Kur'an-ı Kerim'de Mabetler Kur'an-ı Kerim'de dinlerin kutsal mabetlerinden söz edilir. Bunlar içi... more Kur'an-ı Kerim'de Mabetler Kur'an-ı Kerim'de dinlerin kutsal mabetlerinden söz edilir. Bunlar içinde İslam'ın mabetleri, "Allah'ın isminin çokça zikredildiği mescitler" 1 ve "Allah'ın yükseltilmesine izin verdiği ve sabah akşam tesbih edilerek isminin anıldığı evler" 2 olarak nitelendirilir. İslam'ın en mukaddes mabedi Kâbe'nin "İnsanlar için inşa edilen ilk mabedin Bekke'de (Mekke), mübarek ve âlemler için bir hidayet rehberi olarak inşa edildiğinden" 3 bahsedilir. İkinci mukaddes mabedi, Allah Rasûlü (s.a) tarafından hicretten sonra inşa edilen Mescid-i Nebevî'ye ise "İlk günden temelleri takva üzere atılmış mescid" 4 diye işaret edilir. Hz. Peygamber (s.a) tarafından, "Üç mescid için yol hazırlığı yapılır: Mescid-i Harâm, Peygamber Mescidi (şu benim mescidim) ve Mescid-i Aksa" 5 hadisinde, zikri geçen iki mabed dışında kutsiyetine işaret edilen üçüncü mescid, Mescid-i Aksa'dır. Kur'an-ı Kerim'de Mescid-i Aksa'dan ve Mescid-i Aksa'nın bulunduğu Kudüs'ten çeşitli vesilelerle söz
Osmanlı ilim geleneğinin kodlarını çözmek için öncelikle şerh ve hâşiye yazım türünün mantığını k... more Osmanlı ilim geleneğinin kodlarını çözmek için öncelikle şerh ve hâşiye yazım türünün mantığını kavramak gerekir. Zira Osmanlı döneminde İslâmî ilimler sahasında verilen ürünler, önemli ölçüde şerh ve hâşiyelerden oluşur. Şerh ve hâşiyeler, geçmişin kuru bir tekrarından ibaret görüldüğü takdirde, beş altı yüzyıllık bir ilmî birikim peşinen mahkûm edilmiş olur. Hâlbuki şerh ve hâşiyeleri, kendi alanında yetkinliği kabul edilmiş kurucu bir metin üzerine tahlil, tenkit, mukâyese, muhâkeme gibi yöntemlerin uygulandığı eserler olarak görmek; bu çalışmalarla ilmî sürekliliğin ve canlılığın sağlandığını, belli geleneklerin temsil edildiğini, bunun da yapılan ilmî çalışmalara bir meşrûiyet kazandırdığını düşünmek, Osmanlı ilim hayatını araştırmaya giriş için iyi bir başlangıç olacaktır. Tefsir ilminde telif edilen eserlere de bu noktadan bakmak daha sağlıklı sonuçlar ortaya çıkaracaktır. Nitekim Ahmed b. Mahmûd el-Karamânî'ye ait olan tefsir / Zemahşerî şerhi, bu yazım türünün temsil gü...
Kur'an tefsirindeki temel tartışma konularından biri, Kur'an'ın rey ile tefsirinin ca... more Kur'an tefsirindeki temel tartışma konularından biri, Kur'an'ın rey ile tefsirinin caiz olup olmadığı meselesidir. Hz. Peygamber'den gelen bazı hadisler, ilk dönem âlimlerinden bir kısmının Kur'an'ı tefsir hususunda çekimser bir tavır takınmalarına neden olmuştur. Ne var ki Kur'an tefsiri faaliyetlerinin meşru bir çerçevede sürdürülmesi gerektiğini ve bunun kaçınılmaz olduğunu düşünen âlimler, tefsir ilminin sistemleşmeye başlamasından itibaren Kur'an'ı tefsir edebilmek için çeşitli şartlar ortaya koymuşlardır. Bu şartlar içinde kuşkusuz en önemlisi, Kur'an'ı tefsir edecek kimsenin belli başlı ilimlerle donanmış olması gerektiğidir. Bu ilimler aynı zamanda ortaya çıkan tefsir ürünlerinin meşruiyet çerçevesini de oluşturmaktadır. Bu bakımdan Taberî gibi nispeten erken dönem müfessirleri fiilî olarak, Kâdî Abdülcebbâr, Râgıb el-İsfehânî, Ebu Hayyân el-Endelüsî gibi müfessirler ise bu ilimleri tek tek ele alarak bir çerçeve belirlemişlerdir. ...
Tefsirlerde yabanci kokenli bilgilerin, ozellikle de Yahudi ve Hiristiyan kulturune dayanan sifah... more Tefsirlerde yabanci kokenli bilgilerin, ozellikle de Yahudi ve Hiristiyan kulturune dayanan sifahi rivayetlerin nakli, kokleri ilk donmelere uzanan cesitli mesruiyet tartismalarina sebep olmustur. Meselenin diger bir boyutunu ise onlarin kutsal kitaplariyla mesgul olmak ve/veya bunlardan dogrudan nakilde bulunmak, bir baska deyisle kitabi bilgilerin nakli olusturmaktadir. Bunun mesruiyeti ile ilgili de cesitli tartismalar yapilmis ve bu tartismalar icerisinde bunun caiz oldugunu dusunenler kadar, mekruh hatta haram olduguna hukmedenler bile olmustur. IX. hicri asra gelindiginde ise problem etrafinda cok ciddi polemikler meydana gelmis ve iki uc gorus ortaya cikmistir. Bu makale, donemin iki onemli ismi Bikâi (o. 885/1480) ile Sehâvi (o. 902/1497) arasinda, soz konusu probleme iliskin cereyan eden bir polemigi ele alacaktir
THE FIRST REFUTATIONS IN THE HISTORY OF TAFSĪR: ON SHĀRIMSĀḤĪ’S
AL-MAʾĀKHIDH ʿALĀ MAFĀTĪḤ AL-GHAY... more THE FIRST REFUTATIONS IN THE HISTORY OF TAFSĪR: ON SHĀRIMSĀḤĪ’S AL-MAʾĀKHIDH ʿALĀ MAFĀTĪḤ AL-GHAYB Written with a view to revealing opposing ideas and evidence, refutations (raddiyya) are among the most popular works in the history of Islamic thought. This genre, predominant in theology, fiqh and linguistic disciplines during the formation period of Islamic thought, has in time come to be also visible in other fields, such as tafsīr. This occurred as continuation of the critical approaches towards different views in tafsīr, which had existed since the early periods and manifested itself more with the emergence of sects pertaining to the religious practices and dogmas. In particular, the exegetical position based heavily on personal opinion (raʾy) and reasoning has brought along opposing ideas in tafsīr as well as refutations as a new genre. However, while the occurrence of the first refutations in Islamic culture dates back to the second century of Hijrah, the earliest known refutations in tafsīr seem to have appeared in the seventh century. The most famous work of the genre is al-Intiṣāf authored by Ibn al-Munayyir (d. 683/1284) to refute Muʿtazilite ideas held in the renowned exegesis al-Kashshāf by Jār Allāh al-Zamahksharī (d. 538/1144), to be prominent particularly after seventh Islamic century. This work was followed by al-Inṣāf written by ʿAlam al-Dīn al-ʿIrāqī (d. 704/1304) as a critique to Ibn al-Munayyir and yet another refutation against Zamahksharī, alTamyīz by ʿUmar al-Sakūnī (d. 717/1317). Among the refutations against alKashshāf is Taqī al-Dīn al-Subkī’s (d. 756/1355) Sabab al-inkifāf, in which he explains the reason why he stopped using al-Kashshāf in his classes after having taught it for many years in madrasas. A refutation of al-Bayḍāwī, al-Itḥāf by Muḥammad b. Yūsuf al-Dimashqī (d. 942/1536), which was modelled on the glosses on al-Bayḍāwī by Jalāl al-Dīn al-Suyūṭī (d. 911/1505), is also one of the well-known works of this literature… [The Extended Abstract is at the end of the article.]
Tâbiînin ileri gelenlerinden olan ve rical âlimlerinin kāri, fakih ve sika bir âlim oldu-
ğunda i... more Tâbiînin ileri gelenlerinden olan ve rical âlimlerinin kāri, fakih ve sika bir âlim oldu- ğunda ittifak ettikleri Mücâhid b. Cebr, tefsirde görüşlerine çokça müracaat edilen bir otoritedir. Şâfiî, Ahmed b. Hanbel, Buhârî ve Taberî gibi âlimlerin Mücâhid’in tefsirdeki görüşlerine itimat etmiş olmaları, bu durumun en önemli göstergesidir. Mücâhid bu özelliklerinin yanında, Kur’ân-ı Kerim’de bazı kıssaların anlatıldığı yerleri bizzat görmek için seyahat etmek, belirli konularda Ehl-i kitaba bilgi sormak ve tefsirde reye önem vermek gibi yönleriyle de dikkat çekmiştir. Rey tefsiri kapsamında değerlendirilebilecek olan ve kimi âyetlerin tefsirinde kullandığı “mesel/temsil” ifadesi, Mücâhid’in bazı âyetleri tevil etme eğiliminde olduğunu göstermektedir. Onun bu tür görüşleri, klasik dönemde ihtiyatla yaklaşılması gereken yorumlar olarak görülüp Taberî gibi müfessirlerce tenkit edilirken, çağdaş dönemde aklî tefsirin kapısını aralayan ve bu yö- nüyle Mu‘tezile gibi fırkaların tefsir anlayışına öncülük ettiği ileri sürülen bir müfessir olarak telakki edilmesine yol açmıştır. Bu makale Mücâhid’in tevillerinin mahiyetini ve ona nispet edilen farklı tefsir vecihlerinden bir kısmını konu edinecek, onun aklî tefsirin öncüsü olup olmadığı meselesini tartışacaktır.
