TÜRKİYE'NİN
DIŞ BORÇ SORUNU VE 1980 SONRASı
BOYUTLARI
Yrd. Doç. Dr. Ekrem DÖNEK-
ı.
GİRİŞ
Dış borç konusu, özellikle son yıllarda üzerinde en çok konuşulan, yazılan, çizilen
konulurdan biridir. Pek çok kimse, Türk ekonomisinin ciddi bir dış borç sorunuyla karşı
karşıya oldu~unu, hatta bir kısmı da muhtemel bir dış borç kriziyle karşılaşılabilecelini
her fırsatta ıekrar etmektedir.
Aslında, tüm bu kaygıların yaklaşık yüz elli yıllık bir wihi deneyimden
kaynaklandı~ını söylemek yanlış olmayacakuc. Zira Osmanlı tmparalOJ'luAu ilk defa 1854
yılında dışarıdan borç almış ve yaklaşık yirmi yıl kadar sonra (1875) ciddi bir dış borç
krizine girmiştir. 1881 yılında da, "Muharrem Kararnamesi" ile "Düyun-u Umumiye"
kurulmuştur. Ne varki bu da sorunu çözememiş; Cumhuriyet Türkiye'sinde de Osmanlı
dış borçları hayli sorun olmaya devam edegelmiştir.
1950'1i yılların ikinci yarısına kadar önemli bir dış borç sOlUnu yoktur. Bu yıllarda
uygulanmakta olan liberal politikalar tıkanıklı~a u~ış,
ekonominin iç ve dış dengeleri
bozulmuştur. Bu ba~lamda belki en önemli sorun da, iç tasarruf açıAmı gidermek için
gerekli dış borçlar bulunamamasıdır. Niıekim, 1958'e gelindi~inde "moratoryum'" ilan
edilmiştir.
Daha sonra önemli bir dış borç sorunu, 1970')j yıllarda DÇM ile gUndeme
gelmiştir. Biz de bu çalışmada, 1923'den 1970'e kadarki bölümleri oldukça kısa IUtarak,
teferruata 1970'Ierde girmeyi düşündük. Burada özellikle DÇM konusunu Wtışmayı
uygun gördük.
.
1980'Ii yıllarda, eskisinden daha fazla Wtışılan dış borçlar konusuna, yine biraz
daha etrafiı bakmayı düşündük. Onun için de deAişik kriterl.ere göre analizler yapılacaktır.
i
.Yrd. Doç. Dr., Erciyes Oniversite~i, Iktisadi ve Idari Bilimler Fakültesi, Iktisat Bölümü.
EKREMDÖNEK
174
2. 1923-1949
DÖNEMİ
Cumhuriyetin ilk on yılında (1923-1932 dönemi) dış borçlara fazla başvurmarna
elilimi kuvvetli olmuştur. Bunun da iki önemli sebebi vardır: (i) Osmanlı son
döneminin kötü tecrübeleri ve {ii} 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı'nın borç bulma
imkanlarını ciddi biçimde azaltmış olmasıdır (Yaşa, 1980, s. 60). Fakatyine de ele alınan
dönemde bazı dış borçlara başvuruldu~u görülmektedir. Özellikle 1928'den sonra
yabancıların elinde bulunan şirketlerin millileştirilmesi gerçekleştirilirken, gerekli
kaynakların bir bölümü borçlanınayla sa~lanmışur (Yaşa, 1971, s. 70).
1933-1938 döneminde ise, millileştirme için alınan borçlar önemli bir miktar
tutarken; Osmanlı'dan devralınan borçlar bir ödeme planına balıanarak ödenmeye
başlanmışur. 1933'de imzalanan Pans Andıaşması ile bu borçların net tutan, 79.8
milyon TI. olarak belirlenmiştir.
Savaş yıllarında ise (1939- 1945), dış borçlarda önemli artışların ol4u~u
görülmektedir. 1945 sonunda uzun vadeli dış borçlar toplamı 365 milyon TL'yi
'bulmuştur ki, bu tutar 1939'a göre %266 oranında bir artış ifade etmektedir. Bu artış da.
daha çok askeri amaçlı ve kliring borçlarının tasfiyesi için Ingiltere, Fransa ve Almanya
gibi ülkelerden alınan borçlardan do~muştur (Yaşa, 197,1,s. 72).
1946 sonunda ise, uzun vadeli dış borçlar 707.4 milyon liraya çıkarak, önceki yıla
göre %98.2 oranında artmıştır. Artışlaki en önemli neden de, 7 Eylül 1946'da yapılan
devalüasyonun dış borçların TI. olarak tuıannı arttırmasıdır (Yaşa, 1971, s. 73-74). Bu
artıŞı, geniş ölçüde yeni alınan 'ro~u askeri amaçlı kredilerde aramak gerekiyor (Yaşa,
1971, s. 74).
3. 1950-1960
DÖNEMİ
Bu dönem, Cumhuriyetin başından beri dış borçların en yüksek hızla arttı~1 bir
dönemdir. Alacaklıları da, ç~unlukla ABD, IMF ve Dünya Bankası'dır. Bu krediler enerji
ve sulama gibi altyapı yatırımlarının fiansmanında, milli savunma ihtiyaçların
karşılanmasında, dış ticaret açıklannın kapatılmasında ve mevcut borçların ertelenmesinde
kullanılmıştır.
