Plenarne teme
Acta Stomatologica Naissi, Vol. 28, jun 2012, Suplement 1
BELA MRLJA- IZMEĐU PREVENCIJE I TERAPIJE
1
1
2
Dejan Marković, Tamara Perić, Bojan Petrović
1
Klinika za dečiju i preventivnu stomatologiju, Stomatološki fakultet, Univerzitet u Beogradu
2
Klinika za stomatologiju Vojvodine, Medicinski fakultet, Univerzitet u Novom Sadu
Sažetak
Savremeni principi minimalno invazivne
stomatologije fokusirani su na prevenciju i ranu
dijagnostiku oboljenja. U kariologiji ovakav
pristup podrazumeva opsežnu analizu rizika za
nastanak karijesa, kontrolu mikroorganizama
dentalnog plaka, modifikaciju dijetetskog
režima, kao i spoljašnju i unutrašnju
remineralizaciju putem savremenih
profilaktičkih i restaurativnih materijala koji
otpuštaju fluoride. Mogućnost kontrole karijesa
forsiranjem procesa remineralizacije u biofilmu
na površini zuba predstavlja jedno od
najznačajnijih dostignuća savremene
stomatologije. Rana detekcija karijesne lezije i
zaustavljanje akutnog toka obezbeđuju
odlaganje operativnog tretmana (preparacija i
restauracija kaviteta) do trenutka sigurne pojave
kaviteta. U prevenciji i profilaksi karijesa danas
su dostupna brojna hemioprofilaktička sredstva,
kao i stomatološki materijali koji oslobađaju
fluoride, kalcijum i fosfate u dužem
vremenskom periodu.
White spot lesion between prevention and therapy
Minimally invasive approach in cariology
comprises a comprehensive caries-risk
assessment, early caries detection, modification
of the oral microflora, external and internal
remineralization, and patient education. Today,
numerous materials that release fluoride,
calcium and phosphate throughout a
considerable period of time are available for the
caries prevention and prophylaxis.
The posibility of fluoride to prevent caries is
one of the most studied topics in dentistry. The
objective of fluoride application is to inhibit
plaque bacteria, inhibit demineralization and
enhance remineralization. Although there is a
good evidence base for fluoride anticaries
20
effect, recent studies show certain limitations in
the remineralization of white spot lesions. A
remaining concern regarding the use of fluoride
is the risk for fluorosis.
Apart from fluoride, there must be sufficient
calcium and phosphate ions present before the
enamel is possible to remineralize. The most
examined calcium phosphate remineralization
technology is the one based on casein
phosphopeptide-amorphous calcium phosphate
(CPP-ACP). In dental plaque CPP-ACP binds
onto the surfaces of bacterial cells, as well as to
the components of the intercellular plaque
matrix. Incorporation of casein peptides into the
plaque will increase the content of calcium and
phosphate up to five fold by forming a stabile
solution that is supersaturated with respect to the
calcium phosphates. The increase in plaque
calcium and phosphate ions and ion pairs would
balance any fall in pH, thereby preventing
enamel demineralization.
Considering the infective nature of caries
process, antibacterial agents (chlorhexidine),
xylitol and replacement therapy (probiotics)
have been suggested for the caries treatment.
The aim of this approach is to attain the cariespreventive effect by decreasing the number of
cariogenic microorganisms. However, data on
the efficacy of these methods are controversial,
so it is early to determine their potential to
prevent new caries lesions and to arrest existing
lesion.
Prevencija i rana dijagnostika oboljenja
osnovni je postulat savremene stomatologije.
Minimalno invazivni pristup u kariologiji
podrazumeva opsežnu analizu rizika za
nastanak karijesa, kontrolu mikroorganizama
dentalnog plaka, modifikaciju dijetetskog
režima, kao i spoljašnju i unutrašnju
remineralizaciju putem savremenih
profilaktičkih i restaurativnih materijala koji
otpuštaju fluoride.
