Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi,
Bahar - Mart 2023, Sayı 105, 347-358.
Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International
(CC BY-NC 4.0)
MAKALE
ARTICLE
ISSN: 1306-8253 eISSN: 2147-9895
Geliş Tarihi/Received: 21.09.2021
Kabul Tarihi/Accepted: 17.02.2023
https://doi.org/10.34189/hbv.105.017
SEZAİ KARAKOÇ’UN ÇOCUKLUĞUMUZ ŞİİRİNDE
CENKNAMELERİN İZLERİ
OVERTONES OF CENKNAME IN SEZAİ KARAKOÇ’S POEM ÇOCUKLUĞUMUZ
GÖKHAN GÖKÇEK
Sorumlu Yazar/Correspondence
ESİN HÜDAVERDİ
NEBAHAT SÜLÇEVSİ
Öz
İnsan ve çevre arasındaki sınırsız ilişki hayat tarzından inanç biçimine, iktisadi durumdan geleceğin
planlanmasına kadar pek çok alandaki sürecin belirleyicisi olmuştur. Kahramanlık ve yiğitlik mefhumlarına
büyük önem veren Türkler, İslâmiyet ile tanıştıktan sonra kadim gelenek ve kültürlerini İslâmiyet’in
esasına muhalefet etmeyecek şekilde dönüştürmüşlerdir. Bu değişim ve dönüşümden kuşaktan kuşağa
anlatılan kahramanlık hikâyeleri de nasibini alırken özellikle Anadolu’nun fethiyle ortaya çıkan yeni
şartların da eklenmesiyle bu gelenek Cenkname olarak yeni bir forma bürünmüştür. İslâm tarihinde
büyük kahramanlıklarıyla bilinen Hz. Ali de yiğitliğinden dolayı Türklerin yeni bir form kazandırdıkları
anlatılarının ana figürü olmuştur. Hz. Ali’nin Hz. Peygamber ile yakınlığı da ona ayrı bir hürmet duyulmasına
sebep olurken destansı özelliklerle anlatılan kahramanlık hikâyelerinin Hz. Ali’ye isnat edilmesi sürecini de
doğurmuştur ki Cenkname olarak gelişen bu gelenek asırlar boyunca devam etmiştir. Hatta ortaya çıktığı ve
yaygınlaştığı Osmanlı Devleti’nden sonra Cumhuriyet Türkiye’sine de miras kalan Hz. Ali Cenknameleri
modern Türk edebiyatının büyük şairlerinden Sezai Karakoç’un hayatında da yer edinerek bir şiirine konu
olmuştur. Şair Karakoç, Çocukluğumuz şiirinde Hz. Ali Cenknamelerinin çocukluk dönemindeki anlatım
sürecine ve bir çocuk olan kendisiyle arkadaşlarına hissettirdiklerini ifade etmeye gayret etmiştir. Bu
çalışma; adı geçen bilgiler ışığında ve Türklerin inanç dünyasından hareketle kahramanlık kavramının
Türkler için önemini, Cenkname geleneğini, Hz. Ali Cenknamelerinin Türk kültüründeki yerini ve buradan
Karakoç’un şiirindeki izlerini incelemeyi amaçlamaktadır.
Anahtar Kelimeler: Hz. Ali, Cenknameler, Kahramanlık, Sezai Karakoç.
Abstract
The massive interaction between mankind and the environment has paved the roads of various processes,
how to live, how to believe, how to spend, how to plan a future. As a nation who gave great importance to
the aforementioned concepts, Turks carried on their ancient traditions and culture in a way which would
not contradict Islam and found a harmony after meeting their new religion. While the heroic stories were
passed from one generation to another with this new cultural transformation, it created a new form called
“Cenkname”, especially after the conditions took place with the conquest of Anatolia. İmam Ali, known
for his tremendous heroism in Islam history has been the main figure of the narratives mentioned due to
his valor in the mentioned form. Hazrat Ali’s close relation with the Prophet has gained him respect in the
heroic stories with his epic features. These attributes given to Hazrat Ali developed as “Cenkname” and
continues since centuries. Even after the Ottoman Empire, where “Cenkname” emerged and spread, Hazrat
Ali’s Cenknames continued. Also, one of the great poets of the modern Turkish Poem, Sezai Karakoç had a
poem, which’s main theme was a Cenkname of Hazrat Ali. Sezai Karakoç tried to express how the Hazrat
Ali Cenknames made his friends and himself feel as a child while they were listening to them in his poem
“Çocukluğumuz”. This research is based on the aforementioned information, the importance of the concept
of heroism, the tradition of “Cenkname”, the importance of Hazrat Ali Cenknames in Turkish culture and
their traces in Sezai Karakoç’s poem.
Keywords: Hazrat Ali, Cenknames, Heroism, Sezai Karakoç.
TURKISH CULTURE AND HACI BEKTAS VELI RESEARCH QUARTERLY
SPRING - MARCH 2023 / ISSUE 105
347
MAKALE
Giriş
Cenknameler, Türk edebiyatı içerisinde sade nesir türleri arasında yer alır.
Halk dilinde yazılan masallar, hikâyeler, gazavatnâmelerle birlikte anılırlar (Uzun,
2007, 9). Anadolu’ya yapılan göçler ise yeni bir dönemi ve sonu gelmez savaşları
başlatır. Savaşçı bir yapıya sahip olan Türkler için cenk etmek aynı zamanda yeni
dinlerinin de bir emridir ve yurt kazanmak adına bu emre Anadolu’da tam bir uyum
sağlamışlardır (Köprülü, 2014, 357). Anlatıların ana temasını kahramanlar oluşturmuş,
ilgili kahramanların yaptığı olağanüstülükler ve gösterdikleri gayret konu edinilir
hale gelmiştir. Bunların başında hiç şüphe yok ki Hz. Ali ve cenkleri gelmektedir.
Hz. Peygamberin damadı ve yeğeni olan Hz. Ali, uğradığı haksızlık ve evlatlarının
gördüğü zulümden dolayı Türklerin davasını güttükleri müstesna bir isim olmuştur.
Bilhassa merkezî idarenin konargöçer hayat tarzlarına müdahalesinden hoşlanmayan
Oğuz/Türkmen kitleleri arasında Hz. Ali; hikâyeleri, soyu ve olağanüstü tasavvuru
ile apayrı bir yere oturmuştur (Gülten, 2021). Özellikle Moğol istilasının had safhaya
ulaşıp Anadolu’da otorite sorunu yaşandığı bir dönemde Hz. Ali figürü adeta bir
kurtarıcı olarak görülmüş ve yorumlanmıştır. Yani her siyasi kargaşa ve keşmekeşte
Hazreti Ali ve neslinin hayatı ve kahramanlık hikayeleri güven ve istikrarın teminatı
haline gelmiştir.
