bilimname XVII, 2009/2, 229 - 243
ŞEHREZÛRÎ’DE AİLE AHLÂKI
Salih YALIN
Dr., Erciyes Ü. İlahiyat F.
yalin@erciyes.edu.tr
Aile, toplumu meydana getiren en küçük parçadır. Gerçi birden fazla insanın
meydana getirdiği her türlü grup toplumun bir hücresi sayılabilir ve aile bunların
her zaman en küçüğü değildir. Fakat aile, küçük sosyal gruplar içinde en sürekli ve
en önemli olanıdır. En sürekli olanıdır, çünkü çok az istisna bir tarafa her insan doğduğu andan hayatının sonuna kadar bir ailenin ferdi olarak kalır. Belirli bir yaşa kadar
ailede çocuk olarak, evlenince eş olarak, çocuğu olduğunda anne ya da baba olarak
yer alsa da, insanın bir ailenin ferdi olma durumu değişmez. Ailenin önemi ise, insan
hayatının ve terbiyesinin dayandığı en temel müessese oluşundan ileri gelmektedir.
İnsanın hayata ilişkin düşünceleri, alışkanlıkları, huyları, davranışları vb. birçok şey
aile içerisinde şekillenmekte, gelişmekte ve değişmektedir.1
Ahlâk, insan davranışlarını yöneten ideal kanunların bilimi ve bu kanunları
hayatın çeşitli durumlarına doğru dürüst biçimde uygulama sanatıdır. Ahlâkın, ideal
kanunların bilimi olarak tanımlanmasının nedeni, burada insanların olgu olarak nasıl
davranacaklarının değil, doğru ve yerinde olacak biçimde nasıl davranmaları lazım
geldiğinin araştırılmasının söz konusu olmasıdır. Ahlâk filozofu, olan davranışı olduğu
gibi yazmakla sınırlı bir tarzda değil, olması lazım gelen davranışı da tasvir eden tarzda
bir davranışı inceler. Ahlâk filozofu, gerçek kanunlarına bağlamak amacıyla olayları
genelleştirmez, ideal ve buyruk olan kanunları ortaya koyar. İnsan davranışları, ahlâk
bakımından iyi olmak için bu kanunlara uymak zorundadır. Yönelmemiz gereken iyilik
idealini belirledikten sonra, ahlâk, insan hayatının çeşitli durumlarına bu iyilik idealini
uygular ve muhtelif davranışlarımızda uymamız gereken tekil davranış kurallarını
bu iyilik idealinden sağlayıp ortaya koyar. Konusu bakımından ahlâk teorik ve pratik
kısımlarına ayrılır. Teorik ahlâk, insan için iyilik ve ödevin neden ibaret olduğunu,
ahlâklılığın doğasını, şartlarını ve sonuçlarını inceler. Pratik ahlâk ise, insanın çeşitli
ödevlerinin neler olduğunu, uyulacak buyruk ve kuralların ayrıntısını inceler.2 Bu
makalede, İslam felsefesinin temel ekollerinden İşrâkîliğin önemli temsilcilerinden
1.
2.
Erol Güngör, Ahlâk Psikolojisi ve Sosyal Ahlâk, Ötüken Yayınları, İstanbul 1995, s. 206.
Hasan Şahin, Ahlâk Felsefesi Ders Notları, Kayseri 2009, s. 17-18, 32.
230
Salih Yalın
olan Şehrezûrî’nin3 ahlâk hakkındaki teorik düşünceleri değil, toplumun küçük bir
modeli ve vazgeçilmez bir unsuru olan aile içerisinde yaşayan bireylerin ödevlerine,
uyması gereken kurallara, ahlâki eylemlerine ve yaşantılarına ilişkin görüşleri incelenecektir.
Şehrezûrî’nin aile ahlâkı ile ilgili düşüncelerine geçmeden önce, ahlâkı ve aile
ahlâkını felsefesi içerisinde nerede konumlandırdığına genel hatlarıyla bakmakta
yarar vardır. Şehrezûrî ilimleri öncelikle iki kısma ayırır: 1. Mantık ve dil ilimleri gibi,
ancak başka ilimler için araç konumunda olacak biçimde elde edilen ilimler, 2. Bizzat
kendisi elde edilmek istenen ilimler. Bunlar da eylemlerimizle ilgili olmayan, yani
varlığında ve yokluğunda etkimizin bulunmadığı şeyleri inceleyen nazarî hikmet ve
eylemlerimizle ilgili olan yani varlığında ve yokluğunda etkimizin bulunduğu şeyleri
inceleyen amelî hikmet olmak üzere iki kısma ayrılır.4 Nazarî hikmetin konuları
bir yana, Şehrezûrî amelî hikmeti üç bölüme ayırır. Bu bölümlerden birincisi: Tek
şahısla ilgili olup, huylarında, eylemlerinde ve yaptığı her şeyde insanın nasıl olması
gerektiğini bildiren ve ahlâk ilmi olarak adlandırılan hikmettir. Diğer iki bölüm tek bir
şahısla değil, birden çok kimseyle ilgili olan konuları içerisine alır. Bunlar; koca, karı,
baba, çocuk, hizmetçi ve köleler arasındaki eve ilişkin ortak durumların uygun bir
biçimde nasıl düzenleneceğini ele alan menzilî hikmettir; diğeri de erdemli siyaset,
çeşitleri, farklılıkları, başkanlıklar vs. gibi konuları inceleyen medenî/siyasî hikmettir.
Şehrezûrî’nin amelî hikmet bağlamında kaynaklarına bakıldığında, ahlâk ilmi alanında
Aristoteles ve İbn Miskeveyh’e, menzilî hikmet konusunda Yeni Pisagorcu Bryson’a
ve siyasi hikmet konusunda ise Aristoteles ve Platon’un bu konudaki eserlerine gön3.
4.
Şemseddin Muhammed İbn Mahmud eş-Şehrezûrî, İran’la Irak arasında bir bölge olan Şehrezur’da
doğmuştur. Doğum ve ölüm tarihlerine ilişkin kesin bilgiler bulunmamakla birlikte, h. 687/m.
1288’de hayatta olduğu ve h. 7/ m. 13. Asrın son üçte birinde öldüğü bilinmektedir. İşrâkî ekolün
kurucusu Şihabeddin Sühreverdî’nin öğrencisi ve en önemli takipçilerindendir. Sühreverdî’nin
en önemli eseri olan Hikmetü’l İşrak adlı eserini, Şerhu Hikmeti’l İşrak adıyla ve et- Telvîhât adlı
eserini et-Tenkîhât fi Şerhi’t-Telvîhât adıyla şerh etmiştir. Diğer eserleri ise: bir felsefe ve ilahiyat
ansiklopedisi konumundaki Resâilü’ş-Şecereti’l-İlâhiyye fi Ulûmi’l-Hakâiki’r-Rabb’âniyye, filozoların
hayatlarından bahsettiği Nüzhetü’l-Ervâh ve Ravzatü’l-Efrâh, Hermetik ve Helenistik fikirlerle işrâkî
düşünceyi mecz etmeye çalıştığı Kitabü’r-Rumûz ve’l-Emsâlü’l-Lâhutiyye fi’l-Envâri’l-Mücerredeti’lMelekûtiyyedir. Hayatı ve eserleriyle ilgili geniş bilgi için bk. Necip Görgün, eş-Şeceretü’l-İlâhiyye
ve Şehrezûrî’nin Felsefesi, Resâilü’ş-Şeceretü’l-İlâhiyye fî Ulûmi’l-Hakâiki’r-Rabb’âniyye içerisinde,
tah. M. Necip Görgün, Elif Yay. İstanbul 2004, C. III, s. 24-37; Hüseyin Ziyâî, “he Illuminationist
Tradition”, History of Islamic Philosophy içinde, edit: S. H. Nasr, O. Leaman, Routledge, London
1996, s. 476-484; Şehrezurî, Şerhu Hikmeti’l-İşrâk, tah. Hüseyin Ziyâî Türbetî, Tahran 2001, Giriş
bölümü, s. 14-21; Hilmi Ziya Ülken, İslam Felsefesi, Ülken Yay., İstanbul 1998, s. 187-188; Aygün
Akyol, “Şehrezûrî ve Adalet Anlayışı”, Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2008/1, C. 7,
S. 13, s. 99-102.
Şehrezûrî, eş-Şeceretü’l İlâhiyye, C. I, s. 21-22.
