OFICYNA WYDAWNICZA
SZKOŁA GŁÓWNA HANDLOWA W WARSZAWIE
WARSZAWA 2015
Publikacja jest wynikiem badań statutowych Kolegium Gospodarki Światowej SGH,
finansowanych ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego i prowadzonych
przez zespół badawczy Instytutu Gospodarki Światowej SGH.
Recenzent
Krystyna Poznańska
Redaktor
Julia Konkołowicz-Pniewska
© Copyright by Szkoła Główna Handlowa w Warszawie, Warszawa 2015
Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, przedrukowywanie
i rozpowszechnianie całości lub fragmentów niniejszej publikacji
bez zgody wydawcy zabronione.
Wydanie I
ISSN 2083-2281
ISBN 978-83-7378-983-8
Szkoła Główna Handlowa w Warszawie – Oficyna Wydawnicza
02-554 Warszawa, al. Niepodległości 162
tel. +48 22 564 94 77, 22 564 95 46
www.wydawnictwo.sgh.waw.pl
e-mail: wydawnictwo@sgh.waw.pl
Aktualizacja okładki
Monika Trypuz
Skład i łamanie
DM Quadro
Druk i oprawa
QUICK-DRUK s.c.
tel. +48 42 639 52 92
e-mail: quick@druk.pdi.pl
Zamówienie 70/VI/15
Spis treści
Przedmowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Marzenna Anna Weresa
7
CZĘŚĆ I. KONKURENCYJNOŚĆ POLSKIEJ GOSPODARKI W LATACH 2007–2014
Rozdział I. Porównanie wyników gospodarczych w latach 2004–2014:
Polska na tle UE i wybranych rynków wschodzących . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Zbigniew Matkowski, Ryszard Rapacki, Mariusz Próchniak
Rozdział 2. Oddziaływanie globalnego kryzysu na procesy konwergencji dochodów
Polski i innych krajów Europy Środkowej i Wschodniej w stosunku do średniego
poziomu w UE15 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Zbigniew Matkowski, Mariusz Próchniak
11
47
Rozdział 3. Zróżnicowanie dochodów, ubóstwo oraz inne wybrane aspekty
wykluczenia społecznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Patrycja Graca-Gelert
71
Rozdział 4. Wpływ globalnego kryzysu na konkurencyjność polskiego handlu
zagranicznego oraz bilans płatniczy Polski w latach 2007–2014 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Mariusz-Jan Radło
93
Rozdział 5. Zmiany atrakcyjności Polski dla zagranicznych inwestorów w kontekście
globalnego kryzysu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113
Tomasz M. Napiórkowski
CZĘŚĆ II. GŁÓWNE CZYNNIKI KONKURENCYJNOŚCI POLSKIEJ GOSPODARKI
I ZMIANY ICH ZNACZENIA W CZASIE GLOBALNEGO KRYZYSU I W OKRESIE
POKRYZYSOWYM
Rozdział 6. Kierunki i najważniejsze wyzwania polskiej polityki gospodarczej
w latach 2007–2014 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137
Ryszard Rapacki, Adam Czerniak
Rozdział 7. Zmiany zasobów ludzkich w Polsce w latach 2007–2014 . . . . . . . . . . . . . . . . 159
Mateusz Mokrogulski
Rozdział 8. Inwestycje w polskiej gospodarce w okresie 2007–2014 . . . . . . . . . . . . . . . . . 177
Piotr Maszczyk
6
Spistreści
Rozdział 9. Zmiany łącznej produktywności czynników wytwórczych w kontekście
globalnego kryzysu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189
Mariusz Próchniak
Rozdział 10. System finansowy i rozwój kapitału wysokiego ryzyka w Polsce . . . . . . . . . 205
Oskar Kowalewski
CZĘŚĆ III. ZMIANY INNOWACYJNOŚCI POLSKIEJ GOSPODARKI W LATACH 2007–2014
Rozdział 11. Narodowy system innowacji w Polsce i jego zmiany w latach 2007–2014 . . 225
Marzenna Anna Weresa
Rozdział 12. Cele innowacji a główne rynki operacyjne polskich przedsiębiorstw
przemysłowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 237
Tomasz Gołębiowski, Małgorzata Stefania Lewandowska
Rozdział 13. Innowacje sektora publicznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 257
Marta Mackiewicz
Rozdział 14. Rozwój innowacji społecznych: Polska na tle innych państw UE . . . . . . . . . 277
Arkadiusz Michał Kowalski
Rozdział 15. Otwarty model innowacji i jego wykorzystanie w działalności
innowacyjnej polskich przedsiębiorstw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 301
Jolanta Mazur, Piotr Zaborek
Rozdział 16. Stymulatory ekoinnowacji. Wyniki badań Community Innovation Survey . . 331
Małgorzata Stefania Lewandowska
Rozdział 17. Polityka innowacyjna Polski do 2020 roku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 357
Beata Lubos
PODSUMOWANIE
Ku zrównoważonej konkurencyjności?
Syntetyczna ocena zmian pozycji innowacyjnej i konkurencyjnej Polski
w latach 2007–2014 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 375
Marzenna Anna Weresa
Przedmowa
Konkurencyjność to koncepcja, która odnosi się do utrzymania trwałego wzrostu
gospodarczego, ale oznacza również zdolność do poprawy poziomu życia społeczeństwa, wzmocnienia pozycji na rynkach zagranicznych oraz wzrostu atrakcyjności
danego terytorium dla inwestycji kapitału zagranicznego. Szerokie spektrum zagadnień, które zawiera w sobie pojęcie konkurencyjności, sprawia, że określenie poziomu
konkurencyjności i jego zmian w czasie jest problemem złożonym, ale jednocześnie
niezwykle ważnym z punktu widzenia zarówno polityków gospodarczych, jak i całego
społeczeństwa. W związku z tym potrzebne są ustawiczne analizy zmian konkurencyjności gospodarek i niniejsza monografia wpisuje się w ten nurt badań.
Jest to już 30. edycja cyklu monografii, będąca kontynuacją badań porównawczych na temat głównych tendencji rozwoju polskiej gospodarki prowadzonych
w Instytucie Gospodarki Światowej we współpracy z ośrodkami międzynarodowymi.
Celem badań prezentowanych w tegorocznej edycji monografii jest ocena zmian
konkurencyjności polskiej gospodarki w czasie globalnego kryzysu ekonomiczno-finansowego oraz w okresie pokryzysowym, tj. w latach 2007–2014, ze szczególnym
uwzględnieniem roli innowacji w kształtowaniu przewag konkurencyjnych. Pozycja
konkurencyjna i innowacyjna Polski oceniana jest w zestawieniu z pozostałymi
państwami członkowskimi Unii Europejskiej, w tym z krajami, które po okresie
transformacji systemowej w latach 90. XX w. stały się częścią tego ugrupowania
integracyjnego w wyniku rozszerzenia UE w latach 2004, 2007 i 2013. Niektóre
aspekty konkurencyjności analizowane są również na tle wybranych tzw. rynków
wschodzących w gospodarce światowej.
Tak szerokie ujęcie tematu pozwala na wskazanie możliwych scenariuszy zmian
pozycji konkurencyjnej Polski w przyszłości oraz sformułowanie rekomendacji dla
polityki gospodarczej.
Monografia składa się z trzech głównych części, podzielonych na rozdziały i syntetycznie podsumowanych w zakończeniu.
W części pierwszej (rozdziały 1–5) dokonano analizy porównawczej tendencji rozwoju gospodarczego Polski w okresie 2007–2014, wykorzystując różnorodne wskaźniki
ekonomiczne i społeczne, takie jak stopa wzrostu PKB, poziom dochodów na jednego
mieszkańca i ich konwergencja, z uwzględnieniem mierników nierówności dochodowych i poziomu ubóstwa. Następnie ocenie poddana została pozycja konkurencyjna
polskiej gospodarki w zewnętrznych stosunkach ekonomicznych, w tym zdolność do
8
Przedmowa
eksportu polskich towarów na rynki międzynarodowe oraz atrakcyjność kraju dla
bezpośrednich inwestycji zagranicznych.
Część druga (rozdziały 6–10) zawiera szczegółową analizę czynników, które wpłynęły na konkurencyjność Polski w okresie 2007–2014, z uwzględnieniem ewolucji ich
znaczenia w czasie globalnego kryzysu ekonomiczno-finansowego oraz w okresie
pokryzysowym. Szczegółowa charakterystyka dotyczy najważniejszych czynników
wpływających na konkurencyjność, takich jak: polityka gospodarcza, zasoby ludzkie,
inwestycje, funkcjonowanie rynku finansowego oraz produktywność czynników
wytwórczych.
Kluczową rolę w budowaniu konkurencyjności w zglobalizowanej gospodarce
opartej na wiedzy odgrywa innowacyjność. Z tego powodu tegoroczna edycja raportu
koncentruje się na różnych wymiarach innowacyjności polskiej gospodarki. Innowacje
są niezbędne do wzrostu produktywności czynników wytwórczych, wpływają również na przewagi konkurencyjne w otoczeniu międzynarodowym. Analiza zawarta
w trzeciej części monografii (rozdziały 11–17) dostarcza wiedzy na temat nowych
form innowacji, takich jak innowacje sektora publicznego, innowacje społeczne,
innowacje otwarte czy ekoinnowacje, z uwzględnieniem ich roli w kształtowaniu
przewag konkurencyjnych polskiej gospodarki w okresie 2007–2014.
Wnioski wynikające z przeprowadzonych analiz dotyczące poszczególnych problemów badawczych zawarte są w końcowej części każdego z rozdziałów. Uogólnienie
tych wniosków oraz syntetyczna ocena znaczenia innowacji dla poprawy konkurencyjności Polski w czasie globalnego kryzysu i w okresie pokryzysowym zawarta
została w podsumowaniu monografii. Uzupełnieniem tych wątków wskazujących
na wzajemne sprzężenia między innowacyjnością a konkurencyjnością są rekomendacje dotyczące sposobów poprawy zdolności konkurencyjnej Polski. Wskazuje się
na konieczność zorientowania polityki prokonkurencyjnej na cele długofalowe, gdyż
tylko długookresowa, stabilna polityka gospodarcza umożliwia zbudowanie potencjału konkurencyjnego opartego na innowacjach oraz zasobach ludzkich.
Monografia nie ogranicza się więc wyłącznie do analizy aktualnych trendów,
ale przyświeca jej przesłanie stymulowania dyskusji naukowej na temat zagadnień
konkurencyjności w aspekcie teoretycznym i praktycznym, w odniesieniu do polskiej
gospodarki.
Marzenna Anna Weresa
CzęśćI
Konkurencyjność
polskiej gospodarki
w latach 2007–2014
Rozdział 1
Porównanie wyników gospodarczych
w latach 2004–2014: Polska na tle UE
i wybranych rynków wschodzących
Zbigniew Matkowski, Ryszard Rapacki, Mariusz Próchniak
Celem tego rozdziału jest określenie konkurencyjności polskiej gospodarki w latach
2004–2014, ze szczególnym uwzględnieniem zmian pozycji konkurencyjnej Polski
w okresie globalnego kryzysu finansowo-ekonomicznego. Analiza porównawcza
obejmuje podstawowe wskaźniki rozwoju gospodarczego, takie jak tempo wzrostu
PKB, inflacja, bezrobocie, saldo finansów publicznych oraz saldo obrotów bieżących,
które tworzą tzw. magiczny pięciokąt konkurencyjności.
Tło międzynarodowe – tendencje rozwojowe
w gospodarce światowej
Przed przejściem do zasadniczej części naszych rozważań poświęconych ocenie
wyników gospodarczych Polski w latach 2004–2014 przedstawimy ich tło międzynarodowe, tj. najważniejsze tendencje rozwojowe w gospodarce światowej w tym
samym okresie.
Tabela 1.1. Wzrost gospodarczy w świecie w latach 2004–2014 (stopa wzrostu w %)
Lata
2004–2007
2007–2011
(średniorocznie) (średniorocznie)
2012
2013
2014a
2,4
2,5
2,6
Świat
3,9
1,9b
Krajewysokorozwinięte
2,7
0,6
1,1
1,2
1,6
Strefaeuro
2,4
0,5
–0,8
–0,5
0,8
USA
2,8
0,6
2,3
2,2
2,3
Japonia
2,3
0,0
1,5
1,5
0,4
Krajetransformacji
7,8
3,4
3,3
2
0,8
Rosja
7,6
2,9
3,4
1,3
0,5
12
ZbigniewMatkowski,RyszardRapacki,MariuszPróchniak
Lata
2004–2007
2007–2011
(średniorocznie) (średniorocznie)
2012
2013
2014a
Krajerozwijającesię
w tym:krajenajsłabiejrozwinięte
7,2
7,7
6,1
6,3
4,8
5,0
4,8
5,3
4,3
5,3
Afryka
5,9
4,1
5,6
3,5
3,5
Azja Płd.-Wschodnia
8,4
7,8
5,6
5,9
5,9
Chiny
11,3
10,5
7,7
7,7
7,3
Indie
9,1
7,8
4,7
5,0
5,4
AmerykaŁacińska
5,4
3,8
2,7
2,6
1,3
a
Dane wstępne.
2008–2011.
Tempo wzrostu grup krajów zostało obliczone jako średnia ważona stóp wzrostu PKB poszczególnych krajów, a wagi
oparto na cenach i kursach walutowych z 2005 r.
b
Źródło: United Nations (2009, 2015).
Jak wynika z wstępnych, częściowo jeszcze szacunkowych danych zamieszczonych w tabeli 1.1, globalny produkt krajowy brutto zwiększył się w 2014 r. o 2,6%, co
oznacza stabilizację w stosunku do lat 2011–2012. Było to jednak tempo nieco wyższe od średniookresowego trendu notowanego w okresie 2008–2011, obejmującym
największe od zakończenia II wojny światowej załamanie wzrostu całej gospodarki
światowej w 2009 r. (–2,4%), ale znacznie niższe niż w okresie poprzedzającym kryzys (3,9%).
Podtrzymanie trendu rozwojowego w gospodarce światowej w 2014 r. było
– podobnie jak w trzech poprzednich latach i w całym analizowanym okresie – wynikiem przede wszystkim szybkiego wzrostu gospodarczego w krajach rozwijających
się, gdzie PKB zwiększył się o 4,3%. Na tym tle szczególnie imponujące wskaźniki
wzrostu gospodarczego osiągnęły kraje Azji Południowo-Wschodniej (5,9%), w tym
zwłaszcza Chiny (7,3%). Inaczej jednak niż w latach poprzednich, czynnikiem stabilizacji sytuacji w gospodarce światowej nie było utrzymywanie się na ścieżce trwałego,
stosunkowo szybkiego wzrostu gospodarczego przez kraje Afryki i Ameryki Łacińskiej.
Z drugiej strony, przyczyną stosunkowo niskiej dynamiki rozwojowej gospodarki światowej były gorsze niż w okresie przed kryzysem (choć lepsze niż w okresie
2007–2011) wyniki gospodarcze w krajach wysoko rozwiniętych, w tym zwłaszcza
w strefie euro (wzrost PKB o 0,6%). Wpłynął na to m.in. utrzymujący się kryzys
fiskalny w strefie euro i stagnacja gospodarki w niektórych krajach członkowskich.
Rozdział 1. Porównaniewynikówgospodarczychw latach 2004–2014:Polskana tleUE...
13
Rozmiary polskiej gospodarki
Analizę wyników gospodarczych osiągniętych przez Polskę w 2014 r. i jej międzynarodowej pozycji konkurencyjnej rozpoczniemy od przedstawienia krótkiej oceny
potencjału gospodarczego naszego kraju na tle gospodarki światowej, a także miejsca
Polski pod tym względem w rozszerzonej Unii Europejskiej.
Podstawowym miernikiem rozmiarów gospodarki jest wartość produktu krajowego brutto (PKB) wytworzonego w danym kraju w określonym roku. Pomimo
wielu wad i ograniczeń jest to nadal najszerszy miernik aktywności gospodarczej,
powszechnie wykorzystywany w analizach makroekonomicznych. W porównaniach
międzynarodowych wartości PKB poszczególnych krajów, wyrażone w walutach
narodowych, przelicza się na walutę międzynarodową (np. USD lub EUR) według
bieżących kursów walutowych (BKW) lub umownych przeliczników zwanych parytetami siły nabywczej (PSN)1. Uważa się, że parytety siły nabywczej lepiej wyrażają rzeczywistą wartość produkcji wytworzonej w danym kraju, z uwzględnieniem
różnic cen istniejących na lokalnych rynkach dóbr i usług. Są także mniej podatne
na wpływ wahań kursów walutowych. Z tego względu przeliczniki te są częściej
stosowane w szerokich porównaniach międzynarodowych. Z drugiej strony, wielu
ekonomistów uważa, że przeliczniki walut stosowane przy obliczaniu wartości PKB
wg PSN są niedokładne i często zawyżają wartość PKB dla krajów słabiej rozwiniętych
w stosunku do wartości PKB krajów wyżej rozwiniętych. To samo zastrzeżenie dotyczy wartości PKB w przeliczeniu na 1 mieszkańca. W naszych ocenach wartości PKB
ogółem i PKB per capita będziemy podawać w obydwu tych ujęciach: po przeliczeniu
na walutę międzynarodową według BKW i według PSN, tak aby umożliwić bardziej
wszechstronne porównania tych wartości.
Tabela 1.2, sporządzona na podstawie najnowszych danych MFW, przedstawia
ranking największych gospodarek świata w 2014 r. według wartości PKB przeliczonej
na USD zgodnie z bieżącymi kursami walut (BKW) oraz parytetem siły nabywczej
(PSN). Dane o wartości PKB w 2014 r. podane w tej tabeli mają charakter szacunkowy
i mogą ulec zmianie.
Miejsca krajów w tym rankingu odpowiadają wartości PKB liczonej wg BKW.
W nawiasach podane zostały miejsca zajmowane przez te kraje w rankingu spo1
Parytet siły nabywczej (purchasing power parity), oznaczany tutaj skrótem PSN, to kalkulacyjny przelicznik ukazujący, ile jednostek waluty narodowej określonego kraju potrzeba do zakupienia takiej samej
ilości dóbr i usług, którą można nabyć za 1 dolara w USA. Wartość PKB wg PSN jest wyrażana w kalkulacyjnych jednostkach zwanych „dolarami międzynarodowymi”, które odpowiadają sile nabywczej USD
na rynku USA. Wyrażona w dolarach wg PSN wartość PKB określonego kraju odpowiada w przybliżeniu
wartości wycenionej według cen obowiązujących w USA.
14
ZbigniewMatkowski,RyszardRapacki,MariuszPróchniak
rządzonym wg wartości PKB liczonej wg PSN. Pełna lista 30 największych gospodarek uszeregowanych według wartości PKB liczonej wg PSN obejmowałaby także
(poza krajami wymienionymi w tabeli): Tajlandię, Egipt, Pakistan, Malezję, Filipiny
i RPA, natomiast wypadłyby z niej następujące kraje: Zjednoczone Emiraty Arabskie,
Belgia, Szwecja, Austria, Szwajcaria i Norwegia.
Szacunki PKB wg PSN dla krajów słabiej rozwiniętych są z reguły dużo wyższe niż wg BKW, natomiast dla krajów wysoko rozwiniętych relacja jest przeważnie
odwrotna. Wynika to głównie z różnic poziomu cen: szacunek PKB wg PSN wyraża
wartość produkcji danego kraju w USD według cen obowiązujących w Stanach Zjednoczonych.
Tabela 1.2. Największe gospodarki świata w 2014 r. według wartości PKB (w mld USD)
PKBwgbieżącegokursu
walutowego(BKW)
Miejsce
Kraj
mld USD
1 (2)
PKBwgparytetusiłynabywczej
(PSN)
udział
w globalnym
PKB(%)
mld USD
udział
w globalnym
PKB(%)
USA
17416
22,4
17416
16,3
10335
13,3
17632
16,5
4 770
6,1
4788
4,5
2 (1)
Chiny
3 (4)
Japonia
4 (5)
Niemcy
3820
4,9
3621
3,4
5 (8)
Francja
2902
3,7
2587
2,4
6 (10)
WielkaBrytania
2848
3,7
2435
2,3
7 (7)
Brazylia
2 244
2,9
3073
2,9
8 (12)
Włochy
2129
2,7
2066
1,9
9 (6)
Rosja
2057
2,7
5559
3,3
10 (3)
Indie
2048
2,6
7 277
6,8
11 (15)
Kanada
1794
2,3
1579
1,5
12 (19)
Australia
1483
1,9
1100
1,0
13 (13)
Korea Płd.
1449
1,9
1790
1,7
14 (16)
Hiszpania
1400
1,8
1534
1,4
15 (11)
Meksyk
1296
1,7
2144
2,0
16 (27)
Holandia
880
1,1
798
0,7
17 (9)
Indonezja
856
1,1
2554
2,4
18 (17)
Turcja
813
1,0
1512
1,4
19 (14)
ArabiaSaudyjska
778
1,0
1652
1,5
20 (35)
Szwajcaria
679
0,9
445
0,4
21 (20)
Nigeria
594
0,8
1058
1,0
22 (38)
Szwecja
559
0,7
434
0,4
15
Rozdział 1. Porównaniewynikówgospodarczychw latach 2004–2014:Polskana tleUE...
23 (24)
Polska
552
0,7
941
0,9
24 (25)
Argentyna
536
0,7
927
0,9
25 (34)
Belgia
528
0,7
467
0,4
26 (43)
Norwegia
512
0,7
340
0,3
27 (21)
Tajwan
505
0,7
1022
1,0
28 (39)
Austria
436
0,6
387
0,4
29 (31)
Zjedn.EmiratyArab.
416
0,5
605
0,6
30 (18)
Iran
Świat
403
0,5
1284
1,1
77609
100,0
106999
100,0
Uwaga: Dane o PKB w 2014 r. to wstępne szacunki MFW. Miejsce kraju w gospodarce światowej wskazane w pierwszej
kolumnie odpowiada wartości PKB wg BKW i PSN (w nawiasie).
Źródło: IMF (2015).
Zgodnie z danymi w tabeli 1.2 w 2014 r. Polska – w zależności od sposobu przeliczania walut – pod względem wielkości produkcji znajdowała się na 23. lub 24. miejscu na świecie. W porównaniu z poprzednim rokiem pozycja Polski w tym rankingu
nie zmieniła się, jeśli chodzi o wartość PKB liczoną wg BKW, natomiast obniżyła się
(o dwa miejsca) pod względem wartości PKB liczonej wg PSN – ze względu na szybszy wzrost niektórych krajów rozwijających się (jak Tajlandia i Egipt). Udział Polski
w światowym PKB mierzony wg BKW wyniósł 0,7%, a wg PSN – 0,9%.
Niewielkie zmiany pozycji określonego kraju w tym rankingu zachodzące z roku
na rok nie są zbyt istotne. Mogą być one wynikiem krótkookresowych cyklicznych
wahań poziomu produkcji, zmian tempa inflacji i kursów walutowych oraz korekt
dokonywanych w statystykach PKB i przelicznikach walutowych. Bardziej miarodajną
podstawą oceny są tendencje długookresowe, które pokazują zmiany pozycji danego
kraju w gospodarce światowej w dłuższym czasie, pozwalając stwierdzić, czy pozycja
ta się poprawia czy pogarsza lub pozostaje mniej więcej taka sama.
Z tego punktu widzenia warto porównać zmiany pozycji naszej gospodarki
w gospodarce światowej, jakie nastąpiły w ciągu ostatnich dziesięciu lat. W 2004 r.
Polska zajmowała 25. miejsce na świecie pod względem wielkości PKB mierzonej
wg BKW, a 23. miejsce pod względem wielkości PKB mierzonej wg PSN. Porównując
te liczby z wynikami zanotowanymi w 2014 r. (tabela 1.2), widzimy, że pozycja Polski
w globalnym rankingu największych gospodarek świata uległa niewielkiej poprawie
(awans o dwa miejsca), jeśli chodzi o wartość PKB liczoną wg BKW, natomiast nie
zmieniła się lub lekko się pogorszyła (spadek o jedno miejsce) pod względem wartości PKB liczonej wg PSN. Udział Polski w globalnej wartości produkcji na świecie
liczonej wg PSN nie zmienił się, natomiast udział liczony wg BKW wzrósł dosyć znacznie. W kategoriach wartości PKB wg BKW Polska wyprzedziła takie kraje wysoko
16
ZbigniewMatkowski,RyszardRapacki,MariuszPróchniak
rozwinięte, jak Belgia, Norwegia i Austria, ale w światowym rankingu gospodarek
uszeregowanych według wartości PKB liczonej wg PSN wyprzedził nas Egipt. Biorąc
pod uwagę niezwykle szybki wzrost wielu gospodarek „wschodzących” i rozwijających się, jest to niezły wynik, wskazujący na dobrą dynamikę wzrostu gospodarczego
Polski w wysoce konkurencyjnym otoczeniu międzynarodowym.
Warto zwrócić uwagę na duże zmiany, jakie nastąpiły w ostatnich latach w strukturze gospodarki światowej w związku z dynamicznym wzrostem gospodarczym
rozwijających się krajów Azji i Ameryki Łacińskiej. Pod względem wartości PKB
wg PSN Chiny już dawniej wyprzedziły Japonię i Niemcy, a jeżeli wierzyć najnowszym szacunkom MFW, to w ubiegłym roku stały się największą potęgą gospodarczą na świecie, dystansując także Stany Zjednoczone2. Indie i Brazylia awansowały
odpowiednio na trzecie i siódme miejsce. Wśród 30 największych gospodarek świata
pod względem wielkości PKB wg PSN ponad połowę stanowią kraje rozwijające się
lub tzw. gospodarki wschodzące. Trzy największe gospodarczo kraje rozwijające się
w Azji wytwarzają obecnie 23% całej produkcji światowej mierzonej wg PSN, a trzy
największe gospodarki Ameryki Łacińskiej – dalsze 6%, co daje łącznie prawie 30%.
Rosnąca rola „wschodzących” krajów Azji i Ameryki Łacińskiej w gospodarce światowej wyraża się nie tylko w coraz większym ich udziale w globalnej produkcji, lecz
także w rosnącej roli w handlu międzynarodowym i na międzynarodowym rynku
finansowym. Globalny kryzys finansowy i ekonomiczny nie zahamował szybkiego
wzrostu krajów Dalekiego Wschodu, które stały się w ostatnich latach najbardziej
dynamicznym ogniwem gospodarki światowej.
Spójrzmy teraz na dane ilustrujące miejsce Unii Europejskiej (UE28) w gospodarce światowej. Według szacunkowych danych MFW w 2014 r. łączna wartość PKB
w krajach członkowskich UE liczona wg BKW wyniosła 18 399 mld USD, a wg PSN
– 18 124 mld USD. Stanowiło to odpowiednio 23,7% lub 16,9% globalnej produkcji. Dla
porównania: PKB Stanów Zjednoczonych wyniósł w ubiegłym roku 17 416 mld USD,
co stanowiło 22,4% całej światowej produkcji liczonej wg BKW lub 16,3% globalnej
produkcji liczonej wg PSN. Udział Chin w produkcji światowej wyniósł odpowiednio 13,3% lub 16,5%. UE28 jako całość jest zatem obecnie największym połączonym
organizmem gospodarczym na świecie – większym niż którakolwiek pojedyncza
gospodarka, chociaż może wkrótce utracić swą czołową pozycję na rzecz Chin lub
USA (albo obydwu tych krajów z osobna), ponieważ oba te kraje – a zwłaszcza Chiny
– rozwijają się obecnie szybciej aniżeli UE.
2
Ciekawe, czy to wyprzedzenie Stanów Zjednoczonych przez Chiny w 2014 r. pod względem wielkości PKB wg PSN, sugerowane przez szacunki MFW, zostanie potwierdzone przez alternatywne szacunki
PNB wg PSN za 2014 r. sporządzane przez Bank Światowy, które nie zostały jeszcze opublikowane.
17
Rozdział 1. Porównaniewynikówgospodarczychw latach 2004–2014:Polskana tleUE...
Informacje na temat wielkości gospodarek krajów Unii Europejskiej podano
w tabeli 1.3, która zawiera wstępne dane o wartości PKB poszczególnych krajów
członkowskich UE w 2014 r., wyrażone w EUR według bieżących kursów walut (BKW)
i według parytetu siły nabywczej (PSN)3. Dane te mają charakter szacunkowy i mogą
jeszcze ulec zmianie4.
Tabela 1.3. Kraje UE28 według wartości PKB w 2014 r. (w mld EUR)
Miejsce
Kraj
PKBwgBKW
PKBwgPSN
mld EUR
%
mld EUR
%
1 (1)
Niemcy
2 900,0
20,8
2 772,0
19,9
2 (2)
WielkaBrytania
2 232,0
16,0
1 940,0
13,9
3 (3)
Francja
2 134,0
15,3
1 916,0
13,8
4 (4)
Włochy
1 620,0
11,6
1 620,0
11,6
5 (5)
Hiszpania
1 059,0
7,6
1 187,0
8,5
6 (7)
Holandia
648,7
4,7
599,3
4,3
7 (9)
Szwecja
430,7
3,1
337,4
2,4
8 (6)
Polska
410,3
2,9
716,8
5,1
9 (8)
Belgia
401,9
2,9
359,4
2,6
10 (10)
Austria
329,6
2,4
296,4
2,1
11 (15)
Dania
258,7
1,9
188,1
1,4
12 (18)
Finlandia
203,2
1,5
164,6
1,2
13 (17)
Irlandia
183,7
1,3
169,4
1,2
14 (13)
Grecja
180,8
1,3
217,8
1,6
15 (14)
Portugalia
174,7
1,3
215,7
1,5
16 (12)
Czechy
154,7
1,1
236,9
1,7
17 (11)
Rumunia
151,6
1,1
293,4
2,1
18 (16)
Węgry
101,6
0,7
183,1
1,3
19 (19)
Słowacja
75,3
0,5
112,8
0,8
3
Parytet siły nabywczej (purchasing power standard) dla krajów członkowskich Unii Europejskiej jest
obliczany przez Eurostat. Jego podstawą jest przeciętny poziom cen w UE28. Wartość PKB według tego
parytetu jest mierzona w kalkulacyjnych jednostkach (zwanych PSN), które wyrażają siłę nabywczą EUR
na rynku danego kraju.
4
Podane tutaj wstępne (prognostyczne) szacunki wartości PKB dla krajów UE w 2014 r. zostały zaczerpnięte z aneksu statystycznego do prognozy stanu gospodarki europejskiej opublikowanej przez Komisję
Europejską w październiku 2014 r. (European Commission 2014a); nowsza prognoza Komisji Europejskiej
z lutego 2015 r. (European Commission 2015) nie zawiera danych o wartości PKB. Ta sama uwaga dotyczy
również danych o PKB per capita, wykorzystanych na rysunku 1.1. Na 10 lutego 2015 r., kiedy kompletowany
był tekst tego rozdziału, Eurostat nie opublikował jeszcze nawet pierwszych swoich szacunków wartości
PKB dla krajów członkowskich UE za miniony rok. Pomimo wielkiego postępu w technice informacyjnej
rachunki dochodu narodowego – będące podstawowym źródłem statystyki makroekonomicznej – dostarczają nam nadal jedynie danych historycznych.
18
ZbigniewMatkowski,RyszardRapacki,MariuszPróchniak
PKBwgBKW
PKBwgPSN
Miejsce
Kraj
20 (24)
Luksemburg
47,5
0,3
38,6
0,3
21 (21)
Chorwacja
43,2
0,3
67,8
0,5
22 (20)
Bułgaria
41,4
0,3
92,0
0,7
23 (23)
Słowenia
37,0
0,3
46,7
0,3
24 (22)
Litwa
36,2
0,3
59,6
0,4
25 (25)
Łotwa
24,2
0,2
36,2
0,3
26 (26)
Estonia
19,4
0,1
26,3
0,2
27 (27)
Cypr
17,3
0,1
20,8
0,1
28 (28)
Malta
7,8
0,1
10,4
0,1
UE28
13 924,5
100,0
13 924,5
100,0
mld EUR
%
mld EUR
%
Uwaga: Dane o PKB w 2014 r. to wstępne szacunki Komisji Europejskiej. Miejsce kraju wskazane w pierwszej kolumnie
odpowiada wartości PKB wg BKW i PSN (w nawiasie). Udziały w łącznym PKB UE28 obliczone przez autora.
Źródło: European Commission (2014a).
Podobnie jak w przypadku wartości PKB wg PSN wyrażonych w USD, wartość
PKB wg PSN wyrażona w EUR zależy od siły nabywczej waluty międzynarodowej
(w tym przypadku EUR) na rynku danego kraju, tzn. od względnego poziomu cen
(w stosunku do przeciętnego poziomu w UE). Dla wszystkich krajów Europy Środkowo-Wschodniej (EŚW) wartości PKB liczone wg PSN są dużo wyższe niż wartości
liczone wg BKW. Dla Polski w 2014 r. różnica wynosiła 75%, dla Czech – 53%, a dla
Bułgarii aż 122%. Z reguły nadwyżka wartości PKB liczonej wg PSN nad wartością
PKB liczoną wg BKW jest tym większa, im mniej rozwinięty jest dany kraj, chociaż nie
zawsze tak bywa, ponieważ różnica ta zależy od relatywnego poziomu cen, który nie
musi być proporcjonalny do poziomu rozwoju. Nie można wykluczyć, że wartości PKB
wg PSN dla krajów EŚW podawane przez Bank Światowy, MFW i Eurostat są przeszacowane. W każdym razie przeliczniki walut stosowane przy obliczaniu wartości PKB
wg PSN są nadzwyczaj korzystne dla większości krajów tego regionu. Trzeba to brać
pod uwagę przy interpretacji danych dotyczących wielkości PKB ogółem i PKB per
capita w krajach EŚW i ocenianiu ich pozycji pod tym względem w Unii Europejskiej,
jak też dystansu w stosunku do Europy Zachodniej. Z tego właśnie względu przy
porównywaniu tych wielkości bierzemy pod uwagę wartości PKB liczone zarówno
wg BKW, jak i wg PSN.
Unia Europejska w swym obecnym składzie obejmuje 28 państw o bardzo zróżnicowanej wielkości i potencjale gospodarczym. Pięć największych krajów pod względem liczby ludności i wielkości produkcji – Niemcy, Francja, Wielka Brytania, Włochy
i Hiszpania – skupia 63% całkowitej liczby ludności krajów UE28 i wytwarza 71%
Rozdział 1. Porównaniewynikówgospodarczychw latach 2004–2014:Polskana tleUE...
19
łącznego PKB, licząc wg BKW lub 68% – wg PSN. Kraje wchodzące w skład Unii przed
jej rozszerzeniem (UE15) reprezentują 79% całkowitej liczby ludności i wytwarzają
91% łącznego PKB wg BKW lub 86% wg PSN. Natomiast 13 nowych państw członkowskich, które przystąpiły do Unii w latach 2004 i 2007 lub później, tj. 11 krajów
EŚW oraz Cypr i Malta, reprezentuje 21% ogólnej liczby ludności, ale wytwarza odpowiednio tylko 9% lub 14% łącznego PKB całej UE. O tej ogromnej asymetrii pomiędzy
„starym trzonem” Unii a nowymi krajami członkowskimi (i szerzej – między Europą
Zachodnią a Europą Środkowo-Wschodnią) należy pamiętać przy rozpatrywaniu
miejsca Polski w Unii Europejskiej.
Polska jest największym krajem spośród nowych państw członkowskich Unii
Europejskiej. Dotyczy to zarówno obszaru oraz liczby ludności, jak i wielkości PKB.
W rozszerzonej Unii Europejskiej (UE28) nasz kraj zajmuje szóste miejsce pod względem powierzchni i liczby ludności (odpowiednio 7,1% i 7,6%). Polska ma także szóstą
pozycję w UE28 pod względem wielkości PKB liczonej wg PSN (5,1%), natomiast pod
względem wielkości PKB przeliczonej wg BKW zajmujemy ósme miejsce (2,9%). Jak
widać, udział Polski w potencjale gospodarczym UE28 jest dużo niższy, niż wynikałoby to z wielkości terytorium oraz liczby ludności, ale ten fakt – w świetle historycznych doświadczeń – nie powinien nikogo dziwić (podobna dysproporcja jest widoczna
we wszystkich krajach EŚW).
Warto podkreślić, że od czasu wejścia do Unii Europejskiej pozycja Polski w gospodarce europejskiej znacznie się poprawiła. Udział Polski w łącznym PKB wszystkich
krajów należących obecnie do Unii Europejskiej (UE28) liczonym wg BKW wzrastał
od 1,9% w 2004 r. do 2,4% w 2007 r., 2,8% w 2010 r. i 2,9% w 2014 r. Podobnie udział
Polski w łącznym PKB UE28 liczonym wg PSN zwiększył się z 3,6% w 2004 r. do 4,1%
w 2007 r., 4,7% w 2010 r. i 5,1% w 2014 r. W porównaniu z poprzednim rokiem pozycja
Polski wśród krajów UE28 zajmowana w tym rankingu nie uległa zmianie.
Wzrost gospodarczy i realna konwergencja
W okresie ostatnich 25 lat w Polsce postępował proces szybkiej realnej konwergencji zarówno w stosunku do krajów Unii Europejskiej, jak i wszystkich krajów
transformacji. Proces ten był głównie pochodną szybkiego wzrostu gospodarczego
– najszybszego w grupie nowych krajów członkowskich Unii Europejskiej (UE11)
i ponad dwukrotnie szybszego niż średnio w „starych” krajach UE15. Zbliżone tendencje charakteryzowały trajektorie rozwojowe Polski i tych dwóch grup gospodarek
w latach 2004–2014, tj. po uzyskaniu członkostwa w UE. Odpowiednie dane zawarto
w tabeli 1.4.
ZbigniewMatkowski,RyszardRapacki,MariuszPróchniak
20
Tabela 1.4. Wzrost PKB w latach 1990–2014
DynamikawzrostuPKB(cenystałe)
Kraj
średnia
rocznastopa
wzrostuw %
1990–2014
rocznastopawzrostuw %
2004
2012
2013
2014a
PoziomPKBw 2014 r.
1989 = 100 2000 = 100 2004 = 100
Polska
3,0
5,1
1,8
1,7
3,5
211
164
146
Czechy
1,4
4,9
–0,8
–0,7
2,5
141
143
125
Słowacja
2,3
5,2
1,6
1,4
2,4
177
173
145
Węgry
1,1
4,8
–1,5
1,5
3,6
133
126
107
Słowenia
1,4
4,4
–2,6
–1,0
2,7
141
128
111
Estonia
1,6
6,5
4,7
1,6
1,5
148
162
126
Litwa
0,7
7,4
3,8
3,3
3,1
120
179
133
Łotwa
0,5
8,9
4,8
4,2
2,5
112
169
126
Bułgaria
0,5
6,6
0,5
1,1
1,7
114
156
127
Rumunia
0,9
8,4
0,6
3,4
2,9
124
164
129
–0,6
99
122
102
146
116
108
Chorwacja
0,0
4,1
–2,2
–0,9
UE15
1,5
2,3b
–0,6b
–0,1b
1,2b
a
Dane za 2014 r. dotyczą trzech pierwszych kwartałów i zostały obliczone jako średnie arytmetyczne kwartalnych (w stosunku do analogicznego kwartału poprzedniego roku) stóp wzrostu PKB.
b
Średnia ważona obliczona przez autorów, gdzie wagami są szacunki PKB wg PSN (na podstawie danych MFW) dla określonego roku. Średnie nieważone są równe: 3,1 w 2004 r., – 1,1 w 2012 r., – 0,3 w 2013 r. i 1,3 w 2014 r.
Roczne tempa wzrostu PKB zostały obliczone na podstawie danych Eurostatu, zaś skumulowane wskaźniki dynamiki
PKB – na podstawie danych MFW (dla UE15 średnia ważona, gdzie wagami są wartości PKB wg PSN w określonym roku).
Przy obliczaniu wskaźników wzrostu o podstawie 1989 = 100 wykorzystano także dane EBOR, odwołujące się do 1989 r.
Źródło: opracowanie własne na podstawie: Eurostat (2015), www.ebrd.com, IMF (2014).
W tym okresie PKB zwiększył się w Polsce o 46% (tj. w tempie ok. 4% średniorocznie). Pod tym względem w grupie nowych krajów członkowskich UE nasz kraj
zajmował pozycję lidera; równocześnie oznaczało to znaczną nadwyżkę dynamiki
rozwojowej w stosunku do krajów UE15. W rezultacie – jak pokazują dane zawarte
w tabelach 1.5 i 1.6 – Polska wydatnie zmniejszyła lukę w poziomie rozwoju gospodarczego w stosunku do wszystkich dotychczasowych krajów członkowskich Unii.
W grupie UE11 lukę rozwojową udało się zawęzić w stosunku do dziewięciu (z jedenastu) krajów. Zmiany relatywnej pozycji rozwojowej polskiej gospodarki były w tym
przypadku nie tylko pochodną szybszego tempa wzrostu gospodarczego, lecz także
dodatkowo funkcją zróżnicowanych trendów demograficznych i tempa aprecjacji
realnych kursów walutowych w poszczególnych krajach.
Jak wynika z danych tabeli 1.5, w momencie rozszerzenia Unii Europejskiej
w 2004 r. poziom rozwoju gospodarczego w dotychczasowych krajach członkowskich (UE15) był średnio ponad dwukrotnie (o 132%) wyższy niż w Polsce. W okresie
21
Rozdział 1. Porównaniewynikówgospodarczychw latach 2004–2014:Polskana tleUE...
swego członkostwa w Unii Polska zmniejszyła dystans rozwojowy do bogatych krajów
unijnego „rdzenia” o 63 p.p., tj. w tempie ok. 6 p.p. rocznie. Najwydatniej dystans
ten udało się nam zmniejszyć w stosunku do Irlandii (95 p.p.), Wielkiej Brytanii (93)
i Grecji (88). W scenariuszu optymistycznym, w przypadku tego ostatniego kraju
lukę rozwojową może udać się Polsce zamknąć całkowicie albo w tym roku, albo
w następnym.
Tabela 1.5. Relatywny poziom rozwoju w Polsce i wybranych krajach UE
w latach 1989–2014 (PKB na 1 mieszkańca według PSN, Polska = 100)
Kraj
1989
2000
2004
2006
2008
2010
2012
2013
2014a
Polska
100
100
100
100
100
100
100
100
100
Niemcy
279
243
237
230
211
192
186
182
179
Francja
268
238
224
216
193
174
162
160
155
Włochy
274
243
220
212
193
168
153
148
142
WielkaBrytania
256
248
255
246
207
174
162
163
162
Hiszpania
199
200
204
206
185
158
142
140
137
Irlandia
195
271
292
292
240
208
197
194
197
Portugalia
159
167
157
160
144
131
115
118
115
Grecja
178
174
194
186
169
140
112
109
106
Średnia dla UE15
262
238
232
226
202
178
166
163
159
Czechy
197
145
161
162
149
131
124
122
121
Węgry
146
112
127
124
115
105
98
99
99
Słowacja
155
102
116
126
129
118
112
112
111
Słowenia
194
164
176
172
162
134
124
122
122
Estonia
142
93
112
128
124
102
108
109
107
Litwa
145
81
102
112
115
97
105
109
109
Łotwa
137
76
98
110
109
85
91
96
95
Bułgaria
122
60
69
74
78
69
68
67
66
Rumunia
Chorwacja
89
55
69
76
87
81
80
82
82
133
102
116
116
116
95
92
91
87
a
Szacunki własne na podstawie tempa wzrostu PKB dla trzech pierwszych kwartałów 2014 r. (dla grupy UE15 – średnia
ważona obliczona przez autorów) oraz danych o relatywnym poziomie rozwoju dla 2013 r.
Źródło: opracowanie własne na podstawie: IMF (2005) (dla 1989 r.); Eurostat (2015) (dla lat 2000–2014).
Z kolei w grupie nowych krajów członkowskich Polska zmniejszyła najbardziej
lukę w poziomie rozwoju gospodarczego w stosunku do państw najbogatszych, tj. Słowenii (54 p.p.) i Czech (40); pod względem poziomu PKB per capita udało się nam też
– po raz pierwszy od czasów przedwojennych – wyprzedzić Węgry. Z drugiej jednak
ZbigniewMatkowski,RyszardRapacki,MariuszPróchniak
22
strony wystąpił też proces dywergencji – luka rozwojowa w Polsce wzrosła w stosunku
do Litwy, a jednocześnie zmniejszył się dystans rozwojowy między Polską a Rumunią.
Tabela 1.6. Luka rozwojowa w nowych krajach członkowskich UE w stosunku do UE15
w latach 1989–2014 (PKB per capita wg PSN, UE15 = 100)
Kraj
Polska
1989
2004
2012
2013
2014a
38
43
60
61
63
Czechy
75
69
75
75
76
Słowacja
59
50
68
69
70
Słowenia
74
76
75
75
76
Węgry
56
54
59
61
62
Estonia
54
48
65
67
67
Litwa
55
44
63
67
68
Łotwa
52
42
55
59
59
Bułgaria
47
30
41
41
41
Rumunia
34
30
49
50
51
Chorwacja
51
50
56
56
55
a
Szacunki własne na podstawie tempa wzrostu PKB dla trzech pierwszych kwartałów 2014 r. (dla grupy UE15 – średnia
ważona obliczona przez autorów) oraz danych o relatywnym poziomie rozwoju dla 2013 r.
Źródło: Jak pod tab. 1.5.
Jak z kolei widać w tabeli 1.6, PKB na 1 mieszkańca według parytetu siły nabywczej (PSN) w ubiegłym roku stanowił w Polsce 63% średniej dla krajów UE15. Oznacza
to, że między rokiem 1989 a 2014 nasz kraj „odrobił” 25 p.p. dystansu rozwojowego
do „starej” Unii, z czego aż 20 p.p. – już po wejściu do tego ugrupowania (tj. w latach
2004–2014)5. Oznacza to m.in., że tempo realnej konwergencji wyraźnie w Polsce
przyspieszyło po wejściu do Unii Europejskiej – o ile w latach 1990–2003 wynosiło
ono średnio 0,5 p.p. w przeliczeniu rocznym, o tyle w okresie 2004–2013 zwiększyło
się czterokrotnie – do 2 p.p. rocznie.
Wyniki Polski prezentują się dość korzystnie na tle pozostałych nowych krajów
członkowskich Unii z Europy Środkowej i Wschodniej, szczególnie w perspektywie
długookresowej, tj. całego dotychczasowego przebiegu transformacji systemowej.
W latach 1990–2014 Polska była w gronie nowych państw członkowskich Unii zdecydowanym liderem w procesie realnej konwergencji względem krajów UE15. Pozycję
5
Czynnikiem dodatkowo wspomagającym proces realnej konwergencji w stosunku do Unii Europejskiej były zmiany demograiczne. O ile liczba ludności w Polsce w latach 1989–2013 tylko nieznacznie
wzrosła (38,533 mln w porównaniu z 38,173 mln, tj. o 0,9%), o tyle w krajach UE15 nastąpił spory przyrost
demograiczny o ok. 8,3% (z 369 mln do blisko 400 mln). Takie tendencje demograiczne oznaczają większe różnice pomiędzy stopami wzrostu PKB w przeliczeniu na 1 mieszkańca: w Polsce stopa ta wyniosła
2,9% rocznie, natomiast w krajach UE15 – średnio 1,3% rocznie.
Rozdział 1. Porównaniewynikówgospodarczychw latach 2004–2014:Polskana tleUE...
23
lidera nasz kraj utracił jednak po roku 2004. W okresie po rozszerzeniu Unii proces
realnej konwergencji przebiegał najszybciej na Litwie i w Rumunii (zmniejszenie luki
w stosunku do UE15 odpowiednio o 24 i 21 p.p.), a następnie w Polsce, Słowacji i Estonii (20, 20 i 19 p.p.); w przypadku pozostałych państw UE11 luka ta albo zmniejszyła
się tylko nieznacznie, albo pozostała niezmieniona (Węgry).
Rozwój społeczno-gospodarczy i poziom życia
Podstawowym wskaźnikiem poziomu rozwoju społeczno-gospodarczego oraz
poziomu życia jest dochód lub produkt narodowy przypadający na 1 mieszkańca.
Ranking krajów UE28 według wartości PKB na 1 mieszkańca liczonej wg PSN w latach
2004 i 2014 przedstawiono na rysunku 1.1. Wykres umożliwia porównanie aktualnego
poziomu realnych dochodów w poszczególnych krajach oraz ich wzrostu w okresie
mniej więcej od czasu zasadniczego rozszerzenia Unii. Dane dotyczące wartości PKB
per capita w 2014 r. mają charakter szacunkowy. Należy przy tym pamiętać, że dla
krajów EŚW wartości PKB na 1 mieszkańca (podobnie jak wartości PKB ogółem)
liczone wg PSN są dużo wyższe aniżeli analogiczne wartości liczone wg BKW. Jak
już zaznaczyliśmy wcześniej, szacunki PKB wg PSN dla krajów EŚW nie są dokładne
i mogą być niekiedy zawyżone.
Według naszych obliczeń, opartych na szacunkowych danych opublikowanych
przez Komisję Europejską (European Commission 2014a), w 2014 r. przeciętny PKB
na 1 mieszkańca w krajach rozszerzonej Unii Europejskiej (UE28), liczony wg PSN,
wyniósł 27 300 EUR. W strefie euro w obecnym jej składzie (UE19) wynosił on
29 000 EUR, a w krajach wchodzących w skład Unii przed jej rozszerzeniem (UE15)
– 29 700 EUR.
Poziom dochodów w krajach członkowskich UE jest nadzwyczaj zróżnicowany.
Liderem pod względem poziomu PKB na 1 mieszkańca jest Luksemburg (69 200 EUR
wg PSN)6. Wysoki dochód na mieszkańca (około 30 000 EUR wg PSN lub więcej)
mają również: Holandia, Belgia, Dania, Szwecja, Austria, Niemcy, Irlandia i Wielka
Brytania. Francja, Włochy i Hiszpania notują nieco niższe dochody na mieszkańca
(od 25 000 do 29 000 EUR wg PSN). Mniej zaawansowane kraje Europy Zachodniej,
jak Grecja, Portugalia, Cypr i Malta, mają znacznie niższe dochody (od 20 000 EUR
wg PSN do 24 000 EUR wg PSN). W krajach Europy Środkowo-Wschodniej PKB
6
Wyjątkowo wysoka wartość PKB per capita w Luksemburgu nie odzwierciedla dokładnie różnicy
w poziomie życia w tym kraju w stosunku do innych krajów Europy Zachodniej; wynika ona głównie
z wysokich dochodów uzyskiwanych przez międzynarodowe koncerny, banki i instytucje inansowe zlokalizowane w tym kraju.
ZbigniewMatkowski,RyszardRapacki,MariuszPróchniak
24
na 1 mieszkańca (wg PSN) kształtuje się w przedziale od 13 000 EUR w Bułgarii do
około 22 500 EUR w Czechach i Słowenii.
Rysunek 1.1. Ranking krajów UE28 pod względem PKB na 1 mieszkańca wg PSN (w EUR)
27300
UE28
22300
29700
UE15
25400
69200
1. Luksemburg
54800
36700
2. Irlandia
32000
35600
3. Holandia
29600
34800
4. Szwecja
28800
34700
5. Austria
28500
33700
6. Niemcy
25800
33400
7. Dania
27900
32200
8. Belgia
26900
9. Finlandia
30100
26200
10. Wielka Brytania
30100
27900
28900
11. Francja
24400
12. W ochy
26400
24200
25900
22400
13. Hiszpania
24400
14. Malta
18000
22600
19100
15. S owenia
22500
16. Czechy
17600
21600
21500
17. Cypr
20800
17100
18. Portugalia
20800
19. S owacja
12600
20300
20. Litwa
11200
20000
21. Estonia
12300
19700
21100
22. Grecja
18600
23. Polska
11000
18500
24. W gry
13800
18100
25. otwa
10600
16000
12700
26. Chorwacja
2014
14700
27. Rumunia
2004
7500
12700
28. Bu garia
7700
0
10000
20000
30000
40000
50000
60000
70000
80000
Uwaga: Ranking jest sporządzony według wstępnych danych o PKB wg PSN za 2014 r. Dane za 2004 r. ilustrują zmianę zanotowaną w okresie po rozszerzeniu UE. Dane o PKB per capita obliczono, dzieląc wartość PKB ogółem przez liczbę ludności.
Źródło: opracowanie własne na podstawie: European Commission (2014a).
Rozdział 1. Porównaniewynikówgospodarczychw latach 2004–2014:Polskana tleUE...
25
Pozycja Polski na tym tle nie wygląda najlepiej. Przy wartości PKB na 1 mieszkańca liczonej wg PSN równej 18 600 EUR w 2014 r. zajmujemy miejsce w dolnej części
rankingu krajów poszerzonej UE, wyprzedzając tylko Węgry, Łotwę, Chorwację,
Rumunię i Bułgarię.
W ostatnich kilku latach nastąpiły duże przetasowania w tym rankingu z uwagi
na zróżnicowaną reakcję poszczególnych krajów na globalny kryzys oraz kryzys
w strefie euro. W rezultacie Polska wyprzedziła Węgry i Łotwę oraz zbliżyła się do
Estonii i Litwy, ale dystans dzielący nas od Czech, Słowacji i Słowenii pozostaje nadal
znaczny.
Porównując dane o PKB per capita w latach 2004 i 2014, ukazane na rysunku 1.1,
widzimy, że w okresie po wstąpieniu do Unii Europejskiej Polska osiągnęła znaczny
postęp w zmniejszaniu luki dochodowej dzielącej ją od wyżej rozwiniętych krajów
Europy Zachodniej. W ciągu dziesięciu ostatnich lat wartość PKB per capita w Polsce
mierzona wg PSN wzrosła prawie o 70%, podczas gdy ten sam miernik dochodu
w krajach UE15 wzrósł tylko o 17%, co jest dowodem dalszego postępu w zmniejszaniu
luki dochodowej w stosunku do Europy Zachodniej (zob. poprzedni podrozdział).
Oczywiście PKB per capita jest jedynie przybliżonym i orientacyjnym wskaźnikiem
poziomu życia w danym kraju. Poziom życia mieszkańców zależy także w dużym
stopniu od rozkładu dochodów oraz od posiadanych zasobów majątkowych. Niestety,
statystyka międzynarodowa nie zawiera prawie żadnych danych o zasobach majątkowych gospodarstw domowych (finansowych i rzeczowych), a dane dotyczące nierówności w podziale dochodów, a w szczególności zakresu biedy, są niepełne i często
mało aktualne. Podawane przez Bank Światowy szacunki stopy ubóstwa, dotyczące
odsetka ludności poniżej absolutnego progu ubóstwa wynoszącego 2 USD dziennie,
wskazują, że we wszystkich krajach UE zakres absolutnej biedy jest niewielki (poniżej
2%). Jednak w większości krajów EŚW znaczna część ludności żyje poniżej poziomu
dochodów i konsumpcji uznawanego w danym kraju za próg ubóstwa. Według ostatniego raportu OECD na temat podziału dochodów i ubóstwa (OECD 2013), opartego
na danych z 2010 r., względna stopa ubóstwa w Polsce (odsetek ludności o dochodzie
niższym od połowy mediany dochodu w kraju) wyniosła około 11%; wskaźnik ten był
zbliżony do średniej dla OECD, ale niemal dwa razy wyższy niż w Czechach i Danii 7.
Konwencjonalną miarą nierówności w podziale dochodów jest współczynnik
Giniego, który wyraża ogólny stopień koncentracji dochodów gospodarstw domowych. Polska należy do krajów o stosunkowo dużych różnicach w podziale dochodów.