Hz. Ali Cenknameleri, Türk halk hikâyeciliğinin epik halk hikâyeciliği
geleneğinin devamı niteliğini taşımaktadır. Anlatılarda yer alan karakterlerin kişiliği,
olağanüstü yetenekleri, kahramanlıkları önemlidir. Otağlardan köy odalarına kadar
akseden Cenknameler, millî ve manevî değerlerin aşılanmasında büyük bir rol
oynamıştır (Gürdarmur, 2018). Konargöçer hayat tarzının şifahî kültürü daha etkin
bulmasından dolayı sözlü anlatılar, Türk kültür hayatında bilhassa konargöçerlerin
yoğun olduğu dönemde, büyük bir yere sahip olmuştur. Yerleşik hayata geçişle
beraber bu anlatılar anlam ve içerik bakımından değişiklik gösterseler de
içerisinde kahramanlık ve yiğitlik barındıran bir öğreti dizisi üzerinden varlıklarını
sürdürmüşlerdir. Oğuzların özellikle 13. yüzyıl itibarıyla Anadolu’yu yurt tutma
mücadeleleri yani kahramanlık hikâyeleri dilden dile dolaşırken kadim bozkır Türk
geleneğinden ilhamla destanlaşmış sözlü olarak aktarılmış veyahut zamanla kalemden
kâğıda dökülmüştür. Böylece Anadolu’nun Türkler tarafından fetih süreci, Cenkname
geleneğinin devamlılığını korumuştur (Şener, 2021, 129-135).
Cenknameler barındırdıkları kahramanlık hikâyeleri ile hem bahsi geçen
kişilerin hem de yazıldıkları dönemin ruh halini taşımaktadırlar. Böylelikle
Cenknameler hem kendi dönemlerine hem de geleceğe, geçmişi anlatmak ve öğütler
sunmak fikri taşırlar. Amaçları ise okuyan kimselere dinî ve ahlâkî öğütler vererek bir
tarih bilinci kazandırmaktır (Atalan, 2008, 9). Cenknameler, Müslümanların adalet,
mazlum, yardım, ihsan ve karşılıksız hizmet gibi ortak konularının temsiliyetini ve
kültür izlerini barındırmaktadır. Bu bakımdan ifade etmek gerekir ki Cenknameler
Türk kültüründeki, yine İslâmiyet ortak paydasında buluşup kaynaştığı Arap ve Fars
kültürlerinin izlerini de taşımıştır (Öztürk, 2018, 310).
Topluma bir tarih şuuru kazandırmak, geçmişi anlatmak Türkler için olmazsa
olmazlar arasındadır. Türk boylarının yaşadığı obalarda değil savaşa giden askerin
yanında orduda, toylarda, Türklerin olduğu her yerdedirler. Selçuklu ordusunun daimî
unsurları arasında olan ozanlar kahramanlık destanlarını anlatmakla mükelleftiler
(Köprülü, 2014, 346).
348
SAYI 105 / BAHAR - MART 2023
TÜRK KÜLTÜRÜ VE HACI BEKTAŞ VELÎ ARAŞTIRMA DERGİSİ
ARTICLE
Cenkname geleneğinin ilk örneği olarak Şeyyâd İsa’nın Salsalnâme’si
kabul edilir. Salsal adlı bir dev, Hz. Ali ile mücadele etmiş ve mezkûr esere göre
telef olmuştur (Köprülü, 1980, 253). Bu arka plandan hareketle Türkler, kademeli
olarak kahramanlık hikâyelerinde Hz. Ali figür ve tasavvurunu merkeze almışlardır.
Cenknameler bu tercih ve tavırdan hareketle Türk edebiyatında yerini alırken Hz. Ali
Cenknameleri de bu alanda başı çekmiştir.
1. Hz. Ali Cenknameleri ve Özellikleri
Hz. Ali Cenknameleri, 13. yüzyılı takip eden süreçte Anadolu’nun içinden
geçtiği çalkantılı bir zaman diliminde, Türk hayat tarzı ile sosyal yaşamının bir ürünü
olarak ortaya çıkmıştır. Dönemin tarihsel gerçekliklerini içinde barındırmakla beraber
yaşanan karmaşık süreçte en azından edebî ve manevî olarak aranan lider kültüne
cevap verebilen bir nitelik taşımaktadır. Devrin ortak kültür ögeleriyle birlikte önyargı
ve taassuptan uzak bir İslâm anlayışına uygun bir içeriğe sahip olarak edebiyat ve
kültür dünyamızda yerini almıştır (Atalan, 2010, 66). Cenknameler, doğuşu itibarıyla
sözlü kültürün ürünü olmakla beraber yine 13. yüzyılda kademeli olarak yazı ile de
kayda geçirilir ve oluşturulur. Bu gelenek Balkanlar’dan Türkistan’a kadar yayılarak
Türk cihan hâkimiyeti sahasında yankı bulmuş ve kahramanları “veli” olarak manevi
bir özelliği de bulunan Cenknameler bu formu “gazi” tipinde nihayete erdirerek yeni
bir tipi de Cenknameler eliyle inşa etmiştir (Kaplan, 2014, 112-119).
Hz. Ali’yi merkeze alan Cenknameler sadece 13. yüzyıldaki varlıklarıyla
kalmamış, Osmanlı Devleti'ne oradan da Türkiye Cumhuriyeti'ne miras kalmıştır.
Anadolu merkez alındığında Türk edebiyatında ilk Cenkname geleneği Dursun
Fakih ile başlamıştır (Atalan, 2008, 11). Dursun Fakih, özellikle Osmanlı Devleti’nin
kuruluş sürecinin anlamlandırılması adına önemli bir isimdir. Yunus Emre ve
Gülşehri gibi Türk edebiyatının önemli isimleriyle aynı çağda yaşadığı düşünülür.
Gazavatnâme adlı eserini şair kimliğiyle alan bu zat dinî eğitim almış bir fakihtir. Şeyh
Edebali’nin damadı ve Osman Gazi’nin de bacanağı olarak kabul edilir (Aksoy, 1994,
7). Dursun Fakih’in Cenknameleri, Nurullah Hoca tarafından uyarlanmış ve kopya
edilmiştir. Konu Cenknameler olunca mezhepsel farklar ortadan kalkmış; uyarlama
ve kopya edilme gibi girişimler tepkisizlikle hatta olağan olarak karşılanmıştır. Şüphe
yok ki bu esnekliğin en büyük sebebi mezhep veya meşrep fark etmeksizin bütün
Müslümanların, Hz. Ali’yi sevmesi ve hürmet etmesidir. Özellikle Anadolu’nun
fethedilmesinden sonra Cenknameler, Orta Anadolu’da çokça okunan ve talep edilen
edebi eserler haline gelmiştir (Atalan, 2010, 68).