Najraniju fazu karijesa zuba predstavlja
Plenarne teme
početna lezija (caries incipiens), koja se ogleda
u histološkim promenama gleđi. Početna
karijesna lezija gleđi često se klinički teško
1-3
prepoznaje. Serijom in vivo eksperimenata
utvrđeno je da se početna karijesna lezija
klinički uočava tek nakon dve nedelje
nesmetanog formiranja oralnog biofilma.
Makroskopski se na površini zuba primećuje
neprozirna, jasno ograničena promena, bela
mrlja. Sa stanovišta preventivne stomatologije,
rana identifikacija početne karijesne lezije gleđi
od neprocenjivog je značaja, jer tokom ove faze
oboljenje ima reverzibilan karakter.
Mogućnost kontrole karijesa forsiranjem
procesa remineralizacije u biofilmu na površini
zuba predstavlja jedno od najznačajnijih
dostignuća savremene stomatologije. Rana
detekcija karijesne lezije i zaustavljanje akutnog
toka obezbeđuju odlaganje operativnog
tretmana (preparacija i restauracija kaviteta) do
trenutka sigurne pojave kaviteta. U prevenciji i
profilaksi karijesa danas su dostupna brojna
hemioprofilaktička sredstva, kao i stomatološki
materijali koji oslobađaju fluoride, kalcijum i
fosfate u dužem vremenskom periodu.
Preventivno-profilaktička sredstva u
kontroli početne karijesne lezije
Fluoridi
Mogućnost prevencije karijesa različitim
jedinjenjima fluora predstavlja jedno od najviše
proučavanih pitanja u savremenoj
stomatologiji. Sistemski primenjeni fluoridi u
periodu razvitka zuba direktno se ugrađuju u
kristalnu strukturu hidroksiapatita, formirajući
manje rastvorljive apatitne kristale- fluorapatit i
4,5
fluorhidroksiapatit. Lokalno aplikovani
fluoridi ostvaruju značajnu ulogu u periodu
posteruptivne maturacije gleđi kada se, zajedno
sa drugim hemijskim elementima, akumuliraju
u njenom najpovršnijem sloju. Relativno male
količine fluorida se dodatno ugrađuju nakon
završene maturacije.6
Lokalno aplikovani fluoridi ostvaruju tri
osnovna mehanizma dejstva: inhibiciju
bakterijskog metabolizma, inhibiciju procesa
demineralizacije i pospešivanje procesa
remineralizacije. Ova dejstva moguća su
zahvaljujući prisustvu fluorida u pljuvački,
dentalnom plaku na površini zuba i u
Acta Stomatologica Naissi, Vol. 28, jun 2012, Suplement 1
interkristalnoj tečnosti gleđi ili dentina. Fluoridi
mogu da se akumuliraju u dentalnom plaku u
koncentracijama i iznad 100 ppm,7 a njihova
koncentracija u plaku je 50 do 100 puta veća
nego u ukupnoj pljuvački. 8 Koncentracija
fluorida u rastvoru, neophodna za odvijanje
procesa remineralizacije, manja je od one
potrebne za inhibiciju demineralizacije ili za
ispoljavanje antibakterijskog efekta.9
Prisustvo fluorida u površinskom sloju gleđi
čini je otpornijom na kariogene nokse. Mada je
najpoželjniji oblik fluorida fluorhidroksiapatit,
osnovna reakcija koja se odvija prilikom lokalne
aplikacije fluorida je transformacija
površinskog hidroksiapaitita u kalcijum-fluorid.