231
Şehrezûrî’de Aile Ahlâkı
dermede bulunduğu görülmektedir.
Şehrezûrî’nin yukarıdaki tasnifinden de anlaşılacağı üzere aile ahlâkı6 ; ailenin
temel unsurları olan eşler, çocuklar ve hizmetçiler gibi birden fazla kimseyle ilgili olan
ve pratik felsefenin bir bölümü olan menzilî hikmet başlığında incelenen konuları
içerisine almaktadır. Şehrezûrî ev ile, ailenin temel unsurları olarak saydığı şeyleri
içeren mekânı kastetmektedir. Bu mekân bir ev, bir çadır, bir mağara, bir ağaç gölgesi ya da bunların dışında herhangi bir şey olabilir.7 Buna göre burada evin fiziksel
niteliğinden çok, aileyi oluşturan temel yapıları içeren yönüne vurguda bulunulduğu
ve ev denildiğinde bu temel yapıları içeren bütünün anlaşıldığı görülmektedir.8 Dolayısıyla buradaki ev ve evde bulunan temel yapıları içeren bütün aile kavramı altında
ifade edilebilir. Ailenin oluşumu kadınla erkeğin evlenip bir araya gelmesiyle başlar.
Evlenmenin birçok gerekçeleri olabilir. Fakat Şehrezûrî’ye göre bir kadınla evlenme
talebinin şehvet ya da bayağı lezzetler için değil, malın korunması ve neslin devam
ettirilmesi gerekçeleriyle olması gerekir.9
Aile çeşitli unsurlardan oluşan bir birliktir. Şehrezûrî ailenin temel unsurları
5
5.
6.
7.
8.
9.
Şehrezûrî, eş-Şeceretü’l İlâhiyye, C. I, s. 27-29. Burada ilimler tasnifi konusunda Şehrezûrî’nin
büyük ölçüde İbn Sina’dan etkilendiği görülmektedir. bk. İbn Sina, Uyûnü’l-Hikme, Neşr. H. Ziya
Ülken, Ankara 1953, s. 13; Risale fî Aksâmi’l-Ulûmi’l-Akliyye, Tisa Resâil fi’l-Hikmeti ve’t-Tabiiyyât
içerisinde, 2. Baskı, Darü’l-Arab, Kahire tarihsiz, s. 104-118; A. Kamil Cihan, “Bilimler Tasnifi ve
İbn Sina”, E.Ü. Sosyal Bil. Ens. Dergisi, Kayseri 2000, S. 9, s. 446. Öte yandan Şehrezûrî’nin Şerhu
Hikmeti’l-İşrâk adlı eserinde İşrakî felsefenin yerini ortaya koyduğu farklı bir sınılamaya yer verdiği
görülmektedir. Burada o, ilimleri öncelikle hakiki ve örfi-ıstılahi olmak üzere iki kısma ayırır. Hakiki
ilim, bilinen obje değişmediğinden dolayı bilginin de değişmediği ilimdir. Çünkü bilginin değişmesi
bilinen şeyin değişmesine bağlıdır. Örfi-ıstılahi ilim ise, bilinen şey değiştiği için bilginin de değiştiği
ilimdir. Nahiv, dil, şiir vb. edebi ilimler gibi. Zira kendi dillerine özgü bu ilimlerle uğraşan milletler
ve şeriatlar ortadan kalktığında, bu ilimler de değişir ve başkalaşır. Fıkıh ilmi ve şehir yönetimine
ilişkin ilim bütünüyle ortadan kalkmaz, bazı kısımları kalkabilir ve hükümler değişip farklılaşarak
bir milletten diğerine taşınır. Hakiki ilimleri de Şehrezûrî zevke ve keşfe dayalı (zevkî, keşfî) olan
ve araştırma ve düşünmeye dayalı olan (bahsî-nazarî) olmak üzere iki kısma ayırır. Zevke ve keşfe
dayalı olan ilim fikir ve kıyasa dayalı delillerle değil işrâkî nurlarla keşfe dayalı olarak elde edilir.
Şehrezûrî bu zevkî hikmete ulaşan az sayıda filozof arasında Hermes, Pisagor, Platon gibi bazı ilkçağ
filozolarının ve Sühreverdî’nin adını zikreder. Şehrezûrî, Şerhu Hikmeti’l-İşrâk, s. 3-8.
Aileye bağlı bireyler arasındaki karşılıklı hak ve ödevlerin ele alındığı ahlâk bölümü aile ahlâkı
olarak adlandırılmaktadır. Eski ahlâkçılar ahlâkın bu koluna ‘İlm-i Tedbiru’l-Menzil’ demişlerdir.
bk. Osman Pazarlı, İslamda Ahlâk, Remzi Kitabevi, İstanbul 1980, s. 286.
Şehrezûrî, eş-Şeceretü’l İlâhiyye, C. II, s. 17-18.
Farabi, bu anlayışın antik filozolardan beri süregeldiğini ve kadim filozoların evle nasıl ve hangi
şeyden yapılmış olursa olsun sadece insanların içerisinde yaşadıkları meskeni değil, bu meskenin
içerisinde var olan ve yaşayan unsurları da kastettiklerini belirtir. Bkz. Farabi, Fusûlün Müntezea,
neşr. Fevzi M. Neccar, Beyrut 1993, s. 40; A. Kamil Cihan, “Farabi’nin Eserlerinde Aile Reisliği”,
Bilimname, Kayseri 2007, S. 12, s. 42.
Şehrezûrî, eş-Şeceretü’l İlâhiyye, C. II, s. 21.
232
Salih Yalın
olarak; 1. Koca (baba), 2. Karı (anne), 3. Çocuklar, 4. Hizmetçi ve 5. Bu kişiler için
ayrılmış gıdaları sayar.10 Aile içerisinde bulunan çeşitli unsurları ortak bir amaç
etrafında birleştirecek, uyumlu bir şekilde bir arada tutacak ve bu uyumun devamını
sağlayacak, aynı zamanda aile içerisinde iyi şeylerin gerçekleştirilmesi için yardımlaşmayı sağlayacak yönetici konumunda bir kişinin varlığına ihtiyaç duyulur.11 Şehrezûrî
bu unsurlardan oluşan aile için bir başkanın gerekliliğinden yola çıkarak, erkeği evin
sahibi ve reisi olarak konumlandırır. Aile içerisindeki durumların ve aile üyelerinin
birbirleriyle ilişkilerinin yerli yerinde olması için, aile reisinin evde bulunan topluluğun tümünü ve tek tek her birini en uygun bir biçim ve yöntem üzere, duruma göre
sevdirme (teşvik-tergib), korkutma (terhib), nezaket, azarlama, yumuşaklık ve baskı
yollarıyla yönetmesi gerekir. Durumun gereğine göre gerçekleştirilen iyi yönetim, aile
içerisinde her şeyin yerli yerinde olmasını sağlayacaktır.12
Aile yöneticisinin uygun bir biçimde yönetmekle sorumlu olduğu ailenin unsurlarını iki başlık altında toplamak mümkündür. Bunlar, kadın, çocuk ve hizmetçilerden
oluşan aile bireyleri ve bu bireylerden her birinin faydalandığı mallar ve besinlerdir.