Türklerin kahramanlık hikâyelerini yoğun bir şekilde anlatan Dede Korkut
Kitabı’nda Hz. Ali, “erler şahı” olarak tavsif edilmiştir (Ergin, 2005, 17). Hz. Ali’nin
Cenknamelerinin çoğunda hadiseler Hz. Peygamber’e bağlı olarak gerçekleşirken Hz.
Ali aktif bir şekilde anlatılarda yerini alır ve hadiseler onun karakteri etrafındaki olaylar
örgüsünde şekillenir. Cenknamelerde vurgu Hz. Ali’nin kahraman kimliğine yapılsa
da ana konu, Hz. Ali’nin İslâmiyet’i yayma mücadelesidir (Ünlüsoy, 2020, 240-241).
Kan Kalesi Cengi adını taşıyan Cenknamede, Hz. Peygamber üzerinden dini yayma
vazifesinin daha sonra Hz. Ali’ye tevdi edilişi anlatılmıştır (Balaban, 2019, 122). Bu
anlatılardan hareketle Cenknamelerde Hz. Ali gayrimüslimlerle mücadele içinde olsa
da savaştıkları varlıklar sadece Müslüman olmayan unsurlar değildir. Gayrimüslimlerle
beraber ejderha, dev, şeytan, cin, cadı, ifrit ve yılan gibi Türk mitolojisi içerisinde
TURKISH CULTURE AND HACI BEKTAS VELI RESEARCH QUARTERLY
SPRING - MARCH 2023 / ISSUE 105
349
MAKALE
“kötü” bir anlam dünyasına sahip olan ve aynı zamanda efsanevi kimliklerle anlatılan
varlıklarla da mücadele etmektedir (Ünlüsoy, 2020, 247).
Hz. Ali Cenknamelerinde aktarılan konular arasında İslâmiyet’in temel esas
ve öğretileri de mevcut bulunarak dolaylı öğretim sağlanmaktadır. Bunlar arasında
Kur’an-ı Kerim’e ve İncil’e dair atıflar görülmektedir. Yine sık sık ismi Cenknamelerde
geçen Cebrail, Allah’ın emrini Hz. Peygamber’e bildirerek fethedilecek yerleri
anlatmaktadır. Hz. Peygamber de Hz. Ali’yi fütuhat ile görevlendirir. Ahiret vurgusu,
dine davet ve namaz da Cenknamelerde bahsi geçen konular arasındadır (Ünlüsoy,
2020, 250-256).
Selçuklu Devleti'nin bütün birikimini ve tecrübesini yüklenen Osmanlı
Devleti’nin gelişmesindeki güç, gaza ve fethin sürekli canlı tutulması ve teşvik
edilmesidir (İnalcık, 2018, 9). Yine Osmanlı Devleti’nin ilk daimî ve merkezî ordusu
olan Yeniçerilerin de Hacı Bektaş’a uzanan silsile aracılığıyla Hz. Ali’yi meslek piri
kabul etmeleri de Cenkname geleneğinde Hz. Ali izlerini ve keskin tesirini artırmıştır.
Rivayete göre Selçuklu Devletinden Osmanlı Devleti'nin kuruluş yıllarına kadar
uzan menkıbevi hayatında Hacı Bektaş Veli’nin Orhan Gazi zamanında hayatını
sürdürmüş, Osmanlı neferlerini yani Yeniçerileri görmüş ve onlara dua etmiştir
(Maden, 2013, 16). Adeta Osmanlı Devleti'nin kuruluş ve kurumsallaşma döneminde
Cenknameler, Hazreti Ali soyundan gelen Türkistan, Horasan, Azerbaycan, Rum ve
Rumeli hattını birleştiren velilerin hayatlarının anlatıldığı menkıbeleriyle çok geniş bir
alana yayılmıştır (Taşğın, 2014, 267-272). Menkıbe sahibi veliler, kendi döneminin
padişahını irşat eder ve devletin kurumlarıyla yerleşmesine katkı sunarken gazaya
destek verdikleri hatta içerisinde yer aldıkları görülmektedir.
Hz. Ali Cenknameleri modern edebiyatın öncü isimlerinin de çocuklukta
dinlediği ve hayatlarına etki ettiği birikimin adı olurken yeniden yazılmaya da
çabalanmıştır. Mesela Osmanlı Devleti’nin son günlerini, işgal yıllarını, Millî
Mücadele dönemini ve Cumhuriyetin kuruluşunu gören ve bu süreçlerde aktif olarak
yer alan Halide Edip Adıvar da bu isimler arasındadır. Mor Salkımlı Ev adlı eserinde
kendisine çocukken Hz. Ali’nin hikâyelerinin okunduğunu bu hikâyeler okunurken
güven hissine kapıldığını ve Hz. Ali’nin ejderha başta olmak üzere mücadelesindeki
başarısını hep ilgiyle dinlediğini anlatmaktadır (Adıvar, 1998, 89). Halide Edip
Adıvar’dan Erdem Beyazıt’a kadar uzanan kuşaklar arası Türk edebiyatçıları arasında
Hz. Ali Cenknamelerini dinleyen ve eserlerin etkileri görülen pek çok isim olmuştur.
Bunlardan birisi de Sezai Karakoç’tur. Türk edebiyatının önemli şairlerinden birisi
olan Karakoç, Hz. Ali Cenknamelerinden o kadar etkilenmiştir ki edebi hayatındaki
tesirini anlatan bir şiir yazarak bu etkiyi görünür kılmıştır.
2. Sezai Karakoç ve Çocukluğumuz Şiiri
Sezai Karakoç Türk edebiyatının, Türk şiirinin önde gelen isimleri arasında
kabul edilir. Karakoç, 1932 yılında Diyarbakır Ergani’de dünyaya gelmiştir. Bölgede
Leventoğulları olarak bilinen bir aileye mensup olup annesi Emine Hanım babası ise
Mustafa Bey’dir (Karataş, 1994, 1-3). Eğitimini Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler
Fakültesi’nde tamamlayan Karakoç, hayatının erken yaşlarında edebiyat ve felsefeye
ilgi duyar. Gerek yaşadığı dönem gerekse de bulunduğu çevre onun gelenekçi bir
kimlik kazanmasına ve bu kimliğini de ortaya koyduğu edebi eserlerine yansıtmasına
bir anlamda köprü olmuştur. Özellikle şiirde geleneği ve gelenek figürlerini belki
350
SAYI 105 / BAHAR - MART 2023
TÜRK KÜLTÜRÜ VE HACI BEKTAŞ VELÎ ARAŞTIRMA DERGİSİ
ARTICLE
de en iyi şekilde kuran Yahya Kemal dışında geleneği ve öğelerini böylesine şiirine
taşıyan ikinci bir isim Sezai Karakoç’tur (Enser, 2018, 77).