Alınan borçların, alacaklıları ve kullanım alanında oldu~u gibi, bunların
ç.eşitl.erindede artış olmuştur. Özellikle ABD'den alınan kredi ve hibeler dışında, "Zirai
Urün Fazlası Kredisi" ve "PL 480" adı verilen program uyarınca alının krediler vardır.
Ayrıı:a, bu dönemde devlet borçlarının dışında, "ariyere" diye adlandırılan borçlar
do~nıuştur. Zira 1950'lerin başınada dış ticaretin liberasyonu ile birlikte ithalatçılar da
siparişlerini, bedellerini TI. cinsinden Merkez Bankasına yatırarak getirtebiliyorlardı.
AnC2ik,daha sonra rezervlerdeki azalma üzerine hükümetin 22.9.1952 tarihinden itibaren
dövh transferlerini fiilen durdurmasıyla birlikte özel sektörün devam eden ithalatının
ödemeleri yapılmamış ve bunlar zamanla büyük bir dış borç stoku haline gelmiştir (yaşa,
1971, s. 82).
Ayrıca, bu dönemin çok önemli bir olayı da, 1958'de '"moratoryum" ilan
edilmesidir. Sadece dış borç konusunda de~i1,ekonominin tümünde yaşanan ciddi bunalım
dolayısıyla (tabii ABD, OECD ve IMFnin de etkisiyle), 4 A~ustos 1958 Istikrar
TÜRKıYE'NİN DIŞ BORÇ SORUNU VE 1980 SONRAsı BOYU1LARl
175
Tedbirleri uygulamaya konulmak zorunda kalınmışbr. Tedbirler içerisinde en önemlisi de
belki, yaklaşık %320 oranındaki devalüasyon kalandır (1$ == 9 TL).
Son olarak, dönemin dış borç bilançosuna bakmak gerekirse; dış borç stoku 1950
sonunda 775 milyon TL iken, 1960 sonunda bu rakkam 10 milyar 24.7 milyon TL'ye
çıkmışbr. Yani, 1950'ye göre %1322'Iik (13 kat) bir aruş vardır (Yaşa, 1971, s. 76).
4. 1960-1969
DÖNEMı
Cumhuriyet hükümetleri 1960'1ı yıllarda da sürekli dış finansmana başvuona
gere~i duymuşlardır. Bu da daha çok 1962 yılında kurulmuş olan ve çeşitli gelişmiş babb
ülkelerin katıldı~ı "Konsorsiyum" kanalıyla aktanlmışbr. Bu kanaDa sallanan krediler,
devletler ya da uluslararası kuruluşlar tarafından verilmiştir. Bu krediler; program kredisi,
proje kredisi, borç ve röfinansman kredisi şeklinde olmaktadır. Bunlarda vade genellikle
20-30 yıl, ödemesiz dönem 5-7 yıl ve faiz oranm da %2-2 oldu~ görülmektedir.
Bu yıllarda konunun dikkati çeken bir yanı, dış borçların bir kısmının TürIcLirası
olarak ödenmesi esasına ba~lanmış olmasıdır. Bunlann ço~unlu~u Marshall yardımı
kredileri ile Zirai Mahsul Fazlası ıthalatından do~uştur, yani Amerikan kaynaklı~.
TL ile ödenecek borçlardan, özel sektör de hayli faydalanmışbr.
Borcun ödeyicileri bakımından da devletin payı oldukça yüksektir; %92 kadar.
Burada, daha çok devlet bütçesinden ödenecek olan kısım a~lıktadır.
Yine, Avrupa Yatırım Bankası (127 milyon), Avrupa Para Anlaşması (110
milyon), Uluslararası Kalkınma Birli~i (93 milyon), Dünya Bankası (92 milyon) ve
Uluslararası Para Fonu (86 milyon) gibi uluslararası kuruluşlardan da borç a1ındllı
görülmektedir. Ancak, toplam dış borcun %7L.5'i yabancı devletlere karşıdır (ABD,
Almanya ve ıngiltere gibi).
Tablo
1: Dıı Borçlar
(1964-1969 arası)
Dövizle
ödenecekler
(milyon $)
TL ile
ödenecekler
(milyon TL)
1964
988
3053
1967
1344
3294
1968
1529
3184
1969
1705
3119
Yıllar
Kaynak: T.C. Merkez Bankası, 1970 Yıllık Raporu.
1969 sonu tibariyle dış borçların toplamı 2.541 milyon dolardır. Bu sayının, 1960
sonunda 1.138,6 milyon dolar olduau gözönüne alınırsa, artış oranının ~123 oldulu
görülür. Ancak bunun yıllara bölünüşü oldukça dengelidir; hemen her yıl birbirine eşit
.EKREM DÖNEK
176
miktarlarda borç alınmıştır (Yaşa , 1971, s. 83-89; TC Merkez Bankası 1970 Yılı
Raporo, s. nO).
S. 1970-1979 DÖNEMı
1970'li yıllara girerken, Türkiye yeni bir devalüasyona sahne olmuştur. 10
Alustos 1970 tarihinde alınan karara göre, ı dolann deleri 9 TL'den IS TL'ye
yüla:eltilmiştir (%66) (Daha fazla bilgi için bakınız: Do~an, 1986, s. 116-125).
