Hıceüepe Üniversitesi Türkiyat Araşhrmalın
Kurucusu: Prof.DI . M. Cihat ÖZÖNDER
Hıceıtepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmalan Enstiti,ısü adma
§ıhibi ve Sorumlu Yazı İ şleri Müdürii: Yunus KOÇ
Dın§mı Kurulu
ATABEY, Öğ.Göİ .Dr. lbünim @6şkent Ü.)
BARAN, Doç.Dr. Aylin cörgün
(t{ acğttep€ Ü.)
BAş'I ÜRK, Prof.Dr. Mehmet (Atatürk Ü.)
BozBEYoĞLU, ProfDr. sibel
(Hacettep€ Ü.)
(Hacettep€ Ü.)
ÇAÖLAR, ProfDr. Aıi
ÇAKI N, Prof.Dr. I rfan (Hacettepe Ü.)
ÇOBANoĞLU, ProtDr. Ö. (Hacettep€ ü.)
DoĞAN, ProtDr. Abide (Hacettepe ü.)
EFEGI L, Yrd.Doç.Dr. Ertan (Beykent Ü.)
Eı(E& Doç.Dr. süer (Başkent Ü.)
ERciLAstJN, Prof.Dr. Bilge (Hacettepe Ü.)
ERGAN, Prof.Dr. Nevin Giingör (Hacettepe Ü.)
ERoL, ProtDr. Burçin (Hacett€pe Ü.)
HoRATA, ProiDr. osİ rıan (Hac€ttepe Ü.)
isBi& Prof.Dr. Eyüp c. (Gazi Ü.)
KARASoY, Doç.Dr. Yakup (s€lçuk Ü.)
KUTLAR ocUZ. Doç.Dr. F. s. (Hacettepe Ü,ı
MEDE& Doç.Dr. Mehmet Fatih (Pamukkale Ü.)
MüDERRjsoĞLU. Yrd.Doç.Dr. F, (Hacetı€pe ü..)
Öz, Prof.Dr. Mehmet (Hacettepe Ü.)
ÖzDEMiR, Pİ of.Dr. M. Çağatay (Gazi Ü.)
ÖZDEN, Doç.Dr. Mehmet (Hacettepe Ü.)
ÖZKAN, Prof.Df. Nevzat (Erciyes Ü.)
SAĞLAM, Yrd.Doç.Dr. serdü (Hacettepe Ü.)
sEzE& Yrd.Doç.Dr Ayten (Hacettepe Ü,)
ŞAMAN, Yrd.Doç.Dr. Nermin (Hacettepe Ü.)
TAŞKI RAN, Prot Dr. Cemaletıin (Künkkale
YALÇI N, ProfDI . Semih (c6zi Ü.)
YI LDI Rİ M, Prof.Dr. Du§un (Hacettepe Ü.)
YI LDV, Doç.Dr. Musa (cazi Ü.)
YÜ'I 6EL, Doç.Dr. Mehmet (Ankaİ a Ü.)
Editorler: Üıkü ÇELiK ŞAVK, Yunus
Yıyn Kurulu:
Ü..)
TI JNA, Prof.Dr. Korkut (istanbuı Ü.)
üREKLI , Prof.Dr. Bayram (selçuk ü.)
KoÇ
Elren ALPASLAN, Mikail cENGlz, Özkut ÇoBANOĞLU, Erkio EKREM,
Hakan KAYNAR, Yunus
KoÇ, Ülkü ÇELİ K ŞAvK
Fatma
TÜRKYI LMAZ
Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Arışhrma_tın I SSN: 130$.5992
Türkiyal Araştırmaları Dergisi, Hacettepe Universitesi Tiirkiyat Araşhrmalan
Enstitiisü himayesinde ylda iki kez yayımlanan Hıkemli, Yerel ve Süre| i bir dergidt.
Türkiyat Araştırnaları Dergisi'nde yaymlanan yazılarda ifade edilen göriişlerin
sorumluluğu yazar| arna aittir. Yazı| ar, iki alan uzmaıınm "yayımlanabilir" onayından
sonra Yayın Kurulu'nun son karan ile yayımlanır. Gönderilen yazılaı yayımlansrn veya
yayımlanmasın iade edilmez.
İ ngitizce Editörü: Evren ALPASLAN
Kapık Ta§arımr: serdar SAĞLAM, Şeref ULUoCAK
ıdıre yeri
Hacettepe Üniversitesi Tiirkiyat Araşhrmaları Enstitiisü, 06800 Beytepe
Tel:03| 2.297 67 7| 297 67 72
Be| geç: 0312. 297 67 7 |
eposta: turkiyat@hacetteDe.edu.tr
ANKARA
Bısımcr: Hacettepe Ünivelsitesi Hastaneleri Basımevi 06l00, Sıh.} ıiyeAnkara
Tel:0 312 3l0 97 90 Eposta: basimevi@hacettepe.edu.tr
Bısrm Tırihi : (l5.05.2008)
Türkiyat Araştırmalarr
Yıl: 4, Sayı: 7, Gtlz 200'l
içixorrir,nn
ErHn Ekrem
KaoCh'ang Devleti: Kuruluşu ve Y ılışt/ The State of KaoCh'ang:
Estıblishment and Collapse......................... .............................................5
Suıt üntü
İ lk Ttlıkçe Kul'an Tercümelerinde Geçen "Gtln"
Kavrar
Üzerine/ The
Concepl of 'day' in the First Translations of Quran................
33
Mustafı Arslın
Güfti'nin Hilyei Hasenelm ve Aşere_i Mübeşşere'si/ The "Hilye" and
'Aşerei Mübeşşere" of Gufti
79
Hü§eyİ n Doğrımıcroğlu
Aka Gündüz'iln Yaymlanmamış Milll Mücadele Hik6yeleri/ Aka
Giindllz's Unpublished Stories on War oflndependence
lo,1
Merıl Demıryürek
1897 TiirkYunan SavaŞ'nm Seryeti Fijnun ve KokonozAkbaba
Gazetelerine Yansımalaı/ The Reflections of the l 897 TurkishGreek
war on the serveti
Ftİ nurL Kokonoz and Aİ baba
Newspapers
...........................
l23
Bayrım soy
[ ,ord Palmerston'un osmaıılı Toprak Bütünlüğ{ lnü Koruma Siyasefi/
Lord Palmerston's Policy ofthe ottoman Territorial I ntegrity
l4l
Fahri Temizyürek
Çocukta Dil Gelişim Siireci/ The Duration of Child's Language
l69
Sılih Özçamcı
Tiııklerin Göçebeliği Hakkında Birkaç Not/ Some Notes on üe Nomadic
Turkish
Tribes.......
yaam kurallan
.................................177
l85
LORD PALMERSTON,I JN OSMANLI TOPRAK BÜTÜNLÜĞÜNÜ
KORUMA Sİ YASETİ
Bayram
SOY
Öze"
söz sahibi olduğu
İ ngiliz çıkarlan
(l8301865),
topraklarındaki
Osmanlı
dönemde
Palmerston'un İ ngiliz siyasetinde
için Fransa potansiyel tehıikeydi, ama fiili tehdit Rusya'dan
geldi. Mısır İ syanr ve Kınm Savaşı Palnerston'un Rusya'yı,
Karadeniz ve Boğazlardan uzak futarak, Hindistan yolu ve
İ ngiliz ticaretini güvence altına alma mücadelesiydi. Bu
savaşlarda göriın{ ıI de osmanlı Devleti'nin bütiinlüğü korundu,
ancak gerçetie İ ngiliz çıkarlan savunulmuştu. Palmerston,
seleflerinin belirlediği osmaıh toprak bütiınlüğiınü koruma
politikasını, takip ettiği siy6setle vazgeçilmez kılarak,
haleflerine devretti. Neredeyse bir yüryıl süren bu siyaset,
ancak Osmanh Devleti'nin "93 Harbi"nde Rusya'ya ka4ı
uğradığı heziınetle sarsıldı.
Anıbtır kellmeler:
Lord Palmerston, Osmanlı Devleti,
İ ngiltere, osmaıh Toprak Bütiinlüğü, Diplomasi.
Lord Palmerston'§ Policy of the oftomın Terrıtorİ al
I ntegrtty
Ab§tract
During the period when Palmerston was in charge
(18301865) of the British politics, France wa§ potentially
dangerous for the British interests in the Ottoman territories,
but the actual tİ reat came from Russia. The Eg5ptian Revolt
and the Crimean War were Palmerston's struggles, by keeping
Russia away from the Black Sea ond üe Bosphorus, for the
security of the I ndian route and the British trade. During these
wan apparently the integrity of üe Ottoman Empire was
secued, but in fact, the British interests were defended.
Palmerston proved the Ottoman integrity policy, which was
decided by his predecessors, to be indispensable by his political
practices and pa§sed it on to his successor§. The policy, which
r ed by the rout of the
lasted almost a century, was only shatt€
Ottoman armies against the Russians in the war of l877 l878.
Key words: Loıd Palmerston, ottoman Empiıe, Britain,
Ottoman Territorial I ntegİ ity, Diplomacy.
l42
Türkiyat Araş tırma lar ı
"Bizim ezeli ve ebedi dost ile
düşmanlarımız yoktur.
İ ngiltere' nin menfaatleri ebedtdir
ve vazifemiz bunlorı gözetmeklir."
PALMERSTON
Giriş
Osmanlıİ ngiliz ilişkilerinin çok eski bir geçmişi vardır. 16. yüzylın
Britanya
İ mparatorluğu'nun doğudaki gelişmesiyle doğru orantılı olarak, siyasi bolut da
kazanarak artmıştır. Öyle ki, Osmanh Devleti'nin "en uzun yüzyılı"l ve
akıbetindeki en etkili iki ülkeden biri İ ngiltere olmuştur. Buna rağmen, Tük
tarihçileri arasında, son yıllarda bu konu hakkında yapılan çalışmalarda artış
olduğu hdtde, İ ngiltere tarihi ve Osmanlı_İ ngiliz ilişkileri hakkında belirgin bir
ilgisizlik göze çarpmaktadır.2
odalannda ticaret sayesinde başlayaı münasebetler,
1774'te Osmanlı Devleti ile Rusya arasında imzalanan Küçük Kaynarca
Antlaşması'na kadar Osmanlrİ ngiliz ilişkileri ticari çerçevede yürümekteydi.
Bu antlaşmayla birlikte Rusya gibi gelişmekte olan bir gücün Karadeniz'de üs
kurma hakkını elde etmesi ve buradan Boğazlan geçerek Akdeniz'e inme
ihtimali İ ngilizleri endişelendirmişti. Çünkü Doğu Akdeniz'de yoğun ticari
faaliyetleri olan İ ngiltere, burada kendisine ciddi bir rakip istemiyordu.J
l798'de Napolyon'un Mrsır'a çıkması da İ ngiltere'yi rahatsz etti. Bu
tarihten itibaren İ ngilizler, bölgede muhtemel Rus tehdidinin yanında, bir de
Fransız tehdidiyle yiizleşmek zorunda kaldı. Böylece, dönemin İ ngiliz
Başbakanı Genç Pitt'ten Salisbury'ye uzanan bir süreçte, İ hgiltere'nin Osmanlı
Devleti ile ilgili siyaseti, Osmanlı Devleti'nin geleceğini düşiinmekten ziyade,
tamamen İ ngiliz çıkarlarına endeksli olarak, Osmanlı topraklannın
bütiinlüğünün korunmasr şeklinde belirlenmiştir. Bu çerçevede, 1878 yılına
kadar devam edecek İ ngiliz dış politikasının, Osmanlı Devleti ve mücavir
alanıyla ilgili sınnları belirlendi. Ruslann Osmanlı Devleti'nin aleyhine
genişlemesi, İ ngiltere'nin ticari ve siyasi menfaatlerine aykınydı ve
engellenmesi gerekiyordu. Fransızlarla ise, hem doğuda hem de batıda
mücadele edilmeliydi. Bu zaman zarfında, Yunan isyanında Yunanlarrn
l
Bu kavramı oluşturan eser için bk. (ortaylı 1983).
bu uzun ve önemli geçmiş hakkmda, Türk tarihçileri taİ afündan yapılmlş,
r cli l95l; Kurat 1958; Kütükoğlu I 1974; Kiiİ kçüoğlu 1978; Bağüş
yayımlanan baa çalışma| ar şun| ardr: (D€
' osrrıanlıingiliz ilişkileri liz€İinde,
1984).
r
Nitekim bu arıtlaşmadan soffa, l79o yılına ait bir ingitiz raporund4 osmanll topraklannın Rus kontrolüne
girmesi durumunda, Rusların ingilizlere osmarılıI ar kadal cömei davranmayacağı ve bu topraklaİ daki
ticaretle gelişen Rusya'nın donanmasinın muazzam büyuklüğe ulaşabileceğine dikkat çekilmeldedir (Bağış
l999: 48).
l43
Lord Palmersıon'un osmanlı Toprak Bütİ inlüğünü Koruma Siyaseıi
desteklenmesi gibi istisnai durumlar yaşansa bile, aşağda da görüleceği gibi, bu
bile İ ngiliz menfaatlerinin korunması temel noktasından hareketle olmuştu.
Şüphesiz osmanlı Devleti'nin bütiinlüğü siyaseti, ingiliz devlet
adamlannın tamammın katıldığı bir politika değildi. Ancak gelişmeler bu
siyasetin lehinde olanlann elini giiçtendiriyordu. Mesela. l833'te Osmanlılar ile
Ruslar arasında imzalanan Hünkir İ skelesi Antlaşması, I ngiltere'de, özellikle
Palmerston'da, bir traı.rna etkisi yapmış ve Rus düşmanllğını kemikleştirmiştir.
Yani, söz konusu siyaset, tam anlamıyla Palmerston'un dışişleri bakanı ve
başbakan olduğu dönemlerde (l8301865)a ifadesini bulmuştu. Söz konusu
dönemdeki siyasi gelişmelerin tam seyrinin bahsinin, bir makalenin hacmini
aşacağı açıktır. Bu sebepten, bu çalrşmada söz konusu dönemdeki siyasi
gelişmelerin a5mnt§rna girilmeksizin, Palmerston'un Osmanlı toprak
bütiinlüğünü koruma siyasetini etkileyen ve belirleyen olaylar, ana hatlanyla
onun olaylara yaklaşımr çerçevesinde ele alınacaktır.
Mısır isyanı: ilk Safhı
Emperyalizm ile milliyetçilik, 19. ynryıl, siyasi olaylannı açıklamada
kullanılan sihirli kavramlardır. Dönemin hadiselerini izü ederken bu iki
kavramı kullanmamak neredeyse imkinsızdır. 19. yiizyıl Avrupasını alt üst eden
milliyetçiliğin etkisiyle, 19. yilzyılın başında Osmanlı hdkimiyetindeki
Balkanlar da kaynamaya başlamıştı.s Her büyük devlet, gücü nispetinde
müdahale ederek buradaki durumdan faydalanmaya.çalışıyordu. l822'de patlak
veren Yunan isyanı da aynl amaca hizmet etti. I ngiltere, Rusya ve Fransa
bölgede nüfuz kazanmak için isyana müdahil oldular.