Hz. Ali figürünü merkeze alarak vücut bulan Cenknameler de geleneğin önemli
bir taşıyıcısıdırlar. Anadolu’da uzun bir süre evleri süslemiş olan gerek şifahi gerekse
de kitabi bir usulle taşınan Hz. Ali merkezli Cenknameler, Sezai Karakoç’un da
şiirine konu olmuştur. Evlerde, köy veya ilçe odalarında okunan Cenknamelerin,
Karakoç’un da hayatında bir yer edindiğini Çocukluğumuz şiirinde görülmektedir. Bu
şiir, Karakoç’un doğup büyüdüğü, çocukluğunu geçirdiği Anadolu’da ikamet ettiği
her yerde bir Cenkname geleneğinin var olduğunu hatta diri bir şekilde yaşadığını
gözler önüne sermek açısından önemlidir (Ceylan, 2013, 115-154).
Sezai Karakoç, Çocukluğumuz şiirini 1960 yılında, 28 yaşında kaleme almıştır.
Şiir, şairin 28 yaşına ulaşınca toplumsal değişim ve geleneği besleyen güçlü alan ve
aktarımın kaybolduğuna vurgu yapılmaktadır. Bu çerçevede anne, baba, çocuklar, Allah,
peygamber, Ali etrafında Yunus’un diliyle ev, sokak, Mekke, Bedir, Medine ve Hayber
ile ilişkilendirilen Cenknameler vasıtasıyla cenklere yer verilmektedir. Allah sevgisi,
geleneğe duyulan özlem ve Yunus Emre’nin yanı sıra merkezde Hz. Ali vurgusu gül
etrafında yer almaktadır. Şair, eserinde Hz. Ali’nin kahramanlıklarından bahsederken
Hz. Ali’ye dair malumatları nereden öğrendiğini de aktarmaktadır. Burada karşımıza
Cenkname geleneğinin canlı bir şekilde o dönem yaşadığını gösteren dizeler çıkmaktadır.
Şair şiirinde, ilk dizesinden son dizesine kadar Müslümanlığın tercümanı veya
aktarım usulünün Yunus olduğu, Yunus’un anlam dünyasında şekillenen ve aktarılan
dilinden annesi tarafından çocuğun ruhuna nakşedildiği, gül kokusu etrafında peygambere
yer verilirken çocuk terbiyesinin nasıl gerçekleştirildiğini aktarmaktadır. Anne, geleneği
temsil ederken kelam, mezhep ekollerinin tartıştığı rasyonel kıldığı Allah ve Nübüvvet
meselesiyle ilgisiz hatta uzakta aktarılmaktadır. Akademik veya ilmi mülahazadan uzakta
bir Allah ve Peygamber tarifi, çocuğu şekillendirirken yine öğrendiğini ve yaşadığını
çocuğuna aktaran anneden bahsedilmektedir. Bu aktarımın çocukken şahidi, 28 yaşına
gelince nasıl belli belirsiz ortadan kalktığına da şahitlik edip ifade etmektedir.
Bundan dolayı Karakoç, şiirinde Hak-Muhammet-Ali’yi şiirinde sırayla
aktarmıştır. Fakat bu aktarışın entelektüel birikim ve arka planı ise ya da hazırlanma
zemini Yunus ile sağlanmıştır. Yunus, Türkistan, Horasan, Azerbaycan, Rum ve
Rumeli marifetini şiir ile aktaran pir veya mürşittir. Yunus’un içerisinde bulunup
temsil ettiği alanda şiir ve kelamın temsilcisi olarak söze sırasıyla Hak-MuhammetAli ile başlanıp devam ettirilmiştir. Nihayetinde şair de Çoçukluğumuz şiirine aynı
yerden başlayarak devam etmiştir. Şiir söze-kelama şöyle başlar:
“Annemin bana öğrettiği ilk kelime” (Karakoç, 2020, 97).
Allah ve şah damarından yakın! Buradan hareketle şair, “ümm” anne kelimesi
asıl ve kaynak olarak bilgi ve hikmeti bir arada temsil eden aktaran ve yaşayan olarak
bir sonraki nesle yani mekana ve zamana mezcederek aktaran fail olarak takdim
etmektedir. Bunun ifadesi olarak da şair, geleneğin anlatısını şiire dönüştürmesini
sağlayan kelimeleri ilk olarak annesinden öğrenmiştir. Bu durum Karakoç’un temsil
ettiği ve vurguladığı gelenekselci çizgisine de uygun düşmektedir. Şair ilk olarak
söze-kelama Allah ile başlar ve şöyle devam eder:
“Allah, şahdamarımdan yakın bana benim içimde” (Karakoç, 2020).1
1
Bu dize, Kur’an-ı Kerim’e göndermedir (Kaf Suresi, 16-17).
TURKISH CULTURE AND HACI BEKTAS VELI RESEARCH QUARTERLY
SPRING - MARCH 2023 / ISSUE 105
351
MAKALE
Şair ikinci olarak Muhammet ile sözüne-kelamına devam eder ve şu dizeleri ekler:
“Annem bana gülü şöyle öğretti
Gül, Onun, o sonsuz iyilik güneşinin teriydi!
Annem gizli gizli ağlardı dilinde Yunus
Ağaçlar ağlardı, gök koyulaşırdı, güneş ve ay mahpus” (Karakoç, 2020).
Şair, yine eğitimde anne vurgusuyla hem geleneğe atıf yapmayı sürdürmekte
hem de hayat tarzına dair ipuçları vermeye devam etmektedir. Şiirde gül, bir
mecaz olarak kullanılmıştır. Gül, irfanda Hz. Peygamberi sembolize etmek için
kullanılmıştır (Kemikli, 2009). Menkıbelerde Hz. Peygamberin terinin gül koktuğu
ifade edilmektedir ki şair, ikinci dizesinde gül ve ter kavramları üzerinde nakledilen
alıntılara bir gönderme yapar. Şair, annesinin gizli gizli Yunus dilinde ağladığını,
onunla beraber ağaçların da ağladığını göğün koyulaştığını, güneş ve ayın hapis
olduğunu ifade ediyor. Dizesine misafir ettiği Yunus’un hayatına dair kesin malumatlar
bulunmamakla beraber 13. yüzyılda yaşadığı ve özellikle son çeyreğinde şiirleriyle
Türkmenler arasında maruf olduğu bilinmektedir (Köprülü, 2014, 310). Yunus’un
dili saf, durudur. Asırlar sonra dahi kuşaklar arasında bir kopukluğa sebep olmadan
anlaşılabilmektedir. Şair burada; anne sevgisinin ve üzüntüsünün bir manevi ağırlık
oluşturduğunu ama bu ağırlığını Yunus dilinde olduğu gibi asırlar boyunca arı, duru
bir şekilde anlaşılabileceğini ifade etmektedir.
