dużej objętości, dużej zmienności lub dużej
różnorodności, które wymagają nowych form przetwarzania w celu wspomagania procesu podejmowania decyzji, odkrywania nowych zjawisk oraz
optymalizacji tych procesów73. Takie zbiory charakteryzują się dużą ogólnością, dotyczą bowiem niezindywidualizowanych strumieni danych, takich
jak np. długość odwiedzin na stronie internetowej czy też długość rozmowy
telefonicznej, informacje odnośnie do innych produktów zamówionych
przez klienta w sklepie internetowym (dzięki pobraniu informacji z tzw.
plików cookies) czy też ilość polubień (lajków) na Facebooku. Są to więc
informacje określane mianem metadanych (czyli danych opisujących inne
dane). Choć są one zazwyczaj powiązane z konkretnymi osobami, w zamyśle nie są gromadzone w celu ich identyikacji. Mają natomiast umożliwić
ustalanie korelacji oraz prawdopodobieństwa występowania pewnych zjawisk. Co ważne jednak, wykrycie związku przyczynowo-skutkowego nie
jest najistotniejsze. Podstawowym celem jest ustalenie prawdopodobieństwa
wystąpienia pewnego zjawiska w przyszłości na podstawie analizy wcześniejszych przypadków. Warto jednak zauważyć, że na próbę, na podstawie
której tworzy się prognozę, składa się olbrzymia ilość danych. Jest to coś,
do czego wcześniej analitycy nie mieli dostępu – możliwość badania niemal
całej populacji, a nie tylko jej próbki (z natury obarczonej błędem doboru)74.
Cechy te powodują, że analiza „Big Data” ma ogromny wpływ na szeroko
pojęte bezpieczeństwo publiczne, gdyż daje spore możliwości, jeśli chodzi
72
K. Radaniak, Biały wywiad w policji – narzędzie rozpoznawania zagrożeń terrorystycznych, „Studia prawnicze. Rozprawy i Materiały” 2012, nr 2 (11), s. 96.
73
„Big Data” powszechnie opisuje się przy pomocy koncepcji 4V, czyli czterech charakterystycznych czynników, deiniujących te zbiory informacji. Są to: Volume (ilość danych),
Variety (różnorodność analizowanych danych i informacji), Velocity (przetwarzanie w czasie
rzeczywistym) i wreszcie Value – czyli wartość, jaką możemy uzyskać z połączenia wszystkich
poprzednio wymienionych czynników. Zob.: T. Słoniewski, Od BI do „Big Data” [w:] Nowa
twarz Business Intelligence, R. Jesionek (red.), s. 8 [w:] http://it-manager.pl/wp-content/uploads/Nowa-twarz-BI1.pdf [29 czerwca 2014].
74
B. Sajduk, Big data – polityczne i militarne aspekty rewolucji technologii informatycznych [w:] http://www.nowapolitologia.pl/politologia/stosunki-miedzynarodowe/big-data-polityczne-i-militarne-aspekty-rewolucji-technologii-informatycznych [29 czerwca 2014].
40
I. Pojęcie i charakterystyka białego wywiadu
o lepsze przewidywanie i modelowanie zagrożeń takich, jak zorganizowana
przestępczość czy terroryzm75.
Prace nad wykorzystaniem analizy „Big Data” (w szczególności w obszarze serwisów społecznościowych) są prowadzone m.in. przez brytyjskie
służby specjalne. W założeniu dzięki informacjom uzyskanym w trakcie
automatycznej analizy mają być stworzone podstawy systemu wczesnego
ostrzegania przed niepokojami społecznymi za granicą. Podobne prace
przy wsparciu naukowców prowadzi również Sztab Korpusu Sił Szybkiego
Reagowania Dowództwa Sojuszniczych Sił Zbrojnych NATO (NATO Allied
Rapid Reaction Corps Headquarter). Analiza „Big Data”, oparta na systemie
automatycznego wychwytywania zaburzeń wzorców zachowań społecznych,
ma stać się jednym z komponentów wywiadu jawnoźródłowego Sojuszu.
Docelowo ma to wydatnie ułatwić wykrywanie wczesnych symptomów
radykalizacji poglądów, zarówno w przypadku całych społeczności, jak
i pojedynczych osób, a tym samym znacząco zwiększyć możliwości i zakres
działania zespołów analitycznych76.
Warto dodać jednak, że obok sporych nadziei, analiza „Big Data” budzi
również niemałe obawy, a jej implementacja na szeroką skalę może napotkać na pewne problemy natury zarówno technologicznej, jak i społecznej. Pierwszą trudnością, którą z czasem można jednak przezwyciężyć, są
ogromne koszty budowy i ciągłej modernizacji infrastruktury teleinformatycznej, zdolnej z jednej strony przechowywać olbrzymie ilości danych,
a z drugiej wydajnie analizować je w czasie rzeczywistym. Współcześnie na
budowę tego typu centrów analitycznych, złożonych z potężnych systemów
klastrów obliczeniowych oraz wysokowydajnych macierzy dyskowych, stać
tylko najbogatsze kraje. Drugim, znacznie poważniejszym, społecznym problemem jest postawienie granicy, między danymi prywatnymi poszczególnych użytkowników sieci a informacjami upublicznionymi i dostępnymi dla
wszystkich. W tym kontekście widać, że w cyberprzestrzeni granice pomiędzy dwoma dyscyplinami wywiadowczymi, jakimi są OSINT i SIGINT, ulegają systematycznemu zatarciu. Co istotne, wydaje się, iż ta tendencja rodzi
coraz silniejszy niepokój społeczny. Wśród obrońców prawa do prywatności
największe obawy budzi możliwość nieskrępowanego zestawiania informacji
z różnych baz danych (przede wszystkim metadanych telekomunikacyjnych
z zawartością proili w różnych serwisach społecznościowych) dokonywa75
Big data for public security, s. 1 [w:] http://www.sas.com/content/dam/SAS/en_us/doc/
overviewbrochure/big-data-for-public-security-106812.pdf [dostęp: 29 czerwca 2014].
76
N. Couch, B. Robins, Big Data for Defence and Security, RUSI Occasional Paper,
September 2013, s. 10-11 [w:] https://www.rusi.org/downloads/assets/RUSI_BIGDATA_
Report_2013.pdf [dostęp: 26 sierpnia 2014].
3. Potencjał i ograniczenia białego wywiadu
41
nego w czasie rzeczywistym i to na masową skalę. Krzyżowe zastosowanie
dwóch wyżej wymienionych dyscyplin wywiadowczych, wsparte wydajnymi narzędziami analitycznymi daje ogromne możliwości, ale jednocześnie nasuwa pytanie o celowość takich działań oraz sposób i zakres ich społecznej kontroli. Jak pokazują badania przeprowadzone przez naukowców
z Massachusetts Institute of Technology, na podstawie analizy samych tylko
metadanych telekomunikacyjnych (informacji o tym, kto z kim i kiedy się
łączył oraz o lokalizacji) można z 80–90 proc. dokładnością przewidzieć
zachowanie danej jednostki (np. gdzie znajdzie się ona w ciągu kolejnych
12 godzin). Do jeszcze ciekawszych wniosków doszli badacze z Uniwersytetu
w Cambridge, kiedy porównali wyniki testów psychologicznych, przeprowadzonych wśród 58 tys. użytkowników Facebooka z analizą danych na
ich temat, które były publicznie dostępne. Na podstawie tego, jakie treści
badane osoby „polubiły” w internecie, można było ustalić ich pochodzenie
rasowe, poziom inteligencji, orientację seksualną, uzależnienia czy poglądy
polityczne z trafnością na poziomie 80–90 proc77. Trudno się więc dziwić,
że tak precyzyjne możliwości zautomatyzowanego proilowania, coraz częściej prowokują dyskusję o skali i celowości systemu masowej inwigilacji,
który można w niedalekiej przyszłości stworzyć, dzięki wykorzystaniu wyżej
wymienionych metod.
***
W literaturze przedmiotu brakuje zgody co do jednoznacznego przebiegu
granic, za którymi kończy się wywiad prowadzony z wykorzystaniem otwartych źródeł informacji a zaczynają inne dyscypliny wywiadowcze. Z kolei
różnorodność podejść co do zakresu oraz form wykorzystania omawianej
metody wywiadowczej implikuje bardzo obszerny zbiór określeń, którymi
jest ona nazywana. Nie należy więc dziwić się, iż pojęcia takie, jak „wywiad
jawny”, „wywiad jawnoźródłowy”, „OSINT” czy „biały wywiad” deiniowane
są w nieco inny sposób. Nie mniej jednak określeń tych można używać
zamiennie, gdyż pomimo odmiennej proweniencji odnoszą się w gruncie rzeczy do jednej i tej samej metody pozyskiwania i analizy informacji ze źródeł
ogólnodostępnych i jawnych. Odrębną kwestią pozostaje natomiast problem
wyznaczenia granic między tym, co uznać można za dane publicznie dostępne
i jawne, a tym, co uważane jest obecnie za obszar prywatności. Zagadnienie
to jest szczególnie trudne do rozstrzygnięcia współcześnie – w dobie
cyfrowego przetwarzania informacji oraz wszechobecnego wykorzystania
internetu. Postawienie wyraźnej i jednoznacznej granicy pomiędzy poszcze77
K. Szymielewicz, Szpieg w pajęczynie, „Polityka” 2014, nr 14 (2952), s. 69.
42
I. Pojęcie i charakterystyka białego wywiadu
gólnymi źródłami informacji przy wykorzystaniu tylko i wyłącznie kryterium ich legalności, a następnie budowa w oparciu o to deinicji omawianej metody wywiadowczej wydaje się z góry skazane na niepowodzenie.
Warto jednocześnie zauważyć, iż deinicje powstałe na gruncie amerykańskiej teorii wywiadu wydają się być nieco szersze i odnoszą się raczej do
poszczególnych źródeł niż do metod ich analizy. Z kolei w polskiej literaturze przedmiotu, przy deiniowaniu pojęcia „wywiadu jawnoźródłowego”,
największy nacisk kładziony jest na sam proces pozyskiwania i analizy informacji. Jak więc widać, zbudowanie precyzyjnej i jednocześnie stosunkowo
uniwersalnej deinicji wydaje się zadaniem niezwykle trudnym. Wynika to
przede wszystkim z odmiennej kultury organizacyjnej oraz różnic w zakresie wykorzystania omawianej metody. W innych kategoriach będzie ona
pojmowana w państwowych służbach odpowiedzialnych za bezpieczeństwo, w innych w instytucjach administracji publicznej, a w jeszcze innych
w sektorze prywatnym. W szczególności, jeśli dodatkowo weźmie się pod
uwagę lokalną specyikę i metodykę pracy wywiadowczej.
Tak czy inaczej wyżej wymienione pojęcia można, w większości przypadków, stosować wymiennie. Nie ma bowiem sensu tworzyć dla zagranicznego
ujęcia tego samego problemu odrębnej kategorii pojęciowej. Różnice w pojmowaniu omawianej metody pracy wywiadowczej na gruncie polskim oraz
w literaturze anglojęzycznej, choć zauważalne, nie są na tyle znaczące, aby
uzasadnione było różnicowanie pojęć takich, jak „biały wywiad” i „OSINT”
lub „wywiad jawnoźródłowy”. Najogólniej rzecz biorąc, za powyższą metodę
pracy wywiadowczej uznać należy ogół działań mających na celu pozyskanie określonych informacji ze wszelkich źródeł jawnych i ogólnie dostępnych, bez konieczności wykorzystania specjalnych uprawnień lub tworzenia
legendy operacyjnej.
Nie ulega wątpliwości, że wywiad jawnoźródłowy (OSINT) uznać można
za jedną z podstawowych i w pełni samodzielnych dyscyplin wywiadowczych. Co ważne, jest ona w chwili obecnej fundamentem każdej nowoczesnej służby wywiadowczej, zaś udział informacji zdobytych metodami
białego wywiadu ocenia się nawet na ponad 80 proc. Jak więc widać, skala
wykorzystania otwartych źródeł informacji w działalności wywiadowczej jest
bez wątpienia znacząca. Co ważne, trend ten jest zauważalny nawet pomimo
daleko posuniętej kultury tajności, panującej, co do zasady, we wszystkich
służbach oraz instytucjach odpowiedzialnych za bezpieczeństwo państwa.
Zakres wykorzystania białego wywiadu w poszczególnych państwach jest
bardzo różny i uzależniony jest przede wszystkim od systemu politycznego oraz dominującej ilozoii w zakresie prowadzenia działań wywiadowczych. W państwach o długiej tradycji demokratycznej, gdzie fundamentem
funkcjonowania szeroko pojętej administracji publicznej jest zasada transpa-
I. Pojęcie i charakterystyka białego wywiadu
43
rentności, wykorzystywanie otwartych źródeł informacji zawsze było rzeczą
normalną. W krajach demokratycznych dużo wyraźniej dostrzegano również informacyjny (a nie tylko propagandowy) potencjał obcej prasy, radia
i telewizji. Z kolei w państwach, gdzie przez dłuższy czas funkcjonowały
reżimy autorytarne lub totalitarne, zauważalne jest przywiązanie do znacznie szerszego wykorzystania metod pracy operacyjnej i mniejsze zaufanie
do danych pochodzących ze źródeł ogólnodostępnych. Było to spowodowane postrzeganiem zagranicznych mediów tylko i wyłącznie jako tuby
propagandowej wroga, podającej dane nieprawdziwe lub zmanipulowane.
Wyjątkiem w tym dychotomicznym układzie wydają się Chiny, gdzie mimo
nastania reżimu komunistycznego cały czas dostrzegano olbrzymi potencjał
kryjący się w wykorzystaniu otwartych źródeł informacji, w szczególności
w dziedzinie wywiadu naukowo-technicznego.
Wraz z rewolucją w dziedzinie technologii informacyjnych oraz upowszechnieniem się internetu znacząco wzrósł także potencjał białego
wywiadu. Do podstawowych jego zalet należy bez wątpienia zaliczyć szybkość pozyskiwania informacji, ich ilość, różnorodność, jakość i przejrzystość. Nie mniej istotna jest również łatwość, niewielkie koszty oraz znikome
ryzyko związane z ich zdobywaniem. Z kolei do najpoważniejszych wad
wywiadu jawnoźródłowego zaliczyć można spore trudności z przezwyciężeniem szumu informacyjnego, weryikacją informacji pochodzących z nieautoryzowanych źródeł internetowych czy też dużą podatność na różnego typu
dezinformację. Wyraźnym ograniczeniem jest również bariera językowa,
która utrudnia analizę łatwych do zdobycia i potencjalnie ważnych informacji. Pewnym ograniczeniem bywa również nieprzydatność informacji pochodzących ze źródeł jawnych, na najniższym taktycznym szczeblu, w trakcie
realizacji antyterrorystycznych operacji specjalnych. Jak więc widać, mimo
iż większość informacji da się uzyskać ze źródeł otwartych, to często najcenniejsze z nich zdobyć można, jedynie stosując metody pracy operacyjnej.
Pomimo wyżej wymienionych wad, potencjał, jaki tkwi obecnie w białym
wywiadzie, jest bez wątpienia kolosalny. Postępująca rewolucja informatyczna i powstawanie coraz to nowszych technologii, wspierających zautomatyzowane wyszukiwanie oraz analizę informacji, powoduje, że perspektywy
wykorzystania otwartych źródeł informacji w działalności wywiadowczej
są olbrzymie. W tym kontekście szczególnie duże nadzieje pokładane są
w tzw. analizie „Big Data”, umożliwiającej bardzo skuteczne prognozowanie trendów społecznych oraz wskazywanie potencjalnych zagrożeń. Z drugiej strony, istnieją jednak liczne obawy, iż narzędzie to nie tyle posłuży do
poprawy bezpieczeństwa, co raczej ułatwi budowę niekontrolowanego przez
nikogo systemu masowej inwigilacji.
Rozdział II
Historia białego wywiadu
Historia wykorzystywania otwartych źródeł informacji w działalności wywiadowczej jest tak długa, jak stary jest sam wywiad. Wraz z upowszechnianiem się informacji drukowanej, a później radia, telewizji i w końcu
internetu informacje ze źródeł ogólnodostępnych stanowiły coraz większą
część analiz i raportów wywiadowczych. Już w wieku XIX powszechna
stała się praktyka monitorowania prasy, co w wydatny sposób oszczędzało
zarówno czas, jak i środki, których wymagałoby pozyskanie tych informacji za pośrednictwem agentury. Przypadki, w których udało się pozyskać
niezwykle wartościowe i strategicznie przydatne informacje, bazując tylko
i wyłącznie na analizie źródeł ogólnodostępnych, są bardzo liczne – nawet
kiedy cofniemy się aż do okresu, w którym nowoczesny wywiad dopiero się
kształtował. Za prekursorów białego wywiadu uznać można Brytyjczyków.
Już w 1808 roku podczas konfrontacji z wojskami Napoleona w Hiszpanii
i Portugalii generał Wellington zalecał swoim sztabowcom staranną lekturę prasy, gdzie opisywano sposób organizacji nowych formacji francuskiej piechoty78. W podobnym okresie (około roku 1830) również Pruscy
i Rosyjscy sztabowcy zaczęli korzystać z analiz wywiadowczych dotyczących
liczebności i rozmieszczenia obcych wojsk a powstałych w oparciu o źródła
ogólnie dostępne79. Już wtedy dostrzegano potencjał kryjący się w możliwości szerokiego wykorzystania otwartych źródeł informacji. Departamenty
wywiadu w wiktoriańskiej Anglii przeznaczały odrębne fundusze na ten
właśnie cel, co można uznać za początki autonomizacji dyscypliny wywiadowczej, za jaką dziś uchodzi wywiad jawnoźródłowy80. Na przełomie XIX
78
S.D. Gibson, Exploring the Role and Value of Open Source Intelligence [w:] Open Source
Intelligence in Twenty-First Century, Ch. Hobbes, D. Sailsbury (eds.), New York 2014,
s. 13.
79
M. Herman, Potęga wywiadu, Warszawa 2002, s. 24.
80
Ibidem, s. 87.
46
II. Historia białego wywiadu
i XX wieku powstały również pierwsze komercyjne irmy zajmujące się
analizą publicznie dostępnych materiałów i budową własnych baz danych
dotyczących m.in. problematyki wojskowej. Najlepszym tego przykładem
mogą być dokonania Brytyjczyka Fredericka homasa Jane’a i działalność
opartego na nich później przedsiębiorstwa. W roku 1898 wydał on atlas pt.
„All the World’s Fighting Ships”, zawierający szkice i opisy ponad 200 okrętów wojennych. Publikacja ta, cyklicznie aktualizowana i wydawana, stała
się jednym z podstawowych źródeł informacji wielu wywiadów ówczesnych
marynarek wojennych. Z kolei irma, której Jane dał początek, obecnie jest
jednym z najbardziej znanych międzynarodowych dostarczycieli informacji
na temat techniki wojskowej i obronności81.
Warto również zauważyć, że druga połowa XIX w. wraz z rozwojem
przemysłowym, przyniosła wzrost zapotrzebowania na profesjonalne informacje gospodarcze, a w konsekwencji – rozwój wywiadowni gospodarczych,
początkowo zwanych biurami informacyjnymi. Instytucje te oparte były
głównie na wykorzystaniu danych jawnych i ogólnie dostępnych. Pierwsze
na świecie biuro informacyjne, pod taką właśnie nazwą (fr. Le bureau des
renseignements – Biuro Informacyjne), świadczyło usługi śledcze i kredytowe. Założył je w 1833 roku w Paryżu znany awanturnik i zarazem były szef
francuskiej policji kryminalnej – Eugene François Vidocq. Zauważyć należy,
iż w tym samym czasie w Stanach Zjednoczonych bardzo prężnie rozwijała
się profesja prywatnego detektywa. Było to zasługą Allana Pinkertona, byłego
śledczego, który w 1850 roku utworzył Narodową Agencję Detektywistyczną,
także szeroko korzystającą ze źródeł jawnych82. Przykłady te bardzo dobrze
obrazują ścisły związek zachodzący między sektorem państwowym i prywatnym w dziedzinie białego wywiadu, towarzyszący tej dyscyplinie wywiadowczej w zasadzie od chwili jej narodzin. Chodzi tu zarówno o metodykę pracy
jak i o ludzi, którzy z dużym powodzeniem wykorzystywali doświadczenie
zdobyte na państwowych posadach w późniejszej działalności komercyjnej.
W tym okresie największym beneicjentem korzyści płynących z wykorzystania otwartych źródeł informacji były niewątpliwie państwowe struktury, odpowiedzialne za wywiad wojskowy. Dzięki szybko rozwijającym się
mediom społeczeństwa stawały się bardziej otwarte, a coraz więcej informacji dotyczących potencjału militarnego przeciwnika dawało się zdobyć
bez uciekania się do kosztownych metod pracy operacyjnej i ryzykowania
81
P. Kelso, A wealth of knowledge, “he Guardian”, 31 October 2001 [w:] http://www.
theguardian.com/world/2001/oct/31/afghanistan.politicsphilosophyandsociety [dostęp: 23 sierpnia 2014].
82
Szerzej zob.: E. Jawers, Agent, handlarz, prawnik, szpieg: Tajemniczy świat korporacyjnego szpiegostwa, Kraków 2010, s. 55-94.
II. Historia białego wywiadu
47
skandali dyplomatycznych. Czasopisma i lokalnie wydawane gazety zawierające fragmentaryczne dane, po zestawieniu przez sprawnego rezydenta,
umożliwiały ujawnienie schematu sił zbrojnych oraz potencjału i przeznaczenia poszczególnych oddziałów wrogiej armii. Informacje dotyczące
historii wojskowości również dostarczały wiele przydatnej wiedzy, gdyż
większość jednostek wojskowych rzadko zmieniała miejsce dyslokacji, przez
dziesięciolecia użytkując te same koszary83.
Podobnie jak w wojsku, biały wywiad jako metoda wywiadowcza zaczął
być stosowany w policji wraz z rozwojem informacji drukowanej, zwłaszcza
prasy. Policjantom (szczególnie wyższych szczebli kierowania) nieobca była
lektura codziennej prasy. To właśnie gazety okazywały się najlepszym źródłem aktualnej informacji zarówno o przestępstwach, jak i potencjalnych
zagrożeniach. Z publikowanych tekstów można było się sporo dowiedzieć
nie tylko o aktywności kryminalnego półświatka, ale również na temat tendencji i nastrojów społecznych czy radykalnej działalności politycznej84.
Biały wywiad traktowany był jednak tylko jako pewnego rodzaju dopełnienie informacji z innych źródeł, nie zaś metodycznie zaplanowany proces
prowadzony przez wyselekcjonowaną grupę analityków. Nie ulega jednak
wątpliwości, że mimo braku procedur i jednolitych metod analizy informacji, tego rodzaju działalność już przed II wojną światową była w pracy
policji niezwykle ważna i pozwalała chociażby na ocenę materiałów zdobytych drogą operacyjną w dużo szerszym i głębszym kontekście (zwłaszcza
społeczno-politycznym). Było to o tyle istotne, iż w tym okresie to właśnie
policja pełniła w większości państw rolę wewnętrznej służby bezpieczeństwa (tak było również w Polsce), odpowiedzialnej za monitoring nastrojów
społecznych czy też zwalczanie zagrożeń o charakterze terrorystycznym.
Znaczący wzrost intensywności wykorzystania jawnych źródeł informacji nastąpił tuż przed wybuchem II wojny światowej. To właśnie wtedy po
raz pierwszy powstawać zaczęły wyspecjalizowane zespoły, których głównym zadaniem było zbieranie i analiza informacji ze źródeł otwartych. Na
tym polu duże osiągnięcia mieli przede wszystkim Niemcy. To właśnie
w Abwehrze, jako jednej z pierwszych służb wywiadowczych, wydzielono
oddzielną komórkę organizacyjną zajmującą się tylko i wyłącznie białym
wywiadem. Był to referat I P (niem. Presseauswertung – analiza prasy),
znajdujący się w Wydziale I, odpowiedzialnym za wywiad zagraniczny.
83
J. Keegan, Wywiad w czasie wojny. Zdobywanie wiedzy o nieprzyjacielu od czasów
napoleońskich do al-Kaidy, Warszawa 2003, s. 267.
84
K. Radwaniak, P.J. Wrzosek, Biały wywiad w Policji – pozyskiwanie i analiza informacji
ze źródeł otwartych [w:] J. Konieczny (red.), Analiza informacji w służbach policyjnych i specjalnych, Warszawa 2012, s. 113.
48
II. Historia białego wywiadu
Dziedziną, w której otwarte źródła były wyjątkowo przydatne, był wywiad
ekonomiczny. Na tym odcinku Niemcy stworzyli sztab wojskowo-gospodarczy (niem. Amtsgruppe Wehrwirschatsstab), odpowiadający za koordynację
zbrojeń. Instytucja ta prowadziła samodzielne studia wywiadowcze państw
potencjalnie nieprzyjacielskich, opierając się przede wszystkim na otwartych
źródłach informacji. Do najistotniejszych z nich należały urzędowe statystyki
państw obcych i opracowania statystyczne Trzeciej Rzeszy, obca literatura
ekonomiczna i wydawnictwa prasowe (analizowano codziennie około 50
gazet i 100 periodyków zagranicznych, a także liczne biuletyny przemysłowe i ekonomiczne), wyniki badań niemieckich i zagranicznych instytutów
naukowych (np. opracowania Instytutów Ekonomiki Światowej przy uniwersytetach w Hamburgu i Kilonii) czy też zasoby archiwalne niemieckich koncernów (m.in. I.G. Farben, Siemens, Deutche Bank, Reichskreditgesellschat
czy Metallgesellschat)85. Firmy niemieckie były również intensywnie wykorzystywane do zbierania informacji za granicą. Dobrym tego przykładem jest
działalność niemieckiej placówki wywiadu gospodarczego, funkcjonującej na
terytorium Stanów Zjednoczonych. Powiązany z niemiecką irmą I.G. Farben,
Max Ilinger otworzył przedsiębiorstwo o nazwie Chemnyco, będące w rzeczywistości przykryciem dla wyspecjalizowanego zespołu, zbierającego informacje pochodzące z branżowych periodyków na temat wykorzystania nowych
technologii w amerykańskim przemyśle. Firma przeznaczała na zakup
samych tylko czasopism technicznych 4 tysiące dolarów rocznie. Dzięki ich
analizie Niemcy stworzyli mapy przemysłowe złóż natowych, linii wybrzeży
i rurociągów w Stanach. Firma co tydzień przesyłała do Rzeszy raporty,
wzbogacone o wycinki prasowe na temat amerykańskiego przemysłu86.
O ile wykorzystywanie informacji pochodzących ze źródeł otwartych
stało się powszechną praktyką jeszcze przed wybuchem drugiej wojny światowej, o tyle prawdziwy przełom nastąpił w latach ’30 i ’40-tych. W 1939
roku w Wielkiej Brytanii w ramach BBC uruchomiony został dział Digest
of Foreign Broadcasts (później przemianowany na Summary of World
Broadcasts), szerzej jednak znany pod nazwą BBC Monitoring. Była to
pierwsza działająca na globalną skalę komórka białego wywiadu, analizująca
informacje pochodzące z prasy i radia, na potrzeby służb specjalnych oraz
rządu. Skala monitoringu była jak na owe czasy ogromna, w połowie 1943
roku BBC monitorowała około 1,25 miliona słów dziennie87. Autonomiczne
85
W. Kozaczuk, Bitwa o tajemnice. Służby wywiadowcze Polski i Rzeszy Niemieckiej
1922-1939, Warszawa 1999, s. 229-231.
86
L. Korzeniowski, A. Pepłoński, Wywiad gospodarczy. Historia i współczesność, Kraków
2005, s. 43-44.
87
F. Schaurer, J. Strörger, he Evolution of Open Source Intelligence (OSINT),“he Intelligencer: Journal of U.S. Intelligence Studies”, vol. 19, no. 3, (Winter/Spring 2012), s. 53.
II. Historia białego wywiadu
49
komórki, pozyskujące informacje ze źródeł jawnych (przede wszystkim
z prasy), działały również poza granicami Zjednoczonego Królestwa, m.in.
w Sztokholmie, gdzie w trakcie wojny pracowało aż sześćdziesiąt osób88.
Brytyjczycy wykorzystywali również dziennikarzy na terenach okupowanych, którzy na miejscu analizowali prasę lokalną i na jej podstawie wysyłali meldunki o dyslokacji niemieckich wojsk89.
W ślady Brytyjczyków bardzo szybko poszli Amerykanie. Jeszcze w grudniu 1939 roku pracę rozpoczęło uniwersyteckie Princeton Listening Center.
Jego podstawowym zadaniem była transkrypcja, tłumaczenie i analiza radiowych audycji propagandowych nadawanych z Berlina, Londynu, Paryża,
Rzymu i Moskwy. Do kwietnia 1941 roku w centrum opracowano ponad
15 milionów słów transkrypcji materiałów przetłumaczonych z języka angielskiego, niemieckiego, francuskiego, włoskiego. W dniu 26 lutego 1941 roku
na polecenie prezydenta Roosevelta centrum zostało poddane reorganizacji
i w jego miejsce utworzono Służbę Monitoringu Nadawców Zagranicznych
(Foreign Broadcast Monitoring Service – FBMS), podlegającą Federalnej
Komisji Komunikacji. Podstawowymi zadaniami służby były monitoring,
tłumaczenie, transkrypcja i analiza informacji pochodzących z audycji radiowych państw Osi. Do końca 1942 roku służba osiągnęła sporą wydajność.
Tłumaczonych było ponad 500 tysięcy słów dziennie pochodzących z 25 stacji radiowych, nadających w 15 językach90. Największym wyzwaniem, przed
jakim stali zarówno Brytyjczycy, jak i Amerykanie, był problem braku odpowiednich kadr – ludzi z jednej strony sprawdzonych i pewnych, a z drugiej władających biegle egzotycznymi językami, takimi jak np. japoński czy chiński91.
Amerykanie stale monitorowali i analizowali również prasę i książki
ukazujące się w czasie wojny za granicą. Za ich dostarczanie odpowiedzialny był Międzyresortowy Komitet Nabywania Zagranicznych Publikacji
(Interdepartmental Committee for the Acquisition of Foreign Publications –
IDC). Pod koniec wojny do analizy kierowano astronomiczną liczbę 45 tysięcy
stron tekstu tygodniowo. W celu łatwego dostępu stworzono potężne repozytorium i indeks wszystkich dostępnych pozycji. W chwili zakończenia
wojny znajdowało się w nim 300 tys. fotograii, 350 tys. numerów czasopism, 50 tys. książek, ponad milion map i 300 tys. innych dokumentów92.
88
M. Herman, Potęga wywiadu…, s. 87.
A. Wojciulik, Rola „białego wywiadu” w działalności służb specjalnych na przestrzeni
wieków [w:] W. Filipowski, W. Mądrzejowski (red.), Biały wywiad. Otwarte źródła informacji – wokół teorii i praktyki, Warszawa 2012, s. 49.
90
K. Leetaru, he Scope of FBIS and BBC Open-Source Media Coverage, 1979–2008 (U),
“Studies in Intelligence” vol. 54, no. 1 (March 2010), s. 19.
91
S.C. Mercado, FBIS Against the Axis, 1941-1945, “Studies in intelligence”, FBMS, s. 33-43.
92
A. Olcott, Open Source Intelligence in a Networked World, London-New York 2012, s. 16.
89
50
II. Historia białego wywiadu
Niedługo po wojnie, w 1947 roku FBMS została na mocy National
Security Act przemianowana na Foreign Broadcast Information Service
(FBIS) i pod tą nazwą włączona w struktury świeżo powołanej Centralnej
Agencji Wywiadowczej (CIA). Rok później, na podstawie porozumienia, obie
agencje – amerykańska i brytyjska, zobowiązały się do współpracy i wymiany
analiz będących owocem ich pracy. Nastąpił również podział zainteresowań
wywiadowczych – BBC skupiła się na analizie materiałów z Azji Centralnej
i ZSRR, FBIS na Ameryce Południowej oraz Dalekim Wschodzie. Wspólnie
monitorowano Afrykę, Środkowy Wschód oraz Europę. Ponadto wprowadzono wspólne standardy analizy i edycji raportów93.
Zaraz po zakończeniu II wojny światowej Amerykanie zintensyikowali
rozbudowę innych struktur zajmujących się białym wywiadem. Obok FBIS
działającej prężnie przez cały okres zimnej wojny w ramach CIA powstał
Wydział Dokumentacji Zagranicznej (Foreign Document Division – FDD).
Komórka ta zajmowała się przede wszystkim analizą ogólnie dostępnych
dokumentów oraz prasy zagranicznej94. Dużym wsparciem dla niej był
również Obronny Wydział Badawczy (Defense Research Division – DRD),
wchodzący w skład Biblioteki Kongresu. Początkowo zespół ten, powstały
na wniosek Departamentu Lotnictwa i pierwotnie (od 1948 roku) funkcjonujący pod nazwą Air Studies Division, skoncentrowany był na analizie książek oraz zagranicznych periodyków dotyczących techniki lotniczej. Później
jednak zakres prowadzonych analiz znacząco się rozszerzył i objął również
problemy związane z bieżącą polityką międzynarodową. Zaowocowało to
kolejną reorganizacją i zmianą nazwy. W 1970 roku strukturę przemianowano na Federalny Wydział Badawczy (Federal Research Division – FRD).
Analitycy FRD byli odpowiedzialni m.in. za specjalistyczne tłumaczenia
i analizę dostarczonych materiałów, pochodzących przede wszystkim z prasy
oraz publikacji zagranicznych. Ponadto na podstawie zbiorów biblioteki
tworzyli analizy kontekstowe oraz biogramy na potrzeby armii oraz CIA95.
Już w latach pięćdziesiątych zachodnie służby specjalne zdawały sobie
sprawę z potencjału, który kryje się w białym wywiadzie, zwłaszcza jeśli chodzi o gromadzenie informacji na temat państw bloku wschodniego. Zdaniem
amerykańskiego teoretyka wywiadu H.H. Ransoma, w czasie pokoju służby
wywiadowcze były w stanie zdobyć w ten sposób nawet do 80 proc. potrzebnych
93
K. Leetaru, he Scope of FBIS…, s. 19-20.
S.C. Mercado, Sailing the Sea of OSINT in the Information Age: A Venerable Source
in a New Era [w:] https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol48no3/article05.html [dostęp: 15 sierpnia 2014].
95
R.L. Worden, Gathering Multidisciplinary Information for the Policy-Making Community [w:] http://www.loc.gov/rr/frd/pdf-iles/info_for_policymakers.pdf [dostęp: 15 sierpnia
2014].
