Diecezja chełmska (unicka)
![]() Widok katedry Narodzenia Bogurodzicy w Chełmie (rysunek z 2 poł. XVIII w.) | |
Państwo |
|
---|---|
Siedziba | |
Data powołania | |
Data zamknięcia | |
Wyznanie | |
Kościół | |
metropolia |
kijowska (do 1839) |
katedra |
Chełmska diecezja unicka – dawna diecezja unicka, istniejąca w latach 1596–1875, z siedzibą w Chełmie.
Na synodzie w Brześciu w roku 1595, biskupi metropolii kijowskiej uchwalili tzw. „Artykuły do zjednoczenia z Kościołem rzymskim”. W roku 1596 na ponownym synodzie w Brześciu, część biskupów prawosławnych, w tym biskup chełmski, uznało zwierzchność Rzymu. Dzięki temu biskupi mogli min. zachować wysoką pozycję oraz korzystać z przywilejów, które nie objęłyby ich jako hierarchów prawosławnych.
Część duchownych i wyznawców prawosławia na terenie diecezji chełmskiej nie uznała unii i próbowała zorganizować na nowo prawosławną hierarchię. W 1621 roku patriarcha jerozolimski Teofanes III konsekrował prawosławnego biskupa chełmskiego, Paisjusza. W 1650 roku, na mocy ugody zborowskiej z Bohdanem Chmielnickim, król Jan Kazimierz przekazał diecezję prawosławnym, a w 1651 ponownie uznał prawa unitów. Konflikty z prawosławnymi mieszczanami chełmskimi zdarzały się jeszcze do roku 1678. Prawosławne bractwo lubelskie przystąpiło do unii w roku 1695, a bractwo zamojskie – w roku 1706.
Chełmska diecezja unicka została zlikwidowana przez władze carskie w 1875, jako ostatnia unicka diecezja na terenie Królestwa Polskiego.
- Osobny artykuł:
Uniccy biskupi chełmscy
[edytuj | edytuj kod]Lata urzędowania | Biskup | Uwagi | |
---|---|---|---|
1596–1603 | Dionizy Zbirujski | wcześniej prawosławny biskup chełmski, sygnatariusz unii brzeskiej | |
1604–1619 | Arseniusz Joann /Iwan/ Andrzejewski | ||
1619–1625 | Atanazy Pakosta | ||
1625–1626 | Teodor Mieleszko (Mieleszkowicz) | ||
1626–1628 | ![]() |
Józef Welamin Rutski | jednocześnie metropolita kijowski, reformator kościoła unickiego (greckokatolickiego), Sługa Boży |
1630–1649 | Metody Terlecki | przebudował katedrę unicką w Chełmie | |
1649 | Atanazy Zachariasz Furs | zmarł przed objęciem urzędu | |
1649–1687 | ![]() |
Jakub Jan Susza | początkowo administrator, od 1652 ordynariusz diecezji chełmskiej, popularyzator kultu Matki Bożej Chełmskiej |
1687–1691 | Augustyn Aleksander Łodziata | koadiutor w latach 1685–1687 | |
1691–1693 | Jan Małachowski | wcześniej greckokatolicki biskup przemyski | |
1693–1709 | Gedeon Woyna-Orański | ||
1711–1730 | Józef Lewicki | ||
1730–1756 | ![]() |
Felicjan Filip Wołodkowicz | późniejszy greckokatolicki biskup włodzimiersko-brzeski i metropolita kijowski |
1756–1784 | ![]() |
Maksymilian Ryłło | późniejszy greckokatolicki biskup przemyski |
1784–1790 | ![]() |
Teodozy Rostocki | późniejszy greckokatolicki metropolita kijowski |
1790–1804 | ![]() |
Porfiriusz Skarbek-Ważyński | |
1804–1810 | ![]() |
Antoni Angełłowicz | jednocześnie greckokatolicki biskup przemyski, później biskup kamieniecki, arcybiskup lwowski i metropolita halicki, rektor Uniwersytetu Józefińskiego |
1810–1828 | ![]() |
Ferdynand Dąbrowa-Ciechanowski | |
1828–1851 | ![]() |
Filip Felicjan Szumborski | |
1851–1863 | ![]() |
Jan Teraszkiewicz | |
1863–1866 | ![]() |
Jan Mikołaj Kaliński | |
1866–1868 | Józef Wójcicki | zarządzał diecezją bez święceń biskupich | |
1868–1871 | ![]() |
Michał Kuziemski | |
1871–1875 | ![]() |
Marceli Popiel | prawosławny administrator diecezji, późniejszy prawosławny biskup połocki i witebski, za jego czasów zlikwidowano greckokatolicką diecezję chełmską i włączono ją do kościoła prawosławnego |
Lata urzędowania | Biskup | Uwagi |
---|---|---|
1819–1828 | Wincenty Siedlecki | |
1843–1851 | Jan Teraszkiewicz | późniejszy biskup ordynariusz greckokatolickiej diecezji chełmskiej |
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Bender R., Angielskie źródła do dziejów unii w Lubelskiem i na Podlasiu w XIX w., „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, (1967), z. 15, s. 245–248.