Cumhuriyet İlahiyat Dergisi – Cumhuriyet Theology Journal, 2020
Memlûkler döneminde çok canlı bir ilmî hayat yaşanmıştır. Bundaki en büyük rol, Selçuklular ve Ey... more Memlûkler döneminde çok canlı bir ilmî hayat yaşanmıştır. Bundaki en büyük rol, Selçuklular ve Eyyûbîler döneminde kurulan medreselerin gelişerek devam etmesi, Memlûk sultanları ve emirlerinin vakıf-eğitim kurumlarına ciddi derecede önem vermeleridir. Bu vakıfların sağladığı imkânlarla Kahire ve Şam, İslam dünyasının her yerinden gelen ilim talebeleri ve hocalar için önemli cazibe merkezleri haline gelmiştir. Bu atmosfer içinde dinî ve aklî ilimlerin hemen her dalında ciddi bir tedris faaliyeti yürütülmüş, bu alanlarda, ilmî geleneğin muhafaza edilip sürekliliğin sağlandığı, ayrıntı ve derinliğin hâkim olduğu telif çalışmaları yapılmıştır. Böylelikle Memlûkler İslam dünyasının her bölgesini ilmî ve kültürel anlamda besleyen önemli bir havza olma özelliği kazanmıştır. Memlûkler dönemi tefsir ilmi açısından zengin bir dönemdir. Medrese, camii ve hânkâhlardan oluşan eğitim kurumlarına mutlaka bir tefsir mü- derrisi kadrosu tahsis edilmiş, devrin seçkin simaları tarafından bu kurumlarda çeşitli tefsir metinleri okutulmuş ve tefsir dersleri icra edilmiştir. Sözgelimi Mansûriyye Medresesi, Tolunoğlu Camii veya Cemâliyye Hânkâhı’nda nesiller boyu kesintisiz tefsir dersleri verilmiştir. Bu derslerde çoğu kez o döneme kadar tefsir ilminde hâkim bir konum elde etmiş olan Zemahşerî’nin (öl. 538/1144) el-Keşşâf’ı takip edilmiştir. Bunu el-Keşşâf merkezli bir tefsir olan Beyzâvî (öl. 685/1286) tefsiri ve rivayet ağırlıklı tefsirler içinde önemli bir yeri bulunan Begavî (öl. 516/1122) tefsiri izlemiştir. Begavî tefsiri özellikle tefsirin merkezinde rivayeti gö- ren kesimlerce tercih edilmiştir. Ayrıca bu dönemde daha çok halka açık bir mahiyet taşıyan ve tefsir, hadis ve mev‘ıza kitaplarının takrir edildiği mîâd dersleri yapılmıştır ki, bu, Memlûkleri ilmî hayatta ayrıcalıklı kılan hususiyetlerden biridir. Okutulan bu derslerin ve bir nevi onların hasılası sayılabilecek tefsir ürünlerinin tefsir ilminin inkişafına ciddi katkıları olduğu muhakkaktır. Tefsir ilminin olgunluk dönemi olarak nitelendirebileceğimiz bu dö- nemde, tefsirde ciddi bir derinleşmenin ve ilerlemenin olduğunu gösteren pek çok tefsir kaleme alınmıştır. Bu tefsirler Memlûkler dönemi ve sonrasında İslam coğrafyasının her bölgesinde kabul görmüş ve günümüze kadar okutula gelmiştir. Kurtubî (öl. 671/1273), Hâzin (öl. 741/1341), Ebû Hayyân (öl. 745/1344), Semîn el-Halebî (öl. 756/1355), İbn Kesîr (öl. 774/1373), Bikâî (öl. 885/1480) ve Süyûtî (öl. 911/1505) gibi meşhur müfessirlerin eserleri bunların en kayda değer örnekleridir. Memlûkler döneminde ilmî ve fikrî seviyenin bir aynası durumundaki şerh, hâşiye ve muhâkemât türünden de pek çok eser kaleme alınmıştır. Genellikle Zemahşerî ve Beyzâvî tefsirleri üzerine şerh ve hâşiye çalışmaları yapılırken; bu tefsir ve şerh-hâşiyelerdeki görüş ve yorumların tartışıldığı reddiye ve muhâkemeler, ilmî faaliyetlerin yüksek seviyesinin açıkça görülebildiği metinler olmuştur. Bunların başında Kutbeddin er-Râzî’nin (öl. 766/1365) el-Keşşâf üzerine yazdığı şerh gelir ki bu şerh el-Keşşâf literatü- rüne sağladığı katkılarla sonraki şarihlerin tartışma konularının akışını belirlemiştir. Hanefî muhakkiklerden Ekmeleddin el-Bâbertî’nin (öl. 786/1384) el-Keşşâf şerhi ile Abdullah b. Yûsuf ez-Zeylaî’nin (öl. 762/1360), el-Keşşâf’ın hadislerini, sahâbe ve tâbiîn nakillerini değerlendirdiği eseri, Memlûkler dönemi el-Keşşâf literatürünün en kayda değer eserlerindendir. Memlûklerin erken bir döneminde Şam’da yaşayan Takıyyüddin İbn Teymiyye (öl. 728/1328), merkezine, Hz. Peygamber, sahâbe ve tâbiîn âlimlerinin (selef) görüşlerini koyduğu bir ilim ve düşünce geliştirmiştir. Selefî düşüncenin canlandırılması anlamına gelen bu yaklaşım tefsir ilmine de yansımış, İbn Teymiyye rivayetlere dayalı bir tefsir anlayışını benimserken mezhep taassubuna dayalı bir re’ye karşı keskin bir tavır takınmış, bu çerçevede kendinden önce yazılmış tefsirlere sert eleştiriler yöneltmiştir. İbn Teymiyye, tefsirde selefî anlayışa güçlü bir vurgu yapmış ve bu anlayışıyla dönemin kimi kesimleri üzerinde etkili olmuştur. Tarihçi, muhaddis ve Şâfiî fakihi İbn Kesîr, İbn Teymiyye’nin tefsir anlayışından etkilenenlerden biridir. Fakat o re’y tefsirine onun kadar katı yaklaşmamıştır. İbn Teymiyye ve İbn Kesîr’in tefsir anlayışı, klasik dönemin meşhurları Zemahşerî ve Beyzâvî tefsirleri karşısında çok tutunamamış olsa da selefî düşüncenin yeniden canlandığı modern zamanlarda gün geçtikçe popülerliğini artırmıştır.
Öz Kur'an'ın Türkçe dahil, farklı dillere çevirisi, öncelikle meşruiyet, daha sonra da dil, üslup... more Öz Kur'an'ın Türkçe dahil, farklı dillere çevirisi, öncelikle meşruiyet, daha sonra da dil, üslup ve nitelik tartışmalarına konu olmuştur. Bunların yanı sıra son dönemlerde, meallerdeki teviller, anlam takdirleri ve öznel yorumlar da tartışılması gereken bir konu olarak gündeme gelmiştir. Mustafa Öztürk'ün Anlam ve Yorum Merkezli Çeviri'si, dil, üslup ve ayetlerin Türkçeye başarılı bir şekilde çevirisi ve bağlama göre anlamların tespit edilmeye çalışılması gibi özellikleri ile ön plana çıkmıştır. Ancak meal, gerek klasik tefsirlerden tedarik edilen şaz yorumların, gerekse modern döneme ait tevillerin ve öznel yorumların kendilerine yer bulduğu bir özelliğe de sahiptir. Bu yorumların çoğu zaman Kur'an'ın sahih bir anlamı olarak sunulmaya çalışılması, Kur'an'ın üzerinde icma edilen bir kısım anlamlarının gölgelenmesine neden olmuştur. Bu çalışma Mustafa Öztürk'ün söz konusu mealindeki, klasik kaynaklarda var olmakla birlikte yeterli delile dayanmayan kimi tevil ve tercihleri, dönemsel koşulların ortaya çıkardığı kimi öznel yorumları tartışmak amacıyla kaleme alınmıştır.The translation of the Qur'an into different languages and Turkish has been subject to debates on first legitimacy and secondly language, style and quality. In addition to these, in recent times, the interpretations, preference of meanings and subjective interpretations in translations have come out as a topic to be discussed. Mustafa Öztürk's Meaning-and Interpretation-Centered Translation stands out for its advantages such as language, style and successful translation of verses into Turkish and its endeavor to determine the meaning according to the context. However, the translation has another aspect that it features both the marginal interpretations gleaned from the classical exegesis and the interpretations and subjective comments of the modern times. The attempt to acknowledge these interpretations as the true meaning of the Qur'an often overshadows some of the meanings of the Qur'an, which have been agreed upon by scholars. This study discusses the interpretations and preferences in Mustafa Öztürk's translation, present in the classical sources though hardly justified and the subjective comments, which result from the current conditions.
Buhârî’nin, el-Câmiu’s-Sahîh adlı eserinde yer alan “Hiç kimse Allah’ın kitaplarından birinin l... more Buhârî’nin, el-Câmiu’s-Sahîh adlı eserinde yer alan “Hiç kimse Allah’ın kitaplarından birinin lafzını silip yok edemez; fakat onu tahrif edebilir yani hakiki anlamı dışında
te’vil edebilir” biçimindeki ibare, hem aidiyeti hem de anlam içeriği açısından tartışılmıştır. İbareyi İbn Abbas’a nispet edenler olduğu gibi, Buhârî’nin kendisine nispet edenler de vardır. Çoğu Buhârî şârihinin de belirttiği üzere ibare Buhârî’ye aittir ve Buhârî
bununla önceki semavi kitapların metin olarak değil yorum olarak tahrif edildiğini, yani
bu kitapların asıl anlamları dışında farklı te’villere maruz kaldıklarını ifade etmektedir.