94
II. Historia białego wywiadu
51
informacji. Wraz z nasilaniem się zimnej wojny udział tajnych operacji systematycznie spadał na rzecz pozyskiwania informacji ze źródeł otwartych.
Było to spowodowane z jednej strony coraz doskonalszym systemem bezpieczeństwa, a z drugiej coraz większym udziałem mediów (nawet w państwach bloku wschodniego) w życiu społecznym96. Mimo iż w państwach
należących do sowieckiej orbity wpływów otwarte źródła wykorzystywano
w dużo mniejszym stopniu (czego przyczyną było przejęcie radzieckiej
ilozoii podejścia do wywiadu), to zdarzały się jednak wyjątki. Najlepszym
tego przykładem jest działalność wschodnioniemieckiego Ministerstwa
Bezpieczeństwa Publicznego (Ministerium für Staatssicherheit – MfS,
potocznie – Stasi), analizującego miesięcznie około tysiąca czasopism i stu
książek pochodzących z RFN, a także dwanaście godzin dziennie audycji
emitowanych przez radio i telewizję tego kraju97. W okresie zimnej wojny
metoda białego wywiadu wykorzystywana była również z powodzeniem
w wywiadzie wojskowym. Przykładem może być brytyjsko-argentyńska
wojna o Falklandy, kiedy to wywiad brytyjski ze względu na brak innych
źródeł w swoich analizach oparł się głównie na opracowaniach „Jane’s
Fighting Ships” oraz „Military Balans” wydawanych przez Instytut Studiów
Strategicznych, a dostępnych w publicznych bibliotekach98.
Potencjał kryjący się w możliwościach wykorzystania otwartych źródeł
informacji do celów wywiadowczych został dostrzeżony nie tylko przez
Europejczyków i Amerykanów. Krajem, który już od 1956 roku bardzo intensywnie pracował nad stworzeniem kompleksowego systemu umożliwiającego
pozyskiwanie i analizę informacji ze źródeł jawnych, były komunistyczne
Chiny. W 1958 do życia powołano Chiński Instytut Informacji NaukowoTechnicznej, będący centralną komórką odpowiedzialną za koordynację
pozyskiwania, przetwarzania i dystrybucji zagranicznych materiałów pochodzących ze źródeł otwartych. Do roku 1966 Chińczykom udało się zbudować
gigantyczną jak na owe czasy bazę danych o charakterze naukowo-technicznym. W jej skład wchodziło ponad 11 tys. różnych zagranicznych periodyków, 500 tys. raportów badawczych, publikacji rządowych, materiałów
pokonferencyjnych i prac dyplomowych, ponad 5 milionów zagranicznych
patentów oraz kilka milionów próbek produktów potencjalnie przydatnych
z punktu widzenia chińskiego przemysłu. Wszystko z ponad 50 krajów99.
System pozyskiwania, przetwarzania, tłumaczenia, analizy i dystrybucji
96
H.H. Ranson, Central intelligence and national security, Cambridge 1958, s. 19.
F. Schaurer, J. Strörger, he Evolution …, s. 53.
98
J. Keegan, Wywiad w czasie wojny…, s. 267.
99
W.C. Hannas, J. Mulvenon, A.B. Puglisi, Chinese industrial espionage: Technology
acquisition and military modernization, London-New York 2013, s. 19-20.
97
52
II. Historia białego wywiadu
zagranicznych materiałów o charakterze naukowo-technicznym (pochodzących przede wszystkim z otwartych źródeł informacji) był stale rozbudowywany i w 1989 roku tworzył już wielopodmiotową wspólnotę wywiadowczą.
Dwa lata później powstał również podręcznik wywiadowczy, koncentrujący
się głównie na metodach pozyskiwania informacji ze źródeł otwartych100.
Podobne usystematyzowanie zachodniej metodyki wykorzystania otwartych źródeł informacji nastąpiło ponad dziesięć lat później, kiedy to Sojusz
Północnoatlantycki wydał trzy wspominane wcześniej podręczniki.
1. Biały wywiad w II Rzeczpospolitej
Praca z otwartymi źródłami informacji nie była obca również polskiemu
wywiadowi. Metodę tą stosowano zarówno na poziomie centralnym, jak
i w ekspozyturach terenowych101. Biały wywiad miał się szczególnie dobrze
na kierunku niemieckim, co z jednej strony było spowodowane chronicznym brakiem funduszy na działalność agenturalną, z drugiej dużą dostępnością źródeł jawnych (zwłaszcza w porównaniu ze ściśle cenzurowaną prasą
sowiecką). Brak środków wydatnie stymulował więc maksymalne wykorzystanie źródeł jawnych. W Oddziale II nie było jednak wyodrębnionej
komórki zajmującej się tylko i wyłącznie gromadzeniem i analizą informacji
ze źródeł otwartych (tak jak to miało miejsce np. w niemieckiej Abwehrze).
Oicerowie Dwójki odpowiedzialni za analizę prasy zagranicznej działali
w ramach Referatu V, odpowiedzialnego za szyfry własne oraz korespondencję, znajdującego się w Wydziale Organizacyjnym. Warto przy tym pamiętać,
że już wtedy wojna informacyjna stanowiła niemałe wyzwanie dla polskiego
wywiadu102. Z kolei jako przykład szerokiego wykorzystania otwartych źródeł
informacji, również w ekspozyturach zagranicznych, można przytoczyć działalność płk M. Wyżła-Śnieżyńskiego, attaché wojskowego w Czechosłowacji,
tworzącego świetne raporty wywiadowcze, oparte przede wszystkim na
analizie prasy i katalogów czechosłowackich irm zbrojeniowych103.
100
Dokument dostępny w języku angielskim, szerzej zob.: H. Zhongwen, W. Zongxiao,
Sources and Techniques of Obtaining National Defense Science and Technology Intelligence,
Beijing 1991 [w:] http://fas.org/irp/world/china/docs/sources.html [dostęp: 16 sierpnia 2014].
101
K. Danielewicz, Formy i metody pracy operacyjnej wywiadu polskiego w latach 19211939 na przykładzie Lwowskiej Ekspozytury Wewnętrznej nr 5 Oddziału II Sztabu Generalnego
(Głównego) [w:] P. Kołakowski, A. Popłoński (red.), Wywiad wojskowy II Rzeczpospolitej,
Kraków 2011, s. 283.
102
A. Żebrowski, Oddział II Sztabu Generalnego (Głównego) Wojska Polskiego uczestnikiem wojny informacyjnej na kierunku Niemcy i Rosja [w:] P. Kołakowski, A. Popłoński
(red.), Wywiad wojskowy II Rzeczpospolitej, Kraków 2011, s. 357-388.
103
A. Wojciulik, Rola „białego wywiadu”…, s. 48.
1. Biały wywiad w II Rzeczpospolitej
53
Ponadto warto zauważyć, że w okresie międzywojennym istniały również
polskie irmy prywatne, zajmujące się wywiadem gospodarczym. Wśród nich
wymienić można przedsiębiorstwa takie, jak Biuro Kredytowo-Informacyjne
„Wywiad” Sp. z o.o. we Lwowie (w skład zarządu wchodzili przedstawiciele Związku Banków w Polsce) czy Międzynarodowe Biuro Informacyjne
„Providentia” B. Abramowicza. Trzeba dodać, że prężny rozwój irm tego
typu na ziemiach polskich miał miejsce jeszcze w czasie zaborów. Do bardziej znanych należało m.in. Biuro Handlowo-Informacyjne A. Rosenthala,
założone w 1896 roku Biuro Informacyjno-Komisowe S. Klaczkina czy
Wywiadownia Handlowa K. Piechockiego. Warto podkreślić, że przy zbieraniu informacji ich pracownicy korzystali przede wszystkim z ogólnodostępnych źródeł, takich jak rejestry handlowe, księgi hipoteczne, publikowane w prasie bilanse roczne czy kartoteki protestów wekslowych. Typowe
raporty zawierały dane takie, jak data założenia irmy, jej skrócona historia czy zakres działalności. Ponadto określały jej strukturę prawną, majątek i aktualny stan interesów, charakteryzowały właściciela oraz oceniały
jego zdolność kredytową. Częstokroć zawierały także informacje o różnych
powiązaniach badanej spółki104.
Prawdopodobnie bogate doświadczenia na tym polu sprawiły, że mimo
braku wyspecjalizowanych komórek zajmujących się monitoringiem radia
i prasy metoda białego wywiadu była szeroko wykorzystywana przez polskie służby specjalne właśnie w obszarze wywiadu gospodarczego. Dobrym
dowodem na to może być powołanie do życia w grudniu 1932 roku Polskiej
Agencji Informacji Handlowej (PAIH). Była to instytucja wywiadu gospodarczego, pozornie będąca prywatną irmą z siedzibą w Warszawie. Agencja
została jednak utworzona z kredytów Ministerstwa Spraw Wojskowych (Biura
Wojskowego Ministerstwa Przemysłu i Handlu) i podlegała Oddziałowi II
Sztabu Głównego WP105. Zakres zadań PAIH, wykonywanych na zlecenie
Oddziału II Sztabu Głównego WP, koncentrował się głównie na działaniach
o charakterze proilaktycznym. Agencja prowadziła wywiady dotyczące
zlecanych zagadnień, dostarczała informacji i opinii o przedsiębiorstwach
działających na terytorium II Rzeczypospolitej, dostawcach i irmach mających kontakty z Wojskiem Polskim. W raportach PAIH oceniano ich lojalność wobec państwa polskiego, a także poziom ogólnej kompetencji (np.
fachowość, odpowiedzialność inansową). Rozległa sieć informacyjna PAIH
stwarzała także spore możliwości i ułatwienia dla wywiadu wojskowego,
które wykraczały poza zagadnienia typowo ekonomiczne. Tyczyło się to
104
Historia wywiadu gospodarczego. Część 2. [w:] http://www.paulo.pl/hwg2.html [dostęp:
30 sierpnia 2014].
105
W. Kozaczuk, Bitwa o tajemnice…, s. 233.
54
II. Historia białego wywiadu
przede wszystkim analizowania kwestii ujemnego wpływu różnych zjawisk
gospodarczych i zachowań określonych przedsiębiorstw (zagranicznych oraz
polskich) na interesy i funkcjonowanie polskiego przemysłu zbrojeniowego.
W związku z tym PAIH na bieżąco sporządzała analizy tematyczne, w których prezentowała opis szkodliwego wpływu na obronność kraju wybranych operacji gospodarczych w sektorze przemysłu i handlu prywatnego,
opartego na kapitale obcym. Zadania dla wywiadu wojskowego realizował
głównie wydział „S” w PAIH, sporządzając okresowo szczegółowe studium
kluczowych gałęzi gospodarki, przemysłu i handlu, analizując ich stan pod
kątem interesów i potrzeb obronności kraju oraz samowystarczalności
gospodarczej106.
W latach 1934-1937 miała miejsce rozbudowa struktury PAIH, kiedy to
utworzono ilie terenowe w Katowicach, Łodzi, Gdyni, Poznaniu i Lwowie
oraz znacznie powiększono terenową sieć informacyjną. Warto podkreślić, iż
w 1937 roku rejestr współpracowników PAIH obejmował aż 4500 korespondentów terenowych i 200 wykwaliikowanych informatorów stałych, którzy
zajmowali się opracowywaniem i wyjaśnianiem zagadnień specjalistycznych
(branżowych). PAIH w okresie swojej działalności stworzyła wiele analiz
na potrzeby instytucji centralnych i Oddziału II Sztabu Głównego WP. Ten
ostatni w przypadku wątpliwości weryikował wybrane raporty za pomocą
własnych, niejawnych, źródeł wywiadowczych. Pod koniec 1937 roku opracowania przekazywane przez PAIH były oceniane stosunkowo wysoko
(zyskując „dobre” lub „bardzo dobre” noty). Podejmowano próby wykorzystania działalności PAIH w zakresie wywiadu głębokiego na terenie Niemiec,
ze szczególnym uwzględnieniem sektorów przemysłu niemieckiego mających kluczowe znaczenie dla obronności i sektora zbrojeniowego III Rzeszy.
Jeszcze przed wybuchem wojny zdołano utworzyć jedną placówkę wywiadowczą, opartą na ilii zagranicznej PAIH, wykorzystywano również niektóre
placówki handlu zagranicznego w celu pozyskiwania informacji. Działalność
PAIH w porównaniu ze skalą penetracji gospodarczej stosowanej głównie
przez Niemcy w międzywojennej Polsce (różne instytucje wywiadu gospodarczego), była zauważalnie skromniejsza. Wynikało to z lepszej organizacji
tego typu struktur, rozwijanych w Niemczech już od 1918 roku. Głównymi
z nich były Sonderdienst Nuntia – przejęta przez Abwehrę w roku 1930
organizacja wywiadu ekonomicznego, czy Sicherheitsdienst I.G. Farben
Leverkusen – wywiad gospodarczy koncernu IG Farben obejmujący swym
zasięgiem ponad 11 największych zakładów przemysłowych i ich placówek
zagranicznych107.
106
107
Ibidem, 234-236.
Ibidem, 237-242.
2. Biały wywiad w PRL-u
55
Warto zauważyć, że niemałe zasługi na polu rozwoju białego wywiadu
w Polsce miał marszałek Józef Piłsudski. Nakazał on w czerwcu 1934 roku
utworzenie w Generalnym Inspektoracie Sił Zbrojnych tajnego Biura Studiów
Strategicznych o nazwie Laboratorium. Jego głównym zadaniem było rozpoznanie narastającego zagrożenia wojennego ze strony obydwu wielkich
sąsiadów Polski, poprzez analizę sytuacji wewnętrznej ZSRR i Niemiec.
W zamyśle Piłsudskiego Biuro miało stać się ośrodkiem analitycznym, niezbędnym w planowaniu operacyjnym na szeroką skalę. Celem tej komórki
było skoordynowanie i wzmocnienie różnych prac typu wywiadowczego
oraz analiza informacji pochodzących ze źródeł takich jak radio czy prasa.
Ponadto Laboratorium uzupełniało oraz kontrolowało prace Oddziału II
Sztabu Głównego WP. Piłsudski uważał, iż Dwójka dostarczała wystarczająco dużo informacji potrzebnych do oceny położenia militarnego Niemiec
i ZSRR, natomiast brakowało wiadomości o aktualnej sytuacji wewnętrznej,
co szczególnie było widoczne w odniesieniu do państwa niemieckiego108.
Strukturę tę można uznać za jedną z pierwszych wyspecjalizowanych komórek analitycznych, działających na potrzeby państwa polskiego, która swym
kształtem, zakresem zainteresowań i metodami pracy była najbardziej zbliżona do struktur zajmujących się białym wywiadem w innych, wcześniej
wymienionych państwach.
2. Biały wywiad w PRL-u
Również po wojnie służby komunistyczne w pewnym, ograniczonym, stopniu korzystały z metod wywiadu jednoźródłowego. Nie istniały co prawda
odrębne instytucje korzystające tylko i wyłącznie z jawnych źródeł informacji, jednak w ramach Ministerstwa Spraw Wewnętrznych działało Biuro
Studiów, a od sierpnia 1989 r. Departament Studiów i Analiz109. W tym
okresie informacje pozyskiwane w ramach białego wywiadu były jedynie
drobnym dodatkiem do materiałów uzyskiwanych drogą operacyjną. Taki
stan rzeczy był jednak normą, zważywszy na ilozoię i metodykę działania
wszystkich służb specjalnych w bloku wschodnim w tamtym okresie. Praca
analityczna i studyjna była rozproszona i tylko w niewielkim stopniu oparta
na wykorzystaniu źródeł otwartych. Niemałe znaczenie miało samo nastawienie do pracy analitycznej jako takiej. Panowało bowiem powszechne przekonanie, że naprawdę wartościowe informacje można uzyskać tylko i wyłącznie
108
P. Kołakowski, „Laboratorium” Komórka Analityczna Józefa Piłsudzkiego, „Słupskie
Studia Historyczne” 2010, nr 16, s. 123 [w:] http://ssh.apsl.edu.pl/baza/wydawn/ssh016/kolakowski.pdf [dostęp: 23 lipca 2014].
109
J. Larecki, Wielki leksykon służb specjalnych…, s. 369.
56
II. Historia białego wywiadu
w drodze działań operacyjnych – im bardziej skomplikowanych i szerzej
zakrojonych, tym lepiej. Do pracy analitycznej podchodzono z dużym
dystansem, a sami analitycy mieli zazwyczaj status „funkcjonariuszy drugiej kategorii”110. Nie znaczy to jednak, że ze źródeł jawnych nie korzystano
zupełnie. Robiono to jednak doraźnie i, co ważne, przede wszystkim w dziedzinie wywiadu zagranicznego. Funkcjonariusze wywiadu przebywający na
placówkach zagranicznych byli zobowiązani do sporządzania rutynowych
notatek, na podstawie informacji zawartych w prasie codziennej, branżowych czasopismach, książkach czy też w telewizji. Była to jedna z podstawowych metod diagnozowania nastrojów społecznych na Zachodzie.
W ograniczony sposób otwarte źródła informacji wykorzystywano również w wojskowych służbach specjalnych, o czym może świadczyć m.in.
pozycja „wydawnictwa krajowe i zagraniczne” w wykazie rzeczowych
źródeł informacji111.
Pewnym wyjątkiem były jednak działania podjęte względem Radia Wolna
Europa (RWE). Systematyczny nasłuch i monitoring audycji radiowych był
standardem już przed II wojną światową. Ogromne zmiany na tym polu
przyniosła jednak zimna wojna, kiedy to walka z audycjami nadawanymi
przez RWE, stała się jednym z podstawowych zajęć służb bezpieczeństwa
państw Układu Warszawskiego. Działania te implikowały jednocześnie
konieczność stałego i systematycznego monitoringu wrogiego medium.
Skala przedsięwzięcia była ogromna, gdyż całodobowym nasłuchem zajmowało się w Polsce kilkuset etatowych pracowników Służby Bezpieczeństwa.
Co ciekawe, praca ta była uważana, zwłaszcza przez ludzi wywodzących
się z komunistycznego aparatu władzy, za wyjątkowo deprawującą i niesprzyjającą kształtowaniu odpowiednich postaw podwładnych. Już w 1955
roku ostrzegano, że funkcjonariusze zajmujący się nasłuchem są stale i systematycznie nastawieni na oddziaływanie wrogiej propagandy, przez co
stan moralno-polityczny pracowników Zarządu Wydzielonej Łączności
Radiowej jest niezadowalający112. Cała operacja związana z nasłuchem RWE
tylko częściowo nastawiona była na zdobycie i analizę informacji, trudno
uznać ją więc za klasyczny element białego wywiadu. Nie ulega jednak wątpliwości, że pozyskiwane w ten sposób informacje były wykorzystywane
110
Z. Siemiątkowski, Wywiad a władza. Wywiad cywilny w systemie sprawowania władzy
politycznej PRL, Warszawa 2009, s. 34.
111
Instrukcja o działalności kontrwywiadowczej w Siłach Zbrojnych PRL, Warszawa
15 marca 1984, §59 [w:] B. Kapuściak (red.), Instrukcje pracy kontrwywiadowczej Wojskowej
Służby Wewnętrznej wraz z instrukcjami prowadzenia dokumentacji i ewidencji (1957-1990),
INP, Kraków 2010, s. 308.
112
P. Machcewicz, Walka z Radiem Wolna Europa (1950-1975) [w:] R. Terlecki (red.),
Aparat bezpieczeństwa wobec emigracji politycznej i Polonii, Warszawa 2005, s. 18.
2. Biały wywiad w PRL-u
57
operacyjnie przez SB. Ponadto wyżej przytoczony problem bardzo dobrze
obrazuje uprzedzenia natury ideologicznej, które skutecznie utrudniały
wykorzystanie na szerszą skalę otwartych źródeł informacji w większości
służb państw bloku wschodniego.
Biały wywiad był jednak szeroko wykorzystywany przez zachodnie służby
specjalne operujące na terenie Polski. Szczególnie dużą wagę przykładali do
tej metody Amerykanie oraz Brytyjczycy. Nastręczało to sporo problemów
polskim służbom bezpieczeństwa, gdyż zbieranie informacji metodami jawnymi i legalnymi wymykało się ówczesnej deinicji szpiegostwa. Niemniej
jednak szerokie wykorzystanie otwartych źródeł informacji nie uszło uwadze
polskiego kontrwywiadu. Ta metoda pozyskiwania informacji była niezwykle doceniana przez pracowników zachodnich placówek dyplomatycznych
z racji jej łatwości i bezpieczeństwa oraz stosunkowo dużej efektywności.
Znawcy tego okresu stawiają nawet tezę, iż biały wywiad był najczęstszą
i najbardziej podstawową formą działalności wywiadowczej prowadzonej
przez zachodnie służby w bloku wschodnim113.
W większych ambasadach zatrudniano pracowników zajmujących się
tylko i wyłącznie opracowywaniem serwisów informacyjnych. Zawierały
one wyselekcjonowane i przetłumaczone wiadomości, cytaty, streszczenia i wychwycone komentarze. Szeroko i regularnie korzystano przy tym
z oicjalnej prasy, ale także ze źródeł mniej znanych i słabiej nasyconych
propagandą (m.in. opracowań dostępnych w bibliotekach publicznych
– monograii czy roczników statystycznych). Cenne, gdyż szczegółowe
dane można było znaleźć w lokalnych i zakładowych gazetach. Bardzo
uważnie śledzono również media audiowizualne, nagrywając najciekawsze
reportaże radiowe czy ilmy kinowe (np. materiały wytwórni „Czołówka”).
Analizowano także okazyjną, specjalistyczną literaturę (np. periodyk „Życie
Partii”), a także wielogodzinne wystąpienia kolejnych I sekretarzy KC PZPR,
starając się z nich wydobyć interesujące sygnały, tendencje i informacje.
Ogromna liczba tych materiałów powodowała, że pracownicy placówek
dyplomatycznych katalogowali interesujące tytuły, sporządzali wykazy
i odsyłali zgromadzone zasoby do macierzystych central, czytając na miejscu tylko niewielki jego procent. Metoda białego wywiadu wykorzystywana była również bardziej bezpośrednio. Dyplomaci państw zachodnich
uczęszczali bowiem na interesujące ich wykłady, prelekcje czy prezentacje,
odbywające się na uczelniach czy w branżowych klubach (np. w Klubie
Dziennikarza), a nawet na obrony prac doktorskich. Starali się też śledzić
113
P. Pleskot, Dyplomata, czyli szpieg. Działalność służb kontrwywiadowczych PRL wobec
zachodnich placówek dyplomatycznych w Warszawie (1956-1989). Część pierwsza, Warszawa
2013, s. 369.
58
II. Historia białego wywiadu
nowości wydawnicze (zwłaszcza w dziedzinie techniki i ekonomii), kupowali skrypty w kioskach akademickich. Ponadto ambasady wykorzystywały możliwości prenumeraty, np. ataszaty wojskowe prenumerowały czasopisma specjalistyczne (takie, jak np. „Żołnierz Wolności”, „Skrzydlata
Polska”, „Wojskowy Przegląd Techniczny”, „Granica”, „W Służbie Narodu”
czy „Morze”). Na ich podstawie przygotowano raporty dla centrali wywiadowczych, czasem przesyłając całe numery do analizy. Regularność i pieczołowitość analizy potwierdza dodatkowo fakt, iż placówka amerykańska
i brytyjska, działające w Warszawie, wspólnie przygotowywały codziennie
biuletyn informacyjny w języku angielskim pt. „Press Summary”. Zawierał
on informacje z wszystkich działów – politycznego, ekonomicznego i społeczno-kulturalnego. Opracowywała go wspólna, wyodrębniona komórka,
zajmująca się tłumaczeniem z polskiej prasy. Ponadto miała ona za zadanie
przygotowywać konkretne, szczegółowe raporty na tematy zlecone przez
obie ambasady114.
Polskie służby doskonale zdawały sobie sprawę z „systematycznej analizy
publikacji i wydawnictw wywiadowczego zainteresowania” oraz „wykorzystania różnych ośrodków informacyjnych i placówek naukowych”, trafnie
zauważając, iż granice między działalnością naukową a wywiadowczą ulegają coraz mocniejszemu zatarciu. Wiedziano również, że na Zachodzie na
coraz szerszą skalę wykorzystywana jest zautomatyzowana analiza informacji
dokonywana przy pomocy „elektronicznych maszyn cyfrowych”115.
Warte odnotowania są również dokonania opozycji antykomunistycznej
na polu pozyskiwania i analizy informacji ze źródeł jawnych. Do komórek
zajmujących się taką działalnością można zaliczyć m.in. Serwis Informacyjny
Solidarności założony w 1988 roku przez Piotra Niemczyka, późniejszego
współtwórcę Biura Analiz i Informacji Urzędu Ochrony Państwa. Struktura
ta zbierała informacje o strajkach i przekazywała je wszystkim zainteresowanym (m.in. Radiu Wolna Europa, Głosowi Ameryki czy BCC). Oprócz
kontaktów z działaczami związkowymi autorzy opracowań wykorzystywali
również w znacznym stopniu informacje z wydawanych oicjalnie, ale trudno
dostępnych pism, takich jak np. „W Służbie Narodu” (faktycznego organu
Służby Bezpieczeństwa)116.
114
115
Ibidem, s. 370-373.
F. Bielak, Służby wywiadowcze Republiki Federalnej Niemiec, MON, Warszawa 1985,
s. 158.
116
P. Niemczyk, BAI, „Przegląd Bezpieczeństwa Wewnętrznego” Wydanie Specjalne, 6
kwietnia 2010, s. 60.
3. Wywiad ze źródeł otwartych po 1989 roku
59
3. Wywiad ze źródeł otwartych po 1989 roku
Gigantyczną zmianą jakościową w podejściu do otwartych źródeł informacji było powołanie do życia Biura Analiz i Informacji (BAiI) w Urzędzie
Ochrony Państwa, utworzonym w 1990 roku w miejsce zlikwidowanej
Służby Bezpieczeństwa. Pomysłodawcą projektu był Bartłomiej Sienkiewicz,
zainspirowany podobnym rozwiązaniem istniejącym w służbach francuskich. Nowa komórka miała dwa zadania. Po pierwsze – w legalny sposób
zdobywać ogólnodostępne informacje i przetwarzać je w sposób dający
pionom operacyjnym UOP możliwość szybkiej reakcji na wszelkie wykryte
zagrożenia. Po drugie – Biuro miało pełnić rolę wewnętrznej kontroli jakości, wprowadzając jednocześnie nową ilozoię pozyskiwania informacji
– dopiero tam, gdzie kończyły się możliwości białego wywiadu, powinny
zaczynać się kompetencje pionów operacyjnych117. Głównym źródłem informacji Biura była prasa lokalna, opisująca wiele różnych zdarzeń, które nie
przebiły się do mediów centralnych. W skład BAiI wchodziły cztery działy
merytoryczne. Pierwszy z nich zajmował się zagrożeniami dla bezpieczeństwa państwa i porządku konstytucyjnego. Drugi zagrożeniami ekonomicznymi (głównie nagminnymi w owym czasie nieprawidłowościami w procesie prywatyzacyjnym). Trzeci wydział miał za zadanie monitoring zagrożeń
związanych z bezpieczeństwem i integralnością terytorialną państwa, a płynących ze strony mniejszości narodowych oraz różnego rodzaju związków
wyznaniowych. Wydział czwarty, odpowiedzialny za merytoryczne zadania BAiI, opracowywał biuletyny okresowe. W jego skład wchodził Zespół
Informacji Bieżącej, który pracował 24 godziny na dobę. Miał on za zadanie
opracowywanie informacji dotyczących najważniejszych wydarzeń zarówno
z kraju, jak i ze świata. Powstanie Biura zbiegło się w czasie z rewolucją
w dziedzinie technologii infomacyjnych, co miało wyraźne odbicie w szybkiej ewolucji metod pracy komórki. Początkowo funkcjonariusze wertowali
setki gazet i czasopism, a tworząc raporty i opracowania, posługiwali się
głównie klejem i nożyczkami. Z czasem na biurkach pojawiły się komputery, a analitycy uzyskali dostęp do internetu i ogromnej ilości cyfrowych
baz danych118. Nie ulega wątpliwości, że Biuro Analiz i Informacji było
pierwszą nowoczesną komórką analityczną, zajmującą się wyłącznie białym
wywiadem, w polskich służbach specjalnych. Doświadczenia zdobyte w trakcie jej organizacji oraz wypracowane metody pracy umożliwiły stworzenie
sprawnie działających pionów analitycznych w wielu państwowych instytu117
B. Sienkiewicz, Historia pewnego złudzenia, „Przegląd Bezpieczeństwa Wewnętrznego”
Wydanie Specjalne, 6 kwietnia 2010, s. 52.
118
P. Niemczyk, BAI…, s. 63-66.
60
II. Historia białego wywiadu
cjach. Najlepszym tego przykładem jest powstanie i późniejsza działalność
Ośrodka Studiów Wschodnich.
***
Historia białego wywiadu wydaje się bardzo bogata i tak długa, jak historia
zinstytucjonalizowanego szpiegostwa. Za początek tej dyscypliny wywiadowczej uznać należy narodziny nowoczesnej prasy. Z kolei powstanie kolejnych mediów, takich jak radio, telewizja czy w końcu internet, znacząco
przyśpieszyły jej rozwój, a także zdecydowanie poszerzyły zakres i skalę
wykorzystania otwartych źródeł informacji w działalności wywiadowczej.
Pierwsze, specjalnie wydzielone komórki, zbierające informacje na
potrzeby wywiadowcze metodą białego wywiadu, pojawiły się w okresie międzywojennym. Niewątpliwie krajami najszerzej wykorzystującymi omawianą
dyscyplinę wywiadowczą były Wielka Brytania oraz Stany Zjednoczone.
To właśnie w tych państwach jeszcze w trakcie trwania drugiej wojny zbudowano potężne struktury odpowiedzialne za systematyczny monitoring
audycji zagranicznych stacji radiowych oraz prasy. Z otwartych źródeł
informacji stosunkowo intensywnie korzystał również wywiad niemiecki.
W trakcie zimnej wojny, wcześniej powstałe struktury były nieustannie
rozbudowywane, zaś uzyskiwane przez nie informacje stanowiły znaczącą
część urobku wywiadowczego. Wydaje się więc, że to właśnie monitoring
mediów stał się fundamentem dzisiejszego, nowoczesnego wywiadu jawnoźródłowego. Warto odnotować również fakt niezwykle szerokiego i bardzo dobrze zorganizowanego wykorzystania otwartych źródeł informacji
w Chińskiej Republice Ludowej. Kraj ten jako jeden z pierwszych stworzył rozbudowany system pozyskiwania i analizy informacji o charakterze
naukowo-technicznym pochodzących ze źródeł jawnych.
Również w Polsce metoda białego wywiadu rozwijała się dobrze. Co
prawda przed wybuchem drugiej wojny światowej polskie służby nie monitorowały radia i prasy w skali takiej jak Brytyjczycy, Niemcy czy Amerykanie,
jednak wykorzystanie tych źródeł w trakcie działań polskiego wywiadu było
raczej częstą praktyką. Tezę tę w szczególności potwierdza skala wykorzystania otwartych źródeł informacji w dziedzinie wywiadu gospodarczego,
prowadzonego przez Polską Agencję Informacji Handlowej. Była to niewątpliwie największa i najsprawniej działająca instytucja w II RP, której funkcjonowanie oparte było przede wszystkim na szerokim wykorzystaniu technik białego wywiadu. W okresie powojennym, podobnie jak w całym bloku
wschodnim, również w Polsce omawiana dyscyplina wywiadowcza została
dosyć silnie zaniedbana. W tym właśnie okresie zaczęła być dostrzegalna
poważna dysproporcja w zakresie monitoringu mediów po obu stronach
II. Historia białego wywiadu
61
żelaznej kurtyny. O ile na Zachodzie był on prowadzony w sposób planowy
i systematyczny, przede wszystkim na szczeblu centralnym, o tyle służby
wywiadowcze państw bloku wschodniego sięgały do ogólnie dostępnych
źródeł jedynie na najniższym szczeblu i to w sposób bardziej przypadkowy
niż planowy.
Ten ostatni fakt odbił się niewątpliwie na nowo budowanych strukturach analitycznych służb specjalnych III RP. Trudne początki Biura Analiz
i Informacji UOP dały zaczątek polskiej szkole analizy informacji oraz silny
impuls do szerszego wykorzystania metody białego wywiadu w innych służbach i instytucjach państwowych. Niemiej jednak braki, zaniedbania okresu
PRL-u, a przede wszystkim negatywne stereotypy, którymi przesiąknięci byli
starzy funkcjonariusze SB, kontynuujący służbę w nowej rzeczywistości, na
długie lata utrudniły budowę nowoczesnych i sprawnie działających struktur
analitycznych wykorzystujących otwarte źródła informacji.
Rozdział III
Wybrane otwarte źródła informacji
1. Podział otwartych źródeł informacji
Podstawowym podziałem, którego dokonać można w celu uporządkowania
otwartych źródeł informacji, jest wyodrębnienie dwóch grup – źródeł pierwotnych oraz wtórnych. Te pierwsze zawierają oryginalny opis obserwacji, spostrzeżeń czy badań, drugie zaś gromadzą, przetwarzają i prezentują
informacje pochodzące ze źródeł pierwotnych. Im informacja mniej przetworzona, im bliżej źródła pierwotnego zostanie pozyskana, tym jest cenniejsza i łatwiejsza w ocenie. Okoliczności powstania informacji, warunki jej
przechowywania i przekazywania rzadko są jednak w pełni znane, dlatego
też jej ocena jest czasem niezwykle problematyczna. Częstokroć już samo
precyzyjne ustalenie, gdzie informacja została wytworzona, bywa niemożliwe. To z kolei jest warunkiem koniecznym do ustalenia, czy mamy do
czynienia ze źródłem pierwotnym czy wtórnym.
Informacje przypisać można również do konkretnych kanałów informacyjnych. Pierwszym takim kanałem jest środowisko naukowe i akademickie.
Wyróżnić tu można różnego rodzaju programy szkoleniowe, wykłady, prace
dyplomowe czy wyniki badań i analiz. Za drugi kanał można uznać administrację publiczną, organizacje międzynarodowe i pozarządowe. Podmioty
te tworzą i udostępniają dokumenty, bazy danych oraz raporty i analizy
o różnym charakterze. Trzecim kanałem są podmioty komercyjne i środki
masowego przekazu. Produkują, nadają i publikują treści opisujące aktualne
problemy o charakterze lokalnym, regionalnym i globalnym. Prowadzą autonomiczne bazy danych z własnymi materiałami. Kanał czwarty to biblioteki,
dostarczające informacji zawartych w swoich zbiorach (książkach, czasopismach, starodrukach) oraz tworzące katalogi i bazy danych pomagające
w ich wyszukiwaniu. Za kanał piąty uznać można osoby izyczne, które
64
III. Wybrane otwarte źródła informacji
w różnej formie dostarczają informacji, niewystępujących jeszcze w sformalizowanych źródłach119.