Ova reakcija je uslovljena mnogobrojnim
faktorima kao što su: koncentracija fluorida, pH
rastvora i dužina kontakta sa gleđi.7 Depozicija
kalcijum-fluorida nije trajan proces. Relativno
brz gubitak fluorida javlja se tokom prva 24
10
sata, a zatim se postepeno nastavlja tokom 15
dana.11,12 Ipak, usled prisustva fosfata i sloja
bogatog proteinima na površini geđi, kalcijumfluorid se sporije razlaže u usnoj duplji nego u
vodenom rastvoru, pa će svaka profesionalna
aplikacija rezultirati manjom osetljivošću gleđi
na inicijaciju i progresiju karijesnog procesa.
Kalcijum-fluorid može delovati i kao depo
13
fluorida neophodnih za remineralizaciju gleđi.
Čak i male količine lokalno aplikovanih
fluorida (1 ppm) redukuju rastvorljivost
karbonatnog apatita na nivo rastvorljivosti
hidroksiapatita.14 Ukoliko se tokom oslobađanja
kiselih metabolita u plaku nalaze i fluoridi,
difundovaće zajedno sa jonima vodonika u
subpovršinske slojeve gleđi, gde će se
adsorbovati na površinu kristala apatita.
Delimično demineralizovane površine kristala
početne karijesne lezije gleđi ponašaju se kao
jezgra nove mineralizacije. Fluoridi pospešuju
procese remineralizacije adsorbujući se na
površinu kristala i privlačeći, pre svega, jone
kalcijuma, a zatim i fosfatne jone iz pljuvačke i
tečnosti dentalnog plaka. Ovo dovodi do
formiranja novog mineralnog sloja koji ne
sadrži karbonate, već se po sastavu nalazi
između hidroksiapatita i fluorapatita i mnogo je
slabije rastvorljiv u poređenju sa karbonatnim
apatitom. 1 4 , 1 5 Ipak, uprkos nesumnjivoj
efikasnosti fluorida, novija istraživanja ukazuju
na izvesna ograničenja remineralizacionih
procesa nakon njihove primene usled
nedovoljne koncentracije dostupnih
21
Plenarne teme
kalcijumovih i fosfatnih jona u biofilmu.
Takođe, usled niske rastvorljivosti fluorida u
prisustvu salivarnog kalcijuma i fosfata, nastupa
brzo taloženje jona na površini karijesne lezije,
što blokira dalju penetraciju minerala ka telu
16
lezije.
Acta Stomatologica Naissi, Vol. 28, jun 2012, Suplement 1
efekat na oralne streptokoke, antibakterijski
tretman najčešće zahteva sadejstvo fluorida.23
Ipak, uprkos potrebi za razvojem i
usavršavanjem novih proizvoda, hlorheksidin
zaslužuje mesto jednog od najmoćnijih
antibakterijskih sredstava koja se koriste u
prevenciji i profilaksi karijesa.
Antibakterijska sredstva (hlorheksidin)
Ksilitol
Efikasnost hlorheksidina u kontroli
dentalnog plaka dokazana je mnogobrojnim
istraživanjima. Pri nižim koncentracijama,
hlorheksidin narušava osmotski ekvilibrijum
dovodeći do izlaska kalijuma i fosfora iz
bakterijske ćelije i bakteriostatičkog efekta, dok
pri višim koncentracijama nastupa precipitacija
citoplazmatskog sadržaja i ćelijska smrt.
Hlorheksidin pokazuje efikasnost protiv širokog
spektra mikroorganizama dentalnog plaka,
u k l j u č u j u ć i i S t re p t o c o c c u s m u t a n s .
Hlorheksidin je danas dostupan u obliku
rastvora, pasti za zube, gelova, impregniranog
zubnog konca, lakova, itd, pri čemu se najveći
inhibitorni efekat na Streptococcus mutans
postiže pomoću lakova sa hlorheksidinom,
zatim gelovima i rastvorima za ispiranje usta.17
Uticaj hlorheksidina na redukciju karijesa još
uvek je predmet kontroverzi, pre svega zbog
različitih koncentracija i ispitivanih oblika
primene. Usled nedostatka dugotrajnih
kliničkih istraživanja, kao i jasno definisanih,
standardizovanih protokola, u stručnoj literaturi
18
po ovom pitanju ne postoji konsenzus. Van
19
Rijkom i sar. su meta-analizom istraživanja,
objavljenih između 1975. i 1994. godine, o
karijes-inhibitornom efektu hlorheksidina u
obliku gelova, rastvora i pasti ustanovili ukupnu
redukciju karijesa od 46%. Rozier20 je pokazao
efikasnost hlorheksidina u obliku gela u
populaciji sa visokim karijes-rizikom.