Yunan isyanı çıktığında Ruslar, Tuna deltasında yaşayan Osmanlı
tebaası Rumlar vasıtasıyla nüfuzunu Mora yanmadasına genişletmek istedi.
Önce Castlereagh, sonra da Canning, Ruslara engel olmak için, başlangıçta
Osmanh Devlİ ti'nin yanında yer almayı arzıılamışlar, fakat İ ngiliz
kamuoyunun, antik Yunan hayranhğ nedeniyle, Rum yanlısı bir tavır içinde
olması buna engel olmuş ve beş yıl sonra da Rumlar lehinde müdahale etmek
zorunda kahnmıştır. İ ngiltere, Rusya ve Fransa'nın Rumlara yardım aınacıyl,a
aralannda Temmuz l827'de imzıladıkları antlaşma, Navarin Baskını'nda
OsmanlıMısır donanmasının imhası ile neticelenmiş, bu da bir OsmanlıRus
Savaşı (l8281829)'na sebep olmuşfu. Savaşın sonucunda Yunanistan'ın
n
Palmerston'un D§işleri Bakanlığı, İ çişleri Bakanllğı ve Başbakanhğt şu dönemlerdedir: Dışişleri Bakanı
l83o1834, l8351E4l, l84Gl85l; içişleri Bakanı 18521855; Başbakan l8551858, l8591865.
' Baıkanıardaki bu harekğliliğin en önemli d,Ş aköru Rusya idi. Rusya'n,n büyük biİ giiç olarak ortaya
çıkması osmanlüAlİ upa ilişkilerini derinden etkitedi ve osmanhRus ilişkilerinde ingiltere, Fransa ve belli
bir
ölçüd€ Avusfuİ ya'y! ambulucu konumuna yerleştirdi (KaDat 2002| 49| ).
http:/ / sit€
. ebrary.conı/ lib/ gaz7
Doc?id=
!
009060 &ppg:504 adresinden temin edilrniştir.)
(Bu
makale
144
Türkiyat Araş nrmaları
bağımsızlığını kazanması, duygusal ve tarihi nedenlerden dolayı, Batı'da
memnuniyetle karşılandı (Webster I l951: 8384).
İ ngiltere'nin söz konusu isyan sırasındaki amacı, önemli ölçüde
kamuolunun baskısı nedeniyle, büyiik ve kendi kontroltlnde bir Yunanistan'ın
kurulmasıydı. Çiinkil Yunan bağımsızhğı görüşmelerinin yapıldığı dönemde
İ ngilizler, Rusya'ya set olabilmesi için, böyle bir fikri savunmuşlardı
(Temperley 1936: 59; Webster I | 95l: 260; Southgate: 1966: 57,22). Hatta
Palmerston, büyük ve güçlü bir Yunanistan'ın bu görevi düa iyi yapacağını
düşündüğünden, Yunan srnrnnın ArtoVolo hattına kadar uzatılmasını, Girit'in
dahi Yunanistan'a bağlanmasını ve Samos'un da muhtariyet kazanmasrnr
istiyordu (Anderson 1966: 76). Fakat yeni kurulacak devlet tizerinde
İ ngiltere'nin yanında, Rusya ve Fransa da söz hakkına sahipti ve bir Yunan kralı
seçme konusunda çıkmaza düşmüşlerdi. Palmerston ilk defa Dışişleri Bakanı
(18301834) olduğunda durum buydu. Onun yürilttüğü ve altı ay siiren
miizakerelerden sonra üç büyük güciin gaüntörlüğü altında Bavyera Krah'nın
oğlu otto, Yunanistan kralı olarak belirlendi (Webster l 1951: 270 Southgate
| 966: 23). Böylece Yunanistan, Balkanlarda osmanlı Devleti'nden bağımsızlık
kazanmak suretiyle kopan ilk toprak parçası oluyordu.
Yunan bağımsızlığıyla, I I . Mahmud ile Mısır Valisi Mehmed Ali Paşa
arasındaki siirtiişme de giin yüzüne çıku. Çünkiİ padişah, 1828_1829 osmanlı
Rus Savaşı'nda Mehmed Ali Paşa'nın, yeterince Osmanlı
Devleti'ni
desteklemediğini düşünüyordu. Osmanlı Devleti, Navarin'de donanmasınr
kaybettikten sonra, Rusya ile ykıcı bir savaşa girmişken, Mehmed Ali Paşa
sınırlı bir destek göndermenin haricinde, kendi donanma ve ordusunu
güçlendirmeye girişmişti. Nitekim Yunan meselesi kapandığında, Mehmed Ali
Paşa her bakımdan Osmanlı Devleti'nden düa güçlüydü (Webster I | 95| :274).
Bu sırada, Mehmed Ali Paşa'nın tanm reformlanndan bunalarak Filistin'e
kaçan fellahlann iadesi, problemin kıvılcımı oldu. Mehmed Ali Paşa'nın oğlu
İ brahim Paşa'nın söz konusu köylüleri geri almak için l831'de Filistin'e
saldırmasıyla, Mısır isyanı başladı. Aslında mesele hiline gelen köylülerden
ziyade, Mehmed Ali Paşa'nın Suriye'deki kereste ve ipek ticaıetini kontrol
altrna alma arzusu bu saldmdaki itici güçtti (Anderson 1966: 78).
Mısır isyanınrn ayrıntılan, yukanda da beliftildiği gibi, bu çalışmanın
konusu değildir. İ syan burada, Osmanlı Devleti'ne büyük güçlerin yardımı ve
Mısır'a müdahalesini getirmesi bağlamında önemlidir. Mehmed Ali Paşa'nın
ordularının oglu İ brüim Paşa kumandasında Kütahya'ya kadar ilerleyip
İ stanbul'u tehdit etmesiyle, büyiik güçler devreye girdi. Yunan isyanına yapılan
dış müdüalede olduğu gibi, yine büyük güçlerden İ ngiltere, Rusya ve Fransa
saiıneye çıktı. Ancak bu defa, Fransa gönülsüz de olsa, söz konusu giiçler
Osmanh Devleti'nin yanındaydı. Fakat her birinin kendisine göre bir planı
vardı.
Lord Palmerston'ım osmanh Toprak Büıünlüğünü Korıma Siyaseıi
145
Bu dönemde Rusya, Akdeniz'e inme konusunda ihtiraslı
olmasrna
rağmen, Osmanlı Devleti'nin henüz yıkılması taraftan değildi.
Bu sebepten,
Mehmed Ali Paşa'nın Osmanlı'ya salünp başarılı olması Rusya'yı
endişelendirmişti. Rusya'yı korkutan, hem İ stanbul'un Paşa'nın eline geçme
ihtimali, hem de Akdeniz'e inme hayallerini engelleyebilecek yeni ve güçlü bir
Doğulu devletin oluşınasıydı. Bütiin bu tehlikelerin hayata geçmemesi lçin
Rusya statiiko yanlısı bir tavır aldı (Temperley 1936: 58). Fakat lehine cereyan
edecek firsatlan kaçırmayacağı da açıktı.
ilk göreve geldiği bu
onun için Şark meselesi, ancak deniz giicüyle halledilebilecek,
Palmerston'un Dışişleri Bakanı olarak
dönemde
tamamen
Akdeniz temelli bir sorundu.6 İ ngiltere'nin ordusu kiiçüktii, ama güçlü ordulara
sahip Awsturya, Fransa ve Rusya ancak İ ngiliz donanmasının izin verdiği
ölçüde Kuzey Afrika ve Suriye kıyılanna çıkabilirdi. Palmerston dış siyasetinde
donanmaya o kadar önem atfediyordu ki nerede bir İ ngiliz vatandaşı tehlikeye
düşse İ ngiliz savaş gemileri oraya hareket etmeli ve İ ngiliz çıkarlan korunana
kadar orada kalmalıdır diyordu. Bu Palmerston'un "gambot diplomasisi" idi
(Lowe 1998: 49). Bu bağlamda Palmerston'a göre, Akdeniz'in doğusunda da
batısında da öncelikle kontrol edilmesi gereken güç, aynı zaırıanda bir deniz
gücü olan, Fransa idi. Fransa ile Mısr vilayetinin ilişkileri malumdu. Mehmed
Ali Paşa'nın reformlannda hep Fransız danışmanlar baş aktördü. Eğer bu ikili,
güçlerini birleştirirlerse Kuzey Afrika, Agadir'den İ skenderiye'ye; Doğu
Akdeniz'de ise Yafa'dan İ skenderun'a kadar bunlann kontrolüne girecekti.7
Mehmed Ali Paşa'nın İ stanbul'u ele geçirmesiyle Ege de kontrolden çıkacaktı.
Bunun sonucunda Osmanlı Devleti bağımsızlık ve bütiinlüğiinü kaybedecek,
böylece Hindistan yolu hem denizden hem de karadan tehlikeye düşecekti
(Temperley 1936l. 61621.E Bu ise, İ ngiliz ticareti açısından kesinlikle kabul
edilemezdi.
Rusya ile Fransa'nın İ ngiliz çıkarlan için arz edeceği tehlikenin
Ali Paşa'nm Osmanlı Devleti'ni tehdit eder hAle gelmesi,
Doğu'da t^ ze bir giç olarak onun yerini alma ihtimali, İ ngiltere açrsından
yanında, Mehmed
hatta
ciddiye ahnmasl gereken bir durumdu. Gelişen demiryolu taşımacıhğı Hindistan
yolu için önemli bir altematif teşkil ediyor, bu da yine Mısır'ı kaçınılmaz olarak
önemli kılıyordu (Bell 1966: 179). Mısır'ın önemine ve Mehmed Ali Paşa'nın
güciine rağmen, Kasım 1832'de Palmerston, lI . Mahmud'un Mehmed
Ali
u
m ilerin yaygınlaşmasüyla, Hindistan'a
Doğu Akdeniz'deki ingiliz ticareti gittikçe artmaktaydı. Buhaİ h g€
eski ye| kenli gemilerin rota§ı olan Ümit Bumu'na alternatif yollar bulıİ ıak gereknişti. Bu, ya süveyş_
Kzıldeniz rotast, ya da suriyeFımtBasra K6fezi yolları olabilirdi. ilkine Fransa'dan, ikincisine de
Rusya'dan engel çıkabilirdi, Fakat Mehmed Ali Paşs her iki altematife de set oluşturma potansiyeline sahipti
(setonwatson 1945: ı92).
7
zaten İ ngihere için Mı§r meselesi, yine bir ba§ka Fransız tehlikesi sonucunda, 1798'deki Napolyon'un
Mısr'a ç* masıyla başlam§tt. bk. (webster l l 95 l : 276).
' Mehmed Aıi Paşa'n Suriye'yi ele geçirmesinin ingiliere açüsndan sakmcalan hakkmda a} tca bk. (Lowe
1998: 44).
Türkiyat Araştırmalan
146
Paşa'dan düa iyi bir reformcu olduğunu düşündüğünden,g Osmanhlann
desteklenmesinden yanaydı. Çiinkü reform meselesinden de öte, Mehmed Ali
Paşa'nın planlannın kaçınılmaz olarak Osmanh Devleti'nin dağılmasına neden
olacağına inanıyordu (Southgate 1966: 62). Palmerston'un tercihini belirleyen
etken, İ stanbul kapısını İ ngiliz ç* arlanna uygun olarak, kimin daha iyi
koruyacağıyla alakahydı. Bununla kastettiği de, gerçekte Hindistan yolunun
korunmasıydı. Çilnkü 19. ynzyılda İ ngiltere İ mparatorluğu demek Hindistan
demekti. İ mparatorluğu savunmak demek, Hindistan yolunu sawnmak demekti.
Hindistan'a giden her yol hayati öneme sahipti. Bunun da ötesinde,
Uzakdoğu'daki ticari çıkarların kontrol edilmesi dahi, Hindistan sayesinde
mümkün oluyordu (Southgate 1966: 153). Bu sebepten, Palmerston'un I I .
Mahmud'u daha iyi bir reformcu kabul etmesi, onun idaresindeki Osmanh
Devleti'nin, Hindistan yolunu İ ngiliz menfaatlerine uyacak bir şekilde, daha iyi
koruyacağına dair inancından kaynaklanıyordu.
Mehmed Ali Paşa'nın oğlu İ brahim Paşa, Osmanh ordusunu mağlup
edip Kütahya'ya, dolayısıyla. İ stanbul'a dayanınca, 3 Kasım l832'de I I .
Mahmud, asi paşasına karşı İ ngiltere'den yardım istedi. Ancak Palmerston,
İ stanbul'daki Büyükelçisi Stratford Canning'in de ısrarlı talebine rağmen, bir
filo göndermeyi reddetti ve Fransa ile ortak şekilde silaiıh arabuluculuk
yapmanm yollannı aradı. Bundan sonuç çıkmaynca İ ngiliz Dışişleri Bakanı
§uUt lllj'te sadece diplomatik destek verilmesini kararlaştırdılo ve Osmanlı
Devleti'ne bu karar ancak 7 Mart l833'te bildirildi. Palmerston'un Padişü'ın
talebi üzerine donanma gönderememesinin iki sebebi vardı: İ ngiliz kamuolu
henüz Rusya ile çatışmaya hazır değildi, ki donanma İ stanbul'a gönderildiğinde
bu kaçınılmazdı. Diğer ve daha önemli sebep, İ ngiliz donanması Belçika ve
Portekiz açıklannda meşguldü (Temperley | 936:. 6364; SetonWatson 1945:
l75; Webster I 1951: 278; Anderson | 966: 79). Aslında Palmerston, söz konusu
isyaııın bütiin Avrupa için arz ettiği tehlikenin farkındaydı, fakat hükümeti
alışılmışın dışında tepkisiz kalmıştı (Lowe 1998:. 44). Buna rağmen Mayıs
l833'te, gerekiğinde İ stanbul'a yardım edebilmesi için, Fransızlarla beraber,
geçti.
Çanakkale açıklarında beklemek üzere bir filo gönderilmişti. Ancak çok
idi.