Podział źródeł informacji tylko z pozoru wydaje się prosty. Wynika to
z faktu, że współcześnie poszczególne kategorie niezwykle silnie się przenikają. Szczególnie dobrze widoczne jest to w przypadku internetu, który
w zasadzie zawiera w sobie niemal wszystkie pozostałe źródła informacji.
Inną trudnością w stworzeniu kompletnej i w pełni jednoznacznej typologii
otwartych źródeł są niezbyt wyraźne granice, za którymi kończy się biały
wywiad. Biorąc jednak pod uwagę doświadczenia historyczne i przyjętą już
metodykę, można wyróżnić takie grupy źródeł, jak prasa, literatura, radio
i telewizja, ogólnodostępne rejestry, bazy danych, dokumenty, geoinformacja
oraz internet. Trzeba jednak wyraźnie zaznaczyć, iż wymienione kategorie, jak
już wyżej wspomniano, nie są w pełni rozłączne (przenikają się nawzajem).
Spowodowane jest to przede wszystkim postępującą cyfryzacją, w wyniku
której do cyberprzestrzeni przenoszone są coraz to nowe bazy danych
oraz całe systemy przechowywania, przetwarzania i wymiany informacji.
2. Prasa
Prasa to potoczne określenie używane w stosunku do dzienników oraz różnego rodzaju czasopism o charakterze informacyjnym, wydawanych periodycznie (przynajmniej raz do roku), wyróżniających się stałym tytułem
i kolejnym numerem. Niewątpliwie to właśnie narodziny prasy były jedną
z najistotniejszych podwalin białego wywiadu. Już w XIX wieku służby
państwowe, zajmujące się zbieraniem informacji, szeroko korzystały z owoców dziennikarskiej pracy. To właśnie w tym okresie rozpoczął się proces,
którego inał obserwujemy dzisiaj – ze zdobywania informacji praca służb
zaczęła przesuwać się w stronę ich selekcji, weryikacji i oceny. Początkowo
gwałtowny rozwój prasy spowodował nawet, że w połowie XIX nastąpił czasowy zanik państwowych struktur wywiadowczych (np. w krajach takich,
jak Wielka Brytania, Francja czy Austria)120. Przyczyną był znaczący wzrost
wydawanych tytułów, coraz większe nakłady i przede wszystkim nieustanne
poszerzanie tematyki, z którą zapoznać się można było w prasie. Jak więc
widać, już okresie kształtowania się pierwszych nowoczesnych struktur
wywiadowczych, dziennikarstwo oraz otwarte źródła informacji stanowiły
jeden z fundamentów wywiadu.
119
K. Liedel, T. Serain, Otwarte źródła informacji w działalności wywiadowczej, Warszawa
2011, s. 59.
120
M. Herman, Potęga wywiadu, Warszawa 2002, s. 24.
2. Prasa
65
To właśnie w owym czasie pojawiły się również pierwsze prywatne agencje prasowe, które znacząco przyczyniły się do rozwoju białego wywiadu.
Są to instytucje działające do dzisiaj, a zajmujące się dostarczaniem materiału innym mediom (początkowo prasie, później radiu i telewizji, a obecnie
również serwisom internetowym). Dzięki temu media te mogą zaoszczędzić na kosztach utrzymywania własnych korespondentów, zagranicznych
i terenowych. Rozsiani po całym świecie przedstawiciele agencji są w stanie
w ciągu kilku minut przygotować informację i wysłać ją natychmiast do
centrali. Współcześnie istnieje wiele dużych, międzynarodowych agencji
prasowych (np. Agencja Reutera założona w 1849 roku w Paryżu), pozyskujących ogromne ilości stosunkowo wiarygodnych i wstępnie zweryikowanych informacji (co jest konieczne w czasach niezależnego dziennikarstwa doby internetu)121. Stały monitoring doniesień agencji prasowych to
jeden z fundamentów metodyki pracy współczesnych struktur zajmujących
się wywiadem jawnoźródłowym. Pierwsza polska instytucja tego typu to
Polska Agencja Telegraiczna, powstała w grudniu 1918 roku. Dosyć szybko
PAT stworzyła stałe placówki korespondentów za granicą, m.in. w Berlinie,
Wiedniu, Paryżu, Rzymie, Królewcu i Moskwie, zaś informacje z nich płynące wydatnie wspomagały pracę Oddziału II SG. Polski wywiad nie ograniczył się jedynie do analizy informacji jawnie zdobytych przez PAT, ale
szybko zainicjował stworzenie kolejnej struktury – Agencji Telegraicznej
Express. Działalność ATE wykraczała jednak daleko poza ramy białego
wywiadu, gdyż poza zdobywaniem informacji, zajmowała się również działaniami o charakterze propagandowym i dezinformacyjnym. Po wojnie
w Polsce Ludowej państwowym monopolistą na tym polu stała się Polska
Agencja Prasowa, działająca do dziś i do dziś będąca jednym z podstawowych źródeł informacji w analizie jednoźródłowej. Dziennie wysyła ona
ponad 1000 depesz122.
Jeśli chodzi o rozwój dziennikarstwa, szerokie wykorzystanie doniesień prasowych było możliwe ze względu na fakt, że od samego początku
znaczna część informacji, pozostająca w sferze zainteresowania dziennikarzy oraz służb wywiadowczych i policji, była wspólna. Już pod koniec XIX
wieku w gazetach pojawiały się sensacyjne nagłówki i tematy uważane często
za tabu (a więc dotyczące skandali obyczajowych, brutalnych morderstw,
gwałtów, wypadków, a nawet plotki dotykające osób publicznych). Był to
121
M. Baranowska-Szczepańska, Dziennikarstwo w pytaniach i odpowiedziach, Poznań
2010, s. 29-30.
122
Historia PAP [w:] http://www.pap.pl/palio/html.run?_Instance=cms_www.pap.pl&_
PageID=1&s=oagencji.opis&dz=oagencji.papsa&_CheckSum=-1787247140 [dostęp: 20 lipca
2014]
66
III. Wybrane otwarte źródła informacji
świetny sposób na zdobywanie nowych czytelników. Podobnie zresztą jak
nagłaśnianie i angażowanie się w trudne problemy społeczne, takie jak
walka z korupcją, nepotyzmem i innymi nadużyciami w sferze publicznej.
W tym kontekście bardzo ważne wydaje się wytworzenie specyicznej niszy,
jaką stało się dziennikarstwo śledcze. Polega ono na ujawnianiu informacji istotnych dla opinii publicznej, a jednocześnie trudno dostępnych dla
badaczy. Uprawiają je dziennikarze opisujący i wyjaśniający sprawy, które
najczęściej powinny być przedmiotem dochodzenia policji i prokuratury
(a czasem nawet służb specjalnych). Rzetelna publikacja, zawierająca wyniki
takiego dziennikarskiego śledztwa, poprzedzona jest dogłębną weryikacją
uzyskanych informacji. Polega ona na zdobyciu i wykorzystaniu co najmniej
kilku niezależnych od siebie źródeł informacji oraz użyciu technik zbliżonych do stosowanych przez instytucje posiadające uprawnienia śledcze123.
Co ważne, rozwój dziennikarstwa śledczego miał bardzo duży wpływ na
znaczące udoskonalanie metod białego wywiadu. Na przestrzeni lat dziennikarze śledczy stworzyli własny warsztat pracy oparty przede wszystkim na
otwartych źródłach, tworząc ich typologie i zalecenia dotyczące ich analizy
i weryikacji informacji z nich pochodzących124.
Warto zauważyć, że współcześnie dzięki tzw. sygnalistom (ang. whistleblower), prasa publikuje częstokroć również informacje niejawne, nierzadko mające duży wpływ na bezpieczeństwo na szczeblu państwowym
czy międzynarodowym. Przykładem mogą być publikacje w brytyjskim
dzienniku „he Guardian” z czerwca 2013, w których ujawniono program
PRISM oraz kulisy pracy amerykańskiej NSA125. Tak dokładne informacje,
których dostarczył E. Snowden, na temat tej służby nigdy wcześniej nie
były publikowane. Przykład ten pokazuje dobitnie, jak potężnym pasem
transmisyjnym może być prasa (czy też szerzej całe media), jeśli chodzi
o ujawnianie najściślej strzeżonych tajemnic państwowych. Informacje tego
typu są bezcenne nie tylko dla służb przeciwnika, ale w tym konkretnym
przypadku, również m.in. dla terrorystów, którzy zostali uprzedzeni przed
bardzo konkretnymi metodami inwigilacji elektronicznej.
Z puntu widzenia analizy źródeł jawnych przez służby i instytucje państwowe kluczowe znaczenie ma jednak prasa codzienna, branżowa oraz
naukowa. To dzięki niej możliwe jest zbudowanie np. kompletnego obrazu
123
K. Wolny-Zmorzyński, Źródła informacji dla dziennikarza śledczego [w:] M. Palczewski, M. Worsowicz (red.), O dziennikarstwie śledczym: normy, zagrożenia, perspektywy, Łódź
2009, s. 128-135.
124
Szerzej zob.: D. Spark, Dziennikarstwo śledcze: studium techniki, Kraków 2007, s. 45-66.
125
G. Greenwald, E. MacAskill, NSA Prism program taps in to user data of Apple, Google
and others, “he Guardian”, 7 czerwca 2013 [w:] http://www.theguardian.com/world/2013/
jun/06/us-tech-giants-nsa-data [dostęp: 20 lipca 2014].
2. Prasa
67
danego sektora przemysłu, sytuacji danej mniejszości etnicznej w odległym
państwie czy mechanizmów zmian w aparacie władzy sąsiedniego kraju.
Analiza prasy pozwala więc na zbudowanie szerokiego kontekstu dla opracowywanego zagadnienia. Nic więc dziwnego, że przez wiele dziesięcioleci
było to jedno z podstawowych zadań rezydentur wywiadu działających
za granicą. Szczególnie intensywna praca analityczna ze źródłami prasowymi trwała w okresie zimnej wojny. Jak już wspomniano w poprzednim
rozdziale, w tej dziedzinie prym wiedli Amerykanie oraz wywiady państw
zachodnioeuropejskich. Jak wynika z materiałów zgromadzonych przez
polską Służbę Bezpieczeństwa, gromadzeniem informacji jawnych zajmowały się przede wszystkim placówki dyplomatyczne państw zachodnich,
znajdujące się w naszym kraju. Systematycznie prenumerowały one czasopisma oraz dokonywały hurtowych zakupów materiałów specjalistycznych,
skupiając się głównie na publikacjach z zakresu wojskowości, ekonomii,
kryptograii, samoobrony czy działalności organizacji paramilitarnych126.
Z oczywistych względów tylko część pozyskanych w ten sposób danych
jawnoźródłowych była analizowana na miejscu, reszta traiała do wyspecjalizowanych ośrodków tłumaczeń oraz analiz za granicą. CIA oprócz
ośrodka w Izraelu wykorzystywała krajowe placówki naukowe – np. Instytut
Technologii w Massachusetts czy uniwersytety w Stanford i Michigan.
Z podobnej współpracy korzystały służby brytyjskie (wykorzystujące uniwersytet w Manchesterze i bibliotekę Greenwich) oraz zachodnioniemieckie (współpracujące w zakresie białego wywiadu z Instytutem ds. Badań
Rynków Wschodnich w Hamburgu)127.
Współcześnie prasa także jest szeroko wykorzystywana przez służby specjalne, również te wojskowe. Dzięki branżowym periodykom (w przypadku
polskiego rynku wydawniczego takim jak np. „Nowa Technika Wojskowa”,
„Armia” czy „Strzał”) możliwy jest wygodny i sprawny monitoring trendów w dziedzinie najnowszych technologii wojskowych, efektów wykorzystania nowego sprzętu czy w końcu zmian organizacyjnych zachodzących
w innych armiach. Co istotne, informacje te są przydatne nie tylko analitykom zajmującym się wąsko rozumianym naukowo-technicznym wywiadem wojskowym. Wiedza zdobyta dzięki monitoringowi prasy fachowej
pozwala również na wyrobienie opinii na temat rynku zbrojeniowego, jego
najnowszych produktów oraz aktualnych trendów, funkcjonariuszom odpo126
Z. Więckiewicz, Niektóre formy i metody działalności wywiadowczej. Publikacje i międzynarodowy ruch osobowy, Departament Szkolenia i Doskonalenia Zawodowego MSW,
Warszawa 1974, s. 18-19.
127
W. Nowak, Metody pracy kontrwywiadowczej, Departament Szkolenia i Doskonalenia
Zawodowego MSW, Warszawa 1985, s. 73-74.
68
III. Wybrane otwarte źródła informacji
wiedzialnym za osłonę antykorupcyjną i kontrwywiadowczą przetargów
na sprzęt wojskowy. Ten element wywiadu jawnoźródłowego wydaje się
więc współcześnie niezbędny do skutecznego przeciwdziałania nieprawidłowościom w szeroko pojętym obszarze zamówień publicznych, istotnych
z punktu widzenia bezpieczeństwa państwa.
Z perspektywy działań o charakterze wywiadowczym oraz policyjnym prasa stanowi więc źródło informacji, które sklasyikować można
na dwóch poziomach. Po pierwsze, mogą być to informacje ogólne, przydatne do zbudowania tła istotnych wydarzeń oraz lepszego zrozumienia ich
mechanizmów. Dostępność tego typu danych jest duża (również po polsku
lub angielsku). Po wstępnym opracowaniu pozwalają one stworzyć ramy,
w które wpisać można konkretne informacje, zdobyte drogą operacyjną
bądź jawnie. To właśnie te konkretne, szczegółowe informacje stanowią
drugi poziom klasyikacji. Najprzydatniejszym źródłem wydaje się tutaj
prasa lokalna128. Można szczegółowo przeczytać w niej o interesujących
nas osobach, ich powiązaniach czy znaleźć relacje bezpośrednich świadków
analizowanych wydarzeń. Dostępność tego typu tytułów jest już zdecydowanie mniejsza. Zazwyczaj brakuje wydań internetowych, więc konieczne jest
nabycie egzemplarza papierowego. Jeśli jest to pozycja zagraniczna z odległego rejonu, jej zdobycie może stanowić znaczącą trudność i zauważalnie
podnieść koszty oraz opóźnić analizę. Do tego kolejnym – często bardzo
trudnym do pokonania problemem – jest język, w którym tekst został napisany. Jeśli jest on egzotyczny, konieczna jest pomoc tłumacza, co znowu
zmniejsza szybkość i sprawność analizy.
Obok prasy lokalnej bardzo bogatym źródłem informacji na temat różnych społeczności i grup nieformalnych są tzw. fanziny (skrót od ang. fan
magizine), czyli czasopisma tworzone przez amatorów, będących miłośnikami danej dziedziny. Fanziny wydawane są zarówno w wersji papierowej,
jak i elektronicznej, rzadko jednak wychodzą poza wewnętrzny obieg danej
grupy czy subkultury. Ten typ wymiany i rozpowszechniania informacji jest
szczególnie popularny w środowisku kibiców piłki nożnej, zwłaszcza wśród
ich najzagorzalszej części czyli tzw. ultrasów (łac. ultra – skrajny). Z założenia
fanziny miały odgrywać rolę zamkniętych forów wymiany wiedzy i doświadczeń dotyczących działalności kibiców. W praktyce jednak zdobycie tego
typu materiałów nie jest trudne. Można je bowiem po prostu nabyć lub też
wymieniać się nimi. Co ważne, podobne pisma ukazują się również w innych
subkulturach, o skrajnie odmiennym proilu – np. w środowisku wspinaczy
górskich – dlatego mogą dostarczyć wartościowych informacji o wybranych
grupach. Treść zawarta w fanzinach zawiera niezwykle cenną, często wręcz
128
K. Liedel, T. Serain, Otwarte źródła informacji…, s. 65.
3. Szara literatura
69
unikatową, gdyż pozbawioną cenzury wiedzę na temat ludzi tworzących
badane środowisko. Na jej podstawie bez trudu zbudować można mapę ich
poglądów, wyznawanych wartości oraz przyjmowanych postaw129.
Współcześnie analiza prasy, dzięki internetowi i mediom elektronicznym, diametralnie zmieniła kształt. W dobie wydań elektronicznych nabywanie i transport papierowych wydań czasopism przestały mieć sens (może
z wyjątkiem niskonakładowej prasy lokalnej). Również tłumaczenie dzięki
rozbudowanym narzędziom elektronicznym jest obecnie prostsze i, co najważniejsze, dużo szybsze i sprawniejsze. Łatwiejsze stało się też tworzenie
oraz szybkie przeszukiwanie baz danych, dostępnych w przystępnej, elektronicznej formie. Same zaś bazy można zawęzić do najpotrzebniejszych
informacji, gdyż prowadzenie archiwów w formie elektronicznej (do których można uzyskać szybki i stosunkowo anonimowy dostęp z zewnątrz)
stało się domeną wydawców konkretnych tytułów. Zmiany w prasie, które
przyniosła rewolucja informatyczna, nie są jednak bynajmniej tylko i wyłącznie pozytywne. Prasa jest bowiem coraz silniej wykorzystywana jako narzędzie walki informacyjnej, a dziennikarska niezależność systematycznie
spada (doskonałą tego ilustracją może być kształt i rola systemu mediów
w Federacji Rosyjskiej w okresie rządów Władimira Putina). W oczywisty
sposób pociąga to za sobą również spadek obiektywizmu informacyjnego
oraz zwiększenie się podatności prasy na różnego rodzaju akcję dezinformacyjne (prowadzone zarówno przez podmioty prywatne, jak i państwowe
– np. obce służby specjalne).
3. Szara literatura
Obok prasy do ogromnie ważnych źródeł otwartych należy zaliczyć literaturę.
Istotne są przede wszystkim publikacje książkowe (zwłaszcza te zawierające
wiedzę specjalistyczną – np. opracowania naukowe). Częstokroć przydatne
okazują się również pozycje biograiczne130. Dostęp do książek możliwy jest
oczywiście poprzez księgarnie i biblioteki, jednak w ostatnich latach ogromną
popularność zdobyły tzw. e-booki, czyli książki w formie elektronicznej.
Ich pozyskanie jest niezmierne proste i szybkie, gdyż odbywa się przez
internet. Inną zaletą jest też możliwość dużo sprawniejszej (bo częściowo
zautomatyzowanej) analizy treści. Wraz z pojawieniem się książek w formie
129
K. Radwaniak, P.J. Wrzosek, Biały wywiad w Policji – pozyskiwanie i analiza informacji ze źródeł otwartych [w:] J. Konieczny (red.), Analiza informacji w służbach policyjnych
i specjalnych, Warszawa 2012, s. 122.
130
Ibidem, s. 123.
70
III. Wybrane otwarte źródła informacji
elektronicznej bardzo popularne stało się zjawisko tzw. self-publishingu,
czyli publikowanie własnych tekstów (częstokroć zawierających fachową
i niezwykle przydatną wiedzę) w internecie, bezpośrednio przez autorów,
jeszcze przed ich ukazaniem się w formie drukowanej. Ma to niemałe znaczenie, gdyż dostęp do takich pozycji jest znacznie łatwiejszy (o co dbają
sami autorzy, w celu uzyskania większej liczby cytowań) oraz szybszy (gdyż
znika długotrwały proces związany z przygotowaniem książki do druku).
Na szczególną uwagę zasługuje jednak tzw. szara literatura (ang. grey
literature). Tym mianem określa się potocznie trudno dostępne książki
i opracowania, które najczęściej nie są objęte rejestracją bibliograiczną,
a także dokumenty rządowe, akademickie, biznesowe i przemysłowe, pozostające poza komercyjnym obiegiem wydawniczo-księgarskim131. Tworzone
są przez bardzo różne podmioty, m.in. instytucje rządowe wszystkich szczebli, ośrodki akademickie (instytuty, laboratoria), biblioteki, fundacje, ośrodki
gospodarcze i przemysłowe, profesjonalne stowarzyszenia i federacje zawodowe, ośrodki badawcze, które statutowo nie prowadzą działalności wydawniczej. Adresatami i użytkownikami są określone instytucje lub konkretny
ograniczony krąg osób, dla których stanowią one pierwotne źródła specjalistycznej informacji. Szara literatura z założenia kolportowana jest w niewielkiej liczbie egzemplarzy132.
Wśród źródeł niepublikowanych można wskazać na co najmniej kilka
kategorii szarej literatury. Po pierwsze – sprawozdania i raporty naukowe,
techniczne, ekonomiczne, społeczne i inne, powstające w instytucjach publicznych i prywatnych. Po drugie – materiały pokonferencyjne niepublikowane
i niedostępne za pośrednictwem handlowych sieci księgarskich. Po trzecie –
różnego rodzaju normy, zalecenia techniczne, ekspertyzy oraz niektóre opracowania statystyczne. Po czwarte – tłumaczenia niepublikowane. Po piąte –
artykuły specjalistyczne ukazujące się w czasopismach wydawanych w małych
nakładach, udostępnianych nieodpłatnie lub o zasięgu lokalnym (nieobjęte
rejestracją ISSN). Po szóste – dokumentacja techniczna, promocyjna i reklamowa133. Po siódme – dysertacje magisterskie i doktoranckie. Po ósme –
materiały metodyczne i szkoleniowe przeznaczone do użytku wewnętrznego.
Szara literatura wydaje się istotnym źródłem informacji ze względu
na kilka czynników. Po pierwsze – jest zazwyczaj bardzo aktualna;
nieoicjalne dokumenty ukazują się z reguły szybciej niż formalne publikacje
131
S. Cisek, Szara literatura jako źródło informacji biznesowej. Zarys problematyki [w:]
http://ebib.oss.wroc.pl/2002/40/cisek.php#3 [dostęp: 21 lipca 2014].
132
Szara literatura – instrukcja [w:] http:// ibin.us.edu.pl/cbn/szara_literatura.doc [dostęp:
21 lipca 2014].
133
Szara literatura [w:] http://www.mini.pw.edu.pl/~dryzek/www/?S%B3ownik:Szara_literatura [dostęp: 21 lipca 2014].
3. Szara literatura
71
(przykładem mogą być chociażby materiały konferencyjne rozdawane
uczestnikom w trakcie obrad). Po drugie – kompletność informacji; wiadomości zawarte w „szarych publikacjach” są często bardziej szczegółowe
niż te, które znajdą się w ewentualnych późniejszych oicjalnych publikacjach, np. w artykule naukowym z reguły nie opisuje się drobiazgowo
wszystkich zastosowanych technik badawczych, faz eksperymentów itp.,
natomiast informacje takie mogą znaleźć się w sprawozdaniu z badań. Po
trzecie i najważniejsze – w tego typu opracowaniach znaleźć można informacje najbardziej unikatowe. Znaczna część danych tam zawartych nigdy nie
trai do dokumentów publikowanych przez profesjonalnych wydawców134.
Wydawać by się mogło, że szara literatura nie do końca przystaje do deinicji informacji jawnoźródłowej zaprezentowanej w poprzednim rozdziale.
Niemniej jednak dostęp do źródeł określanych mianem szarej literatury utrudniony jest tylko pozornie. W wielu krajach na świecie istnieją elektroniczne
bazy danych (np. serwis OpenGrey.eu), w których gromadzone są opracowania właśnie tego typu. Dotarcie do nich, dzięki internetowym wyszukiwarkom, nie jest więc aż tak problematyczne, jak było to jeszcze kilka lat temu.
Podobnie jest również w Polsce, gdzie od 2001 roku Ośrodek Przetwarzania
Informacji we współpracy z bibliotekami i ośrodkami informacji przystąpił do organizowania Krajowego Systemu Informacji o Szarej Literaturze
– POLSIGLE – poświęconego różnym rodzajom dokumentów niekonwencjonalnych i trudno dostępnych. System powstał z inspiracji Europejskiego
Stowarzyszenia Użytkowników Szarej Literatury – EAGLE – jako narodowy
system informacji o szarej literaturze współpracujący z europejskim systemem SIGLE. Jego uczestnikami, poza krajami Unii Europejskiej, są również
m.in. Rosja, Stany Zjednoczone i Japonia. Zgodnie z przyjętą koncepcją,
struktura organizacyjna polskiego systemu jest dwustopniowa. Obejmuje,
po pierwsze, krajowy ośrodek POLSIGLE, odpowiedzialny za organizację,
rozwój i eksploatację systemowej bazy danych oraz współpracę międzynarodową, którego rolę pełni Ośrodek Przetwarzania Informacji. Drugi poziom
stanowią biblioteki i ośrodki informacji, realizujące zadania gromadzenia
i ewidencjonowania oraz opracowywania, archiwizowania i udostępniania zbiorów szarej literatury, a także zasilania systemowej bazy danych135.
System ów jest jedną z kluczowych części składowych serwisu internetowego Nauka Polska (http://nauka-polska.pl), dającego dostęp do szeregu
baz danych zawierających opracowania, takie jak sprawozdania i raporty
134
S. Cisek, Szara literatura jako źródło informacji biznesowej. Zarys problematyki [w:]
http://ebib.oss.wroc.pl/2002/40/cisek.php#3 [dostęp: 21 lipca 2014].
135
POLSIGLE [w:] http://nauka.opi.org.pl/polsigle/polsigle_opis.htm [dostęp: 22 lipca
2014].
72
III. Wybrane otwarte źródła informacji
z badań naukowych, materiały konferencyjne, informacje o instytucjach
naukowych, pracach badawczo-rozwojowych, organizowanych targach,
konferencjach i wystawach czy też spis nazwisk ludzi związanych z poszczególnymi dziedzinami nauki oraz informacje o ich dorobku naukowym136.
4. Radio i telewizja
Pierwsza połowa XX wieku to niewątpliwie okres przełomu i czas burzliwego rozwoju możliwości środków masowego przekazu. Początkowo radio,
a później telewizja stały się mediami, z którymi zetknąć się musiał każdy
z obywateli państw rozwiniętych. Nic więc dziwnego, że ich monitoring
okazał się jednym z ważniejszych elementów białego wywiadu. Głównym
powodem, dla którego zarówno radio, jak i telewizja stały się na tym polu
tak ważne, jest fakt, że są to formy przekazu będące nośnikami najbardziej
aktualnych informacji. Zwłaszcza obecnie, kiedy programy emitowane są
24 godziny na dobę przez 7 dni w tygodniu. Współcześnie istnieją setki
stacji nadawczych z tysiącami programów i audycji. Nic więc dziwnego,
że już od dłuższego czasu na ich określenie używa się pojęcia mass media,
co odzwierciedla nie tylko ich olbrzymi zasięg, ale również potężną siłę
oddziaływania społecznego137. Chociażby z tej przyczyny ich stały monitoring przez służby i instytucje państwowe stał się faktem już wiele lat temu.
Przydatność radia i telewizji jako otwartych źródeł informacji stale
rośnie. Dzieję się tak, gdyż udział programów informacyjnych i publicystycznych w stosunku do programów i audycji czysto rozrywkowych stale
się zwiększa. Olbrzymie znaczenie miało pojawienie się kanałów wyłącznie
informacyjnych, wyodrębnionych z ramówki doczasowych stacji (tyczy się to
przede wszystkim telewizji). Kanały te w większości podzielić można na dwie
grupy – skoncentrowane na podawaniu informacji o charakterze społeczno-politycznym oraz inansowo-politycznym. Jeśli chodzi o telewizję, to samo
pojęcie kanałów informacyjnych jest stosunkowo nowe. Najczęściej opisuje
się je jako wyspecjalizowane kanały telewizyjne, na których serwisy informacyjne i programy publicystyczne są nadawane przez całą dobę. Najnowsze
wydarzenia są prezentowane systematycznie, a bloki informacyjne i publicystyka przeplatane są analizami sytuacji politycznej, społecznej i gospodarczej oraz ilmami dokumentalnymi i reportażami. Kanały informacyjne
podzielić można na publiczne oraz prywatne. Wśród tych pierwszych
najbardziej wszechstronnym i najefektywniej zorganizowanym jest bez
136
137
Nauka Polska [w:] http://nauka-polska.pl/index.shtml [dostęp: 22 lipca 2014].
K. Radwaniak, P.J. Wrzosek, Biały wywiad w Policji…, s. 123.
4. Radio i telewizja
73
wątpienia BBC (British Broadcasting Corporation – Brytyjska Korporacja
Nadawcza), mająca, jak już wcześniej wspomniano, spore doświadczenie
w monitoringu mediów na potrzeby brytyjskiego wywiadu. Kanał BBC
World News dostępny jest na całym świecie, zaś BBC News na terenie
Wielkiej Brytanii. Oba kanały charakteryzują się selekcją informacji (tzw.
gatekeeping) dokonywaną na innych zasadach (przede wszystkim udziałem
informacji regionalnych). Podobnie sytuacja wygląda w wypadku innych
publicznych nadawców. Przykładowo polski kanał TVP Info kładzie nacisk
na przekazywanie informacji ze swojego kraju (regionu). Identycznie sytuacja wygląda w przypadku stacji komercyjnych, inansowanych ze środków prywatnych. Największym kanałem tego typu jest CCN International
oraz CNN przeznaczonym dla odbiorców amerykańskich. Ponadto wymienić warto kanały takie, jak Fox News Chanel, Sky News, Al-Arabija czy
Al-Dżazira (działający również w wydaniu międzynarodowym – Al Jazeera
English). W Polsce najpopularniejszymi komercyjnymi kanałami informacyjnymi są TVN24 oraz Polsat News138. Warto podkreślić, iż współcześnie
każdy z tego typu kanałów dysponuje również bardzo rozbudowanym internetowym portalem informacyjnym, aktualizowanym na bieżąco. Dzięki
temu możliwa jest nie tylko znacznie szybsza i pełniejsza analiza przekazu,
ale również zdecydowanie łatwiejsze staje się wychwycenie różnic, z pozoru
nieistotnych szczegółów oraz kontekstu, komunikatu – w szczególności
takiego, który został wytworzony w ramach obcego kręgu kulturowego.
Warto zauważyć, że w kontekście stałego monitoringu międzynarodowych mediów niemałe znaczenie ma wykorzystanie potencjału największych
krajowych nadawców. Współcześnie rozwiązanie takie wydaje się szczególnie
interesujące w kontekście potencjalnych scenariuszy prowadzenia nowoczesnej wojny informacyjnej. Obecnie agencje informacyjne o charakterze globalnym gromadzą informacje pochodzące od innych światowych nadawców
i z własnych źródeł, a następnie przetwarzają je i dystrybuują jako niezależne, przy czym zazwyczaj w formacie i kontekście wygodnym dla interesu
własnego kraju. Dlatego też podmioty te z jednej strony mogą być wykorzystywane do skutecznego kreowania opinii, z drugiej zaś występować w roli
potężnego narzędzia wywiadu jawnoźródłowego, zdolnego do nadawania
komunikatów moderowanych i badania oddźwięku, jaki powstaje globalnie. Wydaje się to zagadnieniem o fundamentalnym znaczeniu, zwłaszcza
w epoce globalizacji i w dziedzinie współczesnego wywiadu, działającego
na szczeblu strategicznym139.
138
K. Liedel, T. Serain, Otwarte źródła informacji.., s. 66-67.
Globalna telewizja informacyjna i wywiad jawnoźródłowy [w:] http://obserwatorpolityczny.
pl/?p=1655#comments [dostęp: 2 września 2014].
139
74
III. Wybrane otwarte źródła informacji
Analizując rolę radia i telewizji we współczesnym białym wywiadzie,
warto pochylić się również nad rozwojem metodyki pracy dziennikarskiej służącej do zdobywania informacji przekazywanych za ich pośrednictwem. Coraz częściej są to bowiem metody i techniki zbliżone do stosowanych przez policję i służby specjalne w ramach pracy operacyjnej.
Wykorzystanie chociażby ukrytej kamery czy prowokacji dziennikarskiej
powoduje, że informacje zdobyte w ten sposób mogą być naprawdę cenne
(nie tylko z punktu widzenia wywiadowczego, ale również procesowego).
Dlatego też telewizja wydaje się bardzo przydatnym otwartym źródłem
informacji, jeśli chodzi o wykorzystanie go w policji140. W tym kontekście
warto zwrócić również uwagę na fakt, że oprócz wykorzystania radia i telewizji w charakterze otwartych źródeł informacji w trakcie analizy materiałów dotyczących konkretnych spraw czy nawet rutynowego ich monitoringu przez odpowiednie komórki, spełniają one jeszcze jedną istotną rolę
(w szczególności w policji). Chodzi tu o „wychwytywanie” informacji na
temat zdarzeń kryminalnych, przestępstw i różnego rodzaju zagrożeń dla
bezpieczeństwa państwa na bieżąco, poza pracą o charakterze analitycznym
– również w czasie pozasłużbowym. Uzyskane w ten sposób prawidłowo
udokumentowane i szybko przekazane informacje mogą stanowić spory
i przydatny wkład w całość procesu analitycznego141.
5. Ogólnie dostępne rejestry i dokumenty
Jednym z fundamentów każdego współczesnego państwa demokratycznego jest prawo do szerokiego dostępu do informacji publicznej. Pozwala
to na zapewnienie stosunkowo dużej transparentności poczynań administracji publicznej. Skutkiem tego każdy przeciętny obywatel z założenia ma możliwość wglądu do ogromnej liczby rejestrów, ewidencji oraz
informatorów zawierających dane, częstokroć bardzo cenne z wywiadowczego punktu widzenia. Dzięki nim możliwa jest np. ocena kondycji inansowej interesującego nas przedsiębiorstwa czy ustalenie składu
osobowego zarządu organizacji pozarządowej. Pozwala to na wskazanie oraz udowodnienie wielu powiązań personalnych i inansowych czy
zgromadzenie danych umożliwiających zbudowanie gospodarczego tła
analizowanego problemu.
