Monitoring przedsiębiorstw społecznych
w Małopolsce – konceptualizacja
Maciej Frączek, Seweryn Krupnik, Katarzyna Osiborska, Agnieszka Pacut, Anna Szczucka
Streszczenie: W tekście opisano koncepcję monitorowania przedsiębiorstw społecznych w wymiarze regionalnym. Koncepcja
składa się z odpowiedzi na pięć pytań: Kogo? Po co? Dla kogo? Co? Jak? Ze względu na brak konsensusu na temat
definicji przedsiębiorstw społecznych w polskiej literaturze, katalog podmiotów objętych monitoringiem był wypadkową analizy organizacji zaliczanych do sektora gospodarki społecznej w Polsce pod kątem spełniania przez
nie kryteriów EMES oraz oczekiwań zleceniodawcy badania (tj. Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej w Krakowie – ROPS). Zdefiniowano cztery podstawowe cele monitoringu: diagnostyczny, poznawczy, popularyzatorski oraz
metodologiczny. Grupa odbiorców monitoringu podzielona została na trzy podstawowe kategorie: odbiorców kluczowych (ROPS, Małopolski Pakt na Rzecz Ekonomii Społecznej), podstawowych oraz uzupełniających. Monitoringiem objęto trzy fundamentalne kwestie: zasoby będące w dyspozycji przedsiębiorstw społecznych (PS), procesy
mające miejsce wewnątrz PS oraz te wynikające z kontaktów z otoczeniem, a także efekty działalności PS. W ramach
monitoringu zaplanowano mieszany tryb zbierania danych (Mixed-mode research), obejmujących zarówno ankietę wypełnianą online, kontakt telefoniczny, jak i osobisty. Opisane elementy stanowią kompleksową propozycję
dla instytucji zainteresowanych wiedzą na temat przedsiębiorstw społecznych w ich regionie. Jej aplikacja na przykładzie Małopolski zostanie opisania w odrębnym artykule.
Słowa kluczowe: przedsiębiorstwa społeczne, monitoring, metodologia, badania.
Wprowadzenie
W artykule zaprezentowano stworzoną przez autorów – w ramach projektu ARES – koncepcję
monitorowania przedsiębiorstw społecznych (PS)
w Małopolsce1. Sektor przedsiębiorczości społecznej jest obszarem poddawanym licznym badaniom,
których podstawową wadą jest niesystematyczność, ale często także brak kontynuacji, co jest zwykle uwarunkowane brakiem środków finansowych
na prowadzenie kolejnych edycji badań. Opracowana i opisywana koncepcja monitoringu w swoim
zamierzeniu oparta jest na kluczowym założeniu
powtarzalności badań, dzięki czemu będzie mogła
być wykorzystana do prowadzenia lepszej, skuteczniejszej i bazującej na rzetelnych danych polityki
publicznej na poziomie regionalnym.
W pierwszej części artykułu opisano najważniejsze kryteria, które stanowiły dla autorów podstawę
do zdefiniowania grupy badawczej – przedsiębiorstw społecznych. Następnie zaprezentowano
1 Projekt „Akademia Rozwoju Ekonomii Społecznej” (ARES) był realizowany
46
przez zespół składający się z przedstawicieli Centrum Ewaluacji i Analiz
Polityk Publicznych UJ oraz Fundacji Gospodarki i Administracji Publicznej w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki, na zlecenie
Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej w Krakowie (ROPS). Podstawowym celem projektu było opracowanie koncepcji monitorowania
przedsiębiorstw społecznych funkcjonujących w Małopolsce. Ponadto,
na podstawie stworzonej koncepcji, opracowano narzędzie do pozyskiwania wiedzy o PS, przeprowadzono badania na próbie 109 podmiotów oraz sporządzono raport zawierający wyniki badań oraz wnioski
i rekomendacje służące wsparciu rozwoju sektora ekonomii społecznej
w Małopolsce.
cele planowanego monitoringu, wyróżniając te
o charakterze szczegółowym, ogólnym oraz strategicznym. W kolejnej części artykułu pokazano
grupę możliwych odbiorców monitoringu PS, dzieląc ich na odbiorców kluczowych, podstawowych
oraz uzupełniających. Zakres przedmiotowy planowanego monitoringu obejmuje zestaw obszarów,
podobszarów oraz szczegółowych zagadnień, które według autorów są kluczowe dla zrozumienia
i analizowania sytuacji przedsiębiorstw społecznych. Podsumowanie rozważań stanowi krótki opis
zaproponowanej metodologii badań2.
2Z
racji ograniczeń związanych z objętością niniejszego tekstu nie było
możliwe zaprezentowanie pełnej koncepcji monitoringu małopolskich
PS. Cały jej opis można znaleźć w opracowaniu: [Frączek i inni, 2010].
NOTA O AUTORACH
dr Maciej Frączek – adiunkt w Katedrze Gospodarki
i Administracji Publicznej, Uniwersytet Ekonomiczny
w Krakowie.
Seweryn Krupnik – Kierownik i ekspert w Centrum Ewaluacji i Analiz Polityk Publicznych, Uniwersytet Jagielloński.
Katarzyna Osiborska – współpracuje z Centrum Ewaluacji i Analiz Polityk Publicznych, Uniwersytet Jagielloński.
Agnieszka Pacut – asystentka w Katedrze Gospodarki
i Administracji Publicznej, Uniwersytet Ekonomiczny
w Krakowie.
Anna Szczucka – doktorantka w Zakładzie Socjologii
Gospodarki, Edukacji i Metod Badań Społecznych
Instytutu Socjologii, Uniwersytet Jagielloński.
NR 1 / 2010 (1)
1. Kryteria definicyjne populacji badania
Punktem wyjścia do analizy przedsiębiorstw społecznych w Małopolsce było zdefiniowanie populacji
badania. W Polsce brak jest uznanej i powszechnie
akceptowanej definicji przedsiębiorstwa społecznego
i przedsiębiorczości społecznej oraz ustawowego uregulowania tej kwestii. Mimo iż koncepcja przedsiębiorczości społecznej (ang. social entrepreneurship) jest znana w literaturze i dyskursie publicznym od lat 90. XX w.
termin ten dopiero upowszechnia się w Polsce 3.
W literaturze przedmiotu spotyka się europejskie
i amerykańskie ujęcie idei przedsiębiorstwa społecznego i przedsiębiorczości społecznej. Mimo iż
cele ogólne w obu koncepcjach pozostają podobne,
to jednak różnią się one między sobą zasadniczo4.
Autorzy monitoringu wykorzystali definicje i ujęcie
tematu wypracowane na gruncie europejskim.
W ujęciu europejskim przedsiębiorstwa społeczne są postrzegane jako podgrupa (trzon) gospodarki społecznej (ekonomii społecznej) zorientowana
na rynek (market oriented social economy). W Europie
koncepcje przedsiębiorczości społecznej oraz przedsiębiorstwa społecznego zyskały na znaczeniu
w związku z nowymi kierunkami rozwoju w ramach
gospodarki społecznej (trzeciego sektora), takimi jak
rozwój przedsiębiorstw społecznych integrujących
z rynkiem pracy (m.in. spółdzielczość socjalna) i dynamizacja funkcji produkcyjnej stowarzyszeń (produkcja dóbr i usług społecznych) [Leś, 2008, s. 40-41].
Według OECD [1998, s. 13] rozwój przedsiębiorczości społecznej jest wynikiem przemian roli państwa opiekuńczego oraz braku zaspokojenia pewnych
potrzeb przez rynek, jak również rozwoju nowych
programów aktywizacji zawodowej bezrobotnych
i współpracy między podmiotami społecznymi i gospodarczymi, a także produktem rosnącego popytu
na usługi społeczne i usługi w miejscu zamieszkania.