Şiirin devamındaki mısralar da Hz. Ali ile ilgilidir.
“Babamın uzun kış geceleri hazırladığı cenklerde
Binmiş gelirdi Ali bir kırata” (Karakoç, 2020).
Baharın kendisini sakladığı ve soğuk kışın insanlara bir ateş etrafında toplanma
dışında pek fazla bir imkân vermediği zaman dilimlerinde bilhassa kırsal bölgelerde
odalarda düzenlenen toplantılarda Cenknameler, okunan ve dinlenen eserlerin başında
gelmiştir. Kış özellikle Anadolu’da büyük bir zorluk demektir. İşte burada yine bir
bakıma gelenek devreye girerek evlerde ve köy odalarında baş konuk olan Cenkname
geleneği bir kere daha dirilir. Şair de bahse konu geleneği yaşatan babasından
Cenknamelerde yer alan Hz. Ali’nin kahramanlıklarını dinler. İlk mısra bunlara işaret
etmekle birlikte ikinci dizedeki “kırat” Hz. Ali’nin atı Düldül’ü tarif etmektedir. Kır
bir rengi olan Düldül, Mısır hükümdarı Mukavkıs tarafından Hz. Peygamber’e hediye
edilmiş ve Hz. Peygamber de daha sonra bu atı Hz. Ali’ye hediye etmiştir (Yardım,
1994, 20). At, Türk kültür ve siyasi hayatında büyük bir yere sahiptir. Türkler için
at evvela bir yoldaştır. Uzun seferleri sırasındaki en büyük destekçileridir. Bunlarla
beraber Türkler atın etinden, sütünden, gücünden, kılından ve derisinden her anlamda
yararlanmaktadırlar (Kafesoğlu, 1991, 32).
Türkler atıyla birlikte Hz. Ali’nin kılıcını da zikrederler. Zülfikar ismi verilen bu
kılıç, rivayete göre Hz. Peygamber tarafından Hz. Ali’ye hediye edilmiştir. Yine bir
başka rivayete göre Hz. Peygamber “Lâ fetâ illâ Alî, lâ seyfe illâ zülfikâr” (Ali’den
başka yiğit, Zülfikar’dan başka kılıç yoktur) diyerek Türklerin Cenknamelerinde
kahramanlıklarını dinlediği ve anlattığı Hz. Ali’yi yüceltmiştir (Öz, 2013, 555).
Şiirin sonunda bu aktarımın artık gerçekleşmediği vurgusu, toplumsal değişime
işaret ederken diğer yandan Şairin annesi ile başlayıp devam ettirdiği sürecin bir
bakıma koptuğu veya bittiğini de vurgulamaktadır. Öyleyse şair, aşamalarıyla anne ve
352
SAYI 105 / BAHAR - MART 2023
TÜRK KÜLTÜRÜ VE HACI BEKTAŞ VELÎ ARAŞTIRMA DERGİSİ
ARTICLE
temsil ettiği alan ve taşıdığı değerler itibariyle aktarılırken şiirinin sonunda çocukluğu
hüzünlü bir aktarım ile bitirmektedir. Yenidünyada çocuk, anne ve baba, temsil ettiği
değerlerini kaybetmiş ve aktaracak başka hikâyeler bulmuş ve destanlarından yoksun
kaldığı tespitiyle tamamlanmaktadır. Şair, bir dönemin kapanışını ve yeni bir dönemin
başlamasını aktarırken her iki dönem arasındaki keskin bir hattı da ifade etmektedir.
Böyle olunca yeni dönem için Hak, Muhammet, Ali, Yunus’un diliyle mana
kazandırılıp Cenkname biçimiyle nasıl takdim edilecektir? Acaba şairin “Çocukluk
güzün dökülen yapraklar gibi” hüznü, güzün dökülen ve bir sayfanın kapanması
mıdır? (Şahin, 2021, 611-632).
Karakoç’un şiirinde Hz. Ali ile ilgili kısımlar şöyle devam eder:
“Ali ve at, gelip kurtarırdı bizi darağacından
Asya’da, Afrika’da, geçmişte gelecekte
Biz o atın tozuna kapanır ağlardık
Güneş kaçardı, ay düşerdi, yıldızlar büyürdü” (Karakoç, 2020).
Hz. Ali figürünün at ile “birlikte” temsil edilmesi Türk tarzı destan tipine
uygundur. Alp tipini barındıran bu tarz, gazi ve veli tipini bir bütün hale getirerek
merkeze almıştır. Burada da Hz. Ali figürü üzerinden bir rol model inşa etmiştir (Çetin,
2014, 193-194). İkinci mısra, birinci mısra ile bir anlam bütünlüğü elde ettiğinde Hz.
Ali’nin atıyla birlikte darağacındaki mazlumları hem Asya’da hem Afrika’da hem
geçmişte hem gelecekte kurtardığı ifade edilmektedir. Şair, çocukluğun yeniden
yaratılışı ve kainatın yeniden kuruluşunu mazlumların yanında olmayı zalime karşı
durmayı, zaman ve mekanı aşan hakikat ile aktarmaktadır. Bu ise bir sabi-çocuğun
sadeliği ve duruluğu etrafında şekillenmektedir. Çünkü Hazreti Ali, çocukluk ve
çocuğu temsil etmektedir. Bütün hayatı boyunca sadelik, duruluk ve iyilik ile hareket
etmek olmuştur (Şener, 2011, 573-604).
Bu anlatım yine klasik Türk tarzı destan tipine bağlı olarak Türklerin çok
önem verdiği yiğitliği, korkusuzluğu esas almaktadır. Bununla beraber mazlumlara
zaman ve mekân fark etmeksizin umut ışığı olmak da bir bakıma menkıbevi bir
kişiliğin çocukların zihinlerinde ve ruhlarında inşasının delillerindendir. Hz. Ali’nin
olağanüstü doğumu, hayatı ve zaferleri Türk destan geleneğinde sıklıkla ele alınmıştır
(Çetin, 2014, 195-200). Sadece Hz. Ali değil, Hz. Ali taraftarları da Hz. Ali’ye atfen,
onun yolundan giden özellikle evlatları olağanüstülükler göstermişlerdir. Türkistan,
Horasan, Azerbaycan, Rum ve Rumeli marifetinde Hz. Ali kimliği etrafında oluşmuş
tarihsel ve menkıbevi bir karakter olan Battal Gazi ve Sarı Saltık da Hz. Ali gibi
zaman ve mekândan azade bir şekilde atıyla seferlere çıkabilmektedir (Taşğın-Atay,
2019, 155-184). Hz. Ali’ye nispet edilen bu olağanüstülük sadece onunla sınırlı değil
onun takipçilerine de yakıştırılmıştır (Ocak, 2011, 34-57). Sarı Saltık gibi böylesi
olağanüstülükler tıpkı Hz. Ali’de olduğu gibi Hacı Bektaş için anlatılacak ve olaylar
Hacı Bektaş velayetnamesinde de görülecektir (Gölpınarlı, 2014, 33).