Devalüasyonun nedeni olarak, dış ticaret açı~ının başka türlü kapaıılamaycalı:
gösterilmekle idi. Devalüasyon yapıldılında ihracatın arıacaAı, işçi dövizlerinin
hızhınacaAave yeni dış borçların (daha çok IMF kanatlı) sallanabileceli savunulııyordu.
Devalüasyonun olumlu yönde etkiledili en önemli delişken, işçi dövizleridir.
G~;ekten de 1970'densonraki dört yılda arendinhızla arttı~1görülmektedir.'
Tabılo 2: tKi
1969
141 .
Dövizleri
(milyon $)
1970
1971
1972
1973
1974
273
471
470
1.135
1.462
Kaynak: Maliye Bakanh~ı.
Dış ticaret açlAındaki hızlı artışa karşın, işçi dövizi akımı ekonomideki döviz
re:u:rvini arttırmıştır. Ne varki, 1973'den itibaren baş gösteren Pearol Krizi, bu rezervlerin
erimesine neden olmuştur. ışte: tam da bu noktada, ciddi dış ödeme güçlükleriyle karşı
karşıya kalan Türkiye, Dövize Çevrilebilir Mevduat (DÇM) denilen, özel kısa vadeli borç
tUZlıAına
düşmüştür.
DÇMler ilk kez 9 Haziran 1967 günkü Resmi Gazete'de yayınlanan bir teblil ile
yürürıale'girmiştir. DÇM'lerin iki dönemi vardır: tıki 1967-73; ikincisi de 1975-78
dönemidirl.
.
.
BilindiAi gibi DÇM uygulaması, özde yabancıekonomilerden Türk ekonomisine
bir döviz akımıdır. Türkiye'de ya da yurt dışında oturan Türk ya da yabancı uyruklu gerçek
ya da tüzel kişilerin açurdıklan döviz hesabıdır. Gerçek ya da tüzel, Türk ya da yabancı
uyıuklu kişiler, Türkiye'ye getirmek zorunda olmadıkları dövizleri, Türkiye'de belli bir
kişi adına mevduatgibi bankaya yatırmaktadırlar. DÇM kaynaklı hesaplarda dövizin
kaynaAı sorulmaz. Kısa vadeli yaurıhrlar. Bu dövizler. yatırıldıkları özel ya da kamu
bankaları tarafından Merkez Bankası'na devredilir. Bu dövizlerin o günkü kur
karşılılındaki Türk Liraları -da, bankalara kim adına yatınhrsa onların kullanımına
açılmaktadır. Türk Lirası türünden krediyi kullanan kişiler, DÇM hesabının bitiminde,
yalmış olan dövizin geri ödeme hakkını.korumaktadırlar. Dövizin geri ödenmesi ve kur
farkları Hazine tarafından garanti edilmekte, DÇM hesapları hiçbir biçimde
de,••alüasyonlardan bu hesabı yatıranlar aleyhine etkilenmemektedir. Bunlann faizi yüksek
1DÇM'lerle ilgili bundan sonraki bilgiler. ba~ka bir kaynak belirtilmedikçe,
(l986)'ya dayanmaktadır.
Dolan
TüRKİvE'NİN DIŞ BORÇ SORUNU VE 1980 SONRASı BOYUIl..ARI
177
olmakta, istenildi~i anda yeniden dövize çevrilebilmekledir. Kur garantisi tanındılı için
de, bu borçlara devlet kefil olmuş olmaktadır. Kısacası, hem dOviz yatırıp, hem kar
garantisinden yararlanıp, hem yüksek faiz alıp, hem kar karşılılında iç para yaratıp ve
bunu kredi olai'akkullanıp, istenildi~ anda da dövize çevrilebilen bir hesap tOrUdOr.
tki DÇM dönemi arasında bazı farklılıklar vardır. İlk dönemde, DÇM borçları
işadamlanna ucuz kredi sa~hyor ve ekonominin kaynak açılını kapatıyordu. Ama,
bunlan toplayan Merkez Bankası'na bir yarar sallamıyordu. Dış ticaret açıımı kapatmada
kuUamlmıyor, gereksiz yere biriktiriliyordu. Petrol şokundan sonra ise işler de~şmipi;
DÇM çifte işler görüyordu. Bir yandan ekonominin kaynak açılım karŞılarken, bir
yandan da petrol zamlanodan sonra büyüyen dış ticaret açılmı kapaunada kuUarulıyoohı,
DÇM şarununun sonuçlan olarak şunlan söylemek mUrnJcUndOr:
(i) DÇM yoluyla
kredi sa~layanlar, ekonomide öncelik ve egemenlik sallamışlar; yani büyük kazançlar
sallamışlardır2. (ii) Büyük bir dış borç tuzalı yaratmış ve bu yolla ülkenin dışa halidılı
artmıŞtır. 3 i Aralık 197S tarihindeki döviz rezervlerinin %98'i DÇM'lerden oluşmakta
idi. (iii) Uluslararası mali kuruluşlar, DÇM'Ier yoluyla kredi göndermişler ve bu
kredilerle Türkiye mal satın almıştır. Vani, uluslararası kuruluşlar, uluslararası fırmalarm
Türkiye'ye mal göndermelerini kolaylaştırmışlar ve ithal ikamesi yatınmlannı
önlemişlerdir. (iv) Bu yolla sallanan kredilerin belirli bir'alana yöneltilmesi için herhangi
bir kural bulunmadı~nıdan, DÇM kredilerigenellikle ticarette ve işletmelerde kullanılıp,
yatınma dönüşmedi~inden dolayı, önemli bir fiyat artışı kayna~ı olmuşlardır. (v) Döviz
ve kredi yoluyla, yurt içinde bankalann Merkez Bankası'na balımlıhklan azalmış ve para
politikası artık işlemez olmuştur. (vi) Gelir da~ıhmını bozucu etki göstermiştir. (vii)
DÇM'lerin %90'1yurt dışında oturan kişilere açılmış, bunlara faiz olarak yılda 90 milyon
dolar ödenmiştir. Asıl amacı işçi dövizlerinin yurda çekilmesi iken, sadece "IO'unon
işçilere açıldı~ı belirlenmiştir.