Definicje przedsiębiorstwa społecznego
W literaturze przedmiotu można wyróżnić trzy główne typy definicji wyjaśniających przedsiębiorczość
społeczną. Pierwsze kładą nacisk na ważną rolę
3 Terminy,
takie jak „przedsiębiorczość społeczna”, „gospodarka społeczna”,
„ekonomia społeczna” weszły w naszym kraju do debaty publicznej, oficjalnych dokumentów, a także języka potocznego wraz z przystąpieniem Polski
do Unii Europejskiej. Z tej perspektywy warto podkreślić wagę Programu Inicjatywy Wspólnotowej EQUAL 2004-2006, gdzie jeden z priorytetów (tematów) był wprost dedykowany wzmocnieniu krajowej gospodarki społecznej.
4 Szerszej na ten temat na przykład: [Kerlin, 2008].
ARTYKUŁY
przedsiębiorstw społecznych w pobudzaniu aktywności społeczności lokalnych – maksymalizacja wartości płynącej ze społecznego kapitału tkwiącego
w społeczności lokalnej (community). Drugie zakładają, że przedsiębiorstwa społeczne są komercyjnymi
przedsiębiorstwami mającymi społeczny cel i misję.
Trzeci typ definicji odnosi do organizacji not-for-profit,
które poszły w kierunku przedsiębiorczości i finansowej
niezależności, zamiast polegać na dotacjach, grantach
i wolontariacie [Bohdziewicz-Lulewicz, 2006]. Przedstawione poniżej wybrane definicje przedsiębiorstwa
społecznego, wypracowane na gruncie europejskim
oraz krajowym, wpisują się we wskazaną typologię.
Według OECD [1998, s. 10] przedsiębiorstwo
społeczne to „jakakolwiek działalność prywatna prowadzona dla dobra publicznego, realizowana według strategii rynkowych, ale której głównym celem
nie jest maksymalizacja zysku, a osiągnięcie określonych celów ekonomicznych i społecznych oraz która
proponuje innowacyjne rozwiązania problemów
wykluczenia społecznego oraz bezrobocia”.
Z kolei interdyscyplinarny zespół badaczy realizujących projekt The Emergence of Social Enterprises
in Europe przeprowadził wstępną selekcję i kategoryzację przedsiębiorstw społecznych. Przedsiębiorstwo
społeczne zostało zdefiniowane za pomocą dziewięciu
wskaźników (tzw. kryteriów EMES). Wskaźniki te posłużyły do stworzenia modelu idealnego przedsiębiorstwa
społecznego. Definicja idealnego przedsiębiorstwa
społecznego zawiera trzy cechy: wielość celów, wielość
udziałów, różnorodność źródeł finansowania [Borzaga,
Defourny, 2001, s. 16-18]. Kryteria wyodrębniania przedsiębiorstw społecznych przedstawiono w tabeli 1.
Tabela 1. Kryteria wyodrębniania przedsiębiorstw
społecznych
Kryteria ekonomiczne
1. Czy organizacja oferuje płatną pracę?
2. Czy organizacja podejmuje znaczące ryzyko ekonomiczne?
3. Czy organizacja ma charakter autonomiczny?
4. Czy organizacja prowadzi działalność komercyjną?
Kryteria społeczne
1. Czy organizacja została założona przez obywateli?
2. Czy proces decyzyjny jest niezależny od interesów
zewnętrznych?
3. Czy organizacja ma partycypacyjny styl zarządzania w miejscu
pracy?
4. Czy zysk nie jest dystrybuowany poza organizację?
5. Czy organizacja przynosi wyraźne korzyści społeczne?
Źródło: [Aiken, 2005, s. 67] na podstawie: [Borzaga, Defourny, 2001].
47
MACIEJ FRĄCZEK I INNI: MONITORING PRZEDSIĘBIORSTW SPOŁECZNYCH W MAŁOPOLSCE…
Definicji przedsiębiorstwa społecznego zaproponowanej w ramach projektu EMES nie należy
traktować jako normatywnego punktu odniesienia,
umożliwiającego odróżnienie „prawdziwych” przedsiębiorstw społecznych od innych inicjatyw. Definicja
ma raczej charakter weberowskiego „typu idealnego”, tj. konceptualizacji pozwalającej na ulokowanie
złożonych sytuacji społecznych w koncepcyjnych ramach [Davister, Defourny, Gegoire, 2008, s. 266-267].
Z kolei zdaniem J. Hausnera i N. Laurisza [2008,
s. 9] przedsiębiorstwo społeczne jest „kluczowym
ogniwem ekonomii społecznej, ponieważ jego
funkcją nie jest tylko wytwarzanie określonych
dóbr i usług, ale też mobilizacja kapitału społecznego, generowanie innowacyjności oraz poszerzanie rynku przez włączanie do uczestnictwa
w nim osób dotychczas wykluczonych”. Z kolei, jak
zauważa E. Leś [2005, s. 36-37]: „przedsiębiorstwa
społeczne postrzegane są często jako podgrupa
ekonomii społecznej zorientowana na rynek oraz
odpowiedź instytucjonalna organizacji trzeciego
sektora na ich problemy z finansowaniem swojej
działalności. Celem przedsiębiorstw społecznych
jest osiągnięcie równowagi ekonomicznej dzięki
udanemu połączeniu rynkowych i nierynkowych
źródeł finansowania oraz zasobów niepieniężnych
i dochodów z ofiarności prywatnej”.
Polski projekt ustawy o przedsiębiorstwach
społecznych z dnia 30 września 2009 r. bazował
na instytucjonalnym ujęciu przedsiębiorstwa społecznego. W art. 2 ust. 2 zaproponowano następującą definicję: „Przedsiębiorstwem społecznym
jest utworzona na podstawie odpowiednich dla
niej przepisów prawa, osoba prawna będąca zrzeszeniem osób fizycznych, jeżeli spełnia ona warunki
określone w ustawie i uzyskała, na swój wniosek,
status przedsiębiorstwa społecznego, w szczególności spółdzielnia socjalna i spółka z ograniczoną
odpowiedzialnością”5. W toku prac nad projektem
ustawy definicja przedsiębiorstwa społecznego uległa zasadniczym zmianom6. Projekt ustawy z dnia
5 Projekt
48
ustawy jest przedmiotem prac międzyresortowego Zespołu ds.
Rozwiązań Systemowych w Zakresie Ekonomii Społecznej.
6 Dyskusje dotyczące zdefiniowania na gruncie prawa polskiego przedsiębiorstw społecznych koncentrują się na poziomie Zespołu ds. Rozwiązań Systemowych w Zakresie Ekonomii Społecznej, powołanego
mocą Zarządzenia Prezesa Rady Ministrów nr 141 z dnia 15 grudnia
2008 r. Więcej informacji na temat zespołu oraz projektu ustawy
o przedsiębiorczości społecznej znajduje się na stronie internetowej:
www.es.pozytek.gov.pl
NR 1 / 2010 (1)
22 czerwca 2010 r. odnosi się do funkcjonalnej
definicji przedsiębiorstwa społecznego. W art. 1
zawarto informację, że: „Ustawa reguluje między
innymi: status prawny przedsiębiorstwa społecznego jako jednej z form przedsiębiorczości społecznej
oraz zasady i tryb tworzenia przedsiębiorstwa społecznego”. Przedsiębiorstwo społeczne może być
utworzone wyłącznie w celu (art. 13) prowadzenia
działalności gospodarczej mającej na celu zawodową reintegrację7.
Uzasadnienie dla populacji badania
Przedsiębiorstwa społeczne stanowią „rdzeń” ekonomii społecznej – są uznawane za przedsięwzięcia
o ściśle gospodarczym charakterze [Herbst, 2008,
s. 8]. Definiując populację badania odwołano się
do sektora ekonomii społecznej (gospodarki społecznej). Wyłonienie grupy (subsektora) przedsiębiorstw społecznych spośród ogółu podmiotów
gospodarki społecznej w Polsce jest trudnym zadaniem. Po pierwsze, sektor ekonomii społecznej, czyli baza dla rozwoju przedsiębiorstw społecznych,
jest w naszym kraju wewnętrznie zróżnicowany.
Po drugie, tematyka ekonomii społecznej i przedsiębiorczości społecznej dopiero rozwijają się
w Polsce. Dotychczas nie wypracowano powszechnie akceptowanej definicji, a kwestia uregulowań
prawnych znajduje się na etapie tworzenia zapisów
i konsultowania projektu ustawy. Poza tym, ujęcie instytucjonalne przedsiębiorstw społecznych
w dalszym ciągu budzi wiele kontrowersji, choć dla
celów gromadzenia danych statystycznych status
prawny (forma prawna) podmiotu jest podstawowym sposobem jego identyfikacji.