Çocuk ve oyun kısmıyla bağlantılı olarak şair, kahramanlığı paylaşamayan bir
ortama dönüştürdüğünü ve mazlumların beklediği adalet için oyunla birlikte temrin
edildiğini de aktarmaktadır. Şair, kahramanlık, adalet, mazlum gibi değerleri oyun
içerisinde senaryolaştırmaktadır. Senaryonun tam kadro oyuncuları evden sokağa
taşan platformda çocuklardır. Evlerde Cenknameleri işiten ve gönlünde yer eden
kahraman Ali’ler atlarıyla meydana yürüdüklerinde konudan habersiz mahallenin
TURKISH CULTURE AND HACI BEKTAS VELI RESEARCH QUARTERLY
SPRING - MARCH 2023 / ISSUE 105
353
MAKALE
diğer çocuklarına da senaryodan bahsettiklerin de sahne, mahalle veya köyün
meydanında gerçekleştirilmektedir. Ardından bütün oyuncular, rollerini kapmak için
bütün hünerlerini sergilerken büyük bir yarış içerisindedir ve çocukların sayısınca
meydanda cenk etmeye hazır Ali’dir. Karakoç, şiirinde Hz. Ali ile ilgili son kısımda
Hz. Ali’ye olağanüstülükler yüklemeye şu dizeleriyle devam ediyor:
“Çocuklarla oynarken paylaşamazdık Ali rolünü
Ali güneşin doğduğu yerden battığı yere kadar kahraman
Ali olmak bir hedef her çocukta” (Karakoç, 2020).
Hz. Ali’nin, irfan geleneği içerisinde eşsiz ve farklı bir yeri bulunmaktadır.
Hz. Peygamberin sahabesi olmakla beraber amcaoğlu ve damadı da olan
Hz. Ali, Hicret’ten sonra Hz. Peygamberin kardeş olarak seçtiği bir isimdir
(Fığlalı, 1989, 371). Bu bakımdan manevi bir arka planın da şiire yansıması
kuvvetle muhtemeldir. Cenknameleri dinleyen çocukların rol model olarak
Hz. Ali’yi almaları, eğitim bilimleri açısından da makul ve olağan bir yorumla
açıklanabilecektir. Yine Türklerin yiğitlik ve kahramanlıklarıyla meşhur olan
tarihi karakterlerini evlatlarına, gelecek nesillerine bir tecrübe birikimi ve ibret
vesikası olarak anlatma geleneğine sahip olduğunu biliyoruz. Bu bakımdan
Sezai Karakoç’un beraber büyüdüğü arkadaşlarının da Cenknamelerde Hz.
Ali’yi ve kahramanlıklarını dinlediği, bu anlatımlardan da etkilenerek Hz. Ali’ye
benzemeye çalıştıkları anlaşılmaktadır.
Hazreti Ali, önce evde baba ile temsil edilmektedir. Büyük bir manevi temsilci
ve ihtiramla okunan Cenknameyle evde babanın anlatımından sokağa taşmakta
ve çocukların her birini Ali kılmaktadır. Çerağın nurunda okunan Cenkname,
çocukların dünyasına ümmetin bir bütün olduğunu öğretir ve öğütlerken, harp
meydanında her şehit ile bir hüzün çöker ve gözyaşı sel olup akmaktadır. Ardından
her yeni fetih bir bayrama dönüşür hem şehit hem fetih büyük bir sevinci haber
vermektedir. Tabiatıyla şehitler, fetihler ile aktarılan bütün insanları Allah’ın
kulları görüp mazlum olanlara yetişen İslam doğrudan gönüllere yazılır ve korku
ve kaygıdan güvenlik duygusunu inşa ederdi. Karakoç hikâyeleri dinlediği anı
ve anlatılanlardan kaynaklanan ruh coşkunluğuyla yaşadıklarını şöyle ifade
etmektedir:
“Babam lambanın ışığında okurdu
Kaleler kuşatırdık, bir mümin ölse ağlardık
Fetihlerde bayram yapardık
İslâm bir sevinçti kaplardı içimizi” (Karakoç, 2020).
Sezai Karakoç burada sosyo-ekonomik durumla da alakalı olarak bilgi
vermektedir. Daha önce uzun kış gecelerinde okunduğunu ifade ettiği Cenknamelerin
babası tarafından lambaların altında anlatıldığını aktarmaktadır. Şair, o loş ışıkta
Allah’ın aslanı olarak tavsif edilen Hz. Ali’nin kahramanlıklarından o kadar coşkun
bir hale gelmiş olacak ki anlatılanları dinlediği sırada Hz. Ali gibi kaleler kuşattığını
ifade etmektedir. “Bir mümin ölse ağlardık.”, “Fetihlerde bayram yapardık.” diyerek
de Cenknamenin etkisinin altını çizmektedir. Akabinde gelen dizesi ise Hz. Ali
Cenknameleriyle verilmek istenen fütüvvet ahlak ve şuurunu özümsediğini ifade
etmesi bakımından büyük bir delil olarak da karşımıza çıkmaktadır.
354
SAYI 105 / BAHAR - MART 2023
TÜRK KÜLTÜRÜ VE HACI BEKTAŞ VELÎ ARAŞTIRMA DERGİSİ
ARTICLE
Şiirin anlam bütünlüğü içeren son kısmı ise şu şekildedir:
“Peygamberin günümüzde küçük sahabileri biz çocuklardık
Bediri, Hayberi, Mekkeyi özlerdik, sabaha kadar uyumazdık
Mekkenin derin kuyulardan iniltisi gelirdi
Kediler mangalın altında uyurdu
Biz küllenmiş ekmekler yerdik razı
İnanmış adamların övüncüyle
Sabırla beklerdik geceleri
Şimdi hiçbirinden eser yok
Gitti o geceler o cenk kitapları
Dağıldı kalelerin önündeki askerler
Çocukluk güzün dökülen yapraklar gibi” (Karakoç, 2020).
Şair, Cenknamelerin etkisiyle arkadaşlarıyla kendilerini Hz. Ali başta olmak
üzere sahabilere benzettiklerini ifade ediyor. Çocukların kendilerini sahabilere
benzetmesinin Hz. Ali’nin çocukken Hazreti Muhammet’e iman etmesiyle alakalıdır
(Erbaş, 2010). Çocuklar, Hazreti Peygamberin yanında Ali olarak iman eden ve
onun ilk sahabelerinden olmaktadır. Ardından Hazreti Peygamber dönemi önemli
hadiselerde de Ali olmaya devam etmekte ve onun yanından ayrılmamaktadırlar.