'
Ekonomiye getirdi~i faiz yükü, Hazine'ye getirdili (Hazine, vergi gelededinden
oluştugu için, dolayısıyla halka getirdili) kur farkı yükü, kullananlara salladılı aşm
kazanç ve fiyat artışlanna kaynak oluşu nedeniyle, 16 Şubat 1978 tarihinde DÇM girişi
durdurulmuştur.
Ne varki DÇM'lerin ekonomiye getirdili yük kapanmamıştır. DÇM hesaplarının
%9S'i Alman Markı ve İsviçre Frangı türünden açılmıştır. Aynca, ABD dolan cinsinden
açılanlann tutan, özellikle 1978-79 yıllannda dolann dünyadaki deıer kaybedişi ile hayli
artmıştır (S 18 milyon dolar).
DÇM'lerin net bakiyesi; 1972'de 327 milyon dolar, 1974'de 14S milyon dolar,
1975'de 911 milyon dolar (Beasoy, 1982, s. 1-(2), ve Ekim 1979'da da 2.788 milyon
dolar olarak kaydedilmiştir.
Kısacası, 1970-79 döneminde Türkiye, dışarıda ve işçeride meydana gelen çeşitli
olayların bilfiil etkisinde kalarak, çok ciddi bir dış borç krizine girmiştir. Belki en
önemlisi de, ahnan borçların büyük bir kısmının kısa vadeli borçlardan oluşudur.
Belirtilmesi gereken önemli bir nokta da, DÇM'lerin asılnda bir özel borçlanma olmasına
2Bunları kimlerin kullandıiına
202.
ilişkin Onemli bilgi için bakınız: Dolan,
ı986,
i.
ı77-
,
EKREMOONEK
178
ra~en, devlet bu borçlara kefil olduAundan sonunda bir devlet borcu haline gelmiş
olmasıdır.
1978 başında iktidara gelen hükümet, bir istikrar önlemleri paketini uygulamaya
koyduktan hemen sonra "borç erteleme" görüşmelerine girmiştir. Mayıs 1978 - Mart
1982 döneminde ertelenen toplam borçların tutarı 9.818 milyon dolara ulaşmaktadır.
(öni~i, 1989, s. 78).
Tablo 3: Dı, Borçlar (1970-1979)
Yınar
1970
1971
ım
1973
1974
1975
1976
1977
1978
1979
Dövizle ödenecek
(mill'on $)
1.920
2.210
2.300
2.654
2.901
3.012
3.822 . 4.410
6.126
9.270
TL ile ödenecek
(mil"onTU
4.173
3.846
3.740
3.638
3.427
3.412
3.417
3.545
3.973
4.875
Kaynak: Merkez Bankası, 1975 ve 1979 Yıllık Raporları
6. 1980 SONRASı
DÖNEM
1980 sonrası dönem, ele alınan konu bakımından üzerinde en çok durulması
gereken bir dönemdir. Zira bu dönemde, 24 Ocak 1980 Ekonomik ıstikrar Tedbirleriyle
birlikte Türkiye'nin "ithal ikameci" sanayileşme politikası terkedilmiş, onun yerine
"ihracata dayalı" sanayileşme politikası benimsenmiştir. ıthalattaki yasakların azaltılarak
gümrük duvarlarının aşaAıya çekilmesi, ihracatın çeşitli tedbirlerle teşviki ve
kolaylaştınlması, kambiyo rejiminin liberalleştirilmesi ve Türk parasının gerçekçi bir
şekilde deAerlendirilmesibu politikaların temel unsurlarını teşkil ~er (Uludağ :VeSerin,
1987, s. 94). Başka bir deyişle, 1980'lerin iktisat politikasının en önemli amacının, "dış
ödemelerde denge saAlamak için kronikleşen döviz kıtllAına meydan vermemek"
(Kızılyallı, 1988, s. 19) olduğunu seylemek mümkündür. Dış borçlar da, bu dönemde en
çok tartışılan konulardan biri olmuştur. Buna binaen, konu vade yapısı, borçlular ve
alacaklılara göre, ve sorunun bugünkü boyutları açısından değişik kriterlere göre
tartışılacaktır.
6.1. Borçların
Vade Yapısı ve Borçluiara
Göre Daiılımı
Orta ve uzun vadeli borçların önemli bir bölümü kamu kesimine
yönlendirilmektedir. Yıllar itibariyle (198i -1992) kamu kesiminin, Merkez Bankasının
ve özel kesimin payları Tablo 4 ve Grafık l'de verilmiştir.
TÜRKİYE'NİN
DIŞ BORÇ SORUNU VE 1980 SONRASı BOYUTLARI
Tablo 4: Orta ve Uzun Vadeli Borçlarıo
179
Dalııımı
.