Największym i najczęściej wykorzystywanym w Polsce tego typu zbiorem
danych jest Krajowy Rejestr Sądowy (KRS). Składa się on z trzech osobnych
140
141
K. Liedel, T. Serain, Otwarte źródła informacji.., s. 66.
K. Radwaniak, P. J. Wrzosek, Biały wywiad w Policji…, s. 123.
5. Ogólnie dostępne rejestry i dokumenty
75
działów. Pierwszy z nich to rejestr przedsiębiorców (a więc różnego rodzaju
spółek), drugi zawiera spis dłużników niewypłacalnych. Trzeci to rejestr stowarzyszeń, organizacji społecznych i zawodowych, publicznych zakładów
opieki zdrowotnej oraz fundacji. Aby uzyskać szczegółowe dane o interesującym nas podmiocie (przez internet sprawdzić można tylko podstawowe informacje) należy zapoznać się z pełną dokumentacją znajdującą się
w Sądzie Rejonowym terytorialnie właściwym ze względu na główną siedzibę
podmiotu. Akta są udostępniane w czytelniach, po zamówieniu złożonym
osobiście lub drogą telefoniczną. Zazwyczaj dokumenty dostępne są dzień
po ich złożeniu. Zamówienia dokonuje się na podstawie nazwy poszukiwanego podmiotu i jego numeru KRS. Można go ustalić za pomocą internetowej wyszukiwarki Ministerstwa Sprawiedliwości (http://krs.ms.gov.pl),
ponieważ w KRS zamieszczane jest wiele szczegółowych danych (a ich udostępnienie jest ustawowym obowiązkiem podmiotów tam igurujących), co
stanowi cenny zasób wiedzy na temat podmiotów znajdujących się w zainteresowaniu służb lub wywiadowni gospodarczych. W praktyce analiza
akt KRS i weryikacja pozyskanych stamtąd danych stanowi podstawowy
element białego wywiadu ukierunkowanego na informacje o charakterze
ekonomicznym142.
Kolejną ważną bazą, udostępnianą przez wójtów, burmistrzów i prezydentów miast, jest Ewidencja Działalności Gospodarczej (EDG). Zawiera
ona wiele informacji na temat osób prowadzących działalność gospodarczą
(w tym również na podstawie koncesji i zezwoleń). W EDG możemy znaleźć
dane zawierające m.in.: imię i nazwisko przedsiębiorcy, dane irmy, którą
prowadzi (a także irm, które prowadził w przeszłości), numer PESEL, datę
urodzenia, adres zamieszkania i siedziby oddziałów (byłych i aktualnych),
datę rejestracji (i wyrejestrowania) działalności czy przedmiot działalności.
Zazwyczaj dane te udostępniane są również na stronach internetowych miast
i gmin, a zaimplementowana wyszukiwarka ułatwia ich znalezienie. Warto
również dodać, że w formie elektronicznej (https://www.ceidg.gov.pl) istnieje również Centralna Ewidencja Informacji o Działalności Gospodarczej,
prowadzona przez Ministerstwo Gospodarki.
Rejestr REGON (akronim od Rejestr Gospodarki Narodowej) prowadzony
przez Główny Urząd Statystyczny jest kolejną bardzo istotną otwartą bazą
informacji. Figurują w niej wszystkie osoby prawne, jednostki organizacyjne
nieposiadające osobowości prawnej, osoby izyczne prowadzące działalność
gospodarczą, a także wszystkie jednostki lokalne tych podmiotów. Znajomość
numeru REGON lub NIP (Numer Identyikacji Podatkowej) pozwala
142
K. Turaliński, Wywiad gospodarczy i polityczny. Metodyka, taktyka i źródła pozyskiwania informacji, Radom 2011, s. 63-69.
76
III. Wybrane otwarte źródła informacji
uzyskać informacje dzięki internetowej wyszukiwarce (http://stat.gov.pl/
regon). Oba numery są jawne, zaś irmy, osoby izyczne i prawne, a także
inne podmioty, często umieszczają je na swoich stronach internetowych.
Innym przydatnym otwartym źródłem są księgi wieczyste (KW), prowadzone w celu ustalenia stanu prawnego nieruchomości. Dzięki digitalizacji
danych możliwy jest wgląd do ich treści za pośrednictwem witryny internetowej Ministerstwa Sprawiedliwości (http://ekw.ms.gov.pl). Wcześniej
konieczna była wizyta we właściwym terytorialnie Sądzie Rejonowym. Aby
jednak korzystać z tej bazy, konieczna jest znajomość numeru KW. Można
go ustalić we właściwym terytorialnie Starostwie Powiatowym (w wydziale
właściwym rzeczowo dla zagadnień geodezji, kartograii i katastru), podając adres nieruchomości. Dzięki temu możliwy staje się wgląd do dokładnych akt gruntów lub budynków. Numer ten nie podlega ochronie prawnej
i udostępniany jest wszystkim zainteresowanym. Wgląd do ksiąg wieczystych
nie wymaga również wskazywania interesu prawnego ani żadnych dodatkowych zezwoleń. Podobnie jak w przypadku dostępu do wszelkich innych
akt sądowych jest też bezpłatny. Księga wieczysta podzielona jest na kilka
działów, a każdemu z nich przyporządkowane są inne wpisy tematyczne.
Można znaleźć tam informacje na temat aktualnych i poprzednich właścicieli nieruchomości, ograniczeń w rozporządzaniu nieruchomością, praw
i roszczeń, a także obciążeń hipotecznych143.
Wartym uwagi jest również Monitor Sądowy i Gospodarczy (MSiG),
będący ogólnopolskim dziennikiem urzędowym, w którym publikuje się
obwieszczenia i ogłoszenia wymagane przez Kodeks postępowania cywilnego, Kodeks spółek handlowych, ustawę o Krajowym Rejestrze Sądowym
oraz inne przepisy. Warto zauważyć, że każdy wpis do rejestru przedsiębiorców musi być ogłoszony w MSiG. Korzystanie z bazy danych możliwe jest
przez internet za pośrednictwem wyszukiwarki znajdującej się na stronie
Ministerstwa Sprawiedliwości (http://pdi.ms.gov.pl). Dostęp do publikatora
wymaga jednak rejestracji. W oparciu o dane pochodzące z MSiG działa
wiele serwisów o charakterze prawno-gospodarczym (np. Legalis – http://
www.legalis.pl).
Oprócz wyżej wymienionych publicznych baz danych istnieje jeszcze
wiele prywatnych serwisów ułatwiających pozyskiwanie informacji ze źródeł otwartych. Takie wyspecjalizowane podmioty odpłatnie pośredniczą
w uzyskiwaniach odpisów – w imieniu zleceniodawcy realizując zamówienia
i dostarczając dokumenty pod wskazany adres. Jednym z takich serwisów
jest np. http://www.krs-odpisy.pl. Można zamówić tam odpisy informacji
143
K. Turaliński, Wywiad gospodarczy i polityczny. Metodyka, taktyka i źródła pozyskiwania informacji, Radom 2011, s. 71-72.
5. Ogólnie dostępne rejestry i dokumenty
77
m.in. z KRS, EDG, KW, Rejestru Dłużników Niewypłacalnych czy też
Rejestru Zastawów144.
Warto dodać, że dostęp do dokumentów publicznych możliwy jest za
pomocą wyżej wymienionych baz i rejestrów, ale również na zasadach określonych przez ustawę o dostępie o informacji publicznej145. Prawo do informacji publicznej pozwala na wgląd do dokumentów urzędowych, korzystanie
z już przetworzonych przez administrację danych oraz dostęp do posiedzeń
kolegialnych organów władzy publicznej pochodzących z powszechnych
wyborów146. Wbrew pozorom liczba podmiotów zobligowanych do udostępniania informacji publicznej nie jest wcale mała i nie ogranicza się jedynie
do organów władzy publicznej. Obejmuje ona również organy samorządów
gospodarczych i zawodowych, podmioty reprezentujące Skarb Państwa oraz
państwowe i samorządowe osoby prawne (lub jednostki organizacyjne),
a także wszelkie podmioty, które wykonują zadania publiczne lub dysponują majątkiem publicznym. Jak więc widać, w grupie tej znajduje się sporo
komercyjnych irm i przedsiębiorstw kooperujących w mniejszym lub większym stopniu z administracją państwową. Oprócz tego, do udostępniania
informacji publicznej zobligowane są również organizacje związkowe oraz
organizacje reprezentujące pracodawców147. Informację uzyskać można,
składając pisemne zapytanie w wybranym urzędzie, wysyłając je drogą
e-mailową lub też korzystając ze specjalnego urzędowego publikatora teleinformatycznego – Biuletynu Informacji Publicznej (BIP). Jest to niezwykle przydatne narzędzie wyszukiwania informacji publicznych, gdyż tworzy ujednolicony system stron internetowych, zbudowanych wedle jednego
schematu. Ułatwia to wydatnie dostęp do konkretnych danych (np. struktury
organizacyjnej, danych personalnych kierownictwa czy danych adresowych).
Istnieje również główna strona, na której udostępniane są adresy stron
BIP podmiotów zobowiązanych do prowadzenia Biuletynu oraz podstawowe dane teleadresowe tych podmiotów. Dostęp do informacji o instytucjach jest możliwy przez spis podmiotów, mapę oraz moduł wyszukujący148.
W kontekście dostępu do informacji publicznej wspomnieć należy również o dokumentach gromadzonych w czasie przetargów. Dostęp do nich
sankcjonuje Prawo zamówień publicznych149. Podlegają one udostępnieniu
144
K. Radwaniak, P.J. Wrzosek, Biały wywiad w Policji…, s. 126.
Ustawa z dnia 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej (Dz.U. 2001
nr 112 poz. 1198).
146
Ibidem, art. 3.
147
Ibidem, art. 4, pkt. 1.
148
Biuletyn Informacji Publicznej [w:] http://www.bip.gov.pl [dostęp: 14 lipca 2014].
149
Ustawa z dnia 29 stycznia 2004 r. Prawo zamówień publicznych (Dz.U. 2004 nr 19
poz. 177), art. 25.
145
78
III. Wybrane otwarte źródła informacji
na zasadach dostępu do informacji publicznej. Osoba występująca o wgląd
w akta ma prawo wskazać miejsce, gdzie chce to uczynić, poprosić o wysłanie kopii pocztą, faksem lub też e-mailem. Co ważne, wiele istotnych i bardzo szczegółowych informacji jest podawanych przez zamawiającego już na
etapie samego ogłoszenia. Są one zawarte w dokumencie pt. „Specyikacja
istotnych warunków zamówienia”, który jest zawsze w formie elektronicznej umieszczony na stronie podmiotu zamawiającego. Warto dodać, że od
osoby zainteresowanej dokumentacją przetargową nie można żądać interesu prawnego, z powodu którego chciałaby się zapoznać ze wskazanymi
informacjami. Oczywiście wgląd do dokumentów nie jest nieograniczony,
gdyż jawność niektórych umów może być wyłączona na podstawie przepisów o ochronie informacji niejawnej lub też na podstawie innych tajemnic
(np. przedsiębiorstwa, bankowej, handlowej czy notarialnej) ustawowo chronionych150. Podkreślić należy również fakt, że zarówno w tym przypadku,
jak i w ogóle, nieudostępnienie informacji publicznej nieobjętej tajemnicą
grozi sankcjami karnymi (w tym do roku pozbawienia wolności)151. Pokazuje
to, jak w demokratycznym państwie prawa silna (przynajmniej w teorii) jest
pozycja obywatela i jak duże są możliwości nieskrępowanego pozyskiwania
informacji od instytucji państwowych.
Inną ważną bazą informacji publicznej są systemy Orka oraz Orka 2
zawierające bazę interpelacji, zapytań, pytań i oświadczeń poselskich.
Częstokroć poruszane tam tematy mają ogromne znaczenie dla bezpieczeństwa i obronności państwa. Dostęp do obydwu archiwów można uzyskać poprzez oicjalną stronę internetową Sejmu RP152. Z witryny tej można
pobrać również wiele wysokiej jakości analiz i opracowań sporządzanych
przez Biuro Analiz Sejmowych153.
Największą, najbardziej uniwersalną i przejrzystą platformą do eksploatacji danych publicznych z wielu różnych otwartych źródeł, jest jednak powstałe
w 2014 roku Centralne Repozytorium Informacji Publicznej (https://danepubliczne.gov.pl). W założeniu twórców Centralne Repozytorium ma stać się
otwartym narzędziem informatycznym, ułatwiającym dostęp i powszechne
wykorzystanie tzw. elementów zasobu informacyjnego jednostek administracji publicznej (a więc m.in. ich raportów, sprawozdań, prezentacji
czy faktur). Z perspektywy użytkownika platforma ma umożliwiać proste
150
K. Radwaniak, P.J. Wrzosek, Biały wywiad w Policji…, s. 128.
Ustawa z dnia 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej (Dz.U. 2001 nr
112 poz. 1198), art. 23.
152
Archiwum [w:] http://www.sejm.gov.pl/Sejm7.nsf/page/achiwum [dostęp: 14 lipca
2014].
153
Publikacje Biura Analiz Sejmowych [w:] http://www.sejm.gov.pl/Sejm7.nsf/publikacjeBAS.xsp [dostęp: 14 lipca 2014].
151
6. Geoinformacja
79
i intuicyjne dotarcie z jednego miejsca do zasobów informacyjnych pochodzących od wielu różnych instytucji. Dzięki ujednoliconemu standardowi
metadanych154 możliwa jest również szybka i wydajna analiza zawartych
tam informacji przy użyciu oprogramowania analitycznego oraz bezpośrednie wykorzystanie ich do budowy aplikacji mobilnych. Każdy użytkownik
może przeszukiwać zasoby informacyjne wedle kryterium podmiotowego,
po kategoriach lub słowach kluczowych oraz przy użyciu wyszukiwarki. Po
wyszukaniu ma on dostęp do metadanych oraz linków powiązanych z zasobami i jednostkami informacji publicznej. Użytkownik może także założyć
konto w CRIP, jeśli chce tworzyć swoje indywidualne zestawienia zasobów
informacyjnych lub mieć dostęp do swojej historii wyszukiwań. Korzystanie
z Centralnego Repozytorium jest możliwe także przez interfejs programistyczny (API), który został udostępniony z myślą o profesjonalistach – twórcach aplikacji i usług155. CRIP daje więc ogromne możliwości, jeśli chodzi
o prowadzanie w pełni zautomatyzowanego wywiadu jawnoźródłowego.
Warto zauważyć, że niemałym ułatwieniem w przeszywaniu ogólnodostępnych rejestrów znaczenia mają portale obywatelskie, których głównym celem jest ułatwienie społecznej kontroli nad administracją publiczną.
W polskich warunkach najlepszym przykładem tego typu witryny może
być mojePaństwo.pl, będące otwartym zestawem aplikacji (ang. open source
sotware)156. Ze względu na bardzo dużą liczbę funkcjonalności jest on świetnym narzędziem do przeszukiwania publicznych raportów i sprawozdań
(np. raportów NIK, oświadczeń majątkowych posłów i senatorów czy rejestru ich korzyści). Co ważne, portal bardzo dobrze współpracuje z wyszukiwarką Google, przez co już z jej poziomu możliwe jest wyszukanie wielu
przydatnych informacji (chociażby dotyczących podmiotów igurujących
w KRS). Ponadto serwis wyposażony jest w proste narzędzia analityczne,
pozwalające m.in. na automatyczną wizualizację wyszukanych powiązań
osobowych i kapitałowych.
6. Geoinformacja
Geoinformacja to dziedzina geograii zajmująca się zbieraniem, pozyskiwaniem, gromadzeniem, przetwarzaniem, przesyłaniem, analizą, interpretacją
danych geoprzestrzenych (a więc informacji o położeniu, geometrycznych
154
Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 12 marca 2014 r. w sprawie Centralnego Repozytorium Informacji Publicznej (Dz.U. 2014 poz. 361), § 6.
155
P. Kozłowski, CRIP – wszystkie dane publiczne w jednym miejscu [w:] http://datablog.
pl/2014/05/21/crip-dane-publiczne-jednym-miejscu [dostęp: 29 sierpnia 2014].
156
O portalu [w:] http://mojepanstwo.pl/oportalu [dostęp: 22 sierpnia 2014].
80
III. Wybrane otwarte źródła informacji
własnościach i przestrzennych relacjach obiektów zlokalizowanych na
ziemi). Jako, że dane te są w znacznej większości bezpłatnie udostępniane,
korzystanie z opracowań geoinformacyjnych może być jedną z ważniejszych
technik białego wywiadu. Podstawowym narzędziem geoinformacyjnym
jest System Informacji Geograicznej (ang. Geographic Information System
– GIS). Jest to system informacyjny służący do wprowadzania, gromadzenia, przetwarzania oraz wizualizacji danych geograicznych, którego jedną
z funkcji jest wspomaganie procesu decyzyjnego. Każdy system GIS składa
się z bazy danych geograicznych, sprzętu komputerowego, oprogramowania oraz twórców i użytkowników. Szeroką grupę zastosowań GIS stanowi
wszelkiego typu ewidencja – gruntów, budynków (wszelkiego rodzaju zasobów). Szczegółowe informacje tego typu wykorzystują urbaniści, geodeci,
konstruktorzy. Zastosowanie warstwowej organizacji map umożliwia łatwą
modyikację jedynie wybranych obiektów, bez konieczności przerysowywania całej mapy. Komputerowa ewidencja własności gruntów z powodzeniem może zastąpić tradycyjną, prowadzoną za pomocą rejestrów i map
geodezyjnych (katastralnych). Inną grupę zastosowań stanowi wykorzystanie GIS do przetwarzania informacji o lokalizacji wszelkiego rodzaju zjawisk, zwłaszcza tych cechujących się znaczną zmiennością w czasie. W tej
grupie zastosowań mieści się analiza danych o charakterze statystycznym,
takich jak np. zagrożenie przestępczością, występowanie chorób czy struktura użytkowania gruntów. Systemy te mogą również być bardzo wygodnym narzędziem do przetwarzania danych o infrastrukturze technicznej
terenu (m.in. o sieciach wodociągowych, gazowniczych, energetycznych
czy liniach komunikacyjnych)157. Dane z omawianych systemów zazwyczaj
udostępniane są na zasadzie komercyjnej, niemniej jednak dzięki organizacjom takim jak Open Source Geospatial Fundation możliwe jest również
darmowe ich wykorzystanie. Fundacja ta wspiera i tworzy bowiem wysokiej
jakości otwarte oprogramowanie GIS158.
Oprócz zaawansowanych narzędzi, jakie daje GIS, istnieje też wiele portali udostępniających mapy oraz zdjęcia satelitarne. W polskiej cyberprzestrzeni największym i najprzydatniejszym z nich jest bez wątpienia Geoportal
powstały w roku 2005, kiedy Główny Urząd Geodezji i Kartograii rozpoczął
realizację projektu GEOPORTAL.GOV.PL. W wyniku prac stworzono stronę
internetową pozwalającą na dostęp do wielu geograicznych baz danych.
Jako że informacja przestrzenna była wykorzystywana niemal we wszystkich sektorach gospodarki – m.in. w rolnictwie, leśnictwie, budownictwie,
a także w administracji państwowej oraz działalności podmiotów prywatnych,
157
158
K. Liedel, T. Serain, Otwarte źródła informacji…, s. 69-71.
OSGeo [w:] http://www.osgeo.org [dostęp: 15 lipca 2014].
7. Internet
81
zdecydowano się na dalszy rozwój projektu. Obecnie dostępna jest już druga,
rozbudowana wersja witryny – Geoportal 2. Powstała ona w wyniku kolejnego etapu projektu zrealizowanego w 2009 roku i dała dostęp online do
aktualnej i dokładnej informacji przestrzennej, obejmującej dane o środowisku geograicznym, obiektach i zjawiskach w całej przestrzeni geograicznej159.
Innymi przydatnymi serwisami, dającymi dostęp do map i zdjęć satelitarnych, są m.in. maps.google.pl, bing.com/maps czy targeo.pl. Zwłaszcza
ten ostatni serwis jest niezwykle przydatny w szybkim lokalizowaniu budynków, gdyż zawiera mapy z trójwymiarowym obrysem obiektów. Ponadto
wyjątkowo przydatną usługą, zwłaszcza podczas doraźnego planowania operacyjnego, jest Google Street, udostępniająca zdjęcia ulic wykonywanych
z pespektywy samochodu. Zbiór fotograii jest ogromny, gdyż zawiera większość metropolii i miast na świecie. Niezwykle przydatnym źródłem informacji, zwłaszcza w kontekście rozpoznania wojskowego, są również serwisy
internetowe udostępniające mapy z naniesionymi aktualnymi pozycjami
wojsk. Przyjmują one zarówno formę stron internetowych, jak i aplikacji
zintegrowanych z serwisami społecznościowymi takimi, jak np. Facebook,
Twitter czy VK160.
W tym kontekście wymieć należy również bardzo przydatną usługę
online, jaką jest Wigle.net. Jej zadaniem jest konsolidacja informacji o lokalizacji sieci bezprzewodowych na całym świecie oraz ich zapisywanie w centralnej bazie danych. Serwis umożliwia wyszukiwanie sieci Wi-Fi na podstawie współrzędnych geograicznych, adresu lub nazwy sieci. Usługę można
bardzo efektywnie wykorzystać podczas lokalizowania konkretnych osób.
Serwis znalazł szerokie zastosowanie w pracy tzw. skip tracerów (tj. poszukiwaczy dłużników, którzy uchylają się od spłaty należności, a miejsce ich
pobytu jest trudne do ustalenia).
7. Internet
Bez wątpienia internet jest najbardziej unikatowym źródłem informacji.
W zasadzie powinien być on rozpatrywany w tym względzie na dwóch płaszczyznach. Po pierwsze – jako swoiste metaźródło informacji nie tylko opisujące i porządkujące źródła wymienione wcześniej, lecz także zawierające
159
Informacje ogólne [w:] http://geoportal.gov.pl/web/guest/o-geoportalu/informacje-o-projekcie/informacje-ogolne [dostęp: 15 lipca 2014].
160
Dobrym przykładem może być rosyjski portal Military Maps (http://militarymaps.
info), dedykowany wojnie na Ukrainie – Liveuamap (http://liveuamap.com), czy też aplikacja Soviet Military Maps Free (https://play.google.com/store/apps/details?id=com.atlogis.
sovietmaps.free&hl=pl).
82
III. Wybrane otwarte źródła informacji
w sobie informacje z nich pochodzące (będąc tym samym gigantycznym
repozytorium). W tym sensie internet to swego rodzaju cyfrowy pas transmisyjny między nowoczesnymi mediami a ich odbiorcami. Mamy więc
internetowe wydania prasowe, elektroniczne wersje książek i dokumentów, internetowe stacje telewizyjne i radiowe czy portale geoinformacyjne.
Po drugie – internet to potężne źródło informacji samo w sobie. Serwisy
społecznościowe, blogi czy wreszcie obszar głębokiego internetu to niewyobrażalna ilość danych, którą, co ważne, przy odpowiedniej wiedzy i środkach można przeszukiwać w sposób (w coraz większym stopniu) zautomatyzowany. Ciągły rozwój technologii cyfrowych powoduje, że internet
nieustannie ewoluuje, rozrasta się i daje niemal nieograniczone możliwości
transmisji, przechowywania i wyszukiwania danych. Coraz większa liczba
funkcjonalności sprawia, że informacje, które można ściągnąć z sieci, stają
się znacznie bardziej aktualne, kompletne i multidyscyplinarne.
Mimo że internet dla młodszych pokoleń wydaje się rzeczą naturalną,
a obsługa narzędzi umożliwiających jego eksplorację intuicyjna, to dotarcie
do niektórych danych nie jest łatwe. Zwłaszcza dla zwykłych użytkowników,
niemających większej wiedzy na temat budowy i zasad działania sieci. Dzieje
się tak, gdyż internet podzielić można zasadniczo na dwa obszary. Pierwszy
z nich, objętościowo znacznie mniejszy, to zbiór ogólnodostępnych stron
internetowych, forów, witryn i portali, których adresy są zindeksowane
i osiągalne za pośrednictwem popularnych wyszukiwarek internetowych.
Drugi obszar to tak zwany głęboki internet161, a więc cała reszta danych
znajdująca się w globalnej sieci, niedostępnych jednak z poziomu zwykłej
przeglądarki internetowej ze względu na brak ich indeksacji (informacji
o ich istnieniu będącej w posiadaniu wyszukiwarek). Eksploracja zarówno
jednego, jak i drugiego obszaru jest niezwykle przydatna dla wywiadu jawnoźródłowego.
W odniesieniu do zaawansowanego przeszukiwania treści sieci używa się
w literaturze informatycznej określenia tzw. kopanie w danych (ang. data
mining), zaś algorytmy ich wyszukiwania są przedmiotem wielu opracowań
161
Głęboki internet (ang. Deep Web) – nazywany również ukrytym lub niewidzialnym
internetem, to potoczne określenie zasobów internetu, które są bardzo słabo albo wcale
indeksowane przez wyszukiwarki internetowe. Są to przede wszystkim bazy danych o dynamicznie zmieniającej się zawartości (na którą wpływ bezpośredni mają ich użytkownicy),
a także prywatne witryny (fora, serwisy aukcyjne itp.) o dynamicznej zawartości. Dostęp do
części z nich uzyskać można wyłącznie po wcześniejszej rejestracji w bazie użytkowników
bądź wniesieniu określonych opłat. Co ważne, aby połączyć się z tego typu stroną, należy
znać jej dokładny adres. Zob.: Invisible or Deep Web: What it is, How to ind it, and Its
inherent ambiguity [w:] http://www.lib.berkeley.edu/TeachingLib/Guides/Internet//InvisibleWeb.html [dostęp: 23 lipca 2014].
7. Internet
83
naukowych. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest brak wiedzy internautów
o zasobach oraz technikach ich wyszukiwania, cenzura internetu wprowadzana przez niektóre państwa, komercjalizacja internetu oraz negatywne
skutki możliwości indywidualizacji przez użytkownika dostarczanych mu
treści. Aby w pełni korzystać z danych zawartych w sieci, trzeba dobrze
opanować techniki zaawansowanego wyszukiwania informacji. Wymaga
to zastosowania tzw. strategii Via he Web polegającej na użytkowaniu
różnych narzędzi wyszukiwaczowych162 i to w sposób zaawansowany (tzn.
poprzez ciągłe wykorzystywanie operatorów logicznych oraz tzw. instrukcji wyszukiwarki), co pozwala na dotarcie do ukrytego internetu poprzez
wielowarstwowe i wieloetapowe przeszukiwanie sieci163. W tym kontekście
warto zwrócić uwagę, że nawet techniki wykorzystania opcji wyszukiwania
zaawansowanego w niezwykle popularnych i w pełni darmowych wyszukiwarkach doczekały się odrębnych i stosunkowo obszernych poradników,
właśnie w zakresie prowadzenia białego wywiadu164. Wśród najbardziej
znanych i najczęściej używanych wyszukiwarek wymienić należy takie, jak
amerykańskie Google i Bing, chińskie Baidu czy rosyjski Yandex, a także
silniki klastrowe takie jak Carrot2 czy iSeek. Ponadto warto zauważyć, iż
istnieje wiele narzędzi przygotowanych z myślą o specjalistach zajmujących się białym wywiadem. Jak już wspomniano wcześniej, są to rozbudowane aplikacje wspomagające wyszukiwanie, katalogowanie, weryikowanie
i łączenie informacji pochodzących z internetu, w tym również z jego ukrytej, nieindeksowanej części165. Co ciekawe, tego typu instrumentarium jest
częstokroć tworzone i udostępniane przez samych infobrokerów166.
Nie da się jednak ukryć, że nawet bez stosowania zaawansowanych technik wyszukiwania oraz specjalistycznych aplikacji analitycznych za pośred162
Przykładem takich rozwiązań są m.in. wyszukiwarki ludzi takie, jak np. 123people.
com, namechk.com, UserSherlock.com czy Pipl.com pozwalające na szybkie wyszukiwanie
nazwiska, adresów e-mail czy loginów w różnych, rozproszonych bazach danych. Na podobnej zasadzie działają również wyszukiwarki WHOIS (domen).
163
D. Mider, Partycypacja polityczna w Internecie, Warszawa 2008, s. 195-196.
164
M. Bazzell, Open Source Intelligence Techniques: Resources for Searching and Analyzing Online Information, January 2014, s. 1-26.
165
J. Gill, OpenMIND – precyzyjne narzędzie pozyskiwania informacji wywiadowczych
z otwartych źródeł, „Ochrona Mienia i Informacji” 2012, nr 1, s. 65-66.
166
Przykładem może być m.in. Oryon Environment, czyli rozbudowany zestaw aplikacji (stworzonych głównie w oparciu o język programowania Python) wspomagający procesy
gromadzenia i analizy informacji z otwartych źródeł. Naczelnym elementem pakietu jest
przeglądarka Oryon Browser, która została wyposażona w wyselekcjonowane dodatki oraz
linki do różnorodnych narzędzi wyszukiwania i wszechstronnego rekonesansu. Szerzej zob.:
Oryon Environment: Open Source Intelligence (OSINT) Framework [w:] http://miis.pl/osintoryon-env [dostęp: 16 września 2014].
84
III. Wybrane otwarte źródła informacji
nictwem internetu można zdobyć olbrzymią ilość przydatnych informacji.
Jak już wspomniano powyżej, większość wymienionych rejestrów i ewidencji posiada własne wyszukiwarki, pozwalające na dostęp w trybie online
do zdigitalizowanej części (a przynajmniej do jej większości) dokumentów.
Do tego dodać należy blogi, słowniki, encyklopedie internetowe, różnego
rodzaju komercyjne repozytoria czy serwisy społecznościowe.
Z punktu widzenia podmiotów wywiadowczych niezwykle wartościową
kategorią źródeł internetowych są właśnie serwisy społecznościowe. Z uwagi
na wyjątkowo bogaty i różnorodny zasób danych sztuka pozyskiwania z nich
informacji doczekała się już własnej nazwy. W literaturze anglojęzycznej
tego typu działalność określana jest jako SOCMINT (od ang. Social Media
Intelligence)167, co bez wątpienia uznać można za jedną z subdyscyplin
wywiadu jawnoźródłowego. Istnieje kilka rodzajów serwisów społecznościowych. Pierwszą i zdecydowanie najważniejszą grupą są portale towarzyskie. Służą one przede wszystkim do nawiązywaniu kontaktów (również
tych międzynarodowych) i komunikacji zwrotnej. Wśród nich, największym
i dającym najpełniejszą wiedzę o jego użytkownikach oraz ich powiązaniach
jest Facebook (https://www.facebook.com). Co prawda, analiza informacji
zawartych w proilach użytkowników nosi znamiona pracy operacyjnej (aby
osiągnąć maksymalną skuteczność, dobrze jest mieć na takim portalu własny
proil, stworzony np. przy użyciu legendy). Nie jest to jednak bezwzględnie koniecznie, gdyż istnieje wiele narzędzi zawierających skrypty, które
z poziomu źródła strony (na której znajduje się rozpracowywany proil) są
w stanie wydobyć niemal wszystkie przydatne dane168. Warto jednocześnie
dodać, że Facebook nieustannie rozwija własny silnik wyszukujący oparty
na mechanizmach tzw. analizy „Big Data” (czyli tzw. Facebook Graph
Search), dlatego też zastosowanie natywnej wyszukiwarki tego serwisu kryje
w sobie naprawdę olbrzymi potencjał. Niemniej jednak, pamiętać trzeba
o różnej i ciągle zmieniającej się popularności poszczególnych serwisów
społecznościowych. O ile bowiem na obszarze Europy czy USA najpopularniejszym serwisem jest właśnie Facebook, to np. w Rosji znacznie większym
zainteresowaniem cieszy się portal VK (https://vk.com – ros. ВКонтакте).
Portale społecznościowe są niezwykle przydatnym źródłem informacji nie
tylko z punktu widzenia cywilnych służb specjalnych oraz policji. Ze względu
na fakt, iż przekrój ich użytkowników jest bardzo różny, można wśród
167
D. Omand, C. Miller, J. Bartlett, Towards the Discipline of Social Media Intelligence
[w:] Open Source Intelligence in Twenty-First Century, Ch. Hobbes, D. Sailsbury (eds.), New
York 2014, s. 24-26.
168
Szerzej zob.: Custom Search Tools [w:] http://www.inteltechniques.com/links.html
[dostęp: 16 sierpnia 2014].
7. Internet
85
nich znaleźć także żołnierzy w służbie czynnej. Umieszczane przez nich
zdjęcia i wpisy umożliwiają nie tylko bardzo precyzyjne potwierdzenie
obecności konkretnych jednostek w danym regionie, ale ustalenie również
ich morale czy rodzaju aktualnie wykorzystywanego sprzętu i wyposażenia169. Niezwykle pomocne w takich przypadkach są tzw. metadane zawarte
w plikach graicznych. Na ich postawie można zazwyczaj ustalić dokładną
pozycję geograiczną i datę czy też nazwę i model urządzenia, jakim zostało
zrobione zdjęcie.
Kolejną grupą są serwisy networkingowe, np. Goldenline (http://www.
goldenline.pl) czy LinkedIn (https://pl.linkedin.com), których celem jest
umożliwienie kontaktów biznesowych oraz uczestnictwa w grupach tematycznych lub branżowych. Wyróżnić można również portale nastawione na
publiczne udostępnianie konkretnych treści. Najpopularniejszym z nich jest
YouTube.com, zawierający ilmy umieszczane przez użytkowników z całego
świata. Obok tych o charakterze szkoleniowym bądź będących zapisem branżowych spotkań i konferencji, wiele nagrań ma ogromną wartość dowodową
i dokumentalną. Nierzadko ich analiza zwieńczona była ustaleniem lokalizacji poszukiwanych terrorystów czy też źródła pochodzenia broni wykorzystywanej w danym konlikcie. Na portalu YouTobe.com, opiera się w dużej
mierze kolejna grupa ważnych z punktu wywiadowczego witryn, czyli serwisów dziennikarstwa obywatelskiego. Istotą ich funkcjonowania jest praca
dziennikarzy-amatorów, tworzących niczym nieskrępowane i niecenzurowane materiały ilmowe, relacje fotograiczne czy felietony i komentarze
społeczno-polityczne. Przykładami takich stron są Wikinews (http://pl.wikinews.org) czy Wiadomości 24 (http://www.wiadomosci24.pl). Inną istotną
grupą stron są fora dyskusyjne. Szczególnie wartościowe informacje znaleźć
można na tych branżowych, gdzie swe uwagi wymieniają zazwyczaj wysokiej
klasy specjaliści w jakieś dziedzinie, np. broni palnej (http://bron.iweb.pl).
Istotny jest też fakt, że grupują one internautów o określonych poglądach
i zainteresowaniach skoncentrowanych wokół poszczególnych tematów.
Wśród przydatnych witryn należy wymienić również blogi oraz mikroblogi,
czyli miejsca, w których użytkownicy internetu zamieszczają swoje przemyślenia lub dzielą się z innymi częstokroć bardzo niszową wiedzą (jako
169
Dobrym tego przykładem może być sytuacja z lipca 2014 roku, kiedy to rosyjscy
żołnierze, mimo zapewnień Kremla o ich neutralności, na portalu VK.com i Instagram,
zamieszczali wpisy i zdjęcia potwierdzające swój udział w walkach na wschodniej Ukrainie.