Bundan dolayı Bedir, Hayber ve Mekke, Hazreti Ali’nin kahraman çocuğun cenklerini
sürdürüp Hazreti Peygamberin zamanında devam ettirdiğini onun vefatının ardından
da devam ettirdiği anlamına gelmektedir.
Şair bu dizelerde, kıt kanaat imkânlarla geçinirken geceleri Hz. Ali Cenknameleri
dinlemeyi sabırla beklediklerini, onlar için nasıl bir “etkinlik” ve öğrenim metodu
olduğunu vurgulamaktadır.
Son olarak ise geçmişin özlemiyle mevcudun tenkidini yaparak cenklerin, Hz.
Ali’nin yiğitliklerinin anlatıldığı o uzun kış gecelerinden hiçbir izin kalmadığını,
çocukluğuyla beraber bunların bir nesille birlikte yitip gittiğini aktarmaktadır.
Sonuç
Cenkname, yiğitlik ve kahramanlığı da içerisine alan bir tarz ve üsluptur.
Allah için savaşan gazi tipinin aktarıldığı Cenknameler, sosyal hayattan askeri alana,
edebiyattan dini hayata kadar pek çok noktaya tesir etmiştir. Kahramanlıklarıyla
nam salmış Hz. Ali de Türklerin ortaya koydukları bu tipe en uygun figürlerden
biri olmuştur. Yiğitliği onu Türklerin destanlarının ve Cenknamelerin ana karakteri
yapmış kuşaktan kuşağa anlatılır hale getirmiştir. Bu Cenknameler o kadar etkili ve
kalıcı olmuştur ki oluştuğu Osmanlı Devleti’nden Cumhuriyet Türkiye’sine kalıcı bir
miras olarak geçmiş, geleneğin takipçisi pek çok ismin eserine de konu olmuştur.
Bunlardan birisi de Sezai Karakoç’tur.
Türk edebiyatının önde gelen şairlerinden birisi olan Sezai Karakoç, ortaya
koyduğu eserlerinde geleneği yaşatmaya, yeniden keşfetmeye ve yeni nesillere daha
uygun bir üslup ve tarzda sunmaya gayret etmiştir. Çocukluğumuz adlı şiirinde de
anlaşılacağı üzere Hz. Ali Cenknamelerinin okunma geleneği, onun çocukluğunu
yaşadığı evde, muhitte de devam etmiş ve Karakoç’un şiirine bir tema olarak yansımıştır.
TURKISH CULTURE AND HACI BEKTAS VELI RESEARCH QUARTERLY
SPRING - MARCH 2023 / ISSUE 105
355
MAKALE
Sezai Karakoç şiirinde Hz. Ali Cenknamelerinin okunduğuna işaret ederken yine
Hz. Ali’nin Cenknamelere uygun şekilde nasıl olağanüstü yeteneklerle donatıldığını,
zamandan ve mekândan azade olarak zulümlere karşı durduğunu ve daima kazanan
büyük bir “asker” olduğunu anlatmaya gayret etmiştir. Yüzyıllar öncesinde başlayan
bir geleneğin hala devam ediyor olması, Türklerin, Hz. Ali’ye duyduğu hürmet kadar
onda buldukları ve atalarıyla özdeşleştirdikleri yiğitlik mefhumuyla doğrudan ilgilidir.
Hazreti Ali ve cenkleri, çocukken Hazreti Peygamber'e iman eden ilk çocuk
olması hasebiyle çocukların dünyasında derin izler bırakarak devam ettiği ve
fütüvvetin temsilcisi olarak da Türkler arasında iyilik, güzellik, sevgi ve saygının
timsali olarak cesaret, adalet ve mazlumların koruyucusu olarak aktarılmıştır.
Karakoç, geleneğe uygun olarak Allah ile başlamakta, Hazreti Muhammet ile devam
etmekte ve üçüncü olarak Hazreti Ali ile devam etmektedir. Buna Hak Muhammet
Ali üçlüsüyle başlarken bu aktarımındaki etkin kişi olarak annesini işaret etmektedir.
Annesinin aktardığı bu gelenek Yunus ile şekillendirilmiştir.
Kaynaklar/References
Adıvar, Halide Edip. Mor Salkımlı Ev. İstanbul: Can Yayınları, 1998.
Aksoy, Hasan. “Dursun Fakih”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c: 10, Ankara: TDV
Yayınları, 1994, s. 7.
Atalan, Mehmet. “Türk Kültüründe Hz. Ali Cenknameleri”. e-makâlât Mezhep Araştırmaları
Dergisi, 2008, I/2, s. 7-27.
Atalan, Mehmet. “Hz. Ali Cenknamelerinde Mâturîdîlik Ve Hanefîlik İle İlgili Unsurlar”.
e-makâlât Mezhep Araştırmaları Dergisi, 2010, III/1, s. 65-103.
Atalan, Mehmet. “Anadolu’da Cenknamelerin Toplumsal Yansımaları”. Kelam Araştırmaları
Dergisi, 2011, Cilt 9, Sayı 1, ss. 45-56.
Balaban, Tuğrul. “Hz. Ali Cenknamelerinde Toplumsal Konumlandırmalar: ‘Kan Kalesi Cengi
Örneklemi”, Alevilik-Bektaşilik Araştırmaları Dergisi, Sayı 20, 2019, ss. 111-134.
Ceyhan, Âdem. “Hz. Ali Cenk-Namelerinin Tesirleri ve Yeniden Yazılması Meselesi”, Âşık
Paşa ve Anadolu’da Türk Yazı Dilinin Oluşumu Sempozyumu -Bildiriler-, Kırşehir:
2013, ss. 115-154.
Çetin, İsmet. vd. Türk Halk Edebiyatında Hz. Ali, Tarihten Teolojiye: İslâm İnançlarında Hz.
Ali. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2014.
Enser, Ramazan. “Sezai Karakoç’un Şiirlerinde Geleneğin Tezahür Odakları Olarak İnsan,
Zaman Ve Mekân” Yayımlanmış Doktora Tezi, Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi,
İstanbul, 2018.
Erbaş, Muammer. “Kur'an'ı Sende Oku, Anla ve Yaşa!” Erişim Tarihi: 23.09.2021, 2010.
https://dergi.diyanet.gov.tr/makaledetay.php?ID=3509&SRC=g%C3%B6kteki%20
y%C4%B1ld%C4%B1zlar
Ergin, Muharrem. Dede Korkut Kitabı. İstanbul: Boğaziçi Yayınları, 2005.
Fığlalı, Ethem Ruhi. “Ali”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Cilt 2, Ankara: TDV
Yayınları, 1989, s. 371,
Gürdamur, Emin. “Otağlardan Köy Odalarına Hz. Ali Cenknameleri”. Erişim Tarihi: 22.09.2021,
2018. https://dergi.diyanet.gov.tr/makaledetay.php?ID=31824
Gölpınarlı, Abdulbaki. Manâkıb-ı Hünkâr Hacı Bektaş-ı Veli. İstanbul: İnkılap Yayınevi, 2014.