Yıllar
Kamu Kesimi
Merkez Bankası
Özel Kesim
1981
70.0
22.0
8.0
1982
72.S
21.8
S.7
1983
71.0
.23.8
S.2
1984
70.8
24.6
4.6
1985
71.3
ıs.S
3.2
1986
74.4
21.7
3.9
1987
7S.0
20.9
4.1
1988
76.8
18.9
4.3
1989
76.2
19.4
4.4
1990.
77.0
18.S
4.S
1991
78.8
lS.8
S.4
199%
78.7
14.6
6.7
Kaynak: HDTM, T.C. Merkez Bankası.
Grafik
1: Orta ve Uzun Vadeli Borçlarıo
DaRılıml
80
70
60
•
SO
Kmıu Kesimi
40
ii Merkez
30
ci özel
10
O
1981 198219831984
Kaynak: Tablo 4.
1985 1986 1987 1988 1989 1990 1991 1992
BııntaA
Kesim
EKREMDÖNEK
180
Buna karşılık özel kesim, işleune finansmanına yönelik kısa vadeli borçlar içinde
önemli bir yere sahiptir. Kısa vadeli borçlann da~ılımı da Tablo S ve Grafik .2'de
verilimiştir.
Tablo S: Kısa Vadeli Borırların Datılımı
(%)
Kesimler
19lıO
1911
1981
19l3
1984
1985
1986
1917
1988
1919
1990
1991
1992
K.K."
M.I.
51.4
42.2
39.9
42.9
42.0
39.9
42.3
47.4
44.0
45.7
43.4
42.8
43.5
48.6
57.4
60.1
57.1
58.0
60.1
57.7
52.6
56.0
54.3
56.6
57.2
56.5
:özeıKedm
K.K. & M.B.: Kamu Kesimi Vf~ Merkez Bankası.
Ka)rnak:T.C. Merkez Bankası.
Grafik
2: Kısa Vadeli Borçların
Daıııımı
60
40
30
_K.K.
& M.B.
EI Özel
Kesim
20
LO
O
1980 1981 1982 1983 1'184 1985 1986 1987 1988 1989 1990 1991 1992
Kaynak: Tablo S.
Görüldü~ü gibi, Türkiye'de kamu kesimi dış borç kaynaklannın kullanımında,
özı~llikleorta ve uzun vadeli borçlarda büyük bir a~ırlı~a sahiptir. Bu durumun giderek
arttı~1görülmektedir. Orta ve uzun vadeli dış borç kullanımında kamu kesimi ve Merkez
Bankasının toplamı 1992 yıh itibariyle %93.3 dilzeyindedir. Aynı durum, kısa vadeli dış
borçlarda %43.S'le çok daha düşük düzeylerdedir. Yatırıma yönelik dış kaynaklann bu
şekilde kamu kesiminde yoğunlaşması, önemli iki sorunu ortaya çıkarmaktadır.
Birinci sorun, borç alınan fonlann hangi yatırımlarda kullanıldı~ıyla ilgilidir.
1980 sonrası kamu yatmınlarının bileşiminde önemli bir değişiklik meydana gelmiş;
yatırımların giderek artan bir bölümü enerji ve ulaştırma gibi altyapı alanlarına
kaydınhnışur. Ancak, altyapı yatırımlarının marjinal sermayelhasıla oranları ve geçikme
TüRKİYE'NİN
DIŞ BORÇ SORUNU VE 1980 ~ONRASI BOYUTLARI
-181
süreleri yüksek olduğu gözönüne alındığında, dış borçların, reel getiri oranlarının düşük
olduğu kesimlerde yoğunlaştığı anlaşılmaktadır. Dolayısıyla, yatmmların verimliiili
kriterleri açısından borçların altyapı yatırımlarında yoğunlaşması, önemli bir sorun olarak
ortaya çıkmaktadır.
İkinci sorun da, kamu kesiminin dış ticaretteki payı ile ilgilidir. Bilindili gibi,
Türkiye'de kamu kesiminin ihracata katkısı son derece sınırlı düzeyde ithalata katkısı
önemli bir düzeye ulaşmıştır. Bu da, dış borçların geri ödenmesi açısından bir tehlike
oluşturmaktadır. Bu durumda, hem kamu kesiminin mümkün olduğunca döviz üretebilen
bir sektör haline dönüştürülmesi ve hem de mevcut döviz üretebilen özel kesimin orta ve
uzun vadeli fonlardan yararlanabilmesi teşvik edilmelidir.
Alacaklılar açısından duruma bakıldığında. 1993 Eylül ayı itibariyle uluslararası
kuruluşlardan sağlanan kredilerin toplam dış borç stoku içerisindeki oranı %14, OECD
üyesi ülkelerden sağlanan kredilerin oranı %25.6, ticari banka ve sermaye piyasalarından
sağlanan kredilerin oranı %5.3, ve nihayet tahvil ihracı yoluyla borçlanma oranı %17.8
olarak gerçekleşmiştir (TOBB, 1993, S. 89).
6.2.
Türkiye'nin
Dış
Borçluluk
Derecesi
Bir ülkenin dış borçluluk
durumunun
incelenmesinde
çeşitli kriterler
kullanılmaktadır.
Biz de bu çalışmamızda bu kriterlerden bazılarını kullanacalız.