Şehrezûrî’nin ailenin temel unsurları arasında ilkin aile yöneticisi olarak erkeğin,
sonra da kadının yönetimi altında olan ve aile bireylerinin varlığını sürdürmesi için
en temel şey olan gıdaya öncelikli bir yer verdiği görülür. Burada da öncelikle mal ve
gıdalara ilişkin kurallar ele alınacaktır.
Mal ve Gıdaların Yönetimi
İnsanlar yaşamlarını sürdürmek için gıdaya ihtiyaç duyar. İnsanın gıdası söz gelimi
bazı hayvanlarınki gibi doğadan kolayca elde edilmez. İnsan, sanata ve mesleki eylemlere dayalı ekip biçme, temizleme, öğütme, yoğurma vs. çeşitli işlemlerden geçirerek
gıdasını elde eder. Bu elde etme sürecine yardım için tarım araçları hazırlama, bunları
kullanmayı öğrenme gibi işler için uzun soluklu büyük bir emek ve çaba harcamak
gerekir.13 Dolayısıyla Şehrezûrî’nin özet bir şekilde vurguladığı biçimiyle insanın gıdası,
kendiliğinden hiçbir çaba olmaksızın elde edilen doğal bir şey değil, ancak sıkı ve çok
çalışmayla elde edilen sanata dayalı bir şeydir. Gıdaların temin edilmesinin yanında
korunması da gerekmektedir. Uzun çabalar sonucu elde edilebilen ve insanın varoluşu
için öncelikli bir konumda yer alan bu gıdaya başkalarının el koymasını engellemek
gerekmektedir. Aynı şekilde bazen bu gıdaların ortadan kalkmasına neden olan
felaketler ortaya çıkabileceği için, daha sonra kullanılmak üzere insanlar için bir ev,
sığınak ve depolama yeri konumunda olan yerlerde gıdaların korunması, saklanması
10.
11.
12.
13.
Şehrezûrî, eş-Şeceretü’l İlâhiyye, C. II, s. 17.
Farabi, Fusûl, s. 40-41; Cihan, agm. s. 43.
Şehrezûrî, eş-Şeceretü’l İlâhiyye, C. II, s. 17.
Nasreddin Tûsî (1201-1274), Ahlâk-ı Nasırî, Farsçadan Azerice’ye çev. Rahim Sultanov, Türkçeye
aktaranlar, A. Vahap Taştan-H. Nazlıgül, Fecr yay., Ankara 2005, s. 203.
Şehrezûrî’de Aile Ahlâkı
233
ve biriktirilmesi gerekir. Böylece bu gıdaların bir kısmı yok olduğunda, elden çıkanın
yerine geri kalanla beslenebilmek ve bu yerlerden ihtiyacı temin etmek mümkün
olur.14 Burada Şehrezûrî’nin insanın temel ihtiyacı olan gıda ile diğer bir ihtiyaç olan
barınma arasında bir ilgi kurduğu görülür. Buradan anlaşılıyor ki, gerektiğinde kullanmak üzere temin ettiği gıdayı saklayacağı ve koruma altına alacağı bir yere ihtiyaç
duyması, insanın ev edinmesinin temel nedenlerinden birisidir.15
Şehrezûrî aile yöneticisinin mala ilişkin yapacağı şeyleri üç kısımda ele alır. Bunlar; malın kazanılması, korunması ve harcanmasıdır. Mal ya sanat ve ticaret gibi bir
yetenek ve maharete bağlı olarak ya da hediyeler, miras bırakılan şeyler, buluntular ve
defineler gibi herhangi bir yetenek ve maharet gerektirmeksizin kazanılır. Kazancın
belirli ilkelere göre olması gerekir. Buna göre malın kazanılmasında zulümden, utanç
verici şeylerden ve düşüklükten kaçınılmalıdır. Zulüm, ölçü ve tartıda malı yüksek
ve düşük göstermek, hile, dolandırıcılık ve hırsızlık gibi şeylerdir. Utanç verici olan
şey, yüzsüzlükle, soytarılıkla ve nefsi alçaltıcı şeylerle malın kazanılmasıdır. Düşüklük
ise, malın daha üstün, itibarlı sanatlar bulunmasına rağmen, daha düşük sanatlarla
kazanılmasıdır.16 Bu çerçevede Şehrezûrî dereceleri bakımından sanatları: üstün sanatlar,
düşük sanatlar ve orta düzeyde yer alan sanatlar olmak üzere üç grupta ele alır.
Üstün sanatlar bedenin değil, nefsin iyiliğinden ortaya çıkar ve üç kısma ayrılır:
1. Sağlam görüş, doğru kişilerle istişare (meşveret) ve iyi idare gibi akıl cevheriyle ilgili
olan sanattır. Bu yöneticilerin (vezirlerin) sanatıdır. 2. Yazıcılık, belagat, tıp, Astroloji,
aritmetik ve yer ölçümü gibi edebiyat ve ilimle ilgili olan sanattır. Bu ediplerin ve
bilginlerin sanatıdır. 3. Binicilik, askerlik, bir bölgeyi ele geçirme ve düşmanı defetme
gibi güç ve yiğitlikle ilgili olan sanattır. Bu savaşçıların sanatıdır. Bu üç çeşit sanat,
özgür ve mürüvvet sahibi kimselerin sanatı olarak adlandırılır. Düşük sanatların da
üç çeşidi vardır: 1. Tekelcilik ve sihir gibi halkın genelinin yararına aykırı olan şeydir
ve bu fesatçıların sanatıdır. 2. Erdemlerden birisine aykırı olan soytarılık, çalgıcılık ve
kumar gibi şeylerdir ve bunlar sefihlerin sanatıdır. 3. Hacamatçılık, deri tabaklama ve
çöpçülük gibi insan doğasında tiksinti uyandıran şeydir ve bunlar düşük seviyedeki
kimselerin sanatlarıdır. Orta sanatlar ise, üstün ve düşük sanatların dışında kalan
sanatlardır. Fakat bunlardan bir kısmı ziraat gibi zorunlu, bir kısmı ise kuyumculuk
gibi zorunlu olmayan sanatlardır. Şehrezûrî, akıllı kimselerin düşük seviyede yer
alan, cehennem azabına ve utanmaya yol açan gelir getirici şeylerden uzak durması
ve üstün kabul edilen sanatları tercih etmesi gerektiği düşüncesindedir.17 Ancak o
değinmemiş olsa da, düşük seviyede yer alan sanatlar arasında saydığı ve tiksinti ve
14.
15.
16.
17.
Şehrezûrî, eş-Şeceretü’l İlâhiyye, C. II, s. 17-18.
İbn Sina, “Aile Siyasetine Dair Risale (er-Risale fi’s-Siyaseti’l-Menziliyye)”, çev. Vecdi Akyüz, SosyoKültürel Değişme Sürecinde Türk Ailesi, Ankara 1991, C. III. s. 908.
Şehrezûrî, eş-Şeceretü’l İlâhiyye, C. II, s. 18.
Şehrezûrî, eş-Şeceretü’l İlâhiyye, C. II, s. 18-19.
234
Salih Yalın
utanmaya yol açan deri tabaklama, çöpçülük vb. işleri toplumda birilerinin yapmak
zorunda olduğu da unutulmamalıdır.