Ze względu na powyższe katalog podmiotów
objętych monitoringiem był wypadkową analizy organizacji zaliczanych do sektora gospodarki
społecznej w Polsce pod kątem spełniania przez
nie kryteriów EMES oraz oczekiwań zleceniodawcy
badania (tj. Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej w Krakowie).
Dokonując selekcji podmiotów zespół autorów
odwołał się do innych krajowych badań i analiz
przedsiębiorstw społecznych8, w tym zwłaszcza posłużył się analizą, którą przeprowadzono w ramach
7 Projekt
ustawy o przedsiębiorczości społecznej, stan na 22.06.2010 r.
(maszynopis).
8 Ważnym punktem odniesienia dla zespołu badawczego były następujące opracowania: [Dąbrowska, 2008; Nałęcz, 2008; Worek i inni, 2008].
NR 1 / 2010 (1)
Programu Inicjatywy Wspólnotowej EQUAL w projekcie „W poszukiwaniu polskiego modelu ekonomii społecznej w Polsce”9. Analiza dotyczyła stopnia,
w jakim poszczególne typy podmiotów spełniają
kryteria EMES, a jej przedmiotem były podmioty zaliczane do sektora zarówno starej, jak i nowej gospodarki społecznej10 w Polsce. Autorzy badania mieli
świadomość ograniczonej użyteczności kryteriów
EMES w polskich warunkach. Po pierwsze, kryteria
te zostały sformułowane w sposób ogólny, co uniemożliwiło ich proste wykorzystanie i jednoznaczne
„przełożenie” na język wskaźników. Po drugie, sektor
ekonomii społecznej w Polsce jest bardzo niejednorodny. Charakteryzowanie i wartościowanie podmiotów zaliczanych do starej ekonomii społecznej
o rodowodzie spółdzielczym wymaga odmiennej
perspektywy niż ocena organizacji nowej ekonomii
społecznej o korzeniach pozarządowych.
Dodatkowe kryterium, które pośrednio determinowało wybór przedsiębiorstw społecznych
do monitoringu, miało charakter formalny i wynikało z oczekiwań zleceniodawcy. Według założeń
monitoring powinien mieć charakter użytkowy
i być wykorzystany na etapie programowania rozwoju regionalnego głównie w obszarze polityki
społecznej i rynku pracy. Ze względu na powyższe
sektor organizacji pozarządowych w Polsce zawężono tylko do fundacji i stowarzyszeń (tym samym
z przedmiotu badania świadomie wyłączono pewne grupy podmiotów, np. organizacje samorządu gospodarczego i zawodowego). Należy także
podkreślić, że celem monitoringu przedsiębiorstw
społecznych w Małopolsce jest pogłębienie wiedzy na temat tej grupy podmiotów w ujęciu regionalnym, a zatem wymaga to uwzględnienia jego
9 Wyniki
badań zostały przedstawione w: [Dąbrowska, 2008, s. 125-141].
Celem badania było zbadanie potencjału instytucjonalnego trzeciego
sektora w Polsce dla rozwoju przedsiębiorstw społecznych oraz wyodrębnienie organizacji, które już teraz można traktować jako zaczątek
przedsiębiorstw społecznych w Polsce.
10 Inicjatywy nowej gospodarki społecznej cechuje: odchodzenie
od przedsięwzięć ukierunkowanych wyłącznie na swoich członków (co
ma miejsce w przypadku tradycyjnych instytucji gospodarki społecznej) i skierowanie aktywności w kierunku beneficjentów, odbiorców
zewnętrznych. Inicjatywy i przedsiębiorstwa nowej gospodarki społecznej to te, które rozwijają działalność w zakresie reintegracji społecznozawodowej dla osób długotrwale bezczynnych zawodowo, świadczą
usługi dla jednostek i społeczności lokalnych, a ich głównymi celami
są: produkcja korzyści społecznych oraz przestrzeganie elementarnych
zasad – pierwszeństwa pracy przed kapitałem, przestrzegania demokratycznego podejmowania decyzji [Leś, 2008, s. 39]. Do nowej gospodarki
społecznej zalicza się w Polsce takie podmioty, jak: zakłady aktywności
zawodowej, centra integracji społecznej, kluby integracji społecznej.
ARTYKUŁY
specyfiki. W związku z tym z grona analizowanych
podmiotów wyłączono m.in. towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych, które nie funkcjonują na terenie Małopolski.
Podsumowując, kryterium wyboru przedsiębiorstw społecznych do monitoringu miało dualny
charakter: merytoryczny oraz formalny (dostosowany
do specyfiki Małopolski oraz potrzeb zleceniodawcy).
Uwzględniając te dwa elementy zaproponowano
objęcie monitoringiem przedsiębiorstw społecznych
w Małopolsce następujących grup podmiotów:
• centrów integracji społecznej,
• zakładów aktywności zawodowej,
• spółdzielni socjalnych,
• spółdzielni inwalidów i niewidomych,
• organizacji pozarządowych11 prowadzących statutową działalność odpłatną w sferze pożytku publicznego w sposób ciągły lub/i sezonowy,
• organizacji pozarządowych12 prowadzących działalność gospodarczą (wyodrębnioną w ramach
organizacji lub w formie spółki kapitałowej).
Podmioty kwalifikujące się do badania – oprócz
wskazanej powyżej formy prawnej – powinny spełniać trzy dodatkowe kryteria, tj.:
1. Zatrudniać co najmniej jednego pracownika (na
podstawie umowy o pracę lub umowy cywilnoprawnej).
2. Osiągać jakiekolwiek przychody z tytułu działalności gospodarczej lub odpłatnej nie dla zysku.
3. Prowadzić działalność ekonomiczną o charakterze ciągłym lub cyklicznym.
2. Cele monitoringu przedsiębiorstw
społecznych w Małopolsce
Niezbędnym warunkiem sukcesu każdego działania
badawczego jest precyzyjne określenie jego celów.
W konceptualizacji badania monitorującego przedsiębiorstwa społeczne wyszczególniono cztery cele
ogólne: diagnostyczny, poznawczy, popularyzatorski oraz metodologiczny.
Pierwszym celem monitoringu, czyli systematycznego zbierania danych ilościowych i jakościowych w zakresie określonym w dalszej części tego
opracowania, jest zapewnienie empirycznych danych do dokonywania wielowymiarowej diagnozy
sektora przedsiębiorstw społecznych, szczególnie
11
Organizacje pozarządowe zawężono w niniejszym badaniu do fundacji
i stowarzyszeń.
12 Uwaga jak wyżej.
49
MACIEJ FRĄCZEK I INNI: MONITORING PRZEDSIĘBIORSTW SPOŁECZNYCH W MAŁOPOLSCE…
50
pod kątem identyfikacji w jego obrębie barier i deficytów wymagających wsparcia publicznego. Pozwoli to właściwie zaprojektować odpowiednim
instytucjom – odpowiedzialnym za regionalną politykę społeczną – wsparcie tych podmiotów oraz
jego bieżącą modyfikację w zależności od potrzeb.
Trafne wsparcie to pomoc adekwatna i przystająca
do realnych, bieżących potrzeb przedsiębiorstw
społecznych. Istotą jest tutaj zapewnienie aktualności tych danych, w oparciu o które definiowane
są działania wspierające PS w regionie. Oznacza
to także, że strategie działań rozpisane w perspektywie kilkuletniej powinny być poddawane corocznemu przeglądowi pod kątem wyników badań
i diagnozy sektora.
Cele poznawczy i popularyzatorski zostały sformułowane odpowiednio jako: pełniejsza wiedza
o sektorze wśród wszystkich grup interesariuszy
oraz upowszechniona wiedza na temat specyfiki
i efektów działalności PS. W realizacji obydwu tych
celów rolą monitoringu (czyli celem szczegółowym
tego działania) powinno być zapewnienie dostępu
do kompleksowych i stale aktualizowanych danych
z obszaru przedsiębiorczości społecznej.