7
Inne opracowanie OECD dostarczyło pewnych dowodów empirycznych potwierdzających hipotezę,
że duże nierówności dochodowe wpływają ujemnie na tempo wzrostu gospodarczego – ograniczają dostęp
do szkół dla dzieci z ubogich rodzin, zmniejszają mobilność zawodową i hamują podnoszenie kwaliikacji
(zob. Cingano 2014).
26
ZbigniewMatkowski,RyszardRapacki,MariuszPróchniak
Współczynnik Giniego w Polsce, wynoszący 30,7 w 2013 r., był nieco wyższy od średniej
dla wszystkich krajów UE. Wśród nowych państw członkowskich UE bardziej egalitarne proporcje podziału dochodów wykazują Czechy, Słowacja, Słowenia i Węgry, zaś
wśród krajów Europy Zachodniej – Austria, Belgia, Dania, Holandia, Szwecja, Finlandia i Niemcy, tzn. kraje najmocniej lansujące ideę „państwa dobrobytu”. Pozytywnym
zjawiskiem jest stopniowe obniżanie się tego wskaźnika w Polsce, widoczne od 2005 r.
Innym wskaźnikiem nierówności w podziale dochodów jest dystans dochodowy
pomiędzy najbiedniejszymi a najbogatszymi ludźmi w danym kraju. Z danych Eurostatu wynika, że w 2013 r. stosunek między dochodami 20% najbogatszych i 20%
najbiedniejszych rodzin w Polsce wynosił prawie 5:1 i był mniej więcej równy średniej
dla UE28. Jednak w większości krajów Unii stosunek ten był niższy, a znacznie większa
dysproporcja między dochodami rodzin zamożnych i ubogich występowała jedynie
we Włoszech, w Hiszpanii, Portugalii i Grecji, jak również w Rumunii i Bułgarii oraz
na Łotwie. W rozkładzie kwintylowym dochodów gospodarstw domowych w Polsce
udział 20% najbogatszych rodzin w ogólnej sumie dochodów rozporządzalnych ludności wynosi ponad 40%, a 10% najbardziej zamożnych ludzi uzyskuje prawie 30%
całości dochodów.
Syntetycznym wskaźnikiem rozwoju społecznego i poziomu życia jest publikowany przez UNDP wskaźnik rozwoju społecznego HDI (Human Development Index).
Jest to średnia geometryczna z trzech indeksów wyrażających: dochód narodowy
brutto (DNB) per capita, oczekiwaną długość życia oraz poziom edukacji, które mają
odzwierciedlać trzy główne wymiary rozwoju społecznego: zdrowe i długie życie,
gruntowną wiedzę i godny standard życia. Wskaźnik przyjmuje wartości liczbowe
od 0 do 1 (wyższe wartości oznaczają wyższy poziom rozwoju).
Według najnowszej edycji raportu UNDP (UNDP 2014), opartej na danych z 2013 r.,
wśród krajów UE z obszaru EŚW najwyższą pozycję w tym rankingu zajmuje Słowenia
(25), a dalsze miejsca w kolejności: Czechy, Estonia, Litwa, Polska, Słowacja, Węgry,
Chorwacja, Łotwa, Rumunia i Bułgaria (58). Pod względem wartości tego wskaźnika
Polska ma wynik zbliżony do średniej dla EŚW (0,834), ale zajmuje pod tym względem
dopiero 35. miejsce na świecie, ex aequo z Litwą, i ustępuje większości krajów UE28.
Wśród krajów UE pod względem wysokości tego wskaźnika Polska wyprzedza jedynie
Portugalię, Słowację, Węgry, Łotwę, Chorwację, Rumunię i Bułgarię.
Wartość wskaźnika HDI dla Polski systematycznie wzrasta, co świadczy o ciągłości rozwoju społeczno-gospodarczego. W porównaniu z 2008 r. Polska awansowała
w tym rankingu o trzy miejsca, wyprzedzając m.in. Portugalię (w rzeczywistości
zmiany te nastąpiły w trzech ostatnich latach). Jednak miejsce Polski w światowym
rankingu HDI pozostaje nadal dość odległe, w bliskim sąsiedztwie takich krajów rozwijających się, jak Katar, Brunei i Bahrajn. Również pod względem poszczególnych
Rozdział 1. Porównaniewynikówgospodarczychw latach 2004–2014:Polskana tleUE...
27
komponentów wskaźnika HDI, tzn. wysokości dochodów, stanu zdrowia i długości
okresu edukacji, pozycja Polski w tym rankingu nie jest wysoka.
To samo źródło podaje również szacunki wskaźnika HDI z poprawką na nierówności w podziale dochodów i poziomie życia (Inequality-adjusted Human Development
Index – IHDI). Wskaźnik ten stara się uchwycić poziom życia i rozwoju przeciętnego
mieszkańca określonego kraju, który jest niższy od wskazań ogólnego wskaźnika HDI,
jeżeli występują duże nierówności w poziomie dochodów, edukacji i stanu zdrowia
mieszkańców. Dla Polski wartość wskaźnika IHDI jest niższa od wartości pierwotnego
wskaźnika HDI, ale nie zmienia to w sposób istotny pozycji zajmowanej przez Polskę
w tym rankingu8.
Oczywiście zarówno sama koncepcja wskaźnika HDI, jak i metoda jego obliczania
są dyskusyjne. Nie ulega wątpliwości, że wskaźnik ten nie obejmuje wielu ważnych
aspektów dobrobytu społecznego (np. nie uwzględnia on takich wartości ludzkich,
jak wolność, demokracja, sprawiedliwość i spójność społeczna). Również wskaźniki
cząstkowe, które mają odzwierciedlać dobrobyt materialny, stan zdrowia i poziom
wykształcenia, mają różne wady i ograniczenia. Wynikające z tego uszeregowanie
niektórych krajów w rankingu światowym HDI jest niekiedy dość kontrowersyjne
(np. w najnowszym rankingu Wielka Brytania została umieszczona między Czechami
a Grecją, natomiast Białoruś została sklasyfikowana wyżej niż Rosja). Gdyby wskaźnik ten miał wskazywać kraje, w których warto zamieszkać, a z drugiej strony kraje,
które lepiej omijać, jego wskazania mogłyby być czasami mylące. Niemniej jednak
HDI jest nadal bardzo popularnym wskaźnikiem poziomu życia, szeroko stosowanym
w porównaniach międzynarodowych.
The Economist Intelligence Unit (EIU) – instytucja szczególnie zasłużona w ocenach sytuacji politycznej i ekonomicznej w Europie Środkowo-Wschodniej – rozpoczęła niedawno obliczanie złożonego wskaźnika dobrobytu społecznego, zwanego
„wskaźnikiem jakości życia” (The Quality of Life Index – QLI). Wskaźnik ten jest obliczany na podstawie zestawu danych ilościowych i jakościowych odzwierciedlających różne determinanty jakości życia i różne aspekty dobrobytu społecznego, takie
jak: 1) dobrobyt materialny, 2) zdrowie, 3) sytuacja polityczna i bezpieczeństwo,
4) życie rodzinne, 5) więzi społeczne, 6) klimat i położenie geograficzne, 7) dostępność i warunki pracy, 8) wolność polityczna, 9) prawo i sprawiedliwość, 10) równouprawnienie płci. Najnowszy ranking QLI 2015 (EIU 2015) obejmuje 86 krajów,
w tym 11 państw EŚW należących do UE. Czołowe pozycje w tym rankingu zajmują
kraje wysoko rozwinięte: Szwajcaria, Niemcy, Szwecja, Stany Zjednoczone, Finlandia
8
W ostatnim rankingu pod względem wartości IHDI Polska zajęła 29. miejsce na 145 sklasyikowanych
krajów, co jest mniej więcej porównywalne z 35. miejscem zajmowanym na pełnej liście rankingu HDI,
obejmującej 187 krajów.
28
ZbigniewMatkowski,RyszardRapacki,MariuszPróchniak
i Dania. Spośród krajów EŚW uwzględnionych w tej klasyfikacji najwyższe miejsca
zajmują: Estonia, Słowenia i Czechy, a najniższe: Węgry, Rumunia i Bułgaria. Polska
została sklasyfikowana na pozycji 38., mniej więcej pośrodku całej analizowanej
grupy i pośrodku podgrupy obejmującej kraje EŚW.
Inny wskaźnik dobrobytu, zwany „wskaźnikiem poziomu życia” (Better Life Index
– BLI), jest obliczany przez OECD. Wskaźnik ten ma podobną strukturę przedmiotową,
oparty jest na szerokim zestawie danych ilościowych i jakościowych, z wykorzystaniem zaawansowanej metodologii obliczeniowej, przy czym użytkownik może sobie
łatwo obliczyć dla każdego kraju własny zbiorczy wskaźnik dobrobytu, stosując własne
wagi przypisywane różnym wymiarom dobrobytu społecznego, ale dane i wyniki
są dostępne tylko dla 36 państw członkowskich lub kandydujących do OECD, wśród
których jest tylko kilka krajów EŚW. Wskaźnik zbiorczy przyjmuje wartości liczbowe
w przedziale od 0 do 10 (wyższe wartości oznaczają lepszy wynik). Według najnowszego rankingu BLI (OECD 2015) nieważony wskaźnik BLI dla Polski ma wartość
około 5,5, co jest wynikiem zbliżonym do średniej dla wszystkich krajów objętych tym
badaniem. Spośród różnych wymiarów dobrobytu społecznego uwzględnionych we
wskaźniku BLI, Polska uzyskała stosunkowo wysokie oceny w takich dziedzinach, jak
bezpieczeństwo publiczne, edukacja i więzi społeczne, natomiast stosunkowo niskie
noty w zakresie warunków materialnych, stanu zdrowia oraz ogólnego zadowolenia mieszkańców kraju z istniejących warunków życia. Pomimo tego, w odniesieniu
do ogólnego zadowolenia z życia, wyniki przeprowadzonego badania ankietowego
sugerują, że większość Polaków jest, ogólnie biorąc, raczej zadowolona ze swego
życia, chociaż źródło to nie podaje, jaka była liczebność badanej próby i czy była ona
reprezentatywna.
Jednym z bardzo ważnych aspektów dobrobytu społecznego i poziomu życia jest
dostępność pracy oraz istniejące w danym kraju możliwości zatrudnienia. Czynnik
ten wpływa bezpośrednio na uzyskiwane dochody i dobrobyt, a jednocześnie określa
stopień, w którym wykształcenie oraz kapitał ludzki mogą przekładać się na wyższą
stopę życiową. Wysokie bezrobocie pozostaje niewątpliwie w ostrej sprzeczności
z powszechnym rozumieniem dobrobytu społecznego. Tymczasem wysokie bezrobocie urosło do rangi jednego z głównych problemów ekonomicznych w Europie
i na świecie, którego ostrość jeszcze wzrosła w ostatnich latach w związku z globalnym kryzysem i turbulencjami w strefie euro. W większości krajów UE bezrobocie
utrzymuje się nadal na wysokim poziomie – nawet tam, gdzie recesja już się skończyła. Dzieje się tak dlatego, że znaczną jego część stanowi długookresowe bezrobocie
strukturalne oraz krótkookresowe bezrobocie frykcyjne – niezależne w zasadzie od
aktualnej koniunktury, a także dlatego, że zmiany poziomu zatrudnienia i bezrobocia
są opóźnione w stosunku do zmian poziomu produkcji i zazwyczaj słabsze.
Rozdział 1. Porównaniewynikówgospodarczychw latach 2004–2014:Polskana tleUE...
29
W 2014 r. – według wstępnych danych Komisji Europejskiej (European Commission
2015) – przeciętna stopa bezrobocia w UE28 notowana w badaniach ankietowych
wyniosła 10,2%. Wśród krajów Europy Zachodniej najwyższą stopę bezrobocia notowały Grecja (26,6%), Hiszpania (24,3%), Portugalia (14,2%) i Cypr (15,9%), a wśród
krajów EŚW – Chorwacja (17,0%), Słowacja (13,4%) i Bułgaria (11,7%)9. Polska, ze
średnią roczną stopą bezrobocia 9,1%, notowaną w ankietowych badaniach rynku
pracy, znajdowała się pod tym względem poniżej przeciętnej dla UE, ale poziom
rejestrowanego bezrobocia był dużo wyższy – średnio 12,3% (GUS 2015a). Szczególnym problemem jest bardzo wysokie bezrobocie wśród młodzieży. W całej Unii
stopa bezrobocia wśród młodzieży jest 2–3 razy wyższa niż wśród osób dorosłych.
W Polsce stopa bezrobocia w grupie wieku poniżej 25 lat wynosiła w 2014 r. ponad
27% (Eurostat 2015).
Porównawcza ocena ogólnej kondycji gospodarki
Ogólną ocenę aktualnej kondycji gospodarki polskiej oprzemy na analizie porównawczej pięciu makroekonomicznych wskaźników, powszechnie stosowanych w porównawczych ocenach stanu gospodarki. Są to: 1) tempo wzrostu gospodarczego,
2) stopa bezrobocia, 3) stopa inflacji, 4) saldo finansów publicznych, 5) saldo bieżących obrotów z zagranicą. Narzędziem, które wykorzystujemy w tej analizie, jest
pięciokąt ogólnej kondycji gospodarki10. Ilustruje on stopień realizacji pięciu celów
makroekonomicznych, którymi są: 1) wzrost gospodarczy, 2) pełne zatrudnienie,
3) równowaga wewnętrzna (brak inflacji), 4) równowaga finansów publicznych,
5) równowaga zewnętrzna (tabela 1.7).
Stopień realizacji powyższych celów wyrażają zmienne odkładane na osiach
liczbowych pięciokątów (rysunek 1.2). Wierzchołki pięciokątów, wyrażające maksymalne lub minimalne wartości każdej zmiennej, są traktowane jako cele pożądane
(pozytywne), chociaż niekiedy może to być dyskusyjne. Na przykład duża nadwyżka
w bilansie obrotów bieżących albo nadwyżka w budżecie państwa nie musi być rozwiązaniem optymalnym, podobnie jak zerowa inflacja lub zerowe bezrobocie. Innym
problemem są wzajemne zależności, a zwłaszcza kolizje między poszczególnymi
celami makroekonomicznymi, np. fakt, że niskiemu bezrobociu (zgodnie z krzywą
9
Wszystkie te dane dotyczą przeciętnej stopy bezrobocia notowanej w badaniach ankietowych rynku
pracy (BAEL). Bezrobocie rejestrowane było zwykle wyższe.
10 Metoda ta była również stosowana w porównawczej analizie kondycji polskiej gospodarki przedstawionej we wcześniejszych raportach; zalety i ograniczenia tego typu analizy zostały omówione w poprzednich raportach, wraz z pewnymi odniesieniami do literatury (por. np. Weresa red. 2013, s. 27–34).
30
ZbigniewMatkowski,RyszardRapacki,MariuszPróchniak
Phillipsa) często towarzyszy wysoka inflacja i na odwrót. Osobną kwestią jest relatywne znaczenie poszczególnych kryteriów (np. czy niska inflacja jest równie ważna
jak niskie bezrobocie). Wszystkie te zastrzeżenia trzeba brać pod uwagę przy interpretacji podobnych wykresów.
Tabela 1.7. Główne wskaźniki makroekonomiczne w Polsce
i wybranych krajach UE w 2014 r.
Kraj
WzrostPKB
Stopainflacji
Stopa
bezrobocia
Saldofinansów
publicznych
Saldoobrotów
bieżących
%
%
%
%PKB
%PKB
Czechy
2,3
0,4
6,1
–1,3
–1,0
Francja
0,4
0,6
10,4
–4,3
–1,8
Hiszpania
1,4
–0,2
24,3
–5,6
–0,1
Niemcy
1,5
0,8
5,0
0,4
7,7
Polska
3,3
0,1
9,1
–3,6
–0,9
Słowacja
2,4
–0,1
13,4
–3,0
1,1
Szwecja
1,8
0,2
7,8
–2,2
5,9
Węgry
3,3
0,0
7,7
–2,6
4,1
Włochy
–0,5
0,2
12,8
–3,0
1,8
Uwaga: Wszystkie dane mają charakter szacunkowy. Dane o inlacji dotyczą tempa wzrostu cen dóbr i usług konsumpcyjnych. Dane o bezrobociu to zharmonizowane stopy bezrobocia oparte na wynikach badań ankietowych rynku pracy
(średnie roczne).
Źródło: European Commission (2015). Dane o tempie wzrostu PKB oraz inlacji w Polsce są zgodne z najnowszymi szacunkami GUS (GUS 2015a, 2015b).
Porównując pięciokąty ilustrujące sytuację gospodarczą różnych krajów w określonym roku lub porównując zmiany zachodzące pod tym względem w określonym
kraju wraz z upływem czasu (np. z roku na rok), bierzemy pod uwagę zarówno zakreśloną powierzchnię pięciokąta, jak i jego kształt. Większa powierzchnia pięciokąta
wskazuje na lepszą ogólną kondycję gospodarki, a bardziej harmonijny jego kształt
sugeruje bardziej zrównoważony wzrost. Oczywiście taka ocena opiera się wyłącznie na pięciu wymienionych wyżej parametrach makroekonomicznych, opisujących
aktualną kondycję gospodarki. Nie mówi ona nic o rozmiarach danej gospodarki, jej
potencjale ekonomicznym i perspektywach rozwoju. Nie mówi nawet wiele o możliwej sytuacji gospodarczej danego kraju w następnym roku, chociaż dobra obecna
kondycja gospodarki zwiększa szansę pomyślnego jej funkcjonowania i rozwoju także
w najbliższej przyszłości. Niemniej jednak w analizach opartych na tej metodzie
trzeba zachować dużą ostrożność.
31
Rozdział 1. Porównaniewynikówgospodarczychw latach 2004–2014:Polskana tleUE...
Rysunek 1.2. Kondycja gospodarcza Polski i niektórych innych krajów UE w 2014 r.
Węgry
Czechy
GDP
GDP
5
0
–5
INF
–10
5 10
5
10
15 20
20 15
–25 –25
–15
–15
–5
–5
5
5
GOV
UNE
GOV
CAB
GOV
Szwecja
GDP
GDP
5
5
5
UNE
Niemcy
0
–5
INF
UNE
0
–5
INF
–10
5 10
5
10
15 20
20 15
–25
–15 –25
–15
–5
–5
5
5
GOV
CAB
Włochy
GDP
GDP
GDP
5
5
5
CAB
INF
Hiszpania
0
–5
5 10
–10
10 5
15 20
20 15
–25 –25
–15
–15
–5
–5
5
5
GOV
UNE
–10
5 10
5
10
15 20
20 15
–25
–15 –25
–15
–5
–5
5
5
GOV
CAB
Francja
UNE
UNE
CAB
GDP
0
–5
5 10
–10
10 5
15 20
20 15
–25 –25
–15
–15
–5
–5
5
5
GOV
UNE
5
0
–5
INF
–10
5 10
5
10
15 20
20 15
–25 –25
–15
–15
–5
–5
5
5
Polska
–10
5 10
5
10
15 20
20 15
–25
–15 –25
–15
–5
–5
5
5
GOV
CAB
INF
GDP
5
0
–5
INF
–10
5 10
5
10
15 20
20 15
–25 –25
–15
–15
–5
–5
5
5
CAB
0
–5
INF
Słowacja
CAB
UNE
INF
0
–5
5 10
–10
10 5
15 20
20 15
–25 –25
–15
–15
–5
–5
5
5
GOV
UNE
CAB
GDP – tempo wzrostu PKB (%)
INF – stopa inlacji (%)
UNE – stopa bezrobocia (%)
GOV – saldo inansów publicznych (% PKB)
CAB – saldo obrotów bieżących (% PKB)
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z tabeli 1.7.
Porównamy teraz w tych kategoriach ogólną kondycję polskiej gospodarki w 2014 r.
z sytuacją istniejącą w trzech innych krajach EŚW: na Węgrzech, w Czechach i Słowacji oraz w pięciu krajach Europy Zachodniej: Niemczech, Francji, Włoszech, Hiszpanii
i Szwecji. Wybór krajów uwzględnionych w tym porównaniu nie jest przypadkowy.
Spośród krajów Europy Środkowo-Wschodniej Węgry, Czechy i Słowacja to kraje
32
ZbigniewMatkowski,RyszardRapacki,MariuszPróchniak
najbardziej zbliżone do Polski pod względem poziomu rozwoju, struktury gospodarki,
zaawansowania procesu reform rynkowych i przebiegu procesów integracyjnych
z Unią Europejską. Wśród krajów Europy Zachodniej Niemcy, Francja i Włochy to nasi
główni partnerzy handlowi i główni dostawcy zagranicznych inwestycji. Hiszpania
i Włochy to kraje o podobnej wielkości i zbliżonej strukturze gospodarki oraz wielu
podobnych problemach gospodarczych (duży deficyt finansów publicznych, wysokie
zadłużenie sektora publicznego, wysokie bezrobocie itp.). Szwecja została włączona
do tego porównania z uwagi na podobną do Polski wielkość PKB liczonego wg CER
oraz ze względu na dobre wyniki gospodarcze, jakie kraj ten uzyskuje w ostatnich
latach, mimo że nie uczestniczy on w Europejskiej Unii Walutowej – EUW (a może
właśnie dzięki temu).
Dane dotyczące pięciu wskaźników opisujących ogólną kondycję gospodarczą
Polski i porównywanych krajów w 2014 r. zawarto w tabeli 1.7. Są to dane zaczerpnięte z najnowszej oceny stanu gospodarki UE, opublikowanej 5 lutego 2015 r. przez
Komisję Europejską (European Commission 2015). Większość tych danych to wstępne
szacunki, które mogą ulec jeszcze pewnym zmianom. W odniesieniu do Polski dane
te są mniej więcej zgodne ze wstępnymi danymi za miniony rok opublikowanymi
przez GUS oraz NBP, a niewielkie różnice nie mają istotnego wpływu na ogólną ocenę
kondycji polskiej gospodarki. Na rysunku 1.2 przedstawiono te dane w formie pięciokątów ułatwiających analizę porównawczą.
Naszą analizę rozpoczniemy od omówienia kształtowania się w poszczególnych
krajach (na tle sytuacji w całej Unii) pięciu wymienionych wskaźników makroekonomicznych, z uwzględnieniem ich zmian w stosunku do poprzedniego roku. Następnie porównamy pięciokąty ilustrujące ogólną kondycję poszczególnych gospodarek
w 2014 r. pod kątem porównawczej pozycji gospodarki polskiej.
Rok 2014 był piątym z kolei rokiem umiarkowanego wzrostu gospodarczego na
świecie po globalnym kryzysie ekonomicznym lat 2008–2009. Osłabienie wzrostu
gospodarczego w Europie, jakie miało miejsce w latach 2012–2013 w wyniku kryzysu
finansowego w strefie euro, zostało częściowo przezwyciężone, ale tempo wzrostu
produkcji w strefie euro i w całej UE było nadal dość niskie. W 2014 r. – według wstępnych szacunków – łączny PKB strefy euro wzrósł tylko o 0,8%, a łączny PKB całej
UE28 o 1,3% (wobec wzrostu globalnej produkcji o 3,3%). Słaby wzrost gospodarczy
w Europie był wynikiem całkowitej stagnacji produkcji we Francji i Włoszech oraz
stosunkowo niewielkiego wzrostu produkcji w Niemczech i w Hiszpanii, czego nie
zdołał wystarczająco poprawić większy wzrost produkcji w takich krajach, jak Wielka
Brytania, Irlandia, Szwecja oraz w większości krajów EŚW. W analizowanej tutaj
grupie krajów największy wzrost produkcji w 2014 r. zanotowały Polska (3,3%), Węgry
(3,3%), Słowacja (2,4%) i Czechy (2,3%). Spośród uwzględnionych tutaj pięciu krajów
Rozdział 1. Porównaniewynikówgospodarczychw latach 2004–2014:Polskana tleUE...
33
Europy Zachodniej stosunkowo niewielki wzrost odnotowały gospodarki Szwecji
i Niemiec (odpowiednio 1,8% i 1,5%). Wychodząca z recesji Hiszpania po raz pierwszy
zanotowała pewien wzrost (1,4%), ale we Francji ogólny poziom produkcji pozostał
bez zmian, a we Włoszech ponownie się obniżył w porównaniu z poprzednim rokiem.
Pomimo nieco szybszego wzrostu produkcji w ubiegłym roku, w większości krajów
Europy nastąpił dalszy spadek tempa inflacji. Średnia stopa inflacji w UE28, mierzona
wskaźnikiem cen konsumpcyjnych, obniżyła się w 2014 r. do 0,6%. W większości krajów UE tempo inflacji obniżyło się do poziomu poniżej 1%, a niektóre kraje stanęły
w obliczu realnej groźby deflacji. W badanej grupie – paradoksalnie – najwyższą inflację notowały Niemcy i Francja (odpowiednio 0,8% i 0,6%), a następnie Czechy (0,4%);
w pozostałych krajach tempo inflacji było prawie zerowe. W ostatnich kilku latach
inflacja w krajach UE została praktycznie wygaszona w wyniku słabej koniunktury
oraz w efekcie restrykcyjnej polityki fiskalnej i monetarnej. Obecnie rządy i banki
centralne muszą bardzo uważać na niebezpieczeństwo deflacji, która może stać się
wkrótce dodatkowym hamulcem wzrostu gospodarczego.
Na szczęście – wbrew krzywej Phillipsa – spadek inflacji w Europie nie spowodował wzrostu bezrobocia. Jak już wspomniano, bezrobocie w większości krajów UE
utrzymuje się nadal na stosunkowo wysokim poziomie, ponieważ wzrost produkcji
jak na razie nie jest zbyt szybki, a poza tym jest to głównie długookresowe bezrobocie strukturalne oraz krótkookresowe bezrobocie frykcyjne, raczej niewrażliwe
na niewielkie przyspieszenie wzrostu produkcji. W gruncie rzeczy przeciętna stopa
bezrobocia na obszarze UE wykazywała do niedawna tendencję zwyżkową, widoczną
od początku globalnego kryzysu. W 2014 r. przeciętna stopa bezrobocia w krajach
UE28 obniżyła się nieco pod wpływem trochę szybszego wzrostu produkcji, ale pozostała nadal dość wysoka – ponad 10%. Niewielki spadek bezrobocia nastąpił również
w obrębie badanej grupy. Stopa bezrobocia pozostawała nadal stosunkowo niska
w Niemczech (5%), Czechach (6%) oraz na Węgrzech i w Szwecji (w obu krajach 8%).
W Polsce i we Francji bezrobocie kształtowało się na poziomie 9–10%, zbliżonym do
przeciętnego poziomu w UE28. We Włoszech i w Słowacji bezrobocie było znacznie
wyższe (około 13%), a w Hiszpanii utrzymuje się nadal na nadzwyczaj wysokim poziomie – prawie 25%. Należy przy tym zaznaczyć, że podawane tutaj wielkości to średnie
roczne stopy bezrobocia notowane w badaniach ankietowych rynku pracy; są one
zazwyczaj niższe aniżeli stopy bezrobocia zarejestrowanego.
Ostatnie lata przyniosły pewną poprawę stanu finansów publicznych w Unii Europejskiej, czego wyrazem jest redukcja przeciętnej wielkości deficytu budżetowego
w państwach UE28 z 6,5% PKB w 2010 r. do 3,0% PKB w 2014 r. Jest to wynikiem celowej polityki prowadzonej przez rządy większości krajów UE i mocno popieranej przez
Komisję Europejską, która zmierza do konsolidacji finansów publicznych – nawet
34
ZbigniewMatkowski,RyszardRapacki,MariuszPróchniak
kosztem wolniejszego wzrostu produkcji. Pomimo to droga do przestrzegania limitu
deficytu przyjętego w Traktacie z Maastricht (3% PKB) dla wielu krajów UE, w tym
również dla niektórych państw członkowskich UGW, jest jeszcze długa. Jeżeli chodzi
o sytuację pod tym względem istniejącą w 2014 r. w obrębie badanej grupy, to jedynym krajem utrzymującym całkowitą równowagę między wydatkami a dochodami
w budżecie państwa były Niemcy, choć bliskie równowadze budżetowej były także
Czechy. Wszystkie pozostałe kraje wykazywały znaczne deficyty w budżecie państwa,
wynoszące od 2–2,5% PKB w Szwecji i na Węgrzech, 3% we Włoszech i w Słowacji,
3,5% w Polsce, 4,5% we Francji i 5,5% w Hiszpanii. W Polsce deficyt budżetowy, liczony
zgodnie ze standardami UE, wyniósł w 2014 r. 3,6% PKB, tzn. był znacznie niższy niż
w poprzednim roku. Jednak ta poprawa była po części przejściowym efektem zmiany
wprowadzonej w systemie emerytalnym w ubiegłym roku11.
Rezultatem ciągłych deficytów budżetowych jest wzrost długów publicznych
– zarówno pod względem absolutnej ich wielkości, jak i w relacji do PKB. Według
wstępnych szacunków Komisji Europejskiej (European Commission 2014a), ogólna
suma długu publicznego wszystkich państw członkowskich UE28 na koniec 2014 r.
wzrosła do poziomu około 12 300 mld EUR, co stanowiło blisko 90% łącznej wartości
PKB wytworzonej w tamtym roku. W analizowanej grupie krajów stosunek długu
publicznego do PKB na koniec 2014 r. wyniósł: 41% w Szwecji, 44% w Czechach,
49% w Polsce, 54% w Słowacji, około 75% w Niemczech i na Węgrzech, około 95%
we Francji, prawie 100% w Hiszpanii i ponad 130% we Włoszech (European Commission 2014a). W większości państw bezwzględna wartość długu publicznego stale
rośnie na skutek występowania chronicznych deficytów budżetowych oraz wzrostu
wypłacanych odsetek.
Salda obrotów bieżących z zagranicą notowane przez poszczególne kraje nie
są bezpośrednio porównywalne, gdyż zależą one od wielu zróżnicowanych czynników, które określają wielkość eksportu i importu, terms of trade, międzynarodowe
płatności bieżące, prywatne transfery dochodów i przepływy krótkookresowych kapitałów. Deficyty lub nadwyżki w bilansach obrotów bieżących występujące w poszczególnych krajach mają w dużej mierze charakter strukturalny. Natomiast cykliczne
zmiany w kształtowaniu się tych bilansów nie przebiegają według jednolitego, regularnego wzorca i w związku z tym są trudne do przewidzenia. Pewne przyspieszenie
wzrostu gospodarczego w 2014 r. nie wpłynęło znacząco na relatywne rozmiary salda
obrotów bieżących w krajach badanej grupy. Niewielkie pogorszenie bilansu obrotów
zewnętrznych odnotowały jedynie Słowacja i Hiszpania. Polska i Czechy – pomimo
11 Zmniejszenie wskaźnika długu publicznego w Polsce z 56% PKB w 2013 r. do 49% PKB w 2014 r. było
głównie rezultatem zmiany dokonanej w statystyce inansów publicznych w związku ze zmianą wprowadzoną w publicznym systemie emerytalnym.
Rozdział 1. Porównaniewynikówgospodarczychw latach 2004–2014:Polskana tleUE...
35
szybszego wzrostu produkcji – zdołały zmniejszyć deficyt w swych obrotach bieżących
z zagranicą, a Niemcy oraz Węgry – zwiększyły swe nadwyżki. Według wstępnych
danych o bilansie płatniczym deficyt obrotów bieżących w Polsce i w Czechach zmniejszył się do 1% PKB, tzn. do poziomu niższego niż notowany we Francji. Hiszpania miała
prawie wyrównany bilans obrotów bieżących. Pozostałe kraje w tej grupie wykazały
mniejsze lub większe nadwyżki w obrotach bieżących: od 1% PKB w Słowacji i 2% we
Włoszech do 4% na Węgrzech, 6% w Szwecji i prawie 8% w Niemczech.
Analizując zmiany pięciu rozważanych wskaźników makroekonomicznych zanotowane w 2014 r. w porównaniu z poprzednim rokiem, dochodzimy do następującego
wniosku: rok 2014 przyniósł pewne przyspieszenie wzrostu gospodarczego po ostrym
kryzysie w strefie euro, ale ożywienie koniunktury jak dotąd nie jest radykalne. Niemniej jednak prawie wszystkie kraje w rozważanej grupie – z wyjątkiem Francji
i Włoch – zanotowały wyraźny wzrost aktywności gospodarczej, czego wyrazem była
pewna poprawa tempa wzrostu PKB. Szybszy wzrost produkcji spowodował pewne
obniżenie poziomów bezrobocia, ale w większości krajów tej grupy stopy bezrobocia pozostały nadal dość wysokie. Pomimo szybszego wzrostu produkcji inflacja we
wszystkich krajach tej grupy została ograniczona niemal do zera, a niektóre z nich
znalazły się w sytuacji poważnego zagrożenia deflacją. Większość krajów w tej grupie
poczyniła dalsze postępy w zmniejszaniu rozmiarów deficytu budżetowego (w relacji do PKB), ale we Francji i w Hiszpanii relatywna wielkość deficytu budżetowego
pozostała nadal znacznie wyższa od pożądanego limitu (3% PKB). Szybszy wzrost
produkcji nie doprowadził jak na razie do wyraźnego pogorszenia bilansu obrotów
bieżących w krajach analizowanej grupy, a niektóre z nich odnotowały nawet pewną
poprawę salda obrotów bieżących z zagranicą.
Przejdźmy teraz do ogólnej oceny aktualnej kondycji gospodarki polskiej w świetle pięciu omówionych wyżej wskaźników makroekonomicznych, w porównaniu
z wynikami osiągniętymi przez pozostałe kraje badanej grupy.
Pięciokąt ukazujący ogólną kondycję polskiej gospodarki w 2014 r. jest najbardziej podobny co do swej powierzchni oraz kształtu do pięciokątów ilustrujących
sytuację gospodarczą na Węgrzech i w Czechach. Oznacza to, że w kategoriach pięciu analizowanych wskaźników ogólna kondycja tych gospodarek była mniej więcej
porównywalna. Wszystkie trzy kraje zanotowały w ubiegłym roku znaczny wzrost
produkcji: Polska i Węgry odnotowały całkiem niezłe tempo wzrostu PKB, a Czechy
zdołały uporać się z niewielką recesją poprzedniego roku. Inflacja została praktycznie całkowicie stłumiona we wszystkich trzech krajach. Poziom bezrobocia również
się obniżył, choć w Polsce i na Węgrzech jest on nadal wysoki – znacznie wyższy
aniżeli w Czechach. Deficyt budżetowy w Polsce w ubiegłym roku był większy niż
na Węgrzech i dużo wyższy niż w Czechach. W bieżących obrotach z zagranicą Polska
36
ZbigniewMatkowski,RyszardRapacki,MariuszPróchniak
i Czechy nadal wykazywały saldo ujemne, natomiast Węgry zdołały wypracować
sporą nadwyżkę. Natomiast w porównaniu ze Słowacją gospodarka polska osiągnęła
w ubiegłym roku znacznie niższy poziom bezrobocia, ale Słowacja miała lepszy wynik
(nadwyżkę) w obrotach bieżących z zagranicą i nieco niższy deficyt budżetowy.
Kształt pięciokąta charakteryzującego ogólną kondycję polskiej gospodarki jest
również zbliżony do kształtu pięciokątów wykreślonych dla Niemiec i Szwecji, ale
jego powierzchnia jest mniejsza. Oznacza to, że wyniki osiągnięte przez nasz kraj
w 2014 r. w zakresie uwzględnionych tutaj pięciu kryteriów makroekonomicznych
były, ogólnie biorąc, gorsze. Stopa wzrostu PKB w Polsce była wprawdzie znacznie
wyższa niż w Niemczech i Szwecji, a stopa inflacji – jeśli wierzyć urzędowym danym
– niższa niż w Niemczech, ale wszystkie pozostałe wskaźniki w Niemczech i Szwecji
były lepsze. Bezrobocie w obu tych krajach jest znacznie niższe niż w Polsce, obydwa
kraje mają znaczne nadwyżki w obrotach bieżących z zagranicą oraz znacznie lepsze
wyniki w dążeniu do równowagi budżetowej.
Kształt pięciokąta ilustrującego ogólną kondycję polskiej gospodarki jest również
podobny do pięciokąta wykreślonego dla Francji, ale jego powierzchnia jest dużo
większa. Oznacza to, że w kategoriach uwzględnionych tutaj podstawowych wskaźników makroekonomicznych bieżąca kondycja polskiej gospodarki w 2014 r. była,
ogólnie biorąc, lepsza w porównaniu z sytuacją gospodarczą Francji. Główną słabością
gospodarki francuskiej – w porównaniu z Polską – była zupełna stagnacja produkcji
(trwająca od 2012 r.), połączona z wysokim bezrobociem. Jeśli chodzi o pozostałe trzy
wskaźniki kondycji gospodarki, to wyniki osiągnięte przez obydwa kraje w ubiegłym
roku były z grubsza porównywalne.
Sytuacja gospodarcza w Polsce była natomiast w dalszym ciągu zdecydowanie
lepsza w porównaniu z Hiszpanią, której gospodarka wyszła wprawdzie z długotrwałej recesji (trwającej prawie nieprzerwanie przez pięć lat), ale nadal notuje rekordowo wysokie bezrobocie, duży deficyt budżetowy i ogromny dług publiczny. To
samo w zasadzie odnosi się do porównania ogólnej kondycji gospodarki w Polsce i we
Włoszech, gdzie gospodarka była nadal pogrążona w recesji, przy bardzo wysokim
bezrobociu i gigantycznym długu publicznym.
W porównaniu z poprzednim rokiem ogólna sytuacja gospodarcza Polski w 2014 r.
była znacznie lepsza. Wzrost PKB był dwukrotnie wyższy niż w roku poprzednim,
inflacja została całkowicie zahamowana, deficyt budżetowy oraz deficyt w obrotach bieżących z zagranicą (w odsetkach PKB) zmniejszył się, ale sytuacja na rynku
pracy nie uległa widocznej poprawie, a poziom bezrobocia pozostaje nadal wysoki.
Nie jest przy tym pewne, czy stosunkowo dobre wyniki makroekonomiczne odnotowane przez naszą gospodarkę w minionym roku zostaną powtórzone i wzmocnione
w roku bieżącym.
Rozdział 1. Porównaniewynikówgospodarczychw latach 2004–2014:Polskana tleUE...
37
Podsumowując: pod względem pięciu głównych wskaźników charakteryzujących
ogólną kondycję gospodarki wyniki uzyskane przez Polskę w 2014 r., podobnie jak
w roku poprzednim, są w kontekście ogólnej sytuacji gospodarczej w Europie stosunkowo dobre. Ocena aktualnego stanu polskiej gospodarki zawarta w najnowszym
raporcie OECD poświęconym ocenie naszej gospodarki (OECD 2014c) jest wysoce
pozytywna. Raport podkreśla, że ogólne wyniki osiągnięte przez Polskę w rozwoju
gospodarczym są imponujące, a stosunkowo szybki wzrost gospodarczy w ostatnim
dziesięcioleciu pozwolił znacznie skrócić dystans dzielący Polskę od przeciętnego
poziomu życia w Unii Europejskiej. Jednak niewątpliwe osiągnięcia odnotowane
w procesie transformacji systemowej i integracji europejskiej oraz niezłe wyniki
makroekonomiczne uzyskane w 2014 r. nie powinny przesłaniać wielu nierozwiązanych wciąż problemów ekonomicznych i społecznych oraz poważnych zagrożeń
dotyczących przyszłego rozwoju gospodarki polskiej.
Sytuacja gospodarcza Polski w 2014 r.
i perspektywy na dalsze lata
Polska była jedynym krajem w Unii Europejskiej, który uniknął recesji podczas globalnego kryzysu ekonomiczno-finansowego w latach 2008–2009. Chociaż
zjawisko to było głównie rezultatem statystycznej poprawy salda handlu zagranicznego (w związku z głębszym spadkiem importu niż eksportu), to jednak sam
fakt, że Polska uniknęła podczas kryzysu spadku realnego PKB, był niewątpliwym
sukcesem, świadczącym zarówno o dużej odporności na wstrząsy zewnętrzne, jak
i dobrej ogólnej kondycji gospodarki. Po dwóch latach stosunkowo dobrego wzrostu
PKB (3,7% w 2010 r. i 4,8% w 2011 r.), następne dwa lata upłynęły pod znakiem
ponownego zwolnienia wzrostu gospodarczego w Polsce – do 1,8% w 2012 r. i 1,7%
w 2013 r. Spowolnienie wzrostu gospodarczego w Polsce było bezpośrednio związane
ze stagnacją lub nawet pewnym spadkiem produkcji w Europie Zachodniej w wyniku
utrzymujących się jeszcze skutków kryzysu globalnego oraz kryzysu zadłużenia
w strefie euro. W 2014 r. – według wstępnych danych GUS (GUS 2015b), potwierdzonych przez Komisję Europejską (European Commission 2015) – realny PKB Polski
wzrósł o 3,3%. Powstaje pytanie, czy przyspieszenie wzrostu gospodarczego, które
nastąpiło w ubiegłym roku, jest zjawiskiem trwałym i jakie są widoki dla polskiej
gospodarki na następne lata.
Pewne wskazówki na ten temat daje analiza zmian głównych składników popytu
finalnego, które kształtowały dynamikę PKB w dwu ostatnich latach. Tego typu analiza, będąca kontynuacją podobnych analiz dokonywanych w poprzednich wydaniach
38
ZbigniewMatkowski,RyszardRapacki,MariuszPróchniak
tego raportu, pozwala ustalić, które składniki popytu podtrzymywały lub stymulowały wzrost PKB, a które go osłabiały. Pozwala także stwierdzić, czy wzrost PKB
ma solidne pokrycie we wzroście popytu wewnętrznego i zewnętrznego – od tego
bowiem zależy możliwość dalszego wzrostu produkcji. Wnioski z tej analizy mogą
być również pomocne w ocenie perspektyw wzrostu gospodarczego Polski w 2015 r.
i w latach następnych.
Wpływ poszczególnych składników popytu finalnego na tempo wzrostu realnego PKB w latach 2013–2014 w ujęciu kwartalnym ujęto w tabeli 1.8. Pokazuje ona
bezpośredni wkład różnych składników popytu w obserwowane tempo wzrostu PKB
(bez efektów mnożnikowych). Wkład ten jest liczony jako iloczyn tempa wzrostu
danego składnika popytu oraz jego udziału w absorpcji PKB12. W pierwszym wierszu
tabeli podane zostało tempo wzrostu realnego PKB w stosunku do analogicznego
kwartału poprzedniego roku (bez wyrównania sezonowego). Jest ono równe sumie
wpływu składników popytu krajowego i zagranicznego, wykazanych w danej kolumnie. Spożycie publiczne stanowi różnicę między spożyciem ogółem a konsumpcją
prywatną. Zmiana zapasów jest liczona jako różnica między akumulacją brutto i inwestycjami w środkach trwałych. Saldo handlu zagranicznego (eksport netto) to różnica
pomiędzy eksportem a importem. Wszystkie wielkości są ujęte w cenach stałych.
Tabela 1.8. Wpływ składników popytu na wzrost realnego PKB w Polsce
w latach 2013–2014 (%)
Produkcjai popyt
PKBa
Popytkrajowy
Spożycie
2013
2014
Q1
Q2
Q3
Q4
Q1
Q2
Q3
Q4
0,5
0,7
2,3
3,0
3,4
3,5
3,3
3,1
–0,8
–1,7
1,0
1,8
3,4
5,4
4,9
4,6
0,0
0,5
1,4
1,7
2,0
2,5
2,7
2,3
prywatne
0,0
0,2
0,8
1,3
2,0
1,8
2,0
1,6
publiczneb
0,0
0,3
0,6
0,4
0,0
0,7
0,7
0,7
–0,8
–2,2
–0,4
0,1
1,4
2,9
2,2
2,3
–0,3
–0,3
0,2
0,7
1,4
1,5
1,8
2,4
–0,5
–1,9
–0,6
–0,6
0,0
1,4
0,4
–0,1
1,3
2,4
1,3
1,2
0,0
–1,9
–1,6
–1,5
Akumulacjabrutto
inwestycje
c
przyrostzapasów
Saldohandluzagranicznego
a
Tempo wzrostu realnego PKB w stosunku do analogicznego okresu poprzedniego roku bez poprawki sezonowej.
Różnica między wpływem spożycia ogółem oraz spożycia prywatnego.
c
Różnica między wpływem akumulacji brutto oraz inwestycji brutto w środkach trwałych.
b
Źródło: GUS (2015a) oraz obliczenia własne.
12 Ściśle biorąc, jest to iloczyn tempa wzrostu danego składnika popytu i jego udziału w PKB w analogicznym kwartale poprzedniego roku, zgodnie ze znaną metodą dekompozycji tempa wzrostu PKB.
Rozdział 1. Porównaniewynikówgospodarczychw latach 2004–2014:Polskana tleUE...
39
W naszej poprzedniej analizie popytowych determinant PKB, przedstawionej
w ubiegłorocznym raporcie (Weresa red. 2014), stwierdziliśmy, iż wzrost produkcji
w latach 2012–2013 był dosyć wolny ze względu na słabość popytu wewnętrznego
i zewnętrznego. Niewielki wzrost PKB zanotowany w tych dwóch latach był głównie
wynikiem trwającej w dalszym ciągu poprawy salda handlu zagranicznego, wynikającej z szybszego wzrostu eksportu niż importu (pomimo niekorzystnej sytuacji
na naszych głównych rynkach eksportowych w Europie Zachodniej). Popyt krajowy
był stosunkowo słaby, a jego ogólna wielkość wykazywała nawet pewną tendencję
spadkową w związku z ciągłym spadkiem akumulacji, przy jednoczesnej stagnacji
spożycia prywatnego i publicznego. Ten niekorzystny bilans popytu i podaży był
źródłem wątpliwości co do możliwości zapewnienia dalszego wzrostu produkcji,
tym bardziej że widoki na poprawę koniunktury za granicą były wciąż niepewne.
Sytuacja ta uległa gruntownej zmianie w 2014 r. Na skutek wolniejszego wzrostu
eksportu niż importu, saldo handlu zagranicznego zaczęło się zmniejszać, przyjmując
ostatecznie ujemne wartości przyrostowe, tzn. hamując wzrost produkcji. Jednak duży
wzrost popytu krajowego, w skali nienotowanej od 2011 r., umożliwił znaczny wzrost
ogólnego poziomu produkcji. Patrząc na dane zamieszczone w tabeli 1.8, widzimy,
że przyspieszenie wzrostu PKB, zapoczątkowane w drugiej połowie 2013 r. i utrzymujące się przez cały 2014 r., wynikało głównie z ożywienia popytu wewnętrznego.
W 2014 r. wolumen spożycia prywatnego i publicznego wzrósł o około 3%, a wolumen
nakładów inwestycyjnych (prywatnych i publicznych łącznie) wzrósł o około 10%.
Skokowy wzrost nakładów inwestycyjnych i solidny wzrost wydatków konsumentów oraz wydatków państwa był źródłem silnego impulsu wzrostowego. Pomimo
ujemnego wpływu zmian w obrotach handlu zagranicznego, wynikiem był znaczny
wzrost realnego PKB.
Spośród różnych składników popytu finalnego największy wpływ na wzrost PKB
odnotowany w ubiegłym roku miał znaczny wzrost wydatków inwestycyjnych. Ważnym bodźcem w kierunku wzrostu produkcji był również wzrost eksportu, chociaż
jego wpływ na krajową produkcję został zniwelowany przez jeszcze szybszy wzrost
importu. Dla zapewnienia dalszego wzrostu produkcji kluczową sprawą jest utrzymanie i wzmocnienie pozytywnych tendencji w kształtowaniu się popytu rynkowego, które ujawniły się w minionym roku. Ale dalsze kształtowanie się wydatków
inwestycyjnych – zwłaszcza inwestycji prywatnych – trudno przewidzieć (ich wzrost
mógł być zjawiskiem przejściowym, oznaczającym po prostu powrót do poprzedniego, „normalnego” poziomu). Wzrost wydatków konsumpcyjnych zależy od wzrostu
zatrudnienia i płac realnych, co z kolei zależy od wzrostu produkcji. Wobec dążenia do zmniejszenia deficytu budżetowego wzrost wydatków państwowych będzie
ograniczony przez wpływy podatkowe. Perspektywy wzrostu eksportu zależą z kolei
40
ZbigniewMatkowski,RyszardRapacki,MariuszPróchniak
od dalszego rozwoju koniunktury – zarówno w Europie Zachodniej, jak i w Europie
Wschodniej – oraz od dalszego kształtowania się kursu walutowego. Obecna poprawa
koniunktury w Europie Zachodniej może okazać się za słaba, aby umożliwić znaczny
wzrost polskiego eksportu. Trzeba także uwzględnić negatywne efekty zaburzeń
politycznych i militarnych na Ukrainie, podsycanych przez Rosję, oraz restrykcje
nałożone na polski eksport. Wszystkie te czynniki trudno jest przewidzieć nawet
na krótką metę, gdyż zależą one w dużym stopniu od polityki rządów oraz od dalszego rozwoju sytuacji politycznej i ekonomicznej w otoczeniu międzynarodowym.
Jak dotąd, tendencja do ożywienia w polskiej gospodarce jest wyraźnie widoczna
we wzroście PKB w ciągu kilku ostatnich kwartałów. We wszystkich czterech kwartałach ubiegłego roku realny PKB w skali rocznej wzrastał w tempie 3–3,5%, co dało
w efekcie zupełnie niezłe tempo wzrostu 3,3% zanotowane w całym 2014 r. (był to
jeden z najlepszych wyników w całej UE28). Jednak zapoczątkowane ożywienie
gospodarki nie znajduje pełnego potwierdzenia w kształtowaniu się niektórych innych
wskaźników aktywności gospodarczej, a obecna kondycja gospodarki jest nadal
obciążona wieloma kłopotliwymi problemami, do których należy przede wszystkim
wysokie wciąż bezrobocie. Oznacza to, że tendencja do ożywienia nie jest na razie
dostatecznie silna i nie obejmuje jeszcze całej gospodarki.
Po stronie podaży, produkcja sprzedana przemysłu z poprawką sezonową rosła
w dobrym tempie około 5% rocznie w pierwszej połowie 2014 r., ale w drugim półroczu jej tempo obniżyło się do 2–3%. Podobne zjawisko – skokowy wzrost, a następnie
przyhamowanie – wystąpiło w budownictwie, gdzie wolumen produkcji rósł na wiosnę w tempie około 10% rocznie, ale później tempo to zmalało do 2–3% rocznie.
Napływ nowych zamówień w przemyśle wzrósł mocno w pierwszej połowie roku,
ale potem ustabilizował się mniej więcej na osiągniętym już poziomie. Wobec znacznego wzrostu wydatków konsumpcyjnych łączny wolumen sprzedaży detalicznej
wzrósł w 2014 r. o 2,7% – był to wskaźnik dwa razy wyższy niż w poprzednim roku.
Ale zapasy towarów i wyrobów gotowych utrzymują się na poziomie zbliżonym do
notowanego w poprzednim roku, a inwestycje w zapasach nie wykazują wyraźnej tendencji rosnącej, charakterystycznej dla okresów poprawy koniunktury lub ożywienia.
Pomimo pewnego ożywienia na rynku mieszkaniowym oraz wzrostu budownictwa
mieszkaniowego liczba nowych mieszkań oddanych do użytku w ubiegłym roku była
nieco mniejsza niż w roku poprzednim.
Zapewne najważniejszym osiągnięciem polskiej gospodarki w 2014 r., poza znacznym wzrostem wydatków konsumpcyjnych, był silny wzrost inwestycji – zarówno
w zakresie budynków i budowli, jak maszyn i urządzeń. Ogólny wolumen nakładów
inwestycyjnych wzrósł prawie o 10% w porównaniu z poprzednim rokiem. Trzeba jednak pamiętać, że wzrost ten nastąpił od bardzo niskiego poziomu, po długim okresie
Rozdział 1. Porównaniewynikówgospodarczychw latach 2004–2014:Polskana tleUE...
41
spadku nakładów inwestycyjnych, a znaczna część nowych wydatków inwestycyjnych
dotyczyła niezbędnych inwestycji restytucyjnych. Pozytywnym zjawiskiem był także
znaczny wzrost eksportu, którego wolumen – pomimo dość niskiej aktywności gospodarczej w Europie Zachodniej i pomimo rosyjskiego embarga – wzrósł w 2014 r. o około
5%. Jednak wzrost importu był jeszcze większy – jego wolumen wzrósł o prawie 10%,
co całkowicie zniwelowało pobudzający wpływ eksportu na wzrost produkcji.
Sytuacja na rynku pracy nie uległa jak dotąd radykalnej poprawie, ponieważ
wyraźny wzrost ogólnego poziomu zatrudnienia wymagałby szybszego i ciągłego
wzrostu produkcji. Ogólna wielkość zatrudnienia w gospodarce w 2014 r. wzrosła
o 1% w porównaniu z rokiem poprzednim, a zatrudnienie w sektorze przedsiębiorstw
wzrosło o 0,6%. Stopa bezrobocia notowana w ankietowych badaniach rynku pracy
obniżyła się pod koniec 2014 r. do około 8%, a stopa bezrobocia rejestrowanego spadła
do 11,5%, ale ogólna sytuacja na rynku pracy nie uległa wyraźnej poprawie.
W ocenie zmian zachodzących w poziomie życia mieszkańców ważnym czynnikiem jest wzrost wynagrodzeń i innych dochodów ludności. Według oficjalnych
danych GUS (GUS 2015a, 2015b), zarówno przeciętna płaca nominalna brutto, jak
i przeciętna wysokość emerytury wzrosły w 2014 r. o 3,6%. Wobec praktycznie zerowego wzrostu wskaźnika cen konsumpcyjnych i niewielkiego wzrostu oszczędności, wzrost dochodów ludności stał się główną siłą napędową wzrostu wydatków
konsumpcyjnych. Warto by sprawdzić, jak zmienił się przeciętny poziom dochodów
wykazywany w ankietowych badaniach budżetów gospodarstw domowych, jednak
odpowiednie dane na ten temat są publikowane z prawie półrocznym opóźnieniem,
a więc nie możemy na razie ocenić pod tym względem zmian, które nastąpiły w ciągu
całego minionego roku.
Wskaźniki koniunktury w przemyśle, budownictwie i handlu, oparte na badaniach ankietowych, ujawniają tendencję rosnącą, lecz niektóre z nich pozostają nadal
w ujemnym przedziale wartości. Nastoje konsumentów, raportowane w badaniach
opinii gospodarstw domowych, poprawiły się pod koniec roku, lecz pozostają nadal
słabe, podobnie jak oceny własnej sytuacji finansowej gospodarstwa i ogólnej sytuacji
gospodarczej. Niemniej jednak zarówno badania koniunktury prowadzone przez
GUS, jak i podobne badania prowadzone w Instytucie Rozwoju Gospodarczego SGH
wskazują na wyraźną poprawę ogólnego klimatu koniunktury.
Widoki wzrostowe dla polskiej gospodarki na następne lata są silnie zależne od
dalszego rozwoju koniunktury w gospodarce globalnej i europejskiej. Najnowsze
prognozy dla gospodarki światowej przewidują pewne przyspieszenie wzrostu globalnej produkcji w dwu następnych latach w rezultacie spodziewanego ożywienia
w Stanach Zjednoczonych i w Europie Zachodniej. Zgodnie z ostatnią prognozą Banku
Światowego (World Bank 2015b), gospodarka światowa jako całość wzrośnie o 3,0%
42
ZbigniewMatkowski,RyszardRapacki,MariuszPróchniak
w 2015 r. i 3,3% w 2016 r. Ostatnia prognoza MFW (IMF 2015) zakłada nieco wyższy
wzrost globalnej produkcji: w wyrażeniu dolarowym o 3,2% w 2015 r. i 3,4% w 2016 r.,
a w cenach stałych w walutach lokalnych o 3,8% i 4,0%. Prognoza OECD (OECD 2014a)
jest także dość optymistyczna: 3,7% i 3,9%. Dla strefy euro Bank Światowy i OECD
przewidują stopniową poprawę koniunktury i powrót do powolnego wzrostu: o 0,8%
w 2015 r. i 1,1% w 2016 r., natomiast MFW zakłada, że wzrost w strefie euro wyniesie
1,3% już w 2015 r. Najnowsza prognoza Komisji Europejskiej (European Commission
2015) skorygowała nieco wzwyż swoje wcześniejsze prognozy wzrostu dla Europy,
przewidując obecnie, że wzrost PKB w strefie euro wyniesie 1,3% w 2015 r. i 1,9%
w 2016 r., a wzrost PKB w całej UE28 wyniesie odpowiednio 1,7% i 2,1%.