Boğaziçi'nde
Çünkü Şubattan itibaren bir Rus filosu zaten
İ ngiltere'den cevap beklenirken
Devleti'ne yarüm teklif etmişti. Çar
Ocak l833'te Rusya,
I . Nikola
Osmanh
(l8251855), Osmanlı
etken
'ingiltere'de osmanlı Devleti'nin reform yapnra kapa§itesine dair olümlu kanaatin oluşmasındaki baş
ista;buı Büyükelçisi stratford Canning'dir. onun ingiltere'deki muadili de Palmerston'dur (cecil 1927: 148).
canning'in bu dönemde osmanlı Devleti'ndeki nüfuzıı ve itibarı hakkında bk. (cevdet Paşa I l99l: 39; Lane
Poole l999:81).
l0
r mese de, Palmerston'un zihninde ne yapacağı netleşmişti. Mıs[ 'ın osmanlı
tsu sırada, in] kantar el v€
bağlannı gevşetmesine ve suriye'yi ele geçirmesine izin verilmemeliydi, ingiliz Dışişleri'nin birinci önceliği,
Pala'nın Hindistan yolunun kontrolünü ele geçirmesini engellemekli. Bu plan icra edilirken, osmanlı Devleti
de Avrupalı uzmanla. .ezaretinde modemleŞtirilecek ve ingiliz subaylann yardımıyla da ofdu ve donanma
ll
cğitiıecekti (B€
l966: l8l).
Lord Palmerston'un osmanh Toprak Bütiinlüğünü Koruma Siyaseıi
| 4,1
Devleti'nin yıkılışınn yakın olduğuna inanıyor, fakat Mehmed Ali Paşa isyanı
s€
b ebiyl€ de, Osmanhnn yıkrlmasını istemiyordu. Çünkü bunun Avrupa'da
ciddi karışıklıklara neden olacağını tahmin edebildiği gibi, güneyinde Mısır
paşasl gibi, emellerine set çekebilecek, giiçlü bir komşu da istemiyordu. İ şte bu
şartlar altında Rus Dışişleri Bakanı Nesselrode'un talimatıyla İ stanbul
Büyfüelçisi Butenev, padişahın talep etmesi durumunda Rus filosunun
İ stanbul'a gelebileceğini bildirdi (Anderson 1966: 808l). Çaresiz kalan I I .
Mahmud, can düşmanının bu teklifini 2 Şubat l833'te kabul etti. Şubat sonunda
bir Rus filosu İ stanbul önlerine demirlediğinde, mesele İ ngiltere ve Fransa için
daha endişe verici bir h6[ almıştı (Temperley 1936: 65). Şüphesiz bu teklifin
kabut edilmesinde İ ngiltere'nin Yunan isyanı slrasında takındığı tavnn da etkisi
vardı. Bu tavır ister istemez Osmanlılan Rusya'ya yönlendirmişti (LanePoole
l999: 80). Denize düşen, yılana sanlmrştr.
Palmerston'un buna tepkisi gecikmedi. Mehmed Ali Paşa'yı, Fransa ile
beraber I skenderiye'yi bloke etmekle tehdit etti. Fransa, Rusya'ya karşıydı,
fakat daha rahat nüfuz edebilmek için Mısır'ın bağımsızlığını tercih ederdi. Bu
ise Palmerston'un kesinlikle karşı olduğu bir durumdu. Büyük devletler
arasındaki açmızl I I . Mahmud'un verdiği tavizler aştı. 5 Mayıs l833'te
imza| anan Kütahya Antlaşmasıyla Mrsrr, Tarsus ve Suriye vilayetleri Mehmed
Ali Paşa'ya, Adana da oğlu İ brahim Paşa'ya bırakıldı. Böylece, İ ngiltere
açısından, Fransa'nın Mısrr'r bağımsız yapma amaclna engel olunmuş ve
Rusya'nın da İ stanbul'da bulunma sebebi geçersiz kılınmıştı. Bunun maliyeti
Adana, Suriye ve Tarsus'un kaybedilmesiydi. İ leride Osmanlı Devleti
tarafından geri alınıp alınamayacağı da meçhuldü (Temperley l936: 65).
Rusya, İ stanbul'a gelmesinin karşılığını 8 Temmuz l833'te imzalanan
Hiink6r İ skelesi Antlaşması ile aldı. Buna göre, Rusya ile Osmantı Devleti
arasında ittifak ve banş sağlaruyor ve Rusya Mehmed Ali Paşa'nın tekrar
saldırması durumunda yardım vaat ediyordu. Antlaşmaya eklenen bir gizli
madde, savaş durumunda Osmanlı Devleti'ni Boğazlan kapatmakla yükümlü
kılıyordu. Bu durum Rusya'ya hayati bir fayda sağlayacak (Temperley 1936:
7071) ve Karadeniz'i tehlikeli durumlarda düşman güçlerden uzak tutacaktı.
Palmerston'a göre, bu antlaşmayla sağlanan Boğazlann savaş sırasında
kapatılması şartr, zaten eski bir durumdu ve Padişah Ruslan davet etrneden
onlar Boğaz'dan geçemezlerdi. Yani Rusya yeni bir şey elde etmemişti. Fakat
endişe ettiği nokta başka gizli maddelerdi. Buradan yola çıkılarak daha tehlikeli
uzlaşmalann sağlanabileceği Palmerston'un en büyük korkusuydu. Rusya'nın
nüfuzunu artrrarak Osmanlı Devleti'ni parçalayacağına inanıyordu. Bu
sebepten, antlaşmanın tasdik edilmesini engellemeye çalıştı. Fakat beyhude bir
çabaydı bu (Temperley 1936:7172; webster I 1951: 306; Anderson 1966: 86).
Ruslann Boğaz'a girmesi ve antlaşmanrn engellenmesi için hiçbir şey
yapllamamlştl ve bunun İ ngiltere'deki etkisi büyilktü. Hünkir İ skelesi
l48
Tü r k
iyat Araş ı ırma l arı
Antlaşmasl, İ ngilizlerin Ruslara yaklaşımında gerçek bir döniim noktası olmuş
ve Ruslara karşı keskin bir düşmanlık oluşturmuştu (Temperley 1936: 74;
Bailey 2006: 199). Aslında Yakın Doğu'da İ ngilizRus gerginliği olağan bir
durumdu. Fakat son olaylar ve Hünkör İ skelesi Antlaşması'nın da etkisiyle, Rus
otokasisi ve muhafazakArhğı da, İ ngiliz radikal ve liberalleri arasrnda,
Rusya'ya karşı düşmanlığı körüklemek için kullanılmaya başlanmıştı. Söz
konusu antlaşmanın Ruslar tarafından Osmanlı Devleti'ni yıkmak için
kullanılacağ İ ngiliz basınnda siirekli işleniyordu. Aynca Rusya'ya karşı
duyulan düşmanlık Mehmed Ali Paşa'ya da yönlendirilmişti. Çünkii Ruslann
İ stanbul'a gelmesine o sebep olmuştu (Anderson 1966: 8687).
Palmerston'a göre Htlnkar İ skelesi Antlaşması, muhakkak benzeri
nitelikte, daha genel bir antlaşma ile birleştirilerek geçersiz kılınmalıydı (Bailey
2006: 231). Öyleyse söz konusu antlaşma, Osmanlı Devleti'nin bağımsızlığını
beş büyilk güç tarafindan garanti eden ve Mehmed Ali Paşa'yı da, Mısır'da
ailesine daimi hüktimranlık veren bir tavizle, Suriye'den çıkaracak yeni bir
düzenlemeyle tadil edilmeliydi. Mehmed Ali Paşa, elbette gönüllü olarak
Suriye'den çıkmayacaktı. Fakat beş büyilk guç, olmazsa İ ngiltere, Fransa ve
Aıusturya, o da olmazsa İ ngiltere ile Fransa'nrn çık demesi durumunda
çıkacaktı, çıkmak zorunda kalacaktı (Bell 1966: 296). Böylece Palmerston, bu
tarihten itibaren Boğazlan uluslararası statüye kavuşfurana kadar, tavizsiz, hafia
neredeyse takntılı bir şekilde Osmanlı Devleti'nin yanında yer alacaktır.
Palmerston Hünkör İ skelesi Antlaşması'nı engelleyememiş, fakat
krizde ne yapacağına dair karannı netleştirmişti. 1 1 Temmuz l833'te
bir
benzer
Avam Kamarası'nda yaptığl konuşmayla, gelecek bir nesil boyunca devam
edecek İ ngiliz siyasetini de belirlemiş oluyordu. Kararlılıkla şöyle demişti
palmerston:
"Osmanlı Devleti'nin bağımsızlığı, Avnıpa banşı ve İ ngiliz
menfaatleri için son derece önemlidir. Rusların Osmanlı Devleti'ni ele
geçirmesi, bu ülkenin Hristiyanlaşmasına vesile olacak olsa bile bu fayda,
Osmanlı'nın dağılmasının Avrupa'da sebep olacağı olumsuz sonuçlarla
dengelenecektir. Bu sebepten bana göre, [ İ ngiliz] hükümeti Rusya'nın
Osmanlı Devleti'ni paylaşmak için yaphğı bütiin teşebbüslere karşl
koymalıdır. Eğer gerekirse, Mrsrr paşasrnın, padişahın herhangi bir
toprağını elinden almasını engellemeyi de vazife olarak görmemiz
gerekir. Osmanh Devleti'nin bütilnlüğü ve bağımsızlığı Avnıpa'daki
sükünetin, özgilrlüğün ve güç dengesinin korunması için gereklidir."
(Southgate 1966: 65)
Büyük devletler için, ister memnun, ister gayrimemnun, Mısır meselesi
stikünete kaıuşmuştu. Fakat I I . Mahmud, Mehmed Ali Paşa'ya mağlup olmayı
aşağılayıcı bulmuştu. İ ntikam almak için firsat kollamaya başladı. Bu amaçla
Lord Palmersıon'un osmanlı Toprak Büıünlüğünü Koruma Siyaseıi
| 49
Padişah, Namık Paşa'yı Ağustos 1834'te Londra'ya göndererek, Mehmed Ali
Paşa'ya karşı İ ngilizlerin fiili desteğini almak istedi. Görüşmede Palmerston
Namık Paşa'ya ilgi göstermiş, reformlara devam edilmesi tavsiyesinde
bulunmuş, fakat Mehmed Ali Paşa meselesinde bir şey yapabilmek için çok geç
olduğunu söylemiştir. Ona göre yapılabilecek en iyi şey onun ölmesini
beklemekti (Webster I l95l: 341). Çünkti Palmerston, reformlara çok önem
veriyordu ve bunlann yapılabilmesi için de Osmanlı Devleti'nin kargaşadan
uzak tutulması gerekiyordu. Ruslar da, farklı bakış açısndan, Osmanlrnn
savaşmasml istemiyordu. Mehmed Ali Paşa'ya karşı yapılacak bir savaş, ya
Osmanh Devleti'ni daha güçlendirip Rus tahakkümünden kurtaracak ya da
Boğazlara Mehmed Ali Paşa'nın yerleşmesini sağlayacaktı. Bu ise Osmanh
iizeinde de facto bir himaye oluşturduğunu düşiinen Rusya'nın hiç işine
gelmiyordu. Bu sebepten, Ruslar da mevcut dunımun korunmasından
yanaydılar (Anderson 1966: 8990).
Mahmud'un Mehmed Ali Paşa'ya
saldrrmasını engellemedeki ortak tavırlan bu iki ülkenin anlaştıklan anlamrnda
yorumlanmamalıdır. Bilakis, Palmerston'un Rusya'ya kaışı olan güvensizliği,
Kasım l835'te Osmanlı Devleti'ni korumak amacıyla Rusya'ya karşı
Fransızlara yaptığı ittifak teklifinde de bir kez daha kendini belli etmişti. Ancak
bu teklif, Fransa'nrn reddi ve İ ngiliz kabinesindeki kayısızlık nedeniyle
sonuçsuz kaldı. Hilbuki, l8331838 yıllan arasında Rus donanmasında
İ ngiltere
ile
Rusya'nrn,
II.
kaydedilen gelişme, İ ngiltere açısından gerçekten tedirginliği aşacak bolııttaydı.
Bunu da göz önünde bulundurarak Palmerston'un doğrudan Rusya ile çatışma
niyeti yoktu. Fakat hem Rusya'ya hem de Mehmed Ali Paşa'ya karşı Osmanlı
Devleti'ni reformlarla güçlendirme fikri, gün geçtikçe güçleniyordu. Palmerston
katiyen idari anlamda bir değişiklik düşünmüyordu. Amacı silahlı kuwetleri
canlandrmak, iktisadi ve idari mekanizmayı güçlendirrnekti (Anderson 1966:
9192). Ancak bu şekilde Osmanlı Devleti'nin direncinin artınlabileceğine ve
ayakta kalacağına inanıyordu.
Palmerston'un Mehmed Ali Paşa'ya karşı düşmanlığı, Ruslara kaşı
hissettiğinden geri değildi. 1838'deki düşüncesine göre, biraz da mübalağalı bir
ifadeyle, Mehmed Ali Paşa Mısır halkrnı fakir ve zengin olarak ikiye bölmüştii.
Zenginleri tek başına Mehmed Ali Paşa'nın kendisi temsil ediyordu, geri
kalanını da fakir bırakmıştı (Webster I 195| :275). İ şte bu Mehmed Ali Paşa'ya
karşı siyasi ve askeri olarak bir şey yapılamamıştı ama ticaıi olarak bir darbe
vurulabilir, zenginliği elinden alınabilirdi. Osmanh Devleti'ndeki tekellerden en
fazla faydalanan Mısır'dı. Paşa, bu yolla gittikçe palazlanıyordu. Kaynaiları
kesilirse, buradan ıurulabilirdi. Nitekim 1838 Balta Limanı Antlaşması böyle
bir etki yaptı.ll Bu antlaşma iki amaca hizmet edecekti: Birincisi, hedeflendiği
ll Bu darbe aynl zamanda Rusya'ya da vurulmuştu.
Çilnkü bir rapoİ a göre lngilizlerin Ruslardan aldığı mallar,
bu antlaşınanın 8etirdiği avantajlafla, osmanlı Devleti'ndcn de temin edilebilirdi. Bunun iki tar.flı faydası
Türkiyal Araş tırmal ar ı
l50
gibi, Mehmed Ali Paşa'nın mal gücünİ ın önemli bir kısmını teşkil eden tekelleri
ortadan kaldırarak Pışa'yı zayıflatacak ve Doğu Akdeniz'deki İ ngiliz ticaretinin
önündeki en büyiik engel ortadan kalkacaktı.l2 İ kincisi, İ ngiliz hükümeti ve
kamuoyu nezdinde Osmanh Devleti lehine bir hava oluşfuracak ve bu amacr
güden Reşid Paşa'nın da işini kolaylaştıracaktı (Webster I I 1951: 553).13
Nitekim tekellerin kaldınlması Mehmed Ali Paşa'yı gerçekten zor duruma
düşürdü. Asi Paşa, Osmanlı Devleti'ne karşr durabilmek için beslediği çok
sayıdaki askerin masrafını karşılayamadı ve mali zorluğa düştii (Cevdet Paşa I
1991: 7). Bu ticaret antlaşması ıynı zamanda eski devletçi Osmanh
ekonomisinin liberal ekonomiye geçişinin de taahhüdüydü (Karpat 2002: 491).