Takie sformułowanie celów wynika bezpośrednio
z danych empirycznych, które wskazują na kluczowe
kwestie wymagające uwagi, czyli poziom wiedzy
o PS oraz poziom akceptacji społecznej [Bohdziewicz-Lulewicz i inni, 2008].
Ostatni z przedstawianych celów – metodologiczny – jest związany z brakiem badań, które
w sposób cykliczny, systematyczny diagnozowałaby sytuację przedsiębiorstw społecznych (różnych
ich kategorii), a w konsekwencji nie ma standardów
i dobrych praktyk w zakresie prowadzenia takiego
badania [Osiborska i inni, 2009].
Celem jest więc zbudowanie instrumentarium
do badania przedsiębiorstw społecznych w formie
wypracowanych standardów monitorowania PS,
dobrych praktyk w zakresie metodologii badania
i narzędzi monitorujących pracę PS, które można
byłoby zastosować w odniesieniu do różnych regionów – umożliwiając przeprowadzanie badań przestrzennie porównawczych, ale także umożliwiając
porównywanie danych zebranych w różnych punktach czasowych (np. w kolejnych latach). Realizacji
tego celu służy m.in. identyfikacja słabych i mocnych stron narzędzia oraz koncepcji badania opisywanej w niniejszym tekście, a także wypracowanie
NR 1 / 2010 (1)
rekomendacji odnośnie kształtu, zakresu i metodologii badania w kolejnych latach13.
Równie ważne jest zarysowanie szerszej perspektywy dla działań podejmowanych w ramach
realizacji opisanych powyżej celów, tzn. wykorzystania monitoringu, co wykracza poza bezpośrednie rezultaty prowadzenia tego typu przedsięwzięć
badawczych. Tak rozumiane cele, możliwe do zrealizowania w dłuższej perspektywie czasowej, zostały
określone jako cele strategiczne lub horyzontalne.
Celem horyzontalnym dla podejmowanych działań jest wpisanie na stałe monitoringu w system
regionalnego programowania polityk publicznych
(zwłaszcza polityki społecznej oraz polityki rynku
pracy). Warto podkreślić, że rola monitoringu w procesie programowania polityk publicznych ma dualny charakter, posiada bowiem potencjał zarówno
diagnostyczny, jak i ewaluacyjny. Z jednej strony,
monitoring może i powinien być narzędziem wspierającym planowanie działań/projektów/programów,
czyli definiowanie celów w określonym zakresie.
Z drugiej strony, odpowiednio zaprojektowany system gromadzenia danych może być narzędziem
wykorzystanym w ocenie zgodności efektów, które
wystąpiły w wyniku podjętych działań, z założonymi celami. Należy jednak zaakcentować, że monitoring nie jest badaniem, które dostarczy wszystkich
wymaganych z punktu widzenia kreowania polityki
regionalnej informacji z tego obszaru. Ponadto, taki
pomiar wiąże się z określonymi ograniczeniami, warto m.in. pamiętać o różnicy między monitoringiem
a ewaluacją. O ile bowiem, jak powyżej wskazano,
monitoring może dostarczać danych służących realizacji badań oceniających interwencje publiczne,
o tyle nie może i nie powinien ich zastępować14.
Drugi z celów horyzontalnych jest szczególnie
interesującą perspektywą zwłaszcza dla podmiotów
koncentrujących się na wspieraniu podmiotów ekonomii społecznej. Zapewniając PS wsparcie skierowane
13
Efekty tych prac – wykonanych po pierwszej edycji badania monitorującego przeprowadzonego w Małopolsce – będą przedmiotem rozważań w kolejnym artykule.
14 Wydaje się, że ogniwem pośredniczącym między samym procesem
zbierania danych a ich wykorzystaniem w planowaniu strategicznych
działań, w odwołaniu do wyników badania, powinna być jednostka odpowiednio mocno zakorzeniona w regionalnych strukturach władzy (np.
w Małopolsce funkcję taką mogłoby pełnić Małopolskie Obserwatorium
Polityki Społecznej). Jednostka taka, oprócz zapewniania cykliczności
realizowanych badań, powinna: a) gromadzić i pogłębiać wyniki badań
dotyczących przedsiębiorstw społecznych, b) promować i upowszechniać wyniki badań oraz c) opracowywać wnioski z badań dla decydentów pod kątem procesu wyznaczania celów polityk publicznych.
NR 1 / 2010 (1)
ARTYKUŁY
Rysunek 1. Hierarchia celów dla podejmowania działań monitorujących PS
Cele szczegółowe
Aktualna diagnoza stanu PS
(w tym kluczowych deficytów)
w Małopolsce
Dostępne, rzetelne i aktualne
informacje o sektorze, efektach
działalności PS
Zidentyfikowane słabe i mocne
strony projektowanego systemu
monitorowania, wypracowane
rekomendacje metodologiczne
Cele ogólne
DIAGNOSTYCZNY:
Trafniej kierowane
wsparcie ze strony instytucji wspierających PS
POZNAWCZY:
Pełniejsza wiedza o sektorze wśród wszystkich
grup interesariuszy
POPULARYZATORSKI:
Upowszechniona wiedza
na temat specyfiki
i efektów działalności PS
METODOLOGICZNY:
Wypracowane standardy
monitorowania PS
Cele strategiczne, horyzontalne
Lepsze warunki do funkcjonowania przedsiębiorstw
społecznych (m.in. finansowe, prawne,
instytucjonalne, społeczne)
Dostarczenie instrumentu wspierającego proces
programowania polityk publicznych w regionie,
w szczególności polityki społecznej,
rynku pracy i rozwoju regionalnego
Źródło: [Frączek i inni, 2010, s.16].
na przezwyciężanie barier czy zaspokajanie trafnie
zdiagnozowanych, aktualnych potrzeb, promując
wśród potencjalnych partnerów PS wiedzę na temat
specyfiki i roli, jaką odgrywają one na gruncie lokalnej
społeczności, udostępniając i upowszechniając aktualne i wielowymiarowe informacje o PS różnym interesariuszom, w tym m.in. podmiotom wspierającym PS
usługowo, finansowo, a także decydentom na gruncie
regionalnym i krajowym, kreuje się klimat sprzyjający
rozwojowi tego typu inicjatyw. Tym samym stwarza
się PS lepsze warunki do prowadzenia działalności zarówno gospodarczej, jak i społecznej.
Rysunek 1 przedstawia strukturę zaproponowanych celów monitoringu.
3. Odbiorcy monitoringu
W zaproponowanej autorskiej koncepcji monitoringu
małopolskich PS – oprócz opisanych w poprzedniej
części tekstu celów monitoringu – kluczowe znaczenie ma określenie odbiorców monitoringu. Wynika
to z kilku istotnych przesłanek:
• działania finansowane ze środków publicznych
powinny być precyzyjnie ukierunkowane nie tylko przedmiotowo (co w przypadku monitoringu
małopolskich PS oznacza m.in. trafne określenie
i rzetelne dobranie do badań wyspecyfikowanej
grupy PS, określenie najważniejszych pól badawczych oraz stworzenie logicznej i klarownej siatki
celów monitoringu), ale także podmiotowo – aby
informacje, wiedza, doświadczenia wypracowane w trakcie realizacji tego projektu nie stanowiły
wartości autonomicznej, lecz trafiały bezpośrednio do tych instytucji, podmiotów i osób, które
są zainteresowane ich wykorzystaniem (w tym
przypadku są to jednostki związane z systemem
wsparcia ekonomii społecznej w Małopolsce),
• każdy poprawnie zaprojektowany i wdrożony proces monitoringu powinien jednoznacznie wskazywać na podmioty realizujące działania monitorujące, a równocześnie określać grupę odbiorców,
którzy mogą wykorzystywać wiedzę zgromadzoną w tym procesie. Co ważne, zakres i charakter
informacji pochodzących z monitoringu powinien
być dostosowany do odmiennych potrzeb różnorodnych kategorii interesariuszy (odbiorców),
• wypracowana koncepcja monitoringu ma w zamyśle tworzyć element budowania szerokiego systemu wsparcia ekonomii społecznej w Małopolsce.