Prognozy wzrostu gospodarczego dla Polski na rok obecny i następny różnią
się w zależności od źródła i daty publikacji. Komisja Europejska w swojej prognozie
gospodarczej dla Europy, opublikowanej 5 lutego 2015 r. (European Commission 2015),
znacznie podniosła swe poprzednie szacunki dotyczące spodziewanego wzrostu PKB
w Polsce w dwóch kolejnych latach: do 3,2% w 2015 r. i 3,4% w 2016 r. Podobne prognozy wzrostu PKB dla Polski na dwa następne lata zostały ogłoszone przez: MFW
(IMF 2015): 3,3% w 2015 r. i 3,5% w 2016 r.; OECD (OECD 2014a): 3,0% i 3,5% oraz
Bank Światowy (World Bank 2015b): 3,2% i 3,0%. Natomiast EBRD (EBRD 2015)
w swojej ostatniej prognozie dla krajów transformacji, opublikowanej w styczniu
2015 r., dość nieoczekiwanie obniżył swoją poprzednią prognozę wzrostu PKB dla
Polski do 3,0% w 2015 r.
Spośród krajowych prognoz wzrostu gospodarczego najnowsza prognoza Instytutu Badań nad Gospodarką Rynkową (IBnGR 2015) przewiduje, że w 2015 r. realny
PKB w Polsce wzrośnie o 3,5%, a w 2016 r. o 3,8%. Przy opracowywaniu ustawy budżetowej na 2015 r. rząd zakładał (Rada Ministrów 2014), że PKB Polski już w 2015 r.
wzrośnie o 3,8%. Ale Narodowy Bank Polski w swoim ostatnim „Raporcie o inflacji”
(NBP 2014) obniżył swe wcześniejsze prognozy wzrostu PKB do 3,0% w 2015 r. i 3,3%
w 2016 r.
Średnioterminowa prognoza MFW do 2019 r. (IMF 2014, 2015), opublikowana
w październiku 2014 r. i poprawiona w styczniu 2015 r., zakłada, że wzrost gospodarczy na świecie w najbliższych latach przyspieszy do około 4% rocznie, a strefa
euro i Unia Europejska jako całość odzyskają swą „normalną” dynamikę wzrostu
– odpowiednio około 1,5% i 2,0% rocznie. Dla Polski prognoza ta przewiduje umiarkowany wzrost PKB w ciągu pięciu następnych lat – w tempie 3–3,5% rocznie – z lekką
tendencją do niewielkiego przyspieszenia pod koniec dekady.
Kilka analiz czynników wzrostu polskiej gospodarki przeprowadzonych w ostatnich latach wskazywało, że potencjał rozwojowy naszej gospodarki jest nadal duży
i przy właściwym jego wykorzystaniu oraz wsparciu przez prowzrostową politykę
Rozdział 1. Porównaniewynikówgospodarczychw latach 2004–2014:Polskana tleUE...
43
gospodarczą państwa możliwe byłoby zapewnienie tempa wzrostu około 4% rocznie
(pod warunkiem, że rosnąca produkcja znajdzie odpowiedni popyt na rynku krajowym i na rynkach zagranicznych)13. Jednak niektóre nowsze analizy (por. np. Matkowski, Próchniak, Rapacki 2013, 2014) ostrzegają, że w nieodległej przyszłości tempo
wzrostu polskiej gospodarki może zmniejszyć się do około 2% rocznie lub nawet
jeszcze mniej w wyniku oddziaływania niekorzystnych zmian demograficznych.
Jeżeli nawet – zgodnie z powyższymi średnioterminowymi prognozami – wzrost
gospodarczy w Polsce w następnych kilku latach będzie postępował w tempie 3–3,5%
rocznie, to nie ma raczej szans na szybki powrót do tempa wzrostu rzędu 4–5% lub
jeszcze wyższego, które osiągała polska gospodarka przed wybuchem globalnego
kryzysu. Co więcej, długoterminowe prognozy wzrostu, uwzględniające ograniczenia podażowe związane z barierą demograficzną, są dla Polski i innych krajów EŚW
wyjątkowo niekorzystne.
Długoterminowe prognozy wzrostu gospodarczego do 2060 r., sporządzone pod
auspicjami Komisji Europejskiej i OECD (European Commission 2014b; OECD 2014b),
przewidują dla Polski i pozostałych krajów EŚW, poczynając od 2015 r., stopniowe
wygasanie wzrostu gospodarczego. Według prognozy Komisji Europejskiej w przypadku Polski tempo wzrostu potencjalnego PKB obniży się z 3,4% w 2015 r. do 2,6%
w 2020 r., 1,9% w 2030 r., 1,3% w 2040 r., 0,6% w 2050 r. i 0,5% w 2060 r. Według
prognozy OECD przeciętne tempo wzrostu PKB Polski obniży się z 4,3% notowanych
w latach 1995–2011 do 2,6% w latach 2011–2030 i 1,0% w latach 2030–2060. Główną
przyczyną postępującego zwolnienia wzrostu gospodarczego w obu tych prognozach
będą niekorzystne trendy demograficzne, a mianowicie proces starzenia się ludności, spadek dzietności oraz masowa emigracja zarobkowa, zwłaszcza duży odpływ
młodych, wykształconych ludzi w wieku produkcyjnym.
Gdyby przewidywania te się spełniły, czekałaby nas nie tylko perspektywa coraz
wolniejszego wzrostu dochodów i dobrobytu społecznego, lecz także prawdopodobne
odwrócenie około 2045 r. tendencji do konwergencji i ponowne zwiększanie się luki
dochodowej dzielącej nas od Europy Zachodniej. Aby ten scenariusz się nie ziścił,
konieczne jest podjęcie odpowiednich działań w polityce społeczno-gospodarczej
państwa, które mogłyby zneutralizować powstające zagrożenia i umożliwić utrzymanie zadowalającego tempa wzrostu gospodarczego. To samo dotyczy pozostałych
krajów EŚW, stojących w obliczu podobnych zagrożeń14.
13 Takie mniej więcej długookresowe tempo wzrostu polskiej gospodarki zakładały wizje rozwojowe
kreślone na najbliższe 10–20 lat; por. np. (Boni red. 2009; Kleer et al. 2011; Matkowski 2010; Rapacki 2002;
Kołodko 2013).
14 Więcej informacji na ten temat zawiera następny rozdział, w którym omawiamy implikacje tej długookresowej prognozy wzrostu dla procesu konwergencji dochodowej między krajami EŚW a Europą
Zachodnią.
ZbigniewMatkowski,RyszardRapacki,MariuszPróchniak
44
Tymczasem tempo wzrostu polskiej gospodarki będzie nadal bardzo zależne od
dalszego rozwoju sytuacji gospodarczej w Europie i na świecie. Wielkim wyzwaniem
dla naszej gospodarki w najbliższych latach będzie konsolidacja finansów publicznych.
Poważnym zagrożeniem wzrostu gospodarczego w długim okresie jest postępujące
starzenie się ludności i rosnący ciężar kosztu emerytur. Podstawowym warunkiem
dalszego wzrostu w najbliższych latach jest dalszy wzrost eksportu i inwestycji.
Bibliografia
Boni M. red. (2009), Wyzwania rozwojowe, Urząd Rady Ministrów, Warszawa.
Cingano F. (2014), Trends in Income Inequality and Its Impact on Economic Growth, OECD Social,
Employment and Migration Working Papers, nr 163, OECD, Paris.
EBRD (2011), Transition Report 2011: Crisis and Transition: The People’s Perspective, The European Bank for Reconstruction and Development, London.
EBRD (2012), Transition Report 2012: Integration across Borders, The European Bank for Reconstruction and Development, London.
EBRD (2013), Transition Report 2013: Stuck in Transition?, The European Bank for Reconstruction and Development, London.
EBRD (2014), Innovation in Transition, The European Bank for Reconstruction and Development, www.ebrd.com
EBRD (2015), Regional Economic Prospects, The European Bank for Reconstruction and Development, www.ebrd.com
EIU (2015), Quality of Life Index, The Economist Intelligence Unit, www.economist.com/news
European Commission (2014a), European Economic Forecast: Autumn 2014 – Statistical Annex,
ec.europa.eu
European Commission (2014b), The 2015 Ageing Report, „European Economy”, no. 8.
European Commission (2015), European Economic Forecast: Winter 2015, „European Economy”, no. 1.
Eurostat (2015), Eurostat Database, ec.europa.eu/eurostat
GUS (2015a), „Biuletyn Statystyczny”, nr 1 (oraz wydania wcześniejsze z 2014 r.).
GUS (2015b), Informacja o sytuacji społeczno-gospodarczej kraju: rok 2014, Warszawa.
IBnGR (2015), Stan i prognoza koniunktury gospodarczej, nr 85, Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową, www.ibngr.pl
IMF (2005), World Economic Outlook Database, September.
IMF (2014), World Economic Outlook, October 2014.
IMF (2015), World Economic Outlook Database, October 2014 (updated January 2015), www.
imf.org
Rozdział 1. Porównaniewynikówgospodarczychw latach 2004–2014:Polskana tleUE...
45
Kleer J., Wierzbicki A., Strzelecki Z., Kuźnicki L. red. (2011), Wizja przyszłości Polski. Studia i analizy, t. 2, Gospodarka i środowisko, PAN, Komitet Prognoz „Polska 2000 Plus”,
Warszawa.
Kołodko G. (2013), Strategia dla Polski 2013–2025, „Rzeczpospolita”, 30.01.2013.
Matkowski Z. (2010), Perspektywy wzrostu gospodarczego Polski w latach 2010–2020 i docelowy
poziom PKB per capita, w: Innowacyjna Polska w Europie 2020. Szanse i zagrożenia trwałego rozwoju, red. U. Płowiec, PWE, Warszawa 2010, s. 62–120.
Matkowski Z., Próchniak M., Rapacki R. (2013), Nowe i stare kraje UE – konwergencja czy dywergencja?, w: Badania koniunktury – zwierciadło gospodarki, red. K. Walczyk, część II, „Prace
i Materiały IRG”, t. 91, Instytut Rozwoju Gospodarczego, SGH, Warszawa 2013, s. 63–98.
Matkowski Z., Próchniak M., Rapacki R. (2014), Scenariusze realnej konwergencji w Unii Europejskiej – kraje EŚW a UE15, w: Polska w Unii Europejskiej i globalnej gospodarce, red. M. Gorynia, S. Rudolf, IX Kongres Ekonomistów Polskich, PTE, Warszawa.
NBP (2014a), „Biuletyn Informacyjny”, nr 10, Warszawa.
NBP (2014b), Raport o inlacji, Warszawa.
OECD (2013), Crisis Squeezes Income and Puts Pressure on Inequality and Poverty, Paris.
OECD (2014a), „Economic Outlook”, nr 94.
OECD (2014b), Looking to 2060: Long-term Economic Forecast, „Economic Outlook”, nr 95.
OECD (2014c), Economic Survey of Poland 2014, Paris.
OECD (2015), Better Life Index, www.betterlifeindex.org
Rada Ministrów (2014), Założenia projektu budżetu państwa na rok 2015, Warszawa.
Rapacki R. (2002), Możliwości przyspieszenia wzrostu gospodarczego w Polsce, „Ekonomista”, nr 4.
Rapacki R. (2012), Oporne doganianie Unii, „Rzeczpospolita”, 20.06.2012.
Rapacki R., Próchniak M. (2013), Stawką przyszłość Polski, „Rzeczpospolita”, 23.01.2013.
UNDP (2014), Human Development Report 2014, United Nations Development Programme,
hdr.undp.org
United Nations (2009), World Economic Situation and Prospects 2009, New York.
United Nations (2015), World Economic Situation and Prospects 2015, New York.
Weresa M. A. red. (2013), Polska. Raport o konkurencyjności 2013: Wymiar krajowy i regionalny,
Instytut Gospodarki Światowej, SGH, Warszawa.
Weresa M. A. red. (2014), Polska. Raport o konkurencyjności 2014: Dekada członkostwa Polski
w Unii Europejskiej.
World Bank (2011), The Job Crisis: Household and Government Responses to the Great Recession
in Eastern Europe and Central Asia, Washington.
World Bank (2015a), World Development Indicators Database, databank.worldbank.org
World Bank (2015b), Global Economic Prospects, The World Bank Group, Washington.
Rozdział 2
Oddziaływanie globalnego kryzysu na procesy
konwergencji dochodów Polski i innych krajów
Europy Środkowej i Wschodniej w stosunku
do średniego poziomu w UE15
Zbigniew Matkowski, Mariusz Próchniak
Celem niniejszego rozdziału jest określenie, czy i w jakim stopniu w okresie 1993–2014
następowała konwergencja poziomu dochodów wśród 11 krajów UE z Europy Środ‑
kowej i Wschodniej (EŚW) w stosunku do dotychczasowych 15 krajów UE (analiza
nie obejmuje Cypru i Malty). Uzupełnieniem tych rozważań jest przedstawienie
symulacyjnej prognozy zamykania luki dochodowej między krajami EŚW a UE15.
Konwergencja między UE11 a UE15
Niniejszy podrozdział ma na celu analizę konwergencji poziomu dochodów wśród
11 krajów Europy Środkowej i Wschodniej, które w latach 2004, 2007 i 2013 przystą‑
piły do Unii Europejskiej, tj. Polski, Bułgarii, Chorwacji, Czech, Estonii, Litwy, Łotwy,
Rumunii, Słowacji, Słowenii i Węgier (UE11)1. Zbieżność tych krajów jest analizowana
w stosunku do dotychczasowych 15 krajów UE (UE15). Natomiast szczegółowa analiza
konwergencji wewnętrznej w grupie nowych państw członkowskich UE (bez Chor‑
wacji) jest zawarta w niektórych poprzednich edycjach raportu (zob. np. Matkowski,
Próchniak 2013).
Badanie obejmuje okres 1993–2014. Ponieważ tematem wiodącym niniejszej edycji
raportu jest oddziaływanie globalnego kryzysu na procesy konwergencji dochodów
badanej grupy krajów, wszystkie obliczenia zostały także wykonane dla trzech 7‑let‑
nich podokresów: 1993–2000, 2000–2007 i 2007–2014. Uwzględnienie tych trzech
1
Opracowanie jest kontynuacją wcześniejszych badań nad tym tematem, przedstawianych w poprzed‑
nich wersjach raportu (zob. np. Matkowski, Próchniak 2014). Edycja raportu z 2013 r. zawiera także ana‑
lizę konwergencji regionalnej, obejmującą regiony wszystkich państw UE (Matkowski, Próchniak 2013).
Metodologia badania jest opisana szczegółowo w edycji raportu z 2008 r. (Próchniak 2008).
48
Zbigniew Matkowski, Mariusz Próchniak
podokresów pozwala na pokazanie, jak kształtowało się tempo konwergencji przed
i po wystąpieniu globalnego kryzysu. W latach 1993–2007 analizowana jest zbieżność
poziomu dochodów przed kryzysem globalnym, zaś okres 2007–2014 opisuje sytuację
w czasie trwania kryzysu oraz w latach następnych. Aby wyodrębnione podokresy
miały taką samą długość, lata 1993–2007 zostały dodatkowo podzielone na dwie
części, umożliwiając zbadanie zbieżności dochodowej w początkowych latach trans‑
formacji systemowej oraz w pobliżu pierwszego dużego rozszerzenia UE na obszar
Europy Środkowo‑Wschodniej. Tak ujęty horyzont czasowy badania pozwala na ana‑
lizę stabilności czasowej procesów konwergencyjnych w Europie w okresie ostatnich
dwudziestu kilku lat. Jest to ujęcie tworzące wartość dodaną niniejszej edycji raportu.
Ponadto analiza konwergencji umożliwia ocenę konkurencyjności Polski rozumianej
jako zdolność do zwiększania dochodów realnych społeczeństwa w tempie szybszym
niż inne kraje.
W badaniu analizujemy dwa najbardziej popularne typy konwergencji: zbieżność
absolutną β oraz zbieżność σ. Zbieżność absolutna typu β występuje, gdy gospodarki
słabiej rozwinięte (o niższym poziomie PKB per capita) wykazują szybsze tempo wzro‑
stu gospodarczego niż gospodarki lepiej rozwinięte (o wyższym poziomie PKB per
capita). Zbieżność σ występuje, gdy zróżnicowanie dochodów między gospodarkami
maleje w czasie. Zróżnicowanie dochodów może być mierzone odchyleniem stan‑
dardowym, wariancją lub współczynnikiem zmienności poziomów PKB per capita.
Aby zweryfikować hipotezę o występowaniu zbieżności absolutnej typu β, sza‑
cujemy następujące równanie:
1 yT
ln
= α 0 + α1 ln y0 + ε t .
T y0
(1)
Zmienną objaśnianą jest średnie tempo wzrostu realnego PKB per capita między
okresem T a 0, zmienną objaśniającą jest logarytm początkowego poziomu PKB per
capita, zaś εt to składnik losowy. Ujemna i istotna statystycznie wartość parametru α1
oznacza występowanie zbieżności β. W takim przypadku wartość współczynnika β,
mierzącego szybkość konwergencji, można obliczyć ze wzoru (zob. np. Barro, Sala‑
‑i‑Martin 2003, s. 467):
1
β = − ln(1 + α1T ).
T
(2)
sd(ln y1 ) = α 0 + α1t + ε t .
(3)
Aby zweryfikować hipotezę o występowaniu zbieżności σ, szacujemy linię trendu
dla poziomów zróżnicowania dochodów między krajami:
Rozdział 2. Oddziaływanieglobalnegokryzysuna procesykonwergencjidochodówPolski...
49
Zmienną objaśnianą jest odchylenie standardowe logarytmów PKB per capita
w poszczególnych krajach, a zmienną objaśniającą jest czas (t = 1, …, 22 dla okresu
1993–2014), zaś εt – tak jak poprzednio – to składnik losowy. Ujemna i istotna staty‑
stycznie wartość parametru α1 oznacza występowanie zbieżności typu σ.
W obliczeniach wykorzystywane są szeregi czasowe realnego PKB per capita
wg parytetu siły nabywczej (PSN, w USD) uzyskane z danych Międzynarodowego
Funduszu Walutowego (IMF 2015). Przy przeliczaniu nominalnego PKB per capita
wg PSN (w cenach bieżących) na realny PKB per capita wg PSN (w cenach stałych)
stosowaliśmy deflator PKB dla USA.
Od poprzedniej edycji raportu grupa państw Europy Środkowo‑Wschodniej
została rozszerzona o Chorwację, będącą jedenastym i najmłodszym krajem UE.
Mimo że Chorwacja przystąpiła do Unii dopiero w 2013 r., jej uwzględnienie nie
zakłóca założenia o homogeniczności analizowanej grupy. Reformy związane ze
zmianą systemu gospodarczego rozpoczęły się w Chorwacji w podobnym okresie,
jak np. w Rumunii czy Bułgarii i pod względem zaawansowania procesu przemian
systemowych Chorwacja nie ustępuje pozostałym nowym krajom członkowskim UE.
Można tym samym postawić hipotezę badawczą, że kraje UE11 powinny wykazywać
konwergencję dochodów zarówno między sobą, jak i w stosunku do UE15. Niektóre
przedstawiane na rysunkach wykresy będą ilustrować także zbieżność wewnątrz
grupy UE11.
Występowania konwergencji w badanej grupie krajów można oczekiwać z uwagi
na wiele czynników, m.in. podobny poziom rozwoju i zbliżoną strukturę gospodarek,
analogiczny kierunek przeprowadzanych reform systemowych, wzajemną współ‑
pracę gospodarczą oraz liberalizację wymiany handlowej i zniesienie ograniczeń
w przepływie czynników wytwórczych (w tym pracy i kapitału) między krajami.
Konwergencja była wzmacniana przez politykę strukturalną i regionalną UE nasta‑
wioną na zmniejszanie różnic w poziomie rozwoju. Pomoc finansowa była głównie
kierowana do biedniejszych krajów i regionów, co prowadziło do przyspieszenia
ich wzrostu gospodarczego. Powyższe czynniki sprzyjały konwergencji zarówno
w okresie przedakcesyjnym, jak i po wstąpieniu nowych państw członkowskich do
UE, chociaż siła oddziaływania tych czynników i efekty w postaci szybkości zbieżności
mogą być różne w poszczególnych latach i krajach.
Wpływ kryzysu globalnego na procesy konwergencji wymaga natomiast prze‑
prowadzenia dogłębnej analizy i nie jest do końca oczywisty, co wynika z tego, że
kryzys diametralnie zmienił wyniki makroekonomiczne wielu krajów, doprowadzając
do dużych fluktuacji ścieżek wzrostu gospodarczego (a także stóp inflacji, wpły‑
wających na parytety siły nabywczej). Na pierwszy rzut oka można oczekiwać, że
na skutek recesji zwiększyła się luka dochodowa między krajami EŚW a UE15, a tym
50
Zbigniew Matkowski, Mariusz Próchniak
samym procesy konwergencyjne uległy spowolnieniu. Z drugiej jednak strony nie
można wykluczyć także sytuacji, że kryzys doprowadził do przyspieszenia procesów
konwergencyjnych w Europie. Jeśli spadek dochodów w krajach UE15 stanowiących
grupę odniesienia był większy niż w państwach EŚW, to ta druga grupa zbliżyła się do
tej pierwszej w kategoriach rozpiętości w poziomie dochodów. Niemniej jednak taka
konwergencja o charakterze statystycznym nie jest na pewno punktem pożądanym,
do jakiego dążą poszczególne kraje.
Konwergencja β
Wyniki analizy konwergencji β krajów UE11 do UE15 są przedstawione w tabeli 2.1
oraz na rysunku 2.1. Zbieżność analizowana jest zarówno między 26 krajami UE, jak
i między dwoma regionami obejmującymi obszary UE11 i UE15. Zagregowane dane
dla dwóch obszarów: UE11 i UE15 są średnimi ważonymi ze zmiennymi wagami
odzwierciedlającymi liczbę ludności danego kraju wchodzącego w skład określonej
grupy w danym roku.
Tabela 2.1. Wyniki estymacji równań regresji opisujących zbieżność β
Okres
α0
α1
1993–2014
0,2092
–0,0189
7,40
–6,59
0,000
1993–2000
0,0786
–0,0045
1,29
–0,73
0,209
stat.t
(α0)
R2
Zbieżność
β
β
0,000
0,6443
tak
0,0191
0,473
0,0217
nie
–
stat.t wartośćp wartośćp
(α1)
(α0)
(α1)
26krajówrozszerzonejUniiEuropejskiej
2000–2007
0,4173
–0,0378
7,28
–6,65
0,000
0,000
0,6480
tak
0,0385
2007–2014
0,1974
–0,0193
3,16
–3,19
0,004
0,004
0,2974
tak
0,0195
1993–2014
0,2450
–0,0227
.
.
1,0000
tak
0,0230
2regiony(UE11i UE15)
.
.
1993–2000
0,1380
–0,0110
.
.
.
.
1,0000
tak
0,0110
2000–2007
0,4222
–0,0390
.
.
.
.
1,0000
tak
0,0398
2007–2014
0,3278
–0,0315
.
.
.
.
1,0000
tak
0,0320
Źródło: opracowanie własne.
W tabeli 2.1 pokazano wyniki estymacji równania regresji (1) wraz z szacunkami
współczynników szybkości zbieżności obliczonymi według wzoru (2). W pierwszej
kolumnie tabeli wymienione są okresy analizy. W kolejnych kolumnach – oceny
parametrów α0 i α1, statystyki t, poziomy istotności (wartości p) oraz R 2 (współczyn‑
nik determinacji dla modelu uwzględniającego dwa regiony jest z definicji równy 1).
W przedostatniej kolumnie pokazano, czy zbieżność β wystąpiła. Odpowiedź brzmi
Rozdział 2. Oddziaływanieglobalnegokryzysuna procesykonwergencjidochodówPolski...
51
„tak”, jeżeli tempo wzrostu gospodarczego jest ujemnie i istotnie statystycznie zależne
od początkowego poziomu dochodu. Dzieje się tak, gdy ocena parametru α1 jest
ujemna, a odpowiadająca jej wartość p wynosi mniej niż 0,1 (przy przyjęciu 10‑procen‑
towego poziomu istotności). W ostatniej kolumnie podana jest szacunkowa wartość
współczynnika β.
ŚredniorocznastopawzrosturealnegoPKB
per capitawlatach1993-2014
Rysunek 2.1. Zależność między stopą wzrostu PKB per capita w latach 1993–2014
a poziomem PKB per capita na początku okresu
0,05
LV
LT
EE
PL
0,04
0,03
RO
0,01
0,00
8,90
gy=–0,0189y0+0,2092
R²=0,6443
IE
HR
CZ
HUSI
gy=–0,0227y0+0,2450
BG
0,02
SK
UE11
FI
Średniadla2regionów(UE11iUE15)
KrajeUE11
KrajeUE15
Liniatrendudla26krajów
Liniatrendudla2regionów
9,10
9,30
9,50
9,70
SE
AT
UK
UE
DE
ES
PT
BE NL
DK
UE15
GR
FR
IT
LU
9,90 10,10 10,30 10,50 10,70 10,90 11,10
LogarytmnaturalnyrealnegoPKBper capitaw1993r.
Źródło: opracowanie własne.
Wyniki potwierdzają występowanie wyraźnej konwergencji dochodowej krajów
UE11 do UE15 w skali całego okresu 1993–2014. Zbieżność występowała zarówno
wśród 26 krajów badanej grupy, jak i między dwoma obszarami UE11 i UE15. Dla
26 krajów rozszerzonej UE nachylenie linii regresji jest ujemne z wartością staty‑
styki t‑studenta na poziomie –6,59, wartością p równą 0,000 oraz współczynnikiem
determinacji 64%. Pokazuje to na występowanie silnej tendencji do konwergencji
w ramach rozszerzonej Unii Europejskiej. Kraje o niższym poziomie dochodu w 1993 r.
wykazywały – przeciętnie biorąc – szybsze tempo wzrostu gospodarczego w latach
1993–2014 niż kraje początkowo wyżej rozwinięte. Jako że krajami słabiej rozwinię‑
tymi w 1993 r. były kraje Europy Środkowej i Wschodniej, wyniki te potwierdzają
wyraźną konwergencję państw UE11 do Europy Zachodniej.
Występowanie konwergencji β w okresie 1993–2014 w grupie 26 krajów UE jest
zilustrowane na rysunku 2.1. Na rysunku tym kraje UE11 są oznaczone rombami,
a kraje UE15 – trójkątami. Jak widać, punkty reprezentujące państwa UE11 są położone
w lewym górnym rogu, zaś punkty dotyczące krajów UE15 znajdują się w prawym
52
Zbigniew Matkowski, Mariusz Próchniak
dolnym rogu. Oznacza to, że kraje UE11 wykazały szybsze tempo wzrostu gospodar‑
czego w latach 1993–2014 przy początkowym niższym poziomie dochodu.
Analiza rysunku 2.1 pokazuje, iż rozproszenie punktów reprezentujących poszcze‑
gólne państwa nie jest duże względem ujemnie nachylonej linii trendu. Skutkuje
to relatywnie wysoką wartością współczynnika determinacji na poziomie 64%.
Różnice w początkowym poziomie dochodu pozwalają zatem wyjaśnić prawie 2/3
zróżnicowania tempa wzrostu gospodarczego w latach 1993–2014.
Patrząc na punkty reprezentujące poszczególne państwa, można porównać sytu‑
ację pojedynczych krajów i w tej perspektywie ocenić zmiany ich pozycji konkuren‑
cyjnej w skali całego okresu. Wśród krajów badanej grupy najszybszym tempem
wzrostu gospodarczego charakteryzowały się republiki bałtyckie oraz Polska. Łotwa,
Litwa, Estonia i Polska wykazały w latach 1993–2014 wzrost gospodarczy na poziomie
przekraczającym 4% średniorocznie przy relatywnie niskim początkowym poziomie
dochodu. Słowacja także zanotowała tempo wzrostu gospodarczego wynoszące około
4%, jednak jej początkowy poziom dochodu był nieznacznie wyższy. Wyniki uzyskane
przez te kraje wzmocniły tendencję do konwergencji w całej grupie.
Jak widać, sytuacja Polski na tle innych krajów wypada korzystnie. Nasz kraj
zanotował czwarte miejsce pod względem tempa wzrostu gospodarczego wśród
26 państw UE, co było jednym z czynników umocnienia się pozycji konkurencyjnej
polskiej gospodarki. Przy jednoczesnym relatywnie niskim poziomie dochodu Polski
w 1993 r. wzmocniło to tendencje konwergencyjne w całej grupie.
Przeciętne wyniki konwergencji UE11 do Europy Zachodniej są osłabione przez
Bułgarię i Chorwację. Kraje te w 1993 r. zanotowały względnie niski relatywny poziom
PKB per capita i jednocześnie osiągnęły relatywnie wolny wzrost gospodarczy
w całym okresie 1993–2014 (w tempie około 2,5% średniorocznie). W efekcie punkty
reprezentujące te dwa kraje znajdują się wyraźnie poniżej linii trendu i przyczyniają
się do zmniejszenia jej nachylenia. Wzrost gospodarczy na poziomie około 2,5%
rocznie w latach 1993–2014 zanotowały także trzy początkowo najbogatsze kraje
EŚW: Słowenia, Czechy i Węgry. Wyniki tych trzech państw w zakresie tempa
wzrostu gospodarczego i początkowego poziomu PKB per capita są między sobą
bardzo podobne, czemu odpowiadają na rysunku położone blisko siebie punkty
reprezentujące te trzy kraje.
Na rysunku 2.1 widać też pewne różnice w ścieżkach wzrostu gospodarczego
państw Europy Zachodniej. Luksemburg wykazał względnie szybki wzrost gospo‑
darczy w porównaniu do początkowego poziomu dochodu, co jest odzwierciedlone
przez jego położenie znacznie powyżej linii trendu. Sytuacja Luksemburga jest jednak
nietypowa, gdyż jako raj podatkowy swój wysoki poziom dochodu na mieszkańca
i szybką jego dynamikę zawdzięcza m.in. temu, że wiele przedsiębiorstw – zwłasz‑
Rozdział 2. Oddziaływanieglobalnegokryzysuna procesykonwergencjidochodówPolski...
53
cza z sektora finansowego i sektora wysokich technologii – jest zarejestrowanych
w tym kraju. Duży dystans dochodowy Luksemburga w porównaniu do pozostałych
państw Europy Zachodniej nie odzwierciedla różnic w poziomie życia między tymi
państwami. Z kolei trzy państwa basenu Morza Śródziemnego: Portugalia, Grecja
i Włochy zanotowały wolne tempo wzrostu gospodarczego.
Analizując na rysunku 2.1 poszczególne kraje z osobna, widzimy, iż konwergencja
występuje nie tylko wśród 26 państw UE, ale także wewnątrz grupy UE11. Co więcej,
nasze dodatkowe obliczenia prowadzą do wniosku, że wewnątrz grupy UE11 kon‑
wergencja jest nawet silniejsza niż np. w grupie obejmującej tylko państwa Europy
Zachodniej. W grupie UE11 najwyższy początkowy poziom dochodu zanotowały
Słowenia, Czechy i Węgry, a ich tempo wzrostu gospodarczego w okresie 1993–2014
było względnie niskie na tle innych państw EŚW. Wyniki te były jednym z czynników
wpływających na powstanie tendencji konwergencyjnych wewnątrz grupy EŚW.
Dane zagregowane dla dwóch obszarów: UE11 i UE15 także potwierdzają wystę‑
powanie zbieżności w latach 1993–2014. Na rysunku 2.1 punkty reprezentujące te dwa
obszary są oznaczone kwadratami. Grupa UE11 jako całość wykazała szybsze tempo
wzrostu gospodarczego niż obszar UE15 przy znacznie niższym początkowym pozio‑
mie dochodu.
Obliczone na podstawie wzoru (2) współczynniki β, mierzące szybkość zbieżno‑
ści, wynoszą 1,91% dla 26 krajów oraz 2,30% dla dwóch obszarów. Współczynniki β
pozwalają na oszacowanie czasu potrzebnego do zmniejszenia luki rozwojowej mię‑
dzy badanymi krajami. Przy utrzymaniu się przeciętnej tendencji wzrostu gospo‑
darczego z lat 1993–2014 kraje rozszerzonej UE będą potrzebowały około 30–35 lat
w celu zmniejszenia o połowę odległości dzielącej je od wspólnego hipotetycznego
stanu równowagi długookresowej (wynik ten został obliczony w następujący sposób:
–ln(0,5)/0,0191 = 36,3 lat oraz –ln(0,5)/0,0230 = 30,1 lat)2. Powyższe wyniki ozna‑
czają wolną konwergencję krajów UE11 do Europy Zachodniej. Na podstawie tych
szacunków trudno oczekiwać w perspektywie średniookresowej szybkiego wyrów‑
nania się poziomu dochodów między Polską i innymi krajami Europy Środkowej
i Wschodniej a Europą Zachodnią (co więcej, niektóre przyszłe scenariusze rozwo‑
jowe przedstawione dalej sugerują nawet pojawienie się tendencji dywergencyjnych
w nadchodzących latach).
Warto spojrzeć, jak kształtowała się stabilność procesów konwergencji w cza‑
sie. Okazuje się, że w wyodrębnionych podokresach szybkość zbieżności była bar‑
dzo różna. Wysoka niestabilność tempa konwergencji w badanych krajach była
2
Półokres wygasania t* (half-life) jest rozwiązaniem równania: e –β t* = 0,5, gdzie β jest stopą spadku
(Romer 2000, s. 41). Logarytmując powyższą formułę, uzyskujemy: t* = –ln0,5/β.
54
Zbigniew Matkowski, Mariusz Próchniak
spowodowana m.in. kryzysem globalnym. Dla 26 krajów UE w latach 1993–2000
nie nastąpiło istotne w sensie statystycznym zmniejszenie luki dochodowej przez
państwa EŚW w stosunku do Europy Zachodniej (w ujęciu średnim dla całej grupy).
Dla lat 1993–2000 nachylenie linii trendu jest ujemne, jednak nieistotne statystycznie
(wartość p na poziomie 0,473, a współczynnik determinacji jest równy 2%). Takie
wyniki oszacowania modelu oznaczają de facto brak konwergencji, mimo ujemnego
nachylenia linii trendu. Wnioski te, będące częściowo pewną odmiennością w sto‑
sunku do naszych wcześniejszych analiz obejmujących podobny horyzont czasowy,
wynikają w dużej mierze z tego, że obecne badanie – w odróżnieniu od badań sprzed
wielu lat – obejmuje także Bułgarię, Chorwację i Rumunię, czyli kraje, które w latach
dziewięćdziesiątych XX w. charakteryzowały się jeszcze innym otoczeniem insty‑
tucjonalnym i notowały odmienne wyniki makroekonomiczne niż 8 państw, które
w 2004 r. przystąpiło do UE. Dlatego też w grupie rozszerzonej o te trzy kraje istotna
statystycznie konwergencja nie została potwierdzona.
Bardzo silne przyspieszenie tempa zbieżności nastąpiło w latach 2000–2007. Dla
okresu tego nachylenie linii regresji w grupie 26 państw UE jest ujemne i istotne sta‑
tystycznie (wartość p na poziomie 0,000, a współczynnik determinacji wynosi 65%).
Parametr β mierzący szybkość konwergencji jest równy 3,85%. Wyraźna zbieżność
miała niewątpliwie swoje źródła w rozszerzeniu UE. Z naszych wcześniejszych badań
nad tym tematem wynika bowiem, że rozszerzenie UE istotnie wpłynęło na przy‑
spieszenie tempa wzrostu gospodarczego krajów EŚW3. Ponadto dla wielu krajów
tzw. kotwica integracyjna zaczęła działać wcześniej niż nastąpiło oficjalne wejście do
Unii. W efekcie lata 2000–2007 były okresem bardzo szybkiego relatywnego wzrostu
gospodarczego państw EŚW w stosunku do grupy UE15.
Wyraźna tendencja do konwergencji, jaka miała miejsce w początkowych latach
pierwszej dekady XXI w., uległa silnemu osłabieniu po 2007 r. Wynikało to niewąt‑
pliwie z faktu wystąpienia kryzysu globalnego w tym okresie. Nasze badanie poka‑
zało, że dla lat 2007–2014 grupa 26 krajów UE wykazała zbieżność, jednak o wiele
wolniejszą niż w okresie 2000–2007. Dla lat 2007–2014 nachylenie linii trendu jest
ujemne i istotne statystycznie (wartość p wynosi 0,004, a współczynnik determinacji
jest równy 30%), jednak obliczony parametr β mierzący szybkość zbieżności wynosi
jedynie 1,95%. Wskazuje to na prawie dwukrotnie wolniejsze tempo konwergencji
3
Na przykład Rapacki i Próchniak (2009, 2010) pokazują korzystny wpływ rozszerzenia UE na tempo
wzrostu gospodarczego krajów Europy Środkowo‑Wschodniej. W nowszym badaniu (Rapacki, Próchniak
2014), rozszerzającym i uzupełniającym wcześniejszą analizę, potwierdzony został pozytywny wpływ
członkostwa w UE na wzrost gospodarczy i realną konwergencję krajów EŚW, a głównymi kanałami tego
odziaływania były: 1) zwiększanie się zakresu wolności gospodarczej, 2) poprawa jakości rządów, 3) postęp
reform rynkowych, 4) napływ funduszy unjnych, 5) rozwój wymiany handlowej i 6) napływ inwestycji
zagranicznych.
Rozdział 2. Oddziaływanieglobalnegokryzysuna procesykonwergencjidochodówPolski...
55
niż w latach 2000–2007. Osłabienie tempa zbieżności zostało spowodowane w dużej
mierze kryzysem globalnym, który doprowadził do recesji we wszystkich państwach
Unii z wyjątkiem Polski. Z jednej strony osłabiło to szybkość zbieżności; z drugiej
jednak, ponieważ kraje Europy Zachodniej także zanotowały recesję, nie nastąpiło
przejście do tendencji dywergencyjnych, oznaczających zwiększenie rozpiętości
dochodowych (przynajmniej w ujęciu średnim dla całej grupy na przestrzeni całego
badanego podokresu)4.
Rysunek 2.2. Rozmiary zmniejszania przez kraje UE11 luki dochodowej do UE15
w trzech kolejnych 7-letnich podokresacha
30
25
25
23
25
20
15
16
14
13
9
5
88
6
1
2
8
6
5
3
2 2
11
10
10
8
10
13
11
12
1993 --> 2000
8
7
2000 --> 2007
2007 --> 2014
1
0
0
–5
–4
–10
CZ
a
–4
–3
–7
EE
HU
LV
LT
PL
SK
SI
BG
HR
RO
Zmiany są wyrażone w p.p.; w każdym roku za 100 przyjęto poziom PKB per capita wg PSN w UE15.
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych MFW.
Podobne wnioski w zakresie stabilności czasowej konwergencji można wyciągnąć
na podstawie obliczeń obejmujących dwa regiony (UE11 i UE15). Najszybsze tempo
konwergencji wystąpiło w latach 2000–2007 ze współczynnikiem szybkości zbieżności
równym 3,98%. W latach 1993–2000 oraz 2007–2014 tempo konwergencji było niższe,
a współczynniki β wyniosły odpowiednio 1,10% i 3,20%. Jednak w przeciwieństwie
4
Próchniak, Witkowski (2013) stosują bardziej zaawansowane modele ekonometryczne, opierające
się na bayesowskim uśrednianiu oszacowań, do analizy stabilności czasowej konwergencji warunkowej
β w UE. W artykule tym uwzględnione są załamania strukturalne w latach 1998 i 2004 dla państw UE27.
W innym badaniu przeprowadzonym przez tych autorów na grupie UE28 analizowana jest stabilność pro‑
cesu konwergencji w ujęciu ciągłym, dopuszczającym zmiany tempa doganiania z roku na rok (Próchniak,
Witkowski 2014).
56
Zbigniew Matkowski, Mariusz Próchniak
do obliczeń opartych na próbie 26 krajów, obliczenia dla 2 regionów obejmują tylko
dwie obserwacje, więc pod względem statystycznym nie można ich weryfikować.
Niemniej jednak potwierdziły się nasze wcześniejsze wnioski o negatywnym wpływie
kryzysu globalnego na szybkość konwergencji w UE.
Przedstawione tutaj wyniki konwergencji typu β są uśrednionymi wynikami
w odniesieniu do całego regionu. Jak widać na rysunku 2.1, poszczególne kraje UE11
wykazywały różną dynamikę wzrostu gospodarczego i różny stopień zbieżności do
Europy Zachodniej. Warto w tym miejscu przeanalizować, jak wyglądała konwergen‑
cja pojedynczych państw UE11 do UE15 w poszczególnych podokresach.
Na rysunku 2.2 pokazano, o ile p.p. zmniejszyła się luka dochodowa danego kraju
UE11 w stosunku do obszaru UE15 w latach 1993–2000, 2000–2007 oraz 2007–2014.
Dane te potwierdzają wnioski z analizy konwergencji. Dla wszystkich krajów EŚW
z wyjątkiem Polski najszybsze domykanie luki dochodowej w stosunku do Europy
Zachodniej występowało w latach 2000–2007. Dla trzech krajów bałtyckich luka
dochodowa w tym okresie zmniejszyła się o ponad 20 p.p. Również w przypadku
Czech i Słowacji zmniejszenie luki dochodowej w latach 2000–2007 było wyraźne
– o około 15 p.p. Po rozpoczęciu kryzysu globalnego, w latach 2007–2014, wszystkie
kraje z wyjątkiem Polski pogorszyły swoje wyniki w zakresie domykania luki dochodo‑
wej. W okresie tym Słowacja i Litwa zmniejszyły lukę dochodową o 10 p.p., Rumunia
i Bułgaria o 8 i 6 p.p., zaś Łotwa, Czechy i Węgry o 2–3 p.p. W latach 2007–2014 rela‑
tywny poziom PKB per capita w Estonii w stosunku do średniego poziomu dochodu
w UE15 nie zmienił się, natomiast w przypadku dwóch innych krajów (Słowenii
i Chorwacji) – zmalał: w 2014 r. średni dochód na mieszkańca w tych dwóch krajach
był o 4 p.p. niższy niż w 2007 r. (przyjmując poziom dochodu w UE15 za 100).
Polska była jedynym krajem, który w ostatnich latach poprawił znacznie swój rela‑
tywny poziom rozwoju. O ile w okresach 1993–2000 i 2000–2007 nasz kraj zmniejszał
o 8 p.p. lukę dochodową w stosunku do Europy Zachodniej, o tyle w latach 2007–
2014 proces ten uległ przyspieszeniu i Polsce udało się zmniejszyć lukę dochodową
o 13 p.p. Można sądzić, że w przypadku Polski istotną rolę w przyspieszeniu tempa
konwergencji po rozszerzeniu UE odegrały fundusze europejskie, które zwiększyły
konkurencyjność naszej gospodarki. Polska była dużym beneficjentem funduszy
unijnych w ramach budżetu na lata 2007–2013. Strumień pieniędzy przekazywanych
przez Unię w ramach różnych programów pomocowych i strukturalnych pozytywnie
wpłynął na dynamikę wzrostu polskiej gospodarki od strony popytowej i podażowej,
dzięki czemu Polska osiągnęła relatywnie dobre wyniki pod względem tempa wzro‑
stu gospodarczego w ostatnich latach (np. była jedynym krajem UE, który uniknął
recesji w trakcie ostatniego kryzysu globalnego). Budżet Unii na lata 2014–2020,
przewidujący kontynuację dużego wolumenu funduszy strukturalnych dla nowych
Rozdział 2. Oddziaływanieglobalnegokryzysuna procesykonwergencjidochodówPolski...
57
krajów członkowskich, powinien być jednym z czynników sprzyjających utrzymaniu
się szybszego tempa konwergencji Polski do Europy Zachodniej w najbliższych latach.
Podsumowując wyniki analizy: mimo istnienia wyraźnej tendencji do konwer‑
gencji między starymi a nowymi krajami członkowskimi UE, szybkość procesu zbież‑
ności sugeruje, iż w perspektywie krótko‑ i średniookresowej nie można spodziewać
się znaczących zmian konkurencyjności Polski i innych krajów UE11 w porównaniu
z krajami UE15. Co więcej, pozycja gospodarcza krajów UE11 może nawet ulec pogor‑
szeniu, jeśli okres przezwyciężania skutków kryzysu będzie się wydłużał, a sytuacja
finansów publicznych nie ulegnie poprawie. Tempo powrotu na ścieżkę wzrostu
gospodarczego sprzed kryzysu będzie kluczowym czynnikiem decydującym o przy‑
szłej pozycji konkurencyjnej krajów UE11 w porównaniu z regionem UE15.
Konwergencja σ
Konwergencję σ krajów Europy Środkowej i Wschodniej do Europy Zachodniej
mierzymy zmianami odchylenia standardowego poziomów PKB per capita między
26 krajami UE, a także między dwoma obszarami UE11 i UE15. Wyniki estymacji linii
trendu dla odchyleń standardowych są przedstawione w tabeli 2.2, a rysunek 2.3
zawiera graficzną prezentację wyników.
Tabela 2.2. Wyniki estymacji równań regresji opisujących zbieżność σ
Okres
α0
α1
stat.t (α0) stat.t (α1)
1993–2014
0,5736
–0,0100
71,96
–16,55
0,000
1993–2000
0,5352
–0,0013
105,80
–1,27
2000–2007
0,5483
–0,0184
293,92
2007–2014
0,4065
–0,0055
85,35
1993–2014
0,5156
–0,0119
71,90
1993–2000
0,4828
–0,0051
2000–2007
0,4721
–0,0182
2007–2014
0,3278
–0,0088
80,86
wartośćp wartośćp
(α0)
(α1)
R2
Zbieżność
σ
0,000
0,9319
tak
0,000
0,251
0,2116
nie
–49,75
0,000
0,000
0,9976
tak
–5,87
0,000
0,001
0,8517
tak
26krajówrozszerzonejUniiEuropejskiej
2regiony(UE11i UE15)
Źródło: opracowanie własne.
–21,78
0,000
0,000
0,9596
tak
78,53
–4,19
0,000
0,006
0,7456
tak
157,76
–30,65
0,000
0,000
0,9937
tak
–10,96
0,000
0,000
0,9524
tak
58
Zbigniew Matkowski, Mariusz Próchniak
Rysunek 2.3. Odchylenie standardowe PKB per capita w latach 1993–2014
0,50
sd(y)=–0,0100t+0,5736
R²=0,9319
0,45
0,40
0,35
sd(y)=–0,0119t+0,5156
R²=0,9596
26krajów
2regiony
0,30
Liniatrendudlakrajów
2014
2013
2012
2011
2010
2009
2008
2007
2006
2005
2004
2003
2002
2001
2000
1999
1998
1997
1996
1995
Liniatrendudlaregionów
1994
0,25
1993
Odchyleniestandardowelogarytmu
naturalnegorealnegoPKBper capita
0,55
Źródło: opracowanie własne.
Dane zawarte w tabeli 2.2 pokazują, że w skali całego okresu występowała zbież‑
ność typu σ zarówno wśród 26 krajów UE, jak i między obszarem UE11 a UE15.
Nachylenia obu szacowanych linii trendu są ujemne i istotne statystycznie przy
bardzo wysokich poziomach istotności (o czym informują wartości p równe 0,000).
Wysokie wartości współczynników determinacji (ponad 90%) pokazują bardzo dobre
dopasowanie punktów empirycznych do linii trendu.
Na rysunku 2.3 przedstawiono tendencję odchylenia standardowego logarytmów
PKB per capita. Jak widać, zróżnicowanie dochodów między nowymi a dotychcza‑
sowymi krajami UE wykazywało, ogólnie biorąc, tendencję malejącą. Najbardziej
widoczne i systematyczne zmniejszanie się różnic dochodowych wystąpiło w drugiej
części analizowanego okresu, tj. począwszy od 2000 r. W latach 2009–2010 – na skutek
kryzysu gospodarczego i osłabienia tempa wzrostu PKB wielu dotychczas szybko roz‑
wijających się krajów – różnice dochodowe wśród 26 państw badanej grupy wzrosły,
chociaż dane uśrednione dla 2 obszarów tego nie potwierdzają.
Patrząc na wyniki konwergencji σ przedstawione na rysunku 2.3 i w tabeli 2.2
w kategoriach zbieżności w poszczególnych podokresach, widzimy duże podobień‑
stwo w stosunku do konwergencji typu β. W latach 1993–2000 w grupie obejmującej
26 państw nie zostało zaobserwowane istotne statystycznie zmniejszanie się różnic
dochodowych (chociaż linia trendu jest ujemna). Najszybsze zmniejszanie różnic
dochodowych miało miejsce w środku badanego okresu, tj. w latach 2000–2007.
Rozdział 2. Oddziaływanieglobalnegokryzysuna procesykonwergencjidochodówPolski...
59
Z kolei po rozpoczęciu kryzysu globalnego, tj. w latach 2007–2014, różnice dochodowe
nadal malały, choć nie tak szybko jak w latach wcześniejszych.
Na rysunku 2.3 pokazano m.in., że zbieżność nie jest zjawiskiem automatycznym
i proces zmniejszania dysproporcji rozwojowych nie musi być w przyszłości utrzy‑
many, a nawet mogą pojawić się tendencje dywergencyjne. Dobrym przykładem jest
ostatni kryzys globalny, który doprowadził w niektórych latach do wzrostu różnic
dochodowych. Tego typu niespodziewane szoki, jak również inne przyszłe potencjalne
zakłócenia, mogą zaszkodzić procesom konwergencyjnym w Europie. Dlatego też
niezmiernie ważne jest prowadzenie odpowiedniej polityki gospodarczej (obejmującej
nie tylko politykę fiskalną i pieniężną, ale także reformy otoczenia instytucjonalnego),
która będzie czynnikiem podtrzymującym procesy wyrównywania się poziomu
dochodów między krajami Unii Europejskiej. Przy właściwej polityce i sprzyjającemu
otoczeniu zewnętrznemu należy oczekiwać, że kolejne lata przyniosą dalsze zmniej‑
szanie się różnic dochodowych i przyspieszą konwergencję krajów UE11 do UE15.
Prognoza zamykania luki dochodowej
Dotychczas przeanalizowane zostało, za pomocą metod ekonometrycznych, zja‑
wisko konwergencji dochodowej między krajami EŚW a krajami Europy Zachodniej
w okresie 1993–2014. Teraz przedstawimy symulacyjną prognozę zamykania luki
dochodowej między krajami EŚW (UE11) a krajami Europy Zachodniej (UE15).
Prognozę (a ściślej biorąc, symulację) dalszego przebiegu konwergencji docho‑
dowej między tymi dwiema grupami krajów sporządzamy według trzech hipote‑
tycznych scenariuszy. Stanowią one aktualizację naszych wcześniejszych prognoz
przedstawianych w poprzednich wydaniach tego raportu (zob. np. Weresa red. 2013,
2014). Tabele ilustrujące te prognozy są sporządzone według tego samego układu co
w latach poprzednich w celu ułatwienia porównań, ale dane zawarte w tych tabe‑
lach są całkowicie nowe. Ukazują one wyniki zupełnie nowych obliczeń, opartych
na najnowszych danych wejściowych.
W pierwszym scenariuszu (tabela 2.3), będącym prostą ekstrapolacją dotychcza‑
sowych trendów wzrostu, zakładamy, że poszczególne kraje EŚW oraz grupa UE15
jako całość utrzymają w przyszłości średnioroczne tempa wzrostu PKB per capita
notowane w okresie 1993–20145. Dla większości krajów EŚW, a zwłaszcza Polski,
5
Podane tutaj tempa wzrostu PKB per capita dotyczą wzrostu realnego PKB mierzonego w cenach
stałych w walutach narodowych (w EUR w przypadku grupy UE15); różnią się one nieco od temp wzrostu
PKB liczonego wg PSN, które były przyjęte za podstawę obliczeń w poprzednim ustępie tego rozdziału.
60
Zbigniew Matkowski, Mariusz Próchniak
jest to bardzo optymistyczny scenariusz z punktu widzenia okresu niezbędnego do
likwidacji luki dochodowej dzielącej obie grupy krajów.
Drugi scenariusz ma charakter bardziej analityczny (tabela 2.4). Jest on oparty
na średniookresowej prognozie wzrostu PKB podanej przez MFW (IMF 2015) i dłu‑
gookresowej prognozie demograficznej Eurostatu (Eurostat 2015). Scenariusz ten
zakłada, że w ciągu pięciu najbliższych lat kraje EŚW i grupa UE15 jako całość będą
się rozwijały zgodnie z prognozą wzrostu PKB podaną przez MFW, a poczynając od
2020 r., będą rozwijać się w stałym tempie przewidywanym przez MFW na 2019 r.
Założone tempa wzrostu PKB zostały następnie przekształcone w tempa wzrostu
PKB per capita z uwzględnieniem zmian liczby ludności zgodnie z prognozą demo‑
graficzną Eurostatu do 2080 r.6 W porównaniu ze scenariuszem pierwszym ten scena‑
riusz wydaje się bardziej realistyczny, chociaż założenia dotyczące przyszłego tempa
wzrostu krajów EŚW są w nim także dość optymistyczne7.
Tabela 2.3. Zamykanie luki dochodowej – scenariusz 1
Kraj
Tempowzrostu
PKB per capita
(%)
1993–2014
PKB per capitaw 2014 r.
(UE15 = 100)
PSN
BKW
Liczbalat niezbędnychdo
osiągnięciaśredniegopoziomu
PKB per capitaUE15
PSN
BKW
Bułgaria
2,9
43
18
51
103
Chorwacja
3,2
54
32
31
58
Czechy
2,5
76
48
22
58
Estonia
5,1
67
47
11
20
Litwa
4,9
68
39
11
26
Łotwa
5,4
61
38
12
24
Polska
4,2
63
34
16
37
Rumunia
3,3
49
24
35
69
Słowacja
4,1
70
44
13
29
Słowenia
2,7
76
57
19
38
Węgry
2,3
62
33
44
103
UE15
1,2
100
100
–
–
Źródło: opracowanie własne oparte na danych Eurostatu (Eurostat 2015) i Komisji Europejskiej (European Commission
2014a), uzupełnionych w miarę potrzeby danymi MFW (IMF 2015) oraz Banku Światowego (WorldBank 2015), dostęp
15.01.2015.
6
Z uwagi na brak porównywalnych danych demograicznych założyliśmy, że liczba ludności po 2080 r.
pozostanie niezmienna.
7
Założone tutaj tempo wzrostu PKB po 2020 r. dla Polski (3,6% rocznie) mieści się w przedziale wiel‑
kości przyjmowanych jako wykonalne w różnych prognozach wzrostu gospodarczego Polski na następne
10–20 lat, chociaż może ono okazać się nie do utrzymania w dłuższym horyzoncie czasowym ze względu
na barierę demograiczną.
61
Rozdział 2. Oddziaływanieglobalnegokryzysuna procesykonwergencjidochodówPolski...