Malın kazanılması kadar, korunması da çok önemlidir. Şehrezûrî malın korunmasında üç şartın göz önünde bulundurulması gerektiği düşüncesindedir. İlkin, malı
korumak için harcamalar kısılarak aile üyelerinin yaşam tarzında eksiklik ve bozulma
meydana getirilmemelidir. İkinci olarak, malın korunmasında dine ve namusa aykırı
bir durum ortaya çıkmamalıdır. Buna göre kuraklık, kıtlık ve ihtiyaç zamanlarında
ihtiyaç sahipleri mahrum bırakılarak biriktirilen yiyecek vs. malların saklanması
uygun bir tutum olmayacaktır. Üçüncü olarak, malı koruma düşüncesiyle cimrilik
ve açgözlülük gibi bir erdemsizliğe düşülmemelidir. Bu yapılmaması gereken davranışlara ilave olarak, malın korunması için de şu şartların yerine getirilmesi gerekir.
Öncelikle gider, gelirden daha az olmalıdır. İkinci olarak, duruma ve zamana uygun
olmayan bir şeye harcama yapılmamalıdır. Üçüncü olarak, günün şartlarında geçerli
olan ve kolayca kazanılabilen şeyler talep edilmeli, çok olana karşı açgözlü bir tavır
sergilenmemelidir. Zaman birçok felaketle insanı karşı karşıya bırakabilir. Bu nedenle
evin yöneticisinin menzilî hikmetin gereğine göre, kıtlık ve kuraklık gibi ihtiyaç ve
zaruret zamanlarında kullanılmak üzere ve aile dostlarının ve iyi kimselerin yararına
mal ve besin saklaması gerekir.18
Malın kazanılması ve korunmasının yanında önemli diğer bir husus da, onun
yerli yerinde aile üyelerinin ihtiyaçlarına uygun bir biçimde harcanmasıdır. Şehrezûrî
malı harcamada dört şeyden kaçınmak gerektiği düşüncesindedir. İlkin, cimrilik ve
pintilik yapmaktan19 sakınılmalıdır. İkinci olarak, israftan ve savurganlıktan kaçınılmalıdır. Üçüncü olarak, gösteriş yapmaktan ve övünme amacıyla harcama yapmaktan
kaçınmak gerekir. Dördüncü olarak, malı kötü yönetmekten kaçınmak gerekmektedir. Yani yerli yerinde harcama yapılmalı, bazı yerlerde gereğinden fazla, tam tersine
bazı yerlerde de gereğinden az harcama yapılmamalıdır. Şehrezûrî malın harcandığı
yerleri üç kısımda ele alır. 1. Sadaka ve zekat gibi Allah rızasını kazanmak için yapılan
harcamalar. 2. Hediye, armağan vs. cinsinden cömertliğin gereği olan harcamalar. 3.
Uygun olanı talep etme ve zararlı olan şeyleri uzaklaştırmak için zorunlu olarak yapılan
harcamalardır. İlki ev için gerekli olan zorunlu harcamalardır. Diğeri ise zalim ve sefih
kimselerin zararından korunmak için yapılan zorunlu harcamalardır.20
18.
19.
20.
Şehrezûrî, eş-Şeceretü’l İlâhiyye, C. II, s. 19-20.
Kaynakta ayıplama ve kınama anlamlarında et-ta’yîr ve el-levm kelimeleri kullanılmış. Ancak
gerek metnin akışına, gerekse Tûsî’nin aynı içerikteki Farsça yazılmış orijinal metnine bakıldığında taktîr (cimrilik) ve lü’m (cimrilik ve pintilik) olarak geçmektedir ki, bu ifadeler daha doğru
gözükmektedir. Bk. Nasreddin Tûsî, Ahlâk-ı Nâsırî, tsh. Ali Rıza Haydari, Mücteba Minovi, Şirket-i
Sehami, Tahran h. 1369, s. 213.
Şehrezûrî, eş-Şeceretü’l İlâhiyye, C. II, s. 20-21.
Şehrezûrî’de Aile Ahlâkı
235
Aile Bireylerinin Yönetimi
Şehrezûrî’ye göre evin geçimini temin etmek ve ihtiyaçlarını karşılamak öncelikle
erkeğin görevidir. Ancak, besin ve erzak temin etmek için erkek evden ayrıldığında,
evde bulunan besinleri başkalarından korumak için onun yerine bir kimsenin evin
sorumluluğunu devralması gerekir. Bu işi üstlenecek kişiler kadınlardır ve onlar
neslin sürdürülebilmesi için üreme, gıdaların korunması ve ıslahı gibi birçok konuda
kendilerine ihtiyaç duyulan ailenin kurucu unsurlarıdır. Erkek ve kadın evlenip bir
araya geldikten ve bir evde yaşamaya başladıktan sonra, aileye diğer bir unsur olarak
çocuklar katılır. Ailenin büyümesiyle artan ihtiyaçlara paralel olarak, evde yardımına
ihtiyaç duyulan bir grup olarak hizmetçiler de yer alabilir.21
Ailenin temel unsurlarından biri hiç şüphesiz kadındır. Kadın erkekle birlikte aile
içerisindeki işleri işbölümü çerçevesinde çekip çeviren ve erkek evde olmadığı zaman
ailenin yöneticisi durumunda olan kimsedir. İyi kadın erkeğin mülkünün ortağı, malının koruyucusu, yükünün taşıyıcısı ve çocuklarının terbiyesinde güvendiği kişidir.22
Şehrezûrî’ye göre evlenilecek kadının iffetli, güzel, bakire, doğurgan, hayâ sahibi, ince
kalpli, cana yakın, az konuşan, kocasına bağlı, ona hizmet eden ve iyi ahlâklı bir kimse
olması tercih sebebidir. Bunun yanında evlenilecek kadın üzüntülerin tesellisine ve
kaygıların giderilmesine yardımcı olmalıdır. Yine kadının onların güç desteğini sağlaması bakımından iyi bir aileye mensup olması da tercih sebeplerinden birisidir. Ancak
bu niteliklerden bir kısmı bulunmasa da, akıl, iffet ve hayânın olmaması düşünülemez
ve bu özellikler fiziki güzelliğe tercih edilir. Çünkü bu temel niteliklerin bulunmaması
gibi bir durumda birçok zorluk ve sıkıntının ortaya çıkması kaçınılmazdır.23
Evlilik gerçekleşip aile kurulduktan sonra eşiyle ilişkilerinin sağlıklı bir biçimde
yürümesi için erkeğin de sahip olması gereken bazı nitelikler ve yapması gereken
şeyler vardır. Şehrezûrî bunlara üç başlık altında değinir: 1. Saygınlık (heybet): evin
yöneticisi konumundaki erkeğin koyduğu kurallara uyması için kadının gözünde
erkeğin bir saygınlığının olması gerekir. Bu saygınlık gerçekleştirilirse evin kontrolü ve düzeni sağlanmış olur. 2. İyilik-ikram (keramet): Kadının gönlünü sevgi ve
muhabbet yoluyla kazanarak sorumlu olduğu işleri severek yapmasını sağlamak
gerekir. Böylece kadın ev işlerine özen gösterir ve evin düzeni güzel olur. Bu niteliği
kazanma bazı vasıtalarla gerçekleşir. Öncelikle kadına güzel bir biçimde davranılmalıdır. Sonra kadının yabancı kimselerle çok fazla içli dışlı olmayacak bir konumda
bulunması, kılık ve kıyafetine dikkat etmesi gerekir. Üçüncü olarak, evin durumuyla
ilgili konularda erkek kadınla istişare etmelidir. Dördüncü olarak, evin erzakları,
ihtiyaçları ve hizmetçileri konusunda kadına tam yetki verilmelidir. Beşinci olarak,
21.