Prawidłowe określenie odbiorców monitoringu PS
pozwoli równocześnie na wykorzystanie tego kręgu podmiotów i instytucji do tworzenia platformy
współpracy nad wspomnianym systemem.
51
MACIEJ FRĄCZEK I INNI: MONITORING PRZEDSIĘBIORSTW SPOŁECZNYCH W MAŁOPOLSCE…
52
Generalnie, odbiorcy monitoringu zostali pogrupowani według kryteriów funkcjonalnych. Zdecydowano się jednak także na wyróżnienie dwóch
kluczowych odbiorców monitoringu – Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej w Krakowie oraz
Małopolskiego Paktu na Rzecz Ekonomii Społecznej.
Wynika to z fundamentalnej roli, jaką te podmioty
odgrywają w województwie małopolskim wspierając inicjatywy z szeroko rozumianej sfery ekonomii
społecznej.
W prezentowanej koncepcji zaproponowano, aby
odbiorcami monitoringu małopolskich PS były następujące podmioty/grupy podmiotów:
1. Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej w Krakowie.
2. Małopolski Pakt na Rzecz Ekonomii Społecznej.
3. Instytucje wspierające finansowo PS (instytucje
finansowe, poręczeniowe, kredytowe świadczące usługi na rzecz PS, np. Małopolski Fundusz
Ekonomii Społecznej).
4. Instytucje wspierające usługowo PS (świadczące na ich rzecz usługi doradcze, szkoleniowe,
w tym: realizujące projekty wspierające przedsiębiorstwa społeczne w ramach 7.2.1 i 7.2.2 PO
KL, a także projekty systemowe – ROPS w Krakowie i WUP w Krakowie).
5. Przedsiębiorstwa społeczne działające na terenie
Małopolski (PS poddane monitoringowi, pozostałe PS, inne podmioty należące do sektora gospodarki społecznej – nie będące PS).
6. Media (media lokalne, regionalne i krajowe,
w tym: prasa, radio, telewizja, internet).
7. Decydenci (władze samorządowe szczebla regionalnego, powiatowego i gminnego).
8. Otoczenie instytucjonalne PS (jednostki organizacyjne pomocy społecznej – ośrodki pomocy
społecznej, powiatowe centra pomocy rodzinie;
publiczne służby zatrudnienia – Wojewódzki
Urząd Pracy w Krakowie, powiatowe urzędy pracy
w Małopolsce; Małopolskie Obserwatoria Rozwoju Regionalnego – w szczególności Małopolskie
Obserwatorium Polityki Społecznej oraz Małopolskie Obserwatorium Rynku Pracy i Edukacji).
9. Grantodawcy (podmioty krajowe i międzynarodowe organizujące konkursy grantowe dla
przedsiębiorstw społecznych – m.in. FIO).
10. Sponsorzy (podmioty sektora prywatnego zainteresowane wspieraniem PS oraz realizowanych
przez nie działań statutowych, prywatni darczyńcy).
NR 1 / 2010 (1)
11. Jednostki badawcze i naukowe (ośrodki naukowo-badawcze zlokalizowane na terenie Małopolski zainteresowane problematyką ekonomii
społecznej – przede wszystkim szkoły wyższe
o profilu ekonomicznym oraz koncentrujące się
w swojej działalności wokół nauk społecznych;
inne krajowe ośrodki naukowo-badawcze o podobnym profilu).
12. Inne podmioty (związki pracodawców, agencje
rozwoju – Małopolska Agencja Rozwoju Regionalnego).
Uwzględniając miejsce i rolę wymienionych powyżej podmiotów we wspieraniu przedsiębiorczości społecznej w Małopolsce grupa odbiorców monitoringu została podzielona na trzy podstawowe
kategorie: odbiorców kluczowych, podstawowych
oraz uzupełniających. Rysunek 2 prezentuje zaproponowaną typologię odbiorców monitoringu PS.
Za wyróżnieniem kluczowych odbiorców monitoringu małopolskich przedsiębiorstw społecznych
przemawiały następujące względy:
1. Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej w Krakowie – w obecnym układzie instytucjonalnym na
poziomie regionalnym jest to podmiot, który
powinien stać się liderem działań systemowych związanych z ekonomią społeczną. Z tego
względu ROPS inicjując proces monitorowania
małopolskich PS staje się w naturalny sposób
dysponentem informacji uzyskanych dzięki niemu, a tym samym ma możliwość nadzorowania i korygowania mechanizmów oraz działań
wspierających PS.
2. Małopolski Pakt na Rzecz Ekonomii Społecznej
– jako platforma współpracy przedstawicieli samorządu terytorialnego (zarówno na poziomie
lokalnym jak i regionalnym), sektora pozarządowego, spółdzielczego, środowiska akademickiego, sektora prywatnej przedsiębiorczości
i mediów umożliwia wykorzystywanie efektów
monitoringu PS do prowadzonych przez te podmioty działań, a równocześnie dzięki swojej konstrukcji daje szansę na zwiększenie grona odbiorców tych informacji.
Z kolei podstawowi odbiorcy monitoringu zostali wyodrębnieni z następujących powodów:
1. Instytucje wspierające finansowo PS – są one
bardzo istotne dla utrzymania obecnych na rynku PS oraz dla powstawania nowych podmiotów
o takim profilu. Planowany monitoring mógłby
NR 1 / 2010 (1)
ARTYKUŁY
Rysunek 2. Typologia odbiorców monitoringu
Odbiorcy
monitoringu
Kluczowi
Regionalny
Ośrodek Polityki
Społecznej
w Krakowie
Małopolski
Pakt na Rzecz
Ekonomii
Społecznej
Podstawowi
Uzupełniający
Instytucje wspierające
finansowo PS
Grantodawcy
Instytucje wspierające
usługowo PS
Sponsorzy
Przedsiębiorstwa
społeczne
Jednostki
badawcze
i naukowe
Media
Inne podmioty
Decydenci
Otoczenie
instytucjonalne PS
Źródło: opracowanie własne.
umożliwić tym instytucjom rzetelną analizę
środowiska swoich klientów. Przede wszystkim
zaś informacje uzyskane dzięki monitoringowi
pozwolą im lepiej dopasować ofertę do rzeczywistych potrzeb formułowanych przez PS oraz
stworzyć zestaw nowych produktów, które dotychczas nie były identyfikowane jako przydatne dla PS.
2. Instytucje wspierające usługowo PS – pomoc
udzielana przez te podmioty na rzecz przedsiębiorstw społecznych ma równie duże znaczenie
co wsparcie finansowe. PS działające w Małopolsce zazwyczaj nie mają dużego doświadczenia
rynkowego, ich potencjał ludzki nie pozwala na
realizację pewnych zadań z powodu braku wiedzy, know–how itd. Z tego powodu instytucje
wspierające usługowo PS powinny być podsta-
wowym adresatem planowanego monitoringu
– dzięki przekazywanym im informacjom zwiększą się szanse na lepsze dostosowanie i wyprofilowanie oferty pod kątem potrzeb ich klientów
i partnerów.
3. Przedsiębiorstwa społeczne działające na terenie
Małopolski – jako podmioty poddawane monitoringowi powinny mieć zagwarantowany dostęp
do zbiorczej informacji zwrotnej na temat całej
grupy badanych PS. Pozwoli im to na lepsze wyprofilowanie swojej oferty – umożliwi wyeliminowanie dublowania się pomysłów i działań, które
są już w Małopolsce realizowane czy też zwiększy świadomość istnienia pewnych nisz, które
nie są jeszcze zagospodarowane. Informacje
zwrotne z monitoringu pozwolą także na określanie generalnych trendów i oczekiwań dotyczących
53
MACIEJ FRĄCZEK I INNI: MONITORING PRZEDSIĘBIORSTW SPOŁECZNYCH W MAŁOPOLSCE…
całej badanej grupy PS, jak i występujących w poszczególnych formach prawno-organizacyjnych.