Geç dönemde İbn Haldûn, Makrîzî gibi âlimlerce taraftar bulacak olan bu görüş, erken
dönemde Buhârî tarafından gündeme getirilmiştir. Bu makale bahse konu ifadenin aidiyeti, delaleti ve tarihi arka planını araştırmak amacıyla kaleme alınmıştır.
Kur'an-ı Kerim'de Mabetler Kur'an-ı Kerim'de dinlerin kutsal mabetlerinden söz edilir. Bunlar içi... more Kur'an-ı Kerim'de Mabetler Kur'an-ı Kerim'de dinlerin kutsal mabetlerinden söz edilir. Bunlar içinde İslam'ın mabetleri, "Allah'ın isminin çokça zikredildiği mescitler" 1 ve "Allah'ın yükseltilmesine izin verdiği ve sabah akşam tesbih edilerek isminin anıldığı evler" 2 olarak nitelendirilir. İslam'ın en mukaddes mabedi Kâbe'nin "İnsanlar için inşa edilen ilk mabedin Bekke'de (Mekke), mübarek ve âlemler için bir hidayet rehberi olarak inşa edildiğinden" 3 bahsedilir. İkinci mukaddes mabedi, Allah Rasûlü (s.a) tarafından hicretten sonra inşa edilen Mescid-i Nebevî'ye ise "İlk günden temelleri takva üzere atılmış mescid" 4 diye işaret edilir. Hz. Peygamber (s.a) tarafından, "Üç mescid için yol hazırlığı yapılır: Mescid-i Harâm, Peygamber Mescidi (şu benim mescidim) ve Mescid-i Aksa" 5 hadisinde, zikri geçen iki mabed dışında kutsiyetine işaret edilen üçüncü mescid, Mescid-i Aksa'dır. Kur'an-ı Kerim'de Mescid-i Aksa'dan ve Mescid-i Aksa'nın bulunduğu Kudüs'ten çeşitli vesilelerle söz
Osmanlı ilim geleneğinin kodlarını çözmek için öncelikle şerh ve hâşiye yazım türünün mantığını k... more Osmanlı ilim geleneğinin kodlarını çözmek için öncelikle şerh ve hâşiye yazım türünün mantığını kavramak gerekir. Zira Osmanlı döneminde İslâmî ilimler sahasında verilen ürünler, önemli ölçüde şerh ve hâşiyelerden oluşur. Şerh ve hâşiyeler, geçmişin kuru bir tekrarından ibaret görüldüğü takdirde, beş altı yüzyıllık bir ilmî birikim peşinen mahkûm edilmiş olur. Hâlbuki şerh ve hâşiyeleri, kendi alanında yetkinliği kabul edilmiş kurucu bir metin üzerine tahlil, tenkit, mukâyese, muhâkeme gibi yöntemlerin uygulandığı eserler olarak görmek; bu çalışmalarla ilmî sürekliliğin ve canlılığın sağlandığını, belli geleneklerin temsil edildiğini, bunun da yapılan ilmî çalışmalara bir meşrûiyet kazandırdığını düşünmek, Osmanlı ilim hayatını araştırmaya giriş için iyi bir başlangıç olacaktır. Tefsir ilminde telif edilen eserlere de bu noktadan bakmak daha sağlıklı sonuçlar ortaya çıkaracaktır. Nitekim Ahmed b. Mahmûd el-Karamânî'ye ait olan tefsir / Zemahşerî şerhi, bu yazım türünün temsil gü...
Kur'an tefsirindeki temel tartışma konularından biri, Kur'an'ın rey ile tefsirinin ca... more Kur'an tefsirindeki temel tartışma konularından biri, Kur'an'ın rey ile tefsirinin caiz olup olmadığı meselesidir. Hz. Peygamber'den gelen bazı hadisler, ilk dönem âlimlerinden bir kısmının Kur'an'ı tefsir hususunda çekimser bir tavır takınmalarına neden olmuştur. Ne var ki Kur'an tefsiri faaliyetlerinin meşru bir çerçevede sürdürülmesi gerektiğini ve bunun kaçınılmaz olduğunu düşünen âlimler, tefsir ilminin sistemleşmeye başlamasından itibaren Kur'an'ı tefsir edebilmek için çeşitli şartlar ortaya koymuşlardır. Bu şartlar içinde kuşkusuz en önemlisi, Kur'an'ı tefsir edecek kimsenin belli başlı ilimlerle donanmış olması gerektiğidir. Bu ilimler aynı zamanda ortaya çıkan tefsir ürünlerinin meşruiyet çerçevesini de oluşturmaktadır. Bu bakımdan Taberî gibi nispeten erken dönem müfessirleri fiilî olarak, Kâdî Abdülcebbâr, Râgıb el-İsfehânî, Ebu Hayyân el-Endelüsî gibi müfessirler ise bu ilimleri tek tek ele alarak bir çerçeve belirlemişlerdir. ...
Tefsirlerde yabanci kokenli bilgilerin, ozellikle de Yahudi ve Hiristiyan kulturune dayanan sifah... more Tefsirlerde yabanci kokenli bilgilerin, ozellikle de Yahudi ve Hiristiyan kulturune dayanan sifahi rivayetlerin nakli, kokleri ilk donmelere uzanan cesitli mesruiyet tartismalarina sebep olmustur. Meselenin diger bir boyutunu ise onlarin kutsal kitaplariyla mesgul olmak ve/veya bunlardan dogrudan nakilde bulunmak, bir baska deyisle kitabi bilgilerin nakli olusturmaktadir. Bunun mesruiyeti ile ilgili de cesitli tartismalar yapilmis ve bu tartismalar icerisinde bunun caiz oldugunu dusunenler kadar, mekruh hatta haram olduguna hukmedenler bile olmustur. IX. hicri asra gelindiginde ise problem etrafinda cok ciddi polemikler meydana gelmis ve iki uc gorus ortaya cikmistir. Bu makale, donemin iki onemli ismi Bikâi (o. 885/1480) ile Sehâvi (o. 902/1497) arasinda, soz konusu probleme iliskin cereyan eden bir polemigi ele alacaktir
THE FIRST REFUTATIONS IN THE HISTORY OF TAFSĪR: ON SHĀRIMSĀḤĪ’S
AL-MAʾĀKHIDH ʿALĀ MAFĀTĪḤ AL-GHAY... more THE FIRST REFUTATIONS IN THE HISTORY OF TAFSĪR: ON SHĀRIMSĀḤĪ’S AL-MAʾĀKHIDH ʿALĀ MAFĀTĪḤ AL-GHAYB Written with a view to revealing opposing ideas and evidence, refutations (raddiyya) are among the most popular works in the history of Islamic thought. This genre, predominant in theology, fiqh and linguistic disciplines during the formation period of Islamic thought, has in time come to be also visible in other fields, such as tafsīr. This occurred as continuation of the critical approaches towards different views in tafsīr, which had existed since the early periods and manifested itself more with the emergence of sects pertaining to the religious practices and dogmas. In particular, the exegetical position based heavily on personal opinion (raʾy) and reasoning has brought along opposing ideas in tafsīr as well as refutations as a new genre. However, while the occurrence of the first refutations in Islamic culture dates back to the second century of Hijrah, the earliest known refutations in tafsīr seem to have appeared in the seventh century. The most famous work of the genre is al-Intiṣāf authored by Ibn al-Munayyir (d. 683/1284) to refute Muʿtazilite ideas held in the renowned exegesis al-Kashshāf by Jār Allāh al-Zamahksharī (d. 538/1144), to be prominent particularly after seventh Islamic century. This work was followed by al-Inṣāf written by ʿAlam al-Dīn al-ʿIrāqī (d. 704/1304) as a critique to Ibn al-Munayyir and yet another refutation against Zamahksharī, alTamyīz by ʿUmar al-Sakūnī (d. 717/1317). Among the refutations against alKashshāf is Taqī al-Dīn al-Subkī’s (d. 756/1355) Sabab al-inkifāf, in which he explains the reason why he stopped using al-Kashshāf in his classes after having taught it for many years in madrasas. A refutation of al-Bayḍāwī, al-Itḥāf by Muḥammad b. Yūsuf al-Dimashqī (d. 942/1536), which was modelled on the glosses on al-Bayḍāwī by Jalāl al-Dīn al-Suyūṭī (d. 911/1505), is also one of the well-known works of this literature… [The Extended Abstract is at the end of the article.]
Tâbiînin ileri gelenlerinden olan ve rical âlimlerinin kāri, fakih ve sika bir âlim oldu-
ğunda i... more Tâbiînin ileri gelenlerinden olan ve rical âlimlerinin kāri, fakih ve sika bir âlim oldu- ğunda ittifak ettikleri Mücâhid b. Cebr, tefsirde görüşlerine çokça müracaat edilen bir otoritedir. Şâfiî, Ahmed b. Hanbel, Buhârî ve Taberî gibi âlimlerin Mücâhid’in tefsirdeki görüşlerine itimat etmiş olmaları, bu durumun en önemli göstergesidir. Mücâhid bu özelliklerinin yanında, Kur’ân-ı Kerim’de bazı kıssaların anlatıldığı yerleri bizzat görmek için seyahat etmek, belirli konularda Ehl-i kitaba bilgi sormak ve tefsirde reye önem vermek gibi yönleriyle de dikkat çekmiştir. Rey tefsiri kapsamında değerlendirilebilecek olan ve kimi âyetlerin tefsirinde kullandığı “mesel/temsil” ifadesi, Mücâhid’in bazı âyetleri tevil etme eğiliminde olduğunu göstermektedir. Onun bu tür görüşleri, klasik dönemde ihtiyatla yaklaşılması gereken yorumlar olarak görülüp Taberî gibi müfessirlerce tenkit edilirken, çağdaş dönemde aklî tefsirin kapısını aralayan ve bu yö- nüyle Mu‘tezile gibi fırkaların tefsir anlayışına öncülük ettiği ileri sürülen bir müfessir olarak telakki edilmesine yol açmıştır. Bu makale Mücâhid’in tevillerinin mahiyetini ve ona nispet edilen farklı tefsir vecihlerinden bir kısmını konu edinecek, onun aklî tefsirin öncüsü olup olmadığı meselesini tartışacaktır.