Aşağıdaki Tablo 6'da, sırasıyla Türkiye'nin toplum dış borç stoku, dış borçlGSMH oranı,
dış borç/mal ve hizmet ihracat oranı, dış borç servisi/mal ve hizmet ihracat oranı, ve son
olarak da, kısa vadeli dış borçların toplam dış borçlara oranı verilmiştir .
.
Tablo
Yıllar
19118
1981
1981
1983
1984
1985
1986
1987
1981
198'
1990
1991
1991
6: Türkiye'nin
Dı, Borç Stoku
(Milyon
SL
27.2
26.1
29.8
32.6
39.S
47.2
S3. i
56.1
S3.3
41.&
49.0
SO.S
S5.6
Dış Borçluluk
Dı, Borç
GSMH
23.S
24.7
32.S
3S.7
41.0
47.S
54.7
59.0
57.8
sı.O
44.5
46.S
49.1
i
DI,
Derecesi
Borç
hracat
47\.6
3 i \.6
306.6
321.0
289.6
320.1
430.S
394.8
349.2
3S4.4
376.4
369.3
367.4
i
Kriterleri
Dı, Borç
Servisi i Ihracat
47.4
3 \.9
3\.2
38.2
31.0
30.7
3S.8
32.3
36.2
3 \.9
27.4
26.&
27.5
Kısa V.dell
D.B.
i Top. D. Bore
.
13.0
10.0
12.4
IS.0
18.&
19.&
18.9
ıs.8
13.7
19.4
1&.1
22.&
Kaynak: Hazine ve Dtş Ticaret Müsteşarlığı, T.C. Merkez Bankası.
Bu kriterIere göre, bir ülkenin dış borçluluk durumunu değerlendirirken.
bu
oranların belli bir sının aşıp aşmadığına .bakılarak borç yükünün ne kadar ağır ya da hafif
olduğu sonucuna varılır. örneğin, Dış Borç/GSMH oranı %50'yi aşıyorsa, veya Dış
EKREMDÖNEK
182
Borçılhracat oranı %275'den bilyükse ya da Dış Borç Servis oranı %30'dan fazla ise, ülke
aşırı borçlu sayılır.
Türkiye'nin durumu bu açıdan değerlendirildi~nde, ülkenin Dış Borç/GSMH oranı
açısından son 13 yıllık dönemde zaman zaman bu oranı aştığı (özellikle, 1986- 1989
döneminde), genelde ise kritik sınırın (%50) altında bulunduğu görülmektedir. Dış
Borçılhracat oranı açısından Türkiye'nin sürekli olarak kabul edilen kritik oranın (%275)
oldukça üzerinde seyretti~ ve dolayısıyla aşırı borçlu sınıfına girdi~ söylenebilir. Yine,
ülkenin Dış Borç Servis oranının çoğu defa kritik oranı (%30) aştığı, ancak son yıllarda
giderek bir iyileşmenin olduğu görülmektedir. Kısa vadeli dış borçların toplam dış borçlar
içindeki payı ise, giderek artış göstermiş ve 1993 yılı itibariyle %251ere ulaşmıştır.
Tablo 6'dakiveriler dikkatle incelendiğinde, İ980'den sonra Türkiye'nin dış
borçluluk göstergeleri, GOÜ'in trendine uygun bir şekilde, 1984-86 yılları arasında
dikkate değer bir artış göstermiştir (Daha fazla bilgi için bknz. Bilginoğlu ve Dönek,
1995).
Tablo 7'de Türkiyeni:ı dış borçluluk derecesi, diğer gelişen ülkeler (GO)'le
karşılaştırılmıştır. Birleşmiş Milletler'in "Beşeri Kalkınma Raporu"ndan alınmış bu
tabloda yer alan değerler "Beşeri Kalkınma Endeksi" kullanılarak hesaplanmıştır ve
ülkelerin veya ülke gruplarının hangi kriterde hangi yüzde sıraya tekabül ettiğini ifade
etmektedir. Bu tablOda, GÜ 4 ayrı sütunda gösterilmşitir: (i) ııeri beşeri kalkınma
grubuna giren GO, (ii) orta düzeyde bcşeri kalkınma grubuna giren GO, (ii) düşük
düzeyde eşeri kalkınma grubuna giren GÜ, ve (iv) tüm GÜ. Tablo dikkatle incelendiğinde
görülmektedir ki, Türkiye "Toplam Borç/GSMH" oranı açısından ileri ve orta düzeyde
beşeri kalkınma grubuna giren GÜ gruplarından ve tüm GÜ'den daha ağır düzeyde borçlu
durumdaolup, en düşük be~eri kalkınma göstergesine sahip GO grubunadaha yakın
durumdadır.
"Borç Servis Oranı" açısından da, diğer tüm GO gruplarından daha fazla borç yükü
altındadır. Ancak, bu oran açısından 1970'den 1990'a gelene kadar diğerlerine. oranla
Türkiye açısından önemli bir iyileşme kaydedilmiştir. Bu da, büyük ölçüde Türkiye'nin
1980 sonrası dönemde ihracatta yaptığı ciddi atılımla açıklanabilir.
Tablo
7: Türkiye'nin
Karşılaştırılması
Dış
Borçluluk
Derecesinin
DilerG.Ü.'lerle
Gelişen Ulkclcr (GlT)
Yıllar
Türkive
1leri B.K.
Orta B.K.
Düşük B.K.