22.
23.
Şehrezûrî, eş-Şeceretü’l İlâhiyye, C. II, s. 17.
İbn Sina, Aile Siyasetine Dair Risale, s. 913.
Şehrezûrî, eş-Şeceretü’l İlâhiyye, C. II, s. 21.
236
Salih Yalın
kadının yakınlarıyla güzel ilişkiler kurulmalıdır. Son olarak da, eğer kadın çizilen bu
çerçevelerde ideal ya da ideale yakın bir konumda ise, onun üstüne başka bir kadın
daha tercih edilmemelidir. Ancak burada şunu da belirtmek gerekir ki, erkeği başka
bir kadınla daha evlenmekten sakındırırken Şehrezûrî bunu kadınlardaki kıskançlık
ve akıl eksikliği özelliklerine bağlar ki, bunun felsefi bir temeli olduğunu söylemek
mümkün değildir. 3. Zihni meşgul etme: Kadının zihninin evi düzenleme işine ve aile
üyelerinin yaşayış düzenini tamamlaması için onların yararına olan şeyleri gözetme
işine yoğunlaşmasının sağlanması gerekir. Çünkü insan tembelliğe katlanamaz.
Yerine getirilmesi gerekli olan şeylere boş vermek, kişinin dikkatini gereksiz şeylere
yönlendirmesine yol açar. Dolayısıyla kadının ev düzenlemesi, çocukların bakımı,
hizmetçilerin kontrolü ve yiyeceklerin hazırlanması gibi işlerle meşgul olması ve tüm
dikkatini bu işlere yoğunlaştırması gerekir. Şehrezûrî’ye göre bu işlerden uzak durup,
dikkatini başka şeylere verdiğinde kadının gözünde kocasının bir değeri kalmaz; kadın
çirkin şeylere yönelip, başka kimselerin arzu nesnesine dönüşebilir. Bu da kişiyi hem
dünyada utanç verici bir konuma, hem de ahirette mutsuzluğa götürür.24
Şehrezûrî, bulunduğu çağın yaşam tarzına ve anlayışına uygun olarak erkeğin
eşine ilişkin yönetim işinde bazı şeylerden kaçınması gerektiği düşüncesindedir. İlkin
kişi kadına olan sevgisini açığa vurmamalı, sevgiye tutulmuşsa bunu gizlemelidir.
Çünkü aşırı sevgi birçok kötü duruma yol açabilir. İkinci olarak, bazı olumsuzluklara
sebep olabileceği için kişi genel konularda onunla istişare etmemeli, sırları ve malı
konusunda onu bilgilendirmemelidir. Üçüncü olarak, kadını işe yaramaz şeyleri
dinlemekten, yabancılara bakmaktan ve kötü işleri yapmakla damgalanmış kadın
ve erkeklerin hikâyelerini dinlemekten korumak gerekir. Yine Şehrezûrî’ye göre
kadını erkeklerin meclislerinde oturmuş yaşlı kadınlardan da uzak tutmalı ve iffet
kuralından ayrılmaya yol açabileceği için onun Yusuf Suresini öğrenmesi yasaklanmalıdır. Arsızlığa ve şehvetin coşmasına yol açacağı için kadınların şarap içmesi de
yasaklanmalıdır.25 Bizce, kadınla olan ilişkilerinde erkeğin bu kadar aşırı derecede
genellemelerden yola çıkarak hareket etmesi çok sağlıklı bir tutum olmasa gerektir.
Aile yuvasının en önemli harcı olan sevgiyi bile paylaşmamak ne kadar mantıklı
bir tutum olacaktır. Hem erkeğin olmadığı zamanlarda kadını evin yönetici olarak
görüp, hem de ondan bir şeyler saklama ve gizleme gibi bir tutum içerisine girmek
ne derece doğrudur. Kötü kimselerle bir arada bulunmak ve kötü şeyleri dinlemekten
sakınmak kadın için olduğu kadar erkek için de gerekli bir şey olarak görülebilirse de,
iffetsizliğe yol açabileceği düşüncesiyle kadın erkek tüm insanlara hitap eden kutsal
kitabın bir bölümünü öğrenmeyi kadınlara yasaklamanın izah edilecek bir tarafını
bulmak mümkün değildir.
24.
25.
Şehrezûrî, eş-Şeceretü’l İlâhiyye, C. II, s. 21-22.
Şehrezûrî, eş-Şeceretü’l İlâhiyye, C. II, s. 22-23.
Şehrezûrî’de Aile Ahlâkı
237
Şehrezûrî’ye göre kocalarını kendilerine meylettirmek için kadınlarda bulunması
gerekli özellikler ise şunlardır: iffetli olmak, kocasına saygılı olmak, iyi bir eş olmak,
itaatsizlik ve geçimsizlik yapmamak, azarlamayı gerektirecek davranışlarının az olması
ve nazik davranmak. Bazı kadınlarla evlenmekten uzak durulması gerektiğini vurgulayan Şehrezûrî, kadınların durumlarını idare etmekten aciz kimselerin evlenmemesi
ve kendi başına yaşamasının daha yerinde bir tutum olacağı düşüncesindedir. Zira
ona göre bu acziyet, kadınla olan ilişkide beden ve nefis için ciddi ve büyük tehlikeler
ortaya çıkarabilir.26
Ailenin temel ögelerinden birisi de çocuklardır. Çocuk doğduğunda yapılması
gereken ilk şey ona güzel bir isim vermektir. Kötü bir isim verilecek olursa bu, yaşamı
boyunca çocuk için sıkıntı oluşturabilir. Bu çerçevede çocuğa verilecek ismin çocuğun
özellikle psikolojik gelişiminde, bunun yanında sosyalleşme sürecinde kendisine saygın
bir yer edinmede bir ilk basamak olduğu göz önünde bulundurulmalıdır. Dolayısıyla
içinde yaşanılan toplumda sıkılmadan taşıyabileceği ve karakter gelişimine olumlu
katkılar sağlayacak bir isim çocuğa verilmelidir. Daha sonra hastalıklar ve kötülükler bu yolla çocuğa geçtiği için sağlıklı, kusurlardan ve kötü ahlâktan uzak olan bir
sütanne ve bakıcı seçilmelidir. Bu dönem geçirildikten sonra çocuğun terbiyesi, eğitimi ve ahlâkının güzelleştirilmesi ile meşgul olunmalıdır. Zira çocuk bu dönemde
ahlâki eğitime uygun bir yapıdadır. Çoğunlukla doğal yapısındaki güçler ve düşünen
yanının eksikliği ve bulanıklığı sebebiyle çocuk kötü huylara meyleder. Küçük yaştan
başlayarak bunlar engellenmez ve önüne geçilmezse, çokça yapılıp alışkanlık haline
getirildiğinde onlar bir yeti haline gelir ve bundan sonra çocuk için bu kötü ahlâktan
dönüş oldukça zor olur.27
Şehrezûrî çocuğun ahlâki eğitiminde ilk olarak onda birçok iyiliğin gelişmesine
yardım eden bir güç olarak utanma duygusundan yararlanmak gerektiği düşüncesindedir. Çocukta utanma duygusunun bulunması onun asaletine işaret ettiği gibi,
aynı zamanda güzel ahlâkla ahlâklanma ve terbiye edilebilme işaretidir. Bu duygu
sebebiyle çocuk kötü şeylerden sakınıp, güzel işlere yönelir. Şehrezûrî çocuğun doğal
yapısının yanında çevrenin de etkilerinin göz önüne alınması gerektiğini düşünür.