Međutim, novija literatura21 ne pruža jedinstven
zaključak o efikasnosti lakova sa
hlorheksidinom. Frekvencija aplikovanja ovih
lakova je izgleda od velikog značaja. Na osnovu
pregleda literature zaključeno je da lakovi sa
hlorheksidinom pokazuju umeren karijesinhibitorni efekat ukoliko se aplikuju u
intervalima od 3-4 meseca, kao i da njihov
efekat biva oslabljen oko druge godine nakon
22
poslednje aplikacije.
Imajući u vidu da hlorheksidin ne ispoljava
remineralizacioni potencijal, već ostvaruje
22
Ksilitol spada u grupu voluminoznih
zaslađivača koji bakterijska vrsta Streptococcus
mutans ne može da metaboliše,24 usled čega su
odstupanja oralnog pH značajno manja, te
okruženje favorizuje neacidogene bakterije.
Ksilitol takođe inhibira adheziju Streptococcus
mutans za zube, zbog čega se preporučuje u
kontroli vertikalne transmisije oralnih
streptokoka.25,26 Sistematična upotreba žvakaćih
guma sa ksilitolom dovodi do značajne
redukcije relativnog rizika za nastanak
karijesa,27 kao i do zaustavljanja ili usporavanja
28
razvoja karijesne lezije, a još jedan pozitivan
efekat je stimulacija salivacije žvakanjem.
Veliki broj studija ukazuje da je primena
ksilitola, pre svega u formi žvakaćih guma,
29
efikasna u kontroli karijesa. S druge strane,
pojedini istraživači na osnovu pregleda
literature zaključuju da objavljene studije o
upotrebi žvakaćih guma sa ksilitolom ili
sorbitolom ne pružaju jedinstven zaključak, te
da su na ovom polju neophodna dodatna
30
klinička istraživanja.
Probiotici (zamenska terapija)
Pristup prevenciji i ranoj terapiji karijesa
pomoću probiotika podrazumeva selektivno
dejstvo na (odonto)patogene bez narušavanja
31
preostalog oralnog ekosistema. Jedan od
značajnijih primera ovakvog pristupa
predstavlja genetska modifikacija
Streptococcus mutans koji ne produkuje mlečnu
32,33
kiselinu, ali i dalje opstaje u usnoj duplji.
Teorijski, avirulentni mikroorganizmi u usnoj
duplji domaćina potpuno bi zamenili
Streptococcus mutans koji izaziva oboljenje
blokiranjem adherentnih tačaka, kompeticijom
za hranu ili drugim mehanizmom. Najnoviji
pristup u zamenskoj terapiji podrazumeva
genetsku modifikaciju oralnih bakterija u smislu
oslobađanja alkalnih metabolita i održavanja
povoljne pH vrednosti oralnog biofilma.34 Još
Plenarne teme
jednu mogućnost predstavlja redukcija broja
patogena pomoću tzv. ciljanih antimikroba ili
antimikrobnih peptida specifično (selektivno)
usmerenih na Streptococcus mutans.35,36
Sa stanovišta primene zamenske terapije u
prevenciji karijesa kod ljudi, postavlja se pitanje
kada bi trebalo izvršiti implantaciju
modifikovanog soja. Pretpostavka je da bi
adekvatan period bio neposredno nakon nicanja
37
zuba, a pre infekcije virulentnim sojem.