Cumhuriyet İlahiyat Dergisi – Cumhuriyet Theology Journal, 2020
Memlûkler döneminde çok canlı bir ilmî hayat yaşanmıştır. Bundaki en büyük rol, Selçuklular ve Ey... more Memlûkler döneminde çok canlı bir ilmî hayat yaşanmıştır. Bundaki en büyük rol, Selçuklular ve Eyyûbîler döneminde kurulan medreselerin gelişerek devam etmesi, Memlûk sultanları ve emirlerinin vakıf-eğitim kurumlarına ciddi derecede önem vermeleridir. Bu vakıfların sağladığı imkânlarla Kahire ve Şam, İslam dünyasının her yerinden gelen ilim talebeleri ve hocalar için önemli cazibe merkezleri haline gelmiştir. Bu atmosfer içinde dinî ve aklî ilimlerin hemen her dalında ciddi bir tedris faaliyeti yürütülmüş, bu alanlarda, ilmî geleneğin muhafaza edilip sürekliliğin sağlandığı, ayrıntı ve derinliğin hâkim olduğu telif çalışmaları yapılmıştır. Böylelikle Memlûkler İslam dünyasının her bölgesini ilmî ve kültürel anlamda besleyen önemli bir havza olma özelliği kazanmıştır. Memlûkler dönemi tefsir ilmi açısından zengin bir dönemdir. Medrese, camii ve hânkâhlardan oluşan eğitim kurumlarına mutlaka bir tefsir mü- derrisi kadrosu tahsis edilmiş, devrin seçkin simaları tarafından bu kurumlarda çeşitli tefsir metinleri okutulmuş ve tefsir dersleri icra edilmiştir. Sözgelimi Mansûriyye Medresesi, Tolunoğlu Camii veya Cemâliyye Hânkâhı’nda nesiller boyu kesintisiz tefsir dersleri verilmiştir. Bu derslerde çoğu kez o döneme kadar tefsir ilminde hâkim bir konum elde etmiş olan Zemahşerî’nin (öl. 538/1144) el-Keşşâf’ı takip edilmiştir. Bunu el-Keşşâf merkezli bir tefsir olan Beyzâvî (öl. 685/1286) tefsiri ve rivayet ağırlıklı tefsirler içinde önemli bir yeri bulunan Begavî (öl. 516/1122) tefsiri izlemiştir. Begavî tefsiri özellikle tefsirin merkezinde rivayeti gö- ren kesimlerce tercih edilmiştir. Ayrıca bu dönemde daha çok halka açık bir mahiyet taşıyan ve tefsir, hadis ve mev‘ıza kitaplarının takrir edildiği mîâd dersleri yapılmıştır ki, bu, Memlûkleri ilmî hayatta ayrıcalıklı kılan hususiyetlerden biridir. Okutulan bu derslerin ve bir nevi onların hasılası sayılabilecek tefsir ürünlerinin tefsir ilminin inkişafına ciddi katkıları olduğu muhakkaktır. Tefsir ilminin olgunluk dönemi olarak nitelendirebileceğimiz bu dö- nemde, tefsirde ciddi bir derinleşmenin ve ilerlemenin olduğunu gösteren pek çok tefsir kaleme alınmıştır. Bu tefsirler Memlûkler dönemi ve sonrasında İslam coğrafyasının her bölgesinde kabul görmüş ve günümüze kadar okutula gelmiştir. Kurtubî (öl. 671/1273), Hâzin (öl. 741/1341), Ebû Hayyân (öl. 745/1344), Semîn el-Halebî (öl. 756/1355), İbn Kesîr (öl. 774/1373), Bikâî (öl. 885/1480) ve Süyûtî (öl. 911/1505) gibi meşhur müfessirlerin eserleri bunların en kayda değer örnekleridir. Memlûkler döneminde ilmî ve fikrî seviyenin bir aynası durumundaki şerh, hâşiye ve muhâkemât türünden de pek çok eser kaleme alınmıştır. Genellikle Zemahşerî ve Beyzâvî tefsirleri üzerine şerh ve hâşiye çalışmaları yapılırken; bu tefsir ve şerh-hâşiyelerdeki görüş ve yorumların tartışıldığı reddiye ve muhâkemeler, ilmî faaliyetlerin yüksek seviyesinin açıkça görülebildiği metinler olmuştur. Bunların başında Kutbeddin er-Râzî’nin (öl. 766/1365) el-Keşşâf üzerine yazdığı şerh gelir ki bu şerh el-Keşşâf literatü- rüne sağladığı katkılarla sonraki şarihlerin tartışma konularının akışını belirlemiştir. Hanefî muhakkiklerden Ekmeleddin el-Bâbertî’nin (öl. 786/1384) el-Keşşâf şerhi ile Abdullah b. Yûsuf ez-Zeylaî’nin (öl. 762/1360), el-Keşşâf’ın hadislerini, sahâbe ve tâbiîn nakillerini değerlendirdiği eseri, Memlûkler dönemi el-Keşşâf literatürünün en kayda değer eserlerindendir. Memlûklerin erken bir döneminde Şam’da yaşayan Takıyyüddin İbn Teymiyye (öl. 728/1328), merkezine, Hz. Peygamber, sahâbe ve tâbiîn âlimlerinin (selef) görüşlerini koyduğu bir ilim ve düşünce geliştirmiştir. Selefî düşüncenin canlandırılması anlamına gelen bu yaklaşım tefsir ilmine de yansımış, İbn Teymiyye rivayetlere dayalı bir tefsir anlayışını benimserken mezhep taassubuna dayalı bir re’ye karşı keskin bir tavır takınmış, bu çerçevede kendinden önce yazılmış tefsirlere sert eleştiriler yöneltmiştir. İbn Teymiyye, tefsirde selefî anlayışa güçlü bir vurgu yapmış ve bu anlayışıyla dönemin kimi kesimleri üzerinde etkili olmuştur. Tarihçi, muhaddis ve Şâfiî fakihi İbn Kesîr, İbn Teymiyye’nin tefsir anlayışından etkilenenlerden biridir. Fakat o re’y tefsirine onun kadar katı yaklaşmamıştır. İbn Teymiyye ve İbn Kesîr’in tefsir anlayışı, klasik dönemin meşhurları Zemahşerî ve Beyzâvî tefsirleri karşısında çok tutunamamış olsa da selefî düşüncenin yeniden canlandığı modern zamanlarda gün geçtikçe popülerliğini artırmıştır.
Öz Kur'an'ın Türkçe dahil, farklı dillere çevirisi, öncelikle meşruiyet, daha sonra da dil, üslup... more Öz Kur'an'ın Türkçe dahil, farklı dillere çevirisi, öncelikle meşruiyet, daha sonra da dil, üslup ve nitelik tartışmalarına konu olmuştur. Bunların yanı sıra son dönemlerde, meallerdeki teviller, anlam takdirleri ve öznel yorumlar da tartışılması gereken bir konu olarak gündeme gelmiştir. Mustafa Öztürk'ün Anlam ve Yorum Merkezli Çeviri'si, dil, üslup ve ayetlerin Türkçeye başarılı bir şekilde çevirisi ve bağlama göre anlamların tespit edilmeye çalışılması gibi özellikleri ile ön plana çıkmıştır. Ancak meal, gerek klasik tefsirlerden tedarik edilen şaz yorumların, gerekse modern döneme ait tevillerin ve öznel yorumların kendilerine yer bulduğu bir özelliğe de sahiptir. Bu yorumların çoğu zaman Kur'an'ın sahih bir anlamı olarak sunulmaya çalışılması, Kur'an'ın üzerinde icma edilen bir kısım anlamlarının gölgelenmesine neden olmuştur. Bu çalışma Mustafa Öztürk'ün söz konusu mealindeki, klasik kaynaklarda var olmakla birlikte yeterli delile dayanmayan kimi tevil ve tercihleri, dönemsel koşulların ortaya çıkardığı kimi öznel yorumları tartışmak amacıyla kaleme alınmıştır.The translation of the Qur'an into different languages and Turkish has been subject to debates on first legitimacy and secondly language, style and quality. In addition to these, in recent times, the interpretations, preference of meanings and subjective interpretations in translations have come out as a topic to be discussed. Mustafa Öztürk's Meaning-and Interpretation-Centered Translation stands out for its advantages such as language, style and successful translation of verses into Turkish and its endeavor to determine the meaning according to the context. However, the translation has another aspect that it features both the marginal interpretations gleaned from the classical exegesis and the interpretations and subjective comments of the modern times. The attempt to acknowledge these interpretations as the true meaning of the Qur'an often overshadows some of the meanings of the Qur'an, which have been agreed upon by scholars. This study discusses the interpretations and preferences in Mustafa Öztürk's translation, present in the classical sources though hardly justified and the subjective comments, which result from the current conditions.