Bu çerçevede çocuğun rezil, ahlâk bozucu ve kötü ahlâk sahibi kimselerle bir araya
gelmesinin engellenmesi gerektiğini ifade eder. Çünkü çocuğun nefsi etkileri kolaylıkla
alabilecek biçimde katışıksızdır ve arkadaşlık ilişkileri ahlâki gelişiminde ciddi etkiler
meydana getirir. Sonra çocuğa mal, makam ve şöhretle ilgili şeyler değil, din ve ilim
konularıyla alâkalı onur ve saygınlık öğretilmelidir. Dini görevleri yerine getirmesi
teşvik edilmelidir. Onun yanında iyiler, seçkin kimseler, ilim ve alimler çokça övülmeli, bunların dışında kalan kötü kimseler ise yerilmelidir. Kötü işlere asla müsamaha
26.
27.
Şehrezûrî, eş-Şeceretü’l İlâhiyye, C. II, s. 23.
Şehrezûrî, eş-Şeceretü’l İlâhiyye, C. II, s. 23-24.
238
Salih Yalın
gösterilmemelidir.28
Şehrezûrî erkek çocuklara yönelik olarak yeme, içme ve kadınlarla ilişkinin
ve kadınlar için uygun olması sebebiyle süslü lüks kıyafetlerin önemsenmemesi
gerektiğinin öğretilmesi gerektiği düşüncesindedir. Fakat önemsememesi gereken
bu davranışlardan birini yapmaya yönelecek olursa, çocuğu azarlamada aşırılığa
da kaçılmamalıdır. Şehrezûrî çocuğa öğretilen şeylerin onun karakterinde önemli
etkileri olduğu ve öğretilecek şeyin içeriğinin büyük önem taşıdığı düşüncesindedir.
Bu çerçevede konuyu şiir örneğinde ele alan Şehrezûrî’ye göre çocuğun, içerisinde
kadın sevgisi, eğlence, içki gibi değersiz konuların işlendiği şiirleri değil, üstün ahlâki
değerlere yer veren şiirleri ezberlemesi sağlanmalıdır. Bazı kimselerin bu tür şiirlerin
insan doğasını zarif kıldığı ve incelttiği iddialarına da iltifat edilmemelidir. İstenmeyen davranışlardan birisini yaptığında çocuk azarlanacağı zaman, onu arsızlığa ve
utanmazlığa düşürmemesi için sürekli bir biçimde yaptığı kötü davranışı ön plâna
çıkarmaktan kaçınılmalıdır.29
Şehrezûrî’ye göre çocuğa yemek yemenin gayesinin lezzet değil, hayat olduğu
öğretilmelidir. Şehrezûrî yemek yerken dengeli beslenmenin önemine vurgu yapar.
Çok yemek, kötülük kaynağı ve birçok rahatsızlık ve hastalıkların çıkış nedenidir. Az
yemek insan bedeninin iyi bir durumda olmasını sağlarken, çok yemek insan bedenini
bozar. Oburluk ve aşırı yemek düşkünlüğü kınanmalı ve mideye duyulan bu aşırı
arzu hakir görülmelidir. Çocukta tembelliğe, uyuşukluğa ve uykuya yol açmaması
için beslenme dengeli olmalıdır. Tatlı ve meyve az bir miktarda verilmeli, yemek
esnasında su içirilmemelidir.30
Hem bedene hem nefse zararlı olduğu için çocuğun içki içmesine asla müsade
edilmemelidir. Şarap içenlerle oturup onların konuşmalarını dinlemesine ve maskara,
oyun ve eğlenceyle vakit geçiren kimseleri dinlemesine izin verilmemelidir. Zihinde
ağırlık yapması ve hafızayı öldürmesinden dolayı çok uyumasına da izin verilmemelidir. Erkek çocukların zorluklara alışması ve erkek gibi yetişmesi için yumuşak
kıyafetler giymesine ve zorunlu olanın dışında aşırı zevklerden faydalanmasına izin
verilmemelidir. Çocuğun hareket, binicilik, yürüme, oturma ve konuşmaya alıştırılması
gerekmektedir. Saçına şekil verip, kıymetli yüzükler takmamalı, akranlarının yanında
malı, makamı, elbisesi, yiyeceği ve içeceği ile övünmesi yasaklanmalıdır. Tüm insanlara
karşı alçak gönüllü olup, onlara saygı göstermesi öğretilmelidir.31
Şehrezûrî çocuğun yetiştirilmesinde öğretmenin önemli bir yeri olduğunu
düşünmektedir. Bu çerçevede çocuğun eğitim-öğretimiyle ilgilenen öğretmenin bazı
28.
29.
30.
31.
Şehrezûrî, eş-Şeceretü’l İlâhiyye, C. II, s. 24.
Şehrezûrî, eş-Şeceretü’l İlâhiyye, C. II, s. 24.
Şehrezûrî, eş-Şeceretü’l İlâhiyye, C. II, s. 24-25.
Şehrezûrî, eş-Şeceretü’l İlâhiyye, C. II, s. 25.
Şehrezûrî’de Aile Ahlâkı
239
niteliklere sahip olması gerektiğini ifade eder. Öncelikle öğretmenin yumuşaklık, ilim,
vakar, akıl ve güzel ahlâkla nitelenmiş olması; çocuğa seçkin bir eğitim verebilmesi
için onun ileri gelen önemli kimselerin adaplarından ve hükümdarların hayat hikayelerinden haberdar olması gerekir. Bunun yanında onun her sınıftan insanla ilişki
kurma ve yönetici konumundaki kimselerle nasıl yemek yenileceği gibi konularda
bilgi sahibi olması gerekir. Bir şekilde çocuğu cezalandırması gerekirse, öğretmenin
vereceği cezanın sınırlarını çok iyi ayarlaması gerekir. Öğretmen çocuğa iyi davranmalı ve onu güzel bir biçimde ödüllendirmelidir. Çocuğun eğitimi dostça ve nazik bir
biçimde yapılmalı, yorgun düştüğünde zihninin körelmemesi için çocuk dinlendirilmelidir. Anne-babaya, öğretmene ve büyüklere itaat etme öğretilmelidir. Çocukluk
devresini atlatıp, gençlik çağına ulaştığında mizacının düzgün olması, hastalıklardan
ve felaketlerden korunması için mal ve gelirin nihai gayesinin bedeni rahatlatma ve
sağlığın korunması olduğu öğretilmelidir.32
Şehrezûrî’ye göre şayet çocuğun ilim öğrenmeye yatkınlığı varsa, öğretim işi
kademeli bir biçimde ve belirli bir düzen içerisinde gerçekleştirilmelidir. Bu çerçevede
önce ahlâk ilmi, sonra nazarî hikmet öğretilmeli ve duyulara daha yakın olan somut
şeyler öncelikle ele alınmalıdır. İlim öğretimi konusunda bireyin doğasının gerektirdiği bazı koşulları da dikkate almak gerekmektedir. Çünkü herkes mizaç bakımından
üst bir düzeyde olmaya yatkın değildir ve hikmetin bir gereği olarak her bir insanın
bir şeye yatkınlığı bulunmaktadır. Şehrezûrî yukarıda erkek çocuklar için değinilen
birçok hususun kız çocukları için de geçerli olacağını ifade etmiştir. Ancak o, günümüzde geçerliliği olmayacak bir biçimde bazı sakıncalarının var olduğu söylemiyle
kız çocuklarına okuma yazma öğretilmemesi gerektiği düşüncesindedir.33
Şehrezûrî çocuk eğitimine değinirken toplum içerisinde uyulması gereken bazı
adap kurallarından da söz eder.34 Bu kurallardan ilki konuşma adabıdır. Bir topluluk
içerisindeyken kişi çok konuşmamalı, kimsenin sözünü kesmemeli, başkasına yöneltilen
bir sorunun cevabını vermemelidir. Konuşma sırasında herkese karşı alçak gönüllü ve
dengeli olunmalıdır. Başkası konuşurken araya girilmemelidir. Hatta söylenen şeyin
anlamını bütünüyle anlamadan söze girmemeli, sözü tekrarlamamalı, müstehcen ve
küfürlü söz söylenmemelidir. Kişi içinde ayıp mana içeren bir söz kullanmak zorunda
kalırsa bunu kapalı ve kinayeli bir biçimde söylemeli, uygun olmayan sözlerle şaka
32.