Tabela 2.4. Zamykanie luki dochodowej – scenariusz 2
Kraj
TempowzrostuPKB(%)
PKB per capitaw 2014 r.
(UE15 = 100)
Liczbalat niezbędnychdo
osiągnięciaśredniegopoziomu
PKB per capitaUE15
2014–2019
2020–
PSN
BKW
PSN
BKW
Bułgaria
2,7
3,0
43
18
40
93
Chorwacja
1,6
2,0
54
32
91
224
Czechy
2,3
2,1
76
48
50
141
Estonia
3,3
3,6
67
47
16
30
Litwa
3,6
3,7
68
39
10
26
Łotwa
3,7
3,9
61
38
14
29
Polska
3,4
3,6
63
34
20
46
Rumunia
3,1
3,5
49
24
32
64
Słowacja
3,0
3,0
70
44
21
44
Słowenia
1,7
1,9
76
57
63
159
Węgry
1,9
1,8
62
33
136
.
UE15
1,6
1,6
100
100
–
–
Źródło: opracowanie własne oparte na danych Eurostatu (Eurostat 2015), Komisji Europejskiej (European Commission
2014a) i MFW (IMF 2015), dostęp 15.01.2015.
Cechą wspólną obydwu tych scenariuszy jest założenie, że kraje EŚW zachowają
w przyszłości pewną przewagę nad krajami UE15 w zakresie dynamiki PKB per capita,
a w związku z tym proces zmniejszania luki dochodowej dzielącej te dwie grupy kra‑
jów będzie kontynuowany. Uwagę skupiamy tutaj na wyznaczeniu prawdopodobnej
długości okresu niezbędnego do wyrównania poziomu dochodów (w stosunku do
przeciętnego poziomu PKB per capita w krajach UE15). Główna różnica między tymi
dwoma wariantami polega na tym, że w pierwszym scenariuszu zakładamy, że relacje
tempa wzrostu między krajami EŚW i grupą UE15 pozostaną takie same jak notowane
dotąd, średnio biorąc, w okresie 1993–2014, w drugim zaś dopuszczamy możliwość
zmiany tych relacji, zgodnie z aktualnymi tendencjami wzrostu gospodarczego i przy‑
jętymi przyszłymi tempami wzrostu oraz spodziewanymi zmianami liczby ludności.
W obydwu omówionych wyżej scenariuszach punktem wyjścia prognozy konwer‑
gencji jest względny poziom PKB per capita w 2014 r. Rozmiary wyjściowej luki docho‑
dowej istniejącej w 2014 r. (względny poziom PKB per capita) obliczono na podstawie
danych o wartości całkowitego PKB i liczbie ludności, opublikowanych przez Komisję
Europejską (European Commission 2014a). Wartości PKB per capita obliczono, dzieląc
wartość całkowitego PKB przez liczbę ludności na początku roku. Okres niezbędny
do likwidacji luki dochodowej zależy od wielkości wyjściowej luki dochodowej oraz
62
Zbigniew Matkowski, Mariusz Próchniak
od przyjętych założeń dotyczących przyszłego tempa wzrostu PKB per capita, tzn.
od tempa wzrostu PKB ogółem i przewidywanych zmian liczby ludności. Algorytm
stosowany do obliczenia długości okresu „doganiania” został podany i objaśniony
w jednym z wcześniejszych wydań tego raportu (Weresa red. 2012, s. 47).
Obliczenia przeprowadzamy w dwóch wersjach kalkulacyjnych dotyczących
estymacji wyjściowej luki dochodowej. W pierwszej wersji lukę dochodową mierzymy
względnym poziomem PKB per capita według parytetu siły nabywczej (PSN), w dru‑
giej zaś – względnym poziomem PKB per capita według bieżących kursów waluto‑
wych (BKW). Pomimo że podobne kalkulacje są przeprowadzane zazwyczaj jedynie
w odniesieniu do dochodu per capita liczonego wg PSN, w tej analizie rozpatrujemy
obydwa alternatywne sposoby estymacji wyjściowej luki dochodowej (wg PSN i wg
BKW), ponieważ nie ma pewności, czy szacunki PKB per capita wg PSN dla krajów
EŚW są adekwatne i nie są zawyżone.
Należy pamiętać, że grupa UE15, przyjęta tutaj jako punkt odniesienia repre‑
zentujący Europę Zachodnią, obejmuje 15 krajów, które należały do UE przed jej
poszerzeniem w latach 2004 i 2007 (nie pokrywa się ona z grupą 15 państw Europy
Zachodniej wchodzących do strefy euro). Przeciętny poziom PKB per capita w grupie
UE15 obliczono, dzieląc sumę wartości PKB dla krajów tej grupy przez zsumowaną
liczbę ludności. Tempo wzrostu PKB per capita dla grupy UE15 przyjęte w pierwszym
scenariuszu odnosi się dokładnie do tej grupy, ale w scenariuszach drugim i trzecim
– ze względu na brak odpowiednich danych dla tak zdefiniowanej grupy – wykorzy‑
staliśmy zastępczo tempa wzrostu PKB podawane przez wskazane źródła dla strefy
euro (UE18 lub UE19), które nie różnią się zbytnio od tempa wzrostu dla grupy UE15
i są w tym rachunku dopuszczalnym substytutem.
Przyjmowane w dwóch pierwszych scenariuszach założenia i wyniki obliczeń
zostały przedstawione w tabelach 2.3 i 2.4. Pierwsza kolumna w obu tabelach zawiera
zakładane tempa wzrostu PKB per capita lub PKB ogółem, dwie następne kolumny
pokazują wyjściową lukę dochodową wg PSN i wg BKW w relacji do przeciętnego
poziomu w UE15, a dwie ostatnie kolumny wskazują liczbę lat niezbędnych do osiąg‑
nięcia przez dany kraj średniego poziomu PKB per capita w UE15, jeżeli wyjściowy
poziom PKB per capita jest liczony wg PSN lub wg BKW.
W 2014 r. poziom PKB na 1 mieszkańca we wszystkich krajach EŚW należących
do UE był zdecydowanie niższy niż średnio w grupie UE15. Najniższy poziom PKB per
capita notowała Bułgaria (43% średniej UE15 wg PSN i 18% wg BKW) oraz Rumunia
(odpowiednio 49% i 24%), a najwyższy Słowenia (76% wg PSN i 57% wg BKW) oraz
Czechy (76% i 48%). W Polsce PKB na 1 mieszkańca stanowił w 2014 r. 63% średniej
UE15, licząc wg PSN, a 34%, licząc wg BKW. Dla wszystkich krajów EŚW wyjściowe
wartości PKB per capita liczone wg PSN są dużo wyższe od wartości liczonych wg BKW,
Rozdział 2. Oddziaływanieglobalnegokryzysuna procesykonwergencjidochodówPolski...
63
a w związku z tym okres niezbędny do zamknięcia luki dochodowej liczonej wg PSN
jest znacznie krótszy niż potrzebny do zamknięcia luki dochodowej liczonej wg BKW.
Scenariusz 1 jest prostą ekstrapolacją dotychczasowego trendu PKB per capita,
zakładającą utrzymanie w przyszłości przez kraje EŚW (UE11) i grupę UE15 śred‑
niorocznego tempa wzrostu PKB per capita z okresu 1993–2014. Przy tym założeniu
poszczególne kraje EŚW potrzebowałyby od 11 do 51 lat, aby osiągnąć przeciętny
poziom PKB per capita obszaru UE15, jeżeli wyjściowa luka dochodowa jest liczona
wg PSN, a od 20 do 103 lat, jeżeli luka ta jest liczona wg BKW. Przy utrzymaniu dotych‑
czasowych tendencji wzrostowych najlepsze widoki na likwidację luki dochodowej
miałyby trzy kraje bałtyckie oraz Słowacja i Słowenia. Najszybciej lukę dochodową
mogłaby zlikwidować Estonia, która potrzebowałaby tylko 11 lat wg PSN lub 20 lat
wg BKW do uzyskania średniego poziomu dochodów krajów UE15. Stosunkowo szybko
– przy tych samych założeniach – mogłaby dogonić UE15 także Litwa (11 lub 26 lat)
oraz Łotwa (12 lub 24 lata). Polska potrzebowałaby na to 16 lat, jeżeli wyjściową
lukę dochodową liczymy wg PSN, ale 37 lat, jeśli liczyć ją wg BKW. Dla Słowacji
wymagany okres wynosi odpowiednio 13 lub 29 lat, dla Słowenii – 19 lub 38 lat, dla
Czech – 22 lata lub 58 lat, dla Chorwacji – 31 lub 58 lat. W najgorszej sytuacji pod tym
względem znajdują się Węgry, Rumunia i Bułgaria. Przy zachowaniu dotychczaso‑
wej dynamiki PKB per capita notowanej we wskazanym okresie Węgry osiągnęłyby
dochód na 1 mieszkańca równy średniemu poziomowi dochodu na obszarze UE15 za
44 lata, jeżeli rachunek prowadzony jest wg PSN, lub dopiero za 103 lata, gdy jest on
oparty na BKW; Rumunia potrzebowałaby na to odpowiednio 35 lub 69 lat, a Bułgaria
– 51 lat lub 103 lata.
W scenariuszu 2 okres niezbędny do zamknięcia przez kraje UE11 luki dochodowej
w stosunku do grupy UE15 jest inny niż w scenariuszu 1, ponieważ założone tutaj
przyszłe tempa wzrostu PKB są inne niż notowane dotąd w dotychczasowym tren‑
dzie. Dla większości krajów EŚW okres „doganiania” Europy Zachodniej okazuje się
dłuższy niż w scenariuszu 1. Na trochę szybsze osiągnięcie poziomu dochodów UE15
liczyć mogą tylko Rumunia (32 lata wg PSN i 64 lata wg BKW) i być może Bułgaria
(40 lat wg PSN i 93 lata wg BKW). Dla Litwy okres niezbędny do osiągnięcia poziomu
dochodów istniejącego w Europie Zachodniej pozostaje prawie taki sam, jak w scena‑
riuszu 1: 10 lat wg PSN i 26 lat wg BKW. Dla wszystkich pozostałych krajów tej grupy
okres „doganiania” Europy Zachodniej wydłuża się. Dla Estonii i Łotwy okres ten
wzrasta do 14–16 lat wg PSN lub 29–30 lat wg BKW, dla Słowacji odpowiednio do 21
lub 44 lat, dla Słowenii – do 63 lub nawet 159 lat, a dla Czech – do 50 lub 141 lat. Dla
Chorwacji i Węgier okres niezbędny do zrównania się z Europą Zachodnią staje się
wyjątkowo długi: w przypadku Chorwacji jest to 91 lat wg PSN lub 224 lata wg BKW.
W przypadku Węgier jedynie pierwsza z tych liczb (wg PSN) może być wskazana
64
Zbigniew Matkowski, Mariusz Próchniak
z rozsądną dokładnością – jest to 136 lat, podczas gdy druga (wg BKW) wybiega w zbyt
daleką przyszłość i przestaje mieć jakiekolwiek znaczenie. Polska plasuje się pod tym
względem mniej więcej pośrodku grupy, z szansą zlikwidowania luki dochodowej
w stosunku do Europy Zachodniej w ciągu 20 lat, jeżeli wyjściowa luka dochodowa
jest liczona wg PSN lub w ciągu 46 lat, jeżeli luka ta jest liczona wg BKW.
Podane wyżej szacunki „okresu doganiania” w kategoriach PKB per capita wg
PSN należy traktować raczej jako minimalne, ponieważ dokonywane są one według
stałych cen i kursów walutowych w punkcie wyjścia – przy założeniu, że istniejące
obecnie różnice cen między krajami EŚW a UE15 nie ulegną zmianie. Tymczasem
w związku ze stopniowym wyrównywaniem się poziomu cen w UE28 faktyczna siła
nabywcza dochodów ludności w krajach EŚW w przyszłości może okazać się mniejsza
niż to wynika z obliczeń prowadzonych w cenach stałych, a w związku z tym okres
niezbędny do zamknięcia luki dochodowej może okazać się dłuższy.
Oprócz czysto ekstrapolacyjnej prognozy przedstawionej w scenariuszu 1, opartej
na trendach wzrostu zaobserwowanych w całym okresie transformacji systemowej
(1993–2014) – albo zamiast tego – moglibyśmy również opracować podobną prognozę
ekstrapolacyjną opartą na stopach wzrostu z okresu 2004–2014, tzn. od czasu rozpo‑
częcia rozszerzania Unii Europejskiej na obszar EŚW. Retrospekcyjna analiza procesu
konwergencji, przeprowadzona w poprzednim punkcie, dostarcza pewnych dowodów
empirycznych potwierdzających przyspieszenie procesu konwergencji dochodowej
między krajami EŚW a Europą Zachodnią w okresie po przystąpieniu tych krajów
do UE, chociaż dokładna identyfikacja samego wpływu integracji na szybkość kon‑
wergencji wymagałaby dodatkowych badań. Jednak wzorce wzrostu gospodarczego
obserwowane w ostatnich dziesięciu latach, ukształtowane pod wpływem globalnego
kryzysu finansowo‑ekonomicznego oraz kryzysu zadłużenia w strefie euro, były nie‑
typowe i – miejmy nadzieję – nie powtórzą się przynajmniej w najbliższej przyszłości.
Dlatego przeciętne tempa wzrostu zanotowane w tym okresie przez poszczególne
kraje UE i wynikające z nich różnice w dynamice wzrostu gospodarczego w tym
okresie nie mają bezpośredniego zastosowania w rozważaniach na temat dalszego
przebiegu konwergencji. Na przykład Polska – dzięki nieprzerwanemu wzrostowi
w całym tym okresie – zanotowała w tym czasie pokaźny wzrost realnego PKB, który
po uwzględnieniu jeszcze pewnego zmniejszenia się liczby mieszkańców przełożył
się na stosunkowo wysokie tempo wzrostu PKB per capita, wynoszące średnio 3,8%
rocznie. Tymczasem porównywalne przeciętne tempo wzrostu dla grupy UE15 w tym
samym okresie wyniosło zaledwie 0,3%. Wynikająca z tego relacja tempa wzrostu
Polski i UE15 dla tego okresu wynosi prawie 13 : 1. Nie ulega wątpliwości, że tak duża
różnica tempa wzrostu w krajach należących do tego samego zintegrowanego obszaru
ekonomicznego jest nie do utrzymania w dłuższym okresie. Dlatego proporcje wzro‑
Rozdział 2. Oddziaływanieglobalnegokryzysuna procesykonwergencjidochodówPolski...
65
stu zanotowane w owym okresie nie mogą być podstawą przewidywań dotyczących
dalszego przebiegu konwergencji.
Analizowaliśmy także inne scenariusze procesu konwergencji, w tym alterna‑
tywne warianty prognozy ekstrapolacyjnej o krótszym lub dłuższym okresie obser‑
wacji wstecznej, jak również inne warianty prognozy analitycznej, przy odmiennych
założeniach dotyczących przyszłego tempa wzrostu krajów EŚW i UE15 (zob. np. Mat‑
kowski 2010; Matkowski, Próchniak 2014; Matkowski, Próchniak, Rapacki 2013,
2014). We wszystkich przeanalizowanych wariantach długość okresu niezbędnego
do osiągnięcia przez Polskę średniego poziomu dochodów wg PSN w UE15 (po dosto‑
sowaniu do punktu wyjściowego w 2014 r.) mieścił się w przedziale od 15 do 25 lat.
Można zatem przyjąć, że we wszelkich realistycznych scenariuszach dalszego rozwoju
minimalny okres niezbędny do tego, aby Polska zrównała się z UE15 pod względem
poziomu dochodów mierzonego wg PSN, wynosi obecnie 15–20 lat.
Za całkowicie nierealne w związku z tym trzeba uznać wyrażane do niedawna
optymistyczne opinie sugerujące, że Polska może dogonić Europę Zachodnią pod
względem poziomu dochodów w ciągu 10 lat (por. np. Rybiński 2009). Jest to po prostu
zupełnie niemożliwe – zarówno w sensie ekonomicznym, jak i fizycznym (formalny
dowód na to jest łatwy do przeprowadzenia – zob. np. Matkowski, Próchniak 2014).
Dlatego trzeba pogodzić się z faktem, że nadrobienie historycznych opóźnień w roz‑
woju gospodarczym Polski i zlikwidowanie luki dochodowej dzielącej nas od Europy
Zachodniej jest być może możliwe, ale wymaga dłuższego czasu i dużego wysiłku.
Nie można też wykluczyć takiej ewentualności, że w przyszłości czeka nas (podob‑
nie jak inne kraje tego regionu) wyraźny spadek dynamiki wzrostu gospodarczego,
a w konsekwencji – zahamowanie i nawet odwrócenie tendencji do konwergencji.
Taki właśnie wydźwięk ma przedstawiony poniżej scenariusz 3.
Scenariusz 3 opiera się na długookresowej prognozie wzrostu krajów UE do
2060 r., opracowanej pod auspicjami Komisji Europejskiej (European Commission
2014b). Prognoza ta, o której wspominaliśmy już w poprzednim rozdziale, oparta
na wnikliwej analizie niekorzystnych trendów demograficznych i związanych z tym
zmian w dynamice zatrudnienia i wydajności pracy, a także oczekiwanych zmian ogól‑
nej produkcyjności czynników (TFP), przewiduje, począwszy od około 2020 r., postę‑
pujące spowolnienie wzrostu gospodarczego Polski i pozostałych krajów EŚW, głównie
w wyniku procesu starzenia się ludności oraz odpływu młodych ludzi w wieku pro‑
dukcyjnym, emigrujących w poszukiwaniu pracy i lepszych zarobków. Rezultatem
tego ma być stopniowe zmniejszanie się przewagi krajów EŚW nad krajami UE15
w zakresie dynamiki PKB per capita aż do całkowitego zaniku tej przewagi i odwróce‑
nia relacji tempa wzrostu między tymi dwiema grupami krajów przy bardzo niskim,
ogólnie biorąc, poziomie tempa wzrostu. Konsekwencją tych zmian w dynamice
66
Zbigniew Matkowski, Mariusz Próchniak
wzrostu gospodarczego będzie zmniejszenie tempa konwergencji dochodowej aż
do całkowitego odwrócenia tej tendencji (przynajmniej w niektórych krajach EŚW)
i ponownego zwiększania się luki dochodowej istniejącej między tymi dwiema gru‑
pami krajów. Warto podkreślić, że ten wariant prognozy ma bardzo pesymistyczny
wydźwięk nie tylko z tego powodu, że wyklucza on praktycznie możliwość likwidacji
przez kraje EŚW luki dochodowej dzielącej je od Europy Zachodniej w perspektywie
jednego pokolenia, lecz także dlatego, że przewiduje on nadzwyczaj niskie tempo
wzrostu realnego dochodu i dobrobytu (w kategoriach PKB per capita rzędu 1,5–2%
rocznie) w ciągu następnych 50 lat zarówno w krajach UE15, jak i w większości krajów
EŚW. Implikacje tego scenariusza dla procesu zamykania luki dochodowej dzielącej
kraje EŚW od Europy Zachodniej pokazano w tabeli 2.5.
Tabela 2.5. Zamykanie luki dochodowej – scenariusz 3
Kraj
TempowzrostuPKB Luka dochodowa (PKB per capitawgPSN,UE15 = 100) Najmniejsza
per capitaw latach
luka
2014
2020
2030
2040
2050
2060 dochodowa
2015–2060(%)
Bułgaria
2,1
43
49
56
60
61
61
.
Chorwacja
1,7
54
55
57
60
64
66
.
Czechy
1,5
76
78
81
83
84
84
.
Estonia
1,9
67
75
84
88
88
87
.
Litwa
2,3
68
83
96
99
103
105
.
Łotwa
2,4
61
73
89
95
96
97
.
Polska
1,9
63
71
83
88
87
83
88 (2044)
Rumunia
1,9
49
54
59
62
64
64
64 (2054)
Słowacja
1,9
70
77
93
97
94
92
97 (2038)
Słowenia
1,3
76
76
79
80
80
80
.
Węgry
1,6
62
65
72
74
75
73
75 (2051)
UE15
1,3
100
100
100
100
100
100
.
Źródło: opracowanie własne oparte na danych Eurostatu (Eurostat 2015) i Komisji Europejskiej (European Commission
2014b), dostęp 25.01.2015.
W odróżnieniu od dwóch poprzednich scenariuszy, w których obliczany był
okres niezbędny do całkowitej likwidacji luki dochodowej, w tym scenariuszu – ze
względu na zahamowanie lub odwrócenie tendencji do konwergencji w horyzoncie
prognozy – podajemy jedynie relatywne poziomy dochodu spodziewane w począt‑
kowych latach kolejnych dziesięcioleci oraz rozmiary minimalnej luki dochodowej
w punkcie zwrotnym od konwergencji do dywergencji (dla krajów dotkniętych takim
zwrotem). Dla uproszczenia analizy i bardziej przejrzystej prezentacji wyników obli‑
czeń, wskaźniki relatywnego poziomu dochodów, ilustrujące rozmiary luki docho‑
Rozdział 2. Oddziaływanieglobalnegokryzysuna procesykonwergencjidochodówPolski...
67
dowej we wskazanych latach, podajemy tym razem wyłącznie dla wartości PKB per
capita mierzonej wg PSN (alternatywne wskaźniki względnego poziomu dochodów
w stosunku do UE15 liczone wg BKW byłyby znacznie niższe). Należy zauważyć, że
tym razem punktem wyjściowym prognozy konwergencji jest rok 20148. Wyjściowa
luka dochodowa została obliczona w stosunku do średniego poziomu PKB per capita
w UE15, ale przyszłe tempo wzrostu PKB per capita dla tej grupy przyjęto jako równe
średniej dla UE18, podanej w prognozie Komisji Europejskiej.
Jak widać z tabeli 2.5, poczynając od około 2030 r. – głównie w wyniku nie‑
korzystnych zmian demograficznych – w większości krajów EŚW dotychczasowa
przewaga w dynamice wzrostu gospodarczego w stosunku do Europy Zachodniej
zacznie się zmniejszać i stopniowo wygasać. W drugiej połowie okresu objętego
prognozą cztery kraje EŚW – w tym Polska – przejdą od konwergencji do dywer‑
gencji, a pozostałe kraje tej grupy utkwią mniej więcej na osiągniętym już poziomie
relatywnego wskaźnika dochodów w stosunku do grupy UE15, bez szansy na rychłą
likwidację pozostałej jeszcze luki dochodowej (przynajmniej do 2060 r., bo taki jest
horyzont tej prognozy). Tylko dwa kraje EŚW mogą zamknąć lukę dochodową dzielącą
je od Europy Zachodniej w ciągu najbliższych 50 lat: Litwa może osiągnąć to około
2040 r., a Łotwa może być bardzo bliska tego celu około 2060 r. Najsłabiej rozwinięte
kraje tej grupy – Chorwacja, Bułgaria i Rumunia – przestaną skracać swój dystans
do Europy Zachodniej około 2040 r. lub nieco później, zatrzymując się na poziomie
60–65% przeciętnego dochodu w UE15. Węgry prawdopodobnie dojdą tylko do 75%
średniego dochodu w Europie Zachodniej, Słowenia do 80%, a Czechy do 85%. Polska
może dojść maksymalnie do 88% przeciętnego dochodu w UE15 około 2045 r., ale
po osiągnięciu tego punktu różnica w poziomie dochodów między Polską a Europą
Zachodnią zacznie ponownie wzrastać. Ponowna dywergencja może również dotknąć
Słowację, Węgry i Rumunię. Oczywiście scenariusz ten nie daje żadnych wskazówek
co do dalszego kształtowania się tendencji konwergencyjnych lub dywergencyjnych
po 2060 r., gdyż taki właśnie jest horyzont prognozy demograficznej i ekonomicznej
leżącej u podstaw tego scenariusza9.
8
We wcześniejszych prezentacjach tego scenariusza, zawartych w dwóch poprzednich edycjach tego
raportu, za punkt wyjścia przyjmowany był rok 2010. Należy jednak podkreślić, że wcześniejsze prezen‑
tacje tego scenariusza opierały się na innym zestawie danych wejściowych, pochodzącym z wcześniejszej
wersji długookresowej prognozy ekonomicznej i demograicznej opublikowanej przez Komisję Europejską
w 2012 r. (European Commission 2012), a w związku z tym podawane obecnie wyniki nie są porównywalne
z wcześniejszymi.
9
Nasze wcześniejsze wyniki dla tego scenariusza, oparte na poprzedniej wersji długookresowej pro‑
gnozy Komisji Europejskiej o tym samym horyzoncie czasowym (European Commission 2012), były jesz‑
cze bardziej przygnębiające. Wskazywały one na możliwość odwrócenia procesu konwergencji około 2040
lub 2045 r. we wszystkich krajach EŚW z wyjątkiem Bułgarii (Chorwacja nie była jeszcze uwzględniona
w źródłowej prognozie Komisji Europejskiej). Zob. (Matkowski, Próchniak 2014; Matkowski, Próchniak,
Rapacki 2013, 2014).
68
Zbigniew Matkowski, Mariusz Próchniak
Można mieć nadzieję, że ten przygnębiający scenariusz, przekreślający możli‑
wość likwidacji luki rozwojowej i dochodowej dzielącej nas od Europy Zachodniej
za życia jednego pokolenia, nie spełni się. Niemniej jednak możliwości zaistnienia
– w warunkach zupełnego leseferyzmu – takich niepożądanych tendencji rozwojo‑
wych nie można lekceważyć. Należy dodać, że ta alarmująca prognoza ogłoszona
przez Komisję Europejską znajduje także potwierdzenie w podobnych wynikach uzy‑
skanych w innej długookresowej projekcji wzrostu gospodarczego, opracowanej przez
OECD (OECD 2014). Aby zapobiec urzeczywistnieniu się tego scenariusza, konieczne
jest pilne podjęcie – w ramach polityki społeczno‑ekonomicznej prowadzonej przez
rządy poszczególnych państw oraz wspólnej polityki europejskiej – skoordynowa‑
nych, wielokierunkowych działań zmierzających do przezwyciężenia wyłaniających
się zagrożeń dalszego rozwoju i zneutralizowania czynników hamujących przyszły
wzrost gospodarczy. W przypadku Polski konieczne jest opracowanie i wdrożenie
kompleksowego programu podtrzymania i przyspieszenia wzrostu gospodarczego,
koncentrującego się na złagodzeniu niekorzystnych trendów demograficznych, popra‑
wie instytucjonalnych warunków rozwoju przedsiębiorczości, dalszej rozbudowie
i modernizacji infrastruktury, lepszym wykorzystaniu posiadanych zasobów kadro‑
wych i materialnych oraz popieraniu rozwoju edukacji, wiedzy i innowacyjności
jako kluczowych czynników wzrostu produkcji w konkurencyjnym otoczeniu mię‑
dzynarodowym10.
Bibliografia
Barro R. J., Sala‑i‑Martin X. (2003), Economic Growth, The MIT Press, Cambridge‑London.
European Commission (2012), 2012 Ageing Report: Economic and Budgetary Projections for the
EU27 Member States: 2010–2060, „European Economy”, nr 2.
European Commission (2014a), European Economic Forecast: Autumn 2014 – Statistical Annex,
„European Economy”, nr 2.
European Commission (2014b), The 2015 Ageing Report, „European Economy”, nr 8.
Eurostat (2015), Eurostat Database, ec.europa.eu/eurostat
IMF (2015), World Economic Outlook Database, October 2014 (updated January 2015), www.
imf.org
Matkowski Z. (2010), Perspektywy wzrostu gospodarczego Polski w latach 2010–2020 i docelowy
poziom PKB per capita, w: Innowacyjna Polska w Europie 2020. Szanse i zagrożenia trwałego rozwoju, red. U. Płowiec, PWE, Warszawa 2010, s. 62–120.
Matkowski Z. (2013), Bariera demograiczna a perspektywy konwergencji, „Kurier GTF”, nr 4.
10 Szerzej na temat implikacji tej prognozy dla przyszłego rozwoju gospodarczego Polski – zob. (Rapacki
2012; Rapacki, Próchniak 2013; Matkowski 2013; Matkowski, Próchniak, Rapacki 2013, 2014).
Rozdział 2. Oddziaływanieglobalnegokryzysuna procesykonwergencjidochodówPolski...
69
Matkowski Z., Próchniak M. (2013), Konwergencja poziomów dochodu, w: Polska. Raport o konkurencyjności 2013. Wymiar krajowy i regionalny, red. M. A. Weresa, Instytut Gospodarki
Światowej, SGH, Warszawa, s. 46–67.
Matkowski Z., Próchniak M. (2014), Realna konwergencja dochodowa w UE – pozycja i szanse
Polski, w: Polska. Raport o konkurencyjności 2014. Dekada członkostwa Polski w Unii Europejskiej, red. M. A. Weresa, Instytut Gospodarki Światowej, SGH, Warszawa, s. 45–63.
Matkowski Z., Próchniak M., Rapacki R. (2013), Nowe i stare kraje UE – konwergencja czy dywergencja?, w: Badania koniunktury – zwierciadło gospodarki, red. K. Walczyk, część II, „Prace
i Materiały IRG”, t. 91, Instytut Rozwoju Gospodarczego, SGH, Warszawa 2013, s. 63–98.
Matkowski Z., Próchniak M., Rapacki R. (2014), Scenariusze realnej konwergencji w Unii Europejskiej – kraje EŚW a UE15, w: Polska w Unii Europejskiej i globalnej gospodarce, red. M. Gory‑
nia, S. Rudolf, IX Kongres Ekonomistów Polskich, PTE, Warszawa, s. 201–222.
OECD (2014), Looking to 2060: Long-term Economic Forecast, „Economic Outlook”, nr 95.
Próchniak M. (2008), Metodologia analizy konwergencji poziomów PKB per capita, w: Polska.
Raport o konkurencyjności 2008, red. M. A. Weresa, Instytut Gospodarki Światowej, SGH,
Warszawa, s. 349–350.
Próchniak M., Witkowski B. (2013), Time Stability of the Beta Convergence among EU Countries:
Bayesian Model Averaging Perspective, „Economic Modelling”, vol. 30, s. 322–333.
Próchniak M., Witkowski B. (2014), The Legendary 2% Convergence Parameter: Flexible or Fixed?,
„Roczniki Kolegium Analiz Ekonomicznych SGH”, nr 34, s. 227–243.
Rapacki R. (2012), Oporne doganianie Unii, „Rzeczpospolita”, 20.06.2012.
Rapacki R., Próchniak M. (2009), The EU Enlargement and Economic Growth in the CEE New
Member Countries, „European Economy. Economic Papers”, nr 367.
Rapacki R., Próchniak M. (2010), Wpływ rozszerzenia Unii Europejskiej na wzrost gospodarczy
i realną konwergencję krajów Europy Środkowo-Wschodniej, „Ekonomista”, nr 4, s. 523–546.
Rapacki R., Próchniak M. (2013), Stawką przyszłość Polski, „Rzeczpospolita”, 23.01.2013.
Rapacki R., Próchniak M. (2014), Wpływ członkostwa w Unii Europejskiej na wzrost gospodarczy
i realną konwergencję krajów Europy Środkowo-Wschodniej, „Ekonomia”, nr 39, s. 87–121.
Romer D. (2000), Makroekonomia dla zaawansowanych, Wydawnictwo Naukowe PWN,
Warszawa.
Rybiński K. (2009), Mamy szansę na złotą dekadę, „Polska. The Times”, 24–25.10.
Weresa M. A. red. (2012), Polska. Raport o konkurencyjności 2012: Edukacja jako czynnik konkurencyjności, Instytut Gospodarki Światowej, SGH, Warszawa.
Weresa M. A. red. (2013), Polska. Raport o konkurencyjności 2013: Wymiar krajowy i regionalny,
Instytut Gospodarki Światowej, SGH, Warszawa.
Weresa M. A. red. (2014), Polska. Raport o konkurencyjności 2014. Dekada członkostwa Polski
w Unii Europejskiej, Instytut Gospodarki Światowej, SGH, Warszawa.
World Bank (2015), World Development Indicators Database, databank.worldbank.org
Rozdział 3
Zróżnicowanie dochodów, ubóstwo oraz inne
wybrane aspekty wykluczenia społecznego
Patrycja Graca-Gelert
Celem tego rozdziału jest ukazanie głównych tendencji kształtowania się zróżnicowania dochodów oraz skali zagrożenia ubóstwem w Polsce na tle krajów Unii
Europejskiej w latach 2007–2013. Poza tym omówiona zostanie ogólnie problematyka
wykluczenia społecznego i przedstawione inne – oprócz nierówności dochodów
i ubóstwa – aspekty tego zjawiska.
Zróżnicowanie dochodów i ubóstwo w Polsce
w latach 2007–2013
Pomiaru zróżnicowania dochodów można dokonać na wiele sposobów, tj. na przykład stosując różne mierniki dyspersji, definicje dochodu, skale ekwiwalentności1,
źródła danych, a także różne jednostki odniesienia, jak osoba czy gospodarstwo
domowe2. Różnice w wymienionych aspektach pomiaru zróżnicowania dochodów
są główną przyczyną rozbieżności wyników oszacowania nierówności dochodów.
W niniejszym opracowaniu do celów analizy i celów porównawczych zróżnicowania
dochodów został wykorzystany przede wszystkim współczynnik Giniego, będący jednym z najbardziej popularnych mierników nierówności dochodów. Miara ta pokazuje
zróżnicowanie dochodów w obrębie całego ich rozkładu i kształtuje się w przedziale
1
Ponieważ gospodarstwa domowe różnią się pod względem liczby osób i składu demograicznego,
należy przekształcić dochody gospodarstw domowych w porównywalne mierniki dobrobytu. Do tego służą
właśnie skale ekwiwalentności. Aby uzyskać tzw. dochód na jednostkę ekwiwalentną, należy podzielić
dochód gospodarstwa domowego przez ważoną liczbę osób w tym gospodarstwie. W niniejszym rozdziale
dochody na jednostkę ekwiwalentną zostały obliczone głównie na podstawie zmodyikowanej skali ekwiwalentoności OECD, w przypadku której przypisuje się następujące wagi poszczególnym osobom w gospodarstwie domowym: pierwszej dorosłej osobie – wagę 1, kolejnej osobie w wieku od 14. roku życia – 0,5,
natomiast dziecku – 0,3. W przypadku ubóstwa skrajnego i relatywnego GUS stosuje oryginalną skalę
ekwiwalentności (wagi, odpowiednio, 1, 0,7 i 0,5).
2
Różnice te są istotne, ponieważ mamy wtedy do czynienia z różnymi rozkładami dochodów, a więc
także interpretacja zróżnicowania dochodów będzie różna.
72
Patrycja Graca-Gelert
od 0 (dla doskonale równego rozkładu dochodów) do 1 (dla skrajnie nierównego
rozkładu dochodów).
Na rysunku 3.1 umieszczone zostały dane dla zróżnicowania dochodów w Polsce. Różnice w danych są wyraźnie widoczne, a wynikają one głównie z przyczyn
podanych wyżej. Niezależnie od tych różnic można jednak ogólnie stwierdzić, że
nierówności dochodów mierzone współczynnikiem Giniego w ostatnich kilku latach
wykazywały tendencję lekko spadkową, wygasającą. Podobnych wniosków dostarczają wartości innej miary zróżnicowania dochodów – S80/S20 (wskaźnik zróżnicowania kwintylowego) – przedstawione na rysunku 3.1. Wskaźnik zróżnicowania
kwintylowego jest stosowany alternatywnie przez Eurostat do szacowania nierówności dochodów, stanowiąc stosunek dochodów 20% osób o najwyższych dochodach
i dochodów 20% osób o najniższych dochodach. Mimo że analiza zróżnicowania
dochodów w niniejszym opracowaniu dotyczy okresu od 2007 r., dla porównania
ukazano tendencje nierówności dochodów od początku transformacji systemowej.
W wielu opracowaniach wskazuje się na znaczny spadek zróżnicowania dochodów
w Polsce od 2005 r.
Rysunek 3.1. Tendencje nierówności dochodówa w Polsce, lata 1989–2013
37
10
8
33
7
GINI
31
6
S80/S20 S80/S20
9
35
29
5
27
TransMONEE 2012 GINI
Eurostat GINI
a
GUS GINI
2013
2011
2012
2010
2009
2008
2007
2006
2005
2004
2003
2001
2002
2000
1999
1998
1997
1996
1995
1994
1993
1991
1992
1990
1989
25
4
3
Eurostat S80/S20
TransMONEE – dochód do dyspozycji per capita; Eurostat – dochód do dyspozycji w przeliczeniu na jednostkę ekwiwalentną (jednostka odniesienia to osoba); GUS – dochód rozporządzalny gospodarstw domowych per capita.
Źródło: Eurostat; TransMONEE (2012); GUS (2014a), tablica 5, s. 287.
73
Rozdział 3. Zróżnicowaniedochodów,ubóstwoorazinnewybraneaspektywykluczenia...
Posługując się relacjami kwintylowymi – czyli relacją przeciętnego dochodu jednej
grupy kwintylowej do przeciętnego dochodu drugiej grupy kwintylowej – przedstawionymi w tabeli 3.1 – możemy dojść do nieco innych wniosków. Począwszy od
2010 r. widoczny jest wzrost zróżnicowania dochodów gospodarstw domowych mierzony stosunkiem przeciętnego V i I kwintyla. Wartości relacji kwintylowej III/I
w tych latach wskazują na pogłębianie się nierówności dochodów między grupami
o średnich i niskich dochodach. Warto zwrócić uwagę na to, że dane w tabeli 3.1 nie
są skorygowane skalą ekwiwalentności, co może wpływać na wnioski formułowane
na podstawie analizowanych danych3.
Tabela 3.1. Przeciętny miesięczny dochóda w gospodarstwach domowych w Polsce
w podziale na grupy kwintylowe, lata 2007–2013
a
Przeciętnymiesięczny
dochóddodyspozycji
per capita,w PLN
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
Ogółem
894,53
1006,57
1071,67
1147,18
1183,66
1232,85
1254,89
I kwintyl
308,39
343,15
359,95
398,95
389,25
400,45
392,4
IIkwintyl
552,41
631,11
671,72
710,69
739,81
764,16
775,94
IIIkwintyl
749,40
853,36
911,55
964,34
1004,32
1046,51
1071,14
IVkwintyl
1004,19
1140,19
1224,31
1293,95
1342,90
1402,79
1430,24
Vkwintyl
1862,22
2068,89
2196,16
2373,77
2446,12
2556,19
2611,20
V/I
6,04
6,03
6,10
5,95
6,28
6,38
6,65
III/I
2,43
2,49
2,53
2,42
2,58
2,61
2,73
V/III
2,48
2,42
2,41
2,46
2,44
2,44
2,44
Dochód do dyspozycji per capita; w PLN dla wierszy 2–6.
Źródło: opracowanie na podstawie: GUS (2008–2014a).
Zróżnicowanie dochodów w latach 2007–2013 kształtowało się inaczej dla każdej
z grup społeczno-ekonomicznych (tabela 3.2). Dane GUS wskazują, że w analizowanym okresie rolnicy stanowili grupę o najwyższym, znacznie odbiegającym od pozostałych grup poziomie nierówności dochodów. Dodatkowo od 2010 r. obserwowano
szybkie pogłębianie się zróżnicowania dochodów w tej grupie społeczno-ekonomicznej. Nieprzerwanie od 2007 r. najniższe nierówności dochodów o relatywnie stabilnym
poziomie występowały wśród emerytów. W analizowanym okresie zróżnicowanie
dochodów na wsi kształtowało się na nieco wyższym poziomie niż w miastach, przy
czym różnica ta zwiększała się stale od 2010 r.
3
Podobny problem pojawia się przy analizie danych w tabeli 3.3.
74
Patrycja Graca-Gelert
Tabela 3.2. Zróżnicowanie dochodówa w grupach społeczno-ekonomicznych w Polsce,
lata 2007–2013
a
Grupaspołeczno-ekonomiczna
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
Pracownicy
35,2
34,0
34,3
34,7
34,6
34,3
34,1
Rolnicy
54,8
57,2
53,6
53,3
53,9
55,9
59,9
Pracującyna własnyrachunek
41,3
38,7
37,8
37,5
37,3
38,2
37,4
Emeryci
23,6
24,2
24,1
24,9
24,4
24,2
23,9
Renciści
28,9
29,4
28,7
29,1
29,2
27,9
28,0
Miasta
32,5
31,5
31,2
32,3
31,7
31,7
31,2
Wieś
34,1
34,3
33,8
33,9
33,7
34,3
35,2
Dochód rozporządzalny per capita. Zróżnicowanie dochodów mierzone współczynnikiem Giniego.
Źródło: GUS (2014a, s. 287, tablica 5).
Dużej skali zróżnicowania dochodów wśród rolników towarzyszył niski poziom
przeciętnego dochodu w tej grupie (tabela 3.3). Dodatkowo, zmienność relacji przeciętnego dochodu rolników do przeciętnego dochodu ogółem była największa wśród
wszystkich grup. W latach 2007–2013 najwyższy stosunek przeciętnego dochodu dla
danej grupy społeczno-ekonomicznej do przeciętnego dochodu ogółem obserwowano
w przypadku pracujących na własny rachunek, mimo że w ciągu analizowanego
okresu stopniowo malała wartość tej relacji. Najgorszą relatywną sytuacją dochodową w porównaniu z pozostałymi grupami charakteryzowały się gospodarstwa
domowe rencistów.
Tabela 3.3. Tendencje relacjia przeciętnego dochodu poszczególnych grup społeczno-ekonomicznych do przeciętnego dochodu ogółem w Polsce, lata 2007–2013
Grupaspołeczno-ekonomiczna
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
Pracownicy
0,99
1,01
1,01
1,01
1,02
1,01
1,01
Rolnicy
0,92
0,85
0,80
0,86
0,81
0,86
0,90
Pracującyna własnyrachunek
1,35
1,28
1,25
1,23
1,22
1,21
1,22
Emerycii renciści
0,99
0,97
0,98
0,97
0,99
1,00
1,01
Emeryci
1,05
1,03
1,04
1,02
1,04
1,05
1,07
Renciści
0,81
0,76
0,77
0,77
0,78
0,77
0,77
a
Stosunek przeciętnego (per capita) miesięcznego dochodu do dyspozycji poszczególnych grup społeczno-ekonomicznych do przeciętnego (per capita) miesięcznego dochodu do dyspozycji ogółem.
Źródło: opracowanie na podstawie: GUS (2008–2014a).
Podobnie jak w przypadku zróżnicowania dochodów, skalę ubóstwa czy zagrożenia ubóstwem można także szacować na wiele sposobów. Najczęściej stosowaną
Rozdział 3. Zróżnicowaniedochodów,ubóstwoorazinnewybraneaspektywykluczenia...
75
klasyfikacją pomiaru ubóstwa jest podział na podejście absultne i względne4. W Polsce nie została ustalona jedna urzędowa miara ubóstwa (GUS 2014a, s. 1), a ubóstwo lub zagrożenie ubóstwem w Polsce szacuje się przede wszystkim na podstawie
trzech granic ubóstwa, tj. pewnego poziomu zaspokojenia potrzeb, poniżej którego
gospodarstwa domowe uznaje się za ubogie lub zagrożone ubóstwem. GUS definiuje
granice ubóstwa inaczej niż Eurostat. Po pierwsze, granica ubóstwa ekonomicznego
jest ustalana na podstawie poziomu wydatków, a nie jak w przypadku Eurostatu
– dochodu do dyspozycji. Po drugie, GUS wyróżnia trzy podstawowe granice ubóstwa
– skrajną, ustawową i relatywną. Miary ubóstwa na podstawie pierwszych dwóch
granic ubóstwa stanowią miary ubóstwa absolutnego. Skrajna granica ubóstwa
ustalona jest na podstawie minimum egzystencji, które jest obliczane przez Instytut
Pracy i Spraw Socjalnych i stanowi kwotę wydatków, poniżej której dochodzi do
wyniszczenia biologicznego. Ustawowa granica ubóstwa stanowi kwotę, poniżej
której gospodarstwo domowe może się ubiegać o świadczenie pieniężne z pomocy
społecznej. Relatywna granica ubóstwa jest ustalona na poziomie 50% średnich
wydatków ogółu gospodarstw domowych (GUS 2014a, s. 10). Relatywna granica
ubóstwa różni się od głównej relatywnej granicy ubóstwa stosowanej przez Eurostat
w celu monitorowania skali zagrożenia ubóstwem – 60% mediany ekwiwalentnego
dochodu do dyspozycji.
Na rysunku 3.2 uwzględniono, dla porównania, wszystkie wyżej opisane miary
ubóstwa czy zagrożenia ubóstwem dla Polski w latach 2007–2013. W zależności od
przyjętej miary tendencja zagrożenia ubóstwem kształtowała się różnie w ostatnich
latach. Warto jednak zauważyć, że w 2013 r. w porównaniu z 2012 r. trzy z czterech
miar – oprócz ubóstwa relatywnego szacowanego przez GUS – wykazały mniejszy
lub większy wzrost. Należy jednak zaznaczyć, że w przypadku ubóstwa ustawowego
duża skala wzrostu wynika głównie ze zmiany wartości progów interwencji socjalnej
w październiku 2012 r. (GUS 2014a, s. 3). Dla 2013 r. wzrosły także poziomy minimum
egzystencji dla poszczególnych typów gospodarstw domowych.
4
Bardziej ogólnym podziałem pomiaru ubóstwa jest podejście obiektywne (zaspokojenie potrzeb osób,
gospodarstw domowych itp. jest oceniane zgodnie z założeniami ustalonymi niezależnie od badanych jednostek) i subiektywne (zaspokojenie potrzeb osób, gospodarstw domowych itp. jest oceniane przez badane
osoby, gospodarstwa domowe itp.). Zarówno ubóstwo obiektywne, jak i subiektywne może być mierzone
w ujęciu absolutnym lub względnym. GUS – oprócz ubóstwa obiektywnego – dokonuje także pomiaru ubóstwa subiektywnego, jego analiza została jednak pominięta w niniejszym rozdziale.
76
Patrycja Graca-Gelert
Rysunek 3.2. Ubóstwo i zagrożenie ubóstwem dla różnych granic ubóstwa w Polsce,
lata 2007–2013
18
16
14
%
12
10
8
6
4
2007
2008
Relatywna GUS
2009
2010
Minimum egzystencji
2011
Ustawowa
2012
2013
Relatywna EUROSTAT
Źródło: Eurostat, GUS (2008–2014a, b).
Skala zagrożenia ubóstwem różni się w zależności od typu i charakterystyki
gospodarstwa domowego. W tabeli 3.4 zamieszczono dane dotyczące zagrożenia
ubóstwem w zależności od przyjętej granicy ubóstwa dla poszczególnych grup społeczno-ekonomicznych. Wyraźnie widać, że w 2013 r. na zagrożenie ubóstwem były
narażone przede wszystkim gospodarstwa domowe utrzymujących się z innych
niezarobkowych źródeł, a najmniej – pracujących na własny rachunek. Relatywnie
dobra sytuacja pod tym względem występowała także wśród gospodarstw domowych
emerytów.
Ponadto z obliczeń GUS wynika, że ubóstwem zagrożone są przede wszystkim
gospodarstwa domowe z bezrobotnymi osobami odniesienia5, zwłaszcza o niskim
wykształceniu, z osobami niepełnosprawnymi czy wielodzietne gospodarstwa domowe (GUS 2013b, s. 16).
5
Osoba odniesienia wg GUS (2014a, s. 23) „to osoba, która ukończyła 16 lat i osiąga najwyższy, stały
w dłuższym okresie czasu dochód spośród wszystkich członków gospodarstwa domowego”.
Rozdział 3. Zróżnicowaniedochodów,ubóstwoorazinnewybraneaspektywykluczenia...
77
Tabela 3.4. Zagrożenie ubóstwem według grup społeczno-ekonomicznych w Polsce,
lata 2010–2013
Grupaspołecznoekonomiczna
Minimumegzystencji
Ustawowa
Relatywna
2010 2011 2012 2013 2010 2011 2012 2013 2010 2011 2012 2013
Ogółem
5,8
6,8
6,8
7,4
7,4
6,6
7,2
12,8
17,4
16,9
16,3
16,2
Pracowników
5,3
5,8
6,2
6,4
7,1
5,9
6,9
12,0
16,6
15,6
15,3
14,9
Rolników
9,0
13,2
11,1
13,4
12,3
13,6
12,2
22,8
26,5
29,3
26,4
26,7
Pracujących
na własnyrachunek
2,3
3,5
2,6
3,9
3,5
3,6
2,6
7,5
9,8
10,0
7,9
9,2
Emerytów
3,8
4,6
4,3
4,8
4,0
3,6
3,6
6,8
13,2
12,5
11,9
11,4
Rencistów
9,7
13,0
12,1
13,2
10,1
10,6
10,7
18,2
25,7
26,4
25,8
26,3
22,4
22,0
22,6
21,5
26,9
23,3
24,9
34,6
42,0
41,4
41,5
39,0
Utrzymujących
sięz innych
niezarobkowych
źródeł
Źródło: GUS (2013b, s. 18; 2014b, s. 12).
Nierówności dochodów i zagrożenie ubóstwem w Polsce
na tle krajów UE w latach 2007–2013
Zróżnicowanie dochodów w całej Unii Europejskiej (UE27 i UE28), mierzone
współczynnikiem Giniego, kształtowało się w 2013 r. na poziomie 30,5%. Oznacza
to wzrost nierówności dochodów o 0,1 p.p. w porównaniu z rokiem poprzednim.
Współczynnik Giniego w poszczególnych krajach Unii Europejskiej przyjmował wartości z przedziału o rozpiętości ponad 10 p.p. Do krajów o największym zróżnicowaniu
dochodów w 2013 r. należały Bułgaria, Łotwa i Litwa, a do państw o najniższych
rozpiętościach dochodów – Słowacja, Słowenia i Czechy. Według danych Eurostatu
Polska odnotowała spadek nierówności dochodów w 2013 r. w stosunku do roku
poprzedniego o 0,2 p.p., zbliżając się jeszcze bardziej do średniej unijnej. Ciekawe jest
spojrzenie na efektywność transferów społecznych w ograniczaniu rozpiętości dochodów. Eurostat udostępnia dane dotyczące zróżnicowania dochodów po uwzględnieniu
i bez uwzględnienia transferów społecznych – z włączeniem i bez włączenia emerytur (tabela 3.5). Bardzo ogólnie – choć jest kilka wyjątków – w krajach o najniższym
zróżnicowaniu dochodów występuje także największa skuteczność w ograniczaniu rozpiętości dochodów poprzez transfery społeczne. Istnieje natomiast mniejsza
zależność pomiędzy wysokością wyjściowego – tj. bez uwzględnienia transferów
społecznych łącznie z emeryturami – poziomu zróżnicowania dochodów a skalą nierówności po uwzględnieniu wszystkich transferów. W 2013 r. do krajów o największym
78
Patrycja Graca-Gelert
zróżnicowaniu dochodów przed uwzględnieniem transferów ogółem należały Grecja,
Niemcy i Portugalia, a o najmniejszym – Słowacja, Malta, Słowenia i Czechy. Gdyby
nie uwzględniać emerytur w transferach społecznych, to państwami o najwyższych
rozpiętościach dochodów były Irlandia (emerytury przyczyniają się w tym kraju do
znacznego ograniczenia nierówności dochodów), Litwa i Wielka Brytania, a o najniższych – Słowacja, Czechy i Słowenia. Jeśli chodzi o Polskę, to relatywna skuteczność
ograniczania nierówności dochodów poprzez transfery społeczne – w porównaniu do
pozostałych krajów UE – niezależnie czy z uwzględnieniem czy bez uwzględniania
emerytur, jest raczej niewielka.
Zróżnicowanie dochodów zwykle nie zmienia się spektakularnie z roku na rok,
a większe (trwałe) zmiany zachodzą zazwyczaj najprędzej w przeciągu kilku lat. Dlatego też przeważnie nie obserwuje się większych zmian w rankingu krajów według
rosnącej skali zróżnicowania dochodów. Największy wzrost w rankingu w porównaniu do ubiegłego roku zanotowały Bułgaria, Litwa, Luksemburg i Węgry, natomiast
spadek – Hiszpania, Wielka Brytania i Słowacja. Lepszy obraz zmian zróżnicowania
dochodów daje analiza dłuższych szeregów czasowych. Do krajów o największej
zmianie rozpiętości dochodów między 2007 a 2013 r. (powyżej 2 p.p.) należały Francja (wzrost), Luksemburg (wzrost), Cypr (wzrost), Węgry (wzrost), Dania (wzrost),
Portugalia (spadek), Niderlandy (spadek) i Wielka Brytania (spadek). Najmniejszych
zmian nierówności dochodów w tym czasie doświadczyły Bułgaria, Grecja oraz Włochy. Należy jednak także zwrócić uwagę na to, że zmiany zróżnicowania dochodów
w wielu przypadkach nie były monotoniczne (tabela 3.5). Według danych Eurostatu
w przypadku Polski w badanym okresie z roku na rok malało zróżnicowanie dochodów. W sumie zmniejszenie się współczynnika Giniego wyniosło 1,5 p.p., należy
jednak podkreślić, że spadek następował już od 2005 r. i był jednym z najbardziej
spektakularnych w krajach UE (o 4,9 p.p.).
Tabela 3.5. Zróżnicowanie dochodówa w Polsce na tle krajów Unii Europejskiej
– 2007, 2010 i 2013 b r. c
2007
Kraj/region
2010
2013
2013
WspółczynnikGiniego WspółczynnikGiniego
WspółczynnikGiniego
(%)po uwzględnieniu
(%)bezuwzględnienia
(%)bezuwzględnienia
S80/S20
transferów
transferówspołecznych transferówspołecznych
społecznych
(z wyłączeniememerytur) (łączniez emeryturami)
Słowacja
24,5
25,9
24,2
28,3
41,3
3,6
Słowenia
23,2
23,8
24,4
30,6
44,1
3,6
Czechy
25,3
24,9
24,6
28,8
44,1
3,4
Szwecja
23,4
24,1
24,9
32,9
53,4
3,7
Niderlandy
27,6
25,5
25,1
31,4
44,9
3,6
Rozdział 3. Zróżnicowaniedochodów,ubóstwoorazinnewybraneaspektywykluczenia...
79
Finlandia
26,2
25,4
25,4
33,6
46,5
3,6
Belgia
26,3
26,6
25,9
34,0
47,1
3,8
Austria
26,2
28,3
27,0
33,3
47,0
4,1
Dania
25,2
26,9
27,5
38,9
53,0
4,3
Malta
26,3
28,6
27,9
32,6
43,8
4,1
Węgry
25,6
24,1
28,0
34,8
51,9
4,2
Niemcy
30,4
29,3
29,7
36,2
56,4
4,6
Irlandia
31,3
30,7
29,9
46
53,5
4,7
Francja
26,6
29,8
30,1
35,8
50,3
4,5
WielkaBrytania
32,6
32,9
30,2
39,8
54,5
4,6
Luksemburg
27,4
27,9
30,4
38,1
49,5
4,6
UE28
.
30,5
30,5
36,1
51,2
5,0
UE27
30,6
30,5
30,5
36,0
51,3
.
Polska
32,2
31,1
30,7
33,9
47,7
4,9
Chorwacja
29
31,6
30,9
37,3
49,3
5,3
Cypr
29,8
30,1
32,4
35,5
45,1
4,9
Włochy
32,2
31,2
32,5
34,8
48,9
5,7
Estonia
33,4
31,3
32,9
36,3
48,0
5,5
Hiszpania
31,9
34,4
33,7
38,8
49,3
6,3
Rumunia
37,8
33,3
34,0
37,0
50,8
6,6
Portugalia
36,8
33,7
34,2
38,4
55,9
6,0
Grecja
34,3
32,9
34,4
37,0
61,6
6,6
Litwa
33,8
37,0
34,6
40,2
53,2
6,1
Łotwa
35,4
35,9
35,2
38,3
50,8
6,3
Bułgaria
35,3
33,2
35,4
38,1
49,1
6,6
a
b
Dochód do dyspozycji w przeliczeniu na jednostkę ekwiwalentną. W przypadku Irlandii wartości wszystkich mierników dyspersji za 2013 r. pochodzą z 2012 r. c Kraje w tabeli zostały uporządkowane według rosnącej skali zróżnicowania dochodów mierzonej współczynnikiem Giniego po uwzględnieniu transferów społecznych w 2013 r. Kropka oznacza brak danych.