Uczynienie z PS jednego z podstawowych odbiorców monitoringu pozwoli wzmocnić współpracę
międzyinstytucjonalną, zaś wymiana wspólnych
doświadczeń powinna skutkować mocniejszą
integracją całego środowiska ekonomii społecznej w Małopolsce.
4. Media – idea przedsiębiorczości społecznej w naszym kraju nie tylko nie jest wystarczająco mocno
rozpowszechniona, ale przede wszystkim słaba
jest identyfikacja tego pojęcia i zjawiska zarówno na poziomie jednostkowym, jak i w toczonej
debacie publicznej. Media odgrywają we współczesnych społeczeństwach kluczową rolę w przekazywaniu treści i informacji, ale są także miejscem i narzędziem kreowania oraz wspierania
pewnych idei, postaw i zjawisk. Z tych właśnie
względów należy zadbać o to, aby media wszelkiego typu były jednym z podstawowych adresatów informacji pochodzących z monitoringu PS.
5. Decydenci – kreowanie i implementowanie racjonalnych oraz skutecznych interwencji/działań
publicznych na każdym poziomie funkcjonowania
samorządu terytorialnego wymaga rzetelnej i precyzyjnej diagnozy stanu w danym obszarze. Dzięki
przeprowadzonemu monitoringowi małopolskich
PS główni aktorzy instytucjonalni w regionie otrzymają dostęp do narzędzia identyfikującego problemy środowiska przedsiębiorców społecznych,
wskazującego na istotne bariery jego rozwoju
oraz umożliwiającego rozpoznanie i właściwie
zinterpretowanie nowych trendów i zjawisk występujących w obszarze działania PS15. To wszystko
powinno wspierać kreowanie skutecznej polityki rozwoju regionu, polegającej w tym wypadku
na zidentyfikowaniu i wykorzystaniu skutecznych
narzędzi przeciwdziałających problemom społecznym. Dobrze przeprowadzony monitoring PS oraz
oparte na jego wynikach rekomendacje mogą
i powinny stać się równocześnie ważnym punktem odniesienia dla podejmowania strategicznych
decyzji dotyczących preferowanych kierunków
działań realizowanych w Małopolsce w obszarze
ekonomii społecznej przez różne szczeble administracji publicznej (i ich jednostki organizacyjne).
15
54
W tym miejscu należy wnieść zastrzeżenie, że będzie to możliwe,
gdy oprócz monitoringu PS zostałyby wdrożone na poziomie regionu
działania o charakterze ewaluacyjnym.
NR 1 / 2010 (1)
6. Otoczenie instytucjonalne PS – instytucje funkcjonujące w obszarze pomocy społecznej i rynku
pracy są naturalnym odbiorcą informacji zgromadzonych podczas monitoringu małopolskich PS.
Profil ich funkcjonowania wymaga dostarczania
aktualnej i szczegółowej wiedzy diagnostycznej,
dzięki której będą mogły odpowiednio szybko
i elastycznie reagować na pojawiające się zagrożenia oraz wspomagać PS w tych działaniach,
które leżą w ich zakresie kompetencyjnym. Dla
Małopolskich Obserwatoriów Rozwoju Regionalnego monitoring PS dostarczy cennej wiedzy
analitycznej, umożliwiającej tworzenie kompleksowego zasobu informacji kluczowych z punktu
widzenia potrzeb rozwojowych województwa
małopolskiego.
Tak szeroko określona grupa odbiorców monitoringu spowodowała, że lista zagadnień będących
przedmiotem badań (zaprezentowana w kolejnej
części artykułu) jest bardzo obszerna. Warto jednak
dodać, że nie musi to implikować konstruowania
bardzo rozbudowanego narzędzia badawczego
oraz generowania wielu różnorodnych raportów –
w zależności od bieżących potrzeb informacyjnych
podmiotu zlecającego monitoring pewne kwestie
mogą być eksplorowane dogłębnie, a inne mogą
być całkowicie pomijane.
4. Obszary monitoringu
Najważniejszym kryterium, które należy brać pod
uwagę planując zakres przedmiotowy monitoringu
przedsiębiorstw społecznych jest fakt, iż podmioty te prowadzą działalność dwojakiego rodzaju:
gospodarczą oraz społeczną. Dlatego wszelkie badania powinny uwzględniać ów dualny charakter,
a zakres badanych obszarów powinien być jasno
i szczegółowo rozplanowany.
W małopolskim monitoringu przedsiębiorstw
społecznych badaniem objęto trzy kwestie: zasoby będące w dyspozycji PS, procesy mające miejsce wewnątrz PS oraz te wynikające z kontaktów
z otoczeniem, a także efekty działalności PS. Zakres
gromadzonych informacji został określony w oparciu o analizę literatury przedmiotu dotyczącej m.in.
krajowych i zagranicznych badań empirycznych,
własnej wiedzy i doświadczeń Zespołu badawczego, a także dorobku wypracowanego przez Zleceniodawcę – Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej
w Krakowie.
MACIEJ FRĄCZEK I INNI: MONITORING PRZEDSIĘBIORSTW SPOŁECZNYCH W MAŁOPOLSCE…
NR 1 / 2010 (1)
Tabela 2. Obszary, podobszary i zagadnienia podlegające planowanemu monitoringowi
Kondycja ekonomiczna
Ryzyko ekonomiczne
Strategia funkcjonowania PS
Ocena potencjału rozwojowego
Warunki sprawnego funkcjonowania PS
Proces powstania PS
Produkty działalności gospodarczej PS
Produkty działalności społecznej PS
KONDYCJA EKONOMICZNA I RYZYKO EKONOMICZNE PS
• skala i struktura kosztów i przychodów ogółem
• poziom i struktura przychodów i kosztów z prowadzonej działalności gospodarczej
• czynniki decydujące o stabilności/braku stabilności przychodów PS
• zasoby rzeczowe przedsiębiorstwa oraz wartości niematerialne i prawne
• inwestycje podjęte lub planowane przez PS
• identyfikacja barier utrudniających działalność ekonomiczną PS
• poziom ryzyka ekonomicznego
• wpływ profilu społecznego przedsiębiorstwa na ryzyko ekonomiczne
STRATEGIA I POTENCJAŁ ROZWOJU PS
• identyfikacja strategii rozwoju organizacji
• określenie perspektyw rozwoju PS w zakresie zatrudnienia
• określenie perspektyw rozwoju PS w zakresie sytuacji finansowej
(ocena szans na wzrost niezależności finansowej)
• określenie perspektyw rozwoju PS w zakresie działalności społecznej
• określenie perspektyw rozwoju PS w zakresie działalności gospodarczej
• określenie perspektyw rozwoju PS w zakresie współpracy z podmiotami w jego otoczeniu
• identyfikacja czynników krytycznych warunkujących rozwój PS
• identyfikacja najważniejszych barier zwiększania poziomu zatrudnienia
• identyfikacja najważniejszych barier uniemożliwiających lub utrudniających stosowanie
partycypacyjnego sposobu podejmowania decyzji w PS
• identyfikacja barier utrudniających działalność ekonomiczną PS
• identyfikacja sposobów na pokonanie barier
• modele powstania organizacji
• główny powód podjęcia inicjatywy założenia PS
• założyciel PS
• wzory, z których czerpano przy tworzeniu PS
• wsparcie innych podmiotów w procesie założycielskim PS
EFEKTY DZIAŁALNOŚCI PS
• oferowane na rynku produkty i usługi
• przychody ze źródeł rynkowych
• zakres odbiorców działalności handlowej/wytwórczej/usługowej
• potencjał szkoleniowy/integracyjny PS
• potencjał zatrudnieniowy PS
• działania prowadzone przez PS na rzecz społeczności lokalnej
Źródło: opracowanie własne.
56
Wymienione powyżej kwestie rozpisane zostały
w toku konceptualizacji na szereg szczegółowych
problemów, które wchodzą w ich zakres. W tabeli 2
przedstawiono w hierarchicznym układzie (obszary,
podobszary oraz zagadnienia) te z nich, które zostały
uznane za kluczowe dla monitorowania przedsiębiorstw społecznych. Należy zaznaczyć, że obszary
nie mają charakteru rozłącznego, co oznacza, iż te
same zagadnienia szczegółowe mogą znaleźć się
w kilku obszarach. Kursywą zaznaczono te zagadnienia, które znalazły swoje bezpośrednie odzwierciedlenie w skonstruowanym narzędziu badawczym.