33.
34.
Şehrezûrî, eş-Şeceretü’l İlâhiyye, C. II, s. 25.
Şehrezûrî, eş-Şeceretü’l İlâhiyye, C. II, s. 25.
Aynı şekilde bu bölümde bu adap kurallarına yer veren Tûsî, çocuğun ahlâki terbiyesine ilişkin
konuların işlendiği bu bölümde bu konuların işlenmesinin, çocukların bu konulara daha çok ihtiyaç duymaları sebebiyle olmadığını, bunları daha fazla kabul edici bir yapıda olmalarından dolayı
ve bu kuralları kendilerinde olgunlaştırıp, daha çok geliştirmelerini sağlama amacıyla olduğunu
belirtir. Ancak yine ona göre her sınıftan insanın bu kurallara düzenli bir şekilde uyması ve kendini
onlardan müstağni saymaması gerekir. bk. Tûsî, age., TÇ. s. 227.
240
Salih Yalın
yapmamalıdır. Her ortamda o ortama uygun bir biçimde konuşmalı ve durumun
gerektirdiği bazı koşullar hariç konuşma sırasında eliyle, kaşı ve gözüyle işaret yapmamalı ve yalan söylememelidir. Birçok yönden kendi dengi olan kimselerle muhatap
olmalı, insanlarla konuşurken nazik ve kibar olmalı, insanların davranış ve sözleriyle
dalga geçmemelidir. İnsanların gıybetini yapmamalı, çekiştirmemeli, insanlar arasında
kötülüğe yol açabilecek şeyler peşinde koşmamalıdır.35
Kişinin uyması gereken adap kurallarından bir diğeri de yürüme adabıdır.
Kişi aceleyle, caka satarak ve kararsız bir şekilde değil, sakin ve ağırbaşlı bir şekilde
yürümelidir. Aynı şekilde tembel ve kibirlilere benzeyecek bir biçimde çok yavaş
da yürümemelidir. Tüm durumlarda ortalama bir yol izlenmeli ve dengeli bir tavır
sergilenmelidir. Yürürken olduğu gibi otururken de belirli kurallara uymak ve diğer
insanları rahatsız edecek davranışlardan uzak durmak gerekir. İnsanlarla bir arada
otururken kişi kendisine uygun bir yere ve uygun bir biçimde oturmalıdır. İnsanların
bir araya geldiği yerlerde rahat olunmalı, zorluk çıkarılmamalıdır.36
Şehrezûrîye göre kişinin uyması gereken diğer bir adap kuralı yemek yeme
adabıdır. Yemeğe başlamadan önce el ve ağız temizlenmeli, yemeğe hızlı bir şekilde
başlanmamalı, eller ve elbise kirletilmemelidir. Yemek yerken ağız çok açılmamalı,
büyük lokma alıp lokmalar hızlı ya da çok yavaş bir biçimde yutulmamalı, denge
gözetilmelidir. Sofrada yemeğin rengine ve çeşidine bakmamalı, güzel bir yemeğe
karşı aç gözlülük etmemeli ve başkasını kendisine tercih etmelidir. Sofrada kendi
önünde bulunan şeylerden yemeli ve diğer kimselerin lokmasına bakmamalıdır.
Başkalarını yemekten nefret ettirecek şeylerden hiçbirisi yapılmamalıdır. Yemeğin
sonuna kadar diğer insanlara eşlik etmeli, onlar yemeği bitirmişse kendi evi ya da
dostunun evi hariç doymamış bile olsa yemeye devam etmemelidir. Yemek sonrası
eller ve ağız temizlenmelidir. Şehrezûrî her ne kadar içilmesini çok hoş karşılamasa
da eğer bir içki meclisinde bulunulması gerekirse orada da belirli kurallara uymak
gerektiği düşüncesindedir. Böyle bir ortamda bulunacak kişi erdemli kişilerin yanına
oturmalı ve onların sözleriyle meşgul olmalı, aptalca hareket eden rezil kimselerin
ortamlarında bulunmamalıdır. Sarhoşluk insana yakışan bir şey olmadığı ve akla en
zararlı şeylerden birisi olduğu için sarhoş olacak kadar içki meclisinde oturmamalıdır.37
Şehrezûrî’ye göre sayılan bu ahlâk kuralları farklı zaman, devir ve ahlâklar için değişiklik
ve ayrılıklar gösterse de, hangi davranışları yapmanın ve hangi tutumu takınmanın
doğru olduğu zeki ve akıllı kimseler için gizli bir şey değildir.38 Dolayısıyla iyi davranış kurallarının ilkelerine sahip olan akıllı ve erdemli insanlar, genel kurallardan özel
olaylara ilişkin özel kuralları çıkararak, ortaya çıkan şartlara bağlı olarak herhangi bir
35.
36.
37.
38.
Şehrezûrî, eş-Şeceretü’l İlâhiyye, C. II, s. 26.
Şehrezûrî, eş-Şeceretü’l İlâhiyye, C. II, s. 26-27.
Şehrezûrî, eş-Şeceretü’l İlâhiyye, C. II, s. 27-28.
Şehrezûrî, eş-Şeceretü’l İlâhiyye, C. II, s. 28.
241
Şehrezûrî’de Aile Ahlâkı
işi nasıl yapacaklarına karar verme konusunda sıkıntı çekmezler.
Günümüzde ücret karşılığı çalışan hizmetçiler ve hatta artık çağdaş dünyada
var olmayan köleler bile eski dönemlerde ailenin bir üyesi olarak kabul edilirdi. Bu
çerçevede Şehrezûrî, hizmetçi ve köleleri de ailenin temel ögelerinden birisi olarak
görür. Onların varlığı, ailenin diğer üyelerinin rahat bir şekilde yaşamasını sağlar ve
oraya buraya koşuşturarak birçok zahmetle karşı karşıya kalıp, yorgun düşmelerine
mani olur. Bu nedenle onların varlığına şükretmek, onlara nazik ve yumuşak davranmak gerekir. Yorulduklarında ve rahatsızlandıklarında onlara insaf ve adaletle
davranmalı, onlara eziyet ve zulüm yapmaktan sakınılmalıdır. Ancak hakkında
tam bir bilgi elde ettikten, çokça tecrübe edip iyice araştırdıktan ve hakkında iyi bir
kanaate sahip olduktan sonra aileye yeni bir hizmetçi alınmalıdır. Şehrezûrî huy ve
karakterin çoğunlukla dış görünüme yansıdığını düşünür ve hizmetçi alırken çirkin
bir surete sahip kimselerden uzak durulması gerektiğini belirtir. Yine hizmetçi alırken
özürlü kimseler seçilmemeli; uyanık, kurnaz ve keskin zekalı kimseleri seçmekten
kaçınmalıdır. Az miktarda akıl ve haya sahibi olan, keskin zeka sahibi ve gözü pek
olana tercih edilmelidir.40
Hizmetçiye onun için iyi ve uygun olarak nitelenebilecek bir sanat öğretilmeli,
sürekli farklı sanatlarla meşgul edilmemeli, eğilimi ne yönde ise o işle uğraştırılmalıdır.