Gülten, Sadullah. Türklerin Hz. Alisi. İstanbul: Yeditepe Yayınevi, 2021.
356
SAYI 105 / BAHAR - MART 2023
TÜRK KÜLTÜRÜ VE HACI BEKTAŞ VELÎ ARAŞTIRMA DERGİSİ
ARTICLE
İnalcık, Halil. Osmanlı İmparatorluğu Klâsik Çağ (1300-1600). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2018.
Kafesoğlu, İbrahim. “At”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Cilt 14, Ankara: TDV
Yayınları, 1991, s. 32.
Kaplan, Mehmet. Türk Edebiyatı Üzerine Araştırmalar 3 (Tip Tahlilleri). İstanbul: Dergâh
Yayınları, 2014.
Karakoç, Sezai. Gün Doğmadan. İstanbul: Diriliş Yayınları, 2020.
Karataş, Turan. Sezai Karakoç (hayat-sanat-tenbit). Yayımlanmış Doktora Tezi, Atatürk
Üniversitesi, Erzurum, 1994.
Kemikli, Bilal. “Türk Kültüründe Hz. Peygamber ve Gül İmajı”. Erişim Tarihi: 22.09.2021, 2009.
https://www.sonpeygamber.info/turk-kulturunde-hz-peygamber-ve-gul-imaji
Köprülü, Mehmet Fuad. Türk Edebiyatı Tarihi. İstanbul: Ötüken Yayınevi, 1980.
Köprülü, Mehmet Fuad. Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar. İstanbul: Alfa Basım Yayın, 2014.
Maden, Fahri. Bektaşî Tekkelerinin Kapatılması (1826) ve Bektaşîliğin Yasaklı Yılları. Ankara:
Türk Tarih Kurumu, 2013.
Ocak, Ahmet Yaşar. Sarı Saltık. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2011.
Öz, Mustafa. “Zülfikar”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Cilt 44, Ankara: TDV
Yayınları, 2013, s. 555,
Öztürk, Aslıhan. “Bilinmeyen Bir Hz. Ali Cenknamesi”, IV. Uluslararası Alevilik Ve Bektaşilik
Sempozyumu, Ankara, 2018.
Şahin, Hanifi. “Sanal Kuşatılmışlık Altındaki Çocuklara Geleneksel Kahramanlarımızı
Sunmanın Aracı Olarak Cenknâmeler”, Uluslararası Mevlid-i Nebi Sempozyumu
Peygamberimiz ve Çocuk, 6-8 Kasım 2020, 2021, ss. 611-632.
Şener, Osman Zahit. Dini Tarihi Kaynaklı Olağanüstü Anlatıların Dini Çocuk Edebiyatı
Açısından Değerlendirilmesi ve Hz. Ali Cenknameleri’nin İncelenmesi, Erciyes
Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, Kayseri: 2021.
Şener, Osman Zahit. “Hz. Ali Cenknameleri’nin Günümüz Dini Çocuk Edebiyatı Çerçevesinde
Uyarlanması: Dini İçerik Ve Değerler Eğitimi Açısından İmkan Ve Sınırlılıklar”, Kilis 7
Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2021a, Cilt 8, Sayı 2, ss. 573-604.
Taşğın, Ahmet. “Menkıbelerin Kurduğu Zaman ve Mekân Ahmed Yesevi ve Hacı Bektaş
Örneği”. Uluslararası “İpek Yolunda Türk Dünyası Ortak Kültür Mirası” Bilgi Şöleni,
Ed. Fahri Atasoy. Ankara: Türk Yurdu Yayınları, 2014, ss. 267-272.
Taşğın, Ahmet – Atay Öner, “Horasan’dan Konya’ya Türkistan – Horasan Marifetinin Göçü:
Fütüvvetin Son Meydanı Olarak Konya”, Geçmişten Günümüze Göçler Konya
Kitabı XVII, Editör Alaattin Aköz-Doğan Yörük-Haşim Karpuz, Konya Ticaret Odası
Yayınları, 2019, ss. 155-184.
Uzun, Mustafa İsmet. “Nesir”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Cilt 33, Ankara:
TDV Yayınları, 2007, s. 9.
Ünlüsoy, Kamile. Anadolu’da Hz. Ali Tasavvurları (XIII.-XVI. Yüzyıllar). Ankara: Türk Tarih
Kurumu Yayınları, 2020.
Yardım, Ali. “Düldül”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Cilt 10, Ankara: TDV
Yayınları, 1994, s. 20.
TURKISH CULTURE AND HACI BEKTAS VELI RESEARCH QUARTERLY
SPRING - MARCH 2023 / ISSUE 105
357
MAKALE
Ekler
Ek-1: Sezai Karakoç, Çocukluğumuz, 1960.
Annemin bana öğrettiği ilk kelime
Allah, şahdamarımdan yakın bana benim içimde
Annem bana gülü şöyle öğretti
Gül, O’nun, O sonsuz iyilik güneşinin teriydi
Annem gizli gizli ağlardı dilinde Yunus
Ağaçlar ağlardı, gök koyulaşırdı, güneş ve ay mahpus
Babamın uzun kış geceleri hazırladığı cenklerde
Binmiş gelirdi Ali bir kırata
Ali ve at, gelip kurtarırdı bizi darağacından
Asya’da, Afrika’da, geçmişte gelecekte
Biz o atın tozuna kapanır ağlardık
Güneş kaçardı, ay düşerdi, yıldızlar büyürdü
Çocuklarla oynarken paylaşamazdık Ali rolünü
Ali güneşin doğduğu yerden battığı yere kadar kahraman
Ali olmaktan bir sedef her çocukta
Babam lâmbanın ışığında okurdu
Kaleler kuşatırdık, bir mümin ölse ağlardık
Fetihlerde bayram yapardık
İslâm bir sevinçti kaplardı içimizi
Peygamber’in günümüzde küçük sahabileri biz çocuklardık
Bedir’i, Hayber’i, Mekke’yi özlerdik, sabaha kadar uyumazdık
Mekke’nin derin kuyulardan iniltisi gelirdi
Kediler mangalın altında uyurdu
Biz küllenmiş ekmekler yerdik razı
İnanmış adamların övüncüyle
Sabırla beklerdik geceleri
Şimdi hiç birinden eser yok
Gitti o geceler o cenk kitapları
Dağıldı kalelerin önündeki askerler
Çocukluk güzün dökülen yapraklar gibi
358
SAYI 105 / BAHAR - MART 2023
TÜRK KÜLTÜRÜ VE HACI BEKTAŞ VELÎ ARAŞTIRMA DERGİSİ