Takođe, pitanje minimalno infektivne doze,
kontrole transmisije novog soja unutar
populacije, kao i pitanje apsolutne sigurnosti
ovakvog pristupa još uvek nije definisano, pa je
još uvek rano govoriti o mogućim efektima
zamenske terapije u prevenciji i kontroli karijesa
kod ljudi.
Poslednjih godina objavljeno je nekoliko
kliničkih istraživanja u kojima je evaluiran
efekat svakodnevnog konzumiranja namirnica
(mlečni proizvodi, dražeje) obogaćenih
probioticima na oralno zdravlje. Ustanovljena je
smanjena kolonizacije usne duplje vrstom
38-42
Streptococcus mutans, kao i vrstom Candida
42,43
albicans,
a dva istraživanja42,44 pokazala su
redukciju karijesa. Neželjeni efekti primene
probiotskih kultura nisu uočeni. Takođe, mlečni
proizvodi koji se obično koriste kao nosači
probiotskih kultura ostvaruju dodatni puferski
efekat.45 S druge strane, probiotici primenjeni u
obliku rastvora ili dražeja nisu pokazali efekat
na broj oralnih streptokoka.46 Zbog toga su,
uprkos nesumnjivom potencijalu, na ovom polju
neophodna dodatna, dobro kontrolisana
klinička istraživanja sa pažljivo odabranim i
definisanim bakterijskim sojevima, kao i
njihovim nosačima.
Jedinjenja kalcijum-fosfata
Interesovanje za ulogu derivata kalcijumfosfata u etiologiji karijesa potiče još iz 1930-ih
godina, kada su obavljena i prva istraživanja.
Tada je postavljena hipoteza da je povećana
incidenca karijesa delom rezultat konzumiranja
industrijski obrađene hrane, jer se prilikom
obrade gube „prirodni protektivni agensi”, pre
svega kalcijum-fosfati koji ostvaruju
antikarijesni efekat. 1 4 1 Šezdesetih godina
prošlog veka prvi put je predložena upotreba
suplemenata kalcijuma i fosfata u ishranu kako
47
bi se sprečio nastanak karijesa.
Upotreba kalcijum-fosfata u prošlosti nije
Acta Stomatologica Naissi, Vol. 28, jun 2012, Suplement 1
postizala željenu kliničku efikasnost usled niske
rastvorljivosti ovog jedinjenja, a posebno u
prisustvu jona fluora. Nerastvorljive kalcijumfosfate nije lako aplikovati niti lokalizovati na
površini zuba za duži vremenski period, a za
rastvaranje ovih jedinjenja i oslobađanje jona
sposobnih da difunduju u subpovršinsku leziju
gleđi neophodno je prisustvo kiseline. Zbog
suštinski niske rastvorljivosti kalcijm-fosfata, a
posebno kalcijum-fluorid-fosfata, veoma niske
koncentracije oslobođenih kalcijumovih i
fosfatnih jona će se inkorporirati u dentalni plak
ili lokalizovati na površini zuba.48
Danas, aktuelan koncept remineralizacije
početne karijesne lezije gleđi preparatima na
bazi kalcijum-fosfata podrazumeva tehnologije
u kojima je kalcijum-fosfat dostupan u formi
različitih kompleksnih jedinjenja.
Kalcijum-natrijum-fosfosilikat
Kompleks kalcijum-natrijum-fosfosilikat
(NovaMin®) sastoji se od čestica bioaktivnog
stakla koje se u dodiru sa oralnim tečnostima
rastapaju, otpuštajući pri tome jone kalcijuma,
natrijuma i fosfata. Bioaktivno staklo lako
adherira za gleđ, a oslobođeni joni natrijuma
dovode do porasta lokalnog pH do nivoa
neophodnog za formiranje hidroksiapatita
(pH=7), čime se omogućava remineralizaciono
dejstvo kompleksa. Slobodni joni kalcijuma i
fosfata nakon toga se talože na površini gleđi u
49
formi kristalnog hidroksikarbonatnog apatita.