Bunun en bariz göstergesi, geleneksel olarak ihracı yasak olan hububat gibi
iiriinlerin ihracına izin verilmesiydi (Kütiikoğlu I 1974:109). Bu çok önemli bir
tavizdi. Kim ne derse desin, Balta Limanı Antlaşmasl Ponsonby'ın bir
diplomatik zafariydi. Fakat Padişah da durumdan memnundu, çünkü Rus
desteğinin yanında, artık İ ngilizleri de arkasına almışh (Southgate 1966: 121).
Mehmed
Ali Paşa'ya karşı gönülsiiz de olsa İ ngiltere'nin yanında olan
ve her tilrlü zorluğu çıkaran Fransa, Balta Limanı Antlaşması'na başlangıçta
Mehmed Ali Paşa'yı zlylflatacağı gerekçesiyle olumlu bakmadı. Ancak 25
Kasım l838'de kendisine de aynı şartlarda bir ticari antlaşma bahşedilince
tereddütleri ortadan kalktı. Rusya ise, bu antlaşmayı İ ngiltere'nin Osmanlı
Devleti'nde kendisininkine benzer bir nüfuz elde etme çabası olarak algıladı.
Fakat Mısır'ın bağımsızlığnı kazanması düa kötii olacalı:tı. Bu sebepten,
Mrsrr'r zayrflatacak bu diizenlemeye ses çıkarmamayı yeğledi (Kütiikoğlu I
l974: ll5117).
Palmerston'un, Mısır isyanının ilk saflıasında, Belçika ve Portekiz'de
meşgul oldukları için, İ ngiltere'nin lehine müdüalelerde bulunamadığı
yukanda belirtilmişti. Fakat bunun haricinde, 18351839 yılları arasında
Osmanlı Devleti ile ilgili planlannda tam başanlı olamadığı birçok konu oldu.
Mesela, İ ngiliz nüfuzunu artıracak ve Rusya'nınkini azaltacak Osmanlı
reformlannrn yüriitiilebilmesine çok az katkı sağlayabildi; Mehmed Ali Paşa'yı
durduramadı; yeri geldiğinde karşı koymak, yeri geldiğinde de uzlaşabilmek
için Rusya'ya karşı yeterince sert olamadı; Londra'yı Avnıpa diplomasisinin
merkezi yapma ve Hiinkdr İ skelesi Antlaşmasını tadil etme çabalarında da bir
sonuca ulaşamadı (Webster I I l95l: 525526). Bu başansızlığa rağmen
Palmerston, reformlann yürütiilmesinin yanmda, Osmanlı Devleti'nin
olacaktı: Ticari olarak Ruslaf zayıflatılacak, osmaıılılar giiçlendirileciki. Böyle bir ticari antlaşmayü elde
etmek istanbul'daki İ ngiliz Büyiikelçisi Ponsonbyln d&t yllınl aldt (webster I I t95l: 548).
" Tekeııerin kaıkmasının Mehmed Ali Paşa'ya zaİ ar vereceği düşitncesi hakkında ayrıca bk. (setonwatson
1945| l95; Anderson l966: 93; Kütilkoğlu I 1974: l00).
t]
Reşid Paşa, Rusya il€ yapılacak biı savaşta yalnüz kalmamaya özen gösteriyoıdu. Bunu sağlayabi| eceği en
muhtemel ülke de lngi| tere idi. Çünkii Reşid Paşa'nın ingilizler nezdinde itiban } ,iiksekti (cevdet Paşa I t99li
24).
Lord Palmerston'un osmanlı Toprak Büıünlüğünü Koruma Siyaseti
l5l
kurtuluşunun ancak, öncelikli olarak güçlü bir donanma oluştulmasıyla
mümkiin olacağını düşilnüyordu. Ona göre, bunu başaıabilmek için de İ ngiltere,
birkaç denizci subayı Osmanlı donanmasına göndermeli ve Padişah da
önyargılanndan annarak donanmasında bu işten anlayan Rum denizcileri de
istihdam etmeliydi (Webster I I l95l: 547).
Palmerston, ne I I . Mahmud'un ne de Mehmed A[ i Paşa'nın mevcut
durumdan mernnun olmadıklannm farkındaydı. Fakat İ ngiltere'nin menfaatleri
daha öncelikliydi. Ona göre, Hindistan yoluna bağımsız bir Arap krallığı yerine,
Osmanlı Devleti sahip olmalıydı. Bunu sağlamak için de İ ngiltere Padişah'ın
ordusunu, donanmasrnı ve mali işlerini yeniden diizenlemesine yardrm
etmeliydi. Osmanh Devleti reformlannı tamamlayana kadar da Mehmed Ali
Paşa ile savaşmamalıydı. Osmanlıdan gelen ittifak teklifleri sonucunda
Palmerston, bu doğultuda Padişah'ı uyaımış ve bütiln gayretini reformlara
harcamasınr tavsiye etmişti (Bailey 2006: 215). Mısır paşasının da aynı konuda
dikkati çekilmeliydi. Bunun için, Mehmed Ali Paşa'nın yanhş bir fike
kapılmasını engellemek amacıyla, Mısır'daki İ ngiliz temsilcisi Albay
Campbell'a, hiikümetinin sadece Osmanh Devleti'nin dağılmasmı engellemeye
çalışmadığını, herhangi bir paıçasının kopmasına da kaışı olduğunu ve bunu
Mehmed Ali Paşa'ya açıkça söylemesi bildirilmişti (SetonWatson 1945: l78;
Bailey 2006: 231). Görevi bu olan Campbell, Mehmed Ali Paşa ile yakın ilişki
kurmuş ve maksadı aşarak onun üdesindeki bir hilafetin, hem Osmanlı Devleti
hem de İ ran'ı Rus boyunduruğundan kurtaracağına dair şahsi fikrini Londra'ya
bildirmişti. Bundan hiç meınnun olmayan Ponsonby, Palmerston'u ikna ederek
Campbell'ı geri çağırtmş ve Aralık l839'da onun yerine Rus karşıtlığıyla
bilinen Albay Hodges'ın atanmasını sağlamıştı (SetonWatson 1945: 196197).
İ ngiltere'nin Osmanlı Devleti'nin yardım ve ittifak taleplerini geri
çevirmesi ve isyana müdahale etmemesi eleştiri konusu da olmuştu. Meselenin
çözümünden çok sonra Palmerston, Alusturya Şansölyesi Mettemich'in
İ ngiltere'nin müdahale etmesi durumunda böyle bir sonınun yaşaırmayacağına
dair sözleri iizerine yaptığı bir yorumda, Avusfurya Şansölyesine hak vermekle
birlikte, bunun kesinlikle kendi hatası olmadığmı, kabineyi ikna etmek için her
şeyi yapüğlnı, ama başansız olduğunu söyledi. 1840 yılında ise, daha da ileri
giderek, İ ngiltere tarihi bolunca dışişlerinde hiçbir zaman Grey kabinesinin
yaptığı kadar büyük bir hata yapılmadığını iddia etti (Webster I l95l:283284).
Belli ki, Doğu Akdeniz'deki İ ngiliz çıkaılarının ne ölçüde tehdit altında olduğu
yeterince anlaşılamamlştı.
Palmerston'un Mısır meselesiyle ilgilenmek için çok imkAnı olmadı. En
azından 1837 yılına kadar asked olarak yapabileceği çok şey yoktu. l839'da
Hfüümdar ve Paşa'sı tekıar kapışınca, önceki yıllann tecrübesiyle, daha başanh
bir şekilde müdüale edebildi (Webster I 1951: 548). Geçen zaman, Doğu
sorunu ile ilgili Palmerston'a çok şey öğretİ nişti.
l52
Türkiyat Araş l ırma I ar
ı
Mısır İ syanı: İ kinci SaI ha
Palmerston, I I . Mahmud ile Mehmed Ali Paşa arasında uzun soluklu bir
barışın olmayacağının bilincindeydi. Çünkü her iki taraf da Suriye'de asker
bulunduruyordu ve mevcut durumdan tatmin olmamışlardı, Mehmed Ali Paşa,
bütiin planlarını İ ngiltere'nin bozduğunu düşünüyordu. Eğer İ ngiltere kendi
tarafında olsaydı, her şeyi başarabilirdi. Ama onun müalefetine rağmen bir
hareköta girişmesi de söz konusu olamazdı. Eğer İ ngiltere kendisini desteklese
başka kimseye ihtiyacı yoktu, bütiin dünyayı bile karşısına alabilirdi (Temperley
1936: 9091). İ ngiltere'den yüz bulamamasma rağmen, Mayrs 1838'de Mehmed
Ali Paşa bütiin cesaretini toplayarak bağımsızlığını ilan etmek istediğini
açıkladı.I a Daha önce çeşitli vesilelerle zaten uyarılmıştı, fakat Paşİ 'yı
vazgeçirme teşebbüsleri sonuçsuz kalınca Palmerston açıkça onu tehdit etti.
Eğer Mehmed Ali Paşa bağımsızlığını ilan eder ve bu durum Osmanlı Devleti
ile silahlı bir çauşmaya dönüşürse. İ ngiltere hiç tereddüt etmeden büttin gücüyl€
I I . Mahmud'un yanında yer alacak ve devletin dağılmasına izin vermeyecekti
(Temperley 1936:921' SetonWatson 1945: 1971981, Southgate 1966: l22).
Mehmed Ali Paşa zaten en çok İ ngiltere'den çekiniyordu. Palmerston'un bu
tavrı üzerine geri adım atrnak zorunda kaldı.
Palmerston, Mısır paşasına hiç iyi gözle bakmıyordu, fakat İ stanbul'da
Rusları görmektense şüphesiz Mehmed Ali Paşa'yı görmeyi tercih ederdi. Mısır
isyanında, gerekmesi durumunda, pekili Mehmed Ali Paşa'ya da yardım
edebilirdi. Fakat bu, İ ngiliz çıkarlarıyla uyuşmuyordu. Osmanlı Devleti bu
dönemde oldukça zayıftı, heniiz ilga edilen Yeniçerilerin yerini alacak güçlü bir
ordu dahi oluşturulamamıştı. Yani İ ngiltere açısından yönlendirilmesi daha
kolaydı. Fakat Mehmed Ali Paşa yaptığı reformlarla güçlenmişti. Aynca
Suriye'ye yerleşmiş olması nedeniyle, Rusya ile ittifak yapması durumunda
Hindistan yolu da tehlikeye düşecekti. Doğu Akdeniz'de siirekli büyüyen İ ngiliz
ticareti açısından Fırat yolunun değeri de oldukça fazlaydı ve Mehmed Ali Paşa
Paşa'nın askerleri Halep'te olduğu sürece İ ngiliz ticareti bundan olumsuz
etkilenecekti (Temperley 1936: 9394). Kısacası Osmanlı Devleti'nin yaşaması,
her açıdan İ ngiltere'nin lehineydi ve yaşatılmalıydı. Onun için Palmerston,
Osmanh Devleti'ni beş büyük gücün ortak himayesinde on yıl barış içinde
tutabilir ve bu siire zarfında da onun iç işlerini yoluna koymasına yardımcı
olabilirlerse, hatırı sayılır bir güç olmaması için hiçbir sebep olmadığını
düşiinüyordu. Osmanlı Devleti hakkında çöktiiğü, takatsiz bir vücut veya ölü bir
beden olduğuna dair söylenen sözleri ise, tamamıyla boş laf olarak
değerlendiriyordu (SetonWatson l945: l95196; Bell 1966: 29l).
14
Mehmed
Aıi
Paşa'nln bağımsızlığa karar vermesindeki önemli s€
b eplerden
biri de Balta
Limanı
Antlaşmasüyla Müsıİ tekelleİ inin kaldırılmasü ve bu yolla zaafa uğrayacağını anlamaslydl (southgate 1966:
12l).
Lord Palmerston'un osmqnlı ToPrak Büıünlüğünü Korama Siyaseti
153
Palmerston, Osmanlı Devleti'nin sükunet içinde reformlan yürütmesini
Mümud maddi ve manevi kayplarının telafisinin peşindeydi.
Padişah savaş istiyordu, ancak bunda İ ngiliz Büyükelçisi Ponsonby'ın da
küçümsenemeyecek katklsı vardı. Büyükelçi Padişü'ı, hiç sevmediği Mehmed
Ali Paşa ve Ruslara karşı siirekli kışkırtıyordu. Bunun farkında olan I . Nikola,
Mettemich'den, ilişkileri iyi olan İ ngiliz hükümeti nezdinde teşebbüse geçerek
Ponsonby'ın görevden alınmasına aracılık etmesini istemiş, fakat Mettemich
bunu ciddiye almamıştı (SetonWatson 1945: 195, l97). İ şte bu şartlar altında,
1838 yılının sonunda Reşid Paşa, daha sonra da Nuri Paşa Londra'ya giderek
İ ngilizlerle bir taslak savunma anlaşması üzerinde çahşmışlardı. Padişah'ın
amacı Mehmed Ali Paşa'ya karşı girişeceği bir saldında İ ngiltere'nin askeri
isteyedursun, I I .
desteğini almaktı. Fakat bu antlaşma taslağı asi valiye karşı saldınyı
snırladığından, ittifak görüşmeleri kesildi. Çünkii Nuri Paşa'ya göre, herhangi
bir ittifak antlaşması, eğer Mehmed Ali Paşa'nın imhasını içermiyorsa,
yapılmasrnm da hiçbir anlamı yoktu (Temperley | 936: 9899; SetonWatson
1945: 196). Görüşmelerden bir netice çıkmaması üzerine, Avnıpalıların, ama
özellikle İ ngilizlerin çok hoşuna gidecek, bazı reformlan kapsayan Gülhine
Hattı Şerifi 3 Kasım l839'da ilan edildi. Amaç, Asi Paşa'ya karşı Avrupa'nın
desteğini almak ve kayıpları telafi etmekti (Davison 2003: l22, l73).
Palmerston'un Mısır isyanının ilk saftıası sonucunda İ ngiliz çıkarlannın
tam korunamadığını ve bu durumun değiştirilmesi gerektiğini düşündüğü
yukanda belirtilmişti. Osmanlı Devleti'ne sakin olma telkinlerinde bulunan
Palmerston sürekli, mümkiin olduğunca az patrt| ya sebep olacak bir
müdahalenin firsatını kolluyordu. Durumda değişiklik arayışları için yapılan
görüşmelerde, Rusya'nın Mehmed Ali Paşa'ya dost olmadığını ve ona karşı güç
kullanılmasına onay verebileceğini anladı. Fransa, mecbur bırakılmadıkça
kesinlikle böyle bir onaya yanaşmayacaktl. Pragmatik Palmerston taraf
değiştirdi ve Rusya'ya yanaşh (Temperley 1936: 97). Artık müdahaleye uygun
anın gelmesi kollanacaktı. Fakat Rusya'nın İ stanbul'da sahip olduğu avantajdan
nasıl vazgeçirileceği meçhuldü, Çünkii o da Mehmed Ali Paşa'ya, İ stanbul'daki
nüfuzu zarar görmesin diye müdahale edilmesi düşüncesindeydi.