Zob.: Rosyjscy żołnierze chwalą się bombardowaniem Ukrainy [w:] http://www.defence24.pl/
news_rosyjscy-zolnierze-chwala-sie-bombardowaniem-ukrainy [dostęp: 16 sierpnia 2014],
zob. też: Wojsko rosyjskie było na Ukrainie w czasie katastrofy boeinga. Dowód? Selie żołnierza [w:] http://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/1,114871,16407705,Wojsko_rosyjskie_bylo_
na_Ukrainie_w_czasie_katastrofy.html [dostęp: 16 sierpnia 2014].
86
III. Wybrane otwarte źródła informacji
przykłady polskich witryn blogerskich można wymienić: www.blogger.com
czy http://www.salon24.pl). Dużo istotniejsze z punktu widzenia wywiadowczego są jednak tzw. mikroblogi. Najpopularniejszym serwisem mikroblogerskim jest obecnie Twitter (https://twitter.com). Zarejestrowany użytkownik może wysyłać i odczytywać tak zwane tweety, czyli krótkie wiadomości
tekstowe (maks. 140 znaków) oraz zdjęcia. Serwis jest obsługiwany również
na urządzeniach mobilnych, a jego monitoring pozwala nie tylko na śledzenie wypowiedzi wybranych osób (w tym również najważniejszych polityków
czy dziennikarzy), ale również na rejestrowanie w czasie rzeczywistym zmian
nastrojów społecznych (co pozwala na zbudowanie swoistego systemu wczesnego ostrzegania). W ostatnich latach w trakcie różnego rodzaju zamieszek, ale również walk zbrojnych, Twitter wielokrotnie stawał się źródłem
najświeższych informacji170.
Inną grupą serwisów wartych uwagi z punku widzenia pozyskiwania
informacji są encyklopedie internetowe oraz repozytoria (miejsca uporządkowanego przechowywania dokumentów)171. W tej kategorii najpopularniejszym serwisem jest bez wątpienia Wikipedia172 (http://pl.wikipedia.org) oraz
połączone z nią WikiLeaks (http://wikileaks.org). Godnym wymienienia są
również repozytoria takie, jak np. NewspaperARCHIVE.com, posiadający
bazę ponad 2 miliardów zdygitalizowanych artykułów prasowych, czy he
Wayback Machine (http://archive.org/web), gdzie dostępnych jest ponad
400 miliardów zarchiwizowanych, na przestrzeni lat, wersji stron internetowych z całego świata. Warto również wspomnieć o istnieniu serwisów umożliwiających dzielenie się opracowaniami naukowymi na każdy temat. Wśród
najpopularniejszych z nich wymienić trzeba chociażby Academia.edu, gdzie
znaleźć można liczne, w tym niezwykle profesjonalne, artykuły i poradniki
170
Duże znaczenie Twittera potwierdzają m.in. wydarzenia tzw. Arabskiej Wiosny, kiedy
to posłużył on do koordynacji działań powstańczych skierowanych przeciwko bliskowschodnim reżimom. Obecnie stały monitoring tego serwisu i wykorzystanie informacji z niego
płynących w analizie bieżącej wydaje się koniecznością, także w przypadku wszystkich nowoczesnych służb wywiadowczych. Szerzej zob.: J. Rovner, Intelligence in the Twitter Age, „International Journal of Intelligence and CounterIntelligence” 2013, no. 26, vol. 2, s. 260-271.
171
M. Karciarz, M. Dutko, Informacja w Internecie, Warszawa 2010, s. 16-17.
172
Wikipedia to serwis niezwykle przydatny, w szczególności jeśli chodzi o budowanie
szybkiego kontekstu analizowanego zagadnienia. Dzięki ciągłej aktualizacji i dużemu zaangażowaniu autorów, stanowi on cenne i uniwersalne źródło informacji. Nie należy jednak
zapominać o największym mankamencie tego serwisu, czyli ogromnej podatności na działania dezinformacyjne. Doskonałym przykładem może być sytuacja z 29 lipca 2014 roku,
kiedy to zmieniono dane dotyczące pułapu maksymalnego samolotu Su-25, w celu uwiarygodnienia lansowanej przez Kreml hipotezy o zestrzeleniu malezyjskiego Boeinga (lot MH-17)
przez ukraińską maszynę tego typu. Zob.: http://www.defence24.pl/news_kreml-o-katastroiemh17-nagly-wzrost-pulapu-su-25-w-wikipedii [dostęp: 17 sierpnia 2014].
7. Internet
87
związane z zagadnieniami dotyczącymi bezpieczeństwa. Pod tym względem
bardzo przydatnymi witrynami są portale umożliwiające użytkownikom
umieszczanie w spersonalizowanych katalogach różnego rodzaju plików.
W polskim internecie przykładem jednego z bardziej znanych może być
Chomikuj.pl, w którym zamieszczane są także liczne niecenzurowane materiały instruktażowe z zakresu bezpieczeństwa i wojskowości.
Także wymieniony wcześniej serwis WikiLeaks (ang. leak – „przeciek”)
może stanowić niezwykle cenne, z wywiadowczego punktu widzenia, źródło
informacji. Witryna ta umożliwia publikowanie w sposób anonimowy dokumentów rządowych i korporacyjnych przez informatorów chcących zasygnalizować działania niezgodne z prawem. Operatorzy tej witryny twierdzą,
iż niemożliwe jest wyśledzenie, skąd pochodzą wpisy, w związku z czym ich
autorzy nie ponoszą ryzyka związanego z ujawnianiem takich informacji.
W serwisie znaleźć więc można wiele upublicznionych dokumentów objętych klauzulą tajności173. Za najgłośniejsze publikacje uznać można te z roku
2010, kiedy to na WikiLeaks opublikowano blisko 100 tys. wojskowych dokumentów, dotyczących wojny w Afganistanie, zawierających raporty z walk
i incydentów z udziałem wojsk koalicji w całym kraju i ukazujących realne
straty cywilne, nieznane dotąd opinii publicznej. Wśród raportów znalazły
się szczegółowe sprawozdania z takich incydentów, jak polski ostrzał wioski
Nangar Khel czy niemieckie bombardowanie w Kunduz174. Do końca 2010
opublikowano również prawie 392 tys. dokumentów o wojnie w Iraku oraz
zamieszczono ponad 250 tys. depesz dyplomatycznych z amerykańskich
ambasad na całym świecie175.
Ciekawym źródłem informacji są również serwisy bezpośrednio dedykowane wywiadowi jawnoźródłowemu. Można znaleźć na nich wiele przydatnych porad i uwag na temat warsztatu pracy analityka pracującego na
źródłach otwartych, ale również sporo linków do potencjalnie interesujących
nas witryn. Dobrym tego przykładem jest m.in. osintinsight.com – jedno
z największych repozytoriów źródeł informacji oraz narzędzi dochodzeniowych online. Istnieją również branżowe bazy tego typu. Dostęp do nich
jest jednak płatny i wymaga rejestracji. Świetnym przykładem jest serwis
173
WikiLeaks: About [w:] http://www.wikileaks.org/wiki/WikiLeaks:About [dostęp:
10 sierpnia 2014].
174
E. Schmitt, H.Cooper, Leak May Hurt Eforts to Build War Support [w:] http://www.
nytimes.com/2010/07/28/ world/asia/28wikileaks.html?_r=3&hp& [dostęp: 10 sierpnia 2014].
175
Warto zaznaczyć, że sposób funkcjonowania WikiLeaks budzi cały czas ogromne
kontrowersje. Twórcom serwisu zarzucono wspieranie terroryzmu. Jego redaktor naczelny,
Julian Assange, jest ścigany listem gończym. Zob.: Ch. McGreal, Is WikiLeaks hi-tech terrorism or hype? Washington can’t decide, “he Guardian”, 5 February 2011 [w:] http://www.theguardian.com/media/2011/feb/05/wikileaks-hi-tech-terrorism-hype [dostęp: 29 sierpnia 2014].
88
III. Wybrane otwarte źródła informacji
CI CENTRE (http://www.cicentre.com), który oferuje ogromny zasób informacji również na temat kontrwywiadu czy organizacji terrorystycznych,
w tym stosowanych przez nich metod i technik działania.
Niezwykle bogate i przydatne z punktu widzenia wywiadu wojskowego
są również regionalne portale informacyjne. Mimo że weryikacja zawartych
w nich informacji bywa trudna lub czasem nawet niemożliwa, to ich aktualność jest nie do przecenienia. Dobrym na to dowodem może być bardzo
szerokie wykorzystanie tego typu źródeł w trakcie misji stabilizacyjnej prowadzonej przez NATO w Afganistanie. Wiedza pozyskiwana w ten sposób
była skutecznie wykorzystywana nie tylko do lepszego poznania kontekstu
społeczno-kulturowego i lokalnego systemu klanowo-plemiennego, ale również w trakcie planowania i przygotowania konkretnych operacji na szczeblu
taktycznym. Oczywiście sporym wyzwaniem w tym przypadku okazała się
konieczność biegłej znajomości języków takich jak paszto czy farsi176. Poza
lokalnymi serwisami informacyjnymi niezwykle przydatne w budowaniu
wiedzy kontekstowej na temat danego obszaru są portale krajowe i blogi,
które swoją tematyką obejmują dany region. Zazwyczaj są one tworzone
przez pasjonatów, świetnie znających opisywaną kulturę, lokalny język oraz
nierzadko utrzymujących bliskie kontakty z miejscową prasą. Doskonałym
przykładem takiego blogera, będącego jednocześnie wybitnym specjalistą
z zakresu białego wywiadu, może być postać Brytyjczyka Eliota Higginsa177.
Dzięki informacjom zdobytym poprzez wnikliwą analizę mediów społecznościowych, serwisów geoinformacyjnych oraz nagrań z YouToube, rozwikłał on m.in. zagadki takie, jak użycie broni chemicznej w trakcie wojny
domowej w Syrii czy zestrzelenie malezyjskiego Boeinga 777 lotu nr MH-17
nad Ukrainą w 2014 roku, zaś wynikami tych śledztw podzielił się na swoim
blogu (www.bellingcat.com).
Ponadto stosunkowo istotnym elementem cyberprzestrzeni, szczególnie
z punktu widzenia pracy policji, są serwisy aukcyjne (w polskim internecie
najpopularniejszymi z nich są m.in. http://allegro.pl) oraz ogłoszeniowe (np.
http://olx.pl, http://otoMoto.pl, http://www.gumtree.pl). Witryny tego typu
ważne są zwłaszcza w kontekście tropienia przestępstw przeciwko mieniu,
gdyż są cennym źródłem informacji kryminalnych178. Można wręcz zaryzykować tezę, iż współcześnie to właśnie stały monitoring różnego rodzaju
176
T. Serain, A. Hejduk, Wywiad jawnoźródłowy w walce z terroryzmem na pograniczu
afgańsko-pakistańskim, „Ochrona Mienia i Informacji” 2012, nr 1, s. 68-72.
177
M. Rachid-Chehab, Eliot Higgins. Człowiek, który przyłapał Putina [w:] http://wyborcza.pl/magazyn/1,143016,17300814,Eliot_Higgins__Czlowiek__ktory_przylapal_Putina.html
[dostęp: 2 lutego 2015].
178
K. Radwaniak, P.J. Wrzosek, Biały wywiad w Policji…, s. 137.
7. Internet
89
serwisów aukcyjnych stanowi jedną z podstawowych metod walki z paserstwem. Oczywiście, tego typu działania mogą podlegać daleko idącej automatyzacji, dzięki usługom takim jak np. ScraperBandit.com, pozwalającym
na skanowanie wybranych fragmentów sieci (np. serwisów aukcyjnych,
forów internetowych czy grup dyskusyjnych) pod kątem wybranych fraz
(np. hasła „dopalacze”).
Wymienione powyżej portale i serwisy dają ogromne możliwości w zdobywaniu każdego rodzaju informacji. Prawdziwą kopalnią wiedzy jest jednak
wspomniany już wcześniej głęboki internet. Już według szacunków z 2007
roku dysproporcja pomiędzy nim a powszechnie używaną częścią sieci była
ogromna. W ukrytym internecie znajdowało się ok. 550 miliardów stron,
zaś w powierzchniowej jego części – zaledwie 1 miliard. Warto jednocześnie
zaznaczyć, że powiększanie się głębokiego internetu jest szybsze niż jego
powierzchni. Nawet podstawowe umiejętności dają ogromne możliwości –
szacuje się bowiem, że 97,4 proc. informacji w ukrytym internecie dostępne
jest publicznie bez haseł i dodatkowych opłat, a tylko 1,6 proc. z częściowymi ograniczeniami, zaś 1,1 proc. po zarejestrowaniu179. Oznacza to, że przy
zastosowaniu odpowiedniego oprogramowania oraz technik wyszukiwania
informacji możliwe jest dotarcie do informacji niedostępnych dla standardowego użytkownika. Warto również dodać, że dane pochodzące z głębokiego
internetu mogą być niezwykle cenne z puntu widzenia wywiadowczego.
Omawiając głęboki internet, nie sposób pominąć problemu anonimowego poruszania się po nim oraz dostępu do treści nielegalnych. Istnieje
kilka sposobów pozwalających na takie działanie, jednak niewątpliwie najprostszym i najpopularniejszym sposobem jest wykorzystanie sieci TOR
(skrót od ang. he Onion Router). Jest to wirtualna sieć komputerowa implementująca trasowanie cebulowe180 drugiej generacji. Zapobiega ona analizie
ruchu sieciowego i w konsekwencji zapewnia użytkownikom prawie anonimowy dostęp do zasobów internetu. Działa od 2004 roku. Na podobnej
zasadzie działają sieci I2P, Freenet, GNUnet czy MUTE. Analogicznie do
179
D. Mider, Partycypacja…, s. 196-197.
Trasowanie cebulowe (ang. onion routing) technika służąca anonimowej komunikacji w sieci komputerowej. Polega ona na wielokrotnym szyfrowaniu wiadomości, a następnie
przesyłaniu jej przez szereg węzłów zwanych routerami cebulowymi (ang. onion routers).
Każdy z nich usuwa warstwę szyfrowania w celu uzyskania informacji o dalszym trasowaniu
i przesyła dane do następnego routera. Takie działanie zapobiega ujawnieniu węzłom pośredniczącym pochodzenia, odbiorcy oraz treści wiadomości. Począwszy od 2008 roku sieć Tor
dominuje w wykorzystywaniu tej technologii. Technologię opracowali i wprowadzili specjaliści związani z amerykańską marynarką wojenną, mając na celu stworzenie narzędzia umożliwiającego anonimową łączność poprzez internet. Zob.: Ł. Kaniewski, Drugie dno Internetu,
„Focus”, nr (220) 1/2014, s. 25.
180
90
III. Wybrane otwarte źródła informacji
nich TOR może być wykorzystywany w celu ominięcia mechanizmów iltrowania treści, cenzury i innych ograniczeń komunikacyjnych. Tym samym
jest to świetne narzędzie do zbierania informacji unikatowych, niedostępnych z poziomu zwykłej wyszukiwarki internetowej.
Korzystanie z TOR-a pozwala na anonimowe przeglądanie i umieszczanie w sieci dowolnych treści. Szczególnie ciekawie prezentują się fora
dyskusyjne, na których swoje poglądy, nawet te niezgodne z prawem, może
wygłosić każdy. Można więc znaleźć zarówno wątki dotyczące polityki, jak
również technik dokonywania przestępstw i pozyskiwania broni czy narkotyków. Co ważne, większość stron w tym ciemnym obszarze głębokiego
internetu prowadzona jest w języku angielskim, ale ze względu na liczbę
użytkowników pochodzących z naszego kraju język polski zaliczany jest
do czołówki. Ułatwia to zapoznanie się ze specyiką TOR-a, ale również
usprawnia wyszukiwanie stron oraz forów. Co i tak nie jest proste, gdyż
w przestrzeni tej nie funkcjonuje Google. Dotychczas sieć TOR nie posiadała wyszukiwarki porównywalnej do tej stworzonej w Kalifornii, jednakże
istnieją rozwiązania i witryny, które pomagają w znalezieniu interesujących
nas informacji (np. Torgle, Torch, he Abyss). Korzystanie z sieci TOR nie
jest skomplikowane. Wystarczy ściągnąć specjalne oprogramowanie z oicjalnej strony projektu (www.torproject.org). Kolejnym krokiem jest odwiedzenie witryny he Hidden Wiki, która z powodzeniem wprowadzi początkującego użytkownika w świat głębokiego internetu. Co ważne, znaleźć tam
można linki do popularnych stron w anonimowej części głębokiej sieci, jak
również dowiedzieć się, czym charakteryzuje się ten obszar. Użytkownicy
TOR-a mogą korzystać z hostingu (tzn. przechowywania plików), założyć
adres oraz dokonywać zakupów za pomocą Bitcoins (czyli specjalnej wirtualnej waluty stworzonej w 2009 roku). Strony ukryte za TOR-em pozwalają
zapoznać się z gigantyczną ilością ciekawych i niecenzurowanych artykułów
oraz multimediów. W zasadzie, przy odpowiednim nakładzie pracy oraz
dostatecznym poziomie umiejętności, możliwe jest odnalezienie informacji na każdy temat. Penetrowanie ukrytego internetu za pomocą TOR-a
przypomina popularną wśród infobrokerów technikę „zbierania jagód”,
czyli wgłębianie się w pewien temat, przy czym odwiedzenie danej strony
determinuje naszą kolejną decyzję o wejściu do kolejnego portalu181. Daje
to więc niemal nieograniczone możliwości w zdobywaniu przez nikogo niekontrolowanej i niecenzurowanej wiedzy.
181
J. Daniel, Tor: Ciemna strona Głębokiego Internetu [w:] http://tdint.pl/jan-daniel/
tor-ciemna-strona-glebokiego-internetu [dostęp: 16 lipca 2014].
8. Inne źródła
91
8. Inne źródła
Oprócz wyżej wymienionych, najbardziej oczywistych i najpopularniejszych źródeł, w literaturze przedmiotu doszukać się można jeszcze innych
kategorii. Nie są to jednak źródła typowo otwarte lub też pokrywają się
częściowo z omówionymi już obszarami, więc ich wymienienie bezpośrednio w przedstawionej powyżej typologii byłoby metodologicznym nadużyciem. Można do nich zaliczyć m.in. grupy eksperckie czy też inżynierię
odwrotną.
Intersującą techniką pozyskiwania informacji, zaliczaną niekiedy do białego wywiadu, jest tzw. inżynieria odwrotna (ang. reverse engineering), czyli
proces badania produktu (urządzenia, programu komputerowego) w celu
ustalenia, jak on dokładnie działa, a także w jaki sposób i jakim kosztem
został wykonany. Samo pozyskanie produktu odbywa się zazwyczaj zgodnie
z prawem, jednak analiza zawartości może naruszać już prawa autorskie lub
patenty. W przypadku technologii informatycznych wejście w posiadanie
nielicencjonowanego oprogramowania niekoniecznie wyklucza jego ogólnodostępny charakter. Dzieję się tak w wyniku daleko posuniętego piractwa
komputerowego. Technika inżynierii odwrotnej może być wykorzystana
także przy analizie różnego rodzaju urządzeń technicznych, pozyskanych
zgodnie z prawem za granicą. Zdobyta w ten sposób wiedza może zostać
wykorzystana we własnym przemyśle. Przykłady tego typu działań są szczególnie liczne, jeśli chodzi o przypadki nielicencjonowanego kopiowania
broni czy prostszych urządzeń technicznych, niewymagających dokładnej
dokumentacji produkcyjnej. Technika ta jest niezwykle przydatna, w szczególności na polu wywiadu naukowo-technicznego.
Niektórzy autorzy do otwartych źródeł informacji zaliczają również
systemy eksperckie, których owocem są opracowania, raporty i różnego
rodzaju analizy przywoływane już wcześniej przy okazji omawiania szarej literatury oraz informacji publicznej. Kategorie te wymieniane przez
wybranych specjalistów jako odrębne otwarte źródło informacji182. Nie
ulega wątpliwości, że planowa i systematyczna współpraca służb specjalnych z niezależnymi ekspertami, pracującymi na otwartych źródłach
informacji, kryje w sobie, zwłaszcza w dzisiejszych czasach, olbrzymi
potencjał. W ten sposób znacząco da się poprawić zdolności analityczne
służb, w szczególności jeśli można oprzeć się na konsultantach posiadających bogate, unikalne doświadczenie (np. zdobyte w trakcie wieloletniego pobytu poza granicami kraju, a przekładające się na znakomitą
182
K. Liedel, T. Serain, Otwarte źródła informacji…, s. 72.
92
III. Wybrane otwarte źródła informacji
znajomość nie tylko danego języka, ale także podłoża kulturowego, społecznego czy politycznego badanego problemu)183.
W tym kontekście za odrębne źródło informacji można uznać również
raporty, opracowania i innego rodzaju materiały tworzone na zamówienie
wszelkiego rodzaju komercyjnych podmiotów, fundacji oraz stowarzyszeń,
zajmujących się szeroko pojętą analizą informacji. Przykładami instytucji
tego typu, wymienianych najczęściej w anglojęzycznej literaturze przedmiotu, są m.in. Factiva, Lexis-Nexis, Dialog, Economist Intelligence Unit
czy też Oxford Analytica184.
***
Stworzenie pełnej i zarazem całkowicie rozłącznej typologii wszystkich
współczesnych otwartych źródeł informacji wydaje się niewykonalne. Jest
to spowodowane, niezwykłą dynamiką zmian, wywołaną rewolucją w dziedzinie technologii cyfrowych. Niektóre źródła zyskują cyfrowy charakter
i w mniejszym lub większym stopniu są przenoszone do internetu, inne
tracą na znaczeniu lub znacząco zmieniają swój charakter, kształt i specyikę. Nie ulega jednak żadnej wątpliwości, iż współcześnie najistotniejszym
z nich stał się właśnie internet. Co więcej, wraz z coraz szybszym rozwojem
technologii informatycznych jego waga w procesie wymiany i wyszukiwania
informacji stale rośnie. Niemniej jednak jest to źródło problematyczne. Aby
w pełni korzystać z jego dobrodziejstw (zwłaszcza z głębokiego internetu)
konieczne jest posiadanie specjalistycznej wiedzy na temat technik jego
przeszukiwania. Dzięki takim umiejętnościom każdy analityk zyskuje możliwość działania z nieporównywalnie większą wydajnością i skutecznością,
gdyż wkładając w wyszukiwanie danych minimalny wysiłek, niewymagający
nawet odchodzenia od komputera, może uzyskać niezwykle cenne i unikatowe informacje. Warto również zwrócić uwagę na fakt, że zasoby zawarte
w cyberprzestrzeni nieustannie się rozrastają, zaś technologie wspomagające
ich przetwarzanie są ustawicznie udoskonalane, dlatego też potencjał, który
tkwi w internecie rozumianym jako źródło informacji wydaje się w zasadzie nieograniczony.
Mimo dobrodziejstw, które niesie ze sobą internet, do znacznej części
informacji uzyskanych za jego pośrednictwem należy podchodzić zawsze
z pewną rezerwą. W przeciwieństwie bowiem do tradycyjnych otwartych
183
G. Hribar, I. Podbregar, T. Ivanuša, OSINT: A “Grey Zone”?, “International Journal
of Intelligence and CounterIntelligence” 2014, vol. 27, issue 3, s. 532-533.
184
H. Minas, Can the Open Source Intelligence Emerge as an Indispensable Discipline for
the Intelligence Community in the 21st Century?, “RIEAS: Research Paper”, No. 139 (January
2010), s. 12-13.
III. Wybrane otwarte źródła informacji
93
źródeł, informacjom pochodzącym z forów internetowych czy blogów częstokroć brakuje nawet wstępnej i elementarnej weryikacji oraz redakcji,
czego powiedzieć nie można o prasie, literaturze czy radiu i telewizji. Dlatego
też źródła tradycyjne nadal wydają się niezwykle przydatne z punktu widzenia wywiadowczego, zaś obecna dwoistość ich natury (tradycyjna i cyfrowa)
czyni ich analizę wygodniejszą i skuteczniejszą.
Trzeba podkreślić, że rewolucja w dziedzinie technologii cyfrowych
ostatecznie rozwiązała także problem gromadzenia informacji w niewystarczająco pojemnych i rozproszonych archiwach. Dziś niemal wszystko
traia do sieci i już tam zostaje – wystarczy więc posiadać jedynie wiedzę
i odpowiednie narzędzie, aby odnaleźć poszukiwane dane. Problem odległości i izycznych ograniczeń przesyłanych informacji w dobie, kiedy na
jednym pendrivie można pomieścić tyle informacji, ile jeszcze kilkanaście
lat temu trzeba by transportować paroma wagonami kolejowymi, przestał
więc mieć jakiekolwiek znaczenie.
Niemały wpływ na znaczące powiększenie się liczby otwartych źródeł
informacji ma również coraz silniej promowana w administracji publicznej kultura jawności i otwartości. Zasadą jest, że dane publiczne powinny
być udostępniane wszystkim zainteresowanym, zaś nakaz transparentności
stał się fundamentem większości współczesnych państw demokratycznych.
Dzięki tym zasadom oraz powszechnemu systemowi edukacji skala wykorzystania wszystkich powyżej wymienionych otwartych źródeł informacji
wzrosła znacząco.
Rozdział IV
Wybrane obszary wykorzystania
otwartych źródeł informacji
1. Biały wywiad w sektorze prywatnym
Jak już wspomniano wcześniej, zorganizowane i planowe wykorzystanie
metody białego wywiadu w sektorze prywatnym sięga pierwszej połowy
XIX wieku. Firmy prywatne, w przeciwieństwie do służb i instytucji państwowych, nigdy nie dysponowały specjalnymi uprawnieniami w zakresie
pozyskiwania informacji. Właśnie ten czynnik spowodował, że każde przedsiębiorstwo chcące działać w granicach prawa, było zmuszone respektować
zasadę traktowania jako podstawy opisanych wcześniej otwartych i ogólnie
dostępnych źródeł informacji. Istnienie irm zajmujących się komercyjnym
pozyskiwaniem i analizą informacji nie jest więc rzeczą nową. Niemniej jednak w ciągu ostatnich dwóch dekad na całym świecie obserwować można
niezwykle dynamiczny rozwój tego sektora. Jest to spowodowane przynajmniej kilkoma czynnikami, z których za najważniejsze uznać można rewolucję w dziedzinie technologii informacyjnych, postępujący proces globalizacji oraz znaczący wzrost znaczenia zagrożeń asymetrycznych (takich jak
np. międzynarodowy terroryzm).
W takich okolicznościach trudno dziwić się więc postępującej prywatyzacji działalności wywiadowczej, w której z kolei wyodrębnić można
zasadniczo dwa zjawiska. Po pierwsze – rozwój prywatnych usług wywiadowczych, czyli tzw. outsoursing wywiadowczy. Po drugie – rozwój autonomicznych struktur wywiadu biznesowego w korporacjach transnarodowych oraz większych przedsiębiorstwach185. Wśród irm specjalizujących się
w komercyjnym pozyskiwaniu informacji wyróżnić można przynajmniej
kilka gałęzi wywiadu działającego na potrzeby sektora prywatnego. Do
pierwszej i najbardziej rozbudowanej z nich zaliczyć można wywiad, który
185
M. Ciecierski, Wywiad biznesowy w korporacjach transnarodowych. Teoria i praktyka,
Toruń 2009, s. 26.
96
IV. Wybrane obszary wykorzystania otwartych źródeł informacji
określić można mianem gospodarczego, konkurencyjnego czy też biznesowego (ang. competitor intelligence, competitive intelligence, marketing intelligence). Podmioty działające w tym obszarze ukierunkowane są głównie na
zbieranie informacji o konkretnych spółkach i przedsiębiorstwach będących konkurencją bądź przyszłym partnerem dla zleceniodawcy. W Polsce
irmy należące do tego segmentu nazywane są zazwyczaj wywiadowniami
gospodarczymi, zaś podstawowymi źródłami, z jakich czerpią informacje, są ogólnodostępne rejestry i bazy danych. W tym kontekście trzeba
zauważyć, że niezwykle dynamicznie rozwijającą się niszą w tym obszarze
jest tzw. analityka biznesowa (ang. business intelligence). W tym wypadku
trudno mówić jednak o pełnym zastosowaniu metody białego wywiadu,
gdyż jest to raczej narzędzie menadżerów i specjalistów zajmujących się
analizami ilościowymi i strategią przedsiębiorstw. Co prawda, informacje
gromadzone w tzw. hurtowniach danych (ang. data warehouse) pochodzą
również w części ze źródeł otwartych, jednak nie jest to regułą. Tego typu
systemy wspierania decyzji kadry zarządzającej są zazwyczaj oparte na rozbudowanych informatycznych narzędziach zarządzania wiedzą, eksploracji
danych oraz aplikacjach analitycznych, służących do wielowarstwowej analizy, interpretacji oraz zautomatyzowanej wymiany informacji (ang. OnLine
Analytical Processing – OLAP)186. Za gałąź wywiadu komercyjnego, w której wykorzystanie klasycznie rozumianych otwartych źródeł informacji jest
znacznie szersze, można bez wątpienia uznać działalność międzynarodowych
irm specjalizujących się w tworzeniu analiz wywiadowczych na poziomie
strategicznym. To właśnie z podmiotami tego typu współpracuje obecnie
wiele rządowych służb wywiadowczych, zaś na ich potencjale opiera się
w znacznej mierze wywiadowczy outsoursing, na najwyższym, strategicznym
poziomie. Analizując obszar komercyjnego wykorzystania metody białego
wywiadu, należy zwrócić także uwagę na oicjalne wyodrębnienie się kategorii tzw. infobrokeringu, a więc segmentu usług mających swój rodowód
w bibliotekoznawstwie, a polegających na wyszukiwaniu, ocenie, selekcji,
analizie i udostępnianiu informacji na zlecenie.
1.1. Wywiadownie gospodarcze
Analizując wykorzystanie białego wywiadu poza sektorem publicznym, niewątpliwie należy zacząć właśnie od wywiadowni gospodarczych. Po pierwsze – dlatego że z zasady czerpią dane ze źródeł otwartych, po drugie – ze
względu na fakt, iż same w sobie stanowią jedno z podstawowych i najbardziej efektywnych źródeł informacji. Sam wywiad gospodarczy zdeiniować
186
J. Surma, Business Intelligence, Warszawa 2009, s. 12-13.
1. Biały wywiad w sektorze prywatnym
97
można jako działalność polegającą na uzyskiwaniu, przetwarzaniu i udostępnianiu informacji dotyczących sytuacji prawnej, kadrowej, handlowej,
inansowej i ekonomicznej przedsiębiorstw na zlecenie innych podmiotów
gospodarczych w celu szacowania ryzyka współpracy, zdobywania przewagi
konkurencyjnej i unikania strat lub odzyskiwania należności. Co ważne,
wywiad gospodarczy należy odróżnić od szpiegostwa, przez które rozumie
się próbę uzyskania dostępu do tajnych informacji przy użyciu prawnie niedozwolonych środków. Co do zasady wywiadownie gospodarcze korzystają
bowiem z jawnych źródeł informacji oraz legalnych metod ich pozyskiwania
(przestrzegając prawa i etyki zawodowej)187.
Jak już wspomniano, wyspecjalizowane instytucje zajmujące się wywiadem gospodarczym potocznie zwane są w Polsce wywiadowniami gospodarczymi (ang. consumer reporting agency lub credit reference agency).
Ich działalność opiera się głównie na odpłatnym pozyskiwaniu informacji
dotyczących sytuacji gospodarczej przedsiębiorstw oraz sprawdzaniu wiarygodności i wypłacalności partnera w interesach. Wywiadownia gospodarcza na zlecenie przygotowuje raporty gospodarcze (handlowe, o płynności
inansowej irm), których celem jest zminimalizowanie ryzyka związanego
ze współpracą z niesolidnym przedsiębiorcą. Raporty gospodarcze mogą
zawierać również analizę danych irmy na tle branży, powiązania tej irmy
z innymi podmiotami lub osobami, a także wskaźnik prawdopodobieństwa
upadku czy indeks zdolności płatniczej. Wywiadownie gospodarcze pozyskują dane przede wszystkim z rejestrów sądowych, ewidencji dotyczących
przedsiębiorców, publikatorów urzędowych, periodyków oraz katalogów
branżowych188. Innymi, często wykorzystywanymi typami źródeł, są ankiety
wysyłane do wypełnienia przedsiębiorcom oraz dane z kwerendy wycinków
prasowych i publikacji internetowych. Niektóre wywiadownie w ramach
tzw. poszerzonych raportów oferują także przeprowadzenie wizji lokalnych
czy nawet usługi detektywistyczne, niemniej jednak są to działania daleko
odbiegające od standardowych189.
Na rynku, zarówno polskim, jak i międzynarodowym, działa co najmniej
kilkadziesiąt wywiadowni, które oferują zróżnicowany poziom oraz katalog
usług. Najbardziej rozpowszechnione są wywiadownie internetowe, oferujące
raporty opłacane przelewem lub tzw. mikropłatnościami przez telefon komórkowy. Ich cena waha się od kilku do kilkudziesięciu złotych, co zazwyczaj
187
L. Korzeniowski, A. Pepłoński, Wywiad gospodarczy. Historia i współczesność, Kraków
2005, s. 85-89.
188
Ibidem, s. 200-212.
189
P. Niemczyk, Wywiadownie gospodarcze jako źródło informacji „białego wywiadu”,
„Przegląd Bezpieczeństwa Wewnętrznego” 2013, nr 9 (5), s. 149.
98
IV. Wybrane obszary wykorzystania otwartych źródeł informacji
ma związek z jakością analizy. Dlatego też staranność, aktualność i kompletność tego typu opracowań bywa bardzo różna. Jeżeli więc poszukiwane
informacje mają służyć rozwiązaniu poważnego problemu, to warto poszukać sprawdzonej wywiadowni. Na polskim rynku ugruntowaną pozycję mają
w zasadzie trzy irmy. Największy zasięg ma międzynarodowa korporacja
pochodzenia amerykańskiego. Dwie pozostałe powstały w Europie i mają
niemieckie oraz francuskie korzenie. Jedną z najważniejszych zalet tych
przedsiębiorstw jest to, że gromadząc informacje w sposób permanentny
i globalny, mają w swoich bazach danych rekordy o dziesiątkach milionów
irm i mogą te informacje udostępniać online lub też (w przypadku raportów
aktualizowanych na zamówienie) w kilkudniowym terminie. Jest to czynnik,
który powoduje, że usługi wywiadowni gospodarczych mogą być z dużym
powodzeniem wykorzystywane przez państwowe służby i instytucje zajmujące się bezpieczeństwem. Dzięki temu możliwe jest zaoszczędzenie czasu
i pracy wielu funkcjonariuszy. Tak więc raporty wywiadowni są szczególnie
przydatne w sytuacjach, gdy analitycy działają pod presją czasu, zaś terminy
oddania raportów nie pozwalają na samodzielne zebranie informacji. Przy
takim scenariuszu w ten sposób dostarczony materiał może trafnie wskazać
punkty wyjścia do dalszych poszukiwań190.