Co istotne, o ile monitoring przedsiębiorstw
społecznych powinien, z założenia, obejmować
wszystkie wyżej wymienione obszary, o tyle docelowy wybór wchodzących w ich zakres podobszarów oraz szczegółowych zagadnień jest kwestią
wymagającą dodatkowych ustaleń. W monitoringu przedsiębiorstw społecznych w Małopolsce
wybór i liczba zagadnień, a co za tym idzie kształt
wykorzystanego narzędzia badawczego, były efektem konsultacji z kluczowymi odbiorcami badania
(Regionalnym Ośrodkiem Polityki Społecznej oraz
z sygnatariuszami Małopolskiego Paktu na Rzecz
Ekonomii Społecznej), a także pretestów narzędzia.
Ze względu na to, że małopolski monitoring został zaplanowany jako przedsięwzięcie cykliczne,
priorytetem stało się zbudowanie narzędzia zbierającego najważniejsze dane, nie będącego jednocześnie zbyt uciążliwym dla badanych. W praktyce
oznaczało to konieczność dokładnego przestudiowania proponowanych zagadnień i dokonania
selekcji podstawowych wskaźników. Jednocześnie
przyjęto założenie, że rekomendacje sformułowane na podstawie pierwszego pilotażowego badania w Małopolsce będą mogły posłużyć doprecyzowaniu i ewentualnemu poszerzeniu obszarów
monitoringu.
NR 1 / 2010 (1)
Osobnego komentarza wymaga wyodrębniony
w tabeli obszar „Efekty działalności PS”. Jak wspomniano powyżej, strategicznym celem monitoringu
jest wpisanie go w system programowania polityk
publicznych na poziomie regionalnym (jako instrumentu wspierającego). Zdefiniowany w ten sposób
cel jest zgodny z postulatem stosowania ewaluacji,
czyli analizy i oceny podejmowanych działań, która
powinna towarzyszyć wdrażaniu polityk publicznych na poziomie regionalnym i lokalnym. Ewaluacja powinna zmierzać do określenia, w jakim stopniu interwencja publiczna (bądź polityka, program
lub projekt) spełnia pewne kryteria, w jakim zakresie
zostały osiągnięte jej cele oraz jaka jest relacja nakładów i działań do wyników interwencji. Tak rozumiana ewaluacja powinna stanowić element ciągu działań w ramach kreowania polityk (czy też programów,
projektów) – dopełniając go poprzez dostarczenie
wiedzy na temat działań zrealizowanych oraz wniosków dla przedsięwzięć kolejnych [Górniak 2007,
s. 11]. Aby dobrze zrozumieć relację nakładów, produktów, rezultatów i wpływu danej interwencji należy dokonać pomiaru każdego z tych elementów,
w oparciu o odpowiednie wskaźniki [Ibidem, s. 17].
Produkty należy rozumieć jako konkretne przedsięwzięcia zrealizowane w ramach danego programu
lub projektu. Kategoria ta obejmuje zasoby materialne oraz usługi, które beneficjenci otrzymują
w trakcie realizacji programu (w tym wypadku w ramach działalności przedsiębiorstwa społecznego),
a mierzona jest w jednostkach fizycznych (np. liczba
zorganizowanych szkoleń). Rezultat oznacza bezpośrednie efekty programu lub projektu – dostarcza
informacji o zmianach, jakie nastąpiły wśród odbiorców działań w wyniku ich wdrożenia. Kategoria
oddziaływania (wpływu) opisuje natomiast konsekwencje programu lub projektu wykraczające poza
natychmiastowe efekty dla bezpośrednich beneficjentów – odnosi się szerzej do osób i organizacji
pozostających poza bezpośrednim oddziaływaniem
interwencji oraz do szerszego horyzontu czasowego [Kierzkowski, 2002].
Jako podstawowy problem proponowany
do objęcia badaniem w opisywanym obszarze,
w tabeli 2 wyodrębniono jedynie „Produkty działalności PS”. Zgodnie z założeniami metodologicznymi przyjęto bowiem, że monitoring będzie prowadzony na poziomie najbardziej ogólnym, czyli
na poziomie przedsiębiorstw. Bezpośrednie zba-
ARTYKUŁY
danie rezultatów zgodnie z wcześniejszą definicją,
nie jest więc możliwe w tego rodzaju badaniu, zaś
badanie wpływu pozostaje domeną nie badań
monitoringowych, lecz ewaluacyjnych. Więcej informacji o zmianach na poziomie beneficjentów
działań PS oraz ich otoczenia mogłoby dostarczyć
wpisanie monitoringu w szerszy system badań
w obszarze ekonomii społecznej. Ocena efektów
działań przedsiębiorstw społecznych w takiej perspektywie byłaby więc możliwa dzięki uzupełnieniu informacji dostarczanych przez monitoring
o dane z innych źródeł.
5. Metodologia badania
Po przedstawieniu celów monitoringu i jego proponowanego zakresu warto opisać koncepcję zbierania danych dotyczących przedsiębiorstw społecznych. Właściwa realizacja tego procesu jest ważna
z kilku powodów. Po pierwsze, należy zadbać o to,
aby jak najwięcej przedsiębiorstw społecznych miało szansę wzięcia udziału w tym przedsięwzięciu.
Po drugie, z punktu widzenia wykorzystania danych
kluczowe znaczenie ma ich jakość (rozumiana zarówno jako kompletność, jak i zgodność z rzeczywistością). Po trzecie, etap ten generuje stosunkowo
największe koszty. Dlatego ważne jest ich minimalizowanie przy jednoczesnej dbałości o spełnienie
dwóch pierwszych kryteriów.
Planując proces zbierania danych należy wziąć
pod uwagę, oprócz jego celów i charakteru zbieranych danych, także potrzeby informacyjne odbiorców wyników oraz kontekst realizowanego projektu. Wśród czynników determinujących charakter
badania na szczególną uwagę zasługują: zróżnicowanie podmiotów objętych badaniem oraz ukierunkowanie badania na wykorzystanie wyników.
O ile pierwszy z tych czynników może być zróżnicowany regionalnie, drugi ma charakter uniwersalny.
Grupy objęte badaniem w ramach monitoringu różnią się ze względu na wiele cech, jednak trzy
z nich są kluczowe z punktu widzenia realizacji procesu zbierania danych. Są to:
a. forma prawna,
b. liczebność,
c. kompletność danych na temat organizacji.
Przykładowe zróżnicowanie dla podmiotów
z Małopolski przedstawiono na rysunku 4.
Ze względu na użyteczność i możliwość realizowania cyklicznego badania, niezbędne jest
57
NR 1 / 2010 (1)
ARTYKUŁY
(np. brak pewnych kategorii podmiotów jak TUW).
Utrzymanie kryteriów definiujących populację badania w kolejnych edycjach monitoringu pozwoli
zwiększyć możliwość porównania wyników z kolejnych cykli badania. Jednak – biorąc pod uwagę kierunki prac nad ustawą o przedsiębiorczości
społecznej – może być wskazane redefiniowanie
w kolejnych cyklach monitoringu kryteriów wyodrębniania podmiotów objętych badaniem w taki
sposób, aby uwzględniały aktualny stan wiedzy
i prawa w Polsce w tym zakresie. Kumulowanie tej
wiedzy jest istotne ze względu na horyzontalny cel
prowadzonych działań, jakim jest wpisanie monitoringu w system regionalnego programowania polityki społecznej i polityki rynku pracy, tym samym
pożytkując jego dualny potencjał: zarówno diagnostyczny, jak i ewaluacyjny. Poza celem horyzontalnym, przed małopolskim monitoringiem postawiono cztery cele właściwe: diagnostyczny, poznawczy,
popularyzatorski oraz metodologiczny, zaznaczając
przy tym, że monitoring powinien być badaniem
użytecznym względem celów, a zatem jego funkcjonalność powinna być każdorazowo przedmiotem oceny ewaluacyjnej.