Bu arada Mısır'ın Osmanlr Devleti'ne ödemesi gereken yıllık vergide
bir aksama olunca, zaten firsat kollayan taraflar bu bahaneyle tekrar savaşa
tutuştu. Başlangıçta taraflar baş başaydı. İ syanın itk aşamasındaki senaryo
tekrarlandı ve Osmanlı ordusu Nizip'tel5 yine yenildi ve Osmanh donanmasr da
kaçarak İ skenderiye'ye demirledi. Bunun iizerine, sonraki gelişmelere seyirci
kalamayacak beş büyiik devlet (ingiltere, Fransa, Rusya, AWsfurya ve Prusya),
bir araya Belerek 27 28 Temmuz 1839'da taraflara bir nota gönderdi ve
|5
Bu savaş Fransız basınında coşku ile karşülanmış vo ingiltere ile onun koruduğu osmanlı Devleti'ne karşı
bir Fransız zaferi olarak kutlaİ mrştır ve bu zaferin kazanımlarının geniş| etilmesi beklenmiştiİ (Bell 1966:
298\ ,
l54
Türkiyat Araş t ırma
ları
kendilerine danışmadan başka bir hareköt yapılmaması istendi (Temperley
1936: 108; Anderson 1966:96).16 Bu aşamada Palmerston'un Rusya'ya olan
güvensizliği, yakınlaşmaya rağmen devam ediyordu. Bu sebepten Ponsonby'a
18 Temmuz l839'da, Rusya'nın bir bahaneyle Boğaz'a girmesi durumunda,
İ ngiliz filosunu Çanakkale'den geçirme talimatını verdi (Anderson 1966: 96).
Ruslar zor durumda yakalanmıştı ve Hünkir İ skelesi Antlaşması'na dayanarak
yardım edecek hAlleri de yoktu. Böylece, yapılan görüşmeler sonucunda,
Boğazlann statiisünün değişmemesi şartıyla, büyük güçlerle birlikte hareket
edeceği taahhüdünde bulundu. Fransızlar ise, Mehmed Ali Paşa'nın silah
zoruyla Suriye'den çıkanlmasna kesinlikle muhalif olduğunu bildirdi.
Fransa'nın bu tavnna karşı, 5 Ocak 1840'da İ ngiltere Fransa'ya, Rusya ile
Mehmed Ali Paşa'nrn sadece Mısır ile sınırlandınlması konusunda anlaştıklannı
ve Avusturya ile Prusya'nın da kendilerini desteklediğini söyledi. Bu arada
Fransa'da hiikümet değişmiş ve Soult yerine Thiers kabineyi oluşturmuştu.
Fakat uzlaşmaz tavırda bir değişiklik olmadığı gibi, Fransızlar alternatif bir plan
da sunmuyorlardı (Anderson 1966: 98100). Fransızlar, zorunlu müttefikti.
Olaylan kendi istedikleri doğrultuda değiştiremediklerinden, onlar için
çözümsüzliik, en iyi çözümdü.
15 Temmuz l840'da dört büyük güç Londra'da, Palmerston'un etkisi
alında, Boğazların kapatılması ve Mehmed Ali Paşa'ya, daha ileriye gitmemesi
karşılığında Mısır ile birlikte Suriye'nin irsi hükiimranlığını teklif etıne
konusunda anlaştılar (Lowe 1998: 45). Eğer Paşa bu teklife uymazsa, Suriye de
elinden gidecekti. Nitekim Mehmed Ali Paşa bu teklifi kabul etmeyince
çatışmalar tekrar başladı. İ ngiliz destekli Osmanh birlikleri ve filosu Mehmed
Ali Paşa'yı dize getirdi. Bu askeri sonuçtan ziyade, Palmerston'un l840'ta diğer
büyiik güçlere karşı kazandığı diplomatik zafer çok önemliydi.l7 Şartlan, İ ngiliz
çıkar| anna hizmet edecek aşamaya getirmek için zorlamıştı. İ ngiliz dışişleri
bakanları arasında, George Canning hariç tutulursa, buna benzer bir zıfer
kazanan yoktu. Palmerston bunu başanrken sadece Avrupa'da değil, kendi
ülkesinde de yılnız kalmıştı (Webster I I 1951: 595). Palmerston Londra'y
diplomasinin merkezi yapttğı için başanh oldu. Aynca, Avusturya ve Rusya'yı
kendi tarafına çekmişti. Fransa da onlan takip etmek zorunda kaldı. Kuıduğu bu
yakın ilişki ağı, büyük güçlerin Osmanlı Devleti'nin bütiinlük ve
bağımsızlığının korunmasr konusunda, birlik olmalanyla sonuçlandı (Webster I I
195l:622).
Çar I . Nikola, Mehmed Ali Paşa'ya karşı İ ngiltere ile birlikte hareket
etmek isterken, saminiydi. Çünkii Paşa'nm yenilmesi aynı zamanda Fransa'nrn
'u Bütiin bü} ük güçleİ ortak nota veİ mişlerdi, ancak gerçek an| amda uyıışma sadece ingiltoe ile Fmnsa
a.asındaydı (cecil 1927: l5l).
17
Palne.ston'un 183,| 1839 yıllan arası izlediği siya§etin taçlandınlmastydı bu mutabakat. söz konusu
yıllarda banşı korumuş, salaşı ertelemiş ve Bablali'de in8iltere'yi birinci devlet konumuna yiik§eltmişti
(Bailey 2006: 238239).
Lord Palmerston'un oŞmanlı Toprak Büıünlüğünü Koruma Siyaseıi
l55
mağlubiyeti demekti. Fransızlar ise, Çar'ın nefret ettiği her tiirlü devrimciliğin
temsilcisiydiler. Bu sebepten I . Nikola, hazır İ ngiltere ile yakınlaşma
sağlanmışken, bir taşla iki kuş vurmak amacıyla, Fransa'nın gelecek yıllardaki
"dewim savaşlan"na karşı, onlarla ittifak yapmak istiyordu. Aralık 1840'ta bu
niyetini İ ngiliztere bildirdi. Palmerston da Çar'ın bu samimiyetine alııen
kaşılık verdi. Fakat bu iki ülkenin muhtemel bir tehlikeye karşı ittifak
yapmalarına bir engel vardı: İ ngiliz parlamentosu. Denge tehdit altında olmadığı
sürece Parlamento, ihtimallere dayanan ittifaklara geleneksel olarak, George
Canning'in "müd6hale etmeme" prensibi çerçevesinde, onay vermiyordu. Yani
bağlayıcı ittifaklan ancak Parlamento yapabilirdi. Bu gerçek, ittifak teklifinin
sonuçsuz kalmasına neden oldu (Temperley 1936: 251253').
13 Haziran lS4l'de İ ngiltere, Fransa, Rusya, A!.ıısturya ve Prusya
Mısır ile Boğazlar konusunda, nihayet resmi mutabakata ulaşıldı. 15
Temmuz 1840 antlaşmasının Boğazlar krsmr aynen korundu. Buna göre
Padişah, zaten geleneksel bir kural olan, harp esnasında savaş gemilerinin
Boğazlardan geçmesine izin vermeyeceğini taahhüt ediyordu. Böylece İ ngiltere,
Boğazlardan geçişi büyük güçlerin kontrolüne alarak 1833'te Rusya'nın elde
etmiş olduğu nispi üstünlüğü kırmıştı (Anderson 1966: 106). Bu kriz,
Fransa'nın l830'da Cezayir'i işgal etmesinden sonıa, Mrsr'ın himayesini de
üstlenmesi ve Rusya'nrn da İ stanbul'a yerleşerek, İ ngiltere'ye bunlara karşı
savaşmaktan başka çözüm bırakmayan bir netice ile de sonlanabilirdi. Fakat
Palmerston'un dış politikadaki meziyetleri sebebiyle, sınırh bir askeri harekötla
ve Rusya'nrn da katılımı sağlanarak Avrupa banşı korunmuş oldu (Lowe 1998:
45). Tabii ki, İ ngiltere'nin öncelikleri ve çıkarları doğrulfusunda.
arasrnda,
Bu arada I . Nikola, daha önce aldığı ret cevaplannr umursamadan ve
her seferinde yeni bir ümitle, Osmanlı Devleti ile ilgili neredeyse her
problemde, İ ngiltere'ye başıurarak bir ittifak koparma araısundan
vazgeçmiyordu. Nitekim 1844'te aniden Londra'yı ziyaret etmeye karar verdi
ve bu ziyaretinde neredeyse her yetkiliyle göriişerek, onlar üzerinde etkileyici
bir intiba bırakü. Sonunda Çar, umduğu ittifakı elde edemese de İ ngilizlerle,
Osmanlı Devleti'nin mümkün olduğunca yaşatılması ve bunun mümkün
olmamasr durumunda da, bir araya gelerek ne yapılabileceği konusunda, fikir
alışverişi yapılması konusunda anlaştı. Başbakan Aberdeen, prensip olarak
bunlan kabul etmesine rağmen, Çar'ın Osmanlı Devleti'nin parçalanmak iizere
olduğuna dair ana fikrine katılmamıştı (Temperley 1936: 254256). Başta
Palmerston olmak iizere, İ ngilizler kaçınılmaz sonun henüz gelmediğini
düşünüyorlar, hatta reformlarda başarılı olunursa, çöküşün gündemden dahi
kalkacağına inanıyorlardı.
Palmerston l846'da tekrar dışişleri bakanı olunca Osmanlı
Devleti'ndeki reformlan desteklemeye devam etti. Bu arada alışılmışın aksine,
Rusya ile ilişkileri dostane idi, Fakat 1848'de Rusya'nın desteğinden yine
156
Türkiyat Araş tırma
l arı
şüphelenmeye başladı. Onlann her zamanki gibi, Boğazlan ele geçirme hedefi
güffiklerinden ve bunu sağlamak amacıyla Osmanlı Devleti ile gizli bir
anlaşmanın peşinde olduklanndan endişeleniyordu. Fakat Reşid Paşa
Palmerston'a böyle bir anlaşmanrn olmadığına dair teminat verdi (Temperley
1936: 257 258). Bu, Osmanlı Devleti'nde en güvendikleri adamın teminatt
demekti.
Yakın Doğu'da olaylar nispeten yatışmlşken, Avrupa kaynamaya
başladı. Anayasal talepler, paılamento reformlan bir anda Avrupa'yı
kanştlrmiştt. l848'de çıkan ayaklanmalar Avrupa'yı kasıp kaıururken
Palmerston, kallara bir anayasa kabul ederek taçlannı kurtarma tavsiyelerinde
bulunuyordu. Bunun tek istisnası Osmanlı Devleti idi. Stratford Canning'e de
söylediği gibi, Osmanh hükümdarının tebaasıyla hükümranlığını paylaşması söz
konusu dahi olamazdı (Temperley 1936: 258). Ona göre Osmanlı Devleti'nin
anayasal değil, askeri ve mali reformlara ihtiyacı vardı (Bailey 2006:207).
Çünkü tecrübeyle sabitti ki, parlamento ile muhatap olmak, her zaman kişilerle
muhatap olmaktan daha zordu. İ ngiltere, Osmanlı Devleti'ndeki menfaatlerini
koruyabilmek için daha kolay yol olan kişilerle muhatap olmaya devam
etmeliydi. Nitekim bu görüş haleflerini de etkiledi ve sonraki gelişmeler,
İ ngilizlerin hiçbir zımal Osmanh Devleti'nde anayasal hareketleri
deİ teklemedigini, en azından başanlr olmasını istemediğini,l8 ortaya koydu.
Avnıpa'daki l848 ayaklanmaları sonrasrnda 1849'da çok sayıda
Polonyalı ve Macar siyasi mülteci Osmanlı Devleti'ne sığmmıştı. Ruslar
Polonyalılann, Avushırya da Macarlann iadesini istiyordu. Bu reddedilince 17
Eylül 1849'da bu iki ülke resmi ilişkileri durdurduklannı açıkladılar. Bunun
üzerine, özgürlükçü hareketleri zaten destekleyen ve mültecilerin iadesine sıcak
bakmayan İ ngiltere ile Fransa, donanmalannı Çanakkale açıklanna göndererek
Padişah'a, gerektiğinde kendilerini çağırabileceğini bildirdiler. Böylece,
özellikle Palmerston'un desteğiyle bu kiz, çıktığı hrzla sona erdi (Anderson
1966: 1l3).'9 Şunu belirtmekte fayda vardır ki, mülteciler meselesinde İ ngiliz
kamuoyu da, hiç olmadığı kadar tek bir ağızdan, Osmanlı Devletini destekledi
(Temperley | 936: 267). Ayrıca Büyük Devletler bu mülteciler meselesinden
sonra Osmanlr Devleti'ni Rusya'ya karşı daha fazla destekler oldular (Cevdet
Paşa I 199l: l2).
13
Mesela l9o8'de tI . Meşrutiyet'in ilanından sonra ingilteİ e, yeni rejimi destektediğini resmen açıklamış olsa
m ediği hakkDda bk. (soy 2004: 102103).
bile, gizliden gizliye bu tecrübenin başanll olmasınl ist€
|9
Burada, Palmerston'un, Avusturya ile Rusya'ntn mültecilerin iadesinde ısrarınün bir savaş isteği anlamma
geleceğine dair açık tehdidinin, söz konıısıı ulkelerin geri adrm atmasına neden olduğu göz aI dl edilmemelidi..
bk. (schmidt 1924: 3l5 [ Bu makale http:/ / linksjstor.or9sici?sici= 00323195% 28l92406% 2939 % 3A2%
3c3o8% 3ABFP"/ o3E2.o.co% 3B2N adresinden temin edilmiştir] ; cecil 1927: l80). ingilrere Büyükelçisi
canning'in multeciler meselesindeki olumlu yaklaşımı hakkında aynca bk. (LanePoole 1999: l l3120).
Lord Palmerslon'un Osmanlı Toprak Büünlüğijnü Korama Siyqseli
l57
Krrım Savaşı
Kınm Savaşı öncesi İ ngiliz iç siyaseti ve Avrupa kaynamaktaydı.
İ ngiltere'de iç çekişmeler, Fransa'nrn hil6 bir cumhuriyet mi, yoksa krallık mı
olunacağına karar verilememesi, Avusturya'da 1848 olaylannın yaralarının
sanlamamasr ve Rusya'da da, Dostoyevski'yi Sibirya'ya siirgüne gönderecek
kadar sansür ve kiiltiirel baskılann zirvede olduğu bir siyasi atmosfer hikimdi.