Ponadto warto podkreślić, że wiele irm, zwłaszcza międzynarodowych,
doceniając szczególne znaczenie informacji gospodarczej w zarządzaniu
przedsiębiorstwem, posiada w swoich strukturach własne komórki wywiadu
gospodarczego, choć często nie są tak wprost nazywane. Najczęściej umieszcza się je w działach marketingu, badań i rozwoju, informacji zarządczej
lub strategicznej, prawnych, sprzedaży, public relations i oczywiście – bezpieczeństwa korporacyjnego191. Na przestrzeni lat wywiad gospodarczy bardzo się rozwinął i z prymitywnej formy zdobywania pojedynczych informacji przekształcił się obecnie w wyrainowany proces zaawansowanych
analiz, skomplikowanych metod i technik, przeprowadzany przez zespoły
wyselekcjonowanych specjalistów, skupionych w koncernach bądź mniejszych irmach. Polski rynek usług wywiadu gospodarczego, według danych
na 2013 r., wyceniany był na około 100 mln zł. Ponadto w ostatnim czasie pojawiło się także kilka znaczących portali internetowych, oferujących
usługi w omawianym zakresie, co jest niewątpliwie owocem coraz wyższego
stopnia digitalizacji informacji gospodarczych192.
190
Ibidem, s. 148.
Historia wywiadu gospodarczego. Część 2. [w:] http://www.paulo.pl/hwg2.html [dostęp:
30 sierpnia 2014].
192
T. Starzyk, Wywiadownie gospodarcze stosują biały wywiad, „Gazeta Finansowa
Online”, 27 sierpnia 2012 [w:] http://www.gf24.pl/9344/wywiadownie-gospodarcze-stosuja-bialy-wywiad [dostęp: 4 sierpnia 2014].
191
1. Biały wywiad w sektorze prywatnym
99
1.2. Wywiad strategiczny w sektorze prywatnym
Obok wywiadowni gospodarczych na rynku działają również dużo bardziej
rozbudowane prywatne agencje wywiadowcze (ang. global information companies), zajmujące się pozyskiwaniem i analizą informacji o charakterze
strategicznym. Największe z nich posiadają narzędzia i środki umożliwiające
działanie na skalę globalną. Taki zasięg powoduje, iż irmy te coraz częściej
stają się partnerami dla rządowych agencji wywiadowczych i administracji
poszczególnych państw. Korporacje tego typu z punktu widzenia omawianego zagadnienia można postrzegać dwojako. Z jednej strony niemal całość
informacji przez nie pozyskiwana pochodzi ze źródeł otwartych (oczywiście
z wyłączeniem ich własnych systemów MASINT i SIGINT). Z drugiej zaś
ich komercyjnie oferowane analizy są jednym z istotniejszych źródeł dla
instytucji państwowych.
Przykładem takiej agencji jest założony w 1959 roku koncern IHS,
zatrudniający ponad 8 tys. ludzi (w tym 2 tys. tzw. „reporterów”) w 31
krajach i świadczący usługi wywiadowcze oraz doradcze w dziedzinach
takich, jak np. obronność, energetyka, komunikacja czy inanse193. Jedną
z jego głównych i najlepiej rozpoznawalnych marek jest wspominana już
wcześniej brytyjska Jane’s Information Group, której początki sięgają roku
1898. To właśnie ta irma jest obecnie jednym z najbardziej znanych, prywatnych przedsiębiorstw zajmujących się białym wywiadem w dziedzinach
szczególnie istotnych dla bezpieczeństwa większości współczesnych państw.
Prowadzi ona również bardzo rozległą działalność wydawniczą, zaś oferowane tytuły stanowią jedno z podstawowych źródeł informacji wśród
wielu służb specjalnych na świecie194. Inną globalnie działającą korporacją
o podobnym proilu jest amerykański Stratfor, założony w 1996 w USA
przez George’a Friedmana. Firma zajmuje się opracowywaniem różnego
rodzaju analiz i raportów na potrzeby klientów prywatnych, a także niektórych agend rządu Stanów Zjednoczonych (w tym także dla CIA). Najwyżej
cenionym produktem agencji jest raport dzienny (ang. daily intelligence
brieing), stanowiący niekiedy jedno z podstawowych źródeł informacji
o zagrożeniach bezpieczeństwa światowego195. Stratfor często bywa nazywany
193
About IHS [w:] http://www.ihs.com/about/index.aspx [dostęp: 30 sierpnia 2014].
Wśród nich są również służby polskie, tygodnik „Jane’s Defence Weekly” to jedno
z powszechniej używanych źródeł informacji w Centrum Analiz ABW. Zob.: B. Święczkowski,
Wykorzystanie tzw. białego wywiadu w działalności analityczno-informacyjnej Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego [w:] W. Filipowski, W. Mądrzejowski (red.) Biały wywiad. Otwarte
źródła informacji – wokół teorii i praktyki, Warszawa 2012, s. 174.
195
About Stratfor [w:] http://www.stratfor.com/about#axzz3AUlNMJxT [dostęp: 30 sierpnia 2014].
194
100
IV. Wybrane obszary wykorzystania otwartych źródeł informacji
cieniem CIA, co dosyć dobrze obrazuje skalę, zakres i możliwości działania
tej irmy.
Potencjał ten jest szeroko wykorzystywany przez rządy wielu państw.
Fakt tzw. outosourcingu usług wywiadowczych nie jest zjawiskiem nowym
i wpisuje się dosyć mocno w globalny trend gwałtownego rozwoju sektora
usług militarnych i bezpieczeństwa. Jeszcze w okresie zimnej wojny w celu
wsparcia rządowych agencji wywiadowczych w USA do systemu bezpieczeństwa narodowego włączono wiele korporacji z sektora prywatnego. Na
polu monitorowania łączności zagranicznej czy dostarczania technologii do
interpretacji danych wykorzystano m.in. możliwości potentatów takich jak
IBM. Obecnie prywatne przedsiębiorstwa wywiadowcze wykorzystywane
są do realizacji bardzo wielu zadań wywiadowczych – od gromadzenia
informacji pochodzących z wywiadu satelitarnego, przez usługi analityczne
i dystrybucję informacji, do różnych instytucji państwowych196.
Współcześnie tylko nieliczne służby wywiadowcze są w stanie utrzymywać własne systemy wywiadu elektronicznego i satelitarnego, w szczególności takie, które są w stanie działać w skali globalnej. Reszta zmuszona jest do
wzajemnej współpracy (zwłaszcza w ramach organizacji międzynarodowych
takich, jak np. NATO) oraz korzystania z danych dostarczanych przez irmy
prywatne. Taki system pozyskiwania informacji to w dzisiejszych czasach
ekonomiczna konieczność, wymuszona niezwykle dynamicznie postępującym rozwojem nowoczesnych technologii cyfrowych oraz gigantycznymi
kosztami nieustannych modernizacji posiadanego sprzętu oraz systemów.
Za tym postępem technologicznym nie nadążają jednak, zazwyczaj skąpe,
budżety służb wywiadowczych mniejszych krajów. Pełne korzystanie z najnowszych zdobyczy techniki w dziedzinie wywiadu wymaga więc siłą rzeczy szerokiej współpracy między sektorem prywatnym i administracją państwową. Dodatkową tego zaletą jest znacznie większa elastyczność i szybkość
pozyskiwania informacji w nieobjętych państwowymi procedurami, prywatnych agencjach wywiadowczych197.
1.3. Infobrokering
Analizując problem coraz szerszego wykorzystania otwartych źródeł informacji, nie sposób nie dostrzec wyodrębnienia się nowego obszaru usług
komercyjnych, kojarzących się do tej pory z informacją naukową oraz
bibliotekoznawstwem. To właśnie na gruncie tych nauk narodziła się idea
196
M. Ciecierski, Wywiad biznesowy…, s. 27.
H. Bean, No More Secrets: Open Source Information and the Reshaping of U.S. Intelligence, Santa Barbara–Denver–Oxford 2011, s. 147-149.
197
1. Biały wywiad w sektorze prywatnym
101
infobrokeringu. Pojęcie infobrokeringu (czy też – infobrokerstwa) ma ścisły
związek z gwałtownym przyrostem ilości informacji, a przede wszystkim ze
wzrostem dostępności źródeł cyfrowych. Infobroker (od ang. information
brokering, istnieją również inne anglojęzyczne nazwy tej profesji takie, jak
np. Knowledge broker, Data dealer, Independent information professional,
Researcher)198 to nic innego jak specjalista w dziedzinie białego wywiadu.
Z kolei według polskiego Krajowego standardu kompetencji zawodowych
broker informacji (researcher) to zawód o charakterze usługowym, polegający na wyszukiwaniu, ocenie, selekcji, analizie i udostępnianiu informacji
na zlecenie. Pełni on rolę pośrednika pomiędzy poszukującymi informacji
a zasobami informacyjnymi (tj. mediami, bibliotekami, zasobami internetowymi itp.). Dostarczone przez brokera informacje muszą odnosić się do
przedmiotu zlecenia i cechować się wysoką jakością, popartą wiarygodnymi
źródłami199. Co ważne, informacja ta musi być pozyskana legalnie i może
pochodzić tylko i wyłącznie ze źródła jawnego (choć niekoniecznie łatwego
w eksploracji)200. W profesji tej występować może specjalizacja w zależności od rodzaju dostarczanej informacji, np. broker informacji biznesowej lub informacji prawniczej. Brokerzy informacji coraz częściej pracują
w różnego rodzaju instytucjach, fundacjach, stowarzyszeniach i prywatnych
przedsiębiorstwach, gdzie informacja odgrywa ważną rolę, mimo że irmy
te nie są określone jako infobrokerskie. Informacje dostarczane przez brokera są wykorzystywane bezpośrednio przez zamawiającego lub mogą być
poddawane dalszemu opracowaniu. Wedle wytycznych ministerialnych
wykonywanie tego zawodu wymaga spostrzegawczości oraz umiejętności
analizy i syntezy pozyskanych danych. Infobrokera powinna cechować więc
dokładność, rzetelność, dbałość o szczegóły oraz posiadanie wiedzy z zakresu
sposobów pozyskiwania informacji oraz umiejętności jej wartościowania201.
Co interesujące, wedle powyższych zaleceń, zawód brokera informacji może
wykonywać osoba, która ukończyła studia wyższe drugiego stopnia z zakresu
informacji naukowej i bibliotekoznawstwa lub pokrewne kierunki. Istnieje
również możliwość ukończenia studiów podyplomowych (kierunek: broker
informacji, infobrokering, zarządzanie informacją lub pokrewne).
198
A. Król, Broker informacji – powstawanie nowego zawodu, „Zagadnienia Naukoznawstwa” nr 1 (159), s. 73.
199
Broker informacji (researcher) (262204), Krajowy standard kompetencji zawodowych,
Centrum Rozwoju Zasobów Ludzkich Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej, Warszawa
2013, s. 6. [w:] http://nomad.pjwstk.edu.pl/AppData/Files/77_262204_broker_informacji_researcher.pdf [dostęp: 12 lipca 2014].
200
A. Walczuk-Niewiadomska, G. Czapnik, Z. Gruszka, Brokerstwo informacyjne w Polsce – przegląd publikacji, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia historica” 2013, nr 17, s. 217.
201
Broker informacji (researcher)…, s. 6-7.
102
IV. Wybrane obszary wykorzystania otwartych źródeł informacji
Jak więc widać, infobroker to nikt inny jak swego rodzaju „biały wywiadowca” działający z wolnej stopy i oferujący swoją wiedzę i doświadczenie
podmiotom, którym potrzebna jest w danej chwili jakaś konkretna informacja. Co ważne, nie ma znaczenia zakres przedmiotowy skierowany do
infobrokera – w przeciwieństwie do wywiadowni gospodarczych irmy infobrokerskie są dużo słabiej sproilowanymi i wszechstronniejszymi strukturami. Nie bez znaczenia jest również rodowód tego zawodu, odwołujący
się do bibliotekoznawstwa i z tej właśnie nauki czerpiący metody i techniki
wieloetapowego pozyskiwania, weryikacji oraz analizy informacji202.
Symboliczną datę powstania tej profesji stanowi rok 1987, w którym powołano w USA stowarzyszenie AIIP – Association of Independent Information
Professionals, zrzeszające obecnie brokerów informacji z całego świata203.
W Polsce pierwsi infobrokerzy rozpoczęli działalność w latach ’90-tych
XX wieku, wtedy to nastąpiło szersze zainteresowanie tym zawodem i samą
ideą komercyjnego zdobywania informacji204. Powstało kilkadziesiąt irm
infobrokerskich, opracowano specjalistyczne serwisy internetowe, poszerzyła się oferta edukacyjna w omawianej dziedzinie, a także pojawiła się
inicjatywa powołania polskiego Stowarzyszenia Brokerów Informacji205.
Przy obecnym natłoku danych oraz wielości ich źródeł broker informacji często uznawany jest za zawód przyszłości – idealnego pośrednika
między zasobami informacji a ludźmi i instytucjami, którzy ich potrzebują. O ile bowiem wyszukiwanie, nawet specjalistycznych danych, nie
wydaje się trudne, o tyle ich prawidłowa ocena, selekcja oraz szybkie opracowanie w przystępny sposób wymaga już wszechstronnej wiedzy i bogatego warsztatu. Nic więc dziwnego, że z założenia infobroker posługuje się
w swej profesji nowoczesnymi narzędziami informatycznymi oraz wszelkimi
dostępnymi technologiami informacyjno-komunikacyjnymi. Informacja
dostarczana przez brokerów informacji może mieć bardzo różny charakter – bibliograiczno-dokumentacyjny, analityczny, referencyjny, czy też
statystyczny. Dlatego też zawód ten przyrównywany jest często do profesji
menadżera zarządzającego wiedzą, dostarczającego potrzebnych informacji
w czasie rzeczywistym, wspierającego procesy decyzyjne w organizacji206.
202
S. Cisek, Broker informacji: istota zawodu, [w:] http://eprints.rclis.org/bitstream/
10760/10880/1/Cisek_ broker_informacji_istota.pdf [dostęp: 14 sierpnia 2014].
203
About AIIP [w:] http://www.aiip.org/content/about-aiip [dostęp: 12 sierpnia 2014].
204
J. Byrska, Przyszłość należy do łowców informacji. Nowe multimedialne zawody,
„Gazeta Wyborcza”, dod. „Komputery i Biuro” 1996, nr 38, s. 14.
205
S. Cisek, Infobrokering w praktyce: zasady wyszukiwania informacji w Internecie [w:]
http://eprints.rclis.org/18457/1/Cisek_infobrokering_internet.pdf [dostęp: 12 sierpnia 2014].
206
Infobrokering systemowy [w:] http://www.studiapodyplomowe.eu/p2/index.php/kierunki/biznes-it/infobrokering-biznesowy [dostęp: 30 sierpnia 2014].
2. Biały wywiad w sektorze publicznym
103
Omawiając sylwetkę infobrokera, warto również wspomnieć, o jeszcze
jednej grupie specjalistów z tego obszaru, której rodowodu szukać należy
nie tyleż w bibliotekoznawstwie, co w informatyce śledczej. Szybko ewoluujące technologie i szerokie spektrum zastosowań technik wywiadu jawnoźródłowego, zaowocowały wytworzeniem nowych, stosunkowo niedrogich w wykorzystaniu, metod gromadzenia oraz analizowania informacji.
W tym kontekście na wyróżnienie zasługuje spory wkład do instrumentarium wywiadowcy specjalistów od informatyki (a w szczególności z zakresu
bezpieczeństwa sieci oraz testów penetracyjnych). Dlatego metody i narzędzia rekonesansu oraz proilowania wykorzystywane do optymalizacji symulowanych ataków na sieci komputerowe, aplikacje internetowe lub działań socjotechnicznych, spełniają dziś komplementarne funkcje w procesie
gromadzenia i ewaluacji danych jawnoźródłowych zarówno w działalności
podmiotów państwowych jak i prywatnych207.
2. Biały wywiad w sektorze publicznym
Obecnie otwarte źródła informacji są stosunkowo szeroko wykorzystywane
we wszystkich instytucjach państwowych, nawet w strukturach niepełniących wąsko rozumianej funkcji wywiadowiczej. Dzieje się tak, gdyż dzięki
rewolucji w dziedzinie technologii informacyjnych dostęp do znacznej liczby
źródeł informacji, dających możliwość bezpośredniego wsparcia procesu
decyzyjnego, stał się niezwykle prosty, szybki i wygodny. Głównymi beneicjentami zmian technologicznych stały się oczywiście podmioty nieposiadające specjalnych uprawnień w zakresie pozyskiwania informacji. Wśród
nich wymienić można zarówno wszystkie urzędy administracji publicznej,
jak i ściśle sproilowane ośrodki analityczne. Niemniej jednak również
instytucje takie, jak policja czy służby specjalnie, już wcześniej wykorzystujące metodę białego wywiadu, bardzo skorzystały na zmianach związanych
z szerokim zastosowaniem nowych technologii w działalności wywiadowczej. Podobnie jak w przypadku sektora prywatnego, bez wahania postawić
można tezę, iż rewolucja w dziedzinie technologii informacyjnych i pojawienie się internetu w znaczący sposób przedeiniowało podejście do białego
wywiadu w sferze publicznej i spowodowało zauważalny wzrost wykorzystania otwartych źródeł informacji.
207
M. Meller, Open Source Intelligence [w:] http://edu.opensourceintelligence.pl/0wprowadzenie/1-open-source-intelligence [dostęp: 20 maja 2015].
104
IV. Wybrane obszary wykorzystania otwartych źródeł informacji
2.1. Biały wywiad w służbach specjalnych
Służby specjalne, zwłaszcza te o proilu czysto wywiadowczym (informacyjnym), to instytucje korzystające ze wszystkich możliwych źródeł informacji, w tym również jawnych i ogólnodostępnych. Oczywiście wykorzystanie
poszczególnych kategorii źródeł jest uzależnione w dużej mierze od specyiki
służby oraz zadań przez nią wykonywanych. Te, które zajmują się wywiadem (czy to cywilnym czy wojskowym), skupiają uwagę przede wszystkim
na materiałach zawierających dane o wymiarze strategicznym (takie, jak np.
informujące o sytuacji międzynarodowej, nastrojach społecznych w innych
państwach czy nowych trendach w technice i strategii wojskowej oraz
uzbrojeniu). Służby, których głównym zadaniem jest utrzymywanie szeroko
pojętego bezpieczeństwa wewnątrz kraju, w otwartych źródłach informacji
będą szukać głównie materiałów dotyczących obszaru wewnątrzpaństwowego (np. o nastrojach panujących wśród mniejszości etnicznych lub religijnych, doniesień o nieprawidłowościach w sferze publicznej czy aktywności ekstremistów). Ponadto każda ze służb wykorzystuje informacje ze
źródeł otwartych, planując doraźną działalność operacyjną (np. korzystając
z portali geoinformacyjnych czy opracowując uwiarygodniające legendy).
W polskim porządku prawnym nie funkcjonuje żadna oicjalna deinicja pojęcia „służby specjalne”. Formalnie za instytucje tego typu uznaje się
pięć służb państwowych. Są to: Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego,
Agencja Wywiadu, Służba Kontrwywiadu Wojskowego, Służba Wywiadu
Wojskowego, Centralne Biuro Antykorupcyjne208. Nie wszystkie z tych organów mieszczą się jednak w klasycznej deinicji pojęcia, określającej służby
specjalne jako zorganizowane przez państwo struktury, ukierunkowane
na niejawne pozyskiwanie informacji istotnych z punktu widzenia bezpieczeństwa organizatora tej działalności (państwa) bądź przeciwdziałanie ich
zdobywaniu przez podobne struktury, identyikowane jako obce209. Nie
każda ze służb, uznawana w Polsce za specjalną, zajmuje się tylko i wyłącznie pozyskiwaniem oraz ochroną informacji, dosyć wyraźnie wykraczając
poza klasycznie rozumiany obszar wywiadu i kontrwywiadu. Takimi instytucjami są ABW oraz CBA, które metodami pracy oraz katalogiem uprawnień i zadań bliższe są bardziej organom policyjnym niż stricte wywiadowczym210. Fakt ten powoduje, że metodyka analizy oraz proil informacji
zbieranych z otwartych źródeł informacji są w dużej mierze zbliżone to
208
Ustawa z dnia 24 maja 2002 r. o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Agencji
Wywiadu (Dz. U. 2002 Nr 74 poz. 676) art. 11.
209
S. Zalewski, Służby Specjalne w państwie demokratycznym, Warszawa 2005, s. 34.
210
Z. Siemiątkowski, Wywiad a władza. Wywiad cywilny w systemie sprawowania władzy politycznej PRL, Warszawa 2009, s. 32.
2. Biały wywiad w sektorze publicznym
105
standardów panujących w polskiej policji. Inaczej jest w pozostałych trzech
służbach, pozbawionych typowo policyjnych uprawnień dochodzeniowo-śledczych. Co ważne, brak owego instrumentarium, bardzo pomocnego
w pracy typowo operacyjnej, pośrednio wymusza szersze i wnikliwsze wykorzystanie informacji pochodzących ze źródeł jawnych i ogólnodostępnych.
Organizacja komórek zajmujących się analizą informacji m.in. ze źródeł
otwartych jest bardzo różna. W polskich służbach specjalnych nie występują
odrębne, wyspecjalizowane zespoły analityczne, zajmujące się tylko i wyłącznie
białym wywiadem. Najczęściej informacje, uzyskane na pewnym etapie analizy, weryikowane są za pomocą zestawienia ich z zawartością niejawnych
baz danych czy informacjami dotyczącymi danego zagadnienia uzyskanymi
w drodze operacyjnej. Niemniej jednak znacząca część danych wykorzystywana przy analizie pochodzi właśnie ze źródeł otwartych. Większość amerykańskich specjalistów od spraw wywiadu ocenia, że ich odsetek wynosi średnio około 80 procent wszystkich wykorzystanych przy analizie informacji
(w zależności od tematyki jest to od 40 do nawet 95 proc.)211. Sam odsetek
funkcjonariuszy zajmujących się analizą informacji jest różny, w zależności
od proilu służby, jej zadań oraz charakteru jej działania. W szeregach największych i najbardziej znanych zachodnich służb wywiadowczych liczba
analityków jest znaczna212. Polskie służby wywiadowcze, mimo że zauważalnie mniej liczne od swoich zachodnich odpowiedników, również posiadają w swoich szeregach pewną liczbę specjalistów odpowiedzialnych za
analizę informacji. Model organizacyjny struktur analitycznych nie jest
w polskich służbach specjalnych jednolity. W Agencji Wywiadu strukturą
odpowiedzialną za ten problem jest Biuro Informacji i Analiz213. Podobne
struktury działają w ramach ABW (kiedyś Centrum Analiz, a obecnie Biuro
Ewidencji i Analiz, czyli Biuro E)214 oraz CBA (Departament Analiz)215.
211
A. Dupont, Intelligence for the Twenty-First Century [w:] W.K. Wark (ed.), Twenty-First
Century Intelligence, London 2008, s. 26.
212
Według danych z 2002 roku w Zarządzie Wywiadu amerykańskiej CIA pracowało
ich ponad 1500, zaś w brytyjskiej SIS (potocznie znanej pod nazwą MI6) ok. 700-800. Dane
te zapewne już dawno nie są aktualne, gdyż już od wielu lat, na całym świecie zauważalna
jest ciągła i systematyczna rozbudowa pionów analitycznych, a w szczególności komórek
odpowiedzialnych za analizę danych pochodzących ze źródeł elektronicznych. Zob.: M. Herman, Potęga wywiadu, Warszawa 2002, s. 49.
213
Zarządzenie Nr 74 Prezesa Rady Ministrów z dnia 26 czerwca 2002 r. w sprawie
nadania statutu Agencji Wywiadu (M.P. 2011 nr 26 poz. 433), § 3 ust. 1.
214
Zarządzenie Nr 73 Prezesa Rady Ministrów z dnia 26 czerwca 2002 r. w sprawie
nadania statutu Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego (M.P. 2002 nr 26 poz. 432), § 3 ust. 1.
215
Zarządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 6 października 2010 r. w sprawie nadania
statutu Centralnemu Biuru Antykorupcyjnemu (M.P. z 2010 r. Nr 76, poz. 953), § 3 ust. 1.
106
IV. Wybrane obszary wykorzystania otwartych źródeł informacji
W obu tych służbach występuje więc jedna, centralna jednostka organizacyjna odpowiadająca za analizę informacji napływających z różnych ośrodków. Nieco inny model został wdrożony w wojskowych służbach specjalnych. W przypadku SKW taka centralna jednostka, czyli Zarząd Studiów
i Analiz, została zlikwidowana w 2011 roku, zaś jej zadania są obecnie realizowane na poziomie poszczególnych Zarządów (m.in. Operacyjnego, Ochrony
Ekonomicznych Interesów Sił Zbrojnych czy Ochrony Sił Zbrojnych).
Zdaniem kierownictwa SKW, rozwiązanie takie umożliwiło usprawnienie,
również w aspekcie czasowym, realizację czynności analityczno-informacyjnych, z możliwością bieżącego wytyczania kierunków dalszych działań w tym zakresie216. Jak więc widać, istnieją różne modele organizacji
pracy analitycznej. Trudno jednak stwierdzić, który z nich jest optymalny.
Dzieje się tak, gdyż zadania poszczególnych służb znacząco się różnią, co
z kolei warunkuje wykorzystywanie odmiennych źródeł informacji, a także
inny poziom ich analizy.
Warto jednak zauważyć, że w niektórych państwach w służbach specjalnych istnieją specjalne komórki analityczne zajmujące się tylko i wyłącznie pozyskiwaniem i analizą informacji pochodzących ze źródeł otwartych.
Przykładem może być Open Source Center (OSC) działające od 2005 roku
w strukturach amerykańskiej CIA. Warto podkreślić, że Centrum podległe
jest bezpośrednio Dyrektorowi Wywiadu Narodowego (Director National
Intelligence – DNI), co dowodzi jego dużego znaczenia. OSC wspomagane jest przez rozbudowany system elektroniczny umożliwiający sprawne
gromadzenie, przetwarzanie, analizę i dystrybucję pozyskanych informacji – działający od 2006 roku Open Source Information System (OSIS)217.
Na chwilę obecną jest to największa na świecie, specjalnie wydzielona struktura, przeznaczona do prowadzenia białego wywiadu w skali globalnej
w sposób ciągły. Pracownicy OSC przez pełną dobę monitorują wiadomości publikowane w wychodzących na całym świecie gazetach, lokalnych
stacjach radiowych i programach telewizyjnych czy blogach. Kluczowymi
źródłami informacji są jednak portale społecznościowe (w szczególności
Twitter i Facebook). Analitycy czytają codziennie nawet 5 milionów wpisów z nich pochodzących. Oznacza to konieczność biegłego posługiwania
się językami takimi jak arabski, chiński, urdu czy farsi. Analizowana jest
również bieżąca komunikacja, mająca miejsce np. w pokojach na internetowych czatach. Na podstawie tak zdobytych danych tworzone są raporty
216
S. Hoc, Analiza informacji kontrwywiadowczej [w:] J. Konieczny (red.), Analiza informacji w służbach policyjnych i specjalnych, Warszawa 2012, s. 313.
217
Open Source Information System (OSIS) [w:] http://www.globalsecurity.org/intell/
systems/osis.htm [dostęp: 5 lipca 2014].
2. Biały wywiad w sektorze publicznym
107
dotyczące bieżących nastrojów społecznych, w wielu miejscach na świecie
oraz prognozy dotyczące nadchodzących wydarzeń218.
W polskich służbach specjalnych nie istnieją obecnie niestety żadne
struktury zbliżone do amerykańskiego OSC. Niemniej jednak dobrym przykładem wykorzystania otwartych źródeł informacji w służbach specjalnych jest działalność Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego. Strukturą
mającą największą styczność ze źródłami tego typu jest wymienione już
wcześniej Biuro Ewidencji i Analiz. Podstawowym jego zadaniem jest uzyskiwanie i opracowywanie informacji pochodzących z jednostek kierunkowych (zarówno tych zdobytych operacyjnie, jak i drogą administracyjną). Co ważne jednak, struktura ta prowadzi również bardzo szeroki
monitoring otwartych źródeł informacji, którego podstawowym celem
jest rozpoznawanie charakteru i kierunków potencjalnych zagrożeń dla
bezpieczeństwa państwa. Monitorowane są m.in. polskie i obcojęzyczne
radykalne media (w tym również arabskie i kaukaskie), co pozwala na
regularne opracowywanie raportów streszczających zawarte w nich treści,
które mogą wskazywać na istnienie zagrożenia dla obywateli lub interesów
Rzeczpospolitej219.
Oprócz planowej i ciągłej działalności Biura Ewidencji i Analiz, informacje z otwartych źródeł informacji są szeroko wykorzystywane przez
większość funkcjonariuszy Agencji. Wynika to z obowiązku uzyskiwania,
przetwarzania i wykorzystywania informacji jawnych w trakcie realizowanych przez nich czynności, czy to operacyjnych czy też śledczych, związanych z tematyką ich pracy. Uwarunkowane jest to zarówno przepisami
ustawy, jak i normami wewnętrznymi ABW. Wykorzystywana metodologia i zakres źródeł, na jakich funkcjonariusze się opierają, w dużej mierze
zależy od kierunku działań i miejsca ich wykonywania. Inaczej będzie wyglądała analiza prowadzona przez oicerów z Departamentów Kontrwywiadu
218
„Mściwi bibliotekarze”, jak żartobliwie nazywani są pracownicy OSC, podkreślają
że obecnie nieocenionym źródłem informacji, jeśli chodzi o śledzenie błyskawicznie rozwijających się wydarzeń, są właśnie serwisy społecznościowe. Jako przykład przytoczyć można
zamieszki mające miejsce w Bangkoku w 2010 roku. Informacje, których nie byli w stanie
dostarczyć ani funkcjonariusze wywiadu ani dziennikarze, na bieżąco pojawiały się na Twitterze i Facebooku. Warto zaznaczyć, że źródła były szczegółowo weryikowane na podstawie
doświadczeń z przeszłości wytypowani zostali najbardziej wiarygodni autorzy wpisów. W przypadku rozruchów w Bangkoku analitycy opierali się na relacjach zaledwie 12-15 użytkowników
Twittera. Analogiczny scenariusz powtarzał się również wielokrotnie podczas arabskiej wiosny.
Zob.: J. Przybylski, Zaczytani agenci CIA, „Rzeczpospolita”, 7 listopada 2011 [w:] http://www.rp.pl/
artykul/748071. html?print=tak&p=0 [dostęp: 5 lipca 2014].
219
A. Makarski, Centrum Antyterrorystyczne Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego.
Geneza, zasady działania oraz doświadczenia po pierwszym roku funkcjonowania, „Przegląd
Bezpieczeństwa Wewnętrznego” 2010, nr 2 (2), s. 105-106.
108
IV. Wybrane obszary wykorzystania otwartych źródeł informacji
czy Zwalczania Terroryzmu, a jeszcze inaczej Departamentu Bezpieczeństwa
Ekonomicznego Państwa. Praktyka taka jest powszechna w zasadzie we
wszystkich służbach, a także w policji. Warto zauważyć, że funkcjonariusze ABW poza wykorzystywaniem klasycznych otwartych źródeł informacji
sięgają również po opracowania tworzone przez prywatne irmy wywiadowcze, udostępniane w formie biuletynów. Przykładem może być chociażby,
bardzo znany amerykański „Jane’s Defens Weekly”. Z kolei w przypadku
konieczności pozyskania informacji na temat działających w Polsce podmiotów gospodarczych, wykorzystywane są raporty rodzimych wywiadowni
gospodarczych. Ponadto jawne informacje zbierane są również przy okazji
udziału funkcjonariuszy w kongresach, konferencjach, prelekcjach i różnego rodzaju seminariach naukowych. Dobrym tego przykładem może
być chociażby udział w Polskiej Platformie Bezpieczeństwa Wewnętrznego.
Opracowywane przez ABW materiały mają formę raportów, informacji
sygnalnych, analiz oraz biuletynów tematycznych i poświęcone są takim
zjawiskom, jak szpiegostwo, terroryzm i ekstremizmy polityczne, zagrożenia dla podstaw ekonomicznych państwa czy też korupcja osób pełniących
funkcje publiczne220. Warto również zaznaczyć, że funkcjonariusze Agencji
przechodzą specjalne kursy z wykorzystania otwartych źródeł informacji, czego najlepszym przykładem mogą być prowadzone przez Centralny
Ośrodek Szkolenia ABW w Emowie, szkolenia pt. „Biały wywiad – zbieranie informacji z otwartych baz danych”221.
2.2. Zastosowanie białego wywiadu w policji
Jak pokazuje praktyka, zastosowanie otwartych źródeł informacji w policji
również może przynieść niezwykle obiecujące rezultaty. W szczególności tyczy
się to analizy kryminalnej prowadzonej przy wykorzystaniu informacji pochodzących z serwisów społecznościowych222. Tak zdobyte dane mogą skutecznie
pełnić zarówno informacyjną, dowodową jak i poszlakową funkcję, co rodzi
spore nadzieje na coraz szersze ich wykorzystanie przez organy ścigania223.
220
B. Święczkowski, Wykorzystanie tzw. białego wywiadu…, s. 172-176.
P. Potejko, 10 lat Centralnego Ośrodka Szkolenia ABW w Emowie, „Przegląd Bezpieczeństwa Wewnętrznego” 2010, nr 3, s. 198.
222
W tym kontekście niezwykle przydatną wiedzą wydają się doświadczenia zdobyte
przez amerykańską policję. Szerzej zob.: Developing a Policy on the Use of Social Media in
Intelligence and Investigative Activities. Guidance and Recommendations, February 2013 [w:]
it.ojp.gov/docdownloader.aspx?ddid=1826 [dostęp: 31 sierpnia 2014].
223
B. Stromczyński, P. Waszkiewicz, Biały wywiad w praktyce pracy organów ścigania
na przykładzie wykorzystania serwisów społecznościowych, „Prawo i Prokuratura” 2014, nr 5,
s. 158-163.