Tüm GO
1990
46
38
32
58
39
Borç Servis
1970
2\.9
....
11.0
11.3
13.9
Oranı
1990
28.2
ı9.ı
20.0
25.2
20.4
Kriterler
Toplam Borç i
GSMH
...... : Veri yok.
.
Kaynak: UN, Human Development Report, 1993.
TüRKİYE'NİN
6.3.
DIŞ BORÇ SORUNU VE 1980 SONRASı BOYUTLARI
Bu Dönemde
Dış Borçlardaki
Artışın
183
Nedenleri
Bu dönemde dış borçlardaki artışın nedenleri arasında en önemlilerinden biri, iç
tasarrufların yetersizliği ve vergi gelirlerindeki nisbi azalmadır. Yıllardır yüksek oranda
devam eden enflasyon, gelir dağılımını bozmuş; geliri, hızlı bir şekilde düşük gelirli
gruplardan yüksek gelirli gruplara doğru kaydırmış fakat ne yazık ki tasarrufları da
istenilen düzeye çıkaramamışur. Bunun da çeşitli nedenleri vardır: Bir kere, vergi gelirleri
olması gerekenin çok altındadır. Bu dönemde başlayan. KDV ve yazar kasa gibi
uygulamalara rağmen, vergi kaÇakÇılığı hala korkunç boyutlardadır. Bu oranın iç tasarruf
açığını bile aştığı söylenmektedir (Örneğin, bkz. Çakman 1988, s. 29). Aynca vergi
kaçakçılığının önlenmesi, bütçe açığının ve erı.flasyonun da çok önemli bir ilacı olaca1ctır.
Diğer taraftan, enflasyon ve diğer istikrarsızlık unsurları sonucu gelirleri hızla artaıi
gruplar, yatırım zihniyeti ve ortamı tam anlamıyla uygun olmadığından dolayı, artan
gelirlerini gösteriş tüketiminde kullanmaktadırlar. Yine, ekonomideki dengesizliklerin
sonucu olarak hızla artan rant gelirleri, büyük ölçüde vergi dışı tutulmakta ve kayıt dışı
ekonomi giderek büyümektedir. İç tasarruflar üzerinde olumsuz etki yapan bir diğer
önemli olay da, enflasyonla birlikte bozulan gelir dağılımı so.nucu saunalma gücü epeyce
düşen ücretli kesimin küçük tasarrufçuluktan neredeyse çıkmış olmasıdır.
Dış borçlarda son yıllarda görülen hızlı artışın önemli bir nedeni de, ithalaun
serbest bırakılmasıdır. Özellikle ara malı ithalatındaki artış, borç artıncı önemli bir
kalemdir (TÜSİAD, 1988, s. 47).
Son olarak da, devam eden enflasyon nedeniyle, paranın değerinin düştüğü ve her
yıl ödenecek borçlann TL olarak değerinin artuğını belirtmeliyiz (fncekara, 1990). Diğer
taraftan, hızla artan enflasyon, sürekli kur ayarlamaları yapılsa da, ihracat gelirlerini
olumsuz yönde etkilemektedir. Sonuç olarak da, ekonominin bilyilmesini olumsuz yönde
etkilerken, zaman zaman da darboğazıara ve krizlere yol açmıştır (Uygur, 1991, s. 41).
Nitekim, Türk ekonomisini en son 5 Nisan 1994 İstikrar Tedbirlerini almaya zorlayan en
önemli nedenin de, ekonominin
finansmanında
iç tasarrufların
yetersiz oluşu
bilinmektedir. Durumun telafisi için yeni vergilerin ihdas edilmesi, özelleştirmenin
hızlandırılması ve para otoritelerinde uyum sağlanması esas alınmıştır.
7. SONUÇ VE ÖNERtLER
Dış borç konusu, Cumhuriyetin başından Demokrat Parti dönemine kadar önemli
bir sorun olmamıştır. Bu yıllarda yerine göre dış finansmana başvurulmasına rağmen,
bunun ciddi bir krize dönüşmesi i950'li yılların ilk yarısından sonra olmuştur.
i970'lerde dış borçların tekrar baş ağrtlcı bir sorun olduğunu görüyoruz. Bu
yıllarda Keynesçi uygulamalar krize girmiş, uluslararası para sistemi çökmüş ve dünya
bir enerji bunaltmınasahne
olmuştur. Tam da bu yıllarda Türkiye, bozulan iç ve dış
dengelerini sağlamak için DÇM denilen kısa vadeli özel bir dış borç tuzağına düşmüş ve
faturası da oldukça ağır olmuştur.
i980'li yıllara gelindiğinde, çok hızlı bir biçimde artmış olan dış borçlar,
eskisinden daha fazla sorun olmaya başlamıştır. Bugün 70 milyar dolar civarında bulunan
dış borçların, değişik kriterIere göre yapılan analizi sonucunda, Tilrk ekonomisi için
büyük bir yük ve sorun olduğu rahatlıkla söylenebilir. Onun için de, 5 Nisan 1994
184
EKREMDÖNEK
Kararlannın titizlikle uygulanması ve konuyla ilgili bunları takviye edecek daha bir
takım uzun vadeli tedbirlerin alınması gerekmektedir. Öneminden dolayı, bunlardan
bazılarını şöyle sıralayabiliriz:
Herşeyden önce, iç tasarruf açı~ının iç kaynaklarla karşılanması
Bunun da en etkin yolu, vergi gelirlerinin düzgün toplanmasıdır.
gerekmektedir.