Bu
durumlar, devletlerin aralanndaki
ilişkiyi de etkileyecek bol,ııtta bir
gerginlik oluşturmuştu.
Bu karmaşada, Avrupa'da kartlann yeniden dağıtılabilmesi için bir
sebep gerekliydi ve Osmanh topraklannda yaşanan bir mesele bunun bahanesi
oldu. Kudüs ve Beltiillahim'deki kutsal yerlerin korunması hakkında Ortodoks
ve Katolikler arasında çıkan anlaşmazlık, Rusya ile Fransa arasrnda sıkıntrya
sebep oldu.2o Osmanlı Devleti, iç işleri olmasına rağmen, bir Fransa'ya, bir
Rusya'ya tavizler vererek gerilimi atlatmaya çalışıyordu. Bu anlaşmazlığın
çıkmasından, savaşın patlak vermesine kadar geçen süre zarfi için, birçok şey
söylenebilir. Fakat şu açıktır ki, kutsal topraklardaki himaye meselesi, Kınm
Savaşı'nın barutu değil, sadece kıvılcımıydı (SetonWatson 1945: 301304).
Esas amaç şartlan kendi lehlerine çevirecek gelişmeleri zorlamaktı.
Kırım Savaşı arifesinde ve savaş başladığında Palmerston İ çişleri
Bakanıydı. Bu sebepten savaş öncesi gelişmelere tam nüfuz ettiği söylenemez.
Fakat savaş, özellikle İ ngiltere açısından, tamamen onun endişeleri
doğultusunda yapılmıştır. Bu endişeler ise, Rusların Karadeniz'deki varlığının
mümkiinse sonlandınlmasr ve böylece Boğazlardaki tehdidinin ortadan
kaldırılması idi.
Palmerston'un osmanlı toprak bütünlüğü siyasetinin temel hedefi
Rusya olduğu ve Krrım Savaşı da Osmanlı çıkarlanndan ziyade Rusya'yı
durdurmak amacıyla yapıldığı için, burada Rusya'nın Osmanlı siyaseti hatkında
bir not düşmek gerekir. l829'dan sonra Çaı I . Nikola, Osmanlı Devleti'ni
parçalayıp, büyük güçler arasında tehlikeli bir mücadeleye neden olmaktansa,
onu yavaş yavaş ölüme terk edip bu arada nüfuzunu artırma yolunu tercih
etmişti. Edime (1829) ve Hünkir İ skelesi (1833) Antlaşmalan bu hedefi
güdüyordu. Bu sırada Rusya ile Avusturya arasındaki Miinchengratz (1833)
Antlaşması ile bu ülkeler miimkün olduğu kadar Osmanlı toprak bütiinlüğünü
korumaya, ancak bunun sağlanamaması durumunda da birlikte hareket etmeye
karar vermişlerdi. Çar bu hedefi doğrultusunda İ ngiltere'yi de kazanmak
istiyordu. Yukanda da bahsedildiği gibi, l844'te doğru zamanın geldiğini
düşündü. Haziran 1844'te Londra'yı ziyaretinde Başbakan Peel (l8411846) ve
Antlaşmasl'na istinaden bir hak elde
'o Rusya'nrn, osmanlı ortodokslan l\ zİ I inde 1'l't4 Küçiık Kaynarca
etmediği, bunun Ruslann antlaşırıa metnini Fransrcaya çevirip Avrupa kamü] o} ,ıına sunarken bir hile yaparak
oldubitti ile böyle bir intiba oluşturdüları hakkmda bk. (Davison 2003: 6198).
l58
Türkiyal Araşnrmaları
Dışişleri Bakanı Aberdeen (l8411846) ile görüşmesinde Awsturya ile
anlaşılan şartlann aynısmda mutabık kahndı (SetonWatson 1945: 304).
Osmanlı Devleti'ni yıkmak için bir şey yapmayacaklardı. Ama düştiiğiinde de,
cesedin başına birlikte oturacaklardı.
Avusturya ve İ ngiltere ile anlaşmış olan I . Nikola, şahsi dostu olarak
gördüğü Lord Aberdeen başbakan (18521855) olunca, artık Osmanlı Devleti'ni
paylaşma zamanrnm geldiğini düşündü. Rusya'daki İ ngiliz Büyükelçisi Sir
Hamilton Seymour ile 9 Ocak 1853'teki görüşmesinde, kollarında bir "ölen ayı"
olduğunu ve gerekli tedbirler alınmazsa, büyük bir fırsatın kaçırılmış
olacağından bahsetti (Temperley 1936: 272; SetonWatson 1945: 305; Cevdet
Paşa I I 1991:99100).2' Çar'ın bu teklifini Dışişleri Bakanı Lord John Russel
(l8521855) cevapladı ve böyle bir teşebbüsün Padişah'a sadakatsizlik
olacağını düşündüğünü söyledi, ayrıca Avrupa'da ciddi karışıklığa meydan
vereceğini ileri sürerek bu yaklaşımı reddetti. Bununla beraber, İ stanbul
üzerindeki bütün iddialanndan vazgeçmeye ve Rusya'ya haber vermeden
herhangi bir düzenlemeye gitmeyeceklerini taahhüt etmeye hazır olduklarını
ifade etti. Çar bunun üzerine derhil, amacınln paylaşma teklif etmek değil, iki
ülkenin Yakın Doğu'daki çıkarlan ile ilgili fikir alışverişinde bulunmak
olduğunu söyledi. Bu gelişme de gösteriyordu ki iki ülke arasında hareket
noktasında farklılık vaıdı. Rusya, Osmanlı Devleti'nin yıkılmak iizere olduğunu
düşünüyordu. İ ngiltere ise, h6li reformlann başarılı olacağına dair kanaatini
koruyordu (SetonWatson l 945 : 306307).22
Kutsal yerler meselesi Avrupa'da gerginliği tırmandınrken, çözüm için
görüşme hafiği, sonuç üretmese de, yoğunlaşmıştı. Osmanh Devleti'ne
görüşmeye gelenlerden biri de Rus Menşikov'du. Meseleye bir çözüm üretmek
için İ stanbul'a gelmesine rağmen kibirli, aşağılayıcı ve uzlaşmaz tutumu
neredeyse Osmanlı Devleti'ni savaşa girmeye zorluyor ve peş peşe kabul
edilmesi imkinsız notalar veriyordu. 4 Mayıs 1853'te, İ ngiltere'nin
arabuluculuğuyla orta yolu bulan bir protokol imzalanmasına ragmen,23
Ruslann niyetlerinin kutsal topraklar meselesini çözmek olmadığı açıktı.
Stratford Canning, protokolün imzalanmasının bir faydası olmadığını gördükten
sonra üç giin bekledi ve Rus tarafında olumlu bir gelişme görmeyince
Padişah'a, acil durumda Akdeniz'deki filoya hazır olma talimat verme
yetkisine sahip olduğunu bildirdi. Bundan alınan cesaretle Ruslann verdiği nota
reddedildi. Bunun üzerine Ruslar 7 Temmuzda Prut'u geçti. Bu arada zaten
Adı geçen eserlerde, Temperley, I . Nikola'nın osmanlı Devleti'ni "ölen ayi' olarak tavsif ettiğini
yazmasına rağmen, setonwatson ile Cevdet Paşa'da bu ibare "hasta adam" şeklinde geçmektedir.
'' Seymour ile Çar'ın görüşmesi ve buna Russe| 'ln olumsuz yaklaşı hakktnda ayrıca bk. (Anderson 1966:
''
l l81t9).
2r
Kutsal yerleıle ilgili meselenin çözülmesinde Stratford Canning'in izlediği siyasetin rolü önemlidir. bk.
(LanePoole 1999: l34)
Lord Pqlmerston'un osmanlı Toprak Büıünlüğünü Korumq Saaseti
l59
Fransrz ve İ ngiliz filolanna Çanakkale'ye hareket emri verilmişti (Seton
Watson 1945: 30831 1).
Burada savaşın gelişimine değinilmeyecektir. Ancak savaşln
çıkmasında iki ihmalden bahsedilmektedir. Başbakan Lord Aberdeen, savaş
çıkması durumunda İ ngiltere'nin savaşan taraf olmayacağı hakkında, kabine
arkadaşlarını Osmanlı Devleti'ni uyarmalan konusunda ikna etmede yeterince
etkili olamamıştır. İ çişleri Bakanı Lord Palmerston (l852t855) ile Lord John
Russel da Çar'ı, savaş çıkması durumunda Osmanh Devleti'nin yanında yer
alacakları uyansrnda, yeterince güç[ ü olamamışlardır (SetonWatson 1945:
313). Fakat ne denilirse denilsin, Ruslann Osmanh tebaası Ortodoksların
himayesini talep etmesi İ ngilizler tarafından kesinlikle kabul edilebilir
bulunmamlştı. Çünkü bu açıkça Osmanh Devleti'nin iç işlerine müdahaleyi
kolaylaştıracaktı. Böyle bir müdahale ise, İ ngilizlere göre, Osmanh bağımsızlrğr
için Htink6r İ skelesi Antlaşması'nın, zamanrnda arz ett| Ei tehlikeden daha
vahim bir durumdu (Anderson l966: 122).24 Nitekim Rusya'nın amacı hakkında
iyi niyete sahip olan Aberdeen'in hayalden uyanmasına da, Rus Dışişleri Bakanı
Nesselrode'un 1 Ağustos l853'te Osmanlı Ortodokslanyla ilgili yaphğı
açıklama neden oldu. Buna göre Nesselrode, Osmanlı Devleti'nin, Rusya'nın
dindaşları, yani Ortodokslar hakkındaki kaygısını dikkate almak zorunda
olduğunu ileri sürüyordu (Lowe 1998: 55). Ne olursa olsun, bu bir ülkenin
başka bir ülke tebaası hakkında müdahale hakkının tanınma arzusuydu ki, hiçbir
hukuka uymadığı gibi, düpedüz iç işlerine müdahaleydi.
Bu gelişmeler olduğu sırada İ ngiltere'deki hava şöyleydi: Palmerston ve
Russel, Rusya'nın Osmanh Devleti'nin Avrupa topraklannda gizli emelleri
olduğundan da endişeliydiler. Ruslar ilk bahanede Memleketeyn'e girmişlerdi
zaten. Aberdeen ve Clarendon ise, Çar'ın iyi niyetli olduğuna inanıyorlar ve
bunun ötesinde Osmanhlann Balkanlardaki Hristiyanlara muamelesinden
şikiyetçiydiler (Lowe 1998: 53). Nitekim Aberdeen, tam savaşln arifesinde
Osmanh Devleti hakkında şu yorumu yapıyordu:
"Tehlikenin yaklaştığı bu dönemde, Babıdli'ye verdiğimiz bu
ve
etkili teminatlar büyük bir ihtimalle savaşa sebep olacaktır. Bu
çabuk
barbarlar bizden nefret ederler ve Hristiyan dünyasının diğer güçleriyle
bizi karşı karşıya getirmek için bu fırsat kullanmaktan meınnun
olacaklardır. Belki onlara moral destek vermemiz ve mevcudiyetlerini
sağlamak için çaba göstermemiz gerekebilir, fakat Türkler için silaha
sanlmanrn bizim için en büytik zarar o| acağını da görmemiz gerekir."
(SetonWatson l945: 3l3)
Russel ise, Rusya'nın Osmanlı Devleti'ni açıkça yıkmak amacında
olduğunu ileri sürerek, Palmerston ile birlikte buna kaışı konulması amacıyla,
girme ihtimali hak* ,nda bk, (Lowe 1998: 54).
'a osmanlı ortodokslannln Rus himayesine
Türkiyat Araştınnaları
160
Fransa
ve Awsturya ile Rusya'ya karşı ittifak
yapılması gerektiğini
savunuyordu (SetonWatson 1945: 3l4). Bu meselede bir adım daha ileride olan
ise Stratford Caıning idi. Sultan I . Abdülmecid banş yanlısı olmasına rağmen,
müfrit Rus düşmanı büyükelçi, Rus tehdidinin sona erdirilmesinin ya şimdi ya
da hiçbir zaman olmayacağını düşündüğünden, Padişü'ı savaşa kışkrtmıştı
((SetonWatson 1945: 317).
İ ngiltere'de savaş karşıtlan
ve
taraftarlan arasında amansız bir
mücadele verilirken, içeride oy verme hakkıyla ilgili parlamento reformlan
yüzünden Palmerston l5 Arahk l853'te istifa ederek, hükimete büyük bir darbe
vurdu. İ stifa öncesinde, savaş çığlıklan atıp, oy hakkının genişletilmesine engel
olduğuna dair ithamlara da marıız kalmıştl. Helbuki Palmerston, Aberdeen'e
karşı sürekli Osmanlı Devleti'nin Rusya'ya karşı savunulmasr gerektiğinde ısrar
etmiştir. Ona göre mümkünse bu miizakerelerle olmahydı, eğer bir netice
alınamıyorsa silaha başıurulmahydı. Türk fanatizmiyle ilgili anlahlanlar bir
masaldan ibaretti ve ne Yunanlar ne de Sırplar bağımsız bir devlet oluşturmak
için yeterli kapasiteye sahiptiler. Bu bağlamda Osmanlı Devleti'nin az veya çok
yeniden inşası, yani sınırlannın yeniden belirlenmesi, esasen Rusya'ya t6bi
olması anlamına gelecekti. (SetonWatson l945: 320).
Rusya'nrn sının ihlal etmesi sonucunda, Osrnanlı Devleti ile savaş fiilen
başlamış olsa bile, büyük güçler Rusya'yı durdurmak amacıyla, aralannda
görüşüyorlar ve notalar yayımlıyorlardı. Ancak bunlann hiçbir etkisi
olmuyordu. Aslında hiç kimse savaş taraftan değildi, ama bunu zorluyorlardı.
Herkes diplomatik üstiinltik kazanmak amacıyla, ordu ve donanmalarını ileri
sürüyordu. Bu ise, geri dönülmez noktaya doğru bir adım daha atılması
anlamına geliyordu gerçekte (Anderson 1966: l25). Dönüm noktası 30 Kasımda
Rusların Sinop'u basması oldu. Bu saldırı İ ngilizler tarafından kendilerine karşı
bir meydan okuma olarak değerlendirildi. Çünkü İ ngiliz ve Fransrz filosu
İ stanbul'da iken ciiret edilmişti buna (LanePoole | 999: 161162). Zaten Rus
aleyhtan olan İ ngiliz kamuolunda bu saldın çok haince bulunmuş ve nitekim 4
Ocak l854'te İ ngiliz ve Fransız filoları Karadeniz'e girmişterdir. 12 Mart
l854'te ise, İ ngiltere ile Fransa Osmanlr topraklarını korumak üzere bir
savunma antlaşması yaptılar. 28 Martta da resmen Rusya'ya savaş ilan ettiler
(Anderson l966: 13013 l).25
Temmuz 1854'te savaşın sona erdirilmesi için büyük güçlerin iizerinde
miizakere ettikleri dört nokta vardı. Bunlar, Rusya'nın, Sırbistan ve
Memleketeyn üzerindeki haklanndan vazgeçmesi; Tuna'da serbest denizcilik
haktrnrn tanlnması; Avrupa'daki güç dengesi yaranna 1841 Boğaz| ar
Sözleşmesi'nin gözden geçirilmesi ve Ruslann Osmaılı Ortodoks tebaasl
üzerinde hak iddia etmekten vazgeçmesi konulan idi. İ ngilizlerin ise, tek bir
'5
sinop baskünlnın dönüm nokta9 olduğu hakkkında aynca bk. (Taylof l97t: 58; Lowe 1998: 56).