Ponadto należy przypomnieć, że grupa odbiorców monitoringu w Małopolsce została podzielona
na trzy podstawowe kategorie: odbiorców kluczowych (ROPS w Krakowie, Małopolski Pakt na Rzecz
Ekonomii Społecznej), podstawowych oraz uzupełniających. Uwzględniając potrzeby informacyjne
tej grupy odbiorców monitoringiem objęto możliwie szeroką gamę zagadnień, jednocześnie umożliwiając opracowanie względnie prostej struktury
narzędzia, tak aby zwiększyć prawdopodobieństwo
otrzymania wysokiej stopy zwrotu ankiet. Temu
samemu celowi – maksymalizacji stopnia realizacji
próby badawczej – służyło zaprojektowanie mieszanego trybu zbierania danych (Mixed-mode survey
research). Zagadnienia ujęte w badaniu koncentrowały się wokół trzech filarów: zasobów będących
w dyspozycji PS, procesów wewnątrz organizacji
i wynikających z kontaktów z otoczeniem, a także
efektów prowadzonej działalności PS.
W artykule podkreślono, że możliwość realizacji
celu strategicznego wiąże się z potrzebą wpisania
badania w paletę innych działań badawczych ukierunkowanych na przedsiębiorstwa społeczne, aby
uzyskać możliwie szeroki wachlarz uzupełniających
się danych (niekoniecznie z terenu Małopolski) oraz
uniknąć ich dublowania, co jest zarówno nieefektywnym wydatkowaniem środków publicznych, jak
i uciążliwością dla respondentów. Z tego powodu
oraz ze względu na trudności z dookreśleniem specyfiki sektora tak ważne jest kapitalizowanie wiedzy
dotyczącej przedsiębiorczości społecznej oraz wymiana doświadczeń badawczych, dobrych praktyk
metodologicznych, szczególnie w perspektywie
ponadregionalnej. Opisane elementy stanowią
kompleksową propozycję dla instytucji zainteresowanych wiedzą na temat przedsiębiorstw społecznych w ich regionie. Jej aplikacja na przykładzie
Małopolski zostanie opisana w odrębnym artykule,
gdzie zostaną przedstawione wyniki empirycznych
badań (dotyczących zarówno społecznego, jak
i ekonomicznego wymiaru funkcjonowania PS),
wraz z wnioskami i rekomendacjami ukierunkowanymi na wsparcie podmiotów ekonomii społecznej
w Małopolsce.
Literatura
gląd kategorii, [w:] Przedsiębiorstwo społeczne. Antologia kluczowych tekstów, FISE, Warszawa.
Frączek M. i inni [2010], Monitoring przedsiębiorstw społecznych.
Koncepcja, ROPS w Krakowie, materiał niepublikowany.
Górniak J. [2007], Ewaluacja w cyklu polityk publicznych, [w:]
S. Mazur (red.), Ewaluacja Funduszy Strukturalnych – perspektywa regionalna, MSAP UEK, Kraków.
Hausner J., Laurisz N. [2008], Czynniki krytyczne tworzenia
przedsiębiorstw społecznych. Przedsiębiorstwo społeczne. Konceptualizacja, [w:] J. Hausner (red.), Przedsiębiorstwa społeczne
w Polsce. Teoria i praktyka, MSAP UEK, Kraków.
Herbst J. [2008], Polski trzeci sektor w świetle teorii przedsiębiorstwa społecznego, [w:] J. Dąbrowska (red.), Od trzeciego sektora
do przedsiębiorczości społecznej – wyniki badań ekonomii społecznej w Polsce, Stowarzyszenie Klon/Jawor, Warszawa.
Kerlin J. [2008], Przedsiębiorstwa społeczne w Stanach Zjednoczonych i Europie. Czego mogą nas nauczyć różnice, [w:]
Przedsiębiorstwo społeczne. Antologia kluczowych tekstów,
FISE, Warszawa.
Aiken M. [2005], Przedsiębiorstwo społeczne w ekonomii
społecznej. Rozwiązania brytyjskie na tle tradycji europejskiej,
„Trzeci Sektor”, nr 2, Instytut Spaw Publicznych, Warszawa.
Bohdziewicz-Lulewicz M. [2006], Metody i techniki mierzenia społecznego wpływu przedsiębiorstw społecznych, czyli jak
uchwycić wartość dodaną podmiotów ekonomii społecznej,
„Trzeci Sektor”, nr 7, Instytut Spaw Publicznych, Warszawa.
Bohdziewicz-Lulewicz M. i inni [2008], Bariery rozwoju przedsiębiorczości społecznej w Małopolsce. Podsumowanie wyników
badań, [w:] Społeczny Biznes, MARR, Kraków.
Borzaga C., Defourny J. [2001], The Emergence of Social Enterprise, Routledge, London.
Dąbrowska J. (red.) [2008], Od trzeciego sektora do przedsiębiorczości społecznej – wyniki badań ekonomii społecznej w Polsce,
Stowarzyszenie Klon/Jawor, Warszawa.
Davister C., Defourny J., Gegoire O. [2008], Przedsiębiorstwa
społeczne integracji zawodowej (WISE) w Unii Europejskiej: prze-
59
MACIEJ FRĄCZEK I INNI: MONITORING PRZEDSIĘBIORSTW SPOŁECZNYCH W MAŁOPOLSCE…
Literatura cd.
Kierzkowski T. [2002], Ocena (ewaluacja) programów i projektów
o charakterze społeczno-gospodarczym w kontekście przystąpienia Polski do Unii Europejskiej, Ministerstwo Finansów, Warszawa.
Leś E. [2005], Nowa ekonomia społeczna. Wybrane koncepcje,
„Trzeci Sektor”, nr 2, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa.
Leś E. [2008], Gospodarka społeczna i przedsiębiorstwo społeczne. Wprowadzenie do problematyki, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa.
Nałęcz S. (red.) [2008], Gospodarka społeczna w Polsce. Wyniki badań 2005-2007, Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa.
OECD [1998], Social Enterprises in OECD Countries, Paris.
NR 1 / 2010 (1)
Osiborska K. i inni [2009], Przegląd badań podmiotów ekonomii społecznej na świecie. Raport z analizy danych zastanych,
ROPS, Kraków.
• Projekt ustawy o przedsiębiorczości społecznej, stan na
22.06.2010 r. (maszynopis).
• Projekt ustawy o przedsiębiorczości społecznej, stan na
30.09.2009 r. (maszynopis).
Worek B. i inni [2008], Przedsiębiorstwa społeczne w Małopolsce. Diagnoza (maszynopis).
• www.es.pozytek.gov.pl
• Zarządzenie Prezesa Rady Ministrów nr 141 z dnia 15 grudnia 2008 r. w sprawie powołania Zespołu do spraw rozwiązań systemowych w zakresie ekonomii społecznej.
Monitoring social firms in the Malopolska region – conceptualisation
Abstract: In the article the concept of monitoring social firms has been described in the regional dimension. The concept consists of five questions: Whom? Why? To whom? What? How? Considering the lack of consent on definition of social
firms in Polish literature, the list of entities encompassed by monitoring procedures has been a resultant of the analysis
of organisations ranked as the social economy sector in Poland in the aspect of EMES criteria as well as of the research
orderer’s expectations, i.e. The Regional Social Policy Centre in Krakow. Four principal goals of monitoring have been
defined: diagnostic, epistemological, popularising and methodological ones. The monitoring recipients have been
divided into three underlying categories: key recipients (The Regional Social Policy Centre in Krakow, The Malopolska
Pact for Social Economy), principal recipients and the supplementary ones. Monitoring has encompassed three fundamental issues: resources at disposal of social firms, processes taking place within the social firms as well as the ones
resulting from their interactions within certain environment and effects of social firms activities. Within the framework
of the monitoring procedures the mixed-mode research system of gathering data have been planned. The system has
consisted of on-line questionnaire form, telephone contact and the personal one. Described elements constitute complex proposal for institutions interested in obtaining the knowledge about social entrepreneurship within the region.
Its application, based on the example of the Malopolska region, is going to be developed in the separate article.
Key words: social firms, monitoring, methodology, research.
60