U eksperimentalnim uslovima, paste za zube
sa fluoridima sa dodatkom kompleksa kalcijumnatrijum-fosfosilikat pokazale su veći
remineralizacioni potencijal u poređenju sa
standardnim pastama za zube (1100 ppm F).50
Međutim, klinička efikasnost ovog kompleksa u
prevenciji i terapiji početne karijesne lezije do
sada nije utvrđena.
Neorganska jedinjenja kalcijuma i fosfata
(amorfni kalcijum-fosfat)
Klinička pimena amorfnog kalcijum-fosfata
(Enamelon™ tehnologija) podrazumeva
odvojenu aplikaciju kalcijumove soli (npr.
kalcijum-sulfat) i soli fosfata (npr. amonijumfosfat). U usnoj duplji dve soli se mešaju sa
pljuvačkom, što rezultira u trenutnoj
precipitaciji amorfnog kalcijum-fosfata ili, u
prisustvu jona fluora, amorfnog kalcijumfluorofosfata. Amorfni kalcijum-fosfat se dalje
transformiše u termodinamski stabilniju
kristalnu fazu- hidroksiapatit, ali su pre toga joni
kalcijuma i fosfata dostupni za procese
23
Plenarne teme
remineralizacije.48
Nanokompleks kazeinski fosfopeptidamorfni kalcijum-fosfat (CPP-ACP) i kazeinski
fosfopeptid-amorfni kalcijum- fluorofosfat
(CPP-ACFP)
Zbog nestabilne prirode amorfnog kalcijumfosfata, neophodno je bilo definisati nosače
ovog jedinjenja koji bi omogućili stabilizaciju
kalcijumovih i fosfatnih jona, kao i dugotrajno
prisustvo ovih jona na površini zuba putem
adhezije za pelikulu ili plak.
Poznato je da mleko i mlečni proizvodi
spadaju u grupu tzv. antikariogenih namirnica, a
kao sastojci odgovorni za ovu aktivnost
identifikovani su kazein, kalcijum i fosfati.51-55
Mogućnost primene kazeina iz kravljeg mleka
kao dodatka sredstvima za prevenciju karijesa
opsežno je ispitivana, sa ciljem da se iskoristi
osobina ovog jedinjenja kao biološkog nosača
kalcijuma i fosfata.56 Međutim, organoleptička
svojstva ovog jedinjenja i veoma visoka
koncentracija potrebna za ispoljavanje
antikariogenog dejstva (17%) ograničavaju
njegovu upotrebu.57 S druge strane, utvrđeno je
da razlaganje kazeinata tripsinom ne narušava
sposobnost ovog proteina da učestvuje u
58
prevenciji demineralizacije gleđi i da kazeinski
fosfopeptidi oslobođeni na ovaj način pokazuju
izraženu sposobnost stabilizacije kalcijumovih i
fosfatnih jona u rastvoru.59
Antikariogeni efekat nanokompleksa CPPACP zasniva se na sposobnosti ovog jedinjenja
da se inkorporira u dentalni plak, gde se vezuje
za površinu bakterijskih ćelija, kao i za
60
komponente intercelularnog matriksa.