Buhârî’nin, el-Câmiu’s-Sahîh adlı eserinde yer alan “Hiç kimse Allah’ın kitaplarından birinin l... more Buhârî’nin, el-Câmiu’s-Sahîh adlı eserinde yer alan “Hiç kimse Allah’ın kitaplarından birinin lafzını silip yok edemez; fakat onu tahrif edebilir yani hakiki anlamı dışında
te’vil edebilir” biçimindeki ibare, hem aidiyeti hem de anlam içeriği açısından tartışılmıştır. İbareyi İbn Abbas’a nispet edenler olduğu gibi, Buhârî’nin kendisine nispet edenler de vardır. Çoğu Buhârî şârihinin de belirttiği üzere ibare Buhârî’ye aittir ve Buhârî
bununla önceki semavi kitapların metin olarak değil yorum olarak tahrif edildiğini, yani
bu kitapların asıl anlamları dışında farklı te’villere maruz kaldıklarını ifade etmektedir.
Geç dönemde İbn Haldûn, Makrîzî gibi âlimlerce taraftar bulacak olan bu görüş, erken
dönemde Buhârî tarafından gündeme getirilmiştir. Bu makale bahse konu ifadenin aidiyeti, delaleti ve tarihi arka planını araştırmak amacıyla kaleme alınmıştır.
SUMMARY
Isra’iliyyat are narrations that entered Islamic literature, in particular for the interp... more SUMMARY Isra’iliyyat are narrations that entered Islamic literature, in particular for the interpretation of the Qur'an, from pre-Islamic religions and cultures such as Judaism and Christianity. Isra’iliyyat, has existed throughout the history of classical commentaries as a phenomenon, but emerged as a subject matter of tafsîr studies in the contemporary era. In the introduction of this study we focused on these topics: the process of encounter between the West and the Islamic world, the idea of Westernization and how it affected Islamic sciences in general, and the interpretation of the Koran in particular, the place of isra’iliyyat in the contemporary era. In the first chapter the emergence of the term and the long evolution of isra’iliyyat within its historical process is discussed and the legitimacy of isra’iliyyat in the Islamic culture and in the tafsir literature is determined. In addition, we focused on a number of problems like the entrance process of isra’iliyyat into the Islamic culture and its restructuring, its resources, its place in the classic tafsir, the critiques of classical period isra’iliyyat. In the second chapter, the impact of contemporary ideologies and movements on concepts such as isra’iliyyat, hurâfa and bid'ah is investigated, at a time when the idea of enlightenment, reason, science and progress is at its peak. Furthermore, religious, philosophical, political foundations of contemporary isra’iliyyat critique were investigated. In this section, approaches of commentators such as Muhammad Abduh, M. Rashid Rida, Abû’l-A’lâ Maududi and Suleyman Ates towards isra’iliyyat and their points of criticism are discussed in detail. The third and last chapter deals with the quotation phenomenon of modern commentaries that is different from the classic commentaries, factors that give rise to this phenomenon, the roots of this phenomenon in Islamic sciences, its legitimacy and problems as a method and how the Old Testament found a place in the aforementioned commentators Tafsir methodology. At the end, the results obtained from this study is that classical period isra’iliyyat narrations have a different method compared to the contemporary quotations from the Bible; besides, harsh criticism towards the first one increases the interest towards the second one
Giriş
Günümüz tefsirlerinde, klasik tefsirlere göre metodolajik bir farklılığın olduğu
erbabınc... more Giriş
Günümüz tefsirlerinde, klasik tefsirlere göre metodolajik bir farklılığın olduğu
erbabınca müsellemdir. Bu metodolajik farklılık, tefsirlerin yapısal özelliklerinden
muhtevasına kadar oldukça geniş bir açıdan değerlendirilebilir. Sözgelimi bu dö-
nemde esbab-ı nüzUlÜn ya da mealin merkeze alınması gibi tefsirin yapısına yönelik;
sureler ve ayetler arası bağlantılara, ayetlerin sosyo-psikolojik yorumlarına daha çok
özen gösterilmesi gibi muhtevaya yönelik değişimleri görmek mümkündür.
Çağdaş dönem tefsirlerinde muhteva bakımından oldukça dikkat çeken diğer
bir özellik ise Ehl-i Kitap kaynaklarının, modern dönemde elde edilmiş tarihsel verilerin ve arkeolajik bilgilerin tefsir amaçlı kullanılrnasıdır. Tefsir yazımında muhatap
alınan kitlenin değişmesi -ki klasik tefsirler daha çok aJ.imler için ldıleme alınırdı;
modern tefsirler ise entelektüel kesim ve halk kitleleri için yazılmaktadır- tefsirlerde
pozitifbilimlerin sonuçlarından ansiklopedik bilgilere kadar okuyucuyu bilgilendirecek, onu ele alınan konuda doyuracak pek çok malumata yer verilmesini beraberinde getirmiştir.
Sözgelimi tefsirdeki değişimierin ilk izlerinin görülebileceği Abduh ve Reşid
Rıza'nın el-Menar tefsiri bu bakımdan oldukça zengin bir içeriğe sahiptir. Bundan
başka bu dönemde kaleme alınan, İzzet Derveze'nin et-Tefsiru'l-Hadis'i, T'ahir b.
Aşur'un et-Tahrir ve't-Tenvir'i, Mevdudi'nin Tefhimu'l-Kur'an 'ı, Süleyman Ateş'in
Yüce Kur'an'ın Çağdaş Tefsir'i gibi eserlerde de bu tür bilgilere fazlasıyla rastlamak
mümkündür.
...
Memlüklerin erken döneminde, medrese, cami ve hankahlarda ileri seviyede tefsir dersleri okutulm... more Memlüklerin erken döneminde, medrese, cami ve hankahlarda ileri seviyede tefsir dersleri okutulmuş, bu eğitim kurumlarında tefsir tedris edenler önemli eserlere de imza atmışlardır. Mahmud b. Ömer ez-Zemahşerî’nin (ö. 538/1144) el-Keşşâf’ı medrese müfredatının en çok tercih edilen eseridir. Ulema bir yandan bu tefsiri okuturken bir yandan da eserdeki iʿtizâlî görüşlere yönelik çeşitli tenkitler kaleme almıştır. Bu tenkitlerin ilk ve en etkili örneği İbnü’l-Müneyyir’in (ö. 683/1284) el-İntisâf’ı olup eser kendisinden sonra yazılmış olan el-Keşşâf şerh ve hâşiyeleri için önemli bir kaynak olmuştur. Alemüddin Abdülkerim b. Ali el-Irâkî (ö. 704/1304), Memlüklerin meşhur müfessirlerinden biridir. Irâkî’nin pek çok ilimde, özellikle de tefsir ilminde âlim ve fazıl olduğu, tefsir ve usule dair eserler yazdığı nakledilmiştir. Irâkî, İbnü’l-Müneyyir’in el-İntisâf’ı üzerine el-İnsâf fî mesâli’l-hilâf beyne’zZemahşerî ve İbni’l-Müneyyir adındaki eseri kaleme almıştır. İbn Hacer, Irâkî’nin bu eseri Zemahşerî’ye destek çıkmak (fi’l-intisâr) amacıyla kaleme aldığını, bu nedenle tenkitlere uğradığını, müellifin bizzat kendisinin eserini, “reddiyenin reddiyesi” diye nitelendirdiğini, Süyûtî ise onun el-Keşşâf’la el-İntisâf arasında hakemlik yaptığını kaydeder. Bu eser daha sonra muhâkemât adıyla gelişecek olan bir literatürün de ilk örneklerinden birini oluşturur.
İslâm İlim Geleneğinde İbn Hacer el-Askalânî Bir Memlük Âlimi Portresi (ed. Sezai Engin -M. Fatih Yalçın), 2021
Muhammed Abdurraûf el-Münâvî'nin (ö. 1031/1622) el-Âlim en-Nihrîr [2] el-Fakîh eş-Şehîr eş-Şihâb ... more Muhammed Abdurraûf el-Münâvî'nin (ö. 1031/1622) el-Âlim en-Nihrîr [2] el-Fakîh eş-Şehîr eş-Şihâb İbn Hacer [3] diye [1] Bu bölümü, İbn Hacer ismini ve Fethu'l-bârî adlı eserini kendilerinden öğrendiğimiz ve lisans döneminde bizi, Nevevî, Zehebî, İbn Hacer, Münâvî, Leknevî ve Ebû Gudde gibi muhakkik ulemâ ile tanıştıran değerli hocamız Prof. Dr. Zekeriya Güler'e ithaf ediyoruz. [2] Zekeriya Güler hocamız, Telhîsu'l-Miftâh'ta el-âlim en-nihrîr ifadesinin geçtiği bir şiire ve M. Zihnî Efendi'nin şiiri tercümesine dikkatimizi çekmişti. İstitrat kabilinden şiiri ve tercümesini buraya alıyoruz:
Kaya, Mesut Çağdaş tefsirlerde İsrâiliyat eleştirisi / Mesut Kaya.-Ankara : Türkiye Diyanet Vakfı... more Kaya, Mesut Çağdaş tefsirlerde İsrâiliyat eleştirisi / Mesut Kaya.-Ankara : Türkiye Diyanet Vakfı, 2018. 668 s. ; 24 cm.-(Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları ; 758. İSAM Yayınları; 204. İlmî Araştırmalar Dizisi; 92) Dizin ve kaynakça var.
Zemahșerî’nin el-Keşşâf’ı, tefsir tarihinin en önemli
eserlerinden biridir. Ondan sonraki tefsirl... more Zemahșerî’nin el-Keşşâf’ı, tefsir tarihinin en önemli eserlerinden biridir. Ondan sonraki tefsirler az ya da çok onun etkisini tașıya gelmiștir. Eserin tefsir tarihine etkisi sadece ondan sonra yazılan tefsirlerde kendini göstermez. Özellikle kurucu/temel metinler üzerine yazılan șerh ve hâșiye yönteminin gelișimiyle ortaya çıkan İslamî literatür içinde, Keșșâf üzerinden eser vermek güçlü bir geleneğe dönüșmüștür. İslamî ilimlerin hemen her dalında eser vermiș gözde âlimler, kendi meșguliyet alanlarına göre ona ilgi göstermiș, üzerine çalıșma yapmıșlardır. Dolayısıyla tefsir tarihi içinde “Keșșâf Tarihi” olarak nitelendirebileceğimiz ve kimlerin ne tür eser verdiklerini, bu eserler üzerinden Keşşâf’ın tefsirdeki etkisini tespit etmek bir araștırma alanı olarak ortaya çıkmıștır. Elinizdeki çalıșma bu alana mütevazi bir katkı sağlama amacındadır.