Lord Palmerston'un Osmanlı Toprak Bültjnlüğünü Koruma Siyaseli
l6l
ıımacl vardl; Karadeniz'deki Rus üstiinlüğünü tamamen sona erdirmek
(Anderson 1966: 134| 35). Fakat bu amaçlann hiçbirine ulaşılamadı. Öyle
göriinüyordu ki sorunu kalem değil, kılıç çözecekti. Savaşa devam edildi.
Savaş devam ederken, 2 Mart l855'te Çar I . Nikola öldü ve onun yerine
tahta daha ılımh olan I I . Aleksandr (18551881) geçti. Bu durum savaşr sona
erdirmek için müzakerelerin de hzlanmasına yol açtı. Nisan 1855 boyunca
yapılan görüşmelerde Boğazlann statilsü ve Karadeniz'de bulundurulacak filo
konusunda bir anlaşma sağlanamayınca, müzakereler neticesiz kaldı. Bu arada
Şubat l855'te Palmerston başbakan olmuştu. Parlamentoda Rusya ile anlaşma
yapılmasına dair göriişler belirtilince Başbakan, 4 Haziron l855'te şu
konuşmayı yapü:
"Rusya'nın Osmanh Devleti'ni paylaşma niyeti öğlen giineşi gibi
açıktır. Biz bunu engellemek için çarpışıyoruz. Savaşrn amacı budur. ...
Eğer Ruslar. Balt* 'tan Akdeniz'e kadar bütiin cesametleriyle
yerleşirlerse, İ ngiliz çıkarlan ve ticarğti bundan zarar görür." (Seton
Watson 1945: 340)
Görüntirde Osmanlı Devleti için savaşılıyordu, ancak esas hedef
İ ngiltere'nin menfaatlerinin sawnulmasıydı.
Artık savaşı sona erdirecek görüşmelerin yapılmaya başlandığında
Palmerston, Karadeniz'de verilecek herhangi bir tavize karşı tamamen
hoşgörüsüzdü. Hedefe ulaşılmahydı. Bu savaşa, Padişah ve Müslüman tebaasını
korumak için değil, Ruslan Osmanlı Devleti'nden uzak tutrnak için girdiklerini
vurguluyordu (Seton_Watson | 945: 346). Bu kadar kesin konuşabilmesinin
nedeni İ ngiliz kamuoyunun arkasında olmasıydı. Yoksa Karadeniz'in
tarafsızlaştınlmasından _ne Fransa ne Awsturya ne de Rusya memnun olurdu
(Temperley l936: l0).26 Banş için belirleyici adım 14 Kasım l855'te Fransa ile
Awsturya'nın banş şartlannda anlaşarak bunu Rusya'ya bir ültimatom şeklinde
bildirilmesinin kararlaştınlmasıyla atıldl. Şartlar üzerinde 5 Aralıkta İ ngiliz
Fransız mutabakatı da sağlandı. Karadeniz'de hiç kimsenin donanma
bulundurmayacağı belirtilirken ve Osmanlı tebaası Hristiyanlar hakkmda yeni
diizenlemeler yapılırken, Osmanlı Devleti'ne hiç danışılmamıştı (Anderson
1966: 13914O). Mesela Karadeniz'de donanma bulundurmama Osmanlı
Devleti'nin lehine değildi. Çünkii bu dönemde Karadeniz'deki Osmanlı
donanmasr, Rus donanmasrna kıyasla, daha güçlüydü (Temperley 1932: 525).27
Banş antlaşmasının hazırlıklan yapılırken 18 Şubat 1856'da Osmanlı
Devleti'nde I slahat Fermanı ilan edildi. Bundaki amaç, zaten savaş
X(Bu
makale hftp:/ / ıinksjstor.orgsici?sici= ı 47469130/ 02819380/ 02960/ .3Al% 3c
l % 3ABsDFcTo/ o3E2.o.coo/ o
3820 adİ esinden temin edilmişıiİ .)
" üBu makale http,/ ııinksjsıor,orglsci?sci= oo22_28016/ 028| 932| 2% 294% 3A4o/ o3c523o/ o3{ TToPol% 3B2.o,
co% 3B2_z adresinden temin edilmiştir.)
162
Türkiyaı Araşnrmaları
sebeplerinden biri olan ve Avnıpa devletleri nezdinde sürekli bir sorun olarak
masaya konulan gayrimüslimlerin haklan meselesine, vatandaşlann eşit
olduğunu bildirerek çözüm getirmek v€ böylece Avrupa kamuoyunun desteğini
almaktı. Fakat ne Müslümanlar ne de gayrimüslimler bundan memnun ka[ dı.
Stratford Canning'in öteden beri Hristiyan tebaayı kazanıp İ ngiltere lehine
kullanma niyeti bilinmekteydi. Bu fermanın ilanına da ön ayak olmuştu.28 Bütün
bunların etkisiyle, Müslüman tebaa arasında İ ngilizlere gösterilen yakınlıkta
belirgin azalma görüldü (Cevdet Paşa I l99l: 6870).
Nihayet taraflar savaşa son vermek ve uzlaşmak için Paris'te bir araya
geldiler. Palmerston, savaşl sonuçlandırmak için planlanan Paris Konferansı'nı
tamamen osmanh Devleti'nin toprak bütünlüğü ve bağlmszhğını koruma
siyaseti çerçevesinde şekillendirdi (Temperley | 938: 2I 2\ . Amacı Osmanlı
bütünlüğünün garantisini Rusya'nın üdesinden çıkararak bütün büyük güçlerin
teminah altina almaktı (Temperley 1932: 523). Konferans 25 Şubat l856'da
açıldı ve bir aydan fazla sürerek 30 Mart l856'da Paris Antlaşması'nın
imzalanmasıyla sonuçlandı. Temel meseleler Osmanlı Devleti'nin bütünlüğü,
Osmanlı'da yapılacak reformlar, Boğazlar, Karadeniz'deki askeri durum ile
Memleketeyn'in statüsü idi. Görüşmelerde İ ngiltere'nin esas hedefi, Rusya'yı
stratejik olarak her açıdan zayıflatmaktı. Hatta Kafkaslarda Rusya'ya karşı bir
tampon devlet kurma düşüncesi dahi vardı ki, destek bulamadlğı için hayata
geçirilemedi (Anderson | 966: l4l).29 Burada antlaşma şartlarının ayrıntısına
girilmeyecektir. Ancak Avrupa açısından net sonucu şudur: Rusya'nın
İ stanbul'a ilerleyişi durdurularak kontrol altına alınmış ve Osmanh Devleti'ne,
bugünden bakılarak, reformlarını sühnet altında yürütebilmesi için yirmi yılhk
bir süre kazandınlmıştür (SetonWatson l945: 352).30 Palmerston'un, yukanda
bahsedilen, Osmanlı Devleti'ne banş içinde bir on yıl yaşatılmasına dair sözleri
hatırlanacaktır. Osmanlı Devleti'nin 1876 darbesine kadar başardıkları, daha
ayrınhlı bir incelemeye muhtaç olmakla birlikte, ortadadır. En azından güçlü ve
iyi teçhiz edilmiş bir donanma ve ordu kurulduğu bilinir. Mesela l8771878
OsmanlıRus Savaşı'na girildiğinde Osmanlı ordusunun daha iyi donahldığı
ortak kanaattir. Fakat l876'da Abdülaziz'in tahttan indirilerek, hili tartışma
konusu olan ölümü ve onu tahttan indiren kliğin uzantılarının devleti Rusya ile
savaşa sokması ile bu dönemde yaşanan travmanın I I . Abdülhamid'e etkisi, bu
yirmi yılda kazanılanlara önemli bir darbe vurmuştur.
ı'
Bu fermanda, stratford Canning'in kaleminin izlerini her satürda görmek mümkündiir (LanePoole 1999:
l94),
'9 Kafkaslann Ru§ya'dan koparülarak hjo olmazsa bağlmsız olmasınü ingiltere kadar osmanll Devleti de
arzuluyordu (Cevdet Paşa l l99| i 90). Ali PaP'nın Paris Konferansı'nda buna uymayan yaklaşımı için bk.
(Cevdet Paşa I
l99I : loGl0l).
'o Antıaşma, osmanlıRus ilişkilerindeki sorunu üç yönlü olarak'çözdü': osmanlılar gönüllü
n iz
Hristiyanlarla ilgili reform yapacaklanna §öz ve.diler; Karad€
bağımsızI aştıflldı (Taylor l97l: 8485).
olarak
tarafslzlaştftldl ve Memleketeyn Rusya'dan
Lord Palmersıon'un osmanh Toprak Bütünıüğünü Koruma Siyaseti
l63
Bu
antlaşma sonucunda İ ngiltere'nin fiili bir toprak kazanrmr
olmamrştı. Zaten Palmerston'a göre savaşın amacr da bu değildi. Ona göre
İ ngiltere'nin hedefi, Osmanlı Devleti'ni "dış baskılardan" kurtarmak ve
"gelecekteki saldınlara karşı tampon" oluşturmaktt. Yoksa İ ngiltere için
I azminıt ve toprak elde etmek değildi (SetonWatson 1945: 355), Bu
düzenlemeler zaten İ nglliz çıkarlanna hizmet edecekti. Nitekim Paris
Antlaşması'nın haricinde, 14 Nisanda İ ngiltere, Fransa ve Awsturya arasında
bir gizli antlaşma daha imzalanmış ve o dönmede kamuoluna açıklanmamıştır.
Buna göre taraflar, osmanlı Devleti'nin bütiinlüğiinü temin ve teyit edecek ve
Rusya, Osmanlı Devleti'ne karşı savaş sebebi sayılacak saldınlardan uzak
tutulacaktl (Setonwatson 1945: 356] , Anderson 1966 144).3| Palmerston, bir
kaıaviçe gibi sabırla işlediği siyasetini nihayet Avrupa'ya kabul eftirmişti.
Kınm Savaşı Avrupa için daha kesin neticeler doğurmuştur. 1856'dan
1945'e kadar Rusya, Avrupa meselelerinde daha az etkili oldu. Avrupalı
liderler, Vistül Nehri'nin batısına kadar olan bölümde diledikleri gibi at
koşturdular. Bu döneme kadar Rusya, Av_rupa'nrn tiranı olarak kabul ediliyordu
ve bu savaş tirandan kurtuluş savaşıydı.32 Bu kurtuluş savaşı, Avrupa'yı önce
I I I . Napolyon'un, daha sonra da Bismarck'ın kucağına bırakacak gelişmeleri
doğurdu (Taylor l97l: 82). Palmerston'un Alman meselesini de tam
değerlendiremediği açıktır. Alman birliğini mümkün görmeyen Palmerston,
onlarla dinamik bir ilişki kurma konusunda isteksiz davranmıştı (Lowe 1998:
60). Bunun.sonucunda Bismarck'ın Rusya'ya dayanarak kurduğu yeni Avrupa
sisteminde İ ngiltere'ye çok az manevra alanı kaldı. Ayrıca Krnm Savaşı'nda
demiryollannın asker sevkiyatındaki öneminin tecrübe edilmesiyle, güçlü
donanmasrnrn yardımıyla siyasetini icra eden İ ngiltere'nin, Avrupa
meselelerinde, eli daha da zayıfladı (Lowe l998: 85).
Krrım Savaşı Sonrasındaki Gelişmeler
osmanlı Devleti'nin toprak büttinlüğü Paris Aıtlaşmasıyla büyük
güçlerin garantisi altına alınmış ve Rus tehdidinden kurtarılmış olsa bile,
Palmerston bu defa da Fransa İ mparatoru I I I . Napolyon'a karşı Osmanlıları
salunma durumunda kalmıştır. Her ne kadar söz konusu antlaşmada Osmanlı
bütiinlüğiinün güvence altma alınmasrna katılmayı taahhüt etmiş olsa da
İ mparator, Osmanlı Devleti'nin kurtanlmaktan uzak olduğunu söylemekten
3l
Palmer§ton'un böyle bil gizli antlaşma irrızalamak istemesindeki sebep, Fmnsa'nın aslında Rusya'ya kaİ şü
gizli ilişkileri olduğünu bilm€
siydi (Temper| ey 1938: l0).
konuda stratford Canning savaş sırasrnda şöyle diyordu: "Biz, miyonlaııi çıkarına, duygularına,
ançlarıüa karşı yürülen bir ıifanhğı dize getirmek ödevini üzerinize aldık Bu ıiranın anusunu, ircdesini
bjr yaptırım taraflan olmadığınl ve Rusya iI e
] ' Bu
i
daginlemeliyiz, Geçici bıt yatıştürna siyasetille yeıineneyız. Hareketıerine sıçruım tahıası hİ zmeıi gören
koJıaklafa darbe indirip, saldırı niyetİ erini ıopıanfelce uğratmalıyız. (...) Klsacaİ ı, aüıaçtarıırız, Tüfkıye'nin
bağMsalığünL egenenliğini karumak, sağlam diplonatİ k v maddi garantiler ahnmasını sağlayacok bıl hıjl
şeHi bıülunnası diye irzeıleneürriı " (LanePoole l999: l68 169).
Türkiyai Araştırmalan
| 64
tehdidi
çekinmiyor, Balkan milliyetçilerini destekliyor, Müslüman ve Diirzilerin
geri
hatta
durmuyor,
yardım
etmekten
Hristiyanlanna
gördüğü
Suriye
altında
ele
tarafindan
ve
İ
ngiltere
Fransa
vilayetlerinin
Kuzey Afrika] daki Osmanlı
kesilmesi
temasının
ile
geçirİ lmesinin ilk adımı olaıak bunlann İ stanbul
ru.rnu açıkça dile getiriyordu.] r Fakat bu dönemde Palmerston için Osmanlı
Devleti'nin ayakta kalması, İ ngiltere'nin Rusya ve Fransa'ya karşı durabilmesi
için elzem olduğundan, bu planlann hiçbirine geçit verilmedi (Steele 1991:
276). Palmerston 1860'larda Fransa'yı Suriye'den uzak tutmak için de elinden
gelen gayreti gösterdi. Mdrüniler ile Diirziler arasında çıkan çaüşmada
Fransızlan suçlayarak, Fransa'nrn desteklediği Mirünilere karşı Dürzilerin
arkasında durdu (Steele 1991: 285). Yine bu dönemde Süveyş Kanalı'nın
açılması projesi Fransızlar tarafindan giindeme getirilince Napolyon'un Mısır'a
çİ kışının hatıraları ve Mehmed Ali Paşa isyanında Fransa'nın roliinün hil6
,ihıinde canl, olması sebebiyle, Palmerston'un kabuslan başladı.3a Çünkü böyle
bir kanalın ikinci "Boğaz" olacağından endişe ediyordu (KüttikoğhıI 197 4:76).