Inkorporacija CPP-ACP u plak povećava
sadržaj kalcijumovih i fosfatnih jona i do pet
puta, odnosno deluje kao rezervoar jona koji
održava supersaturaciju plaka ovim mineralima
24
Acta Stomatologica Naissi, Vol. 28, jun 2012, Suplement 1
u odnosu na gleđ. U uslovima pada pH plaka,
CPP-ACP deluje kao pufer sprečavajući
moguću demineralizaciju gleđi.61 Analizom
oralnog biofilma formiranog u in situ modelu
pomoću svetlosnog mikroskopa ustanovljeno je
da CPP-ACP odlaže formiranje i maturaciju
biofilma, što se objašnjava kompeticijom CPPACP i salivarnih komponenti u vezivanju za
površinu zuba.62
Remineralizacioni potencijal
nanokompleksa CPP-ACP opsežno je ispitivan
u in situ studijama koje su pokazale izuzetan
antikariogeni efekat CPP-ACP i CPP-ACFP.60-69
Poredeći efekat 2% rastvora CPP-ACP i
rastvora NaF različitih koncentracija pomoću
mikroradiografije i mikrodenzitometrije,
Reynolds i sar.68 su pokazali da CPP-ACP
ostvaruje značajno bolji remineralizacioni
potencijal u poređenju sa 1100 ppm F i približno
isti nivo remineralizacije u poređenju sa 2800
ppm F. Pri tome je rastvor 2% CPP-ACFP
pokazao apsolutno superioran efekat, budući da
je ostvareni stepen remineralizacije bio za 156%
veći u odnosu na 1100 ppm F.68
Zaključak
U prevenciji i terapiji početne karijesne lezije
danas su dostupna mnogobrojna
hemioprofilaktička sredstva. Problem u izboru
adekvatnih preventivno-profilaktičkih mera
predstavlja nedostatak dugotrajnih kliničkih
istraživanja, a usled toga terapija je najčešće
bazirana na iskustvu kliničara. Ipak, sa razvojem
istraživanja i pojavom novih dokaza o
efikasnosti opisanih sredstava očekuju se i jasno
definisani protokoli za prevenciju oboljenja u
različitim populacionim grupama.
Plenarne teme
Acta Stomatologica Naissi, Vol. 28, jun 2012, Suplement 1
LITERATURA
1. Holmen L, Thylstrup A, Årtun J. Clinical and
16. Anusaviace KJ. Present and future approaches for
histological features observed during arrestment of active
the control of caries. J Dent Educ 2005; 69:538-554.
enamel carious lesions in vivo. Caries Res 1987; 21:54617. Çaglar E, Sandalli N, Twetman S, Kavaloglu S,
554.
Ergeneli S, Selvi S. Effect of yogurt with Bifidobacterium
2. Haris NO, García-Godoy F: Primary Preventive
DN-173 010 on salivary mutans streptococci and
Dentistry, 6th ed. Pearson Prentice Hall. Upper Saddle
lactobacilli in young adults. Acta Odontol Scand 2005;
River, New Jersey, 2004.
63:317-320.
3. Featherstone JDB. Delivery challenges for fluoride,
18. Näse L, Hatakka K, Savilahti E, Saxelin M, Pönkä
chlorhexidine and xylitol. BMC Oral Health 2006; 6:S8.
A, Poussa T, Korpela R, Meurman JH. Effect of long-term
4. Brun C. Uptake and retention of fluoride by intact
consumption of a probiotic bacterium, Lactobacillus
enamel in vivo after application of neutral sodium
rhamnosus GG, in milk on dental caries and caries risk in
fluoride. Scand J Dent Res 1973; 81:92-100.
children. Caries Res 2001; 35:412-420.
5. Chandler S, Chiao CC, Fuerstenau DW.
19. Stecksén-Blicks C, Sjöström I, Twetman S.
Transformation of calcium fluoride for caries prevention.
Effect of long-term consumption of milk supplemented
J Dent Res 1982; 61:403-407.
with probiotic lactobacilli and fluoride on dental caries
6. Featherstone JD, Glena R, Shariati M, Shields CP.
and general health in preschool children: a clusterDependence of in vitro demineralization of apatite and
randomized study. Caries Res 2009; 43:374-381.
remineralization of dental enamel on fluoride
20. Lynch RJM, ten Cate JM. Effect of calcium
concentration. J Dent Res 1990; 69:620-625.
glycerophosphate on demineralization in an in vitro
7. Cochrane NJ, Saranathan S, Cai F, Cross KJ,
biofilm model. Caries Res 2006; 40:142-147.