Ayrılmalarına yol açabilecek bir nedenin ortaya çıkmaması için, vefa ve cömertliğe
yakışır bir biçimde ölünceye kadar hizmetçilerle dostane bir ilişki içerisinde olunabilmeli, işlerinin sürekliliği sağlanmalı ve onlara merhametli davranılmalıdır. Hizmetçinin
de kendisine gösterilen bu tavra karşılık, kendisine iş verilmesine ve tüm iyi şeylere
iştirak etmesine sebep olduğu için efendisine karşı samimi, şefkatli ve sevgi dolu
olması gerekir. Hizmetçiler işlerini severek yaptıkları zaman, tüm işler yerli yerinde
ve düzenli olur. Fakat işlerini başkası tarafından istenildiği için, korkuyla ve mecbur
kaldıkları için yaptıklarında işler tam olarak bir düzene girmez.41
Hizmetçilerin yeme, içme, giyinme ve barınma konuları ihmal edilmemeli, bilakis
tüm ihtiyaçlardan önce bunlar karşılanmalıdır. Onların tüm sıkıntı ve rahatsızlıkları
giderilmeli, onlar için dinlenme vakitleri belirlenmelidir. Hizmetçiler kendilerine
uygun olan güzel bir terbiye ile eğitilmeli, suçlarına ve kusurlarına uygun olarak ıslah
edilmelidir. Suç ve kusurları affetme daimi bir kural halini almamalı, ancak bu onları
bozacağı için af yolu tamamıyla da kapatılmamalıdır. Hizmetçiler affedildikten sonra
aynı kusuru işlemeye devam ederse, ihmal etmeksizin gerekli cezalandırma yapılmalıdır. Şehrezûrî ailenin ögeleri arasında hizmetçilerin yanında son olarak köleleri de
sayar ve o çağda ve coğrafyada çeşitli milletlerden kölelerin sahip olduğu düşünülen
39
39.
40.
41.
Tûsî, age., TÇ., s. 233.
Şehrezûrî, eş-Şeceretü’l İlâhiyye, C. II, s. 28-29.
Şehrezûrî, eş-Şeceretü’l İlâhiyye, C. II, s. 29.
242
Salih Yalın
olumlu ve olumsuz bazı özelliklerine yer verir. Ancak günümüzde böyle bir sınıf
bulunmadığı ve çeşitli milletlerden kölelerin özelliklerine ilişkin verilen bilgiler genel
bir takım kanaatlerden öteye geçemeyeceği için burada yer vermiyoruz.42
Değerlendirme ve Sonuç
Hiç şüphesiz aile, geçmişten günümüze toplumları şekillendiren en önemli kurum
olmuştur. Aile anne, baba, çocuklar gibi bir takım ögelerden oluşur ve bu ögelerin
sahip oldukları haklar ve sorumlu oldukları ödevler vardır. Sağlıklı ve mutlu bir ailenin
varlığı, bu hakların korunmasına ve her bir bireyin ödevlerini yerine getirmesine bağlıdır. Şehrezûrî felsefi sistemi içerisinde, aile bireylerinin hak ve ödevlerine değindiği
aile ahlâkına özel bir yer ayırmıştır. Kendisinin ifadelerinden de anlaşılacağı üzere bu
konudaki verdiği bilgilerde büyük ölçüde Yeni Pisagorcu Bryson’dan faydalanmıştır.
Bunun yanında gerek içerik olarak, gerekse sistematik olarak belli ölçüde İbn Sina’nın
aile ahlâkına ilişkin risalesiyle ve büyük ölçüde Tûsî’nin Ahlâk-ı Nasırî adlı eserinin
ilgili bölümüyle benzerlikler taşıdığı söylenebilir. Fakat Şehrezûrî bu konulara özet bir
biçimde değinirken, Tûsî’nin konuları daha geniş bir şekilde ele aldığı görülmektedir.
Şehrezûrî’den farklı olarak Tûsî sonradan ilave bir bölüm olarak çocukların eğitimi ile
ilgili bölümün sonunda anne-baba haklarıyla ilgili konulara değinmiştir. İbn Sina aynı
konudaki risalesinde kişinin kendisini yönetmesine ilişkin bazı bilgilere yer verirken,
Şehrezûrî kişinin kendisini yönetmesine ilişkin bilgilerin bulunduğu bir bölüme yer
vermemiştir.
Şehrezûrî ailenin temel unsurlarını, karı, koca, çocuklar, hizmetçiler-köleler
ve bunlardan her birinin hayatını sürdürebilmesi için gerekli olan mal ve gıda olarak ortaya koyar. Bu sınıflamanın aynı şekilde önceki filozoflarda da bulunduğu
görülebilir. Şehrezûrî aile teriminden aynı çatı altında bir arada yaşayan unsurların
uyumlu birlikteliğinin anlaşılması gerektiği düşüncesindedir. Bu uyumlu birlikteliği
sürdürmek, ailenin unsurlarının aile içerisindeki fonksiyonlarını düzgün bir biçimde
yerine getirmelerini sağlamak için bir yöneticiye ihtiyaç vardır ve bu işi yapacak
kimse Şehrezûrî’ye göre öncelikle evin erkeğidir. Onun olmadığı zamanlarda ise bu
görev kısmen kadınınındır. Ancak her ne kadar günümüzde de erkeğin aile içerisinde
çoğunlukla yönetici konumda olduğu kabul edilse de, böyle olmayan ailelere rastlanabildiği gibi, bunun da ötesinde büyük ölçüde aile içerisinde işlerin yürütülmesi
sırasında ilgi alanlarına ve becerilerine göre karı ve koca arasında bu sorumluluğun
paylaşıldığı görülmektedir.
Şehrezûrî ailenin temel unsurları arasında saydığı mal ve gıdanın kazanılmasında,
korunmasında ve harcanmasında uç noktalara kaçılmadan orta bir yol takip edilmesi
ve tüm bu süreçlerde ahlâki ilkelerin ve aile bireylerinin yararının gözetilmesi gerekti42.
Şehrezûrî, eş-Şeceretü’l İlâhiyye, C. II, s. 30.
Şehrezûrî’de Aile Ahlâkı
243
ğini düşüncesindedir. Bu düşüncelerin günümüz için de geçerliliğini koruduğu açıktır.
Şehrezûrî’nin kadınlara ilişkin ortaya koyduğu bazı düşüncelerin doğru olduğunu
ve çağdaş hayata uygun olduğunu söylemek mümkün değildir. Ancak bu hususları
o çağda ve o kültür coğrafyasında ortaya konmuş düşünceler olarak görmekte yarar
vardır. Zira bu düşüncelerden bir kısmını ne felsefi olarak, ne de başka bir açıdan
doğru kabul etmek mümkün gözükmemektedir. Çocuklara ilişkin birçok fikirlerinin
de doğru olduğu ve günümüz için de geçerliliğini koruduğu kabul edilebilirken, erkek
çocuklardan farklı olarak kız çocuklarına okuma-yazma öğretilmemesi konusundaki
düşüncelerini onaylamak ve doğru kabul etmek mümkün değildir. Ancak Şehrezûrî’nin
kendisi de bazı kuralların farklı zamanlar, devirler ve ahlâklar için farklılık gösterebileceğini, ancak akıllı kimselerin nerede ne şekilde davranacağına ilişkin doğru karar
verebilme yetisine sahip olduğunu düşünür. Dolayısıyla asıl yapılması gereken şey
genel ilkeleri korumak ve aile bireylerinin yararını gözeterek, uyumlu bir birlikteliğin
şartlarını ve ortamını oluşturmaktır.