Źródło: Eurostat.
W 2013 r. zagrożenie ubóstwem w Unii Europejskiej (UE28) wyniosło 16,7%,
tj. zagrożonych ubóstwem było prawie 83,5 miliona osób. W stosunku do poprzedniego
roku był to spadek, odpowiednio, o 0,2 p.p. i prawie 1,5 miliona osób. Zróżnicowanie
stóp zagrożenia ubóstwem w poszczególnych krajach Unii Europejskiej kształtowało się w przedziale niemal 15 p.p. i należy zwrócić uwagę na to, że pogłębiało
się ono od 2007 roku. Do krajów o najniższym zagrożeniu ubóstwem należały Czechy, Niderlandy i Finlandia, natomiast najwyższymi stopami zagrożenia ubóstwem
charakteryzowały się Grecja, Rumunia i Bułgaria. Ponieważ mamy do czynienia
80
Patrycja Graca-Gelert
z relatywnym ujęciem ubóstwa, niskie (wysokie) stopy zagrożenia ubóstwem są niejako pewnym odzwierciedleniem niskiej (wysokiej) skali zróżnicowania dochodów.
W 2013 r. w Polsce zagrożenie ubóstwem było dość zbliżone do poziomu unijnego,
a w stosunku do roku poprzedniego nastąpił wzrost stopy zagrożenia ubóstwem o 0,2
p.p. Mimo to Polska charakteryzowała się jedną z relatywnie najbardziej stabilnych
stóp zagrożenia ubóstwem między latami 2007 a 2013. Krajami o największej zmianie
skali zagrożenia ubóstwem (powyżej 2 p.p.) w tym okresie były Szwecja (wzrost),
Słowenia (wzrost), Grecja (wzrost), Wielka Brytania (spadek) i Rumunia (spadek).
Warto także zwrócić uwagę na generalną ujemną zależność między stopą zagrożenia ubóstwem a progiem ubóstwa (PSN, EUR; tabela 3.6). Niskie absolutne progi
ubóstwa, którym towarzyszą wysokie stopy zagrożenia ubóstwem, pokazują rzeczywisty wymiar zagrożenia ubóstwem, standard życia osób zagrożonych ubóstwem
na tle całej Unii Europejskiej. Pewien wyraźny wyjątek od obserwowanej zależności
stanowi grupa trzech krajów – Czech, Słowacji i Węgier – w przypadku których mamy
do czynienia z zarówno relatywnie niskim progiem ubóstwa, jak i stopą zagrożenia
ubóstwem.
Tabela 3.6. Zagrożenie ubóstwema w Polsce na tle krajów Unii Europejskiej
– 2007, 2010 i 2013 b r. c
2007
Kraj/region
Czechy
2010
2013
Stopazagrożenia
ubóstwem
po uwzględnieniu
transferów
społecznych
2013
Stopazagrożenia
Stopazagrożenia
ubóstwembez
ubóstwembez
Próg
uwzględnienia
uwzględnienia
ubóstwa
transferówspołecznych transferówspołecznych PSN,EUR
(z wyłączeniememerytur) (łączniez emeryturami)
9,6
9,0
8,6
16,6
36,9
13418
Niderlandy
10,2
10,3
10,4
20,8
37,2
24393
Finlandia
13,0
13,1
11,8
26,4
41,7
24 086
Dania
11,7
13,3
12,3
28,1
41,8
24 111
Słowacja
10,6
12,0
12,8
20,1
38,0
12055
Francja
13,1
13,3
13,7
24,2
44,7
24 424
Węgry
12,3
12,3
14,3
26,3
49,6
9465
Austria
12,0
14,7
14,4
25,9
44,1
26365
Słowenia
11,5
12,7
14,5
25,3
42,3
18 000
Szwecja
10,5
12,9
14,8
27,1
42,3
25864
Belgia
15,2
14,6
15,1
26,3
42,0
24 917
Cypr
15,5
15,6
15,3
24,3
36,5
22 881
Irlandia
17,2
15,2
15,7
39,3
50,4
20398
Malta
15,1
15,5
15,7
23,3
38,4
19575
Luksemburg
13,5
14,5
15,9
29,4
45,3
34355
Rozdział 3. Zróżnicowaniedochodów,ubóstwoorazinnewybraneaspektywykluczenia...
81
WielkaBrytania
18,6
17,1
15,9
30,1
45,2
20751
Niemcy
15,2
15,6
16,1
24,4
43,7
24 407
UE27
16,5
16,5
16,6
25,8
44,3
.
.
16,5
16,7
25,8
44,3
.
Polska
17,3
17,6
17,3
23,0
43,0
11 471
Estonia
19,4
15,8
18,6
25,4
39,6
10773
Portugalia
18,1
17,9
18,7
25,5
46,9
11 980
Włochy
19,8
18,2
19,1
24,6
45,2
19331
Łotwa
21,2
20,9
19,4
26,0
43,0
8339
Chorwacja
18
20,6
19,5
29,7
44,6
9 146
Hiszpania
19,7
21,4
20,4
30,0
45,5
17 940
Litwa
19,1
20,5
20,6
30,3
46,6
9 264
Bułgaria
22,0
20,7
21,0
26,7
41,8
7 629
Rumunia
24,8
21,1
22,4
27,8
48,2
4 698
Grecja
20,3
20,1
23,1
28,0
53,4
11450
UE28
a
Relatywne stopy ubóstwa dla granicy ubóstwa na poziomie 60% mediany dochodu ekwiwalentnego. b Dane w przy‑
padku Irlandii w 2013 r. odnoszą się do 2012 r. c Kraje w tabeli zostały uporządkowane według rosnącej stopy zagrożenia
ubóstwem po uwzględnieniu transferów społecznych w 2013 r. Kropka oznacza brak danych.
Źródło: Eurostat.
Istotnym wskaźnikiem charakteryzującym ubóstwo jest jego głębokość, czyli
inaczej względna luka ubóstwa, która informuje o tym, o ile procent mediana dochodów osób uznanych za ubogie jest niższa od wartości przyjętej za granicę ubóstwa,
czyli w tym przypadku 60% mediany dochodu ekwiwalentnego. Głębokość ubóstwa
na poziomie całej UE (UE28) kształtowała się w 2013 r. na poziomie 23,5%, co oznacza, że połowa osób zagrożonych ubóstwem dysponowała dochodem poniżej 76,5%
granicy ubóstwa, tj. poniżej 45,9% (76,5% × 60%) mediany dochodu ekwiwalentnego.
W 2013 r. kraje o najniższej stopie zagrożenia ubóstwem charakteryzowały się także
najniższą jego głębokością – Finlandia, Niderlandy i Czechy. Sytuacja była odwrotna
w przypadku krajów o najwyższym zagrożeniu ubóstwem – Grecja, Rumunia, Hiszpania, Bułgaria – w przypadku których względna luka ubóstwa była także wysoka.
Głębokość ubóstwa w Polsce kształtowała się nieco poniżej średniej unijnej i wzrosła
w ciągu ostatnich dwóch lat o 1,2 p.p.
Na głębokość ubóstwa wskazują także dane informujące o dystrybucji dochodów wokół wybranego progu ubóstwa – w tym przypadku progiem odniesienia jest
60% mediany dochodu ekwiwalentnego (tabela 3.7). W przypadku Polski wskaźnik
„40%/60%” na poziomie 33,5% oznacza, że 33,5% osób zagrożonych ubóstwem przy
zastosowaniu 60-procentowego progu ubóstwa było także zagrożonych zgodnie
z 40-procentowym progiem ubóstwa.
82
Patrycja Graca-Gelert
Tabela 3.7. Głębokość ubóstwa w Polsce na tle krajów Unii Europejskiej
– 2007, 2010 i 2013 a r. b
Kraj/region
2007
2010
2013
Głębokośćubóstwa
2013c
40%/60%
50%/60%
70%/60%
Finlandia
14,1
13,8
15,0
18,6
45,8
172,9
Niderlandy
17,0
16,2
16,5
24,0
50,0
179,8
Czechy
18,1
21,1
16,6
26,7
50,0
183,7
Francja
17,9
19,5
16,6
21,9
49,6
158,4
Luksemburg
18,8
18,6
17,5
22,0
52,8
161,6
Cypr
19,7
18,0
17,7
20,3
52,9
158,2
Irlandia
17,6
15,5
19,1
29,9
56,1
150,3
Malta
18,1
17,3
19,1
20,4
56,7
161,1
Belgia
17,8
18,0
19,2
25,8
55,0
160,9
WielkaBrytania
22,4
21,4
19,6
27,7
56,6
156,6
Szwecja
20,3
19,7
19,8
30,4
55,4
149,3
Niemcy
23,2
20,7
20,4
26,1
58,4
144,7
Słowenia
19,4
20,2
20,4
25,5
58,6
147,6
Austria
17,0
21,8
21,3
34,0
59,7
149,3
Estonia
20,2
23,2
21,5
36,0
58,1
143,5
Węgry
19,8
16,5
21,7
28,0
61,5
151,0
Polska
24,0
22,2
22,6
33,5
62,4
143,9
Dania
17,0
21,6
23,7
39,0
57,7
168,3
UE28
.
23,5
23,8
34,1
61,1
147,3
UE27
23,2
23,4
23,8
34,3
61,4
148,2
Słowacja
19,2
25,7
24,1
38,3
60,9
150,0
Litwa
25,7
32,6
24,8
32,5
63,6
135,4
Portugalia
24,3
22,7
27,3
42,8
67,4
136,4
Łotwa
24,8
28,9
27,5
41,8
66,5
144,8
Włochy
22,4
24,5
28,0
43,5
64,9
143,5
Chorwacja
23
27,6
28,1
42,1
69,2
133,8
Bułgaria
33,5
29,6
30,9
45,7
71,9
131,4
Hiszpania
25,9
32,3
30,9
45,6
68,1
140,2
Rumunia
34,8
30,6
32,6
48,7
72,8
135,7
Grecja
26,0
23,4
32,7
48,1
71,9
135,9
a
Dane w przypadku Irlandii w 2013 r. odnoszą się do 2012 r. b Kraje w tabeli zostały uporządkowane według rosnącej
względnej luki ubóstwa w 2013 r. c W trzech kolumnach poniżej umieszczone zostały relacje stóp relatywnego zagrożenia
ubóstwem przy 40-, 50- i 70-procentowych progach ubóstwa w stosunku do stóp relatywnego zagrożenia ubóstwem dla
progu ubóstwa wynoszącego 60% mediany ekwiwalentnego dochodu do dyspozycji (w %). Kropka oznacza brak danych.
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu.
Rozdział 3. Zróżnicowaniedochodów,ubóstwoorazinnewybraneaspektywykluczenia...
83
Innymi słowy, 66,5% populacji dysponowało ekwiwalentnym dochodem do dyspozycji między 40% a 60% mediany ekwiwalentnego dochodu do dyspozycji. Im niższy
jest np. wskaźnik „40%/60%”, tym większa koncentracja dochodów przy 60-procentowym progu ubóstwa (odwrotnie jest oczywiście przy wskaźniku „70%/60%”). W krajach, dla których wskaźnik „40%/60%” jest wysoki, głębokość ubóstwa jest większa.
Wykluczenie społeczne – wybrane aspekty
Wykluczenie społeczne (odtąd WS) stanowi bardzo złożone pojęcie, relatywnie
dokładnie i szeroko opisane w literaturze w ujęciu teoretycznym. Przełożenie pojęcia
WS na grunt empiryczny wydaje się jednak dość trudne i dotychczas niesatysfakcjonujące. Empiryczne oszacowanie WS – zwłaszcza za pomocą (zagregowanych)
mierników – rozmija się znacząco z teoretyczną koncepcją tego pojęcia. Ponadto samo
pojęcie WS jest także różnie rozumiane przez różnych badaczy, w różnych krajach
itd. Oto niektóre z licznych definicji WS.
1. Strukturalne, instytucjonalne lub intencjonalne procesy (prowadzące do) odrzucenia lub blokady (Fischer 2011, s. 17).
2. Brak dostępu lub brak korzystania jednostek z możliwości oferowanych przez
społeczeństwa i gospodarki (Fischer 2011, s. bs.).
3. Proces, poprzez który osoby lub grupy osób zostają całkowicie lub częściowo
wykluczone ze społeczeństwa, w którym żyją (Hickey, Du Toit 2007, s. 2).
4. Dynamiczny proces progresywnego i wielowymiarowego rozłamu więzów społecznych na poziomie indywidualnym i zbiorowym. WS uniemożliwia pełne
uczestnictwo w normatywnie uznanych aktywnościach danego społeczeństwa
i odbiera dostęp do informacji, zasobów, kontaktów społecznych, uznania, tożsamości oraz niszczy szacunek do samego siebie i ogranicza zdolność do osiągania
osobistych celów (Silver 2007, s. 1).
5. Kompletne WS stanowi końcową kulminację serii określonych rodzajów wykluczeń z praw podstawowych (De Haan 2000, s. 26).
6. WS jest (a) wielowymiarowe lub społeczno-ekonomiczne oraz obejmuje wspólne
i indywidualne zasoby, (b) dynamiczne lub procesowe, na ścieżce pomiędzy
pełną integracją a wielorakimi rodzajami wykluczenia, (c) relacyjne, tj. wiążące
się ze społecznym zdystansowaniem lub izolacją, odrzuceniem, upokorzeniem,
brakiem społecznych sieci wsparcia oraz odrzuceniem uczestnictwa, (d) aktywne,
tj. istnieje wyraźny podmiot wykluczający, (e) relatywne w zakresie kontekstu
(Omtzigt 2009, s. 4).
84
Patrycja Graca-Gelert
Większość źródeł podaje, że pojęcie WS zostało po raz pierwszy sformułowane
przez R. Lenoira, sekretarza stanu ds. socjalnych w rządzie J. Chiraca, w 1974 roku,
choć niektórzy dopatrują się genezy tego pojęcia np. w pracach Platona, Arystotelesa
czy Adama Smitha (np. Sen 2000; Omtzigt 2009). Lenoir w samym tytule swojego
dzieła („Les exclus: Un français sur dix” 1974) wskazywał na to, że WS w tym czasie
dotykało dziesięciu procent społeczeństwa francuskiego i definiował wykluczonych
społecznie jako „osoby psychicznie i fizycznie upośledzone, o skłonnościach samobójczych, niepełnoprawne, w podeszłym wieku, maltretowane dzieci, narkomani,
przestępcy, osoby samotnie wychowujące dzieci, gospodarstwa domowe borykające
się z wieloma złożonymi problemami, osoby z marginesu społecznego, osoby aspołeczne i inne społecznie nieprzystosowane” (Sen 2000, s. 1).
Dyskusja na temat WS zaczęła ożywiać się od lat osiemdziesiątych, odkąd pojawił
się problem nowego rodzaju ubóstwa, tj. pewnego rodzaju „marginesu społecznego”,
który nie był w stanie brać udziału w korzyściach płynących ze wzrostu gospodarczego
(Silver 2007). Pojęcie WS zostało z kolei wprowadzone do dyskursu w badaniach nad
rozwojem w 1993 r. wraz z rozpoczęciem badań na ten temat przez Międzynarodową
Organizację Pracy – ściślej, Międzynarodowy Instytut Badań nad Pracą – i Program
Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju (Fischer 2011). W kolejnych latach pojęcie WS
stało się konkurencyjne wobec popularnego w Wielkiej Brytanii pojęcia „ubóstwa”
(De Haan 2000), co znalazło także odzwierciedlenie w rozkwicie badań i debat
na temat WS.
Jak już zostało wspomniane, pojęcie WS jest różnie rozumiane. Termin WS jest
zdaniem Silver (1994) wieloznaczny, a jego różne znaczenia wynikają z tego, że pojęcie WS zostaje osadzone w różnych sprzecznych paradygmatach nauk społecznych
i ideologii politycznych. Generalnie, różna interpretacja, rozumienie, stosowanie tego
pojęcia występują pomiędzy wieloma krajami6, lecz największy rozłam interpretacyjny
o podłożu historyczno-filozoficznym jest widoczny zwłaszcza między Francją a Wielką
Brytanią. De Haan (2000) i wielu innych badaczy podkreślają, że we Francji termin
WS jest silnie związany z podkreślaniem solidarności społeczeństwa i określany jest
jako rozłam więzów społecznych, natomiast w Wielkiej Brytanii rozumienie WS jest
osadzone w liberalnym indywidualizmie. Pojęcie WS, zgodnie z tradycją francuską,
należy rozumieć jako zawodność państwa w zapewnieniu spójności społecznej. WS
w tradycji anglosaskiej odzwierciedla raczej dobrowolny wybór danej jednostki
w kształtowaniu relacji z innymi jednostkami.
6
Fischer (2011) w swojej pracy podaje wiele deinicji WS stosowanych w licznych badaniach z różnych
krajów świata, co wyraźnie obrazuje problem odmiennego postrzegania problemu WS.
Rozdział 3. Zróżnicowaniedochodów,ubóstwoorazinnewybraneaspektywykluczenia...
85
Pomimo licznych różnic definicyjnych WS można wskazać na wiele zgodnych
punktów, wypracowanych w literaturze przez badaczy.
Po pierwsze, WS jest procesem, a nie stanem odzwierciedlającym wynik tego
procesu, przy czym WS może zachodzić w każdej grupie społecznej, bez względu
na poziom dochodu.
Po drugie, zjawisko WS jest problemem wielowymiarowym, tj. można być wykluczonym społecznie w wielu wymiarach7 – często jednocześnie (De Haan 2000). Relacje
pomiędzy wymiarami są bardzo złożone, a one same często nakładają się wzajemnie.
W konsekwencji oddziaływanie poszczególnych płaszczyzn, w których zachodzi WS,
może prowadzić do nasilania lub zmniejszania się WS (Silver 2007).
Po trzecie, istnieją dwa istotne pojęcia związane z WS. Są to względność (relativity) i relacyjność (relationality). W przypadku względności chodzi o to, że WS należy
odmiennie rozumieć w zależności od danego społeczeństwa, kraju. Relacyjność
natomiast odnosi się albo do intencjonalnego charakteru wykluczenia, albo do procesu, w którym jeden rodzaj wykluczenia prowadzi do innego rodzaju wykluczenia
(Fischer 2011).
Po czwarte, WS może być aktywne lub pasywne, aczkolwiek nie do końca istnieje
zgoda między badaczami co do dopuszczania pasywnego charakteru WS (patrz
np. Sen 2000, Silver 2007). Aktywne WS oznacza, że istnieje intencjonalność wykluczania osób lub grup społecznych poprzez np. konkretne działania i podmioty, natomiast pasywne WS zachodzi poprzez procesy społeczne, w których nie ma umyślnego
działania w kierunku wykluczania osób lub grup społecznych (Sen 2000).
Po piąte, WS powinno być analizowane łącznie z procesem integracji społecznej
lub inkluzji społecznej, jako że właśnie sposoby inkluzji społecznej często prowadzą
do wykluczenia lub nasilają ten problem (Fischer 2011; Sen 2000). Ponadto osoby
lub grupy społeczne często doświadczają na raz procesów wykluczenia i inkluzji, co
należy mieć na uwadze, analizując WS (Silver 2007).
Po szóste, w praktycznie każdej publikacji koncepcyjnej na temat WS dokonuje
się porównania czy przeciwstawienia problemów WS i ubóstwa. Liczni autorzy badań
wskazują przede wszystkim bardziej na istotne różnice niż na podobieństwa i części
wspólne obu zagadnień – głównie ze względu na to, że empiryczne badania WS przeprowadzane są przede wszystkim przez pryzmat analizy ubóstwa, co niekoniecznie
stanowi najbardziej właściwe podejście badawcze. Pojęcie WS jest często stosowane
jako synonim ubóstwa lub zagrożenia ubóstwem. Tak uproszczone pojmowanie WS
jest jednak błędne, choćby dlatego, że nie uwzględnia sytuacji, w których WS występuje w wyższych grupach dochodowych, czyli ponad sferą ubóstwa. Jednym słowem
7
Podstawowe rodzaje wymiarów są następujące – społeczny, ekonomiczny i polityczny.
86
Patrycja Graca-Gelert
– ubóstwo i WS swym zakresem pokrywają się jedynie częściowo. Niemniej jednak
w znacznej części literatury WS jest albo definiowane poprzez pojęcie ubóstwa lub
na poziomie operacyjnym jest przedstawiane za pomocą mierników odzwierciedlających ubóstwo lub związanych z ubóstwem. W jednych pracach WS traktowane
jest jako jeden z aspektów ubóstwa, w innych to ubóstwo przedstawia się jako część
WS (Fischer 2011). Przeciwieństwem WS jest spójne, inkluzywne społeczeństwo,
a przeciwieństwem ubóstwa – bardziej równe społeczeństwo. Inną istotną różnicą
między WS a ubóstwem jest to, że w przypadku WS analiza jest skoncentrowana
na poziomych relacjach społecznych, czyli uwypukla się rozróżnienie między byciem
„w” i „poza”, natomiast w badaniu ubóstwa podkreśla się pionowe relacje społeczne,
czyli rozróżnienie pomiędzy byciem „na górze” i „na dole” (Silver 2007, s. 4).
Po siódme, istnieje poważny problem z przełożeniem koncepcji WS na grunt empiryczny, czyli z pomiarem, oszacowaniem tego zjawiska. Jak już zostało wspomniane,
WS jest procesem zachodzącym w wielu wymiarach. Mimo iż WS należy pojmować
raczej jako proces, który ukazuje popadanie w i pozostawanie w deprywacji, wszelkie
próby empirycznego ukazania WS prowadzą do ujmowania tego zjawiska w sposób
statyczny, jako stan a nie proces. Ponadto dotychczasowe próby pomiaru WS są o tyle
niedoskonałe w uchwyceniu WS, że nie da się za pomocą jednego syntetycznego miernika przedstawić tego problemu. Nie istnieją także – jak na przykład w przypadku
zagrożenia ubóstwem – żadne progi, czy linie WS, poniżej których mówi się o osobach
(całkowicie) wykluczonych, tak samo jak trudno sobie wyobrazić sytuację, w której
dana osoba lub grupa funkcjonuje całkowicie poza społeczeństwem (Silver 2007).
Z kolei próba stworzenia zagregowanego indeksu w celu mierzenia WS ma także
wiele wad. Po pierwsze, połączenie wskaźników z trzech różnych wymiarów – ekonomicznego, społecznego i politycznego – stanowiłoby prawdopodobnie trudność,
zwłaszcza gdyby zmieniały się w przeciwnych kierunkach. Po drugie, ustalenie wag
dla poszczególnych jednostkowych mierników musiałoby być arbitralne, a poza tym
nie odpowiadałyby rzeczywistości, jako że wagi te są różne dla różnych krajów,
tj. o różnym poziomie rozwoju. Po trzecie, na podstawie takiego zagregowanego
wskaźnika trudno byłoby sformułować jakiekolwiek implikacje dla polityków lub
władz walczących z WS (Bhalla, Lapeyre 1997).
Trudności w pomiarze WS widoczne są także w przypadku monitorowania WS
przez UE. Tutaj również widać, jak bardzo mierniki WS odbiegają od naukowych
propozycji zawartych w koncepcjach teoretycznych. Ponadto UE w strategii Europa
2020 stosuje także zagregowany wskaźnik WS, który – jak wspomniano wyżej – ma
wiele wad.
Późniejsza Unia Europejska przejęła pojęcie WS w latach dziewięćdziesiątych
i odtąd monitorowanie oraz walka z WS stały się jednym z zadań UE. Zarówno w Trak-
Rozdział 3. Zróżnicowaniedochodów,ubóstwoorazinnewybraneaspektywykluczenia...
87
tacie z Maastricht, jak i w Traktacie amsterdamskim zawarto zapisy zobowiązujące UE
do zwalczania WS (Traktat z Maastricht o Unii Europejskiej 1992, art. 1. Porozumienie
w sprawie polityki społecznej zawarte pomiędzy państwami Wspólnoty Europejskiej
z wyłączeniem Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej, s. 127; Traktat z Amsterdamu
1997, Poprawki do art. 117 i art. 118, s. 35–36). Zwięzły zapis na temat walki z WS
znalazł się także w Traktacie nicejskim (Traktat z Nicei 2001, Poprawki do art. 138,
s. 17) oraz w Traktacie lizbońskim (Traktat z Lizbony 2007, Ogólne Postanowienia,
art. 2, s. 11 i art. 5a, s. 49).
W 2000 r. UE przyjęła plan rozwoju – strategię lizbońską – której wymiar związany z WS dotyczył zdolności zapewnienia większej spójności społecznej (Komisja Europejska 2010). Bardziej szczegółowe propozycje dotyczące monitorowania
i zwalczania WS padły na szczycie Rady Europejskiej w 2001 r. w Leaken, na którym
przyjęto 18 wskaźników do monitorowania ubóstwa i WS w związku ze strategią
lizbońską opracowaną na szczycie Rady Europejskiej w 2000 r. Wskaźniki podzielono
na dwie grupy – podstawowe (10), wskazujące na najważniejsze aspekty wykluczenia społecznego w państwach UE, i uzupełniające (8). Do podstawowych wskaźników lejkenowskich należą: 1) stopa zagrożenia ubóstwem wg wieku i płci (1a),
wg aktywności zawodowej i płci (1b), wg typu gospodarstwa domowego (1c), wg
statusu własności (1d), progi ubóstwa (1e), 2) zróżnicowanie dochodów mierzone
wskaźnikiem S80/S20, 3) stopa zagrożenia trwałym ubóstwem wg płci (granica
ubóstwa na poziomie 60% mediany dochodu ekwiwalentnego), 4) względna luka
ubóstwa, 5) spójność regionalna (zróżnicowanie regionalnych stóp bezrobocia),
6) stopa bezrobocia długookresowego, 7) osoby żyjące w gospodarstwach domowych
bezrobotnych, 8) osoby wcześnie kończące edukację, które nie kształcą się ani się nie
szkolą, 9) oczekiwana długość życia w momencie narodzin, 10) własna ocena stanu
zdrowia wg poziomu dochodu. Następujące miary należą do uzupełniających wskaźników lejkenowskich: 11) zróżnicowanie dochodu wokół progu ubóstwa, 12) stopa
zagrożenia ubóstwem zakotwiczona w czasie, 13) stopa zagrożenia ubóstwem bez
uwzględniania transferów społecznych wg płci, 14) zróżnicowanie dochodów mierzone współczynnikiem Giniego, 15) stopa zagrożenia trwałym ubóstwem wg płci
(granica ubóstwa na poziomie 50% mediany dochodu ekwiwalentnego), 16) udział
liczby osób bezrobotnych długookresowo w liczbie osób bezrobotnych ogółem,
17) stopa bezrobocia bardzo długookresowego, 18) osoby z niskim wykształceniem
(Komisja Europejska/Eurostat 2003).
Z kolei w 2003 r. rozpoczęto projekt EU-SILC (European Union Statistics on Income
Living Conditions – Europejskie Badanie Dochodów i Warunków Życia), którego celem
jest gromadzenie porównywalnych danych dotyczących dochodów, ubóstwa, WS
i warunków życia w krajach UE. Badania w ramach EU-SILC rozpoczęto w 2004 r.
88
Patrycja Graca-Gelert
dla UE15 – z wyjątkiem Niemiec, Niderlandów i Wielkiej Brytanii – oraz Estonii,
Norwegii i Islandii (Eurostat).
Na szczycie Unii Europejskiej w 2010 r. przyjęto nową strategię gospodarczą
„Europa 2020” – zastępującą strategię lizbońską8 – na rzecz wzrostu, poprawy konkurencyjności UE w stosunku do innych gospodarek oraz zatrudnienia. Jednym z priorytetów tej strategii jest rozwój sprzyjający włączeniu społecznemu głównie poprzez
promowanie zatrudnienia i walkę z ubóstwem – celem jest zmniejszenie liczby ludzi
zagrożonych ubóstwem lub WS o 20 milionów do 2020 r. Ponadto jedną z siedmiu przewodnich inicjatyw strategii „Europa 2020” stanowi europejska platforma w zakresie
walki z ubóstwem i wykluczeniem społecznym, w ramach której realizowany jest cel
walki z ubóstwem i WS. Pod koniec każdego roku, począwszy od 2011, odbywają się
konwencje platformy, w ramach których kraje UE są wspierane w walce z ubóstwem
i WS, jednakże to poszczególnym państwom UE pozostawiono swobodę w doborze
odpowiednich narzędzi zwalczania ubóstwa i WS oraz mierników tychże zjawisk.
W tabeli 3.8 zawarto najważniejsze wskaźniki, za pomocą których UE monitoruje
zjawisko WS – zgodnie z ustaleniami w ramach strategii „Europa 2020” – oraz cele
dotyczące walki z WS dla poszczególnych krajów członkowskich. Kraje w tabeli zostały
uporządkowane według rosnącej wartości zagregowanego wskaźnika zagrożenia
ubóstwem lub WS, który stanowi połączenie trzech podstawowych wymiarów WS,
branych pod uwagę przez UE – stopy zagrożenia ubóstwem, pogłębionej deprywacji
materialnej oraz bardzo niskiej intensywności pracy 9 – przy czym osoby zaliczone
do więcej niż jednego z trzech wskaźników wlicza się tylko raz we wskaźniku zagregowanym. Można stwierdzić, że grupy krajów o najmniejszej i największej wartości
wskaźnika zagrożenia ubóstwem lub wykluczenia społecznego nie różnią się znacząco
od grup o najmniejszej i największej skali zagrożenia ubóstwem przedstawionych
w poprzedniej części niniejszego rozdziału. Pod tym względem i wśród wszystkich
8
Ocena strategii lizbońskiej w kwestii spójności społecznej nie była zadowalająca (Komisja Europejska 2010).
9
Deinicja stopy zagrożenia ubóstwem jest taka sama, jak zastosowana wyżej przy analizie zagrożenia
ubóstwem w UE. Deinicje dwóch pozostałych wskaźników są zaczerpnięte z: GUS (2014c, s. 44). Wskaźnik
pogłębionej deprywacji materialnej stanowi „odsetek osób w gospodarstwach domowych deklarujących
brak możliwości zaspokojenia ze względów inansowych co najmniej 4 z 9 wymienionych (...) potrzeb:
1) opłacenia tygodniowego wyjazdu wszystkich członków gospodarstwa domowego na wypoczynek raz
w roku, 2) spożywania mięsa, ryb (lub wegetariańskiego odpowiednika) co drugi dzień, 3) ogrzewania
mieszkania odpowiednio do potrzeb, 4) pokrycia niespodziewanego wydatku (w wysokości odpowiadającej miesięcznej wartości granicy ubóstwa relatywnego, przyjętej w danym kraju, w roku poprzedzającym
badanie), 5) terminowego regulowania opłat związanych z mieszkaniem, spłatą rat i kredytów, 6) posiadania telewizora kolorowego, 7) posiadania samochodu, 8) posiadania pralki, 9) posiadania telefonu (stacjonarnego lub komórkowego)”. Wskaźnik niskiej intensywności pracy w gospodarstwie domowym stanowi
„odsetek osób w wieku 0–59 lat mieszkających w gospodarstwach domowych o bardzo niskiej intensywności pracy, tzn. takich, w których osoby dorosłe w wieku (18–59 lat) w minionym roku przepracowały
mniej niż 20% ich całkowitego potencjału pracy”.
Rozdział 3. Zróżnicowaniedochodów,ubóstwoorazinnewybraneaspektywykluczenia...
89
krajów UE zwracają uwagę Węgry, które w zakresie najniższej stopy zagrożenia ubóstwem plasują się na 7. miejscu, a ze względu na relatywnie wysoką wartość wskaźnika
pogłębionej deprywacji materialnej zajmują aż 25. miejsce w rankingu krajów według
rosnącej wartości zagregowanego wskaźnika zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem
społecznym. Pozycja Polski w tym rankingu kształtuje się blisko średniej unijnej.
Pogłębiona
deprywacja
materialna(%)
Bardzoniska
intensywność
pracy(%)
Wskaźnik
zagregowany(%)
Liczbaosób
zagrożonych
ubóstwemlub
wykluczonych
społecznie
(w tys.osób)
8,6
6,6
6,9
14,6
1508
100
10,4
2,5
9,4
15,9
2650
Finlandia
150
11,8
2,5
9,0
16,0
854
Szwecja
Zmniejszenie%kobieti mężczyzn,
którzyniestanowiąsiłyroboczej
(z wyjątkiemstudentóww pełnym
wymiarzegodzin),długotrwale
bezrobotnychlubprzebywających
na długoterminowymzwolnieniu
lekarskimdopoziomuznacznie
poniżej14%do2020 r.
14,8
1,4
7,1
16,4
1 602
Zmniejszeniewskaźnikazagrożenia
ubóstwemzakotwiczonegow czasie
o jednątrzeciąw latach2007–2012
lubo 1600 tys.osób
13,7
5,1
7,9
18,1
11 229
UE/krajUE
Zmniejszenie
liczbyludności
zagrożonej
ubóstwemlub
wykluczeniem
społecznym
(w tys.osób)
Stopazagrożenia
ubóstwem
Tabela 3.8. Cele UE i poszczególnych krajów członkowskicha (Europa 2020)
– wymiar ubóstwa i wykluczenia społecznego – i ich realizacjab (2013 r.) c
Czechy
Niderlandy
Francja
Utrzymanieliczbyosóbzagrożonychubóstwemlubwykluczeniem
społecznymna poziomiez 2008 r.
(15,3%całkowitejludności)z dążeniemdojejzmniejszeniao 30 tys.
Austria
235
14,4
4,2
7,8
18,8
1572
Dania
22
(gospodarstwadomowez niską
intensywnościąpracy)
12,3
3,8
12,9
18,9
1059
Luksemburg
brakcelu
15,9
1,8
6,6
19,0
96
Słowacja
170
12,8
10,2
7,6
19,8
1 070
Niemcy
330
(bezrobotnidługookresowo)
16,1
5,4
9,9
20,3
16 212
Słowenia
40
14,5
6,7
8,0
20,4
410
Belgia
380
15,1
5,1
14,0
20,8
2 286
Estonia
Zmniejszeniestopyzagrożenia
ubóstwem(po uwzględnieniu
transferówspołecznych)do15%
(z 17,5%w 2010 r.)
18,6
7,6
8,4
23,5
313
90
Liczbaosób
zagrożonych
ubóstwemlub
wykluczonych
społecznie
(w tys.osób)
Wskaźnik
zagregowany(%)
Bardzoniska
intensywność
pracy(%)
Pogłębiona
deprywacja
materialna(%)
Stopazagrożenia
ubóstwem
UE/krajUE
Zmniejszenie
liczbyludności
zagrożonej
ubóstwemlub
wykluczeniem
społecznym
(w tys.osób)
Patrycja Graca-Gelert
Malta
6,560
15,7
9,5
9,0
24,0
99
UE
20 000
16,7
9,6
10,7
24,5
122 649
Wielka
Brytania
Istniejącewymiernecele
wyznaczonew ustawiew sprawie
ubóstwawśróddzieciz 2010 r.
15,9
8,3
13,2
24,8
15586
Polska
1 500
17,3
11,9
7,2
25,8
9 748
Hiszpania
1400–1500
20,4
6,2
15,7
27,3
12630
Portugalia
200
18,7
10,9
12,2
27,4
2 877
Cypr
27
15,3
16,1
7,9
27,8
240
Włochy
2 200
19,1
12,4
11,0
28,4
17326
Chorwacja
.
19,5
14,7
14,8
29,9
1 271
Irlandia
186do2016 r.
15,7
9,8
23,4
30,0
1378
Litwa
170
20,6
16,0
11,0
30,8
917
Węgry
450
14,3
26,8
12,6
33,5
3285
Łotwa
121
19,4
24,0
10,0
35,1
702
Grecja
450
23,1
20,3
18,2
35,7
3904
Rumunia
580
22,4
28,5
6,4
40,4
8 601
Bułgaria
260
21,0
43,0
13,0
48,0
3493
a
Cele krajów zostały ustanowione przez poszczególne państwa UE w 2011 r. b Kraje w tabeli zostały uporządkowane
według rosnącego zagregowanego wskaźnika zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym. c Dane dla Irlandii
odnoszą się do 2012 r. Kropka oznacza brak danych.
Źródło: Komisja Europejska i Eurostat.
Podsumowując: w ostatnich latach Polska poprawiła swoją pozycję na tle innych
krajów Unii Europejskiej i w ujęciu absolutnym w zakresie zróżnicowania dochodów,
zagrożenia ubóstwem i innych – przedstawionych w niniejszym rozdziale – aspektów
wykluczenia społecznego. Tendencja ta jest jednak wygasająca, tj. widoczna jest
pewna stabilizacja wymienionych zjawisk. We wszystkich analizowanych wymiarach
pozycja Polski kształtuje się na poziomie zbliżonym do średniej unijnej.
Złożona problematyka wykluczenia społecznego, którego zwięzła charakterystyka
została przedstawiona w niniejszym rozdziale, prowadzi do wniosku, że przedstawianie wykluczenia społecznego za pomocą mierników stosowanych przez UE obrazuje
jedynie niewielką część problemu. W zasadzie można mówić o pewnym oszacowaniu wykluczenia społecznego jedynie w wymiarze ekonomicznym i ukazaniu jego
statycznego charakteru.
Rozdział 3. Zróżnicowaniedochodów,ubóstwoorazinnewybraneaspektywykluczenia...
91
Bibliografia
Bhalla A., Lapeyre F. (1997), Social exclusion: Towards an analytical and operational framework,
„Development and Change”, t. 28, s. 413–433.
De Haan A. (2000), Social exclusion: Enriching the understanding of deprivation, „Studies
in Social and Political Thought”, t. 2, no. 2, s. 22–40.
Eurostat (dane).
Fischer A. M. (2011), Reconceiving social exclusion, Brooks World Poverty Institute, Working
Paper, no. 146.
GUS (2008–2014a), Budżety Gospodarstw Domowych, Warszawa.
GUS (2013b), Ubóstwo w Polsce w świetle badań GUS, Warszawa.
GUS (2014b), Ubóstwo ekonomiczne w Polsce w 2013 r. (na podstawie badań budżetów gospodarstw domowych), Informacja sygnalna, Warszawa.
GUS (2014c), Dochody i warunki życia ludności Polski (raport z badania EU-SILC 2012),
Warszawa.
Hickey S., Du Toit A. (2007), Adverse incorporation, social exclusion and chronic poverty, Chro‑
nic Poverty Research Centre, Working Paper, no. 81.
Komisja Europejska/Eurostat (2003), „Laeken” indicators – detailed calculation methodology,
DOC. E2/IPSE/2003.
Komisja Europejska (2010), Ocena Strategii Lizbońskiej. Dokument roboczy służb Komisji, SEK
(2010) 114.
Omtzigt D.‑J. (2009), Survey on social inclusion: Theory and policy, Oxford Institute for Global
Economic Development, Oxford.
Sen A. K. (2000), Social exclusion: Concept, application, and scrutiny, Ofice of Environment and
Social Development, Asian Development Bank, Social Development papers, no. 1, Manila.
Silver H. (1994), Social exclusion and social solidarity: Three paradigms, „International Labour
Review”, t. 133, no. 5–6, s. 531–578.
Silver H. (2007), The process of social exclusion: the dynamics of an evolving concept, CPRC Working Paper, no. 95.
Traktat z Maastricht (1992), „Oficial Journal of the European Communities”, C 224,
31 sierpnia.
Traktat z Amsterdamu (1997), „Oficial Journal of the European Communities”, C 340,
10 listopada.
Traktat z Nicei (2001), „Oficial Journal of the European Communities”, C 80, 10 marca.
Traktat z Lizbony (2007), „Oficial Journal of the European Union”, C 306, 17 grudnia.
TransMONEE (2012) Database, UNICEF Regional Ofice for CEE/CIS, Geneva (dane).
Rozdział 4
Wpływ globalnego kryzysu
na konkurencyjność polskiego handlu
zagranicznego oraz bilans płatniczy Polski
w latach 2007–2014
Mariusz-Jan Radło
Głównym celem tego rozdziału było zaprezentowanie zmian w polskim handlu zagranicznym (a w tym w konkurencyjności polskiego eksportu), a także zmian w bilansie płatniczym w okresie 2007–2014. W trakcie analiz szczególną uwagę zwrócono
na krótko- i średniookresowy wpływ kryzysu w gospodarce światowej po roku 2007
na handel i bilans płatniczy – aż do roku 2014.
W badaniu wykorzystano dane za okres 2007–2014. Niemniej w niektórych przypadkach – ze względu na brak dostępnych danych statystycznych – nie udało się
uwzględnić w badaniach danych dla roku 2014 lub wykorzystano dane za pierwsze
półrocze albo trzy pierwsze kwartały 2014. W badaniach wykorzystano bazy danych
NBP, GUS, OECD oraz Eurostatu.
Rozdział ten – oprócz wstępu, zakończenia i bibliografii – zawiera pięć powiązanych ze sobą logicznie części. W pierwszej z nich zaprezentowano ogólne dane
na temat kształtowania się polskiego eksportu, importu oraz bilansu płatniczego.
W części drugiej zaprezentowano szczegółową analizę struktury towarowej polskiego
eksportu i importu oraz jej zmiany w analizowanym okresie. Zbadano również zmiany
wskaźników ujawnionej przewagi względnej. Trzecia część zawiera analizę zmian
struktury eksportu i importu usług w podziale na główne ich kategorie, a także analizę
ujawnionych przewag względnych w handlu usługami. Czwarta część tego opracowania poświęcona jest prezentacji struktury geograficznej polskiego eksportu. Piąta
natomiast zawiera analizę zmian bilansu płatniczego w badanym okresie. Wszystkie
pięć części podsumowano na końcu rozdziału.
94
Mariusz-JanRadło
Wartość eksportu i importu
Jak wynika z danych zaprezentowanych w tabeli 4.1, według danych NBP nominalna wartość polskiego eksportu towarów i usług w okresie 2007–2014 wzrosła
o 58,5% ze 121,2 do 192,1 mld EUR. W tym samym czasie wartość importu towarów
i usług wzrosła jedynie o 40%, ze 132 do 184,9 mld EUR. W efekcie, o ile w ciągu pierwszych sześciu lat analizowanego okresu polska gospodarka odnotowywała ujemne
saldo w bilansie handlu towarami i usługami, o tyle w ostatnich dwóch latach tego
okresu (2013 i 2014) odnotowała ona saldo dodatnie.
Z jednej strony zmiana ta wynikała z istotnej redukcji deficytu w handlu towarami. W jej wyniku, w latach 2013 i 2014 bilans handlu towarami praktycznie się
równoważył, podczas gdy w jeszcze okresie 2007–2012 Polska odnotowywała ujemne
saldo w handlu towarami wahające się w granicach 7–22 mld EUR. Z drugiej strony
– w badanym okresie – utrzymywała się nadwyżka w handlu usługami, a jej wartość pod koniec tego okresu była wyraźnie wyższa niż na jego początku. W latach
2012–2014 sięgała ona kolejno wartości: 6,2, 8 i 7,2 mld EUR, podczas gdy w latach
2007–2009 sięgała ona około 5 mld EUR. W następstwie opisanych zmian w roku 2014
polska gospodarka odnotowała nadwyżkę w handlu towarami i usługami w wysokości
około 7,2 mld EUR. Wynikała ona z nadwyżki w handlu usługami przy jednoczesnym
zrównoważonym handlu towarami.
Analizując dane zaprezentowane w tabeli 4.1, należy również odnotować, że
udział eksportu towarów w eksporcie ogółem w całym analizowanym okresie cechowała lekka tendencja wzrostowa – o ile w 2007 r. wynosił on 80,9%, o tyle w 2014 r.
sięgał 82,1%. W tym samym okresie wartość nominalna eksportu towarów wzrosła
o 60,8% – z 98,1 do 157,7 mld EUR. Symetrycznie do tych zmian, mimo wzrostu
wartości nominalnej eksportu usług z 23,1 do 34,4 mld EUR w latach 2007–2014,
ich udział w eksporcie ogółem – w omawianym okresie – spadł z 19,1% do 17,9%.
W całym analizowanym okresie wartość importu towarów wzrosła o 38,1%, ale ich
udział w imporcie ogółem spadł z 86,6% do 85,3%. Wartość importu usług w latach
2007–2014 zwiększyła się o 40,1%, a ich udział w imporcie ogółem wzrósł z 13,4%
do 14,7%.
Warto jednocześnie odnotować, że kryzys po 2007 r. zaowocował załamaniem
handlu światowego, które istotnie odczuła również polska gospodarka. Wartość polskiego eksportu w 2009 r. spadła o prawie 21 mld EUR do 117,8 ze 138,7 mld w roku
2008. Na spadek ten złożyła się zarówno redukcja eksportu towarów – o 17,4 mld EUR
– jak i usług – o 3,6 mld EUR. O wiele większy spadek w latach 2008–2009 odnotowano po stronie importu i wynikał on głównie z redukcji importu towarów. Łącznie
Rozdział 4. Wpływglobalnegokryzysuna konkurencyjnośćpolskiegohandluzagranicznego...
95
w 2009 r. polski import spadł o 36,5 mld EUR w porównaniu do 2008 r. (spadek z 156,5
do 120 mld EUR), z czego 32,9 mld przypadło na redukcję importu towarów, natomiast
3,5 mld przypadło na redukcję importu usług.
Tabela 4.1. Polski handel zagraniczny towarami i usługami, mld EUR, 2007–2014
Wyszczególnienie
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
Handeltowarami
Eksporttowarów
98,1
112,7
95,3
117,9
132,3
140,8
148,9
157,7
%eksportuogółem
80,9
81,2
80,9
81,5
81,8
81,5
81,5
82,1
114,2
135,5
102,6
128,3
144,7
148,0
148,2
157,7
86,6
86,6
85,5
84,6
85,7
85,1
85,2
85,3
–16,1
–22,8
–7,3
–10,4
–12,4
–7,2
0,7
Importtowarów
%importuogółem
Bilanshandludobrami
–0,03
Handelusługami
Eksportusług
23,1
26,0
22,5
26,7
29,3
32,0
33,8
34,4
%eksportuogółem
19,1
18,8
19,1
18,5
18,2
18,5
18,5
17,9
Importusług
17,7
20,9
17,4
23,4
24,2
25,8
25,8
27,2
%importuogółem
13,4
13,4
14,5
15,4
14,3
14,9
14,8
14,7
5,4
5,1
5,1
3,3
5,1
6,2
8,0
7,2
Eksportogółem
121,2
138,7
117,8
144,6
161,6
172,8
182,7
192,1
Importogółem
131,9
156,4
120,0
151,7
168,9
173,8
174,0
184,9
Bilanshandluogółem
–10,7
–17,7
–2,2
–7,1
–7,3
–1,0
8,7
7,2
Bilanshandluusługami
Handelogółem
Uwagi: Wartości eksportu i importu dóbr oraz usług według danych ze statystyuk bilansu płatniczego. Dane za 2014 r.
na podstawie wstępnych danych miesięcznych.
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych NBP.
Należy odnotować, że istotnym czynnikiem, który zniwelował wpływ załamania
w handlu światowym w 2009 r. na polską gospodarkę były zmiany kursów walutowych. Jak wynika z danych zaprezentowanych na rysunku 4.1, o ile eksport dóbr
i usług ogółem z Polski spadł z 138,7 mld EUR do 117,8 mld EUR, o tyle wartość eksportu
w PLN w tym samym okresie wzrosła z 487,8 mld do 509,9 mld. Różnice te wynikały z istotnego wzrostu kursu EUR w stosunku do PLN – ze średniego poziomu
3,52 w 2008 r. do poziomu 4,33 w 2009 r. Warto przy tym odnotować, że w kolejnym
roku średni kurs EUR spadł do poziomu 3,99 PLN, by wzrosnąć w 2011 r. do 4,12.
W kolejnych trzech latach 2012–2014 utrzymywał się on natomiast na poziomie
zbliżonym do 4.2.
Mariusz-JanRadło
96
Rysunek 4.1. Kształtowanie się kursu PLN i jego wpływ na wartość polskiego eksportu,
2007–2014
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych NBP.
Tabela 4.2. Wartość eksportu towarów i usług w relacji do PKB w krajach UE, % PKB,
2007–2013
Kraj
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
Zmianap.p. 2007–2013
Austria
58,9
59,3
50,1
54,4
57,3
57,2
57,4
–1,5
Belgia
82,5
84,4
73,7
79,8
85,0
86,1
85,9
3,4
Bułgaria
59,5
58,2
47,5
57,4
66,5
66,7
70,2
10,7
Chorwacja
42,3
42,1
36,6
39,7
42,3
43,7
43,3
1,0
Cypr
48,2
45,8
40,8
42,0
43,5
43,5
45,0
–3,2
Czechy
68,2
64,4
59,0
66,6
72,9
78,0
78,6
10,4
Dania
52,2
54,7
47,6
50,4
53,7
54,8
54,9
2,7
Estonia
67,1
71,0
63,8
77,5
87,3
90,2
87,7
20,6
Finlandia
45,8
46,8
37,3
40,4
41,0
40,6
40,1
–5,7
Francja
26,9
26,9
23,4
25,5
26,9
27,4
27,2
0,3
Grecja
23,8
24,1
19,3
22,2
25,1
27,3
29,1
5,3
Hiszpania
26,9
26,5
23,9
27,4
30,8
32,7
34,1
7,2
Irlandia
80,4
83,3
90,2
99,8
102,7
107,8
b.d.
b.d.
Litwa
53,8
59,6
54,2
67,7
77,2
83,9
86,9
33,1
175,9
181,8
162,0
170,8
178,3
177,3
175,7
–0,2
42,5
43,1
43,9
53,6
58,8
61,6
59,7
17,2
Luksemburg
Łotwa
Malta
92,2
91,8
81,8
90,6
97,1
102,1
93,7
1,5
Niderlandy
74,2
76,3
68,6
78,7
83,9
88,0
88,3
14,1
Niemcy
47,2
48,2
42,5
47,6
50,6
51,8
50,7
3,5
Polska
40,8
39,9
39,4
42,2
45,1
46,7
47,8
7,0
Portugalia
32,2
32,4
28,0
31,3
35,7
38,7
40,7
8,5
Rozdział 4. Wpływglobalnegokryzysuna konkurencyjnośćpolskiegohandluzagranicznego...
Kraj
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
97
Zmianap.p. 2007–2013
Rumunia
29,3
30,4
30,6
35,4
40,0
40,6
42,2
12,9
Słowacja
86,9
83,5
70,6
80,4
89,5
96,6
97,6
10,7
Słowenia
69,5
67,9
59,4
66,8
73,0
76,1
78,1
8,6
Szwecja
51,9
53,5
48,0
49,5
49,9
48,5
45,8
–6,1
Węgry
81,3
81,7
77,6
85,1
91,6
94,7
96,2
14,9
Włochy
28,9
28,5
23,7
26,6
28,8
30,2
30,4
1,5
Wielka
Brytania
26,6
29,4
28,4
30,1
32,1
31,8
31,4
4,8
UE28
40,0
41,2
36,9
40,9
43,8
44,9
44,9
4,9
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu (baza: nama_exi_c).
Jak wynika z danych zaprezentowanych w tabeli 4.2, wartość polskiego eksportu w relacji do PKB w latach 2007–2013 wzrosła o 7 p.p. z 40,8% do 47,8%. W tym
samym okresie wartość tego wskaźnika wzrosła w skali całej UE28 o 4,9 p.p. z 40% do
44,9%. Warto przy tym odnotować, że najwyższe przyrosty wartości tego wskaźnika
odnotowały kraje Europy Środkowej i Wschodniej, które wstąpiły do UE w latach
2004 i 2007. Szybkie przyrosty eksportu tych krajów wiązały się z integrowaniem ich
gospodarek z pozostałymi gospodarkami UE, a w tym z włączaniem ich w europejskie
łańcuchy produkcji i wymiany handlowej. Warto też odnotować, że wśród dużych
gospodarek europejskich najwyższą wartość tego wskaźnika – 50,7% w 2013 r. – miały
proeksportowo zorientowane Niemcy. W pozostałych dużych gospodarkach wartość
tego wskaźnika wahała się około 30%.
Handel towarami
Wpływ kryzysu na handel zagraniczny warto rozpocząć od analizy handlu
dobrami pośrednimi i finalnymi, w tym konsumpcyjnymi i kapitałowymi. Analiza
zmian bilansu handlowego towarami w podziale na dobra pośrednie, kapitałowe oraz
konsumpcyjne – zaprezentowanego w tabeli 4.3 – wskazuje, że największy deficyt
w handlu towarami Polska odnotowuje w przypadku dóbr pośrednich. W latach
2007–2014 deficyt w handlu tymi dobrami wahał się w granicach 15,7–23,5 mld EUR.
Deficyt w polskim handlu dobrami kapitałowymi w latach 2007–2014 spadł z 10 do
2,8 mld EUR, natomiast nadwyżka w handlu dobrami konsumpcyjnymi utrzymywała
się w całym okresie i wzrosła z 11,3 do 21,3 mld EUR. Ponadto, jak wynika z danych
zaprezentowanych w tabeli 4.4, w 2014 r. 50,4% wartości eksportu towarów stanowił eksport dóbr pośrednich i był on niższy w porównaniu do 2007 r. o 4 p.p., a jego
Mariusz-JanRadło
98
wartość nominalna w tym okresie wzrosła o 27,6 mld EUR. Import tych dóbr w 2014 r.
stanowił natomiast 61,4% wartości importu towarów ogółem i była to wartość zbliżona
do tej, jaką odnotowano na początku analizowanego okresu. Import dóbr pośrednich
w analizowanym okresie wzrósł proporcjonalnie do importu towarów ogółem z 72,5
do 100,2 mld EUR w 2014 r. Eksport dóbr kapitałowych w 2014 r. odpowiadał za kolejne
14,5% eksportu towarów i jego udział w porównaniu do 2007 r. wzrósł o 3 p.p. – przy
nominalnym wzroście o 12,2 mld EUR. Udział importu tych dóbr w imporcie towarów
ogółem w badanym okresie spadł z 18,5% do 16,4%, a w wartościach nominalnych
wzrósł z 21,7 do 26,7 mld EUR. Natomiast eksport dóbr konsumpcyjnych w 2014 r.
sięgał 35,1% wartości eksportu towarów i był o 0,9 p.p. wyższy niż w 2007 r. – a w wartościach nominalnych wzrósł on o 22,9 mld EUR. Jednocześnie import towarów
konsumpcyjnych zwiększył swój udział w imporcie towarów ogółem z 20 do 22,3%,
a w wartościach nominalnych wzrósł o 12,9 mld EUR.