Reynolds EC. Enamel subsurface lesion remineralisation
21. Reynolds EC. Calcium phosphate-based
with casein phosphopeptide stabilised solutions of
remineralization systems: scientific evidence? Austr Dent
calcium, phosphate and fluoride. Caries Res 2008; 42:88J 2008; 53:268-273.
97.
22. Young RD. Size and exposure time on tooth
8. Emilson CG. Potential efficacy of chlorhexidine
mineralization from NovaMin-containing dentifrices.
against mutans streptococci and human dental caries. J
NovaMin Research Memo. San Antonio: Southwest
Dent Res 1994; 73:682-691.
Research Institute, 1998
9. Van Rijkom HM, Truin GJ, Van't Hof MA. A meta23. Reynolds EC, Johnson IH. Effect of milk on caries
analysis of clinical studies on the caries-inhibiting effect
incidence and bacterial composition of dental plaque in
of chlorhexidine treatment. J Dent Res 1996; 75:790-795.
the rat. Arch Oral Biol 1981; 26:445-451.
10. Zhang Q, van Palenstein-Helderman WH, van't
24. Reynolds EC, Black CL. Cariogenicity of a
Hof MA, Truin G-J. Chlorhexidine varnish for preventing
confection supplemented with sodium caseinate at a
dental caries in children, adolescents and young adults: a
palatable level. Caries Res 1989; 23:368-370.
systematic review. Eur J Oral Sci 2006; 114:449-455.
25. Reynolds E. The prevention of sub-surface
11. Pihlanto-Leppala A, Söderling E, Mäkinen KK.
demineralization of bovine enamel and change in plaque
Expulsion mechanism of xylitol 5-phosphate in
composition by casein in an intra-oral model. J Dent Res
Streptococcus mutans. Scand J Dent Res 1990; 98:1121987; 26: 1120-1127.
119.
26. Reynolds EC, Cai F, Shen P, Walker GD. Retention
12. Isokangas P, Soderling E, Pienihakkinen K,
in plaque and remineralization of enamel lesions by
Alanen P. Occurrence of dental decay in children after
various forms of calcium in a mouthrinse or sugar-free
maternal consumption of xylitol chewing gum, a followchewing gum. J Dent Res 2003; 82:206-211.
up from 0 to 5 years of age. J Dent Res 2000; 79:188527. Rahiotis C, Vougiouklakis G, Eliades G.
1889.
Characterization of oral films formed in the presence of a
13. Mäkinen KK, Mäkinen PL, Pape HR Jr, Allen P,
CPP-ACP agent: an in situ study. J Dent 2008; 36:272Bennett CA, Isokangas PJ, Isotupa KP. Stabilsation of
280.
rampant caries: polyol gums and arrest of dentine caries in
28. Perić T. Antikarijesni potencijal kalcijum-fosfata
two long-term cohort studies in young subjects. Int Dent J
kod osoba sa hipofunkcijom pljuvačnih žlezda.
1995; 45:93-107.
Doktorska disertacija. Stomatološki fakultet. Beograd,
14. Lingström P, Holm AK, Mejàre I, Twetman S,
2011.
Söder B, Norlund A, Axelsson S, Lagerlöf F, Nordenram
29. Reynolds EC, Cai F, Cochrane NJ, Shen P, Walker
G, Petersson LG, Dahlgren H, Källestål C. Dietary factors
GD, Morgan MV, Reynolds C. Fluoride and casein
in the prevention of dental caries: a systematic review.
phosphopeptide-amorphous calcium phosphate. J Dent
Acta Odontol Scand 2003; 61:331-340.
Res 2008; 87:344-348.
15. Anderson MH, Shi W. A probiotic approach to
caries management. Pediatr Dent 2006; 28:151-153.
25
View publication stats