221
2. Biały wywiad w sektorze publicznym
109
Dlatego też w działaniach policji stosowana była i nadal jest metoda białego wywiadu. Przy obecnym, bardzo szerokim dostępie policjantów do
otwartych źródeł (a w szczególności internetu), trudno sobie wyobrazić prowadzących rozpoznanie lub różnego rodzaju postępowania funkcjonariuszy, którzy unikaliby korzystania z ogólnodostępnych źródeł
informacji224.
Wykorzystywanie informacji ze źródeł otwartych w policji jest możliwe,
a niekiedy nawet niezbędne, na niemal każdym z etapów pracy funkcjonariuszy. Już w ramach prowadzenia postępowania przygotowawczego (czyli
np. przygotowania przesłuchań, okazań, konfrontacji i eksperymentów kryminalistycznych, inicjowania czynności sprawdzających czy chociażby budowania wiedzy o okolicznościach przestępstwa) oparcie się na instrumentach
białego wywiadu wydaje się zasadne. W zależności od specyiki sprawy,
otwarte źródła informacji będą mniej lub bardziej przydatne. W przypadku
gdy prowadzone jest np. postępowanie przygotowawcze z dziedziny przestępczości gospodarczej, pomocne mogą okazać się ogólnodostępne rejestry
oraz raporty wywiadowni gospodarczych. Wiedza zdobyta na ich podstawie
nie tylko przyda się w rozumieniu merytorycznych niuansów prowadzonego
postępowania, ale również ułatwi i usprawni przeprowadzenie podstawowych czynności procesowych. Nawet w trakcie prowadzenia przesłuchania
w oparciu o pozyskane informacje na temat kontekstu popełnionego przestępstwa, można budować wrażenie tzw. wszechwiedzy przesłuchującego.
Jest to element taktyki kryminalistycznej prowadzenia przesłuchań, która
pozwala uzyskać efekt zaskoczenia i pomaga w osiągnięciu lepszych rezultatów. Otwarte źródła informacji mogą przydać się również w inicjowaniu czy
też pogłębianiu podjętych już czynności operacyjno-rozpoznawczych. Jak
już wspomniano wcześniej, dzięki portalom społecznościowym i rejestrom,
możliwe jest stosunkowo szybkie i łatwe pozyskanie informacji o podejrzanym. Da się ustalić jego wygląd, wiek, miejsce zamieszkania, kontakty, zainteresowania, stan majątkowy czy powiązania kapitałowe. W ten sam sposób możliwe jest również rozpoznanie środowisk kryminogennych takich,
jak pseudokibice piłkarscy czy narkomani. Wewnętrzne fora internetowe
czy fanziny mogą dostarczyć wielu informacji na temat struktury danego
środowiska, jego kontaktów czy panujących w nim nastrojów225. Ponadto
w pracy policyjnej metoda białego wywiadu może być wykorzystana również
224
K. Radwaniak Biały wywiad w policji – narzędzie rozpoznawania zagrożeń terrorystycznych, „Studia prawnicze. Rozprawy i Materiały” 2012, nr 2 (11), s. 88.
225
K. Radwaniak, P.J. Wrzosek, Biały wywiad w Policji – pozyskiwanie i analiza informacji ze źródeł otwartych [w:] J. Konieczny (red.), Analiza informacji w służbach policyjnych
i specjalnych, Warszawa 2012, s. 138.
110
IV. Wybrane obszary wykorzystania otwartych źródeł informacji
pod kątem identyikacji potencjalnych lub słabo rozpoznawalnych zagrożeń,
w klasycznej prewencji i prewencji kryminalnej czy w końcu dla celów organizacyjno-logistycznych226.
Wachlarz zastosowań otwartych źródeł informacji w pracy policyjnej
wydaje się bardzo szeroki. Mimo to możliwości, jakie daje obecnie elektronicznie wspomagany wywiad jawnoźródłowy, nie są przez polskich policjantów w pełni wykorzystywane. Odnosząc się bowiem do praktyki policyjnej
i badań z tego zakresu, można zauważyć, że biały wywiad jest stosowany,
ale w formie ograniczonej, niemalże „intuicyjnie”, bez wykorzystania specjalistycznej wiedzy zawartej np. w piśmiennictwie krajowym i zagranicznym. Szersze oparcie się na doświadczeniach wywiadowczych innych służb
(zarówno polskich, jak i zagranicznych) przy uwzględnieniu specyiki pracy
policji, z pewnością podniosłoby poziom i efektywność wykorzystania otwartych źródeł informacji227.
2.3. Otwarte źródła informacji w administracji publicznej
Zmiany zachodzące we współczesnym świecie mają wpływ na wszystkie
sfery życia społecznego, co przekłada się również na kształt i sposób działania współczesnej administracji publicznej. W jej strukturach, na każdym
szczeblu, coraz istotniejszą rolę zaczyna odgrywać analiza informacji. Dziś
każdy urzędnik działający w realiach nowoczesnego społeczeństwa informacyjnego, w mniejszym lub większym stopniu styka się z pracą analityczną.
Z kolei analitycy pracujący w administracji w coraz większym stopniu są
zmuszeni korzystać z wiedzy i rezultatów badań prowadzonych przez niezależne od rządu instytucje i organizacje. W tym kontekście zaczynają oni
pełnić nowe funkcje; po pierwsze – organizatorów pracy takich instytucji
(zamawiając opracowania i analizy na określony temat), po drugie – osób
monitorujących ukazujące się opracowania, raporty i innego rodzaju materiały pochodzące ze źródeł otwartych oraz po trzecie – autorów sporządzających samodzielnie analizy w celu wsparcia nieustannie toczących się
w administracji procesów decyzyjnych228.
Jak więc widać, możliwości wykorzystania otwartych źródeł informacji w administracji publicznej wydają się obecnie bardzo szerokie.
226
W. Mądrzejewski, „Biały wywiad” w Policji [w:] W. Filipowski, W. Mądrzejowski
(red.), Biały wywiad. Otwarte źródła informacji – wokół teorii i praktyki, Warszawa 2012,
s. 128.
227
K. Radwaniak, Biały wywiad w policji – narzędzie rozpoznawania…, s. 90.
228
T.R. Aleksandrowicz, Analityk informacji w administracji rządowej [w:] K. Liedel,
P. Piasecka, T.R. Aleksandrowicz (red.), Analiza informacji w zarządzaniu bezpieczeństwem,
Warszawa 2013, s. 26.
2. Biały wywiad w sektorze publicznym
111
Dowodem na to mogą być liczne inicjatywy podejmowane w tym względzie
za granicą, choćby austriackie pomysły na szerokie wykorzystanie monitoringu mediów (w szczególności ich internetowej części) w systemie zarządzania kryzysowego229. Pokazuje to, że skuteczne wykorzystanie informacji
pochodzących z otwartych źródeł jest możliwe również na niższych szczeblach administracji państwowej. Niemniej jednak to na poziomie centralnym metoda białego wywiadu stosowana jest najczęściej, a dzieje się
to zazwyczaj w wyspecjalizowanych ośrodkach analitycznych. Najlepszą
i zdecydowanie najpełniejszą tego ilustracją może być rodzimy Ośrodek
Studiów Wschodnich, będący rządową instytucją ekspercką, zajmującą się
analizą sytuacji politycznej, gospodarczej i społecznej w krajach sąsiadujących z Polską. Na chwilę obecną bez wątpienia jest to w polskich warunkach
podmiot państwowy, który w sposób najbardziej kompleksowy wykorzystuje
metodę białego wywiadu na poziomie strategicznym.
Genezy powstania Ośrodka należy upatrywać w sytuacji geopolitycznej,
w jakiej znalazła się Polska po przemianach 1989 roku. Brak rzetelnej wiedzy
o sytuacji gospodarczej i społecznej w ZSRR, w Moskwie, w poszczególnych
republikach związkowych i autonomicznych oraz w guberniach doskwierał zarówno polskiej administracji rządowej, jak i rodzimym przedsiębiorcom. Brak ten skutecznie ograniczał bowiem możliwości odbudowy polskiego eksportu. Dlatego też wiosną 1990 roku powstał projekt stworzenia
banku informacji o ZSRR uzyskiwanych poprzez analizę gazet, wydawnictw
urzędowych, programów radiowych i telewizyjnych. Autorem projektu
był Marek Karp. Dzięki niemu w grudniu 1990 roku przy Ministerstwie
Współpracy Gospodarczej z Zagranicą powołany został Ośrodek Studiów
Wschodnich230. Początkowo jednym z podstawowych źródeł informacji była
prasa z obszaru byłego ZSRR, cyklicznie przywożona pociągami i prywatnymi samochodami. Było to około 120 tytułów. Ponadto w trybie całodobowym prowadzono monitoring innych środków przekazu, takich jak agencje
prasowe, stacje radiowe i telewizyjne. Biuletyn dzienny stanowił główny
produkt Ośrodka dla odbiorów w administracji publicznej. Ponadto tworzono odpowiedzi na doraźnie formułowane zapotrzebowania. Zazwyczaj
były to biogramy polityków, kalendaria wydarzeń czy charakterystyki podmiotów życia publicznego231. Połowa lat ’90-tych to okres wielkich przemian
229
G. Backfried, Ch. Schmidt, M. Pfeifer, Open Source Intelligence in Disaster Management [w:] http://www.csis.pace.edu/~ctappert/dps/2012EISIC/data/4782a254.pdf [dostęp:
2 sierpnia 2014].
230
Historia z konsekwencjami – rozmawiają Krzysztof Kozłowski i Michał Komar, Warszawa 2009, s. 274.
231
J. Cichocki, J. Darczewska, B. Sienkiewicz, Okręt koszykowa [w:] J. Borkiewicz,
J. Cichocki, K. Pełczyńska-Nałęcz (red.), Okręt Koszykowa, Warszawa 2007, s. 31.
112
IV. Wybrane obszary wykorzystania otwartych źródeł informacji
w OSW. Na początku swojej działalności Ośrodek dzielił swoją działalność
na opracowywanie informacji i ich analizę. Od 1995 roku instytucja przyjęła
proil czysto analityczny. Druga połowa dekady stała się również czasem
intensywnego rozwoju technologicznego, związanego z pojawieniem się
internetu. Przełożyło się to na znaczące usprawnienie pracy OSW, a także
rozpoczęło jego „otwieranie się” na innych odbiorców niż administracja państwowa. Wtedy to właśnie powstała pierwsza strona internetowa Ośrodka
z materiałami dostępnymi dla wszystkich użytkowników, co było prawdziwym novum w tamtym okresie. Utrzymująca się niestabilna sytuacja na
Bałkanach i rosnące znaczenie południowych sąsiadów Polski w kontekście rozszerzenia NATO spowodowały dołączenie w 1998 roku do obszaru
zainteresowań OSW regionu Europy Środkowej i Bałkanów. W tym czasie
znacznie silniej zaczęto analizować również problematykę dotyczącą energetyki. Z kolei wejście Polski do UE stworzyło potrzebę osadzenia analizy
OSW także w kontekście polityki zachodniej, czego efektem było powołanie
w roku 2005 zespołu niemieckiego. W 2012 roku zakres działania OSW rozszerzono o Turcję i obszar bałtycko-nordycki. W tym samym roku weszła
w życie długo oczekiwana ustawa, regulująca umocowanie prawne Ośrodka
i jednoznacznie deiniująca jego zadania232.
Obecnie do głównych zadań ustawowych OSW należy gromadzenie,
opracowywanie oraz udostępnianie organom władzy publicznej informacji o istotnych wydarzeniach i procesach politycznych, społecznych
i gospodarczych na obszarze Europy Środkowej, Europy Wschodniej, Rosji,
Półwyspu Bałkańskiego oraz Kaukazu Południowego i Azji Centralnej,
a w przypadkach uzasadnionych strategicznymi interesami politycznymi lub
gospodarczymi RP również w innych rejonach. Ośrodek odpowiedzialny
jest też za przygotowywanie analiz, ekspertyz i studiów prognostycznych
dotyczących sytuacji politycznej, społecznej i gospodarczej oraz rozwoju
stosunków międzynarodowych na tych obszarach. W zamyśle ustawodawcy OSW prowadzić ma stałą współpracę z polskimi i zagranicznymi
instytucjami, ośrodkami nauki i osobami izycznymi oraz promować polską myśl analityczną poza granicami kraju. Do ważnych zadań Ośrodka
należy również inspirowanie, organizowanie i prowadzenie badań w zakresie problematyki wschodniej oraz przekazywanie ich wyników organom
władzy publicznej, a także gromadzenie specjalistycznego księgozbioru
i dokumentacji naukowej oraz organizowanie szkoleń. To ostatnie przejawia się m.in. w organizacji seminariów i konferencji, na których prezentowane są wyniki badań. Dzięki temu możliwe jest skuteczne upowszechnianie wiedzy o stanie i tendencjach zmian sytuacji politycznej, społecznej
232
Historia [w:] http://www.osw.waw.pl/pl/historia [dostęp: 26 lipca 2014].
3. Biały wywiad a terroryzm
113
i gospodarczej oraz rozwoju stosunków międzynarodowych na badanych
przez OSW obszarach233.
Analizując ustawowe zadania OSW, można dojść do wniosku, iż instytucja będąca częścią administracji publicznej, która z założenia wykorzystuje jedynie otwarte źródła informacji, jest w stanie działać na bardzo wielu
płaszczyznach. Ponadto liczni eksperci podkreślają, że jakość opracowań jest
niezwykle wysoka. Ośrodek zaś zadziwia światowych znawców problematyki wschodniej trafnością i głębią swoich analiz234. Są one obecnie niebywale cennym źródłem informacji, zwłaszcza w obszarze bezpieczeństwa235.
Po ponad 20 latach istnienia OSW przeszedł pełną drogę od niewielkiej
organizacji, będącej wyobrażeniem o instytucji analitycznej, do liczącego
prawie 70 osób profesjonalnego ośrodka badawczego. W tym czasie zmienił się zarówno sposób pracy, jak i jej zakres. Obecnie mapa zainteresowań
analitycznych OSW obejmuje nie tylko polityczny Wschód powstały na
gruzach ZSRR, ale i całą Europę Środkową, Bałkany, Niemcy i region nordycko-bałtycki oraz Turcję236. Niewątpliwie uznać należy, że szkoła pozyskiwania i analizy informacji, jaka powstała w OSW, miała niemały wpływ na
metodykę wykorzystania białego wywiadu w polskich służbach specjalnych
oraz innych instytucjach o proilu analitycznym.
3. Biały wywiad a terroryzm
Warto pamiętać, iż metoda białego wywiadu stosowana jest nie tylko
przez służby specjalne, policję, administrację publiczną czy analityków
z sektora prywatnego. Stanowi ona również podstawowe narzędzie wywiadowcze dla różnego rodzaju ugrupowań ekstremistycznych oraz terrorystów237. Szczególnie intensywnie wykorzystywanym przez nich otwartym źródłem informacji jest bez wątpienia internet. Cyberprzestrzeń stała
233
Ustawa z dnia 15 lipca 2011 r. o Ośrodku Studiów Wschodnich im. Marka Karpia
(Dz.U. 2011 nr 173 poz. 1029), art. 2.
234
Historia z konsekwencjami – rozmawiają Krzysztof Kozłowski i Michał Komar, Warszawa 2009, s. 274.
235
Świadczyć mogą o tym odrębne opracowania dotyczące chociażby problemów takich
jak metodyka prowadzenia rosyjskiej wojny informacyjnej. Zob.: J. Darczewska, Anatomia
rosyjskiej wojny informacyjnej. Operacja krymska - studium przypadku [w:] http://www.osw.
waw.pl/sites/default/iles/anatomia_rosyjskiej_wojny_informacyjnej.pdf [dostęp: 26 lipca
2014].
236
Historia [w:] http://www.osw.waw.pl/pl/historia [dostęp: 26 lipca 2014].
237
Szerzej zob.: B. Saramak, „Biały wywiad” w służbie terroryzmu [w:] K. Liedel, P. Piasecka, T. R. Aleksandrowicz (red.), Sieciocentryczne bezpieczeństwo. Wojna, pokój i terroryzm
w epoce informacji, Warszawa 2014, s. 182-196.
114
IV. Wybrane obszary wykorzystania otwartych źródeł informacji
się nie tylko polem walki, ale również obszarem działań dużo subtelniejszych, choć równie niebezpiecznych. Propaganda, dezinformacja, rekrutacja, komunikacja, zbieranie funduszy, planowanie oraz koordynacja działań w internecie, to zadania podejmowane przez większość współczesnych
organizacji terrorystycznych. Oczywiście sieć to w pierwszej kolejności
doskonałe miejsce do prezentowania swoich postulatów oraz dzielenia
się relacjami z zamachów, czyli krótko mówiąc do walki psychologicznej
opartej na różnych formach działań propagandowych i dezinformacyjnych.
Podobnie jak z innymi mediami, terroryzm jest związany ściśle z internetem
jako kanałem umożliwiającym dotarcie do niezwykle szerokiego audytorium238. Świetnym na to dowodem jest fakt, że między rokiem 1999 a 2009
liczba stron internetowych należących do terrorystów wzrosła ze stu do
niemal pięciu tysięcy239.
Jak już wspomniano wcześniej, internet rozrasta się w oszałamiającym
tempie, co roku zyskując miliony nowych użytkowników. W tej nieprzebranej masie znajdują się również współcześni terroryści, którzy wykorzystują
cyberprzestrzeń jako narzędzie umożliwiające łatwe i niezwykle efektywne
zbieranie informacji potrzebnych do planowania poszczególnych zamachów.
Przed rewolucją w dziedzinie technologii informacyjnych to państwo dysponujące rozbudowanym aparatem administracyjnym i wojskowym w dużej
mierze reglamentowało dostęp do wiedzy. Książki, czasopisma czy nawet
korespondencję można było cenzurować, zaś informacje dające przewagę
chronić. W dobie powszechnego dostępu do internetu ta przewaga gwałtownie topnieje. Oczywiście aparat państwowy nadal posiada monopol
na przechowywanie oraz przetwarzanie najbardziej wrażliwych informacji
o swoich obywatelach. Z kolei służby specjalne oraz policja posiadają wiele
uprawnień umożliwiających, w razie potrzeby, szybkie i niepostrzeżone
poszerzenie tego typu wiedzy. Niemniej jednak dysproporcja w dostępie
do informacji nieustanie maleje, na czym korzystają przede wszystkim
podmioty niepaństwowe, w tym również grupy terrorystyczne. Na szczególną penetrację narażone są współczesne państwa demokratyczne, gdzie
występuje pełna transparentność życia publicznego. Z jednej strony pozwala
to na sprawowanie przez ogół obywateli efektywnej kontroli społecznej
nad aparatem władzy państwowej, z drugiej naraża tenże aparat na łatwą
i niekontrolowaną penetrację przez ugrupowania terrorystyczne. Wiele
z pozoru nieistotnych danych podanych na stronach internetowych urzędów państwowych, po wzbogaceniu ich o informacje z innych źródeł, daje
238
B. Bolechów, Terroryzm. Aktorzy, statyści, widownie, Warszawa 2010, s. 225.
R. Szymaniuk, Cyberterroryzm – wcale nie wirtualne zagrożenie, „Kwartalnik Bellona”
nr 4/2009, s. 62.
239
3. Biały wywiad a terroryzm
115
znakomity materiał do przygotowania precyzyjnie wymierzonego ataku terrorystycznego. Mimo wielu bardzo złożonych metod kontroli treści internetu, ogromny problem stanowią nadal terroryści działający w pojedynkę,
niemożliwi do zlokalizowana ze względu na brak jakichkolwiek podejrzanych powiązań. Są to tzw. samotne wilki (ang. lone wolves)240, które bardzo często wykorzystują internet przede wszystkim jako źródło materiałów
szkoleniowych oraz narzędzie do planowania zamachów, prawie w ogóle
nie używając go w roli komunikatora. Łatwość w wykorzystaniu internetu w planowaniu zamachów spowodowana jest wchłonięciem przez to
medium wielu innych źródeł, co pozwala zminimalizować kontakt ze światem zewnętrznym, a to ze względu na skrytość działalności terrorystycznej
stanowi dosyć istotną zaletę. Z kolei, jak już wskazano wcześniej, przy zastosowaniu odpowiednich technik i narzędzi (np. klienta sieci TOR) możliwe
jest stosunkowo bezpieczne i anonimowe korzystanie z zasobów sieci.
Analizując zasoby internetu szczególnie przydatne w działalności terrorystycznej, wskazać należy co najmniej kilka obszarów sieci. Wśród portali
internetowych, które wydają się szczególnie atrakcyjne z punktu widzenia
organizacji terrorystycznych i ekstremistycznych, są serwisy społecznościowe, za pomocą których stosunkowo łatwo ustalić zapatrywania światopoglądowe właściciela konta. Powoduje to, że dosyć swobodnie można
tworzyć listy, nie tylko osób, które warto zwerbować, ale również potencjalnych celów, przeznaczonych do zastraszania lub czasem nawet izycznej eksterminacji. Podobnie sprawa ma się z serwisami networkingowymi,
będącymi znakomitym narzędziem do nawiązania istotnych znajomości,
dającymi możliwość łatwej iniltracji pewnych środowisk (np. pracowników
ochrony odpowiedzialnych za strzeżenie infrastruktury krytycznej). Również
branżowe fora dyskusyjne mogą dostarczyć potencjalnym terrorystom sporo
przydatnych informacji. Szczególnie wartościowe są te dotyczące pirotechniki, materiałów wybuchowych czy broni palnej. Istotny jest też fakt, że grupują one internautów o określonych poglądach i zainteresowaniach wokół
poszczególnych tematów, wśród których częstokroć znaleźć można wysokiej
klasy specjalistów. Analiza treści tam zamieszczonych daje również możliwości aktywnego werbunku. Fora internetowe (zwłaszcza te będące częścią
głębokiego internetu) to miejsca, gdzie możliwe jest pozyskanie niezwykle
profesjonalnych materiałów szkoleniowych, tworzonych bezpośrednio na
potrzeby ugrupowań terrorystycznych. Dobrym tego przykładem może
być tzw. Manchester Manual, czyli publikacja przygotowana dla ekstre240
M. Adamczuk, Terroryzm indywidualny jako zagrożenie dla bezpieczeństwa europejskiego [w:] K. Liedel, P. Piasecka, T.R. Aleksandrowicz (red.), Zamach w Norwegii Nowy
wymiar zagrożenia terroryzmem w Europie, Warszawa 2011, s. 44-46.
116
IV. Wybrane obszary wykorzystania otwartych źródeł informacji
mistów islamskich działających w Wielkiej Brytanii241. Z punktu widzenia
terrorystów bardzo wartościowym źródłem informacji są również portale
udostępniające mapy oraz zdjęcia satelitarne. Daje to ogromne możliwości
w planowaniu różnego rodzaju zamachów bombowych oraz incydentów
typu active shooter. Dzięki możliwości zdalnego zapoznania się ze szczegółową topograią i usytuowaniem potencjalnych celów zamachowiec nie musi
w ogóle narażać się na ryzyko zatrzymania lub nagrania przez monitoring
przemysłowy. Nie trzeba więc robić zdjęć i szkiców, wystarczy wejść na
odpowiednią stronę internetową. Takie planowanie akcji terrorystycznych
przy wykorzystaniu danych satelitarnych miało miejsce już wielokrotnie.
Przykładem może być tutaj sytuacja z 2006 roku, kiedy to w Bagdadzie
wywiad brytyjski odnalazł na należących prawdopodobnie do terrorystów
komputerach i nośnikach prawie 500 GB danych satelitarnych pobranych
z Google Earth. Zdaniem Brytyjczyków, terroryści wykorzystali dane z tego
systemu do ataku na wojska w Basrze242. Innym, niezwykle atrakcyjnym
z punktu widzenia organizacji terrorystycznych, źródłem informacji są serwisy upubliczniające niejawne dokumenty dotyczące newralgicznych kwestii związanych z bezpieczeństwem państwa. Najbardziej znanym portalem
tego typu jest Wikileaks.org. Jego administratorzy wielokrotnie oskarżani
byli o łamanie tajemnicy państwowej. Jako przykład podać można publikację w 2010 roku listy instalacji (m.in. fabryk rurociągów, węzłów komunikacyjnych, portów, podmorskich kabli) na całym świecie, które Stany
Zjednoczone uważają za kluczowe dla swojego bezpieczeństwa narodowego.
Co ciekawe, na liście znalazło się wiele instalacji leżących poza granicami
USA. Wymieniono również biegnący przez terytorium Polski ropociąg
„Przyjaźń”. Po wycieku w mediach szybko pojawiły się opinie, że jest to
lista potencjalnych celów, którą mogliby wykorzystać terroryści243. Ponadto
warto dodać, że na łamach omawianego serwisu opublikowano również listy
przewodników i tłumaczy współpracujących z Amerykańską Armią w Iraku
i Afganistanie, co uznać należy za informacje niezwykle cenne z punktu
widzenia działających lokalnie organizacji terrorystycznych.
Można podać również wiele przykładów, kiedy istotne, cenne dla organizacji terrorystycznych, informacje wywiadowcze były ujawniane bezpośrednio przez administrację publiczną lub służby specjalne. Warto przywołać
241
Z okrojoną i ocenzurowaną wersją podręcznika zapoznać się można na stronie amerykańskiego Departamentu Sprawiedliwości, zob.: he Al Qaeda Manual, Department of
Justice [w:] http://www.justice.gov/ag/manualpart1_1.pdf [dostęp: 26 czerwca 2014].
242
R. Szymaniuk, Cyberterroryzm…., s. 62.
243
List of facilities ‘vital to US security’ leaked, 6 December 2010 [w:] http://www.bbc.
co.uk/news/world-us-canada-11923766 [dostęp: 29 sierpnia 2014].
3. Biały wywiad a terroryzm
117
chociażby przypadek publikacji raportu z likwidacji Wojskowych Służb
Informacyjnych. Jak wskazują niektórzy specjaliści, raport ujawnił wiele
wrażliwych danych osobowych agentów, informacji dotyczących spenetrowanych przez polski wywiad irm oraz szczegółów operacji prowadzonej
w Afganistanie. Co ważne, miało to miejsce w czasie, kiedy w tym kraju
znajdował się kontyngent Wojska Polskiego prowadzący działania przeciwko islamskim terrorystom. Informacje zawarte w raporcie mogły okazać
się bardzo przydatne dla wywiadu Al-Kaidy, stanowiącej głównego przeciwnika polskich żołnierzy. Dokument został bowiem opublikowany nie
tylko w Monitorze Polskim, ale również w internecie (zarówno w oicjalnym cyfrowym publikatorze parlamentu – Internetowym Systemie Aktów
Prawnych, jak i poza nim w wersji anglojęzycznej)244. Co ciekawe, informacje niezwykle przydatne w bieżącej działalności terrorystycznej publikowały
na swoich stronach same służby specjalne. Przykładem może być tu strona
internetowa Służby Kontrwywiadu Wojskowego, na której do 2012 roku
skrupulatnie umieszczane były osiągnięcia dotyczące pracy kontrwywiadowczej w Afganistanie. Takie działanie służb budziło z kolei powszechne niezadowolenie i obawy polskich żołnierzy służących w kontyngencie, a odpowiedzialnych za realizację tych akcji. Bali się oni, że publikacja tego typu
informacji w internecie może skutecznie prowokować talibów do organizacji
nowych akcji odwetowych245. Obawy polskich żołnierzy były zdecydowanie
na miejscu, gdyż terroryści już wcześniej pokazali, że są w stannie bardzo
staranie monitorować, nie tylko oicjalne strony służb państw koalicji, ale
również media społecznościowe. Dowodem tego był m.in. atak moździerzowy na amerykańską bazę w Iraku w 2007 roku. Nastąpił on zaraz po
tym, jak żołnierze udostępnili zdjęcia (zawierające metadane ze współrzędnymi), z nowo przybyłym sprzętem, na Facebooku. Efektem aktu było
zniszczenie lub ciężkie uszkodzenie czterech śmigłowców szturmowych
AH-64 Apache246.
***
Jak wynika z analizy wybranych obszarów wykorzystania otwartych źródeł informacji, biały wywiad przydatny jest na wszystkich szczeblach działalności wywiadowczej. Należy zauważyć również, że metoda ta pomocna
244
A. Makowski, Na rzecz obcego wywiadu, „Wprost” 2014, nr 4 (1612), s. 16.
Szerzej zob.: Chore SKW [w:] http://stowarzyszeniesowa.pl/wp-content/uploads/2013/02/Chore_SKW.pdf [dostęp: 26 sierpnia 2014].
246
Insurgents Destroyed US Helicopters Found in Online Photos, 16 March 2012 [w:]
http://www.livescience.com/19114-military-social-media-geotags.html [dostęp: 30 sierpnia
2014].
245
118
IV. Wybrane obszary wykorzystania otwartych źródeł informacji
jest w eksploracji niemal każdego obszaru tematycznego, co wynika z tego,
że rozwijała się ona równolegle na niwie różnych nauk, a nie tylko w ramach
wąsko rozumianej teorii wywiadu. Dlatego też liczba i różnorodność podmiotów z niego korzystających jest tak wielka. W zależności od źródeł, na
których opiera się analiza, możliwe jest skuteczne pozyskiwanie informacji zarówno na poziomie strategicznym, operacyjnym, jak i taktycznym.
Dowodzi to ogromnej uniwersalności oraz interdyscyplinarności omawianej
dyscypliny wywiadowczej.
Sam fakt szerokiego wykorzystania otwartych źródeł informacji w sektorze prywatnym nie dziwi. Niemniej jednak zjawiskiem, które rzuca się
obecnie w oczy szczególnie wyraźnie, jest gwałtownie postępująca prywatyzacja działalności wywiadowczej. Obszary, w których państwa posiadały
do tej pory niekwestionowany monopol na pozyskiwanie informacji, systematycznie się kurczą. Coraz częstszą praktyką staje się tzw. outsourcing
wywiadowczy, czyli wykorzystanie usług podmiotów prywatnych przez
państwową administrację oraz agencje wywiadowcze. Dotyczy to zarówno
szczebla strategicznego, na którym działają potężne międzynarodowe korporacje, jak i poziomu lokalnego, na którym szczególnie aktywnie operują
wywiadownie gospodarcze. Współpraca między prywatnym i państwowym
sektorem wywiadowczym staje się z roku na rok coraz szersza, co z kolei
przekłada się na intensywniejszy przepływ doświadczeń w zakresie wykorzystania otwartych źródeł informacji oraz wzrost ich ogólnego znaczenia.
Znamienne dla naszych czasów wydaje się również wyodrębnienie zupełnie nowego zawodu, polegającego na wieloetapowym i wielowątkowym
wyszukiwaniu oraz analizie informacji. Mowa tu o profesji infobrokera,
będącej wręcz znakiem rozpoznawczym formującego się społeczeństwa
informacyjnego.
Wykorzystanie metody białego wywiadu w służbach specjalnych oraz
policji ma długą tradycję. W dobie postępującej rewolucji informatycznej
stwarza ona jednak zupełnie nowe możliwości, dzięki czemu jej znaczenie systematycznie rośnie. Warto zauważyć, że mimo iż skala wykorzystania otwartych źródeł informacji w polskich służbach jest mniejsza niż na
Zachodzie, to jednak ich potencjał jest coraz częściej dostrzegany. Rola analizy informacji rośnie również w administracji publicznej. Na polskim gruncie najbardziej znaną i najprężniej działającą strukturą analityczną, stosującą
na szeroką skalę metodę białego wywiadu, jest Ośrodek Studiów Wschodnich
im. Marka Karpia. Instytucja ta, opierając się wyłącznie na ogólnie dostępnych źródłach, od lat z dużym powodzeniem prowadzi analizę strategiczną
tematycznie wychodzącą poza granice Europy Środkowo-Wschodniej.
Warto również zauważyć, że w chwili obecnej internet stał się podstawowym narzędziem do szybkiego i efektywnego zbierania informacji,
3. Biały wywiad a terroryzm
119
planowania oraz koordynacji działań terrorystycznych. Metoda białego
wywiadu zajmuje szczególnie ważne miejsce w rzemiośle każdego współczesnego terrorysty, zaś dzięki jej dobremu opanowaniu możliwe staje się
częściowe zniwelowanie przewagi w dostępie do informacji, jakie do niedawna służby specjalne i policja miały nad ugrupowaniami ekstremistycznymi. W tym kontekście zaznaczyć należy, że transparentność i szeroki
dostęp do informacji publicznej to cechy konstytutywne każdego współczesnego państwa demokratycznego. Z jednej strony pozwala to wytworzyć
niezwykle efektywną kontrolę społeczną nad poczynaniami władzy, z drugiej
zaś ogromnie ułatwia zbieranie informacji i wybieranie celów najbardziej
podatnych na atak terrorystyczny. Dylemat między wygodnym i prostym
dostępem do informacji publicznej a bezpieczeństwem danych jest jednak
nierozwiązywalny. Obostrzenie zasad owego dostępu wydaje się nie tylko
bezcelowe (gdyż stoi to w sprzeczności z ideą budowy społeczeństwa obywatelskiego), ale również niebezpieczne (gdyż ułatwia mnożenie się patologii w sferze publicznej oraz prowadzi do rozmycia odpowiedzialności).
Bezcelowe wydają się również wszelkie próby ograniczenia i cenzurowania
zawartości internetu. Ze względu na dynamikę rozwoju sieci i liczbę jej
użytkowników są to działania z góry skazane na niepowodzenie. Dlatego
też zasadne wydaje się postawienie tezy, że wykorzystanie otwartych źródeł
informacji (a w szczególności ich cyfrowej części) w działalności terrorystycznej będzie nasilać się w przyszłości. Co warto wziąć pod uwagę, jeśli
chce się tej działalności skutecznie przeciwdziałać.
Wnioski
Biały wywiad nigdy nie należał do spektakularnych i widowiskowych obszarów pracy wywiadowczej, jednak jego wykorzystanie, bardzo często było
tłem lub wstępem do głośnych i zakończonych sukcesem akcji – zarówno
w przypadku służb specjalnych, policji, wielkich korporacji jak również
zamachów terrorystycznych. Nic więc dziwnego, że spektrum możliwości
wykorzystania otwartych źródeł wydaje się współcześnie tak szerokie. Wraz
z postępującym rozwojem społeczeństwa informacyjnego metoda białego
wywiadu coraz częściej wykorzystywana jest zarówno w służbach specjalnych, policji oraz instytucjach administracji publicznej, jak i w sektorze prywatnym. Korzystają z niej zarówno wywiadownie gospodarcze, działające
na szczeblu lokalnym, jak i potężne międzynarodowe korporacje, zajmujące
się wywiadem strategicznym. Sztuka pozyskiwania i analizy informacji ze
źródeł jawnych i ogólnie dostępnych jest również szeroko uprawiana przez
różnego rodzaju wolnych strzelców – infobrokerów czy też przez działające
poza granicami prawa ugrupowania terrorystyczne. Ogólnie rzecz ujmując, biały wywiad zaczął być postrzegany jako interdyscyplinarne narzędzie do wytwarzania ustrukturyzowanej wiedzy, gotowej do wykorzystania
w procesach decyzyjnych. Najważniejszą przyczyną takiego stanu rzeczy
jest niewątpliwie nieustannie postępująca rewolucja w dziedzinie technologii informacyjnych.