Muhammed Coşkun. Tefsirin İlk Çağları, Kur’an Yorumunun Hazırlık ve Oluşum Dönemleri. İstanbul: İFAV, 2019, 528 sayfa., 2021
Tefsir ilminin kavramsal çerçevesi, usulü ve literatürü, doğuşu, gelişimi, tarihsel süreçte yaşad... more Tefsir ilminin kavramsal çerçevesi, usulü ve literatürü, doğuşu, gelişimi, tarihsel süreçte yaşadığı değişim ve dönüşümü gibi alanlar, son dönemlerde önemli tartışmalara, kitap ve makalelere konu olmaktadır. Bu bağlamda hem tefsir tarihinin dönemlendirilmesi hem de dinamik yapısı içinde dönemlerin sağlıklı bir zemine yerleştirilip tefsirin yaşadığı değişim ve dönüşümün izinin derinlikli olarak sürülebilmesi önem arz etmektedir. Kimi teşebbüsler olmakla birlikte, bunun henüz tam ve bütünlüklü bir bakış açısıyla gerçekleştirilebildiğini söylemek güç görünmektedir.
Uploads
AL-MAʾĀKHIDH ʿALĀ MAFĀTĪḤ AL-GHAYB
Written with a view to revealing opposing ideas and evidence, refutations
(raddiyya) are among the most popular works in the history of Islamic thought.
This genre, predominant in theology, fiqh and linguistic disciplines during the
formation period of Islamic thought, has in time come to be also visible in other
fields, such as tafsīr. This occurred as continuation of the critical approaches
towards different views in tafsīr, which had existed since the early periods and
manifested itself more with the emergence of sects pertaining to the religious
practices and dogmas. In particular, the exegetical position based heavily on
personal opinion (raʾy) and reasoning has brought along opposing ideas in tafsīr
as well as refutations as a new genre.
However, while the occurrence of the first refutations in Islamic culture dates
back to the second century of Hijrah, the earliest known refutations in tafsīr seem
to have appeared in the seventh century. The most famous work of the genre is
al-Intiṣāf authored by Ibn al-Munayyir (d. 683/1284) to refute Muʿtazilite ideas
held in the renowned exegesis al-Kashshāf by Jār Allāh al-Zamahksharī (d.
538/1144), to be prominent particularly after seventh Islamic century. This
work was followed by al-Inṣāf written by ʿAlam al-Dīn al-ʿIrāqī (d. 704/1304) as
a critique to Ibn al-Munayyir and yet another refutation against Zamahksharī, alTamyīz by ʿUmar al-Sakūnī (d. 717/1317). Among the refutations against alKashshāf is Taqī al-Dīn al-Subkī’s (d. 756/1355) Sabab al-inkifāf, in which he
explains the reason why he stopped using al-Kashshāf in his classes after having
taught it for many years in madrasas. A refutation of al-Bayḍāwī, al-Itḥāf by
Muḥammad b. Yūsuf al-Dimashqī (d. 942/1536), which was modelled on the
glosses on al-Bayḍāwī by Jalāl al-Dīn al-Suyūṭī (d. 911/1505), is also one of the
well-known works of this literature…
[The Extended Abstract is at the end of the article.]
ğunda ittifak ettikleri Mücâhid b. Cebr, tefsirde görüşlerine çokça müracaat edilen bir
otoritedir. Şâfiî, Ahmed b. Hanbel, Buhârî ve Taberî gibi âlimlerin Mücâhid’in tefsirdeki görüşlerine itimat etmiş olmaları, bu durumun en önemli göstergesidir. Mücâhid
bu özelliklerinin yanında, Kur’ân-ı Kerim’de bazı kıssaların anlatıldığı yerleri bizzat
görmek için seyahat etmek, belirli konularda Ehl-i kitaba bilgi sormak ve tefsirde reye
önem vermek gibi yönleriyle de dikkat çekmiştir. Rey tefsiri kapsamında değerlendirilebilecek olan ve kimi âyetlerin tefsirinde kullandığı “mesel/temsil” ifadesi, Mücâhid’in
bazı âyetleri tevil etme eğiliminde olduğunu göstermektedir. Onun bu tür görüşleri,
klasik dönemde ihtiyatla yaklaşılması gereken yorumlar olarak görülüp Taberî gibi
müfessirlerce tenkit edilirken, çağdaş dönemde aklî tefsirin kapısını aralayan ve bu yö-
nüyle Mu‘tezile gibi fırkaların tefsir anlayışına öncülük ettiği ileri sürülen bir müfessir
olarak telakki edilmesine yol açmıştır. Bu makale Mücâhid’in tevillerinin mahiyetini
ve ona nispet edilen farklı tefsir vecihlerinden bir kısmını konu edinecek, onun aklî
tefsirin öncüsü olup olmadığı meselesini tartışacaktır.
sağladığı imkânlarla Kahire ve Şam, İslam dünyasının her yerinden gelen ilim talebeleri ve
hocalar için önemli cazibe merkezleri haline gelmiştir. Bu atmosfer içinde dinî ve aklî ilimlerin
hemen her dalında ciddi bir tedris faaliyeti yürütülmüş, bu alanlarda, ilmî geleneğin muhafaza
edilip sürekliliğin sağlandığı, ayrıntı ve derinliğin hâkim olduğu telif çalışmaları yapılmıştır.
Böylelikle Memlûkler İslam dünyasının her bölgesini ilmî ve kültürel anlamda besleyen
önemli bir havza olma özelliği kazanmıştır. Memlûkler dönemi tefsir ilmi açısından zengin bir
dönemdir. Medrese, camii ve hânkâhlardan oluşan eğitim kurumlarına mutlaka bir tefsir mü-
derrisi kadrosu tahsis edilmiş, devrin seçkin simaları tarafından bu kurumlarda çeşitli tefsir
metinleri okutulmuş ve tefsir dersleri icra edilmiştir. Sözgelimi Mansûriyye Medresesi, Tolunoğlu Camii veya Cemâliyye Hânkâhı’nda nesiller boyu kesintisiz tefsir dersleri verilmiştir.
Bu derslerde çoğu kez o döneme kadar tefsir ilminde hâkim bir konum elde etmiş olan Zemahşerî’nin (öl. 538/1144) el-Keşşâf’ı takip edilmiştir. Bunu el-Keşşâf merkezli bir tefsir olan
Beyzâvî (öl. 685/1286) tefsiri ve rivayet ağırlıklı tefsirler içinde önemli bir yeri bulunan Begavî (öl. 516/1122) tefsiri izlemiştir. Begavî tefsiri özellikle tefsirin merkezinde rivayeti gö-
ren kesimlerce tercih edilmiştir. Ayrıca bu dönemde daha çok halka açık bir mahiyet taşıyan
ve tefsir, hadis ve mev‘ıza kitaplarının takrir edildiği mîâd dersleri yapılmıştır ki, bu,
Memlûkleri ilmî hayatta ayrıcalıklı kılan hususiyetlerden biridir. Okutulan bu derslerin ve bir
nevi onların hasılası sayılabilecek tefsir ürünlerinin tefsir ilminin inkişafına ciddi katkıları olduğu muhakkaktır. Tefsir ilminin olgunluk dönemi olarak nitelendirebileceğimiz bu dö-
nemde, tefsirde ciddi bir derinleşmenin ve ilerlemenin olduğunu gösteren pek çok tefsir kaleme alınmıştır. Bu tefsirler Memlûkler dönemi ve sonrasında İslam coğrafyasının her bölgesinde kabul görmüş ve günümüze kadar okutula gelmiştir. Kurtubî (öl. 671/1273), Hâzin (öl.
741/1341), Ebû Hayyân (öl. 745/1344), Semîn el-Halebî (öl. 756/1355), İbn Kesîr (öl.
774/1373), Bikâî (öl. 885/1480) ve Süyûtî (öl. 911/1505) gibi meşhur müfessirlerin eserleri
bunların en kayda değer örnekleridir. Memlûkler döneminde ilmî ve fikrî seviyenin bir aynası
durumundaki şerh, hâşiye ve muhâkemât türünden de pek çok eser kaleme alınmıştır. Genellikle Zemahşerî ve Beyzâvî tefsirleri üzerine şerh ve hâşiye çalışmaları yapılırken; bu tefsir ve
şerh-hâşiyelerdeki görüş ve yorumların tartışıldığı reddiye ve muhâkemeler, ilmî faaliyetlerin yüksek seviyesinin açıkça görülebildiği metinler olmuştur. Bunların başında Kutbeddin
er-Râzî’nin (öl. 766/1365) el-Keşşâf üzerine yazdığı şerh gelir ki bu şerh el-Keşşâf literatü-
rüne sağladığı katkılarla sonraki şarihlerin tartışma konularının akışını belirlemiştir. Hanefî
muhakkiklerden Ekmeleddin el-Bâbertî’nin (öl. 786/1384) el-Keşşâf şerhi ile Abdullah b.
Yûsuf ez-Zeylaî’nin (öl. 762/1360), el-Keşşâf’ın hadislerini, sahâbe ve tâbiîn nakillerini değerlendirdiği eseri, Memlûkler dönemi el-Keşşâf literatürünün en kayda değer eserlerindendir.
Memlûklerin erken bir döneminde Şam’da yaşayan Takıyyüddin İbn Teymiyye (öl.