Alınan kredilerin, getirisi yüksek alanlarda kullanılması gerekir. Oysa, kamu
kesiminin dış borçlardan daha fazla yararlanması sonucu, bu fonlar döviz kazanma
potansiyeli olmayan altyapı yatırımlarına yönlendirilmekte ve verimlilik kriterine ters
düşmektedir.
Özel sektörün de, orta ve uzun vadeli kredilerden yararlanması gerekmektedir.
Ancak, ekonomik ve siyasi ikıikrann sağlanamadığı ve enflasyonun üç haneli rakamlarla
seyreuiği bir ortamda gerçekle~ebilmesi oldukça zor gözükmektedir.
Galiba en önemli çözüm, i'hracat gelirlerinin artırılmasıdır. ıhracat gelirlerinin
uzun dönemli kalıcı olarak artırılması ise, verimli bir üretim yapısının ve yüksek bir
rekabet gücünün, daha ileri Leknoloji, eğitim ve nitelikli işgücü politikaları eşliğinde
sa~:lanmasıyla mümkün olacaktır. Bunun için de, Türkiye'nin zaman kaybetmeden yüksek
teknolojiye uygun sermaye ve nitelikli işgücü birikimi oluşturması kaçınılmaz hale
geJ:miştir.
Sermayelhasıla katsayısının düşürülmesi ve büyüme hızının yüzde 4 ya da 5 gibi
pozitif rakamlarda tutulması gerekmektedir. Son olarak, yeterli yabancı sermayenin
gelmesi ve turizm gelirlerinin istenilen düzeye ulaşması için daha etkili teşvikler
alınmalıdır.
TüRKİYENİN
DIŞ BORÇ SORUNU VE i980 SONRASı BOYUTLARI
185
KAYNAKLAR
Altan, M. (1986), Süperler ve Türldye: Türkiye'de Amerikan ve Sovyet Yalırımiarı,
Yayınları, İstanbuL.
Ma
Berksoy, T. (1982), "Türkiye'de İstikrar Arayışlan ve IMF", iç. IMF, Istikrar Politikaları
ve Türkiye, ed. Cevdet Erdost, Savaş Yayınları, Ankara.
Bilginoğlu,
M.A. ve E. Dönek (1995), "Gelişmekte Olan Ülkeler (GOÜ)'de Dış Borç
Sorununun Nedenleri ve Boyutları ",Iktisat Işletme ve Finans. Temmuz, Sayı:
112.
•
Bulutoğlu,
K. (1984), "Türkiye'de Özel Kesimin Dış Borçlanması.
Ekonomik Yorumlar, Ekim, Sayı: 10.
i ",Banka ve
Bulutoğlu,
K. (1984), "Türkiye'de Özel Kesimin Dış Borçlanması.
Ekonomik Yorumlar, Ekim, Sayı: i ı.
II", BanJca ve
Cankay,
L. (1993), "Türkiye'de
Şubat, Sayı: 83.
Dış Borçların Gelişimi",
Iktisat Işletme ve Finans,
Çakman, M.K. (1988), "Dış Borç Krizine Sürüklenen Türkiye'de İç Tasarruf Açı~ı ve
Vergi Kaçakçılığı", Iktisat Dergisi, Temmuz, Sayı: 284.
Doğan, Y. (1986),/MF
Kıskacında Türldye: 1946.1980, Tekin Yayınevi, İstanbuL.
İncekara, A. (1990), "Türkiye'nin Dış Borçları ';e Ekonomik Etkileri", iç. Dış Politika-8.
Risale Yayınları, İstanbuL.
.
İstanbul Ticaret Odası, Ekonomik Raporları, değişik sayılar
İstanbul Ticaret Odası, Aylık Ekonomik Veriler, değişik sayılar
. Kazgan, G. (1994), Yeni Ekonomik Düzende Türkiyenin Yeri, Altın Kitaplar Yayınevi,
İstanbuL.
Kızılyallı, H. (1988), "1980'lerin Ekonomi Politikasının Amaçları ve Sonuçların, Iktisat
Dergisi, Temmuz, Sayı: 284.
Öniş, Z. (1989), Tarldye'de Dış Ticaret Politikaları ve Dış Borç Sorunu, İstanbul Ticaret
Odası (İTO) yayını, İstanbuL.
T.C. Merkez Bankası, Yıllık Ekonomik Raporları.
TOBB (1993), Ekonomik Rapor.
TÜSİAD (1988),DıŞ Borçiar: Talımin ve Analiz, İstanbuL.
186
EKREM DÖNEK .
Ulııda~, ı. ve V. Serin (1987), Dış Şoklara Karşı Dünyada ve Türkiye'de Geliştirilen
Istikrar Politikııları, ıTO yayını, IstanbuL.
United Nations (1993)"Humaıı Development Report.
Uygur, E. (1991), Policy Productivity. Growth and Employment in Turkey. 1960-1989.
and Prospects for the 1990s, Special Topic Study in MIES Works, ILO,
Geneva.
.
Yaşa, M. (1971), Devlet Borçtarı, Sennet Matbaası, Istanbut
Yıışa, M., ed. (1980), Cumhuriyet Dönemi TürkiyeEkonomisi:
Kültür Yayım, IstanbuL. '
View publication stats
1923-1978,
Akbank