Tabela 4.3. Zmiany wartości polskiego eksportu i importu dóbr pośrednich,
kapitałowych i konsumpcyjnych, mld EUR, 2007–2014
Lata
Pośrednie
Import Eksport
Kapitałowe
Bilans
Import Eksport
Konsumpcyjne
Bilans
Import Eksport
Bilans
2007
72,5
55,3
–17,2
21,7
11,7
–10,0
23,5
34,8
11,3
2008
84,1
60,6
–23,5
24,8
14,7
–10,1
29,1
40,2
11,1
2009
61,4
45,7
–15,7
18,5
12,7
–5,8
24,7
39,1
14,4
2010
80,1
59,9
–20,2
22,2
15,0
–7,2
29,1
45,3
16,2
2011
93,3
70,3
–23,0
23,9
17,4
–6,6
30,3
47,7
17,4
2012
95,0
74,7
–20,3
24,6
19,4
–5,2
30,9
50,0
19,1
2013
93,9
78,0
–15,9
25,8
22,3
–3,5
32,8
53,8
21,0
2014
100,2
82,9
–17,3
26,7
23,9
–2,8
36,4
57,7
21,3
Zmiana2008–2009
–22,7
–14,9
–6,3
–2,0
4,3
–4,5
–1,1
2009(2008 = 100)
73,0
75,4
2,4
74,6
86,3
84,7
97,2
12,5
Zmiana2007–2014
27,7
27,6
–0,1
5,0
12,2
12,9
22,9
10,0
2014(2007 = 100)
138,3
149,8
123,1
203,9
154,8
166,0
7,2
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu (baza: ext_st_28msbec).
Powyższe dane oznaczają, że polski handel zagraniczny zdominowany był przez
międzynarodowe powiązania wewnątrz globalnych łańcuchów wartości i Polska jest
zarówno dostawcą, jak i odbiorcą dóbr pośrednich. Międzynarodowe powiązania
polskiej gospodarki wewnątrz europejskich i globalnych łańcuchów wartości były
silniejsze, gdy kierowały się wstecz tych łańcuchów, a nie do przodu i duża część
polskiego importu miała charakter zaopatrzeniowy na potrzeby procesów produk-
Rozdział 4. Wpływglobalnegokryzysuna konkurencyjnośćpolskiegohandluzagranicznego...
99
cyjnych. Powiązania do przodu łańcuchów wartości były słabsze niż te wstecz, gdy
analizuje się handel samymi dobrami pośrednimi. Jednak w latach 2007–2014 Polska
umocniła swoją pozycję na końcu łańcuchów produkcyjnych jako eksporter i dostawca
dóbr dla odbiorców finalnych – w tym dóbr konsumpcyjnych i kapitałowych.
Tabela 4.4. Zmiany wartości polskiego eksportu i importu dóbr pośrednich,
kapitałowych i konsumpcyjnych, % importu lub eksportu towarów,
2007–2014
Lata
Pośrednie
Import
Eksport
Kapitałowe
Import
Konsumpcyjne
Eksport
Import
Eksport
2007
61,6
54,3
18,5
11,5
20,0
34,1
2008
60,9
52,4
17,9
12,7
21,1
34,8
2009
58,7
46,9
17,7
13,0
23,6
40,1
2010
61,0
49,9
16,9
12,5
22,1
37,6
2011
63,2
51,9
16,2
12,8
20,5
35,3
2012
63,2
51,8
16,3
13,5
20,5
34,7
2013
61,6
50,6
16,9
14,5
21,5
34,9
2014
61,4
50,4
16,4
14,5
22,3
35,1
Zmiana2008–2009
–2,2
–5,5
–0,2
0,3
2,5
5,3
Zmiana2007–2013
–0,2
–4,0
–2,1
3,0
2,3
0,9
Uwagi: W szacunkach udziałów różnych typów dóbr w handlu pominięto wartości dóbr niezaliczonych do żadnej z powyższych kategorii. Wartość takich dóbr nie przekraczała jednak zwykle 1–2%.
Źródło: jak pod tab. 4.3.
Należy też odnotować, że w okresie kryzysu po 2007 r. handel dobrami pośrednimi, kapitałowymi i finalnymi okazał się w różnym stopniu wrażliwy na zmiany
koniunktury globalnej. Eksport dóbr pośrednich okazał się znacznie bardziej wrażliwy na zmiany globalnej koniunktury niż eksport dóbr kapitałowych i konsumpcyjnych. Przy czym najmniej wrażliwy na te zmiany był eksport dóbr konsumpcyjnych.
W 2009 r. wartość eksportu dóbr pośrednich stanowiła 75,4% wartości eksportu tych
dóbr z roku poprzedniego, podczas gdy wartość eksportu dóbr kapitałowych – 86,3%,
natomiast wartość eksportu dóbr konsumpcyjnych – 97,2%. Zaobserwowana większa wrażliwość handlu dobrami pośrednimi na kryzys po 2007 r. nie jest zjawiskiem
zaskakującym. Jest ona następstwem tego, że przedsiębiorstwa w okresie kryzysu
gospodarczego i tuż po nim są bardziej skłonne do ograniczenia poziomu zapasów
i zamówień surowców oraz podzespołów w celu ograniczenia kosztów i produkcji. Częściej też decydują się na koncentrację swojej działalności w ramach spółki
macierzystej w celu odbudowy jej pozycji i ochrony istnienia (Drauz 2013). Jednak
w okresach ożywienia gospodarczego handel dobrami pośrednimi zwykle cechuje się
Mariusz-JanRadło
100
szybszymi przyrostami niż handel dobrami finalnymi (Sturgeon, Memedovic 2011).
Wynika to z rosnącego zapotrzebowania na dobra pozwalające odbudować produkcję, a także z tego, że recesja skutkuje wzrostem awersji do inwestowania w kapitał
stały, co spowodować może skłonność do większego outsourcingu. Dodatkowym
czynnikiem powodującym wzrost fragmentacji produkcji po kryzysach jest fakt, że
firmy dążą do ograniczania kosztów i zwiększania elastyczności działania w celu
ograniczenia ich podatności na skutki kolejnych kryzysów. Należy jednak odnotować,
że w całym okresie 2007–2014 wyższe względne przyrosty eksportu odnotowano
w przypadku eksportu dóbr finalnych, w tym kapitałowych i konsumpcyjnych, niż
w przypadku dóbr pośrednich.
Należy też odnotować, że w handlu dobrami pośrednimi, kapitałowymi i konsumpcyjnymi w latach 2007–2014 zmiany wskaźników RCA – ujawnionych przewag
względnych – wskazują, że Polska cechowała się wysokimi przewagami konkurencyjnymi w handlu dobrami konsumpcyjnymi. Systematycznie poprawiała się też
pozycja Polski w handlu dobrami kapitałowymi. Pogorszenie wartości wskaźników
RCA nastąpiło natomiast w przypadku handlu dobrami pośrednimi (tabela 4.5).
Tabela 4.5. Ujawnione przewagi względne (RCA) w polskim handlu dobrami pośrednimi,
kapitałowymi i konsumpcyjnymi, 2007–2014
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
Pośrednie
–0,13
–0,15
–0,23
–0,20
–0,20
–0,20
–0,20
–0,20
Kapitałowe
–0,47
–0,34
–0,30
–0,30
–0,24
–0,19
–0,15
–0,12
0,54
0,50
0,53
0,53
0,54
0,53
0,48
0,45
Dobra
Konsumpcyjne
Źródło: jak pod tab. 4.1.
W analizowanym okresie istotnie zmieniała się także struktura towarowa polskiego handlu towarami. Jak wynika z danych zaprezentowanych w tabeli 4.6, w latach
2007–2013 we wszystkich grupach towarowych za wyjątkiem towarów niesklasyfikowanych odnotowywano wyższe przyrosty eksportu niż importu. Największe względne
przyrosty wartości importu w omawianym okresie odnotowano w przypadku olejów,
tłuszczów i wosków (o 76,8%), żywności i zwierząt żywych (o 76%) oraz paliw mineralnych, smarów i materiałów pokrewnych (o 46%). Najmniej wzrósł natomiast import
maszyn, urządzeń i sprzętu transportowego (o 19,5%) oraz towarów przemysłowych
sklasyfikowanych według surowca (o 3,7%). Natomiast import towarów niesklasyfikowanych spadł. Po stronie eksportu najwyższe względne przyrosty eksportu odnotowano natomiast w przypadku napojów i wyrobów tytoniowych (o 137,4%), olejów
zwierzęcych i roślinnych oraz tłuszczów i wosków (o 133,9%). Z kolei najwolniej
rósł eksport towarów przemysłowych sklasyfikowanych według surowca (o 29,4%),
Rozdział 4. Wpływglobalnegokryzysuna konkurencyjnośćpolskiegohandluzagranicznego...
101
maszyn urządzeń i sprzętu transportowego (o 36,4%) oraz różnych wyrobów przemysłowych (o 49,5%). Spadł jednocześnie eksport towarów niesklasyfikowanych.
Towarami, które okazały się najbardziej wrażliwe na wpływ załamania w handlu
światowym w 2009 r., były:
• po stronie importu: towary niesklasyfikowane, paliwa mineralne, smary i materiały pokrewne, surowce niejadalne bez paliw, oleje zwierzęce i roślinne, tłuszcze
i woski oraz towary przemysłowe sklasyfikowane według surowca,
• po stronie eksportu: paliwa mineralne, smary i materiały pokrewne, surowce
niejadalne bez paliw, towary przemysłowe sklasyfikowane według surowca oraz
towary niesklasyfikowane.
Względnie odporne na wpływ załamania w handlu światowym w 2009 r. były
natomiast:
• po stronie importu: napoje i wyroby tytoniowe, żywność i zwierzęta żywe, różne
wyroby przemysłowe oraz chemikalia i produkty pokrewne,
• po stronie eksportu: napoje i wyroby tytoniowe, żywność i zwierzęta żywe,
maszyny, urządzenia i sprzęt transportowy, różne wyroby przemysłowe.
Powyższe różnice w odporności różnych grup towarowych na załamanie handlu
światowego w okresie kryzysu w gospodarce światowej zgodne były z ogólną prawidłowością, że w okresach kryzysów popyt na trwałe dobra konsumpcyjne i dobra
pośrednie spada szybciej niż na dobra zaspokajające konsumpcję bieżącą.
Tabela 4.6. Zmiany wartości polskiego eksportu i importu towarów w latach 2007–2013
i 2008–2009
Import
Grupatowarowa
2013
(2007 = 100)
Eksport
2009
(2008 = 100)
2013
(2007 = 100)
2009
(2008 = 100)
Żywnośći zwierzętażywe
176,0
86,4
194,0
89,6
Napojei wyrobytytoniowe
139,9
87,2
237,4
124,8
Surowceniejadalnebezpaliw
139,4
62,6
159,0
66,0
Paliwamineralne,smaryi materiały
pokrewne
146,6
59,0
183,4
57,7
Olejezwierzęcei roślinne,tłuszczei woski
176,8
65,0
233,9
78,8
Chemikaliai produktypokrewne
139,7
76,6
186,2
79,2
Towaryprzemysłowesklasyfikowane
wedługsurowca
103,7
65,9
129,4
71,0
Maszyny,urządzeniai sprzęttransportowy
119,5
71,3
136,4
83,1
Różnewyrobyprzemysłowe
134,1
83,4
149,5
82,6
83,6
38,7
32,9
78,4
Niesklasyfikowane
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych OECD.
Mariusz-JanRadło
102
Tabela 4.7. Struktura polskiego handlu towarami i ujawnione przewagi względne (RCA),
2007–2013
Towary
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
5,55
6,87
6,52
6,50
6,94
7,35
Import
Żywnośći zwierzętażywe
5,23
Napojei wyrobytytoniowe
0,57
0,51
0,63
0,63
0,59
0,63
0,64
Surowceniejadalnebezpaliw
2,95
3,00
2,69
2,99
3,43
3,42
3,28
Paliwamineralne,smaryi materiałypokrewne
9,94
11,34
9,57
10,89
12,79
13,65
11,63
Olejezwierzęcei roślinne,tłuszczei woski
0,33
0,40
0,37
0,36
0,49
0,50
0,47
Chemikaliai produktypokrewne
12,78
12,75
13,97
14,20
14,15
13,84
14,25
Towaryprzemysłowesklasyfikowanewedług
surowca
20,77
18,35
17,30
17,62
18,10
17,17
17,20
Maszyny,urządzeniai sprzęttransportowy
35,26
34,93
35,65
34,49
31,72
31,97
33,65
8,42
8,83
10,54
10,10
9,73
8,90
9,01
3,75
4,34
2,41
2,21
2,48
2,98
2,51
Różnewyrobyprzemysłowe
Niesklasyfikowane
Eksport
Żywnośći zwierzętażywe
8,30
8,27
9,31
9,16
9,24
10,32
10,96
Napojei wyrobytytoniowe
0,83
0,91
1,43
1,32
1,26
1,35
1,34
Surowceniejadalnebezpaliw
2,25
2,16
1,79
2,26
2,30
2,30
2,43
Paliwamineralne,smaryi materiałypokrewne
3,76
4,25
3,08
4,15
4,90
5,00
4,70
Olejezwierzęcei roślinne,tłuszczei woski
0,20
0,21
0,21
0,21
0,20
0,23
0,32
Chemikaliai produktypokrewne
7,24
7,75
7,72
8,55
8,94
9,10
9,17
22,79
21,37
19,08
20,07
21,24
21,03
20,08
Towaryprzemysłowesklasyfikowanewedług
surowca
Maszyny,urządzeniai sprzęttransportowy
40,83
41,16
43,01
41,63
39,21
37,78
37,91
Różnewyrobyprzemysłowe
12,58
12,24
12,72
12,58
12,53
12,43
12,81
1,22
1,69
1,66
0,07
0,17
0,45
0,27
Niesklasyfikowane
RCA
Żywnośći zwierzętażywe
0,46
0,40
0,30
0,34
0,35
0,40
0,40
Napojei wyrobytytoniowe
0,37
0,58
0,81
0,75
0,76
0,76
0,74
Surowceniejadalnebezpaliw
–0,27
–0,33
–0,40
–0,28
–0,40
–0,39
–0,30
Paliwamineralne,smaryi materiałypokrewne
–0,97
–0,98
–1,13
–0,96
–0,96
–1,00
–0,91
Olejezwierzęcei roślinne,tłuszczei woski
–0,50
–0,64
–0,58
–0,56
–0,88
–0,78
–0,38
Chemikaliai produktypokrewne
–0,57
–0,50
–0,59
–0,51
–0,46
–0,42
–0,44
Towaryprzemysłowesklasyfikowanewedług
surowca
0,09
0,15
0,10
0,13
0,16
0,20
0,15
Maszyny,urządzeniai sprzęttransportowy
0,15
0,16
0,19
0,19
0,21
0,17
0,12
Różnewyrobyprzemysłowe
Niesklasyfikowane
Źródło: jak pod tab. 4.6.
0,40
0,33
0,19
0,22
0,25
0,33
0,35
–1,12
–0,95
–0,37
–3,49
–2,71
–1,88
–2,22
Rozdział 4. Wpływglobalnegokryzysuna konkurencyjnośćpolskiegohandluzagranicznego...
103
Oprócz analizy zmian w handlu światowym w okresie kryzysu, a także w całym
okresie po 2007 r. istotne znaczenie ma również zbadanie – zaprezentowanej
w tabeli 4.7 – struktury handlu towarami, a także ujawnionych przewag względnych
w tym handlu. Z analizy tabeli wynika, że w 2013 r. najwyższy udział w imporcie
miały maszyny, urządzenia i sprzęt transportowy (33,65%), towary przemysłowe
sklasyfikowane według surowca (17,2%), chemikalia i produkty pokrewne (14,25%),
paliwa mineralne, smary i materiały pokrewne (11,63%) oraz różne wyroby przemysłowe (9,01%). Łącznie odpowiadały one za 85,74% wartości importu towarów.
W porównaniu do 2007 r. ich udział obniżył się o 1,43 p.p. Z kolei najwyższy udział
w 2013 r. w eksporcie towarów miały: maszyny, urządzenia i sprzęt transportowy
(37,91%), towary przemysłowe sklasyfikowane według surowca (20,08%), różne
wyroby przemysłowe (12,81%), żywność i zwierzęta żywe (10,96%) oraz chemikalia
i produkty pokrewne (9,17%). Łącznie odpowiadały one za 90,93% wartości eksportu
towarów ogółem, a ich udział w eksporcie w porównaniu do 2007 r. spadł o 0,81 p.p.
Należy jednocześnie odnotować, że dodatnie wartości wskaźnika ujawnionej
przewagi względnej odnotowywano w całym badanym okresie w odniesieniu do
pięciu grup towarów: napoje i wyroby tytoniowe (0,37 w 2007 r. i 0,74 w 2013 r.),
żywność i zwierzęta żywe (0,46 w 2007 r. i 0,40 w 2013 r.), różne wyroby przemysłowe
(0,40 w 2007 r. i 0,35 w 2013 r.), towary przemysłowe sklasyfikowane według surowca
(0,09 w 2007 r. i 0,15 w 2013 r.) oraz maszyny, urządzenia i sprzęt transportowy (0,15
w 2007 r. i 0,12 w 2013 r.). W tym samym okresie najniższe wartości wskaźników
RCA odnotowywano w takich grupach towarowych, jak: niesklasyfikowane (–1,12
w 2007 r. i –2,22 w 2013 r.), paliwa mineralne, smary i materiały pokrewne (–0,97
w 2007 r. i –0,91 w 2013 r.), chemikalia i produkty pokrewne (–0,57 w 2007 r. i –0,44
w 2013 r.), oleje zwierzęce i roślinne, tłuszcze i woski (–0,5 w 2007 r. i –0,38 w 2013 r.)
oraz surowce niejadalne bez paliw (–0,27 w 2007 r. i –0,3 w 2013 r.).
Ostatnim wskaźnikiem opisującym strukturę i konkurencyjność polskiego eksportu w badanym okresie jest udział dóbr wysokiej techniki w eksporcie ogółem. Dane
dotyczące tego zagadnienia zaprezentowano w tabeli 4.8. Z analizy tej tabeli wynika,
że w latach 2007–2013 udział dóbr wysokiej techniki w polskim eksporcie wzrósł
z 3% do 6,7%. Co ciekawe, udział ten w 2013 r. był wyższy niż w wielu gospodarkach
tzw. starej UE – w tym Grecji, Portugalii, Hiszpanii, Włoszech a także Finlandii1 oraz
wyższy niż w niektórych krajach, które weszły do UE w 2004 r. i później, a w tym:
Bułgarii, Słowenii, Rumunii i Litwie. Był on jednak wciąż niższy niż średni udział
1
W latach 2007–2013 udział dóbr wysokiej techniki w eksporcie Finlandii zmalał z 17,5% do 6,2%. Spadek ten wynikał m.in. z faktu, że eksport ten w Finlandii był zdominowany przez koncern Nokia. Problemy
Nokii po 2007 r. i błędy w stosowanej strategii rozwoju spowodowały znaczne ograniczenie jej pozycji rynkowej i przejęcie przez Microsoft.
104
Mariusz-JanRadło
dóbr wysokiej techniki w eksporcie całej UE28, w której – w badanym okresie – był
on stabilny i wahał się w granicach 15,3–17,1%.
Tabela 4.8. Udział dóbr wysokiej techniki w eksporcie krajów UE, 2007–2013, w %
Kraj
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
Grecja
4,4
5,0
5,5
4,6
4,1
3,2
2,6
Portugalia
6,8
6,3
3,7
3,0
3,1
3,4
3,4
Bułgaria
3,5
3,6
4,6
4,1
3,7
3,8
4,0
Hiszpania
4,2
4,2
4,8
4,8
4,8
5,0
5,5
Słowenia
4,6
5,2
5,5
5,3
5,3
5,2
5,5
Rumunia
3,5
5,4
8,2
9,8
8,8
6,3
5,6
Litwa
7,3
6,5
5,8
6,0
5,6
5,8
5,8
Finlandia
17,5
17,3
13,9
10,0
8,0
7,3
6,2
Włochy
6,0
5,9
6,8
6,5
6,4
6,4
6,6
Polska
3,0
4,3
5,7
6,0
5,1
6,0
6,7
Chorwacja
6,5
6,7
7,6
7,0
5,8
7,2
6,9
Łotwa
4,6
4,6
5,3
4,8
6,7
6,4
8,0
Belgia
6,6
6,8
8,8
8,4
7,7
8,6
8,7
Dania
11,7
10,7
12,3
9,3
9,3
9,4
9,3
Słowacja
5,0
5,2
5,9
6,6
6,6
8,2
9,5
Szwecja
13,3
13,2
14,6
14,5
13,8
12,8
13,0
Niemcy
13,0
12,4
14,0
14,0
13,5
14,2
14,2
Austria
11,1
10,8
11,7
11,8
11,2
12,8
14,2
Estonia
7,8
7,5
6,9
10,4
14,8
14,1
14,8
Czechy
14,1
14,1
15,2
16,1
16,4
16,1
15,0
UE28
16,1
15,4
17,1
16,1
15,4
15,7
15,3
WielkaBrytania
16,8
15,4
19,0
17,6
16,4
17,4
15,4
Węgry
21,3
20,2
22,2
21,8
20,9
17,3
16,1
Niderlandy
18,3
16,2
18,4
18,6
17,2
18,8
17,7
Cypr
14,6
19,1
20,1
19,3
14,8
11,7
18,1
Irlandia
25,7
24,3
22,1
18,9
20,3
20,7
19,8
Francja
16,7
17,6
19,7
20,4
18,7
20,0
20,3
Luksemburg
32,9
35,6
41,9
29,4
25,8
27,1
22,2
Malta
42,8
38,3
35,2
32,9
30,1
29,6
28,6
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu (baza: htec_si_exp4).
Rozdział 4. Wpływglobalnegokryzysuna konkurencyjnośćpolskiegohandluzagranicznego...
105
Handel usługami
W 2014 r. usługi odpowiadały za 17,9% wartości polskiego eksportu i 14,7% wartości polskiego importu. W całym jednak okresie 2007–2014 Polska odnotowywała
nadwyżkę w handlu usługami i o ile w latach 2007–2012 przyczyniała się ona do
zmniejszenia deficytu w handlu zagranicznym, o tyle w latach 2013 i 2014 usługi praktycznie w całości odpowiadały za pojawienie się nadwyżki w bilansie handlu zagranicznego. Szczegółowe dane dotyczące handlu usługami zaprezentowano w tabeli 4.9.
Tabela 4.9. Struktura polskiego handlu usługami i ujawnione przewagi względne (RCA),
mld EUR, 2007–2014 a
Okres
Transport
mld EUR
%
Podróże
zagraniczne
mld EUR
%
Uszlachetnianie
mld EUR
Naprawy
Pozostałeusługi
%
mld EUR
%
mld EUR
4,6
0,9
4,1
6,6
%
Eksport
2007
6,8
29,5
7,7
33,4
1,1
28,5
2008
7,5
28,9
8,0
30,8
0,9
3,6
0,8
3,2
8,7
33,6
2009
6,3
28,2
6,4
28,7
1,1
4,7
0,5
2,3
8,1
36,1
2010
6,7
25,1
7,2
27,0
1,3
5,0
0,5
2,0
10,9
40,9
2011
8,0
27,1
7,6
26,1
1,6
5,4
0,6
2,2
11,5
39,2
2012
8,8
27,3
8,5
26,6
1,9
5,8
0,5
1,4
12,4
38,7
2013
9,4
27,9
8,5
25,2
2,5
7,4
0,8
2,3
12,6
37,2
2014
7,4
28,9
6,1
23,6
2,0
7,6
0,5
2,1
9,7
37,8
2007
4,2
23,5
5,7
31,9
0,5
0,0
0,2
7,8
44,0
Import
0,1
2008
4,9
23,5
6,7
31,9
0,1
0,4
0,0
0,2
9,2
44,0
2009
3,8
22,0
5,3
30,2
0,1
0,3
0,0
0,3
8,2
47,2
2010
4,7
20,2
6,5
27,8
0,1
0,4
0,2
0,7
11,9
50,9
2011
5,0
20,7
6,1
25,1
0,1
0,6
0,2
0,7
12,8
52,9
2012
5,6
21,6
6,8
26,5
0,1
0,4
0,2
0,7
13,1
50,8
2013
5,4
20,9
6,5
25,3
0,2
0,7
0,6
2,3
13,1
50,7
2014
4,1
19,9
5,9
29,1
0,2
0,8
0,6
2,7
9,7
47,5
2007
Bilans
RCA
Bilans
RCA
Bilans
RCA
Bilans
RCA
Bilans
RCA
2,64
0,25
2,05
0,07
0,98
2,34
0,91
3,20
–1,20
–0,41
2008
2,59
0,22
1,33
–0,02
0,86
2,31
0,79
2,69
–0,47
–0,25
2009
2,50
0,27
1,18
–0,03
1,01
2,73
0,48
2,14
–0,12
–0,25
2010
1,98
0,23
0,72
–0,02
1,24
2,49
0,37
1,07
–0,98
–0,21
Mariusz-JanRadło
106
Okres
Transport
mld EUR
a
%
Podróże
zagraniczne
mld EUR
%
Uszlachetnianie
mld EUR
%
Naprawy
mld EUR
%
Pozostałeusługi
mld EUR
%
2011
2,95
0,28
1,59
0,05
1,45
2,27
0,47
1,17
–1,28
–0,29
2012
3,19
0,25
1,69
0,02
1,76
2,67
0,28
0,71
–0,70
–0,26
2013
4,04
0,31
1,98
0,01
2,32
2,33
0,19
0,01
–0,50
–0,29
2014
3,37
0,37
0,13
–0,21
1,80
2,30
–0,02
–0,27
0,04
–0,23
dane dla roku 2014 za trzy pierwsze kwartały.
Źródło: jak pod tab. 4.1.
Z analizy tabeli 4.9 wynika, że w latach 2007–2014 najwyższy przyrost udziału
w eksporcie usług z Polski odnotowały pozostałe usługi (w tym m.in. usługi biznesowe, IT itp.) – z 28,5% w 2007 do 37,8% w roku 2014. Wartość eksportu tych usług
w 2013 r. wynosiła 12,6 mld EUR, zaś w pierwszych trzech kwartałach 2014 r. sięgnęła 9,7 mld EUR. W handlu tego rodzaju usługami w przeciwieństwie do innych
rodzajów usług w całym badanym okresie Polska odnotowywała deficyt. Niemniej
jego wielkość była relatywnie nieduża. Na drugim miejscu pod względem wartości
eksportu w 2013 r. znalazły się usługi transportowe. Sięgał on w 2013 r. 9,4 mld EUR,
a w trzech pierwszych kwartałach 2014 r. 7,4 mld EUR. W całym badanym okresie
Polska odnotowywała dużą nadwyżkę w handlu usługami transportowymi. W 2013 r.
sięgnęła ona nieco ponad 4 mld EUR, zaś w trzech pierwszych kwartałach 2014 r.
wyniosła ona 3,37 mld EUR. Na trzeciej pozycji pod względem udziału w polskim
eksporcie usług w 2013 r. znalazły się podróże zagraniczne (25,2%). Wartość eksportu
w ich wypadku w 2013 r. wyniosła 8,5 mld EUR, zaś w trzech pierwszych kwartałach
2014 r. 6,1 mld EUR. W całym badanym okresie Polska odnotowywała nadwyżkę
w handlu tymi usługami – w 2013 r. sięgnęła ona 1,98 mld EUR. Usługi związane
z uszlachetnieniem odpowiadały za 7,4% wartości polskiego eksportu usług w 2013 r.,
co odpowiadało 2,5 mld EUR w 2013 r. W całym badanym okresie wartość importu
tego typu usług była bardzo nieduża i prawie w całości eksport tych usług zwiększał
nadwyżkę w handlu usługami. Najmniejszy udział w polskim eksporcie usług miały
naprawy. W latach 2007–2012 ich udział w eksporcie usług malał, by ustabilizować
się na poziomie nieco ponad 2% w latach 2013 i 2014. Jednocześnie w tych ostatnich
dwóch latach istotnie wzrósł import tego typu usług.
Analizy zmian wartości wskaźników ujawnionej przewagi względnej w handlu
usługami wskazują, że najwyższe przewagi odnotowano w przypadku uszlachetniania
(2,34 w 2007 r. i 2,3 w 2014 r.), transporcie (0,25 w 2007 r. i 0,37 w 2014 r.). W przypadku napraw w całym okresie z wyjątkiem 2014 r. odnotowywano dodatnie, choć
malejące, wartości tego wskaźnika. Natomiast w 2014 r. odnotowano wartość ujemną.
Rozdział 4. Wpływglobalnegokryzysuna konkurencyjnośćpolskiegohandluzagranicznego...
107
W przypadku podróży zagranicznych wartość RCA wahała się w granicach od –0,21
do 0,07. Natomiast w odniesieniu do usług pozostałych RCA w całym okresie było
ujemne i w 2007 r. sięgało –0,41, podczas gdy w 2014 r. –0,23.
Kierunki eksportu i importu
Główne kierunki polskiego handlu zagranicznego od wielu lat pozostają podobne.
Szczegółowe dane dotyczące tego zagadnienia zaprezentowano w tabeli 4.10.
Wśród 25 największych rynków eksportowych dla Polski tylko cztery nie należą
do Europejskiego Obszaru Gospodarczego i są to: Rosja, USA, Chiny i Kanada. Pozostałe to kraje europejskie należące do UE lub powiązane z nią umową o Europejskim
Obszarze Gospodarczym. Dziesięć głównych rynków eksportowych o najwyższym
udziale w Polskim eksporcie w pierwszej połowie 2014 r. stanowiły takie kraje, jak:
Niemcy (25,6%), Wielka Brytania (6,3%), Czechy (6,0%), Francja (5,7%), Rosja (4,5%),
Włochy (4,7%), Niderlandy (4,0%), Szwecja (2,9%), Słowacja (2,4%) i Węgry (2,6%).
Ich łączny udział w polskim eksporcie stanowił 64,7% eksportu ogółem.
Wśród 25 rynków o najwyższym udziale w imporcie do Polski również dominowały kraje Europejskiego Obszaru Gospodarczego. Niemniej znacznie liczniej niż
w przypadku rynków eksportowych reprezentowane były gospodarki spoza tego
obszaru, a w tym: Rosja, Chiny, USA, Korea Płd., Japonia, Turcja i Indie. Wśród 10
rynków o najwyższym udziale w imporcie do Polski w pierwszej połowie 2014 r. były
kolejno: Niemcy (21,4%), Rosja (11,7%), Chiny (9,8%), Włochy (5,2%), Niderlandy
(3,7%), Francja (3,9%), Czechy (3,4%), Wielka Brytania (2,6%), Belgia (2,5%) i USA
(2,5%). Ich łączny udział w imporcie do Polski stanowił 66,7%.
Tabela 4.10. Struktura geograficzna polskiego handlu zagranicznego, % eksportu
i importu, 2012–2014 a
Import
Kraj
2012
Eksport
2013
2014
Kraj
Niemcy
20,9
22,9
21,4
Niemcy
Rosja
14,6
12,6
11,7
WielkaBrytania
2012
2013
2014
24,9
24,9
25,6
6,8
6,5
6,3
Chiny
9,0
8,0
9,8
Czechy
6,2
6,1
6,0
Włochy
5,0
5,0
5,2
Francja
5,8
5,6
5,7
Niderlandy
3,8
4,5
3,7
Rosja
5,5
5,4
4,5
Francja
3,9
3,9
3,9
Włochy
4,9
4,3
4,7
Czechy
3,6
3,8
3,4
Niderlandy
4,4
3,9
4,0
WielkaBrytania
2,4
2,6
2,6
Szwecja
2,6
2,7
2,9
Mariusz-JanRadło
108
Import
Kraj
2012
2013
2014
2,2
2,6
2,5
Belgia
a
Eksport
Kraj
Słowacja
2012
2013
2014
2,5
2,6
2,4
USA
2,6
2,4
2,5
Węgry
2,4
2,5
2,6
Słowacja
2,1
2,3
1,8
Hiszpania
2,0
2,2
2,5
Szwecja
1,9
2,1
1,8
USA
2,0
2,2
2,1
Hiszpania
1,9
2,1
2,0
Belgia
2,1
2,2
2,3
Austria
1,7
2,0
1,8
Norwegia
1,7
2,1
2,1
Korea Płd.
2,3
1,9
2,0
Austria
1,9
1,8
1,7
Norwegia
1,5
1,8
1,3
Dania
1,7
1,6
1,6
Węgry
1,6
1,7
1,6
Turcja
1,7
1,5
1,4
Dania
1,1
1,2
1,3
Rumunia
1,5
1,5
1,5
Japonia
1,5
1,1
1,4
Litwa
1,5
1,5
1,3
Turcja
1,1
1,1
1,3
Chiny
1,0
1,1
1,0
Finlandia
0,9
0,8
1,0
Szwajcaria
0,9
0,9
0,8
Rumunia
0,6
0,7
0,8
Łotwa
0,7
0,8
0,9
Szwajcaria
0,8
0,7
0,8
Finlandia
0,7
0,8
0,9
Litwa
0,5
0,7
0,6
Estonia
0,6
0,5
0,6
Indie
0,6
0,7
0,8
Kanada
0,5
0,5
0,7
Dane za pierwsze półrocze 2014.
Źródło: jak pod tab. 4.6.
Bilans płatniczy
Główne składowe bilansu płatniczego obejmują rachunek obrotów bieżących
(a w tym obroty towarami i usługami, dochody pierwotne i wtórne), kapitałowy, finansowy, a także salda błędów i opuszczeń. Jak wskazywał Misala (2011), przez pierwsze
dwie dekady transformacji gospodarczej w Polsce bilans płatniczy kształtował się
w sposób typowy dla gospodarki doganiającej. Oznaczało to, że deficyt w rachunku
obrotów bieżących równoważony był napływem kapitału zagranicznego, a także
transakcjami dokonywanymi głównie przez bank centralny, które miały na celu
równoważenie bilansu płatniczego. W latach 2007–2014 istotnymi czynnikami, które
wpłynęły na zmiany elementów składowych polskiego bilansu płatniczego, były
m.in. następstwa kryzysu w gospodarce światowej po 2007 r., rosnący napływ do
Polski środków z funduszy UE, zmiany strukturalne zachodzące w samej gospodarce,
a w tym szybszy wzrost eksportu towarów niż ich importu odnotowywany w ostatnich
latach, a także rosnące okresowo potrzeby pożyczkowe sektora rządowego.
Rozdział 4. Wpływglobalnegokryzysuna konkurencyjnośćpolskiegohandluzagranicznego...
109
Jak wynika z danych zaprezentowanych na rysunku 4.2, w okresie tuż przed
załamaniem handlu światowego i na początku kryzysu w gospodarce światowej,
jaki nastąpił po 2007 r. Polska odnotowała pogorszenie bilansu rachunku bieżącego,
które wynikało głównie z pogłębienia się deficytu w handlu towarami. Początek roku
2009, który przyniósł załamanie w handlu światowym i spadek polskiego eksportu
denominowanego w EUR paradoksalnie doprowadził do poprawy polskiego bilansu
handlowego. Wynikało to głównie z szybszego spadku importu od eksportu, a w tym
w szczególności ze spadku importu dóbr pośrednich – w handlu którymi Polska odnotowywała największy deficyt. Później jednak nastąpiło ożywienie handlu zagranicznego, które spowodowało powrót deficytu w rachunku bieżącym do poziomu sprzed
załamania handlu. Na początku 2012 r. opisane trendy odwróciły się i w kolejnych
latach Polska odnotowywała systematyczną poprawę bilansu płatniczego. Poprawa
ta wynikała głównie z ciągłej poprawy salda obrotów towarowych, która następowała
w wyniku szybkiego wzrostu polskiego eksportu. Rosła również nadwyżka w saldzie
obrotów usługami. Czynnikiem, który negatywnie wpływał na bilans rachunku
bieżącego w całym analizowanym okresie, było ujemne saldo dochodów. Wynikało
ono głównie z wysokich dochodów uzyskiwanych przez bezpośrednich inwestorów
zagranicznych i inwestorów portfelowych. Pozytywnie na bilans dochodów wpływały
transfery środków przekazanych do kraju przez migrantów, ale nie były one w stanie
zrównoważyć bilansu dochodów.
Rysunek 4.2. Rachunek bieżący i kapitałowy w ujęciu kwartalnym, 2007–2014
Źródło: jak pod rys. 4.1.
110
Mariusz-JanRadło
Kolejną składową bilansu płatniczego jest rachunek kapitałowy, którego istotną
częścią składową są transfery kapitałowe o charakterze bezzwrotnym przeznaczone
na finansowanie środków trwałych, umorzenia długu oraz nabywanie i zbywanie
aktywów niefinansowych oraz nieprodukowanych, a także rozliczenia wpływów
i wypłat z tytułu transferów kapitałowych, praw własności itp. Ta pozycja polskiego
bilansu płatniczego zdeterminowana jest głównie przez napływy środków z funduszy
UE. Polska w całym analizowanym okresie odnotowywała nadwyżkę w rachunku
kapitałowym i nadwyżka ta rosła, co wynikało z rosnących transferów środków
pomocowych przeznaczanych w dużym stopniu na inwestycje. W efekcie łączny bilans
rachunku bieżącego i kapitałowego w latach 2013 i 2014 był dodatni.
W latach 2007–2014, jak wynika z danych zaprezentowanych w tabeli 4.11, nastąpiły istotne zmiany w kształtowaniu się poszczególnych komponentów rachunku
finansowego. W całym analizowanym okresie odnotowywano wysokie napływy
bezpośrednich inwestycji zagranicznych (BIZ) z wyjątkiem 2013 r., kiedy saldo napływów tych inwestycji było zbliżone do zera. Relatywnie niską wartość napływu tych
inwestycji do Polski odnotowano także w roku 2012. W pozostałych latach napływy
BIZ były stosunkowo wysokie – w tym nawet w krytycznym dla rozwoju kryzysu
globalnego roku 2009. Saldo napływu inwestycji portfelowych do Polski w latach
2007 i 2008 było ujemne. Od roku 2009 odnotowano istotny wzrost wartości tych
inwestycji, które były lokowane głównie w obligacje skarbu państwa. Napływ tego
typu inwestycji istotnie spadł w latach 2013 i 2014. Napływ pozostałych inwestycji
związany był ze zwiększeniem zobowiązań zagranicznych przedsiębiorstw z tytułu
kredytów oraz zwiększenia zobowiązań zagranicznych NBP (NBP 2014a). Wartość
tego napływu była bardzo wysoka w latach 2007 i 2008, a potem istotnie spadła – osiągając ujemną wartość w 2012 r. i niewysokie dodatnie wartości w latach 2013 i 2014.
W omawianym okresie istotnie wzrosły również polskie BIZ. Ich wartość była
najniższa w latach 2012 i 2013 (odpowiednio 0,45 i –2,77 mld EUR). Polskie inwestycje
portfelowe za granicą ulegały dużym wahaniom. Najwyższe wartości osiągnęły one
w latach 2007 i 2014 (4,60 i 5,15 mld EUR); w pozostałych latach ich wartości były
znacznie niższe i dwukrotnie ich wartość była ujemna. Podobnym wahaniom podlegały także pozostałe inwestycje. Saldo wynikające z rozliczeń transakcji związanych
z pochodnymi instrumentami finansowymi pomiędzy rezydentami a nierezydentami
w latach 2007–2011 było dodatnie choć niewysokie. Niewielkie ujemne wartości
tego salda zaczęto odnotowywać po roku 2011. Wahaniom podlegały też oficjalne
aktywa rezerwowe. Istotną zmianą, która wynikła w dużym stopniu z następstw
kryzysu po 2007 r., był wzrost zadłużenia brutto polskiej gospodarki, które wzrosło
ze 134,3 mld EUR na początku 2007 r. do 292,5 mld EUR pod koniec trzeciego kwartału 2014 roku. W ramach tego wzrostu najbardziej negatywnym zjawiskiem wydaje
Rozdział 4. Wpływglobalnegokryzysuna konkurencyjnośćpolskiegohandluzagranicznego...
111
się być wzrost zadłużenia zagranicznego sektora rządowego w omawianym okresie
– z 53,5 mld EUR do 119,3 mld (rysunek 4.3).
Tabela 4.11. Rachunek finansowy, mld EUR, 2007–2014
Wyszczególnienie
Rachunekfinansowy
Pasywa
2008
2009
2010
2011
–18,24
–28,40
–14,09
–23,07
40,41
23,90
27,35
44,88
2014a
2012
2013
–19,93
–9,36
–5,40
–4,99
30,02
18,46
4,75
16,57
Inwestycjebezpośrednie
18,25
9,72
10,11
13,36
13,27
5,63
0,07
10,24
Inwestycjeportfelowe
–0,02
–3,66
11,30
21,89
11,73
15,64
1,73
5,51
Pozostałeinwestycje
22,18
17,84
5,94
9,63
5,01
–2,81
2,95
0,82
11,34
–2,82
1,55
9,49
5,28
2,50
–0,84
12,74
Inwestycjebezpośrednie
5,41
2,96
4,37
6,59
3,17
0,45
–2,77
4,24
Inwestycjeportfelowe
4,60
–1,70
1,04
0,62
–0,61
0,34
1,65
5,15
Pozostałeinwestycje
1,32
–4,08
–3,86
2,28
2,72
1,72
0,28
3,34
Pochodneinstrumenty
finansowe
1,46
0,74
1,30
0,82
0,12
–2,13
–0,57
–0,21
Oficjalneaktywarezerwowe
9,38
–2,43
10,41
11,50
4,70
8,73
0,75
–0,95
Aktywa
a
2007
Dane za 3 kwartały 2014.
Źródło: jak pod tab. 4.1.
Rysunek 4.3. Zadłużenie zagraniczne brutto Polski, 2007–2014
350
300
Miliardy euro
250
200
150
100
50
7
–2
00
8
3k
w
–2
00
8
1k
w
–2
00
9
3k
w
–2
00
9
1k
w
–2
01
0
3k
w
–2
01
0
1k
w
–2
01
1
3k
w
–2
01
1k
1
w
–2
01
2
3k
w
–2
01
2
1k
w
–2
01
3
3k
w
–2
01
3
1k
w
–2
01
4
3k
w
–2
01
4
1k
w
–2
00
3k
w
1k
w
–2
00
7
0
Inwestycjebezpośrednie:instrumentydłużne
Pozostałesektory
MIFzwyłączenimNBP
NarodowyBankPolski
Sektorrządowy
Uwagi: Dane za 3 kwartały 2014.
Źródło: jak pod rys. 4.1.
Mariusz-JanRadło
112
Podsumowanie i wnioski
Podsumowując powyższe analizy, należy wskazać, że w latach 2007–2014 nastąpiły istotne zmiany w strukturze i wielkości polskiego handlu zagranicznego, a także
w bilansie płatniczym. Wśród głównych pozytywnych zjawisk należy wymienić
szybki przyrost eksportu, a w tym w szczególności eksportu towarów, który pozwolił
w ostatnich latach w większym stopniu zrównoważyć bilans w rachunku bieżącym.
Pozytywnie trzeba ocenić także systematyczny wzrost wartości polskich inwestycji
bezpośrednich lokowanych za granicą, a także napływ inwestycji bezpośrednich
do Polski, które miały i wciąż mają istotne pozytywne znaczenie dla zwiększania
polskiego eksportu. Nie można jednak pominąć tendencji negatywnych, które odnotowano w omawianym okresie. Wśród tych tendencji należy wymienić wzrost zadłużenia zagranicznego sektora rządowego, które w dłuższym okresie może utrudniać
osiąganie równowagi bilansu płatniczego i prowadzenie efektywnej polityki makroekonomicznej.
Bibliografia
Drauz R. (2013), Re-insourcing as a manufacturing-strategic option during a crisis – Cases
from the automobile industry, Journal of Business Research, vol. 67, Issue 3, March 2014,
s. 346–353.
Misala J. (2011), Bilans płatniczy, oicjalne aktywa rezerwowe i zadłużenie zagraniczne, w: Polska. Raport o konkurencyjności 2011. Konkurencyjność sektora przetwórstwa przemysłowego,
red. M. A. Weresa, Instytut Gospodarki Światowej, SGH, Warszawa, s. 132–150.
NBP (2014a), Bilans Płatniczy Rzeczypospolitej Polskiej za III kwartał 2013 r., Warszawa.
NBP (2014b), Bilans Płatniczy Rzeczypospolitej Polskiej za IV kwartał 2013 r., Warszawa.
Sturgeon T. J., Memedovic O. (2011), Mapping Global Value Chains: Intermediate Goods Trade
and Structural Change in the World Economy, Development Policy and Strategic Research
Branch Working Paper 05/2010, UNIDO, Vienna.
Rozdział 5
Zmiany atrakcyjności Polski dla zagranicznych
inwestorów w kontekście globalnego kryzysu
Tomasz M. Napiórkowski
Celem tego rozdziału jest przeanalizowanie ostatniego kryzysu ekonomicznego
z perspektywy bezpośrednich inwestycji zagranicznych (BIZ). W badaniu poszukuje
się odpowiedzi na następujące pytanie badawcze: Jaki jest wpływ ostatniego kry
zysu ekonomicznego na atrakcyjność Polski jako ośrodka lokalizacji bezpośrednich
inwestycji zagranicznych?
Ponieważ szeregi czasowe dla danych dotyczących BIZ i ich determinantów
są zbyt krótkie, by umożliwić przeprowadzenie zapowiedzianego badania tylko dla
Polski, podjęto decyzję o wykorzystaniu w badaniu danych panelowych dla Czech,
Węgier, Polski i Słowacji (tj. krajów środkowoeuropejskich, EŚ). Wybór gospodarek
został podyktowany zarówno ich lokalizacją, jak i ich rozwojem ekonomicznym oraz
członkostwem w OECD (Czechy od 21 grudnia 1995 r., Węgry od maja 1996 r., Polska
od 22 listopada 1996 r. i Słowacja od 14 grudnia 2000 r.).
Można przeformułować postawione pytanie badawcze w następujący sposób: Jaki
jest wpływ ostatniego kryzysu ekonomicznego na atrakcyjność krajów środkowoeu
ropejskich jako ośrodka lokalizacji bezpośrednich inwestycji zagranicznych? W celu
odpowiedzi na to pytanie, badanie przedstawione w tym rozdziale zostało ukierunko
wane na przetestowanie następującej hipotezy: kryzys ekonomiczny, który rozpoczął
się w 2008 r. miał pozytywny wpływ na atrakcyjność krajów środkowoeuropejskich
jako ośrodków lokalizacji bezpośrednich inwestycji zagranicznych.
Okres badania rozpoczyna rok 1996, który (jak wspomniano wcześniej) jest
czasem, kiedy trzy z analizowanych gospodarek zostały członkami OECD. Powo
dem wyboru członkostwa w OECD jako punktu początkowego badania jest fakt, że
członkostwo w OECD utwierdza zagranicznych inwestorów w przekonaniu o poli
tycznej i ekonomicznej stabilności badanych gospodarek oraz zapewnia ich o równym
traktowaniu (National Treatment Rule)1. Rokiem zamykającym badany okres jest rok
1
Zjawisko podobne to tego widzianego podczas przyłączenia krajów do Unii Europejskiej (zob. Bevan,
Estrin 2000; Buch, Kokta, Piazolo 2001; Carstensen, Toubal 2003; Xun, Awokuse 2005; Blonigen, Piger
2011).
114
Tomasz M. Napiórkowski
2013, który jest ostatnim rokiem dostępnych danych statystycznych w momencie
przygotowywania tego rozdziału.
Wszystkie dane na temat BIZ zostały pozyskane z bazy UNCTAD (2014a), co
pozwoliło na ucieczkę od problemu związanego z różnicami w metodach zbierania
oraz raportowania danych dotyczących BIZ (zob. UNCTAD 2014b). Dane dotyczące
pozostałych zmiennych pochodzą z bazy Banku Światowego World Development
Indicators (World Bank 2014).
Struktura badania jest następująca: w pierwszych dwóch częściach przeprowa
dzono analizę dynamiki przepływów oraz zasobów BIZ w latach 1996–2013, następnie
dokonano analizy ekonometrycznej, której celem było przetestowanie przedstawionej
hipotezy, tj. dostarczenie odpowiedzi na postawione pytanie badawcze.
Napływ bezpośrednich inwestycji zagranicznych
do Polski i innych krajów środkowoeuropejskich
w latach 1996–2013
Celem tej części rozdziału jest przedstawienie analizy porównawczej badanych
gospodarek pod względem napływających i wypływających BIZ w wartościach nomi
nalnych oraz w relacji do danych dla Unii Europejskiej (UE) i świata, co pozwoli
na pokazanie zmian w zainteresowaniu inwestorów zagranicznych badanym regio
nem jako celem inwestycji.
Wykres przedstawiający napływy BIZ do EŚ (rysunek 5.1) ma kształt paraboli
z największą wartością napływów BIZ w 2007 r. (41 972,66 mln USD), a najmniejszą
w 2013 r. (2634,73 mln USD). Nasuwa to wniosek, ze napływy BIZ do EŚ są niższe
w 2013 r. niż w 1996 r. (9959,76 mln USD), co jednak na nie odnosi się do roku 2012,
gdzie wartość badanych BIZ jest równa 30 851,95 mln USD2.
Analizując napływy BIZ do EŚ jako procent napływów do EU (rysunek 5.2), można
zauważyć generalnie pozytywny trend pomiędzy latami 1996 (7,71%) a 2012 (14,28%
– maksymalna wartość opisywanego szeregu) oraz w 2013 r. najniższą wartość bada
nego szeregu – tylko 1,07%. Wartość napływów BIZ do EŚ jako procent globalnych
napływów BIZ osiągnęła maksimum w 2004 r. (3,54%), tj. w momencie, gdy poprzed
nio opisywany szereg osiągnął swoje drugie maksimum, a minimum (0,18%) też w tym
samym roku, co poprzedni szereg, tj. 2013. Oba szeregi mają podobną dynamikę do
roku 2004, po którym pierwszy staje się bardziej dynamiczny.
2
Należy tu zaznaczyć, że opisany spadek wartości napływu BIZ może zostać przypisany tzw. kapita
łowi w tranzycie, który będzie poddany dyskusji w dalszej części rozdziału.
115
Rozdział 5. ZmianyatrakcyjnościPolskidlazagranicznychinwestoróww kontekście...
Rysunek 5.1. Napływ BIZ do EŚ w latach 1996–2013 (mln USD, ceny bieżące)
45 000
ce
40 000
mln USD, ceny bie
35 000
30 000
25 000
EŚ
20 000
15 000
10 000
5 000
0
1996 1998 2000 2002 2004 2006 2008 2010 2012
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z UNCTAD, dostęp 12.09.2014.
ProcentwartościnapływówBIZwUE
inaświecie
Rysunek 5.2. Napływ BIZ do EŚ w latach 1996–2013 (jako procent napływu BIZ
do UE i świata)
14%
12%
10%
8%
6%
4%
2%
0%
1996
1998
2000
2002
EŚ/UE
2004
2006
2008
2010
2012
EŚ/świat
Źródło: jak pod rys. 5.1.
Przed przystąpieniem do analizy relatywnych wartości dotyczących poszczegól
nych badanych gospodarek, warto odnotować pewne obserwacje.
• Grupę EŚ można podzielić na dwie podgrupy, tj. te gospodarki, gdzie wartość
napływów BIZ w 1996 r. jest niższa niż w 2013 r. (Czechy: 1428,44 i 4990,44 mln
USD oraz Słowacja: 369,7 i 590,97 mln USD) oraz gdzie wartości napływów BIZ
Tomasz M. Napiórkowski
116
•
•
•
mają charakter malejący (Węgry: 3299,58 i 3091,06 mln USD oraz Polska: 4498
i –6037,74 mln USD).
Zarówno najwyższa, jak i najniższa wartość dla grupy EŚ jest odnotowana dla
Polski (23 560,76 mln USD w 2007 r. i –6037,74 mln USD w 2013 r.).
Z wyjątkiem Czech (1301,37 mln USD w 1997 r.) wszystkie minimalne wartości
zostały odnotowane po rozpoczęciu kryzysu, tj. Węgry: 1994,61 mln USD w 2009 r.,
Polska: –6037,74 mln USD w 2013 r. i Słowacja: –6,06 mln USD w 2009 r.
Wszystkie maksymalne wartości (z wyjątkiem Węgier: 13 983,35 mln USD
w 2012 r.) zostały odnotowane przed wspomnianym kryzysem, tj. Czechy:
11 653,25 mln USD w 2005 r., Polska: 23 560,76 mln USD w 2007 r. i Słowacja:
5864,88 mln USD w 2002 r.).
Rysunek 5.3. Napływ BIZ do badanych gospodarek w latach 1996–2013 (jako procent
napływów BIZ na świecie)
ProcentnapływówBIZnaświecie
2,0%
1,5%
1,0%
0,5%
0,0%
1996
1998
2000
2002
2004
2006
2008
2010
2012
–0,5%
Czechy
Węgry
Polska
Słowacja
Źródło: jak pod rys. 5.1.
Pierwszą konkluzją, którą można wysnuć w analizie rysunku 5.3 jest to, że do
circa 2006 r. wszystkie z analizowanych gospodarek, a dokładniej ich atrakcyjności
inwestycyjne, były postrzegane jednakowo przez zagranicznych inwestorów. Dopiero
po tym roku Polska stała się zdecydowanym liderem grupy. Co ciekawe, podobnie
jak w powyższej analizie, i tu wartości najwyższa (1,745% w 2004 r.) i najniższa
(–0,416% w 2013 r.) są zarejestrowane w Polsce. Węgry również odbiegają od grupy,
ponieważ jest to jedyna gospodarka, dla której wartość maksymalna (1,051%) została
odnotowana po rozpoczęciu się kryzysu (tj. w 2012 r.) – szeregi dla Czech i dla Sło
wacji osiągnęły swoje maksima w 2002 r. Natomiast wartości minimalne dostrzeżone
są już po rozpoczęciu kryzysu: Słowacja w 2009 r. (0,000%), Węgry w 2010 r. (0,155%),
Rozdział 5. ZmianyatrakcyjnościPolskidlazagranicznychinwestoróww kontekście...
117
Czechy w 2011 r. (0,136%) i Polska w 2013 r. (–0,416%). Dodatkowo, ciekawą obser
wacją jest fakt, że dla wszystkich z badanych gospodarek wartości w 2013 r. (Czechy:
0,344%, Węgry, 0,213%, Polska: – 0,416% i Słowacja: 0,041%) są niższe niż te w 1996 r.
(odpowiednio: 0,366%, 0,845%, 1,151% i 0,095%).
Przechodząc do analizy odpływów BIZ, tj. przepływów BIZ z badanych gospoda
rek, należy zauważyć, że badany okres można podzielić na trzy różne części (rysu
nek 5.4). Pierwszy, od 1996 r. (258,78 mln USD) do 2001 r. (537,18 mln USD), gdzie
wykres jest właściwie linią horyzontalną. Drugi, od 2002 r. (728,86 mln USD) do 2006
(14 860,48 mln USD), czyli okres pierwszego i jakże znaczącego wzrostu. Trzeci, gdzie
wykres przyjmuje wygląd litery „V” z początkiem (11 318,99 mln USD) w 2007 r. i koń
cem (13 779,89 mln USD) w 2012 r., a minimalną wartości (8 435,70 mln USD) w 2009 r.
Rysunek 5.4. Odpływy BIZ z EŚ w latach 1996–2013 (mln USD, ceny bieżące)
mlnUSD,cenybieżące
20000
15000
10000
5000
0
1996
1998
2000
2002
2004
2006
2008
2010
2012
EŚ
Źródło: jak pod rys. 5.1.
Gdy wartości odpływów BIZ z EŚ są porównane z wartościami dla UE i świata
(rysunek 5.5), można zauważyć podobny trend wzrostowy. W 1996 r. odpływ BIZ
z EŚ wynosił 0,142% odpływów BIZ dla całej UE. Wartość ta została praktycznie bez
zmian do 2000 r., gdzie badana zmienna osiągnęła swoje minimum, tj. 0,089%. Wraz
ze zmianą wieku, wartość badanych danych zaczęła rosnąć, osiągając swoje pierwsze
maximum (2,159%) w 2006 r. Ogólna wartość maksymalna (5,793%) została odnoto
wana w 2012 r. Tak jak się można tego było spodziewać, EŚ odgrywa znacząco mniej
szą rolę na skali światowej (por. rysunek 5.5), tj. wartości tej zmiennej są pomiędzy
0,020% w 2013 r. a 1,043% w 2006 r. Oba szeregi zachowują się bardzo podobnie do
2007 r., po którym ten drugi zostaje praktycznie na tym samym poziomie, podczas
gdy wartości pierwszego z analizowanych szeregów rosną.