728/1328), merkezine, Hz. Peygamber, sahâbe ve tâbiîn âlimlerinin (selef) görüşlerini koyduğu bir ilim ve düşünce geliştirmiştir. Selefî düşüncenin canlandırılması anlamına gelen bu
yaklaşım tefsir ilmine de yansımış, İbn Teymiyye rivayetlere dayalı bir tefsir anlayışını benimserken mezhep taassubuna dayalı bir re’ye karşı keskin bir tavır takınmış, bu çerçevede
kendinden önce yazılmış tefsirlere sert eleştiriler yöneltmiştir. İbn Teymiyye, tefsirde selefî anlayışa güçlü bir vurgu yapmış ve bu anlayışıyla dönemin kimi kesimleri üzerinde etkili olmuştur. Tarihçi, muhaddis ve Şâfiî fakihi İbn Kesîr, İbn Teymiyye’nin tefsir anlayışından etkilenenlerden biridir. Fakat o re’y tefsirine onun kadar katı yaklaşmamıştır. İbn Teymiyye ve
İbn Kesîr’in tefsir anlayışı, klasik dönemin meşhurları Zemahşerî ve Beyzâvî tefsirleri karşısında çok tutunamamış olsa da selefî düşüncenin yeniden canlandığı modern zamanlarda gün
geçtikçe popülerliğini artırmıştır.
te’vil edebilir” biçimindeki ibare, hem aidiyeti hem de anlam içeriği açısından tartışılmıştır. İbareyi İbn Abbas’a nispet edenler olduğu gibi, Buhârî’nin kendisine nispet edenler de vardır. Çoğu Buhârî şârihinin de belirttiği üzere ibare Buhârî’ye aittir ve Buhârî
bununla önceki semavi kitapların metin olarak değil yorum olarak tahrif edildiğini, yani
bu kitapların asıl anlamları dışında farklı te’villere maruz kaldıklarını ifade etmektedir.
Geç dönemde İbn Haldûn, Makrîzî gibi âlimlerce taraftar bulacak olan bu görüş, erken
dönemde Buhârî tarafından gündeme getirilmiştir. Bu makale bahse konu ifadenin aidiyeti, delaleti ve tarihi arka planını araştırmak amacıyla kaleme alınmıştır.
AL-MAʾĀKHIDH ʿALĀ MAFĀTĪḤ AL-GHAYB
Written with a view to revealing opposing ideas and evidence, refutations
(raddiyya) are among the most popular works in the history of Islamic thought.
This genre, predominant in theology, fiqh and linguistic disciplines during the
formation period of Islamic thought, has in time come to be also visible in other
fields, such as tafsīr. This occurred as continuation of the critical approaches
towards different views in tafsīr, which had existed since the early periods and
manifested itself more with the emergence of sects pertaining to the religious
practices and dogmas. In particular, the exegetical position based heavily on
personal opinion (raʾy) and reasoning has brought along opposing ideas in tafsīr
as well as refutations as a new genre.
However, while the occurrence of the first refutations in Islamic culture dates
back to the second century of Hijrah, the earliest known refutations in tafsīr seem
to have appeared in the seventh century. The most famous work of the genre is
al-Intiṣāf authored by Ibn al-Munayyir (d. 683/1284) to refute Muʿtazilite ideas
held in the renowned exegesis al-Kashshāf by Jār Allāh al-Zamahksharī (d.
538/1144), to be prominent particularly after seventh Islamic century. This
work was followed by al-Inṣāf written by ʿAlam al-Dīn al-ʿIrāqī (d. 704/1304) as
a critique to Ibn al-Munayyir and yet another refutation against Zamahksharī, alTamyīz by ʿUmar al-Sakūnī (d. 717/1317). Among the refutations against alKashshāf is Taqī al-Dīn al-Subkī’s (d. 756/1355) Sabab al-inkifāf, in which he
explains the reason why he stopped using al-Kashshāf in his classes after having
taught it for many years in madrasas. A refutation of al-Bayḍāwī, al-Itḥāf by
Muḥammad b. Yūsuf al-Dimashqī (d. 942/1536), which was modelled on the
glosses on al-Bayḍāwī by Jalāl al-Dīn al-Suyūṭī (d. 911/1505), is also one of the
well-known works of this literature…
[The Extended Abstract is at the end of the article.]
ğunda ittifak ettikleri Mücâhid b. Cebr, tefsirde görüşlerine çokça müracaat edilen bir
otoritedir. Şâfiî, Ahmed b. Hanbel, Buhârî ve Taberî gibi âlimlerin Mücâhid’in tefsirdeki görüşlerine itimat etmiş olmaları, bu durumun en önemli göstergesidir. Mücâhid
bu özelliklerinin yanında, Kur’ân-ı Kerim’de bazı kıssaların anlatıldığı yerleri bizzat
görmek için seyahat etmek, belirli konularda Ehl-i kitaba bilgi sormak ve tefsirde reye
önem vermek gibi yönleriyle de dikkat çekmiştir. Rey tefsiri kapsamında değerlendirilebilecek olan ve kimi âyetlerin tefsirinde kullandığı “mesel/temsil” ifadesi, Mücâhid’in
bazı âyetleri tevil etme eğiliminde olduğunu göstermektedir. Onun bu tür görüşleri,
klasik dönemde ihtiyatla yaklaşılması gereken yorumlar olarak görülüp Taberî gibi
müfessirlerce tenkit edilirken, çağdaş dönemde aklî tefsirin kapısını aralayan ve bu yö-
nüyle Mu‘tezile gibi fırkaların tefsir anlayışına öncülük ettiği ileri sürülen bir müfessir
olarak telakki edilmesine yol açmıştır. Bu makale Mücâhid’in tevillerinin mahiyetini
ve ona nispet edilen farklı tefsir vecihlerinden bir kısmını konu edinecek, onun aklî
tefsirin öncüsü olup olmadığı meselesini tartışacaktır.
sağladığı imkânlarla Kahire ve Şam, İslam dünyasının her yerinden gelen ilim talebeleri ve
hocalar için önemli cazibe merkezleri haline gelmiştir. Bu atmosfer içinde dinî ve aklî ilimlerin
hemen her dalında ciddi bir tedris faaliyeti yürütülmüş, bu alanlarda, ilmî geleneğin muhafaza
edilip sürekliliğin sağlandığı, ayrıntı ve derinliğin hâkim olduğu telif çalışmaları yapılmıştır.
Böylelikle Memlûkler İslam dünyasının her bölgesini ilmî ve kültürel anlamda besleyen
önemli bir havza olma özelliği kazanmıştır. Memlûkler dönemi tefsir ilmi açısından zengin bir
dönemdir. Medrese, camii ve hânkâhlardan oluşan eğitim kurumlarına mutlaka bir tefsir mü-
derrisi kadrosu tahsis edilmiş, devrin seçkin simaları tarafından bu kurumlarda çeşitli tefsir
metinleri okutulmuş ve tefsir dersleri icra edilmiştir. Sözgelimi Mansûriyye Medresesi, Tolunoğlu Camii veya Cemâliyye Hânkâhı’nda nesiller boyu kesintisiz tefsir dersleri verilmiştir.
Bu derslerde çoğu kez o döneme kadar tefsir ilminde hâkim bir konum elde etmiş olan Zemahşerî’nin (öl. 538/1144) el-Keşşâf’ı takip edilmiştir. Bunu el-Keşşâf merkezli bir tefsir olan
Beyzâvî (öl. 685/1286) tefsiri ve rivayet ağırlıklı tefsirler içinde önemli bir yeri bulunan Begavî (öl. 516/1122) tefsiri izlemiştir. Begavî tefsiri özellikle tefsirin merkezinde rivayeti gö-
ren kesimlerce tercih edilmiştir. Ayrıca bu dönemde daha çok halka açık bir mahiyet taşıyan
ve tefsir, hadis ve mev‘ıza kitaplarının takrir edildiği mîâd dersleri yapılmıştır ki, bu,
Memlûkleri ilmî hayatta ayrıcalıklı kılan hususiyetlerden biridir. Okutulan bu derslerin ve bir
nevi onların hasılası sayılabilecek tefsir ürünlerinin tefsir ilminin inkişafına ciddi katkıları olduğu muhakkaktır. Tefsir ilminin olgunluk dönemi olarak nitelendirebileceğimiz bu dö-
nemde, tefsirde ciddi bir derinleşmenin ve ilerlemenin olduğunu gösteren pek çok tefsir kaleme alınmıştır. Bu tefsirler Memlûkler dönemi ve sonrasında İslam coğrafyasının her bölgesinde kabul görmüş ve günümüze kadar okutula gelmiştir. Kurtubî (öl. 671/1273), Hâzin (öl.
741/1341), Ebû Hayyân (öl. 745/1344), Semîn el-Halebî (öl. 756/1355), İbn Kesîr (öl.
774/1373), Bikâî (öl. 885/1480) ve Süyûtî (öl. 911/1505) gibi meşhur müfessirlerin eserleri
bunların en kayda değer örnekleridir. Memlûkler döneminde ilmî ve fikrî seviyenin bir aynası
durumundaki şerh, hâşiye ve muhâkemât türünden de pek çok eser kaleme alınmıştır. Genellikle Zemahşerî ve Beyzâvî tefsirleri üzerine şerh ve hâşiye çalışmaları yapılırken; bu tefsir ve
şerh-hâşiyelerdeki görüş ve yorumların tartışıldığı reddiye ve muhâkemeler, ilmî faaliyetlerin yüksek seviyesinin açıkça görülebildiği metinler olmuştur. Bunların başında Kutbeddin
er-Râzî’nin (öl. 766/1365) el-Keşşâf üzerine yazdığı şerh gelir ki bu şerh el-Keşşâf literatü-
rüne sağladığı katkılarla sonraki şarihlerin tartışma konularının akışını belirlemiştir. Hanefî
muhakkiklerden Ekmeleddin el-Bâbertî’nin (öl. 786/1384) el-Keşşâf şerhi ile Abdullah b.