- Bojarski J.P., Czasy Nerona w XIX wieku pod rządem moskiewskim czyli ostatnie chwile Unii w Dyecezji chełmskiej, Lwów 1887.
- Dylagowa H., Dzieje unii brzeskiej, Warszawa-Olsztyn 1996.
- Dylągowa H., Unia brzeska i unici w Królestwie Polskim, Warszawa 1989.
- Jak z Unitami obchodzą się w Rosji ? Korespondencja dyplomatyczna przedłożona w Izbie niższej angielskiej z polecenia królowej a w odpowiedzi na adres z dnia 5 marca 1877 r., Kraków 1877.
- Kielak D., Sprawa unicka w utworach Stefana Żeromskiego i Władysława Reymonta, w: Martyrologia Unitów Podlaskich w świetle najnowszych badań naukowych. Unici Podlascy, t. 1, Siedlce 1996.
- Kołbuk W., Przechodzenie unitów na obrządek łaciński w diecezji chełmskiej w XIX wieku, w: Dzieło chrystianizacji Rusi Kijowskiej, red. J. Łużny, Lublin 1988, s. 209–220.
- Kołbuk W., Unia kościelna w Królestwie Polskim w XIX w., W: Polska – Ukraina 1000 lat sąsiedztwa, red. S. Stępień, t. 2, s. 131–139.
- Kossowski A., Z dziejów Unii Kościelnej na terenie b. diecezji chełmskiej w latach 1851–1866, Lublin 1938.
- Krzywdy Kościoła polskiego pod berłem rosyjskim. Urzędowe dokumenty Sekretariatu Stanu Stolicy Apostolskiej tyczące się prześladowań katolików Polsce i w Rosji i zerwania stosunków dyplomatycznych z rosyjskim, Lwów 1878.
- Lewandowski J., Likwidacja obrządku greckokatolickiego w Królestwie polskim w latach 1864–75, „Annales UMCS” (1966), sec. F, z. 21, s. 216–242.
- Lewandowski J., Na pograniczu. Polityka władz państwowych wobec unitów Podlasia i Chełmszczyzny 1772–1875, Lublin 1996.
- Likowski E., Dzieje Kościoła unickiego na Litwie i Rusi uważane głównie ze względu na przyczyny jego upadku, wyd.2, Warszawa 1906, t. 2.
- Skowronek J., Podstawowe aspekty unii w świadectwach zachodnich (na podstawie relacji posła francuskiego w Warszawie), w: Unia Brzeska. Geneza, dzieje i konsekwencje w kulturze narodów słowiańskich, pod. red. R. Łużnego, F. Ziejki, Kraków 1994.
- Zbrożek P., Historia ucisku Kościoła greckokatolickiego przez Moskali w diecezji chełmskiej, Lwów 1874.
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]- Konsystorz Generalny Chełmskiej Diecezji Greckounickiej w Królestwie Polskim
- Diecezja chełmska (prawosławna)
- Diecezja chełmska (rzymskokatolicka)