Tomasz M. Napiórkowski
118
ProcentwartościodpływówBIZzUE
izeświata
Rysunek 5.5. Odpływy BIZ z EŚ w latach 1996–2013 (jako procent odpływów z UE
i ze świata)
7%
6%
5%
4%
3%
2%
1%
0%
1996
1998
2000
2002
EŚ/UE
2004
2006
2008
2010
2012
EŚ/świat
Źródło: jak pod rys. 5.1.
Tak jak w przypadku napływów BIZ, tak i w przy odpływach BIZ przed analizą
relatywnych wartości dla każdej z badanych gospodarek z osobna należy zapoznać
się z ich wartościami nominalnymi.
• Czechy oraz Węgry odnotowują wyższe odpływy BIZ w 2013 r. (3294,12 mln USD
i 2269,39 mln USD) niż w 1996 r. (152,88 mln USD i –3,64 mln USD) – to samo
można powiedzieć o Polsce, biorąc rok 2012 (726,56 mln USD) jako rok końcowy
(–4851,90 mln USD w 2013 r.) –53,00 mln USD w 1996 r. Słowacja, z drugiej strony,
ma niższe odpływy BIZ w 2013 r. (–422,41 mln USD) i 2012 r. (–73,45 mln USD) niż
w 1996 r. (56,53 mln USD).
• Największą wartość (11 336,6 mln USD) dla wszystkich z badanych krajów odno
towano w 2012 r. dla Węgier, a najniższą (–4851,90 mln USD) w 2013 r. dla Polski.
• Odnośnie do lokalizacji wartości maksymalnych i minimalnych na osi czasu,
to z wyjątkiem wartości minimalnej dla Węgier (–3,64 mln USD w 1996 r.) i mak
symalnej dla Polski (8883,20 mln USD w 2006 r.), wszystkie one znajdują się
po dacie rozpoczęcia kryzysu.
• Dodatkowo należy zaznaczyć, że wartości minimalne dla wszystkich krajów EŚ
są wartościami ujemnymi: Czechy: –327,40 mln USD, Węgry: –3,64 mln USD,
Polska: –4851,90 mln USD i Słowacja: –422,41 mln USD.
Rozdział 5. ZmianyatrakcyjnościPolskidlazagranicznychinwestoróww kontekście...
119
Rysunek 5.6. Odpływ BIZ z badanych gospodarek w latach 1996–2013 (jako procent
odpływów BIZ ze świata)
ProcentodpływówBIZzeświata
1,0%
0,8%
0,6%
0,4%
0,2%
0,0%
–0,2%
1996
1998
2000
2002
2004
2006
2008
2010
2012
–0,4%
Czechy
Węgry
Polska
Słowacja
Źródło: jak pod rys. 5.1.
Gdy analizuje się odpływy BIZ z każdego z badanych krajów EŚ wyrażone jako
procent wszystkich odpływów BIZ na świecie (rysunek 5.6), podobnie jak w poważ
nych obserwacjach, pierwszym spostrzeżeniem jest brak większej dynamiki do
2003 r. – jedynie odpływy z Węgier odchylają się od reszty, wzrastając tymczasowo
do 0,283%. Polska staje się liderem pod względem odpływu BIZ w okresie od 2005 r.
(0,380%) do 2007 r. (0,238%), z wartością maksymalną (0,623%) w 2006 r. Podczas
spadku relatywnej aktywności Polski w 2008 r. (0,221%), z wyjątkiem Węgier (mak
simum 0,842% w 2012 r.), wartości przypisane pozostałym krajom EŚ pozostają rela
tywnie bez zmian. Dopiero w ostatnim roku badanego okresu, gdy zarejestrowano
minimalną wartość dla całej grupy (–0,344%, Polska), odpływy z Czech wzrastają
do swojego maksimum (0,233%).
Tak jak wspomniano wcześniej, nagłe zmiany badanych wartości w latach koń
cowych analizowanego okresu można przypisać zmianom w zainteresowaniu inwe
storów kapitałem w tranzycie (NBP 2014, p. 1), zdefiniowanego jako napływ środków
z zagranicy do Polski, co przekłada się na wzrost wartości kapitału inwestowanego
przedsiębiorstwa, ale te fundusze nie zostają w Polsce, gdyż są użyte do inwestycji
poza jej granicami (NBP 2010, s. 15).
Pierwszą konkluzją płynącą z dokonanej analizy jest fakt, iż kraje EŚ odgrywają
rosnącą rolę jako kraje przyjmujące napływy BIZ. Dokładniej można powiedzieć,
że waga badanych gospodarek jako ośrodków alokacji BIZ na tle Europy w latach
1996–2012 wzrosła o 6,574 p.p. (0,115 p.p., biorąc pod uwagę 2013 r.). Jednocześnie
rola EŚ jako źródła przepływów BIZ wzrosła o 5,651 p.p. Na scenie światowej sytuacja
120
Tomasz M. Napiórkowski
nie jest tak optymistyczna, ponieważ EŚ straciła 2,275 p.p. w okresie 1996–2013 (0,137
p.p. w okresie 1996–2012) pod względem atrakcyjności dla zagranicznych inwestorów
i 0,045 p.p. (1996–2013; 0,958 p.p. dla 1996–2012) jako źródła przepływów BIZ. Odno
śnie do kryzysu, badane gospodarki (z nielicznymi wyjątkami) osiągnęły najwyższe
i najniższe wartości napływów i odpływów BIZ po kryzysie, zatem nie można postawić
jednoznacznej tezy odnoszącej się do wpływu kryzysu na badane przepływy BIZ.
Zasoby bezpośrednich inwestycji zagranicznych
w Polsce i innych krajach środkowoeuropejskich
w latach 1996–2013
Wartość zasobów BIZ w badanej grupie gospodarek w analizowanym okresie
wzrasta praktycznie nieustannie (rysunek 5.7). Jedynym wyjątkiem są wartości
zanotowane dla 2008 r. (415 899,66 mln USD – spadek z 433 998,33 mln USD w roku
poprzednim) i dla 2011 r. (461 090,86 mln USD – spadek z 485 246,16 mln USD w roku
poprzednim). Należy jednak zaznaczyć, że te spadki są bardzo krótkotrwałe, ponieważ
wartości rosną już w następnym roku. W całym okresie, wartość zasobów BIZ w EŚ
wzrosła z 33 362,85 mln USD w 1996 r. do 557 859,15 mln USD w 2013 r.
Sytuacja wygląda bardzo podobnie, gdy wyżej opisane dane są zestawione z da
nymi dotyczącymi zasobów BIZ w Europie i na świecie (rysunek 5.8). Wartości mini
malne (odpowiednio: 2,619% i 0,886%) zostały odnotowane na początku badanego
okresu, podczas gdy wartości maksymalne (odpowiednio: 6,635% i 2,653%) w latach
2008 i 2010. Ta obserwacja sugeruje, że relatywna atrakcyjność EŚ jako ośrodków alo
kacji BIZ osiągnęła swoje maksimum podczas najgroźniejszych lat kryzysu. W relacji
do UE atrakcyjność EŚ dla zagranicznych inwestorów wzrosła o 3,881 p.p., a w relacji
do świata o 1,305 p.p.
Gdy analizuje się zasoby BIZ ulokowane w każdym z badanych krajów, widać, że
sytuacja jest bardzo przejrzysta, tj. we wszystkich tych gospodarkach wartość mini
malna zasobów BIZ jest zarejestrowana w 1996 r. (Czechy: 8572,41 mln USD, Węgry:
13 281,88 mln USD, Polska: 11 463,00 mln USD i Słowacja: 2045,56 mln USD), a war
tość maksymalna w 2013 r. (Węgry: 111 014,66 mln USD, Polska: 252 036,85 mln USD
i Słowacja: 58 831,89 mln USD) – dla Czech (136 442,40 mln USD) jest to 2012 r.
Patrząc na te dane z perspektywy kryzysu, należy zauważyć, że wartość zasobów BIZ
w Czechach spadła nieznacznie w 2011 r. i 2013 r., na Węgrzech w latach 2010 i 2011,
w Polsce w 2011 r., a na Słowacji w 2010 r. Na końcu, należy zaznaczyć spadek roli
Węgier jako lidera grupy EŚ – pierwsze miejsce pod względem wartości ulokowanych
zasobów BIZ w 1996 r., trzecie w 2013 r.
Rozdział 5. ZmianyatrakcyjnościPolskidlazagranicznychinwestoróww kontekście...
121
mlnUSD,cenybieżące
Rysunek 5.7. Zasoby BIZ w EŚ w latach 1996–2013 (mln USD, ceny bieżące)
600000
500000
400000
300000
200000
100000
0
1996
1998
2000
2002
2004
2006
2008
2010
2012
EŚ
Źródło: jak pod rys. 5.1.
Pro
t w tości
obów BI w UE i n
świ
Rysunek 5.8. Zasoby BIZ w EŚ w latach 1996–2013 (jako procent zasobów w UE
i na świecie)
7%
6%
5%
4%
3%
2%
1%
0%
1996
1998
2000
2002
ES
E
2004
2006
2008
2010
2012
EŚ św t
Źródło: jak pod rys. 5.1.
W odniesieniu do wartości zasobów BIZ ulokowanych na świecie (rysunek 5.9),
zasoby BIZ w każdej z badanych gospodarek mają ogólnie pozytywny trend. Wszystkie
wartości minimalne znajdują się na osi czasu przed rozpoczęciem kryzysu (Czechy:
0,215% w 1996 r., Węgry: 0,304% w 2000 r., Polska: 0,287% w 1996 r. i Słowacja:
0,045% w 1997 r.). Co ciekawe, badane szeregi (tj. relatywna atrakcyjność inwesty
cyjna danej gospodarki) osiągają wartości maksymalne w roku rozpoczęcia kryzysu
(Czechy: 0,722%, Węgry: 0,516% i Słowacja: 0,322%) oraz w trzecim roku kryzysu
Tomasz M. Napiórkowski
122
dla Polski (1,059% – maksimum dla całego zestawu danych). Porównując wartości
badanych szeregów z lat 1996 i 2013, można stwierdzić, że to Polska zyskała najwięcej
(0,703 p.p.), następnie Czechy (0,319 p.p.), Słowacja (0,180 p.p.) i Węgry (0,103 p.p.).
Rysunek 5.9. Zasoby BIZ w badanych gospodarkach w latach 1996–2013 (jako procent
zasobów BIZ ze świata)
ProcentzasobówBIZnaświecie
1,2%
1,0%
0,8%
0,6%
0,4%
0,2%
0,0%
1996
1998
2000
Czechy
2002
Węgry
2004
2006
Polska
2008
2010
2012
Słowacja
Źródło: jak pod rys. 5.1.
Podobne to poprzednio opisanych konkluzji można wyciągnąć, analizując zasoby
BIZ z badanego regionu. Wartość tych inwestycji dla EŚ (rysunek 5.10) wrasta nie
ustannie podczas analizowanego okresu (1681,43 mln USD w 1996 r. i 120 262,34 mln
USD w 2013 r.). Pierwsza zmiana tempa wzrostu jest już widoczna około 2001 r.,
po czym następuje jeszcze większy wzrost tempa w wartości zasobów BIZ pochodzą
cych z EŚ. Ponieważ ta zmiana ma miejsce w 2005 r., można postawić hipotezę, że
jest to związane z wejściem do Unii Europejskiej analizowanych gospodarek, które
odbyło się w 2014 r.
Podobnie wygląda sytuacja zasobów BIZ z EŚ w relacji do wartości z Unii Euro
pejskiej oraz ze świata (rysunek 5.11). Pozycja EŚ jako inwestora względem UE wzra
sta w badanym okresie o 1,032 p.p. (1996: 0,101%, 2013: 1,133%), względem świata
o 0,418 p.p. (1996: 0,039%, 2013: 0,457%). Warto również zauważyć, że wartości
minimalne (odpowiednio: 0,101% i 0,039%) i wartości maksymalne (odpowiednio:
1,139% i 0,468%) dla obu szeregów występują w tych samych latach, tj. w 1996 i 2012.
Rozdział 5. ZmianyatrakcyjnościPolskidlazagranicznychinwestoróww kontekście...
123
mlnUSD,cenybieżące
Rysunek 5.10. Zasoby BIZ z EŚ w latach 1996–2013 (mln USD, ceny bieżące)
140000
120000
100000
80000
60000
40000
20000
0
1996
1998
2000
2002
2004
2006
2008
2010
2012
EŚ
Źródło: jak pod rys. 5.1.
ProcentwartościzasobówBIZzUE
izeświata
Rysunek 5.11. Zasoby BIZ z EŚ w latach 1996–2013 (jako procent zasobów z UE i ze świata)
1,2%
1,0%
0,8%
0,6%
0,4%
0,2%
0,0%
1996 1998 2000 2002 2004 2006 2008 2010 2012
EŚ/UE
EŚ/świat
Źródło: jak pod rys. 5.1.
Kolejne podobieństwa są widoczne podczas analizy danych dotyczących zasobów
BIZ pochodzących z każdej z badanych gospodarek. Po pierwsze, wszystkie wartości
minimalne (Czechy: 497,92 mln USD w 1996 r., Węgry: 265,49 mln USD w 1996 r.,
Polska: 677,94 mln USD w 1997 r. i Słowacja: 182,85 mln USD w 1996 r.) znajdują się
w znaczymy stopniu przed rozpoczęciem kryzysu roku 2008. Po drugie, z wyjątkiem
Słowacji (4412,60 mln USD w 2012 r.), wartości maksymalne dla wszystkich z bada
nych gospodarek zanotowano w ostatnim roku analizy (Czechy: 21 384,08 mln USD,
Węgry: 36 612,55 mln USD i Polska: 54 973,77 mln USD), tj. po kryzysie. Wartość
zasobów BIZ z Czech spada tylko raz (w 2011 r.) w okresie 2008–2013, ani raz na
Tomasz M. Napiórkowski
124
Węgrzech, w 2013 r. w Polsce i na Słowacji. Inaczej niż w przypadku przyjmowanych
zasobów BIZ, tu Polska była liderem zarówno w pierwszym, jak i w ostatnim roku
analizy, podczas gdy Czechy (drugie miejsce w 1996 r.) zostały wyprzedzone przez
Węgry (drugie miejsce w 2013 r.).
Rysunek 5.12. Zasoby BIZ z badanych gospodarek w latach 1996–2013 (jako procent
zasobów BIZ ze świata)
ProcentzasobówBIZzeświata
0,30%
0,25%
0,20%
0,15%
0,10%
0,05%
0,00%
1996
1998
2000
Czechy
2002
Węgry
2004
2006
Polska
2008
2010
2012
Słowacja
Źródło: jak pod rys. 5.1.
Około roku 2002 różnice pomiędzy badanymi gospodarkami jako źródłami zaso
bów BIZ zaczęły się uwydatniać (rysunek 5.12). Polska, pomimo relatywnie późnego
startu w porównaniu do Węgier, jest liderem grupy z największą pozytywną zmianą
w badanym okresie, tj. 0,192 p.p. (1996: 0,017%, 2013: 0,209%) i wartością maksy
malną (0,241%) osiągniętą w 2011 r. Węgry odnotowały zmianę o wartości 0,144 p.p.
(z 0,006% do 0,151%), Czechy o 0,070 p.p. (z 0,012% do 0,081%) i Słowacja o 0,012 p.p.
(z 0,004% do 0,016%). Bardzo interesująca jest obserwacja, że w ostatnim roku ana
lizy szeregi czasowe dla Polski i Słowacji pokazują negatywne zmiany, podczas gdy
dla Węgier i Czech te zmiany są pozytywne. Wartości minimalne i maksymalne
dla każdego z badanych krajów w tym przypadku znajdują się, odpowiednio, przed
i po kryzysie.
Powyższa analiza wybranych gospodarek EŚ, jako grupy i indywidualnie, pod
względem zasobów BIZ ulokowanych za granicą oraz zasobów BIZ w tych krajach
pozwala na stwierdzenie, że w badanym okresie stały się one coraz ważniejszymi
inwestorami oraz ośrodkami inwestycji zarówno w relacji do UE, jak i na scenie świa
towej. Kryzys nie wydaje się mieć znaczącego negatywnego wpływu na badane sze
Rozdział 5. ZmianyatrakcyjnościPolskidlazagranicznychinwestoróww kontekście...
125
regi, tj. wszystkie spadki w wartości badanych BIZ są krótkotrwałe i natychmiastowo
korygowane. Zatem, w przeciwieństwie do analizy przepływów BIZ, można powie
dzieć, że kryzys miał pozytywny wpływ na BIZ z/do EŚ, a zatem zgodnie z postawioną
hipotezą badawczą. Obserwacja ta jest dodatkowo potwierdzona poprzez lokalizację
wartości maksymalnych badanych szeregów na osi czasu, tj. w latach 2012 i 2013.
Wpływ globalnego kryzysu ekonomicznego roku 2008
na zasoby bezpośrednich inwestycji zagranicznych
w Europie Środkowej w latach 1996–2013
Poprzednia część badania miała na celu znalezienie odpowiedzi na postawione
pytanie badawcze poprzez analizę dynamiki przepływów i zasobów BIZ w EŚ. Celem
tej części jest próba weryfikacji postawionej hipotezy badawczej za pomocą narzędzi
ekonometrycznych.
Temat wpływu szerokiej gamy kryzysów na BIZ nie jest nowy w literaturze.
Badanie przeglądowe zostało wykonane przez Bogacha i Noya (2012); autorzy nie
tylko analizują wpływ kryzysu na BIZ, ale również biorą pod uwagę rodzaj kryzysu:
bankowy, systematyczny bankowy, walutowy, inflacyjny, hiperinflacyjny, związany
z rynkiem akcji, długu publicznego oraz długu zewnętrznego (Bogach, Noy 2012,
s. 11)3. Negatywny wpływ wymienionych kryzysów na przepływy i zasoby BIZ został
udokumentowany przez wspomnianych badaczy, jednak współczynniki związane
z kryzysami walutowymi, rynkiem akcji i długiem publicznym, zarówno dla prze
pływów, jak i dla zasobów BIZ, nie były statystycznie istotne (Bogach, Noy 2012,
s. 14–15). Autorzy dochodzą do konkluzji, że wpływ finansowych kryzysów na BIZ,
dla krajów rozwiniętych i rozwijających się, jest negatywny (Bogach, Noy 2012,
s. 17). Spadek aktywności BIZ w czasach kryzysu może być częściowo związany
z brakiem dostępu do funduszy zewnętrznych (Desbordes, Wei 2014, s. 19). Przyto
czone prace wyraźnie sugerują, że współczynnik przypisany do zmiennej opisującej
kryzys powinien być negatywny, czyli przeczący postawionej hipotezie. Należy jednak
zaznaczyć, że badane gospodarki, a raczej ich aktywność BIZ, nie idą w parze z wyżej
opisanymi spostrzeżeniami badaczy – zwłaszcza Polska, co jest wsparte badaniami
Leven (2012), gdzie autorka stwierdza, że o ile ostatni kryzys miał negatywny wpływ
na aktywność BIZ, „w Polsce ta redukcja jest bardzo krótkotrwała i po paru zmianach
strukturalnych, aktywność BIZ ustabilizowała się, nawet wzrastając w niektórych
obszarach ekonomii” (Leven 2012, s. 64). Co ciekawe, poza nieustannym wzrostem
3
Deinicje wymienionych kryzysów są dostępne w: (Bogach, Noy 2012, s. 23).
126
Tomasz M. Napiórkowski
gospodarczym4 Polski i relatywnie niskimi kosztami pracy, Leven wymienia również
konserwatywne strategie polskich banków, osłonę polskiego systemu finansowego
przez inwestujące firmy zagraniczne poprzez przepływy kapitału w celu utrzymania
płynności finansowej, relatywnie nisko rozwinięty rynek nieruchomości (wliczając
procedury związane z niewypłacalnością kredytową oraz bankructwem) oraz nie
ustanną atrakcyjność Polski dla inwestycji offshore’owych i outsourcingowych jako
przyczyny odporności BIZ związanych z Polską na wspomniany kryzys (Leven 2012,
s. 62–63). Przedstawione w tej części wyniki oraz konkluzje płynące z analizy dyna
miki aktywności BIZ w poprzedniej części sugerują, że znak badanej relacji pomiędzy
kryzysem a zasobami BIZ w EŚ powinien być dodatni pomimo ogólnego przekonania
o negatywnej relacji pomiędzy badanymi zmiennymi.
Model został zbudowany przy użyciu danych na temat zasobów BIZ (BIZ, w mln
USD, ceny bieżące, UNCTAD5) jako zmiennej zależnej, dla której zmiennymi nieza
leżnymi są: a) wielkość rynku/ekonomii kraju goszczącego reprezentowanego przez
produkt krajowy brutto (PKB, USD, ceny stałe z 2005 r., Bank Światowy 6, H0: βPKB >
0), b) otwartość kraju goszczącego na handel zagraniczny, tj. suma eksportu (X, USD,
ceny stałe z 2005 r., Bank Światowy) i importu (M, USD, ceny stałe z 2005 r., Bank
Światowy) jako procent PKB (H0: β(X + M)/PKB > 0; Carbaugh 2009, s. 9), c) jednostkowy
koszt pracy (JKP, OECD indeks 2010 = 100, H0: βJKP < 0), d) poziom rozwoju rynku
finansowego reprezentowany przez pieniądze i quasipieniądze jako procent PKB (M2,
Bank Światowy, H0: βM2 > 0; Buch, Kokta and Piazolo 2001, s. 9), e) zmienna binarna
reprezentująca lata 2008 i dalej7, tj. lata kryzysu (KRYZYS = 1 dla okresu 2008–2013
i KRYZYS = 0 dla okresu 1996–2007, H0: βKRYZYS > 0; Desbordes, Wei 2014, s. 4).
Pierwsze trzy zmienne niezależne są tzw. głównymi czynnikami determinującymi
BIZ, tj. czynnikami, które można znaleźć w zdecydowanej większości literatury empi
rycznej nt. BIZ (np. Ranjan, Agarwal 2011, s. 256–257). Poziom rynku finansowego
został włączony do modelu ze względu na rolę rynków finansowych podczas nie
dawnego kryzysu oraz wagę przypisaną tej zmiennej w literaturze (np. Buch, Kokta,
Piazolo 2001, s. 9–10). Omawiając czynniki determinujące BIZ, należy pamiętać, że
wybór owych czynników (poza wyjątkiem, gdzie używamy metody redukcji zbioru
możliwych zmiennych za pomocą np. zdefiniowanych metod ekonometrycznych) jest
podatny na subiektywizm badacza, co jest tym bardziej ewidentne podczas dobierania
4
Odnotowanym również w kontekście kryzysu podczas szerokiej analizy panelowej, uwzględniającej
EŚ przez (Bose, Jha 2012).
5
(UNCTAD 2014a).
6
(World Bank 2014).
7
Należy tu zaznaczyć, że autor zakłada, że efekty kryzysu roku 2008 są nadal obecne, tj. nadal wpły
wają na aktywność BIZ w 2013 r.
Rozdział 5. ZmianyatrakcyjnościPolskidlazagranicznychinwestoróww kontekście...
127
czynników determinujących wychodzących poza ich główny zbiór. Jest to wynikiem
mnogości możliwych zmiennych, co jest opisane np. w: (Blonigen, Piger 2011).
Zgromadzone dane wymagały transformacji – poniższe komentarze dotyczą
danych zebranych 12 września 2014 r.
• Ponieważ dane dla PKB zostały zebrane w USD, zostały one przekształcone
w mln USD. Dodatkowo, w celu oszacowania danych PKB dla Słowacji i Węgier
za 2013 r., założono, że zmiana pomiędzy latami 2012–2013 jest taka sama jak
pomiędzy latami 2011–2012.
• Dane dotyczące X dla Węgier i Słowacji dla lat 2011–2013 zostały uzupełnione za
pomocą równania trendu liniowego z wartościami R 2 0,96 i 0,94 odpowiednio.
Identyczna procedura została wykonana dla M (R 2 odpowiednio: 0,96 i 0,92).
• Dane dla JKP dla Polski w 2013 r. zostały oszacowane przy założeniu stałych
zmian, jak opisano powyżej. Dla Słowacji dane dotyczące JKP dla lat 1996–1999
został uzupełnione za pomocą równania trendu liniowego z R 2 = 0,93.
• Dane dla M2 dla wszystkich gospodarek dla roku 2013 zostały uzupełnione ww.
metodą stałych zmian. Dla Słowacji, dane dotyczące tej zmiennej musiały być
dodatkowo uzupełnione dla okresu 2009–2013 – zostało to zrobione równaniem
trendu liniowego z R 2 = 0,49.
Używając wymienionych zmiennych, można zbudować następujące równanie
strukturalne:
Równanie 1. Równanie strukturalne modelu
X + M
BIZit = β0 + β1 PKBit + β2
+ β3 JKPit + β4 M2it + β5 KRYZYSit + γ i + ε it
PKB it
gdzie:
BIZit – zasoby BIZ w kraju i w roku t,
β0 – element stały
βn – współczynnik ntej zmiennej objaśniającej,
PKBit – PKB w kraju i w roku t,
[(X + M)/PKB)it – otwartość na handel zagraniczny kraju i w roku t,
M2it – pieniądze i quasipieniądze jako procent PKB w kraju i w roku t,
γi – stałe efekty przekrojowe dla kraju i,
εit – reszty,
n = 1, 2, ..., 5,
i = 1, 2, 3, 4,
t = 1996, 1997, ..., 2012, 2013.
Tomasz M. Napiórkowski
128
Ponieważ użyte zmienne są książkowymi przykładami zmiennych niestacjo
narnych, powinny one zostać poddane analizie na obecność kointegracji pomię
dzy zmiennymi niezależnymi a zmienną zależną, tj. czy istnieją długookresowe
stany równowagi pomiędzy nimi. Jeśli obecność kointegracji zostanie potwierdzona,
to zmiennych można użyć w ich oryginalnej formie (Banerjee, CarrioniSilvestre
2006, s. 1). W celu przeprowadzenia opisanego testu użyto testu Pedroniego (Pedroni
1999) z hipotezą zerową twierdzącą o braku badanego zjawiska. Statystyki dotyczące
testu grupowego (between dimension) sugerują odrzucenie hipotezy zerowej testu
(jedynie statystyka Group rho z wartością p = 0,979 sugeruje inaczej) – tabela 5.1. Jeśli
chodzi o statystyki testu wewnątrzgrupowego (testu panelowego, within-dimension),
to są bardziej podzielone pod względem odrzucenia wspomnianej hipotezy zerowej,
tj. statystyki Panel v i Panel rho są za jej przyjęciem, podczas gdy statystyki Panel
PP i Panel ADF sugerują odwrotną konkluzję. Biorąc pod uwagę, że reszty modelu
są stacjonarne (tabela 5.2), hipoteza o braku kointegracji została odrzucona.
Tabela 5.1. Wyniki testu na kointegrację
Hipotezaalternatywna:wspólnywspółczynnikAR(within-dimension)
Statystyka
Statystyka
Wartośćp
Statystykaważona
Wartośćp
–0,111
0,544
–0,283
0,611
Panelrho
1,428
0,923
1,123
0,869
PanelPP
–6,100
0,000
–4,253
0,000
PanelADF
–2,342
0,010
–2,021
0,022
Panelv
Hipotezaalternatywna:indywidualnywspółczynnikAR(between-dimension)
Statystyka
Statystykaważona
Wartośćp
Grouprho
2,030
0,979
GroupPP
–8,427
0,000
GroupADF
–2,195
0,014
Źródło: opracowanie własne na podstawie wyników otrzymanych z użyciem oprogramowania EViews i danych z Banku
Światowego oraz bazy UNCTAD, dostęp 12.09.2014.
Tabela 5.2. Wyniki testów na stacjonarność reszt
Metoda
Statystyka
Wartośćp
Sekcje
Obs.
4
64
Hipotezazerowa:Wspólnyunit root
Levin,Lin & Chut*
–3,626
0,000
Hipotezazerowa:Indywidualnyunit root
Im,PesaranandShinW-stat
–3,111
0,001
4
64
ADF–FisherChi-square
24,811
0,002
4
64
PP–FisherChi-square
56,292
0,000
4
68
Źródło: jak pod tab. 5.1.
Rozdział 5. ZmianyatrakcyjnościPolskidlazagranicznychinwestoróww kontekście...
129
W celu zbadania słuszności użytych stałych efektów przekrojowych (zob. Wool
dridge 2010), użyto testu Redundant Fixed Effects, którego wyniki (tabela 5.3) pozwa
lają na odrzucenie hipotezy zerowej twierdzącej o ich zbyteczności. Ponieważ jedna
ze zmiennych objaśniających jest zmienną binarną związaną z czasem, w którym
dokonano obserwacji, nie można użyć czasowych efektów, gdyż prowadziłoby to do
współliniowości bardzo wysokiego stopnia.
Tabela 5.3. Wyniki testu na słuszność użytych efektów stałych
Test
Statystyka
d.f.
Wartośćp
Cross-section F
42,795
(3,63)
0,000
Cross-section Chi-square
80,003
3
0,000
Źródło: jak pod tab. 5.1.
Współczynniki modelu zostały oszacowane metodą najmniejszych kwadratów
(Ordinary Least Squares, zob. np. Leitão 2010) z przekrojową metodą kowariancji
współczynników White’a, która jest odporna na heteroskadestyczność. Wyniki modelu
są przedstawione w tabeli 5.4.
Tabela 5.4. Wyniki oszacowania współczynników modelu
Zmiennaniezależna
Współczynnik
C
–159 972,0
PKB
(X + M)/PKB
JKP
M2
KRYZYS
Odchyleniestandardowe
Statystykat
Wartośćp
–9,765
0,000
16,198
0,000
4,039
0,000
249,971
–1,888
0,064
605,119
200,287
3,021
0,004
9 306,986
4 770,728
1,951
0,055
1,134
54 406,60
–471,863
16 382,08
0,070
13 469,29
Źródło: jak pod tab. 5.1.
Wszystkie z oszacowanych współczynników mają oczekiwane znaki i wszystkie
poza dwoma (JKP – wartość p = 0,064 i KRYZYS – wartość p = 0,055) są statystycznie
istotne na bardzo restrykcyjnym 1procentowym poziomie istotności statystycznej
(wymienione współczynniki są statystycznie istotne na 10procentowym poziomie
istotności statystycznej). Prob. (statystyki F) wynosi 0,000, a statystyka R 2 wynosi
0,972, co oznacza, że model wyjaśnia 97,2% wahań w zmiennej zależnej oraz reszty
mają normalny rozkład (statystyka JarqueBera = 1,079, gdzie wartość p = 0,583, co
nie pozwala na odrzucenie hipotezy zerowej testu twierdzącej o normalnym roz
kładzie) – wszystko to sugeruje dobrą jakość modelu. Zbieżność modelu z danymi
faktycznymi widać poniżej (rysunek 5.13).
130
Tomasz M. Napiórkowski
Rysunek 5.13. Dane faktyczne, model – lewa oś i reszty – prawa oś (obie osie w mln USD,
ceny bieżące)
Źródło: opracowanie własne na podstawie wyników otrzymanych z użyciem oprogramowania EViews i danych z Banku
Światowego oraz bazy UNCTAD, dostęp 12.09.2014.
Oszacowane współczynniki można zinterpretować, ceteris paribus, następująco:
wzrost produktu krajowego brutto o 1 mln USD (ceny stałe z 2005 r.) przełożył się
na wzrost zasobów BIZ w EŚ o 1,13 mln USD.
• wzrost otwartości na handel wyrażonej jako eksport plus import jako procent
produktu krajowego brutto o jedną jednostkę przełożył się na wzrost zasobów
BIZ w EŚ o 54 406,6 mln USD.
• wzrost jednostkowego kosztu pracy o jeden punkt indeksowy przełożył się na spa
dek zasobów BIZ w EŚ o 471,86 mln USD.
• wzrost pieniędzy i quasipieniędzy wyrażonych jako procent produktu krajowego
brutto o jedną jednostkę przełożył się na wzrost BIZ w EŚ o 605,12 mln USD.
• zmiana w wartości zmiennej binarnej z 0 na 1, tj. wejście w okres kryzysu (2008–
2013) przełożyło się na wzrost zasobów BIZ w EŚ o 9306,99 mln USD.
Pomimo że brak współliniowości nie jest wymogiem metody najmniejszych kwa
dratów oraz jest tematem bardzo często pomijanym w pracach tego typu – zgodnie
z (Wooldridge 2009) całkiem słusznie – należy jednak zaznaczyć, że współczynnik
korelacji liniowej Pearsona ma wartość powyżej 0,5 dla par PKB – [(X + M)/PKB],
[(X + M)/PKB] – JKP i JKP – KRYZYS. Te wyniki nie są jednak wystarczające, by
stwierdzić istnienie opisywanego zjawiska, które objawiałoby się np. wysokimi war
tościami p oszacowanych współczynników przy jednoczesnym wysokim R 2. Dodat
kowo, pamiętając, że wykorzystane dane pochodzą ze źródła wtórnego oraz że użyte
•
Rozdział 5. ZmianyatrakcyjnościPolskidlazagranicznychinwestoróww kontekście...
131
zmienne zostały wyłonione na podstawie analizy literatury przedmiotu, używane
metody eliminacji współliniowości (np. usuwanie zmiennych lub zmiana zakresu
czasowego badania, tj. długości użytych szeregów czasowych) nie mogłyby być w tym
przypadku zastosowane. Powodem poruszenia owego tematu przy interpretacji osza
cowanych współczynników jest wcześniej wspomniany fakt, że istnieje bardzo duża
liczba możliwych czynników determinujących BIZ (nie wliczając ich permutacji)
i gdyby problem był obecny, mogłoby to znacząco wpłynąć na wartości interpretowa
nych współczynników. Co za tym idzie, powyższą interpretację nadal należy traktować
jako ogólną. Na podstawie wartości współczynników możliwe jest zaproponowanie
pewnej ścieżki (hierarchii), którą osoby odpowiedzialne za kreowanie odpowiednich
polityk w badanych gospodarkach powinny się posłużyć (ceteris paribus). Po pierwsze,
badane gospodarki powinny kontynuować swoją otwartość na handel zagraniczny
oraz (odpowiedzialną) ewolucję swoich systemów finansowych. Po drugie, nie należy
pozwolić na nieuzasadniony (np. przekwalifikowaniem się siły roboczej w kierunku
branż opartych na wiedzy) wzrost jednostkowych kosztów pracy8.
Wnioski
Celem badania było odpowiedzenie na pytanie badawcze dotyczące wpływu
ostatniego kryzysu ekonomicznego na atrakcyjność krajów środkowoeuropejskich dla
zagranicznych inwestorów. W tym celu przetestowano hipotezę badawczą twierdzącą,
że kryzys ekonomiczny roku 2008 miał pozytywny wpływ na atrakcyjność względem
BIZ krajów środkowoeuropejskich.
W pierwszej części analizy zbadano dynamikę aktywności przepływów oraz
zasobów BIZ dla Czech, Węgier, Polski i Słowacji. Jeśli chodzi o przepływy, na tle
UE, waga badanego regionu, jako źródła oraz celu BIZ, wzrosła. Na arenie świato
wej atrakcyjność krajów EŚ w badanym okresie spadła, ale ich rola jako inwestorów
(wykluczając 2013 r.) wzrosła. Sytuacja jest bardziej jednostronna, jeśli analiza doty
czy zasobów BIZ, ponieważ zasoby z i do EŚ w badanym okresie wzrosły (wartości
maksymalne badanych szeregów zostały osiągnięte w latach 2012 i 2013), a małe
i nieliczne spadki były bardzo krótkotrwałe. Biorąc pod uwagę wnioski płynące
z analizy danych, na podstawie danych dotyczących przepływów BIZ (dotkniętych
przez kapitał w tranzycie) nie można jednoznacznie potwierdzić lub odrzucić posta
wionej hipotezy badawczej, podczas gdy analiza zasobów BIZ sugeruje jej przyjęcie.
8
Dwa współczynniki nieomówione to PKB oraz KRYZYS. Powodem ich pominięcia jest fakt, iż wzrost
PKB jest oczywistą rekomendacją, a osoby odpowiedzialne za politykę kraju nie mają bezpośredniego
wpływu na zmienną binarną.
132
Tomasz M. Napiórkowski
Na drugą część analizy składa się analiza ekonometryczna, gdzie współczynniki
modelu zostały oszacowane za pomocą metody najmniejszych kwadratów z przekro
jowymi efektami stałymi oraz z przekrojową metodą kowariancji współczynników
White’a. Wyniki opisanej procedury wpasowują się w te widziane w poprzednich
badaniach tego typu, co pozwala na przyjęcie postawionej hipotezy badawczej, gdyż
współczynnik zmiennej binarnej użytej do reprezentowania omawianego kryzysu
ma dodatni znak oraz jest statystycznie istotny na poziomie 10%.
Biorąc pod uwagę potwierdzenie postawionej hipotezy oraz wnioski przytoczone
przez Leven (2012), można powiedzieć, że okres ostatniego kryzysu ekonomicznego
był okresem zysku dla Polski pod względem atrakcyjności jako kraju docelowego dla
zagranicznych inwestorów.
Tak jak wspomniano wcześniej, opisane badanie jest ograniczone subiektywizmem
autora, który miał wpływ choćby na wybór zmiennych użytych do reprezentowania
czynników determinujących BIZ oraz formy, w której zostały one wprowadzone do
modelu (np. PKB vs. PKB per capita). Kolejnym ograniczeniem badania była potrzeba
uzupełnienia zebranych danych, co można skorygować, gdy owe dane będą już
dostępne. Pomimo że jest to tylko mały odsetek obserwacji, pozwala na stwierdzenie,
że nie miały one wpływu na otrzymane wyniki, suplementowane wartości nadal
należy traktować jako „obce” względem oryginalnego zestawienia danych.
Odnosząc się do drugiego ograniczenia wspomnianego powyżej, ciekawym ćwi
czeniem porównawczym byłoby powtórzenie badania, gdy wszystkie dane będą już
dostępne. Otrzymane wyniki nie tyle mogłyby posłużyć do weryfikacji otrzymanych
wyników, co do oceny użytych metod suplementacji danych. Podobnie jak wybór
mierników, tak i wybór metody najmniejszych kwadratów jako metody oszacowania
współczynników był pewnego rodzaju wyborem subiektywnym, więc interesującym
ćwiczeniem byłaby próba oszacowania zaproponowanego modelu strukturalnego
za pomocą innych metod (np. ogólnej metody momentów z wieloma możliwymi
instrumentami, co wybiega poza ramy tego badania).
Bibliografia
Banerjee A., CarrioniSilvestre J. L. (2006), Cointegration in Panel Data with Breaks and Cross-section Dependence, European Central Bank Working Paper Series, no. 591/February.
Bevan A. A., Estrin S. (2000), The Determinants of Foreign Direct Investment in Transition Economies, William Davidson Institute Working Paper 342.
Blonigen B. A., Piger J. (2011), Determinants of Foreign Direct Investment, NBER Working Paper
16704.
Rozdział 5. ZmianyatrakcyjnościPolskidlazagranicznychinwestoróww kontekście...
133
Bogach O., Noy I. (2012), Fire-Sale FDI? The Impact of Financial Crises on Foreign Direct Investment, School of Economics and Finance (Victoria University, Wellington) Working Paper 10.
Bose S., Jha S. (2012), Crisis Exacerbated Fiscal Deicits and Possible Impact on FDI Flows: An
Empirical Analysis of Emerging Europe and India, Applied Econometrics and International
Development, vol. 12, no. 1.
Buch C. M., Kokta R. M., Piazolo D. (2001), Does the East Get What Would Otherwise Flows to the
South? FDI Diversion in Europe, Kiel Institute of World Economics, Kiel Working Paper 1061.
Carbaugh R. J. (2009), International Economics, South‑Western CENGAGE Learning, Mason.
Carstensen K., Toubal F. (2003), Foreign Direct Investment in Central and Eastern European
Countries: A Dynamic Panel Analysis, Kiel Institute for World Economics, Kiel Working
Paper 1143.
Desborders R., Wei S‑J. (2014), Credit Conditions and Foreign Direct Investment During the Global Financial Crisis, World Bank Group Research Policy Working Paper 7063.
Leitão N. C. (2010), Foreign Direct Investment: The Canadian Experience, „International Journal
of Economics and Finance”, vol. 2, no. 4.
Leven B. (2012), The Impact of Global Recession on FDI – Poland’s Case Study, „International
Journal of Business and Social Science”, vol. 3, no. 13.
NBP (2014), Zagraniczne inwestycje bezpośrednie w Polsce w 2012 roku, http://www.nbp.
pl/publikacje/zib/zib_2012_n.pdf, dostęp 30.04.2014.
NBP (2010), Zagraniczne inwestycje bezpośrednie w Polsce w 2008 roku, http://www.nbp.
pl/publikacje/zib/zib2008.pdf, dostęp 30.10.2014.
Pedroni P. (1999), Critical Values for Cointegration Tests in Heterogeneous Panels with Multiple
Regressors, Oxford Bulletin of Economics and Statistics, Special Issue (1999) 0305–9049.
Ranjan V., Agarwal G. (2011), FDI Inlow Determinants in BRIC Countries: A Panel Data Analysis, International Business Research, vol. 4, no. 4.
UNCTAD (2014a), UNCTADSTAT, http://unctadstat.unctad.org/wds/ReportFolders/report
Folders.aspx?sRF_ActivePath=P,5,27&sRF_Expanded=,P,5,27, dostęp 12.09.2014.
UNCTAD (2014b), UNCTAD Frequently Asked Questions, http://unctad.org/en/Pages/DIAE/
Frequently%20Asked%20Questions/FrequentlyAskedQuestions.aspx, dostęp 30.10.2014.
Wooldridge J. M. (2010), Econometric Analysis of Cross Section and Panel Data, MIT Press,
London.
Wooldridge J. M. (2009), Introductory Econometrics, SouthWestern CENGAGE Learning,
Mason.
World Bank (2014), World Development Indicators, http://databank.worldbank.org/data/views/
variableselection/selectvariables.aspx?source=worlddevelopmentindicators, dostęp
12.09.2014.
Xun L., Awokuse T. O. (2005), The Determinants of US Outgoing FDI in the Food-Processing Sector, Paper prepared for presentation at the American Agricultural Economics Association
Annual Meeting, Providence, Rhode Island, July 24, s. 17.
CzęśćII
Główne czynniki konkurencyjności
polskiej gospodarki i zmiany ich znaczenia
w czasie globalnego kryzysu i w okresie
pokryzysowym
Rozdział 6
Kierunki i najważniejsze wyzwania polskiej
polityki gospodarczej w latach 2007–2014
Ryszard Rapacki, Adam Czerniak
Przedmiotem rozważań w tym rozdziale są kierunki i najważniejsze wyzwania sto
jące przed polityką gospodarczą w Polsce. Przy omawianiu kierunków efektów tej
polityki w latach 2007–2014 zdecydowaliśmy się wyodrębnić dwa główne obszary
jej oddziaływania – politykę makroekonomiczną i politykę strukturalną. Polityka
makroekonomiczna (zwana też polityką stabilizacyjną lub polityką zarządzania
popytem) oddziałuje przede wszystkim na stronę popytową gospodarki, a jej efekty
ujawniają się głównie w krótkim okresie. Polityka strukturalna odwołuje się z kolei do
strony podażowej gospodarki, a większość jej skutków materializuje się w dłuższym
horyzoncie czasowym.
Kierunki polityki makroekonomicznej
W okresie globalnego kryzysu finansowego i w latach pokryzysowych najważ
niejsze zmiany w polskiej polityce makroekonomicznej zachodziły w czterech obsza
rach: w kształtowaniu deficytu sektora finansów publicznych (sfp), w działaniach
służących obniżaniu bezrobocia strukturalnego, a także w polityce mieszkaniowej
i polityce pieniężnej. Działania prowadzone przez rząd w różnych obszarach często
nakładały się na siebie, powodując z jednej strony wzmacnianie efektów poszcze
gólnych polityk (np. programy subsydiów do zakupu mieszkań własnościowych
stanowiły równocześnie bodziec do wzrostu inwestycji prywatnych), ale z drugiej
– ograniczenie pozytywnych efektów prowadzonych reform (np. rozwój programów
aktywnych form przeciwdziałania bezrobociu został spowolniony przez konieczność
cięć wydatków sfp). Mimo to prowadzona w każdym z tych obszarów polityka była
relatywnie niezależna i wymaga osobnego omówienia.
138
Ryszard Rapacki, Adam Czerniak
Polityka fiskalna
Najważniejsze dla oceny polityki gospodarczej Polski w latach 2007–2014 są dzia
łania podjęte przez rząd w celu ograniczenia deficytu sfp – zarówno nominalnego, jak
i strukturalnego, czyli oczyszczonego z wpływu wahań cyklicznych. Zewnętrzny szok
makroekonomiczny, jakim było załamanie światowego handlu na przełomie lat 2008
i 2009, zbiegł się w czasie z trzema ekspansywnymi elementami polityki fiskalnej
– wprowadzeniem obniżki składki na ubezpieczenie rentowe do 6% w styczniu 2008 r.
z 13% na koniec czerwca 2007 r., wprowadzeniem obniżenia w styczniu 2009 r. stopy
podatku dochodowego do dwóch progów podatkowych (ze stawkami podatku 18
i 32%) zamiast obowiązujących do końca 2008 r. trzech progów podatkowych (19, 30
i 40%) oraz dużym wzrostem inwestycji publicznych, zwłaszcza na szczeblu samorzą
dowym, na skutek współfinansowania projektów realizowanych ze środków unijnych.
W rezultacie deficyt sfp wzrósł, według metodologii ESA’95, do 7,5% PKB w 2009 r.
z 1,9% w 2007 r. (Eurostat 2014), wymuszając nowelizację budżetu na 2009 r. Tę anty
cykliczną politykę fiskalną należy jednak ocenić pozytywnie, ponieważ zapobiegła
wystąpieniu w Polsce recesji, która dotknęła wszystkie pozostałe kraje UE. Wkład
inwestycji publicznych do realnego wzrostu PKB wyniósł w 2009 r. 0,9 p.p. – bez
tego wkładu Polska wpadłaby w techniczną recesję w I kwartale 2009 r. Dodatkowo
obniżka podatków wsparła konsumpcję, która – mimo spadku zatrudnienia i wyha
mowania dynamiki płac – wzrosła o 2,1% r./r. (wkład do wzrostu PKB 1,2 p.p.)1.
Ze względu na przekroczenie kryteriów budżetowych zapisanych w unijnym
Pakcie Stabilności i Wzrostu (SGP) Komisja Europejska objęła Polskę w maju 2009 r.
procedurą nadmiernego deficytu (EDP) i wymusiła na rządzie działania mające
na celu trwałe obniżenie nierównowagi w finansach publicznych (Rada Unii Europej
skiej 2009). Polityka sanacyjna była prowadzona zarówno po stronie dochodowej, jak
i wydatkowej. Do najważniejszych działań, mających na celu zwiększenie wpływów
do kasy państwa, należały:
• podwyższenie od stycznia 2010 r. stawek podatku VAT, w tym głównej stopy z 22
do 23%,
• podniesienie składki rentowej o 2 p.p. do 8% od lutego 2012 r.,
• kilkukrotne podwyższanie akcyzy na wyroby tytoniowe oraz napoje alkoholowe,
• zamrożenie progów dla podatku dochodowego na poziomie z 2008 r., co prowadzi
do wzrostu efektywnej stawki opodatkowania osób fizycznych,
• wprowadzenie ustaw uszczelniających system podatkowy, w tym ustawy zapo
biegającej niepłaceniu podatku VAT przez firmy handlujące towarami o trudnej
1
Obliczenia własne na podstawie GUS (2014).
Rozdział 6. Kierunkii najważniejszewyzwaniapolskiejpolitykigospodarczej...
139
identyfikowalności źródła pochodzenia (m.in. prętami stalowymi, paliwami,
metalami szlachetnymi) oraz ustawy opodatkowującej spółki specjalnego prze
znaczenia z polskim kapitałem, zarejestrowane w rajach podatkowych (m.in.
na Cyprze, na Malcie, w Luksemburgu).
Większa część oszczędności wdrożonych przez rząd w okresie pokryzysowym
dotyczyła strony wydatkowej polityki fiskalnej. Najważniejsze z podjętych działań
to zmiany w systemie emerytalnym – zmniejszenie jego kapitałowej części (tzw. dru
giego filaru) oraz podniesie wieku emerytalnego. Pierwszej zmiany w organizacji
transferu oszczędności emerytalnych do Otwartych Funduszy Emerytalnych (OFE)
dokonano w 2011 r. – czasowo obniżono wartość środków, którą Zakład Ubezpieczeń
Społecznych (ZUS) przekazywał do OFE, z 7,3 do 2,3% podstawy wymiaru składki.
W 2013 r. część ta została podniesiona do 2,8%. Kluczowa zmiana w systemie została
jednak wprowadzona z początkiem lutego 2014 r., gdy 51,5% aktywów zgromadzonych
w OFE przeniesiono do ZUS. Były to obligacje skarbu państwa, papiery wartościowe
gwarantowane przez skarb państwa (głównie tzw. obligacje drogowe emitowane
przez BGK) oraz gotówka. Przekazane obligacje skarbowe umorzono, co obniżyło
dług sfp o 9 p.p. do 49,5% PKB na koniec I kwartału 2014 r. według metodologii
ESA’95 (Eurostat 2014). Pozostałe środki trafiły do Funduszu Rezerwy Demogra
ficznej w ZUS, z której finansowany jest deficyt w systemie świadczeń społecznych.
Dodatkowo rząd zakazał Powszechnym Towarzystwom Emerytalnym (PTE) inwe
stowania składek zgromadzonych w OFE w papiery gwarantowane przez skarb pań
stwa, w tym w obligacje, a także wymusił rozpoczęcie stopniowego transferu do ZUS
środków zgromadzonych w funduszach już na 10 lat przed przejściem na emeryturę
– tzw. suwak bezpieczeństwa (MPiPS 2013).
Kluczową zmianą w kapitałowej części systemu emerytalnego była korekta wyso
kości środków transferowanych z ZUS do OFE w kolejnych latach. W wariancie wyj
ściowym całą składkę w wysokości 7,3%, która przed 2011 r. trafiała do kapitałowej
części systemu, zaczęto księgować na specjalnych subkontach w ZUS, których wartość
jest rewaloryzowana zgodnie tempem wzrostu nominalnego PKB. Osoby, chcące dalej
oszczędzać w OFE, mogły w specjalnym oświadczeniu złożonym w ZUS wyrazić wolę,
aby państwo odprowadzało 2,98% ich składki do funduszy. Na taki krok zdecydowało
się 2,5 mln Polaków, czyli 15,1% wszystkich uprawnionych do złożenia deklaracji.
To zapewne zbyt mało, aby roczne saldo rozliczenia składek netto (pomniejszonych
o wypłaty pieniędzy osób w wieku przedemerytalnym) między ZUS a OFE pozostało
dodatnie. Na podstawie danych Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej (MPiPS 2013)
można szacować, że miesięcznie do OFE będzie trafiać ok. 250 mln PLN z nowych
składek wobec średnio 550 mln PLN, jakie będą przekazywane przez fundusze do
ZUS osobom przechodzącym na emeryturę.
140
Ryszard Rapacki, Adam Czerniak
Zmiany w kapitałowej części systemu emerytalnego dały w krótkim okresie
znaczne oszczędności fiskalne zarówno w systemie ubezpieczeń społecznych, jak
i na poziomie budżetu państwa. Wydatki budżetu spadną o kilka miliardów złotych
rocznie na skutek obniżenia kosztów obsługi długu, natomiast wydatki funduszu
ubezpieczeń społecznych będą niższe nawet o 10–12 mld PLN rocznie w najbliższych
latach w porównaniu z wariantem braku zmian w systemie (MPiPS 2013). Negatyw
nym skutkiem tej polityki, poza okrojeniem kapitałowej części systemu emerytalnego,
jest spadek napływu nowych środków na rynki kapitałowe, a zwłaszcza na giełdę
(GPW) i rynek długu. Z tego powodu dalszy rozwój polskiego rynku akcji w kolej
nych latach może być utrudniony, a GPW może stracić pozycję lidera w regionie pod
względem liczby nowych ofert publicznych na rzecz giełdy wiedeńskiej.
Drugą ważną zmianą w systemie emerytalnym było podniesienie w 2012 r. wieku
emerytalnego do 67 lat oraz jego zrównanie dla kobiet (60 lat przed reformą) i męż
czyzn (65 lat). Podniesienie wieku emerytalnego nie miało jednak charakteru sko
kowego. Od stycznia 2013 r. jest on stopniowo podnoszony o 3 miesiące z każdym
miesiącem obowiązywania nowych przepisów. W efekcie docelowy wiek emerytalny
zostanie osiągnięty w 2020 r. w przypadku mężczyzn i w 2040 r. w przypadku kobiet.
Z tego powodu krótkookresowy wpływ zmian na ograniczenie deficytu w systemie
zabezpieczeń społecznych był marginalny i nie przekroczył w badanym okresie
miliarda złotych.
W celu ograniczania deficytu nominalnego i strukturalnego rząd zdecydował się
na wdrożenie zmian o charakterze instytucjonalnym. Od 2010 r. uchwalono wiele
reguł wydatkowych, które miały na celu ustawowe ograniczenie wzrostu wydatków
publicznych, zarówno na szczeblu centralnym, jak i samorządowym. Jako pierwsza
od początku 2011 r. zaczęła obowiązywać dyscyplinująca reguła wydatkowa. Wprowa
dzała ona górny limit dla tempa wzrostu wydatków elastycznych, czyli takich, których
wysokość nie jest regulowana ustawowo, a także nowych wydatków sztywnych – tzn.
wynikających z nowych przepisów. Limit ten był zmienny i wynosił 1 p.p. powyżej
inflacji. Tym samym reguła ograniczała wzrost jedynie 12% wszystkich wydatków
sfp (Ministerstwo Finansów 2013). Ponadto miała ona charakter tymczasowy, gdyż
zgodnie z zapisami ustawy automatycznie by przestała być wiążąca wraz z wyjściem
Polski spod procedury EDP. W rezultacie jej wpływ na trwałą poprawę kondycji
fiskalnej państwa był znikomy.
Dużo większy wpływ na deficyt sfp miało wprowadzenie w 2009 r. reguły wydat
kowej dla samorządów. Opiera się ona na dwóch założeniach. Zgodnie z pierwszym
z nich, począwszy od budżetu na rok 2011 wydatki bieżące jednostek samorządu
terytorialnego (JST) nie mogą być wyższe od planowanych dochodów bieżących
powiększonych o nadwyżkę budżetową z lat ubiegłych i wolne środki. Drugie zało
Rozdział 6. Kierunkii najważniejszewyzwaniapolskiejpolitykigospodarczej...
141
żenie dotyczy dopuszczalnej wielkości wydatków przeznaczanych w danym roku
na obsługę zadłużenia oraz rozchodów z tytułu spłat rat kredytów i wykupu papierów
wartościowych wyemitowanych przez JST (z wyłączeniem zadłużenia zaciągniętego
na sfinansowanie zadań realizowanych z udziałem środków z UE). Iloraz tej sumy
i dochodów ogółem w danym roku nie może być wyższy niż średnia różnica pomiędzy
dochodami bieżącymi a dochodami ze sprzedaży majątku oraz wydatkami bieżącymi
w relacji do dochodów ogółem w trzech latach poprzedzających dany rok budżetowy.