Upowszechnienie się dostępu do internetu spowodowało, że państwo
dysponujące rozbudowanym aparatem administracyjnym i wojskowym
w sposób nieodwołalny utraciło monopol na reglamentację dostępu do
wiedzy. Fakt ten wymusza szeroką współpracę między sektorem publicznym i państwowym. Bez niej bowiem wdrożenie nowoczesnych i wydajnych systemów wspomagających wyszukiwanie i analizę informacji wydaje
się niemożliwe. Zastosowanie takich rozwiązań stało się obecnie absolutną
koniecznością. Współcześnie to nadmiar informacji, a nie ich niedobór,
jest największym wyzwaniem dla absolutnie każdej struktury wywiadow-
122
Wnioski
czej. To kolejny czynnik powodujący widoczny wzrost znaczenia oraz skali
wykorzystania otwartych źródeł, bowiem właśnie informacje z nich pochodzące stanowią lwią część pozyskiwanego obecnie materiału wywiadowczego
(wskaźnik ten w zależności od zakresu tematycznego waha się od 40 proc.
do nawet 95 proc.). Dodatkowo podkreślić należy, że jest to dużo tańszy
i prostszy, z powodów formalno-prawnych, sposób zdobywania informacji
niż stosowanie typowych środków operacyjnych. Śmiało można więc stwierdzić, że biały wywiad stał się nie tylko odrębną i samodzielną, ale wręcz
fundamentalną dyscypliną wywiadowczą.
Pochylając się nad historią białego wywiadu i jego ewolucji, nie sposób nie zauważyć zjawiska swoistego odwracania się ilozoii pozyskiwania
informacji w służbach specjalnych, co szczególnie wyraźnie widać w krajach należących do byłego bloku wschodniego, takich jak Polska. Kiedyś
podstawą pracy wywiadowczej była agentura, dzięki której możliwe było
pozyskanie większości potrzebnych informacji. Dobrze ulokowane źródła osobowe były w stanie dostarczyć niejednokrotnie cennych, często już
wstępnie opracowanych informacji. Biały wywiad natomiast był traktowany
zazwyczaj jako dodatek mający co najwyżej dostarczyć kontekstu do intensywnie prowadzonego rozpracowania operacyjnego. Współcześnie mamy do
czynienia z odwróceniem tego trendu. Żadne z państw demokratycznych nie
może pozwolić na bezkarne nadużywanie niejawnych, silnie ingerujących
w prawa obywatelskie, metod pracy operacyjnej. Taki scenariusz zazwyczaj
skutkuje szybkim spadkiem zaufania społecznego do przedstawicieli władzy i administracji państwowej. Dlatego też skryte metody pozyskiwania
informacji stosowane są w sposób subsydiarny, tam gdzie metoda białego
wywiadu zawodzi. Z kolei działalność operacyjna, w sferze czysto wywiadowczej (informacyjnej), częstokroć służy jedynie potwierdzeniu lub pogłębieniu uzyskanej już wcześniej wiedzy. Niewykluczone więc, że w przyszłości
w służbach specjalnych nastąpi jeszcze silniejszy podział na działania o charakterze czysto informacyjnym (prowadzone przede wszystkim w oparciu
o otwarte źródła informacji) oraz działania mające wywołać określony
efekt (prowadzone głównie w oparciu o agenturę wpływu i szeroko rozumianą pracę operacyjną). Dowodem na realizację takiego scenariusza może
być powstanie oraz działalność amerykańskiego Open Source Center, czyli
potężnej międzyresortowej komórki odpowiedzialnej za prowadzenie białego
wywiadu. Niewykluczone więc, że w przyszłości również w Polsce nastąpi
wyodrębnienie podobnej instytucji o proilu czysto analitycznym, której
zadaniem będzie tylko i wyłącznie działalność wywiadowcza w oparciu
o jawne źródła informacji. Potwierdzeniem słuszności tych przypuszczeń
wydaje się model funkcjonowania Ośrodka Studiów Wschodnich, który
z kolejnymi latami poszerza zakres tematyczny swojej działalności, obecnie
Wnioski
123
daleko wykraczającej poza pierwotnie przyjęte ramy. Wysoka jakość analiz
i opracowań tworzonych przez Ośrodek jest jaskrawym dowodem, iż w dzisiejszych czasach możliwe jest prowadzenie analizy strategicznej również
bez wykorzystania utajnionych struktur wywiadowczych.
Porównując i zestawiając ze sobą poszczególne otwarte źródła informacji, dojść można w zasadzie do jednej, kluczowej konkluzji – wszechogarniającym metaźródłem informacji pozwalającym na zdobycie praktycznie
pełnej wiedzy na niemal każdy temat stał się obecnie internet. Potencjał jego
wykorzystania do celów wywiadowczych wydaje się w zasadzie nieograniczony. Niemniej jednak dużym wyzwaniem w jego skutecznej eksploracji jest
stworzenie wydajnych a zarazem stosunkowo prostych w obsłudze narzędzi
wspomagających automatyczną analizę informacji, w oceanie której toną
obecnie analitycy. Bez takiego instrumentarium pokonanie przeciwności
takich, jak zjawisko szumu informacyjnego czy barier językowych wydaje się
zupełnie niemożliwe. Jednocześnie zauważyć należy, że w cyberprzestrzeni
granice między wywiadem jawnoźródłowym a pozostałymi dyscyplinami
wywiadowczymi bardzo silnie się zacierają. Już teraz jednoznaczne odseparowanie od siebie metod pozyskiwania i źródeł informacji przynależnych
do OSINT-u lub SIGINT-u wydaje się bardzo problematyczne. Taki stan
rzeczy budzi coraz silniejsze emocje wśród obrońców prawa do prywatności
w cyberprzestrzeni. Największe obawy budzi kierunek rozwoju technologii
związanych z tzw. analizą „Big Data”, dzięki której możliwe staje się łączenie ze sobą bardzo różnorodnych baz danych (zarówno tych zawierających
informacje ogólnodostępne, jak i tych poufnych). Nie dziwi więc coraz częściej pojawiające się pytanie o zasady wykorzystania tego typu metod oraz
nadzór nad podmiotami je stosującymi.
Innym niełatwym wyzwaniem, będącym po części skutkiem ubocznym postępującej cyfryzacji, jest wykorzystanie otwartych źródeł informacji
w działalności terrorystycznej. Łatwość i efektywność, z jaką można pozyskiwać dziś informacje za pośrednictwem internetu, powoduje, że metoda
białego wywiadu w sposób nagminny wykorzystywana jest na etapie planowania i przygotowań do zamachów terrorystycznych. Pozwala ona potencjalnemu zamachowcowi cały czas pozostawać w cieniu, poza czujnym okiem
służb specjalnych i policji. W szczególności dotyczy to tzw. samotnych
wilków, którzy przy odpowiedniej dozie determinacji i ostrożności, dzięki
internetowi są w stanie skutecznie zaplanować i przeprowadzić samodzielnie nawet bardzo złożony zamach terrorystyczny. Niestety dylemat między
wygodnym i prostym dostępem do informacji publicznej a bezpieczeństwem
danych wydaje się na chwilę obecną nierozwiązywalny. Dlatego też, państwowym służbom i instytucjom odpowiedzialnym za bezpieczeństwo, nie
pozostaje nic innego jak pogodzić się z nieustannie topniejącą przewagą
124
Wnioski
w zakresie dostępu do informacji. Jedyną nadzieją wydaje się konsekwentne
podnoszenie własnych zdolności analitycznych. Aby to osiągnąć, konieczne
jest zarówno systematyczne zwiększanie kompetencji funkcjonariuszy odpowiedzialnych za analizę informacji oraz wprowadzanie nowych narzędzi usprawniających ten proces, ale również znacznie szersza współpraca
zarówno ze środowiskami eksperckimi, jak i sektorem prywatnym.
Pomimo pewnych wad i ograniczeń wykorzystanie otwartych źródeł informacji w działalności wywiadowczej stwarza ogromny potencjał.
Postępująca rewolucja informatyczna i powstawanie coraz to nowszych
technologii, wspierających zautomatyzowane wyszukiwanie oraz analizę
informacji, powoduje, że biały wywiad z roku na rok zyskiwać będzie na znaczeniu. Szczególnie duże nadzieje pokładane są w tzw. analizie „Big Data”,
umożliwiającej bardzo skuteczne prognozowanie trendów społecznych oraz
wskazywanie potencjalnych zagrożeń. Warto również zauważyć, że w dorosłe życie wchodzi nowe pokolenie, od najmłodszych lat chłonące nowinki
techniczne, będące owocami rewolucji w dziedzinie technologii informacyjnych. Ludzie ci znacznie bieglej poruszają się po internecie i w dużo
wyższym niż poprzednie pokolenie stopniu wykorzystują jego możliwości w zakresie pozyskiwania informacji. Dlatego też poziom kompetencji
cyfrowych nieustannie się podnosi, co niewątpliwie sprzyjać będzie jeszcze
szybszemu rozwojowi białego wywiadu w najbliższych latach. Być może
stoimy obecnie przed jednym z większych przełomów w historii wywiadu,
w którym kluczową rolę odegrają połączone w odpowiednich proporcjach
szeroko pojęte umiejętności analityczne oraz kompetencje cyfrowe.
Literatura
Źródła prawne
Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz.U. 1994 nr 24
poz. 83).
Ustawa z dnia 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej (Dz.U. 2001 nr 112
poz. 1198).
Ustawa z dnia 24 maja 2002 r. o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Agencji Wywiadu
(Dz. U. z 2002 r. Nr 74, poz. 676 ze zm.).
Ustawa z dnia 29 stycznia 2004 r. Prawo zamówień publicznych (Dz.U. 2004 nr 19 poz. 177).
Ustawa z dnia 9 czerwca 2006 r. o Centralnym Biurze Antykorupcyjnym (Dz.U. z 2006 r., Nr
104, poz. 708 ze zm.).
Ustawa z dnia 9 czerwca 2006 r. o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służbie Wywiadu
Wojskowego (Dz.U. z 2006 r., Nr 104, poz. 709 ze zm.).
Ustawa z dnia 15 lipca 2011 r. o Ośrodku Studiów Wschodnich im. Marka Karpia (Dz.U. 2011
nr 173 poz. 1029).
Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 12 marca 2014 r. w sprawie Centralnego Repozytorium
Informacji Publicznej (Dz.U. 2014 poz. 361).
Zarządzenie Nr 73 Prezesa Rady Ministrów z dnia 26 czerwca 2002 r. w sprawie nadania
statutu Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego (M.P. z 2002 r., Nr 26, poz. 432).
Zarządzenie Nr 74 Prezesa Rady Ministrów z dnia 26 czerwca 2002 r. w sprawie nadania
statutu Agencji Wywiadu (M.P. z 2011 r., Nr 26, poz. 433).
Zarządzenie Nr 76 Prezesa Rady Ministrów z dnia 6 października 2010 r. w sprawie nadania
statutu Centralnemu Biuru Antykorupcyjnemu (M.P. z 2010 r. Nr 76, poz. 953).
Leksykony i słowniki
Larecki J., Wielki leksykon służb specjalnych świata: organizacje wywiadu, kontrwywiadu i policji politycznych świata, terminologia profesjonalna i żargon operacyjny, Warszawa 2007.
Monograie i opracowania
Aleksandrowicz T.R., Analiza informacji w administracji i biznesie, Warszawa 1999.
Analiza informacji w służbach policyjnych i specjalnych, J. Konieczny (red.), Warszawa 2012.
126
Literatura
Analiza informacji w zarządzaniu bezpieczeństwem, K. Liedel, P. Piasecka, T.R. Aleksandrowicz (red.), Warszawa 2013.
Aparat bezpieczeństwa wobec emigracji politycznej i Polonii, R. Terlecki (red.), Warszawa
2005.
Baranowska-Szczepańsk M., Dziennikarstwo w pytaniach i odpowiedziach, Poznań 2010.
Bazzell M., Open Source Intelligence Techniques: Resources for Searching and Analyzing Online
Information, January 2014.
Bean H., No More Secrets: Open Source Information and the Reshaping of U.S. Intelligence,
Santa Barbara–Denver–Oxford 2011.
Bielak F., Służby wywiadowcze Republiki Federalnej Niemiec, Warszawa 1985.
Biały wywiad. Otwarte źródła informacji – wokół teorii i praktyki, W. Filipowski, W. Mądrzejowski (red.), Warszawa 2012.
Bolechów B., Terroryzm. Aktorzy, statyści, widownie, Warszawa 2010.
Borkiewicz J., Cichocki J., Pełczyńska-Nałęcz K., Okręt Koszykowa, Warszawa 2007.
Ciecierski M., Wywiad biznesowy w korporacjach transnarodowych. Teoria i praktyka, Toruń
2009.
Couch N., Robins B., Big Data for Defence and Security, “RUSI Occasional Paper”, September 2013, https://www.rusi.org/downloads/assets/RUSI_BIGDATA_Report_2013.pdf
Dulles A.W., he Crat of Intelligence: America’s Legendary Spy Master on the Fundamentals
of Intelligence Gathering for a Free World, Washington 2006.
Handbook of Intelligence Studies, L. K. Johnson (ed.), London-New York 2006.
Hannas W. C., Mulvenon J., A. Puglisi B., Chinese industrial espionage: Technology acquisition and military modernization, London-New York 2013.
Herman M., Potęga wywiadu, Warszawa 2002.
Historia z konsekwencjami – rozmawiają Krzysztof Kozłowski i Michał Komar, Warszawa 2009.
Intelligence and the National Security Strategist: Enduring Issues and Challenges, R.Z. George,
R.D. Kline (eds.), Lanham 2006.
Instrukcje pracy kontrwywiadowczej Wojskowej Służby Wewnętrznej wraz z instrukcjami prowadzenia dokumentacji i ewidencji (1957-1990), B. Kapuściak (red.), Kraków 2010.
Jawers E., Agent, handlarz, prawnik, szpieg: Tajemniczy świat korporacyjnego szpiegostwa,
Kraków 2010.
Keegan J., Wywiad w czasie wojny. Zdobywanie wiedzy o nieprzyjacielu od czasów napoleońskich do al-Kaidy, Warszawa 2003.
Korzeniowski L., Pepłoński A., Wywiad gospodarczy. Historia i współczesność, Kraków 2005.
Kozaczuk W., Bitwa o tajemnice. Służby wywiadowcze Polski i Rzeszy Niemieckiej 1922-1939,
Warszawa 1999.
Godson R., Dirty Tricks or Trump Cards. U.S. Covert Action & Counterintelligence, New
Jersey 2008
Kwięciński M., Wywiad gospodarczy w zarządzaniu przedsiębiorstwem, Warszawa-Kraków 1999.
Liedel K., Serain T., Otwarte źródła informacji w działalności wywiadowczej, Warszawa 2011.
Mider D., Partycypacja polityczna w Internecie, Warszawa 2008.
Minkina M., Wywiad w państwie współczesnym, Warszawa 2011.
Nowa twarz Business Intelligence, R. Jesionek (red.), http://it-manager.pl/wp-content/uploads/
Nowa-twarz-BI1.pdf
Nowak W., Metody pracy kontrwywiadowczej, Warszawa 1985.
O dziennikarstwie śledczym: normy, zagrożenia, perspektywy, M. Palczewski, M. Worsowicz
(red.), Łódź 2009.
Literatura
127
Olcott A., Open Source Intelligence in a Networked World, London-NewYork 2012.
Open Source Intelligence in Twenty-First Century, Ch. Hobbes, D. Sailsbury (eds.), New York 2014.
Pleskot P., Dyplomata, czyli szpieg. Działalność służb kontrwywiadowczych PRL wobec zachodnich placówek dyplomatycznych w Warszawie (1956-1989). Część pierwsza, Warszawa
2013.
Praktyczne elementy zwalczania przestępczości zorganizowanej i terroryzmu, Paprzycki L. K.,
Rau Z. (red.), Warszawa 2009.
Ranson H. H., Central intelligence and national security, Cambridge 1958.
Rola mediów w przeciwdziałanie terroryzmowi, K. Liedel, P. Piasecka (red.), Warszawa 2009.
Sieciocentryczne bezpieczeństwo. Wojna, pokój i terroryzm w epoce informacji, K. Liedel,
P. Piasecka, T. R. Aleksandrowicz (red.), Warszawa 2014.
Siemiątkowski Z., Wywiad a władza. Wywiad cywilny w systemie sprawowania władzy politycznej PRL, Warszawa 2009.
Spark D., Dziennikarstwo śledcze: studium techniki, Kraków 2007.
Steele R. D., he Open-Source Everything Manifesto: Transparency, Truth, and Trust, Berkeley 2012.
Surma J., Business Intelligence, Warszawa 2009.
Terroryzm w medialnym obrazie świata, K. Liedel, S. Mocek (red.), Warszawa 2010.
Turaliński K., Wywiad gospodarczy i polityczny. Metodyka, taktyka i źródła pozyskiwania
informacji, Radom 2011.
Twenty-First Century Intelligence, W.K. Wark (ed.), London 2008.
Volkof V., Dezinformacja: Oręż wojny, Warszawa 1991.
Więckiewicz Z., Niektóre formy i metody działalności wywiadowczej. Publikacje i międzynarodowy ruch osobowy, Warszawa 1974.
Wywiad wojskowy II Rzeczpospolitej, Kołakowski P., Popłoński A. (red.), Kraków 2011.
Zalewski S., Służby specjalne w państwie demokratycznym, Warszawa 2005.
Zamach w Norwegii Nowy wymiar zagrożenia terroryzmem w Europie, K. Liedel, P. Piasecka,
T. R. Aleksandrowicz (red.), Warszawa 2011.
Zhongwen H., Zongxiao W., Sources and Techniques of Obtaining National Defense Science
and Technology Intelligence, Beijing 1991.
Artykuły
Backfried G., Schmidt Ch., Pfeifer M., Open Source Intelligence in Disaster Management,
http://www.csis.pace.edu/~ctappert/dps/2012EISIC/data/4782a254.pdf
Błoński M., Twitter i „mściwi bibliotekarze” z Open Source Center, 4 listopada 2011, http://
kopalniawiedzy.pl/Open-Source-Center-CIA-bialy-wywiad-Twitter-Facebook,14232
Byrska J., Przyszłość należy do łowców informacji. Nowe multimedialne zawody, „Gazeta
Wyborcza”, dod. „Komputery i Biuro” 1996, nr 38.
Cisek S., Broker informacji: istota zawodu, http://eprints.rclis.org/bitstream/10760/10880/1/
Cisek_broker_informacji_istota.pdf
Cisek S., Szara literatura jako źródło informacji biznesowej. Zarys problematyki, http://ebib.
oss.wroc.pl/ 2002/40/cisek.php#3
Clark R.M., Perspectives on Intelligence Collection, “he Intelligencer: Journal of U.S. Intelligence Studies”, vol. 20, no. 2 (Fall/Winter 2013).
Daniel J., Tor: Ciemna strona Głębokiego Internetu, http://tdint.pl/jan-daniel/tor-ciemna-strona-glebokiego-internetu
128
Literatura
Darczewska J., Anatomia rosyjskiej wojny informacyjnej. Operacja krymska - studium przypadku, http://www.osw.waw.pl/sites/default/iles/anatomia_rosyjskiej_wojny_informacyjnej.pdf
Gibson S., Open Source Intelligence: An Intelligence Lifeline, „RUSI” 2004, no. 1 (149).
Gill J., OpenMIND – precyzyjne narzędzie pozyskiwania informacji wywiadowczych z otwartych źródeł, „Ochrona Mienia i Informacji” 2012, nr 1.
Greenwald G., MacAskill E., NSA Prism program taps in to user data of Apple, Google and
others, “he Guardian”, 7 czerwca 2013, http://www.theguardian.com/world/2013/jun/06/
us-tech-giants-nsa-data
Hribar G., Podbregar I., Ivanuša T., OSINT: A “Grey Zone”?, “International Journal of Intelligence and CounterIntelligence” 2014, vol. 27, issue 3.
Jagiełło R., Wybrane aspekty wojskowego rozpoznania osobowego, „Przegląd Bezpieczeństwa
Wewnętrznego” 2013, nr 9 (5).
Janke I., Tajni potrzebują ciszy, „Życie”, 21 grudnia 1996, http://j59.tripod.com/zycie.html
Kaniewski Ł., Drugie dno Internetu, „Focus” 2014, nr 1 (220).
Karciarz M., Dutko M., Informacja w Internecie, Warszawa 2010.
Kelso P., A wealth of knowledge, “he Guardian”, 31 October 2001, http://www.theguardian.
com/world/2001/oct/31/afghanistan.politicsphilosophyandsociety
Kołakowski P., „Laboratorium” Komórka Analityczna Józefa Piłsudzkiego, „Słupskie Studia
Historyczne” 2010, nr 16.
Kozłowski P., CRIP – wszystkie dane publiczne w jednym miejscu, http://datablog.pl/
2014/05/21/crip-dane-publiczne-jednym-miejscu
Król A., Broker informacji – powstawanie nowego zawodu, „Zagadnienia Naukoznawstwa”
nr 1 (159).
Leetaru K., he Scope of FBIS and BBC Open-Source Media Coverage, 1979–2008 (U), “Studies in Intelligence” vol. 54, no. 1 (March 2010).
Liaropolus A. N., A (R)evolution in Intelligence Afairs? In Search of a New Paradigm, “RIEAS:
Research Paper”, No. 100 (June 2006).
Makarski A., Centrum Antyterrorystyczne Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego. Geneza,
zasady działania oraz doświadczenia po pierwszym roku funkcjonowania [w:] „Przegląd
Bezpieczeństwa Wewnętrznego” 2010, nr 2 (2), s. 105-106.
Makowski A., Na rzecz obcego wywiadu, „Wprost” „Wprost” 2014, nr 4 (1612).
McGreal Ch., Is WikiLeaks hi-tech terrorism or hype? Washington can’t decide, “he Guardian”, 5 February 2011, http://www.theguardian.com/media/2011/feb/05/ wikileaks-hitech-terrorism-hype
Mercado S. C., Sailing the Sea of OSINT in the Information Age: A Venerable Source in a New
Era, https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/
csistudies/studies/vol48no3/article05.html
Mercado S. C., FBIS Against the Axis, 1941-1945, “Studies in intelligence”, no. 11 (FallWinter 2001).
Mercado S. C., Reexamining the Distinction Between Open Information and Secrets, https://
www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/
Vol49no2/reexamining_the_distinction_3.htm
Minas H., Can the Open Source Intelligence Emerge as an Indispensable Discipline for the Intelligence Community in the 21st Century?, “RIEAS: Research Paper”, No. 139, (January 2010).
Niemczyk P., BAI, „Przegląd Bezpieczeństwa Wewnętrznego” Wydanie Specjalne, 6 kwietnia
2010.
Literatura
129
Niemczyk P., Wywiadownie gospodarcze jako źródło informacji „białego wywiadu”, „Przegląd
Bezpieczeństwa Wewnętrznego” 2013, nr 9 (5).
Pallaris Ch., Open Source Intelligence: A Strategic Enabler of National Security, “CSS Analyses in Security Policy”, Vol. 3, No. 32 (April 2008).
Politi A., he Citizen as “Intelligence Minuteman”, ”International Journal of Intelligence and
CounterIntelligence” 2003, vol. 16, no. 1.
Potejko P., 10 lat Centralnego Ośrodka Szkolenia ABW w Emowie, „Przegląd Bezpieczeństwa
Wewnętrznego” 2010, nr 3.
Pringle R. W., he Limits of OSINT: Diagnosing the Soviet Media, 1985-1989, “International
Journal of Intelligence and CounterIntelligence” 2007, vol. 20, no. 2.
Przybylski J., Zaczytani agenci CIA, „Rzeczpospolita”, 7 listopada 2011, http://www.rp.pl/
artykul/748071. html?print=tak&p=0
Rachid-Chehab M., Eliot Higgins. Człowiek, który przyłapał Putina, http://wyborcza.pl/magazyn/1,143016,17300814,Eliot_Higgins__Czlowiek__ktory_przylapal_Putina.html
Radwaniak K., Biały wywiad w policji – narzędzie rozpoznawania zagrożeń terrorystycznych,
„Studia prawnicze. Rozprawy i Materiały” 2012, nr 2 (11).
Rovner J., Intelligence in the Twitter Age, „International Journal of Intelligence and CounterIntelligence” 2013, no. 26, vol. 2.
Sajduk B., Big data – polityczne i militarne aspekty rewolucji technologii informatycznych,
http://www.nowapolitologia.pl/politologia/stosunki-miedzynarodowe/big-data-politycznei-militarne-aspekty-rewolucji-technologii-informatycznych
Serain T., Hejduk A., Wywiad jawnoźródłowy w walce z terroryzmem na pograniczu afgańsko-pakistańskim, „Ochrona Mienia i Informacji” 2012, nr 1.
Schaurer F., Strörger J., he Evolution of Open Source Intelligence (OSINT),“he Intelligencer:
Journal of U.S. Intelligence Studies”, vol. 19, no. 3, (Winter/Spring 2012).
Sienkiewicz B., Historia pewnego złudzenia, „Przegląd Bezpieczeństwa Wewnętrznego” Wydanie Specjalne, 6 kwietnia 2010.
Starzyk T., Wywiadownie gospodarcze stosują biały wywiad, „Gazeta Finansowa Online”, 27
sierpnia 2012, http://www.gf24.pl/9344/wywiadownie-gospodarcze-stosuja-bialy-wywiad
Stromczyński B., Waszkiewicz P., Biały wywiad w praktyce pracy organów ścigania na przykładzie wykorzystania serwisów społecznościowych, „Prawo i Prokuratura” 2014, nr 5.
Szymaniuk R., Cyberterroryzm – wcale nie wirtualne zagrożenie, „Kwartalnik Bellona” 2009 nr (4).
Szymielewicz K., Szpieg w pajęczynie, „Polityka” 2014, nr 14 (2952).
Techniki wywiadowcze – biały, czarny i szary wywiad, http://www.detektyw.edu.pl/techniki-wywiadowcze-bialy-czarny-i-szary-wywiad
Walczuk-Niewiadomska A., Czapnik G., Gruszka Z., Brokerstwo informacyjne w Polsce –
przegląd publikacji, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia historica” 2013, nr 17.
Worden R. L., Gathering Multidisciplinary Information for the Policy-Making Community,
http://www.loc.gov/rr/frd/pdf-iles/info_for_policymakers.pdf
Dokumenty
Broker informacji (researcher) (262204), Krajowy standard kompetencji zawodowych, Centrum
Rozwoju Zasobów Ludzkich Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej, Warszawa 2013.
Developing a Policy on the Use of Social Media in Intelligence and Investigative Activities.
Guidance and Recommendations, February 2013.
Open Source Intelligence, FMI 2-22.9, Headquarters, Department of the Army, Washington 2006.
130
Literatura
Open Source Intelligence, ATP 2-22.9, Headquarters, Department of the Army, Washington
2012.
Open Source Intelligence (OSINT): Issues for Congress, CRS Report for Congress, R.A. Best,
A. Cumming (eds.), Congressional Research Service, Washington 2007.
Rozpoznanie wojskowe, SGWP 1531/2001 (jawne), Warszawa 2001.
NATO Open Source Intelligence Handbook, Norfolk, November 2001.
NATO Open Source Intelligence Reader, Brussels, February 2002.
NATO Intelligence Exploitation of the Internet, Brussels, October 2002.
Źródła internetowe
http://www.abw.gov.pl
http://www.skw.gov.pl
http://www.sejm.gov.pl
http://www.osw.waw.pl
http://krs.ms.gov.pl
https://www.ceidg.gov.pl
http://ekw.ms.gov.pl
http://pdi.ms.gov.pl
http://www.mediaquest.pl
http://edu.opensourceintelligence.pl
http://rynekinformacji.pl
http://niwserwis.pl
http://www.paulo.pl
http://nauka.opi.org.pl
http://nauka-polska.pl
http://www.pap.pl
http://geoportal.gov.pl
http://www.osgeo.org
http://www.bip.gov.pl
http://ibin.us.edu.pl
http://www.mini.pw.edu.pl
http://obserwatorpolityczny.pl
http://mojepanstwo.pl
http://stowarzyszeniesowa.pl
http://www.defence24.pl
https://panoptykon.org
http://www.phibetaiota.net
https://www.cia.gov
http://www.oss.net
http://www.justice.gov
http://www.lib.berkeley.edu
http://www.globalsecurity.org
http://www.inteltechniques.com
http://deep-web.org
http://www.wikileaks.org
http://www.stratfor.com
http://www.ihs.com
http://www.aiip.org
http://www.csis.pace.edu
http://www.bbc.co.uk
http://www.livescience.com
http://www.cicentre.com
http://osintinsight.com
http://books.google.com
http://bing.com/maps
http://www.academia.edu
http://newspaperarchive.com
https://www.bellingcat.com/about/
http://www.sas.com
http://fas.org
http://archive.org/web
https://wigle.net
Summary
he book provides an analysis of using publicly available sources in intelligence activities,
with reference to history, practice and further perspectives. Also, it includes an overview of
the most important present-day open sources as well as identiies certain trouble areas, in
which the open source intelligence method can be used most efectively.
he primary objective of the analysis is to present the speciics of open sources intelligence (OSINT), while presenting both its advantages and potential, as well as its limitations
and drawbacks. he book’s aim is also to show the importance of the role that open source
information has in the contemporary theory of intelligence, as well as the signiicance of the
information technology revolution and the development of the Internet in OSINT’s evolution.
he irst chapter of the book focuses on three aspects. First of all, it contains a conceptual grid, necessary for further analysis, and gives an explanation of the concept of open
sources and open source intelligence. Secondly, the chapter deines OSINT as a distinct
intelligence discipline. hirdly, it shows the advantages and potential as well as drawbacks
and limitations of OSINT, which are always involved in intelligence collected from open
sources, while outlining new challenges and perspectives of their use.
he second chapter focuses on the history of OSINT, identifying a number of factors
which have determined its creation and have afected its evolution. his part of the book
presents an extremely rich and varied tradition of using open source information, both by
state security services, as well as private entities. Particular attention was paid to outlining
the history of the development of OSINT in Poland, ranging from the Second Polish Republic, through the Polish People’s Republic period, to modern times.
he third chapter is an analysis of various open sources of information; both traditional
sources such as newspapers, grey literature, radio and television and generally available records
and documents as well as more contemporary ones – geo-information and the Internet. In
particular, the latter source, or more precisely this “meta-source” of information is analysed
thoroughly, showing its almost unimaginable potential in intelligence activities.
he fourth and inal chapter presents selected areas of the use of open source information; in the private sector – business information agencies, multinational corporations providing strategic intelligence services or inally, independent information brokers; in the public
sector – activities of secret services, police and selected branches of public administration.
he chapter ends with an analysis of the role that the open source intelligence method plays
in terrorist activities.
132
Summary
he major conclusion drawn from the book is that the most important factor resulting
in a signiicant increase in the role and scale of use of open sources in intelligence activities
is the continually advancing revolution in information technology, in particular the creation
and development of the Internet.
Bartosz Saramak – doktorant na Wydziale Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu
Warszawskiego. Absolwent politologii oraz ezpie zeństwa wew ętrz ego w I stytu ie Nauk
Polity z y h UW. Jego zai teresowa ia adaw ze ko e trują się wokół zagad ień związa y h
z wywiade , y er ezpie zeństwe , o ro oś ią oraz pro le atyką dostępu do ro i pal ej.
Zawodowo peł o o ik ds. ochrony informacji niejawnych oraz spe jalista w ra ży IT.
Ni iejsza pu lika ja jest pró ą przedstawienia spe yfiki wykorzysta ia otwarty h źródeł
i for a ji w działal oś i wywiadow zej jak rów ież zestawie ia i h zalet i pote jału oraz
ogra i zeń i wad. Autor stara się ukazać wagę oraz zarysować iejs e i rolę, jaką otwarte źródła
i for a ji zaj ują we współ zes ej teorii wywiadu, zwłasz za po przeło ie jaki
yła rewolu ja
w dziedzinie te h ologii i for a yj y h oraz rozwój i ter etu. Opra owa ie to peł i rów ież
rolę przeglądu ajważ iejszy h spośród współ zes y h, otwarty h źródeł oraz preze tuje
aj ardziej ewralgi z e o szary, w który h etoda iałego wywiadu oże yć w sposó
ajpeł iejszy zastosowa a.
Monografia Wykorzysta ie otwarty h źródeł i formacji: historia, praktyka, perspektywy, stanowi
rozwinięcie pracy magisterskiej autora, która to w roku akade i ki
/
, zajęła pierwsze
iejs e w ogól opolski ko kursie a ajlepszą pra ę dyplo ową z dziedzi y ezpie zeństwa
państwa, zorganizowanym przez Szefa Age ji Bezpie zeństwa Wew ętrz ego.
Z recenzji:
„ … Na uz a ie zasługuje zgro adze ie przez autora iezwykle ogatej azy źródłowej
w postaci aktów praw y h, o ografii, opra owań, artykułów, doku e tów i stro i ter etowy h
zarów o w języku polski jak i a gielski . Trze a podkreślić, ze wyko ał o ol rzy ią pra ę,
do ierają do trud odostęp y h ateriałów źródłowy h i pu lika ji, ale rów ież wykazał się spory i
u iejęt oś ia i a ality z y i, stara ie selek jo ują i weryfikują o ojęzy z e opra owa ia
i doku e ty.”
prof. UW dr hab. Jolanta Itrich-Drabarek
„ … Autor doko ał w swojej pra y ardzo szerokiej i wielopozio owej a alizy iałego wywiadu.
Pokusił się o zarów o o przywoła ie ko tekstu historycznego, instytucjonalnego, prawnego jak
i orga iza yj ego, przez o opra owa ie o e ić ależy jako iezwykle e e. Dodatkową
prakty z ą wartoś ią pra y jest wyjątkowo dokład ie przeprowadzo y przegląd współ zes y h
otwarty h źródeł i for a ji, w ty rów ież taki h, które ie zostały jeszcze opisane w polskiej
literaturze przed iotu.”
dr ha . Z ig iew Sie iątkowski