Yûsuf ez-Zeylaî’nin (öl. 762/1360), el-Keşşâf’ın hadislerini, sahâbe ve tâbiîn nakillerini değerlendirdiği eseri, Memlûkler dönemi el-Keşşâf literatürünün en kayda değer eserlerindendir.
Memlûklerin erken bir döneminde Şam’da yaşayan Takıyyüddin İbn Teymiyye (öl.
728/1328), merkezine, Hz. Peygamber, sahâbe ve tâbiîn âlimlerinin (selef) görüşlerini koyduğu bir ilim ve düşünce geliştirmiştir. Selefî düşüncenin canlandırılması anlamına gelen bu
yaklaşım tefsir ilmine de yansımış, İbn Teymiyye rivayetlere dayalı bir tefsir anlayışını benimserken mezhep taassubuna dayalı bir re’ye karşı keskin bir tavır takınmış, bu çerçevede
kendinden önce yazılmış tefsirlere sert eleştiriler yöneltmiştir. İbn Teymiyye, tefsirde selefî anlayışa güçlü bir vurgu yapmış ve bu anlayışıyla dönemin kimi kesimleri üzerinde etkili olmuştur. Tarihçi, muhaddis ve Şâfiî fakihi İbn Kesîr, İbn Teymiyye’nin tefsir anlayışından etkilenenlerden biridir. Fakat o re’y tefsirine onun kadar katı yaklaşmamıştır. İbn Teymiyye ve
İbn Kesîr’in tefsir anlayışı, klasik dönemin meşhurları Zemahşerî ve Beyzâvî tefsirleri karşısında çok tutunamamış olsa da selefî düşüncenin yeniden canlandığı modern zamanlarda gün
geçtikçe popülerliğini artırmıştır.
te’vil edebilir” biçimindeki ibare, hem aidiyeti hem de anlam içeriği açısından tartışılmıştır. İbareyi İbn Abbas’a nispet edenler olduğu gibi, Buhârî’nin kendisine nispet edenler de vardır. Çoğu Buhârî şârihinin de belirttiği üzere ibare Buhârî’ye aittir ve Buhârî
bununla önceki semavi kitapların metin olarak değil yorum olarak tahrif edildiğini, yani
bu kitapların asıl anlamları dışında farklı te’villere maruz kaldıklarını ifade etmektedir.
Geç dönemde İbn Haldûn, Makrîzî gibi âlimlerce taraftar bulacak olan bu görüş, erken
dönemde Buhârî tarafından gündeme getirilmiştir. Bu makale bahse konu ifadenin aidiyeti, delaleti ve tarihi arka planını araştırmak amacıyla kaleme alınmıştır.
Isra’iliyyat are narrations that entered Islamic literature, in particular for the interpretation of the
Qur'an, from pre-Islamic religions and cultures such as Judaism and Christianity. Isra’iliyyat, has existed
throughout the history of classical commentaries as a phenomenon, but emerged as a subject matter of tafsîr
studies in the contemporary era.
In the introduction of this study we focused on these topics: the process of encounter between the West
and the Islamic world, the idea of Westernization and how it affected Islamic sciences in general, and the
interpretation of the Koran in particular, the place of isra’iliyyat in the contemporary era.
In the first chapter the emergence of the term and the long evolution of isra’iliyyat within its historical
process is discussed and the legitimacy of isra’iliyyat in the Islamic culture and in the tafsir literature is
determined. In addition, we focused on a number of problems like the entrance process of isra’iliyyat into the
Islamic culture and its restructuring, its resources, its place in the classic tafsir, the critiques of classical period
isra’iliyyat.
In the second chapter, the impact of contemporary ideologies and movements on concepts such as
isra’iliyyat, hurâfa and bid'ah is investigated, at a time when the idea of enlightenment, reason, science and
progress is at its peak. Furthermore, religious, philosophical, political foundations of contemporary isra’iliyyat
critique were investigated. In this section, approaches of commentators such as Muhammad Abduh, M. Rashid
Rida, Abû’l-A’lâ Maududi and Suleyman Ates towards isra’iliyyat and their points of criticism are discussed in
detail.
The third and last chapter deals with the quotation phenomenon of modern commentaries that is
different from the classic commentaries, factors that give rise to this phenomenon, the roots of this phenomenon
in Islamic sciences, its legitimacy and problems as a method and how the Old Testament found a place in the
aforementioned commentators Tafsir methodology.
At the end, the results obtained from this study is that classical period isra’iliyyat narrations have a
different method compared to the contemporary quotations from the Bible; besides, harsh criticism towards the
first one increases the interest towards the second one
Günümüz tefsirlerinde, klasik tefsirlere göre metodolajik bir farklılığın olduğu
erbabınca müsellemdir. Bu metodolajik farklılık, tefsirlerin yapısal özelliklerinden
muhtevasına kadar oldukça geniş bir açıdan değerlendirilebilir. Sözgelimi bu dö-
nemde esbab-ı nüzUlÜn ya da mealin merkeze alınması gibi tefsirin yapısına yönelik;
sureler ve ayetler arası bağlantılara, ayetlerin sosyo-psikolojik yorumlarına daha çok
özen gösterilmesi gibi muhtevaya yönelik değişimleri görmek mümkündür.
Çağdaş dönem tefsirlerinde muhteva bakımından oldukça dikkat çeken diğer
bir özellik ise Ehl-i Kitap kaynaklarının, modern dönemde elde edilmiş tarihsel verilerin ve arkeolajik bilgilerin tefsir amaçlı kullanılrnasıdır. Tefsir yazımında muhatap
alınan kitlenin değişmesi -ki klasik tefsirler daha çok aJ.imler için ldıleme alınırdı;
modern tefsirler ise entelektüel kesim ve halk kitleleri için yazılmaktadır- tefsirlerde
pozitifbilimlerin sonuçlarından ansiklopedik bilgilere kadar okuyucuyu bilgilendirecek, onu ele alınan konuda doyuracak pek çok malumata yer verilmesini beraberinde getirmiştir.
Sözgelimi tefsirdeki değişimierin ilk izlerinin görülebileceği Abduh ve Reşid
Rıza'nın el-Menar tefsiri bu bakımdan oldukça zengin bir içeriğe sahiptir. Bundan
başka bu dönemde kaleme alınan, İzzet Derveze'nin et-Tefsiru'l-Hadis'i, T'ahir b.
Aşur'un et-Tahrir ve't-Tenvir'i, Mevdudi'nin Tefhimu'l-Kur'an 'ı, Süleyman Ateş'in
Yüce Kur'an'ın Çağdaş Tefsir'i gibi eserlerde de bu tür bilgilere fazlasıyla rastlamak
mümkündür.
...
kurumlarında tefsir tedris edenler önemli eserlere de imza atmışlardır. Mahmud b. Ömer ez-Zemahşerî’nin (ö.
538/1144) el-Keşşâf’ı medrese müfredatının en çok tercih edilen eseridir. Ulema bir yandan bu tefsiri okuturken bir
yandan da eserdeki iʿtizâlî görüşlere yönelik çeşitli tenkitler kaleme almıştır. Bu tenkitlerin ilk ve en etkili örneği
İbnü’l-Müneyyir’in (ö. 683/1284) el-İntisâf’ı olup eser kendisinden sonra yazılmış olan el-Keşşâf şerh ve hâşiyeleri
için önemli bir kaynak olmuştur. Alemüddin Abdülkerim b. Ali el-Irâkî (ö. 704/1304), Memlüklerin meşhur
müfessirlerinden biridir. Irâkî’nin pek çok ilimde, özellikle de tefsir ilminde âlim ve fazıl olduğu, tefsir ve usule dair
eserler yazdığı nakledilmiştir. Irâkî, İbnü’l-Müneyyir’in el-İntisâf’ı üzerine el-İnsâf fî mesâli’l-hilâf beyne’zZemahşerî ve İbni’l-Müneyyir adındaki eseri kaleme almıştır. İbn Hacer, Irâkî’nin bu eseri Zemahşerî’ye destek
çıkmak (fi’l-intisâr) amacıyla kaleme aldığını, bu nedenle tenkitlere uğradığını, müellifin bizzat kendisinin eserini,
“reddiyenin reddiyesi” diye nitelendirdiğini, Süyûtî ise onun el-Keşşâf’la el-İntisâf arasında hakemlik yaptığını
kaydeder. Bu eser daha sonra muhâkemât adıyla gelişecek olan bir literatürün de ilk örneklerinden birini oluşturur.
eserlerinden biridir. Ondan sonraki tefsirler az ya da çok
onun etkisini tașıya gelmiștir. Eserin tefsir tarihine etkisi
sadece ondan sonra yazılan tefsirlerde kendini göstermez.
Özellikle kurucu/temel metinler üzerine yazılan șerh ve
hâșiye yönteminin gelișimiyle ortaya çıkan İslamî literatür
içinde, Keșșâf üzerinden eser vermek güçlü bir geleneğe
dönüșmüștür. İslamî ilimlerin hemen her dalında eser
vermiș gözde âlimler, kendi meșguliyet alanlarına göre ona
ilgi göstermiș, üzerine çalıșma yapmıșlardır. Dolayısıyla
tefsir tarihi içinde “Keșșâf Tarihi” olarak
nitelendirebileceğimiz ve kimlerin ne tür eser verdiklerini,
bu eserler üzerinden Keşşâf’ın tefsirdeki etkisini tespit
etmek bir araștırma alanı olarak ortaya çıkmıștır. Elinizdeki
çalıșma bu alana mütevazi bir katkı sağlama amacındadır.