Fakat gerek Fransızların gerekse Hidiv Said Paşa'nın İ ngittere'yi rahatlatacak
teminatlan, onun endişelerini gidermese de, yatıştırdı (Steele 199l: 287)."
İ ngilizler, ancak Palmerston'un ölümünden soma, önce Süveyş Kanalı'ndan
ciddi oranda hisse edinerek sonra da l882'de Mısr'ı işgal ederek bu Fransız
tehlikesini bertaraf edebildiler.
Rusya da, yenilgisinin izin verdiği ölçüde, Osmanh Devleti'ndeki
idealleri doğrultusunda faaliyetlerine devam etti. Rus ajanlan her isyana destek
vererek Osmanlr otoritesini zayıflatmaya çalıştılar. Mesela Sırplarda bulunan
Rus silahları, Rusya'nrn iradesinin dışında oraya ulaşması rnümkün değildi.
Fakat Palmerston, Rusya ciddi iç problemlerle uğraştığından bunları ciddiye
almadı (Steele 199l: 281). Bismarck'ın Alman birliğini sağladığı bir dizi
savaşın Avrupa'da meydana getirdiği boşluktan faydalanan Rusya, ancak
l87l'de Paris Antlaşmast'nın boynuna geçirdiği zincirlerden kurtulabildi. Artık
akiörlerin rolleri değişmişti. Kartların yeniden dağıtılması gerekiyordu. 1856
1914 yılları arasında Avrupa'daki nispi banş dönemi aslında, tarihin gördüğü en
büyük iki savaşa yığınak yapıyordu.
Sonuç
A,ırnıpa'nın her alanda yaphğı baş döndürücü hızlı hamlelere yeterince
karşıhk veremeyen Osmanlı Devleti, 19. ynzyılda artık sömürgeleştirilecek
3] uI . Napolyon'un osmanh Devleti'nin aleyhindeki bu tlir faaliyetlere giiştiği hakkında aynca bk,
(Temperley 1938:2l3).
sai pui",n,n Fransız Lesseps,e süveyş kanah,nm açt| ması imtiyazını verdiği dönemde ingiliz gemileri
ıehdil amac| y| a iskenderiye önlerine kadaf gelmişlerdi üCe!det Paşa l99l: 80),
]5
Bu amda Osman| ı Devteti hem İ ngilizleri hem de Fransızlar! hrmayacak bir siyaset gümeye çalışüyordu
i
(cevdet Paşa
l l99l:40).
Lord Palmersıon'un osmanlı Toprak Bütünlüğünü Korumq Siyqseıi
l65
yerlerin de kalmamasıyla, münbit ve zengin topraklanyla emperyalizmin hedefi
olmuştu. Fakat güçler bir t[ irlü pastanın paylaşımında anlaşamıyorlar, bu da
onlan birbirine karşı oynayan Osmanlının işini kolaylaştınyordu. Osmanlı
Devleti, dönemin'tizerinde gtineş batmayan imparatorluğu" İ ngiltere'nin
sömürgelerinin adeta ortasındaydı, köprü vazifesi görüyordu. Bu durum
Osmanlı topraklarının önemini bir kat düa artırmıştı.
İ ngiltere'nin Hindistan bağlantısı güçlendikçe ve Doğu Akdeniz'deki
ticareti geliştikçe Osmanh topraklannın güvenliği İ ngilizleri daha da ilgilendirir
hAle geldi. Bütün gelişmeler ve büyük giiçler arasındaki rekabet gösteriyordu ki,
bu topraklar Osmanlı Devleti'nin elinde kalmalıydı. Bu toprakları ele geçiren
hiç kimse İ ngilizlere Osmanlı Devleti kadar cömert davranmayacaktı. Öyleyse
Osmanhlar yaşamaya devam etmeliydiler ve İ ngiltere de bunun için elinden
geleni yapmahydı. Bu prensip çerçevesinde İ ngiltere'nin rakibinin kim olduğu
önemli değildi. Miihim olan bu siyasetin savunulmasıydı. 19. yüzyılın başında
ilk tehdit Fransızlardan geldi. l798'de Napolyon'un Mısır'a çıkması, Hindistan
yolunu tehdit ettiğinden, İ ngiltere'yi teyakkuza geçirdi ve donanmasmrn
yardımıyla tehdit bertaraf edildi.
Palmerston'un İ ngiliz siyasetinde, aralıklarla ve çeşitli görevlerde, söz
olduğu dönemde (18301865) Fransa potansiyel tehlikeydi, ama fiili
tehdit Rusya'dan geldi. Mısır valisi Mehmed Ali Paşa'nın isyan edip İ stanbul'u
tehdit edecek bolutta Anadolu'da ilerlemesi, Osmanlı Devleti'ni çaresiz bıraktı.
Bu isyanın ilk döneminde (18311833) Belçika ve Portekiz meseleleriyle
meşgul olan Palmerston gerekli desteği gönderemedi. otorite boşluk kabul
etmez düsturunca, Osmanlı Devleti'nin yardrmrna Rusya geldi ve Hünk6r
İ skelesi Antlaşmasıyla Boğazlarda nüfuzunu artırdı. Bu gelişme İ ngiltere'de bir
travma etkisi yaptı ve Rus düşmanhğını, özellikle kamuoyunda kemikleştitdi.
süibi
Artık Palmerston'un bir hedefi düa vardı: Ruslan Boğazdan
uzaklaştırmak. Bu arada Osmanh reformlannı destekleyerek devletin direncini
artırabilmesi için de gayret sarf ediyordu. Niyeti statiikoyu değiştirmek olmakla
birlilie, Osmanlı Devleti'nin savaştan uzak kalmasına da özen gösteriyordu.
Fakat I I . Mahmud'un, valisine karşı yenilgiyi hazmetmesi çok zordu. Aslında
Padişah da, vali de durumdan memnun olmadığından, nihai çöziim için firsat
kollanıyordu. 1839'da savaş tekar patlak verince, bu defa Palmerston seyirci
kalmadı. Büyük güçleri ikna ederek veya mecbur bırakarak, 1840 ve l841'de
Londra'daki görüşmeler sonucunda, Ruslan Boğaz'dan ç* ardı ve burayı
uluslararası garanti altına aldırdı.
Bütiin engellere rağmen Rusya kabına sığmıyordu. Siirekli, kendisini
durdurabilecek güç olarak gördüğü İ ngiltere ile anlaşıp cazip Osmanlı mirasına
konmanın peşindeydi. Fakat kendisine İ ngiltere'de yüz veren olmadı. l853'te,
Kudüs'teki kutsal yerlerin himayesi hakkında Fransa ile Rusya arasrnda
l66
Türkiyat Araşhrmaları
problem çıkınca, Avı,upa'da tansiyon yine yiikseldi.
Bir süe sonra Rusya'nm
amacnm kutsal yerlerdeki sorunu hdlletmek olmadığı anlaşıldı, Bu defa
Palmerston dışişlerinde yetkili değildi. Ancak tamamen onun da hemfikir
olduğu bir savaş verildi Rusya'ya karşı: Krnm Savaşı. Bu savaş sonucunda
Ruslar Boğaz'dan atılmakla kalmamış, Karadeniz'de de tamamen etkisiz
bırakılmıştı. Görünüşte osmanh Devleti kurtarılmıştı, fakat gerçekte kurtulan
Hindistan yolu ve İ ngiliz ticari menfaatleriydi.
Palmerston başbakan iken öldü. Öıdtıgıı ana kadar osmanlı toprak
bütiinlüğü ve bağımsızlığı prensibinden asla taviz vermedi. Bu siyasetin her
anlamda İ ngiliz çıkarlanna hizrrıet ettiğine ideta iman ediyordu. Ülkesinde çok
eleştireni vardı, zaman zaman tek başına da kalmışh. Ancak seleflerinin
belirlediği politikayı, vazgeçilmez kılarak haleflerine devretti. Onun üş politika
prensipleri ancak 1878'de sarsılabildi. Osmanlı Devleti'nin 93 Harbi'nde
Ruslara karşı uğradığı hezimet, İ ngiltere'de yıllardır '!anlış ata oynandığı"
eleştirilerini ayyuka çıkardı. Fakat 19. yüzyılın son döneminin İ ngiliz
politikacılan, Osmanlı toprak bütünlüğü siyasetinden vazgeçmenin, daha önce
defalarca dikkat çekilmesine rağmen, Avrupa'yı bir paylaşım savaşına
götiireceğini ve bunun sonuçlannı idrak etmekten aciz kaldılar.
Kaynakça
ANDERSoN, M. s., (l966).
The Easıem Question
1774J923I Doğu Sorunu 17741923,Çey.idilEser,yap|
Kredi Yayntarı, istanbul200l] , New Yo.k, st. Maıtin's P.ess.
BAĞI Ş, Aıi ihsan, (1984). Bfııairı and the Sıruggle for the I nıegriıy of the oıtoırıan Eüpire. Sir Roberı
Ainslie's Enbass! ıo I stohbül, l7761794,| SlAnbul, tsis Yaymcılık Ltd.
BAĞüŞ,
Aıi
ihsan, (1999), "ingiltere'nin o§manll imparatorluğu'nun
Toprak Büttinlücü Politikasü ve Tiiİ k
Diplomasisinin Çaresizliıf', Çağdaş Tülk Diplonasisi: 200 yıllık Süreç, Yay. Haz. ismail soysal,
Ankara, TTK Yayünlarü, 4554.
BAI LEY, Frank Edgar,
(2006). "Palmerston ve osınanh Reformu l834 l839", Çev. y^ semin
Avğ, Tanziınal
Değişnfi Siırccn de os,narıh iüparaıorluğu, Ed. Mehmet seyitdanlloğlu Halil inalcık, Ankara,
Pho€
n ix
Yayınevi, l99239.
BELL, Herbert c. F., ( l966[ ilk baskı l936] ), Zord Palmersıon, c.I ,Hamden, Archon Book§.
CECI L, Algemon, (1921). Briıish Foreign Secreıaries 180719] 6. Sludies in Personaliıy and Policy,London,
G. Belland sons, Ltd.
ceydet Paşa, (1991r. Te^ akir
(]
l
2 I I y, yay . cavid Baysun, Ankar4 TTK YayınI an.
cevdet Paşa, (199l). reaikir (l320 L| ly,yay. cavid Baysıın, Ankara, TTK Yayınlan.
DAVtsoN, Roderick H.,
Yaytnevi.
(2003).
osnanl4ülk Taihi
(17741923), Çev. Mehmet Moral,, isıanbul, Alk,m
Lord Palmerston'un osmanlı Toprak Büıünlüğünü Koruma
DERELi, Hamt (l95l). Kraliçe Etizabeth Deyinde TürHer
ve
Siyaseıi
| 6'7
İ ngilizter, Ankara, Ankao Üniversitesi Dil ve
Tarihcoğa&a Fakiiltesi Yayınları.
KARPAT, Kemal H.,
(2002). "The ottoman Rule
in Europe from the Perspective of 1994", Snüdies on
otıonarı Social and Poliıical Hiİ ıory| Selecıed Afıicles and Essay§, L.iden, Bri| | ,47352| .
KI I RAT, A. Nimet,
(
1958\ .
Tüfklngiliz Münasebetıerinin Başlangıcı ye Gel§neJi, Ankaİ a, TTK Yayınlan.
KÜRKÇüoĞLU, Ömer, (1978). Türkjngiliz itişhleri (19] 91926), Ankara, Aİ kara üniversiıesi Siyasal
Bilgiler Fakültesi Yaymlan.
KÜTÜKoĞLU, Mübahat, (1974). osııarrlıİ ngiliz ikıisadi Müııasebeılei, c. l, Aİ kara, Türk Kültiiriinü
Amştlrrna Enstitiisü Yaymlan.
LANEPooLE, Stanley, (| ggg\ , Lord Sıratford Cahhing'ın Türkiye AnLrd.l, Çev. Can Yücel, istanbul, Tarih
Vakfı Yun Yaymlan.
LowE,
John, (1998). a/ iıai,ı and Foreign Afrairs, 18l51885. Europe and
oRTAYLI , ilber,
(1983). impaıaıorluğıın
ove6ear, Florence, Routledge.
En I Jzü, ytii7rlr, istanbul, Hil Yaym.
SCHMI DT, Bemadotte E., ( 1924). "Brilish Foreign Policy" , Polilical Science Quaflerly, c. 39, S. 2,3oa322.
SEToNwATsoN, R. w., (194». Bnıain
in Europe 1784 1914,car1bİ idge, cambridge University Press.
SoUTHGATE, Donald, (1966). The Most English Mınisıer, The Policies and Politics of Palnelston, New
YoI k, st. Martin's Pİ ess.
soY, H. Bayram,
(2004').
Almanya'nıh osmanlı Devleıi Üzerinde ingikere ile Nüfız Mücadelesi (1890,] 914),
Ankara, Phoenix Yayınevi.
STEELE, E. D., (199l
).
Palnefston and Liberulisn, l8551865,cambI idge, Cambridge Universit, Press.
TAYLOR, A. J. P., (197l [ ilk bask 1954] ).
The Shrggle
for Maİ tery
ih Elrrope 1E4EI 9] 8, oxford,
oxfo.d
University Press.
TEMPERLEY, Harold, (t932). "The Treaty of Paİ is of 1856 and lts Exeçution", The Journal of Moden
Hisıory, c. 4, s. 4, 523543.
TEMPERLEY, Harold, (| 936). England and
ıhe Near East. The Crimea,Lofldon, Longıııans, G.een
& Co.
TEMPERLEY, Harold, (1938). "British secr€t Diplonıacy ftom canning to Grey", cambridge Hıslorical
Joırnal,
c. 6, S.
1
, 132.
TEMPERLEY, Haİ old, (1938). "England and the dogma of Turkey's integrity and independence fİ om
'Palmerston'to Disraeli (l856t875\ ", VI I I e congrös I nternational des Sciences Hbıorique,
Zrli.r,
Presses Universiıaires de France, I , Paris, 2l2214.
WEBSTER, Charles, (195l). The Forcign Policy of Palner§lon ] 830184./ , c. I I t, London, G, Bell & son§,
Ltd.