Ta druga część reguły wydatkowej zaczęła w pełni obowiązywać przy sporządzeniu
planów budżetowych na 2014 r. Jej efekty były jednak widoczne już w poprzedzających
latach, kiedy to samorządy stopniowo ograniczały wydatki inwestycyjne, tak aby
zakończyć realizację projektów infrastrukturalnych, zanim reguła w pełni wejdzie
w życie. Potwierdzają to dane o deficycie JST, który spadł z 1,2% PKB w 2010 r. do 0,2%
w 2013 r. (Eurostat 2014). Co więcej, jak wynika z planów budżetowych, samorządy
zapewne zakończą rok 2014 z nadwyżką finansową.
Równie ważne z punktu widzenia długookresowej stabilności fiskalnej było wpro
wadzenie w 2014 r. stabilizującej reguły wydatkowej, która zastąpiła nieefektywną
regułę dyscyplinującą. Ta nowa reguła jest oparta na złożonej matematycznej formule
służącej obliczeniu górnego limitu wydatków publicznych, jakie mogą być zapisane
w budżetach na kolejny rok. Limit ten zależy od historycznego i prognozowanego
realnego tempa wzrostu PKB, prognozowanej inflacji CPI oraz deficytu i długu sfp.
Uwzględnia także dyskrecjonalne zmiany polityki dochodowej budżetu państwa.
Reguła obejmuje blisko 90% wydatków sfp i po raz pierwszy została zastosowana do
sporządzenia planu budżetu na 2015 r. Jej wprowadzenie zmieniło proces przygoto
wywania ustawy budżetowej. Do tej pory budżety centralne, JST i innych instytucji
publicznych były sporządzane niezależnie. Zgodnie z nową regułą Ministerstwo
Finansów musi otrzymać informację o wysokości wydatków planowanych na kolejny
rok przez wszystkie instytucje objęte nowymi regulacjami i tak dostosować wydatki
budżetowe, aby limit dla wydatków publicznych nie został przekroczony. Dzięki
temu wzrasta kontrola administracji centralnej nad polityką fiskalną w ramach
całego sektora finansów publicznych. Z naszych obliczeń wynika, że gdyby reguła
weszła w życie w 2004 r., w latach 2006–2008 dozwolone tempo wzrostu wydatków
sfp byłoby o połowę niższe od faktycznego, co umożliwiłoby osiągnięcie nadwyżki
budżetowej pod koniec fazy ożywienia gospodarczego. Co więcej, reguła stabilizu
jąca ma charakter antycykliczny i umożliwia spożytkowanie oszczędności z okresu
ożywienia gospodarczego do zwiększenia wydatków publicznych w okresie dużego
spowolnienia. W latach 2011–2012 reguła ta umożliwiłaby dwukrotnie wyższy od
faktycznego wzrost wydatków sfp (rysunek 6.1).
142
Ryszard Rapacki, Adam Czerniak
Rysunek 6.1. Ilustracja działania stabilizującej reguły wydatkowej
rzeczywistywzrostwydatkówsfp
wzrostlimitudlawydatkówpublicznych
12%
10%
8%
6%
4%
2%
0%
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
Przyzałożeniuwprowadzeniastabilizującejreguływydatkowej
2013
Źródło: opracowanie własne na podstawie: Eurostat (2014).
W celu ograniczenia deficytu budżetowego Ministerstwo Finansów wprowadziło
jeszcze jedną ważną zmianę o charakterze systemowym – centralne zarządzanie
płynnością w sektorze finansów publicznych. Część instytucji publicznych (NFZ,
fundusze celowe, Lasy Państwowe i in.) zostały zmuszone do trzymania swoich bie
żących nadwyżek finansowych na kontach resortu w BGK, tak aby inne podmioty sfp
mogły korzystać w pierwszej kolejności z tych pieniędzy zamiast emitować obligacje
lub zaciągać pożyczki od instytucji prywatnych. Dzięki temu Ministerstwo Finansów
obniżyło koszty obsługi zadłużenia o kilkaset milionów złotych i zmniejszyło potrzeby
pożyczkowe o 33 mld PLN (2% PKB) w latach 2010–2014. Ważnym działaniem mają
cym na celu „utwardzenie” ograniczenia budżetowego po stronie wydatkowej było też
zamrożenie funduszu płac w sferze budżetowej na nominalnym poziomie z 2009 r.,
co tylko w 2014 r. dało oszczędności w wysokości 2,2 mld PLN (Ministerstwo Finan
sów 2014).
Dzięki podjęciu opisanych powyżej działań rządowi udało się trwale obniżyć
deficyt sfp z 7,6% PKB w 2010 r. do 4,0% w 2013 r. (liczony zgodnie z metodologią
ESA 2010). Co więcej, według prognoz Komisji Europejskiej (2014) deficyt ma spaść
do 2,4% PKB w 2015 r., dzięki czemu Polska zostanie wyłączona spod procedury nad
miernego deficytu zapewne na wiosnę 2016 r. Wprowadzenie zmian o charakterze
długotrwałym (reforma systemu emerytalnego, utworzenie stabilizującej reguły
Rozdział 6. Kierunkii najważniejszewyzwaniapolskiejpolitykigospodarczej...
143
wydatkowej, wdrożenie centralnego zarządzania płynnością) spowodowało także
obniżenie deficytu strukturalnego do 2,9% PKB w 2014 r. z 6,0% w 2011 r. (Komisja
Europejska 2014).
Polityka dotycząca rynku pracy
Ze względu na konieczność dokonania cięć wydatków publicznych w okresie
pokryzysowym przestrzeń do prowadzenia aktywnej polityki przeciwdziałania bezro
bociu była ograniczona. W związku z ograniczeniem strumienia środków na fundusz
pracy w 2011 r. Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej (MPiPS) podjęło decyzję
o obniżeniu wydatków na aktywne formy przeciwdziałania bezrobociu o połowę,
tj. do 3,3 mld PLN z 6,6 mld PLN rok wcześniej. Decyzja ta była przede wszystkim
konsek wencją ustawowego ograniczenia możliwości obniżenia wydatków na zasiłki
dla bezrobotnych, których liczba wciąż rosła ze względu na niekorzystne uwarunko
wania makroekonomiczne. Od 2011 r. wydatki na aktywne formy przeciwdziałania
bezrobociu ponownie zaczęto zwiększać, ale do 2014 r. nie przekroczyły one poziomu
5 mld PLN (rysunek 6.2).
Rysunek 6.2. Środki na aktywne formy przeciwdziałania bezrobociu w latach 2007–2014
Wydatkizfunduszupracyna
aktywneformyprzeciwdziałania
bezrobociu(mldPLN)
7
6
5
4
3
2
1
0
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych o wykonaniu budżetu za lata 2007–2013.
Ze względu na politykę oszczędnościową MPiPS podjęło działania mające na celu
zwiększenie efektywności wydatkowania środków przeznaczanych na działalność
statutową urzędów pracy. W tym celu po raz pierwszy w historii polskiego sektora
finansów publicznych uzależniono wysokość dotacji dla poszczególnych urzędów
144
Ryszard Rapacki, Adam Czerniak
od rezultatów ich działania. Obowiązująca od maja 2014 r. ustawa podzieliła środki
trafiające z funduszu pracy na wynagrodzenia urzędników na dwie części: ponad 70%
dotychczasowej kwoty pozostało dotacją bezwarunkową, ale pozostałe 30% trafia
wyłącznie do najlepszych urzędów pracy. Dodatkowo, według nowych regulacji,
osoby zarejestrowane w urzędach pracy zaczęto dzielić na trzy kategorie: do grupy
pierwszej zaliczono tych bezrobotnych, którzy są na tyle zdolni i wykształceni, że
potrzebują tylko znalezienia im odpowiedniej oferty pracy; do grupy drugiej zaklasy
fikowano te osoby, które do znalezienia pracy potrzebują dodatkowego przeszkolenia
lub stażu; do trzeciej trafili natomiast ci zarejestrowani, którzy są oddaleni od rynku
pracy – zagrożeni wykluczeniem społecznym, pracujący w szarej strefie czy niezain
teresowani podjęciem pracy. Każdy bezrobotny, niezależnie od skategoryzowania,
będzie musiał kontaktować się tylko z jednym urzędnikiem, a osoby zaklasyfikowane
do grupy trzeciej będą szukać pracy na koszt państwa przez prywatnych pośredni
ków. Dzięki tym zmianom powinna wzrosnąć efektywność wykorzystania środków
przeznaczanych na bierne formy pomocy osobom bezrobotnym, co w konsekwencji
powinno przyczynić się do spadku stopy bezrobocia rejestrowanego.
Polityka mieszkaniowa
W analizowanym okresie rząd prowadził aktywną politykę mieszkaniową. W la
tach 2007–2012 funkcjonował program dopłat do zakupu pierwszego mieszkania
własnościowego dla gospodarstw domowych „Rodzina na Swoim”, z którego sko
rzystało 192 tys. osób. Fundusze na ten cel pochodziły z BGK. Ponad połowa z nich
nabyła w ramach programu mieszkanie na rynku wtórnym (dotyczy to zwłaszcza
pierwszych trzech lat funkcjonowania programu – BGK 2013). W latach 2010–2012
program ten zapobiegł natomiast gwałtownemu załamaniu popytu na mieszkania
na rynku pierwotnym na skutek wzrostu bezrobocia i zaostrzenia polityki kredyto
wej banków. Ceny transakcyjne na rynku pierwotnym między I kwartałem 2010 r.
a IV kwartałem 2012 r. spadły w największych miastach tylko o 14% (Łaszek et al.
2014). Na odwrócenie proporcji w programie „Rodzina na Swoim” wskazuje też
kilkukrotny wzrost udziału beneficjentów z rynku pierwotnego z 9,6% w 2007 r. do
39,8% dla kredytów wypłaconych już w 2013 r.
Wraz z zakończeniem programu „Rodzina na Swoim” rząd rozpoczął kolejne
prace nad programem wsparcia dla nowych gospodarstw domowych, aby zwiększyć
dostępność finansową nowych mieszkań własnościowych i tym samym ożywić znaj
dujący się w stagnacji rynek nieruchomości. Nowy program stymulacji „Mieszkanie
dla Młodych” wszedł w życie z początkiem 2014 r. i umożliwiał otrzymanie wsparcia
zarówno na wniesienie wkładu własnego, jak i spłatę rat kredytowych dla gospo
Rozdział 6. Kierunkii najważniejszewyzwaniapolskiejpolitykigospodarczej...
145
darstw domowych nabywających pierwsze mieszkanie. Program ten obejmuje wszyst
kie lokale mieszkalne – od mieszkań deweloperskich, przez domy jednorodzinne
po nieruchomości budowane przez spółdzielnie, ale tylko na rynku pierwotnym.
Wdrożenie programu pozwoliło na stopniowe zmniejszanie nadwyżki niesprzedanych
przez deweloperów mieszkań i doprowadziło do powolnego wzrostu cen transakcyj
nych (o średnio 2% w pierwszych trzech kwartałach 2014 r.).
W 2014 r. rząd uruchomił też trzeci program stymulujący wzrost podaży nieru
chomości – Mieszkania na Wynajem. Ze środków zgromadzonych w BGK poprzez
towarzystwo funduszy inwestycyjnych państwo ma kupić nieruchomości, które
później zostaną wynajęte Polakom po cenach niższych od rynkowych. Celem tego
programu było zwiększenie podaży tanich mieszkań w dużych miastach, dzięki czemu
miała wzrosnąć mobilność ludności, co z kolei sprzyjałoby obniżeniu bezrobocia
strukturalnego w kraju. Program ten ma jednak niewielkie szanse na powodzenie
i wciąż napotyka trudności związane z zakupem nieruchomości. Celem BGK jest
bowiem zakup całych bloków z wykończonymi mieszkaniami, ich wynajem po niższej
od rynkowej cenie (czynszu) i ich późniejsza odsprzedaż, tak aby rentowność całej
inwestycji była równa średniej rynkowej stopie zwrotu z kapitału. Realizacja wszyst
kich tych trzech celów jednocześnie wydaje się jednak niemożliwa, a jej ewentualne
powodzenie co najwyżej ograniczy podaż mieszkań własnościowych, nie zwiększając
podaży mieszkań na wynajem. Mieszkania oferowane na wynajem przez BGK wyprą
bowiem z rynku prywatnych najemców, którzy nie będą konkurencyjni cenowo.
Polityka pieniężna
W badanym okresie polityka pieniężna była prowadzona w bardzo niesprzyja
jących warunkach. Duża liczba szoków zewnętrznych – od załamania w globalnym
handlu przez silne fluktuacje kursu złotego, cen ropy naftowej i globalnej podaży
surowców rolnych, po rosyjskie embargo na polską żywność i ustawowe zmiany cen
administrowanych (wywóz śmieci, opłaty za przedszkola) – spowodowała duże, nie
zależne od decyzji Rady Polityki Pieniężnej (RPP), wahania inflacji, w tym pierwszą
od 1989 r. deflację. Dodatkowo prowadzenie polityki pieniężnej utrudniała skrajnie
ekspansywna polityka pieniężna w największych gospodarkach świata, w tym Sta
nach Zjednoczonych, strefie euro, Japonii i Wielkiej Brytanii, która miała istotny
wpływ na opłacalność zagranicznych inwestycji na polskim rynku pieniężnym ze
względu na różnice w stopach procentowych w kraju i na najważniejszych rynkach
bazowych (carry trade), powodując presję na RPP (rysunek 6.3).
146
Ryszard Rapacki, Adam Czerniak
Rysunek 6.3. Polityka pieniężna a źródła inflacji w latach 2007–2014
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych NBP i GUS.
W takiej sytuacji Rada zaczęła sięgać po niestandardowe działania w polityce
pieniężnej. Należały do nich:
• podwyższenie stopy rezerw obowiązkowych w październiku 2010 r.,
• czasowe wprowadzenie zasady forward guidance między wrześniem 2013 r.
a czerwcem 2014 r.,
• asymetryczne obniżenie stóp procentowych w październiku 2014 r. – stopa lombar
dowa została obniżona o 100 pkt bazowych, stopa referencyjna o 50 pkt bazowych,
a stopę depozytową pozostawiono na niezmienionym poziomie.
Rada wprowadzała też liczne zmiany w komunikacji z rynkiem, zwłaszcza w kon
tekście zapowiedzi przyszłych zmian stóp procentowych. Same stopy zostały nato
miast ścięte w ostatnim cyklu łagodzenia polityki pieniężnej do najniższego poziomu
w historii (2,00% dla stopy referencyjnej).
Z zastosowanych niestandardowych narzędzi najważniejszym było wykorzystanie
po raz pierwszy zasady forward guidance, czyli podawanie w komunikacie po decy
zji RPP, jak długo Rada zamierza pozostawić stopy na niezmienionym poziomie.
Rozdział 6. Kierunkii najważniejszewyzwaniapolskiejpolitykigospodarczej...
147
W momencie jej wprowadzenia, we wrześniu 2013 r., Rada zadeklarowała, że stopy
procentowe nie zostaną zmienione co najmniej do końca roku (RPP 2013). Potem
RPP stopniowo wydłużała ten okres aż do końca III kwartału 2014 r. Celem takiego
działania było obniżenie rynkowych stóp procentowych od papierów wartościowych
o dłuższym terminie zapadalności. Cel ten został osiągnięty, na co wskazuje wyraźny
spadek różnicy pomiędzy stawkami FRA 1x4 i 9x12 zaraz po wprowadzeniu forward
guidance. RPP nie ustrzegła się jednak błędów pod koniec okresu obowiązywania
polityki forward guidance, gdy perspektywy dla gospodarki pogorszyły się na tyle, że
wskazywały na zasadność obniżek stóp procentowych. Mimo rezygnacji przez Radę
z zapowiedzi przyszłych decyzji na posiedzeniu w lipcu 2014 r., nie zdecydowała się
ona na złagodzenie polityki pieniężnej we wrześniu 2014 r., uzasadniając to po części
wcześniejszymi deklaracjami zapisanymi w forward guidance. Dlatego Rada zapewne
spóźniła się z obniżkami stóp i próbowała skompensować to opóźnienie cięciem aż
o 50 pkt bazowych na posiedzeniu w październiku 2014 r. (rysunek 6.4)
Rysunek 6.4. Skuteczność polityki forward guidance
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z serwisu Datastream.
Mimo stosowania tych narzędzi Radzie III kadencji nie udało się zapewnić pełnej
stabilności cen i osiągnąć celów polityki pieniężnej NBP. W paśmie dopuszczalnych
odchyleń od celu inflacyjnego NBP (2,5% +/–1 p.p.) inflacja znajdowała się tylko
przez 15 z 57 miesięcy działalności Rady – w większości był to rok 2010, gdy obecna
RPP nie miała wpływu na poziom inflacji.
148
Ryszard Rapacki, Adam Czerniak
Kierunki i efekty polityki strukturalnej
Przedmiotem oceny w tym punkcie są kierunki i najważniejsze efekty polityki
strukturalnej w Polsce. Celem tej polityki jest oddziaływanie na stronę podażową
gospodarki, a jej pełne skutki – z natury rzeczy – ujawniają się dopiero w dłuższym
okresie. Skutki te w najbardziej ogólnym ujęciu sprowadzają się do zmiany wielkości
oraz struktury podaży dóbr i usług w gospodarce, struktury bodźców oddziałujących
na decyzje podmiotów ekonomicznych, a tym samym – do tworzenia warunków
sprzyjających trwałemu, zrównoważonemu wzrostowi gospodarki, a szerzej – dłu
gofalowemu rozwojowi społecznogospodarczemu.
Najważniejsze reformy strukturalne, jakie dokonały się w Polsce w latach 2007–
2014 w procesie transformacji systemowej, objęły obszary prywatyzacji, liberalizacji
rynków oraz szeroko rozumianej wolności gospodarczej. W tym ostatnim przypadku
podejmowane działania miały przede wszystkim na celu ograniczenie zakresu korup
cji oraz likwidację (osłabienie) barier biurokratycznych hamujących rozwój pry
watnej przedsiębiorczości. Do najważniejszych kierunków polityki strukturalnej
należały także: wspieranie rozwoju rynków i konkurencji; reformy sektora finansów
publicznych, połączone z ogólniejszą reformą instytucji państwa, mającą zapewnić
wyższą sprawność i efektywność organów państwa oraz wzmocnić bodźce sprzyja
jące rozwojowi gospodarczemu (m.in. poprzez tworzenie w rosnącej skali dodatnich
efektów zewnętrznych dla sektora prywatnego); rozszerzenie zakresu pośrednictwa
finansowego i rozwój rynków finansowych.
Generalnie, polityka strukturalna prowadzona w Polsce w latach 2007–2014
zasługuje na pozytywną ocenę. Nie oznacza to bynajmniej, że była ona wolna od
istotnych słabości, a także, iż w analizowanym okresie nie można było przeprowadzić
bardziej zdecydowanych i kompleksowych reform strukturalnych i osiągnąć jeszcze
lepszych wyników.
Poniżej przedstawiamy najważniejsze elementy oceny tej polityki. Rozpoczynamy
od ogólnego, syntetycznego zestawienia wskaźników postępu reform strukturalnych,
które sporządza i publikuje co roku Europejski Bank Rozbudowy i Rozwoju (EBOiR).
Wskaźniki te zostały pogrupowane w cztery kategorie i dotyczą odpowiednio: sektora
przedsiębiorstw, rozwoju rynków i konkurencji, instytucji finansowych oraz infra
struktury. Odpowiednie dane zostały przedstawione w tabeli 6.1.
Jak widać w tabeli 6.1, w badanym okresie postęp reform strukturalnych nastą
pił w trzech z dziewięciu objętych oceną dziedzin: prywatyzacji przedsiębiorstw
państwowych (duża prywatyzacja), polityce wspierania konkurencji oraz w rozwoju
infrastruktury. Na marginesie warto dodać, że w trzech innych dziedzinach objętych
Rozdział 6. Kierunkii najważniejszewyzwaniapolskiejpolitykigospodarczej...
149
klasyfikacją EBORu został już osiągnięty maksymalny poziom, co oznacza brak
możliwości dalszej poprawy wchodzącego w grę wskaźnika. Wskazany wyżej postęp
pozwolił podnieść średnią ocenę zaawansowania reform strukturalnych w Polsce
z 3,78 w 2007 r. do 3,87 w roku 2013. Ujmując ten sam proces zmian nieco inaczej:
o ile w 2007 r. Polska przebyła (z przyjętego tu punktu widzenia, tj. poziomu rozwoju
instytucji rynkowych) około 83% swej drogi „od planu do rynku”, to w 2013 r. wskaź
nik ten zwiększył się do ok. 86%.
Tabela 6.1. Postęp reform strukturalnych w Polsce w latach 2007–2013
Rozwójrynków
i konkurencji
Instytucje
finansowe
Infrastruktura
3,7
4,3
4,3
3,3
3,7
3,7
3,3
3,78
4,3
3,7
4,3
4,3
3,7
3,7
3,7
3,7
3,87
0
0
0
0
0
0
+0,33
+0,09
Zmiana
+0,33
Sektorbankowy
Liberalizacjacen
Politykawspierania
konkurencji
4,3
3,7
Liberalizacjawymiany
handloweji system
walutowy
3,3
2014
Restrukturyzacja
przedsiębiorstwi ład
korporacyjny
2007
Małaprywatyzacja
Infrastruktura
Rok
Dużaprywatyzacja
Rynkikapitałowe,instytucjeubezpieczeniowe
i inneusługifinansowe
Sektorprzedsiębiorstw
+0,33
Średnia
ocena
Uwaga: Skala ocen od 1 do 4,3; im wyższa ocena, tym większy postęp reform strukturalnych.
Źródło: EBRD (2013, 2007), obliczenia własne.
Uzupełnieniem ocen przedstawionych w tabeli 6.1, w części dotyczącej instytucji
finansowych, są wybrane wskaźniki rozwoju rynków finansowych w Polsce w latach
2006–2012, zawarte w tabeli 6.2.
Tabela 6.2. Wybrane wskaźniki rozwoju rynków finansowych w Polsce
w latach 2006–2012 (% PKB)
Wyszczególnienie
Marża
odsetkowaa
Kredytkrajowydla Kapitalizacjarynku
sektoraprywatnego
akcji
Wskaźnikmonetyzacji
gospodarki(M2/PKB)
2006
2012
2006
2012
2008
2012
2006
2012
Poziom
3,3
4,0b
33,4
53,7
21,0
36,3
45,5
57,8
Zmiana
–
–0,7
–
+20,3
a
–
+15,3
–
+12,3
Stopa oprocentowania kredytów minus stopa oprocentowania depozytów (p.p.).
Dla 2012 r. marża została obliczona jako różnica między średnim rocznym oprocentowaniem kredytów i depozytów
w walucie krajowej według danych NBP.
b
Źródło: World Bank (2008, 2014), IMF (2008), Narodowy Bank Polski.
150
Ryszard Rapacki, Adam Czerniak
Z danych tabeli 6.2 wynika, że w okresie objętym analizą nastąpił znaczący rozwój
rynków finansowych w naszym kraju. Świadczą o tym m.in. wzrost udziału kredytu
krajowego dla sektora prywatnego w PKB, rosnąca kapitalizacja Giełdy Papierów War
tościowych w Warszawie oraz zwiększenie stopnia monetyzacji polskiej gospodarki.
Warto także dodać, że – w porównaniu z wcześniejszymi latami – znacznie obniżyła
się wysokość marży odsetkowej, która ustabilizowała się na poziomie 3–4 p.p. Dla
porównania, jeszcze w 2002 r. wynosiła ona 5,8 p.p.; równocześnie w 2012 r. w krajach
transformacji w Europie PołudniowoWschodniej wahała się ona w przedziale 3,4–9,1
p.p., zaś w krajach WNP – w przedziale 3,6–17,5 p.p. (Rapacki, Matkowski, Próchniak
2013). Poziom marży odsetkowej jest przez ekonomistów powszechnie postrzegany
jako jedna z najważniejszych miar ryzyka systemowego w systemie finansowym
w danym kraju albo inaczej – efektywności sektora bankowego i związanego z nią
bezpieczeństwa transakcji finansowych. Zatem przedstawione tu dane na temat
wysokości marży odsetkowej można interpretować m.in. jako odzwierciedlenie spad
kowej tendencji w postrzeganiu ryzyka systemowego w polskiej gospodarce, zarówno
w porównaniu z przeszłością, jak i na tle innych krajów transformacji.
Obraz kierunków polityki strukturalnej i jej wpływu na rozwój rynków finanso
wych w Polsce nie jest jednak pozbawiony ciemnych barw. Szczególnie należy w tym
kontekście wskazać na zmiany, jakie w latach 2011–2014 nastąpiły we wprowadzonym
w naszym kraju w 1999 r. nowym systemie emerytalnym, przez wielu ekonomi
stów uznawanym za innowację instytucjonalną. Zmiany te polegały na stopniowym
ograniczeniu i w efekcie zmarginalizowaniu roli prywatnie zarządzanych funduszy
emerytalnych (OFE) i tym samym – na faktycznym demontażu trójfilarowego sys
temu emerytalnego. System ten miał w założeniu dywersyfikować i obniżać poziom
ponoszonego przez uczestników systemu ryzyka, a jednocześnie sprzyjać zwiększeniu
niskiej w Polsce skłonności do oszczędzania, rozwojowi krajowego rynku kapita
łowego i w rezultacie – przyspieszeniu długookresowego wzrostu gospodarczego.
Negatywna ocena tych zmian przez międzynarodowe rynki finansowe znalazła
odzwierciedlenie m.in. w obniżeniu w 2014 r. przez EBOiR w najnowszym „Transition
Report” oceny dokonanych przez Polskę postępów reform strukturalnych w obszarze
„Rynki kapitałowe, instytucje ubezpieczeniowe i pozostałe usługi finansowe”.
Kolejnym obszarem odzwierciedlającym kierunki, zakres i efekty polityki struk
turalnej prowadzonej w Polsce w latach 2007–2014 jest zakres wolności gospodarczej
i poziom postrzeganej korupcji. Odpowiednie dane zawarto w tabeli 6.3.
Dane tabeli dowodzą, że w objętym analizą okresie prowadzona w Polsce polityka
strukturalna przyniosła wyraźny wzrost zakresu wolności gospodarczej i jednocze
śnie – co nie jest zbieżnością przypadkową – spadek poziomu postrzeganej korup
cji. Polska znacznie awansowała też w sporządzanych przez Heritage Foundation
Rozdział 6. Kierunkii najważniejszewyzwaniapolskiejpolitykigospodarczej...
151
i Transparency International rankingach, poprawiając swoją pozycję odpowiednio
o 33 i 20 miejsc.
Tabela 6.3. Wskaźniki wolności gospodarczej i korupcji w Polsce w latach 2007–2014
Wskaźnikwolnościgospodarczej,
HeritageFoundation
Wyszczególnienie
Poziom
Wskaźnikpostrzeganejkorupcji,
TransparencyInternational
2007
2014
2007
2013
57,4 (83)
67,0(50.)
46(58.)
60(38.)
+9,6(+33)
–
–
Zmiana
+14(+20)
Uwagi: Wskaźnik wolności gospodarczej Heritage Foundation – skala od 0 do 100; im wyższy wskaźnik, tym większy
jest zakres wolności gospodarczej. Wskaźnik jest obliczany jako średnia ocen w 10 obszarach: (1) wolność prowadze
nia biznesu, (2) wolność handlu, (3) wolność iskalna, (4) wielkość państwa, (5) wolność monetarna, (6) wolność inwe
stycyjna, (7) wolność inansowa, (8) ochrona praw własności, (9) wolność od korupcji i (10) wolność w zakresie pracy.
Liczba w nawiasie oznacza miejsce w rankingu światowym – w 2009 r. ranking objął 179 krajów.
Wskaźnik postrzeganej korupcji Transparency International – skala od 1 do 10; im wyższy wskaźnik, tym niższy jest
poziom korupcji. Wskaźnik jest obliczany na podstawie podobnych indeksów innych instytucji oraz własnych badań TI.
Liczba w nawiasie oznacza miejsce w rankingu światowym – w 2008 r. ranking objął 180 krajów.
Źródło: The Heritage Foundation (2014), Transparency International (2013), obliczenia własne.
Do rozwinięcia i uszczegółowienia oceny zakresu wolności gospodarczej i po
ziomu postrzeganej korupcji pomocne mogą być dane na temat warunków prowa
dzenia działalności gospodarczej w Polsce w latach 2007–2013, zawarte w tabeli 6.4.
Tabela 6.4. Warunki prowadzenia działalności gospodarczej w Polsce w latach 2007–2013
liczbadokumentów
niezbędnychdozarejestrowaniawłasności
czasniezbędnydo
zarejestrowania
własności(dni)
liczbadokumentów
czasniezbędny
(dni)
wskaźniksztywności
zatrudnienia(skala
od0 = elastycznydo
100 = sztywny)
czasniezbędnydo
zakończeniaprocesu
upadłości(lata)
Elastyczność
Procedury
zatrudnienia
upadłościowe
pracowników
czaspotrzebnydo
rozpoczęciadziałalności
(dni)
Egzekucjapraw
wynikających
z kontraktu
liczbadokumentów
umożliwiających
rozpoczęciedziałalności
Wyszczególnienie
Przepisyregulującewejściena rynek
Poziom
4 (10)
30 (31)
6 (6)
35 (197)
33 (38)
685/830
25 (37)
3,0(3,0)
Zmiana
–6
–1
b.z
–162
–6
–145
–12
b.z
Źródło: World Bank (2014).
Dane te jednoznacznie wskazują, że w objętym analizą okresie w naszym kraju
nastąpiła wyraźna poprawa warunków prowadzenia biznesu. Poprawa ta objęła
sześć z ośmiu wyróżnionych w tabeli obszarów. Najbardziej spektakularny postęp
dotyczył skrócenia czasu niezbędnego do zarejestrowania własności (aż a 82%) oraz
152
Ryszard Rapacki, Adam Czerniak
ograniczenia liczby dokumentów umożliwiających rozpoczęcie działalności (60%).
Równocześnie zwiększyła się też elastyczność rynku pracy (z punktu widzenia łatwo
ści zatrudniania pracowników), poprawiła egzekucja praw wynikających z kontraktu
i nieco obniżyły się bariery wejścia na rynek. Nie zmieniła się natomiast liczba pro
cedur (dokumentów) niezbędnych do zarejestrowania własności, a także sprawność
(niewielka) procedur upadłościowych i generalnie – sądownictwa gospodarczego.
W tym kontekście wypada też podkreślić, że choć Polska nadal nie należy do krajów
oferujących najbardziej atrakcyjne warunki prowadzenia biznesu w Europie Środ
kowej i Wschodniej, to osiągnięty w ostatnich latach postęp poprawił naszą pozycję
konkurencyjną w tym zakresie w regionie.
Dla dopełnienia obrazu warto dodać, że – jak wynika z najnowszego raportu
Banku Światowego (World Bank 2014) – w 2014 r. w warunkach prowadzenia działal
ności gospodarczej w Polsce nastąpiły dalsze korzystne zmiany. Objęły one, po pierw
sze, spadek kosztów podłączenia do sieci i poprawę dostępu do energii. Po drugie,
pewne ułatwienia zostały wprowadzone w rejestracji nieruchomości, a jednocześnie
spadły opłaty notarialne. Po trzecie wreszcie, dzięki uruchomieniu nowego systemu
odprawiania importu i eksportu (nowy terminal w Gdańsku) okres odprawy udało
się skrócić o dwa dni. W rezultacie w najnowszym rankingu Banku Światowego
Doing Business Polska zajmuje 32. miejsce w świecie, co oznacza awans o 40 pozycji
w porównaniu z 2009 r.2
Warto jednak zwrócić uwagę, że ten przeciętny wynik może zaciemniać obraz
znacznego zróżnicowania warunków działalności gospodarczej w Polsce w różnych
jej obszarach. Polska zajmuje dopiero 137. miejsce w świecie (na 189 sklasyfikowa
nych krajów) pod względem łatwości uzyskiwania pozwoleń budowlanych, co jest
wynikiem zaiste zawstydzającym. Tylko niewiele lepiej wygląda sytuacja w dziedzinie
płacenia podatków (87. miejsce) oraz procedur rejestracji nowego przedsiębiorstwa
(85.). Z kolei relatywnie najkorzystniejsze warunki mają w Polsce przedsiębiorcy
w obszarze dostępu do kredytu (17. miejsce w rankingu).
Reasumując: dokonane w tym podrozdziale ustalenia i sformułowane wnioski
stanowią przesłankę generalnie pozytywnej oceny kierunków i efektów prowadzonej
w Polsce w latach 2007–2014 polityki strukturalnej i szerzej – gospodarczej. Jedno
cześnie jednak w polityce tej można dostrzec sporo słabych stron. Przejawiały się one
przede wszystkim w tym, że na wiele stojących przed polską gospodarką wyzwań
rozwojowych o charakterze strategicznym nie znalazła ona adekwatnej odpowiedzi,
a niektórych z nich nie podjęła wcale. Należy tu wspomnieć na przykład o braku kom
2
Trzeba jednak zaznaczyć, że pomiędzy latami 2009 a 2014 miała miejsce zmiana metodologii liczenia
przez Bank Światowy tego wskaźnika, co może nieco zaburzać obraz postępu osiągniętego przez Polskę
i utrudniać wyciąganie jednoznacznych wniosków.
Rozdział 6. Kierunkii najważniejszewyzwaniapolskiejpolitykigospodarczej...
153
pleksowej, głębokiej reformy sektora finansów publicznych i rynku pracy oraz o niedo
statecznym wsparciu przez państwo działalności badawczorozwojowej. W następnym
podrozdziale zostaną omówione w skrócie najważniejsze z tych wyzwań.
Najważniejsze wyzwania polityki gospodarczej
Lista największych wyzwań, przed jakimi stoi obecnie i stanie w przyszłości
polityka gospodarcza w Polsce, zostanie przedstawiona w dwóch uzupełniających się
ujęciach. Pierwsze z nich obejmuje bariery rozwoju polskiej gospodarki o charakterze
koncepcyjnym, politycznym i instytucjonalnym, które tworzą szeroko rozumiane
ramy prowadzonej działalności gospodarczej oraz wyznaczają strukturę i siłę oddzia
ływania bodźców wpływających na zachowania i decyzje podmiotów ekonomicznych.
W drugim ujęciu zostaną wskazane te wyzwania rozwojowe, które wiążą się ze spo
sobem funkcjonowania gospodarki, czynnikami jej wzrostu i osiąganymi wynikami
makroekonomicznymi.
Za jedną z największych, fundamentalnych słabości prowadzonej w Polsce poli
tyki gospodarczej w tym pierwszym ujęciu należy uznać to, że na początku drogi
wiodącej od planu do rynku, ale także w jej trakcie, nie udało się określić punktu
docelowego, tj. modelu (odmiany) kapitalizmu, jaki zamierzano w Polsce budować.
Cel transformacji systemowej w naszym kraju – explicite bądź implicite – bywał defi
niowany dość mgliście jako stworzenie liberalnej gospodarki rynkowej (kapitalizmu),
bez przesądzania o jej konkretnym kształcie.
Tymczasem w samej tylko Unii Europejskiej istnieją co najmniej cztery odmiany
kapitalizmu, o zróżnicowanych konfiguracjach instytucji i kształtach infrastruktury
rynkowej. Co więcej, jak wynika m.in. z badań Hansona (2006), Unia Europejska
– w ramach acquis communautaire – stwarza krajom członkowskim zaskakująco
duży margines swobody w tworzeniu własnych instytucji i rozwiązań wewnętrznych,
dostosowanych do specyfiki poszczególnych krajów.
Brak wizji odmiany kapitalizmu najbardziej odpowiadającej uwarunkowaniom
i aspiracjom rozwojowym Polski sprawił m.in., że powstająca nad Wisłą gospodarka
rynkowa ma w dużej mierze charakter hybrydowy. Różne części architektury insty
tucjonalnej istniejącej w naszym kraju pochodzą z różnych porządków instytucjo
nalnych i nie są wobec siebie komplementarne. W konsekwencji, zamiast efektów
dodatniej synergii i zwiększonej efektywności funkcjonowania, ta niespójność insty
tucjonalna staje się źródłem dodatkowych tarć i rosnącej mocy jałowej całego systemu.
Po drugie, mimo szybkiego wzrostu gospodarczego w Polsce brakowało długofa
lowej, kompleksowej strategii rozwojowej, co sprawiało, że przez większość okresu
154
Ryszard Rapacki, Adam Czerniak
transformacji polska gospodarka dryfowała, zamiast podążać wcześniej zaprojekto
waną trajektorią rozwojową.
Po trzecie, nie udało się, jak dotąd, dobrze zdefiniować naszej obecnej i przyszłej
roli w UE – innej niż głównie jako beneficjenta funduszy unijnych. Konieczność sen
sownego i efektywnego wykorzystania funduszy (i instytucji) unijnych jest oczywiście
bezdyskusyjna. Kierunki i sposoby wykorzystania środków unijnych powinny być
jednak funkcją przyjętej strategii rozwoju (której jednak nie mamy) oraz wyraźnie
określonych priorytetów rozwojowych. Polska opanowała już całkiem nieźle sztukę
pozyskiwania funduszy unijnych, ale znacznie gorzej radzi sobie z określaniem prio
rytetów rozwojowych przy ich wykorzystywaniu oraz ze sporządzaniem pełnego
bilansu kosztów i korzyści różnych inicjatyw czy programów unijnych w kategoriach
naszego interesu narodowego.
W tym kontekście należy widzieć kolejne, czwarte wyzwanie rozwojowe, w pos
taci groźby przekształcenia się Polski w kraj peryferyjny w Unii Europejskiej („Europa
dwóch prędkości”). W ramach tego scenariusza bylibyśmy producentem mało skom
plikowanych dóbr zawierających stosunkowo niedużo wartości dodanej i najwyżej
rozwiniętych technologii oraz podwykonawcą produktów bardziej technologicznie
zaawansowanych.
Po piąte, oprócz wymienionych wyżej słabości o charakterze fundamentalnym,
do największych wyzwań trzeba zaliczyć zawodność państwa w zakresie tworze
nia warunków sprzyjających długofalowemu rozwojowi gospodarczemu, w tym
zapewnienia dodatnich efektów zewnętrznych dla sektora prywatnego. Chodzi tu
przede wszystkim o niedofinansowanie prac badawczorozwojowych, brak wsparcia
dla tworzenia i podnoszenia jakości kapitału ludzkiego, niezrozumienie znaczenia
jednej z największych barier rozwoju polskiej gospodarki, tj. niskiego zasobu kapi
tału społecznego, niedostateczne wspieranie rozwoju technologii informacyjno
komunikacyjnych.
Słabość ta wynika m.in. z silnego „przechyłu” redystrybucyjnego w polityce
wydatków publicznych (niewłaściwego profilu funkcji państwa) kosztem wydatków
rozwojowych, niespełniania tzw. złotej reguły finansów publicznych oraz z nasila
jącej się pogoni za rentą i trwałości nieproduktywnego modelu przedsiębiorczości,
o którym interesująco pisze amerykański ekonomista Wiliam Baumol (Baumol 1990).
Co więcej, w Polsce utrzymują się symptomy myrdalowskiego miękkiego pań
stwa – ciągle jeszcze zbyt duży jest zakres korupcji, nasila się niewydolność władzy
sądowniczej (w tym sądownictwa gospodarczego) i słabe jest przestrzeganie prawa.
Równocześnie coraz liczniej pojawiają się symptomy obniżającej się jakości dostar
czanych przez państwo dóbr publicznych i dóbr społecznie pożądanych (np. ochrony
zdrowia i edukacji).
Rozdział 6. Kierunkii najważniejszewyzwaniapolskiejpolitykigospodarczej...
155
Wreszcie, w odróżnieniu od kilku innych krajów transformacji z naszego regionu
(Słowacja, kraje bałtyckie), w Polsce nie udało się w ciągu ostatnich 7 lat (a szerzej
– w całym okresie transformacji) ograniczyć zakresu funkcji państwa i zmniejszyć
jego wielkości. Jeżeli za podstawowy miernik wielkości państwa przyjąć udział
wydatków publicznych w PKB, to udział ten utrzymywał się w Polsce – podobnie jak
na początku lat 90. XX w. – powyżej 40%. Jest to wskaźnik ok. dwukrotnie wyższy
niż w krajach o podobnym do naszego poziomie rozwoju gospodarczego (23–24%)
i zbliżony do średniej w Unii Europejskiej i OECD. Mamy więc wskaźniki porówny
walne z najwyżej rozwiniętymi krajami unijnymi, to znaczy dźwigamy na swoich
barkach dużo więcej państwa niż jesteśmy w stanie udźwignąć. Co więcej, w ostatnich
2–3 latach państwo w naszym kraju zaczęło się znowu rozrastać – np. zatrudnienie
w administracji publicznej wzrosło o kilkanaście procent, do ponad 600 tys. osób.
Z kolei do najważniejszych wyzwań rozwojowych natury makroekonomicznej
stojących przed polską polityką gospodarczą zaliczamy omówione poniżej.
1. Bardzo dużym wyzwaniem dla Polski w perspektywie najbliższych 20 czy nawet
40 lat są niekorzystne trendy demograficzne – rysujący się na horyzoncie spadek
liczby ludności (w skali należącej do największych w UE), zmiana struktury wie
kowej społeczeństwa, emigracja i drenaż mózgów, a także trwały spadek stopy
zależności, wyrażającej liczbę pracujących przypadających na jednego emeryta.
2. Nie udało nam się w wystarczającym stopniu zreformować rynku pracy. W efekcie
stopień aktywności zawodowej w Polsce należy do najniższych w Unii Europej
skiej, a odsetek osób pracujących na umowy tymczasowe i samozatrudnionych
– do najwyższych.
3. Polską gospodarkę cechuje najniższa w krajach Europy Środkowej i Wschodniej
skłonność do oszczędzania i najniższa stopa inwestycji. Wystarczy w tym kon
tekście odwołać się do endogenicznego modelu wzrostu gospodarczego, aby
stwierdzić, że to właśnie stopa inwestycji i krajowe oszczędności, które finansują
te inwestycje w długim okresie, są warunkiem koniecznym szybkiego, trwałego
wzrostu gospodarczego.
4. Dużą barierą trwałego wzrostu gospodarczego i poprawy międzynarodowej pozy
cji konkurencyjnej Polski jest utrzymująca się od lat niska innowacyjność polskiej
gospodarki. Wśród licznych jej przejawów można m.in. wymienić niski, zaledwie
7procentowy udział wyrobów ucieleśniających najwyższą technikę (high-tech)
w eksporcie towarów przetworzonych czy ogromny deficyt w międzynarodowej
wymianie licencji (stosunek wydatków na import licencji do wpływów z ich
eksportu wynosi 1:10).
5. Ważnym wyzwaniem rozwojowym jest niski (a jak wynika z niektórych badań
– nawet malejący) zasób kapitału społecznego w Polsce. Nasz kraj można by
156
Ryszard Rapacki, Adam Czerniak
w związku z tym (stosując terminologię Fukuyamy) zaliczyć do kategorii low-trust
society (Fukuyama 1997). Co więcej, o ile utrzymujący się brak zaufania Polaków
do instytucji państwa jest silnie uwarunkowany historycznie, o tyle nowym zja
wiskiem jest brak zaufania państwa do własnych obywateli i powstanie w Polsce
symetrycznej nieufności w relacjach państwo – obywatel (a także przedsiębiorca
prywatny). Przejawem reakcji państwa na nieufność obywateli jest mnożenie
przez administrację barier biurokratycznych i zwiększanie zakresu ingerencji
mogącej ograniczyć zakres uzyskanej już wolności gospodarczej.
6. Coraz wyraźniej na horyzoncie rysuje się kolejne poważne zagrożenie rozwojowe
w postaci szybko rosnących napięć w krajowym bilansie energetycznym, wynika
jących m.in. z opóźnienia inwestycji w rozwój i modernizację bazy energetycznej.
Nakłada się na nie perspektywa znacznego wzrostu kosztów wytwarzania i dostar
czania energii elektrycznej w Polsce, wynikająca z przyjętych jesienią 2014 r. w Unii
Europejskiej uzgodnień międzyrządowych (pakiet klimatyczny) dotyczących
ograniczenia szkodliwych emisji i wynikającej stąd konieczności przestawienia
produkcji energii na technologie bardziej przyjazne dla środowiska naturalnego.
W podsumowaniu warto wskazać, że skumulowane oddziaływanie omówionych
wyżej barier rozwojowych i brak lub niedostateczna reakcja na nie polityki gospo
darczej w ostatecznym rachunku może się przełożyć na utratę dynamiki rozwojowej
i spadek międzynarodowej konkurencyjności polskiej gospodarki. Symptomy tej
nowej, niekorzystnej tendencji już się zresztą w Polsce pojawiły – w ostatnich kilku
latach nastąpiło obniżenie potencjalnego tempa wzrostu polskiej gospodarki z ponad
5 do ok. 4%, tj. o 1,5 p.p. Co więcej, jak wynika m.in. z długookresowych prognoz
Komisji Europejskiej, OECD i naszych własnych projekcji (Matkowski, Próchniak,
Rapacki 2013), po roku 2020 tempo to może się zmniejszyć jeszcze bardziej – poniżej
2% rocznie. To zaś m.in. oznacza trwałe utrzymywanie się stopy bezrobocia na pozio
mie dwucyfrowym i trwałą nierównowagę rynku pracy.
Co gorsza, istnieje sporo przesłanek skłaniających do wniosku, że powyższy sce
nariusz może także oznaczać kolejne długofalowe zagrożenie w postaci utrwalenia
się w Polsce odtwórczego wzorca rozwoju oraz przekształcenia się naszego kraju
w importera gotowych instytucji (one size fits all), z których część nie będzie w pełni
odpowiadać naszym potrzebom i możliwościom rozwojowym (np. nadmiernie regu
lowany rynek pracy).
Rozdział 6. Kierunkii najważniejszewyzwaniapolskiejpolitykigospodarczej...
157
Bibliografia
Baumol W. (1990), Entrepreneurship: Productive, Unproductive and Destructive, „Journal of
Political Economy”, vol. 98, no. 5.
BGK (2013), Dane liczbowe programu Rodzina na swoim, Bank Gospodarstwa Krajowego,
Warszawa.
EBRD (2013), Transition Report 2013, London.
EBRD (2007), Transition Report 2007, London.
Fukuyama F. (1997), Zaufanie. Kapitał społeczny a droga do dobrobytu, Wydawnictwo Naukowe
PWN, Warszawa.
Hanson P. (2006), The European Union’s Inluence on the Development of Capitalism in Central
Europe, mimeo, London.
IMF (2008), International Financial Statistics, Washington, D. C.
Komisja Europejska (2014), European Economic Forecast. Autumn 2014, European Economy,
no. 7.
Łaszek A. H. (2014), Augustyniak, K. Olszewski, J. Waszczuk, Informacja o cenach mieszkań
i sytuacji na rynku nieruchomości mieszkaniowych i komercyjnych w Polsce w II kwartale
2014 r., Narodowy Bank Polski, Warszawa.
Matkowski Z., Próchniak M., Rapacki R. (2013), Nowe i stare kraje Unii Europejskiej: konwergencja czy dywergencja?, w: Badania koniunktury – zwierciadło gospodarki, część II, red. K. Wal
czyk, „Prace i Materiały Instytutu Rozwoju Gospodarczego SGH”, Warszawa.
Ministerstwo Finansów (2013), Uzasadnienie do projektu ustawy o zmianie ustawy o inansach
publicznych oraz niektórych innych ustaw, 14 sierpnia.
Ministerstwo Finansów (2014), Informacja o działaniach podjętych przez Polskę w celu realizacji
rekomendacji Rady w ramach procedury nadmiernego deicytu, Warszawa.
MPiPS (2013), Uzasadnienie do projektu ustawy o zmianie niektórych ustaw w związku z określeniem zasad wypłaty emerytur ze środków zgromadzonych w otwartych funduszach emerytalnych, 10 października.
Rada Unii Europejskiej (2009), COUNCIL DECISION of 7 July 2009 on the existence of an excessive deicit in Poland (2009/589/EC), „Oficial Journal of the European Union”, Brussels.
Rapacki R., Matkowski Z., Próchniak M. (2013), Transition Countries: Economic Situation and
the Progress of Market Reforms, Working Paper no. 320, World Economy Research Institute,
Warsaw School of Economics, Warsaw.
RPP (2013), Informacja po posiedzeniu Rady Polityki Pieniężnej w dniach 3–4 września 2013 r.,
Narodowy Bank Polski, Warszawa.
World Bank (2014), Doing Business 2015, Washington, D. C.
World Bank (2008), 2008 World Development Indicators, Washington, D. C.
158
Ryszard Rapacki, Adam Czerniak
Źródła internetowe
EBRD, Transition Report Database, http://www.ebrd.com/pages/research/analysis/foreca
sts.shtml
Eurostat (2014), Statistics database 2014, http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page/
portal/eurostat/home
GUS (2014), Roczne wskaźniki makroekonomiczne, http://stat.gov.pl/wskaznikimakro
ekonomiczne/
Narodowy Bank Polski, http://www.nbp.pl The Heritage Foundation (2014), 2014 Index of
Economic Freedom, Washington, D. C., http://www. heritage.org/index/
Transparency International (2013), Corruption Perceptions Index, http://www. transparency.
org/cpi2013/results
World Bank (2015), Doing Business 2015, http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconom
ies/poland
World Bank (2014), World Development Indicators Database 2014, http://databank.world
bank.org/
Rozdział 7
Zmiany zasobów ludzkich w Polsce
w latach 2007–2014
Mateusz Mokrogulski
Celem rozdziału jest ocena tendencji zmian zasobów ludzkich w Polsce jako jednego
z czynników konkurencyjności gospodarki, od czasu kryzysu finansowego i gospodarczego aż do roku 2014. Analiza obejmuje najważniejsze elementy charakteryzu
jące stan i zmiany zasobów ludzkich w gospodarce, takie jak trendy demograficzne,
zmiany w zatrudnieniu i poziomie bezrobocia, kształtowanie się wynagrodzeń oraz
zmiany wydajności pracy. Szczególny nacisk został położony na opis aktualnych
tendencji na rynku pracy.
Demografia
W ostatnich trzech latach liczba ludności Polski zaczęła się ponownie zmniej
szać i według wstępnych danych GUS w końcu 2014 r. wyniosła 38,484 mln osób,
tj. o 12 tys. osób mniej niż rok wcześniej. Cały czas na ujemnym poziomie utrzymuje
się saldo migracji zagranicznych netto na pobyt stały, a obserwowane jest nasilenie
zjawiska czasowej emigracji z Polski. Na koniec 2013 r. czasowo za granicą prze
bywało 2,196 mln Polaków wobec 2,13 mln osób rok wcześniej oraz 2,27 mln osób
w rekordowym pod tym względem roku 2007. W 2013 r. krajem o największej licz
bie emigrantów z Polski wciąż była Wielka Brytania (642 tys.), a następnie Niemcy
(560 tys.) i Irlandia (115 tys.). W ostatnim z analizowanych lat zwiększyła się emi
gracja szczególnie do Niemiec, które jako ostatni unijny kraj (wraz z Austrią) w maju
2011 r. otworzyły rynek pracy dla obywateli nowych państw członkowskich UE.
Wzrosło także znaczenie Holandii, gdzie liczba przebywających czasowo Pola
ków zwiększyła się do 103 tys. osób. Fakt zamieszkiwania znacznej grupy Polaków
poza ojczyzną stanowi już oczywisty problem natury demograficznej, który z każ
dym rokiem będzie trudniej rozwiązać. Emigranci szybko znajdują pracę za granicą
(aczkolwiek często poniżej swoich kwalifikacji), rozwijają się zawodowo, osiągając
w ten sposób pożądany status materialny. Nierzadko otwierają własną działalność
160
Mateusz Mokrogulski
i stają się w ten sposób cennymi fachowcami. Jednocześnie mają świadomość, że
w kraju nie będą mogli liczyć na realizację marzeń zawodowych, dlatego decydują
się na pozostanie na emigracji. Dla Polski oznacza to stratę nie tylko z powodów
demograficznych, lecz także z uwagi na potencjał zawodowy, który wykorzysty
wany jest na obczyźnie. Nie bez znaczenia jest także fakt uprzedniego pobierania
wykształcenia w Polsce, często na uczelniach publicznych. Emigranci przyczyniają
się zatem do powiększenia PKB innej gospodarki niż Polska, mimo że wcześniej
studiowali na koszt polskiego podatnika. Takie zjawisko będzie miało negatywne
skutki ekonomiczne dla Polski w długim okresie.
Przy okazji analizy procesów migracyjnych warto wspomnieć o negatywnych
wypowiedziach premiera Wielkiej Brytanii Davida Camerona na temat Polaków
mieszkających w tym kraju. Polityk ten stwierdził, że należy ograniczyć liczbę bene
ficjentów zasiłków na dzieci, których mieliby nie otrzymywać emigranci z nowych
państw członkowskich UE, jeśli ich dzieci pozostały w kraju pochodzenia. Padały
również stwierdzenia, że otwarcie granic dla m.in. Polaków było błędem. Takie
sformułowania mogły się wydać wręcz szokujące, bo Wielka Brytania wraz z Irlandią
i Szwecją jako jedyne nie wprowadzały żadnych restrykcji w podejmowaniu zatrudnie
nia przez obywateli nowych państw członkowskich UE. Co więcej, z raportu Ośrodka
Badań i Analiz Migracji przy University College London wynika, że imigranci z Unii
nie są obciążeniem dla budżetu Wielkiej Brytanii. Wyniki badań pokazały również,
że tego samego nie można powiedzieć o imigrantach spoza Europy, z których wielu
osiedliło się już na stałe w Wielkiej Brytanii. Znaleźli oni w większości pracę w zawo
dach niewymagających wysokich kwalifikacji. W przypadku pracowników z Unii
Europejskiej wprowadzenie ograniczeń przez Wielką Brytanię stanowiłoby naru
szenie zasady swobody przepływu osób, która jest jedną z podstawowych swobód
wynikających z traktatów ustanawiających Wspólnoty Europejskie.
Przy analizie trendów demograficznych nie sposób nie wspomnieć, że spadkowi
uległa wartość współczynnika dzietności, który na koniec 2013 r. ukształtował się
na poziomie 1,26. W poprzednich dwóch latach miał on wartość 1,30, a w „rekor
dowym” pod tym względem roku 2009 – 1,40. Takie liczby muszą budzić niepokój,
zwłaszcza że współczynnik dzietności w Polsce utrzymuje się poniżej poziomu 2,1
(tj. zapewniającego prostą zastępowalność pokoleń) od początku okresu transfor
macji. Polska od lat znajduje się w grupie krajów członkowskich Unii Europejskiej
o niskim współczynniku dzietności. W 2012 r. jedynie Portugalia charakteryzowała
się niższą wartością tego współczynnika. Średnia wartość dla krajów Unii Europej
skiej to 1,58, co jest wciąż niskim poziomem. Analizowany wskaźnik jest najwyższy
we Francji i Irlandii, gdzie w 2012 r. ukształtował się na poziomie 2,01. Stopniowe
obniżanie się współczynników dzietności skutkuje powolnym pogarszaniem się
Rozdział 7. Zmianyzasobówludzkichw Polscew latach2007–2014
161
struktury demograficznej Polski. W 2014 r. odsetek osób w wieku 60/65 lat i więcej
wynosił 19,0% wobec 18,4% rok wcześniej oraz 14,8% w roku 2000. Systematycz
nemu zmniejszeniu ulega również odsetek osób niepełnoletnich, tj. w wieku do
17 lat włącznie. W 2014 r. kształtował się on na poziomie 18,1% wobec 18,2% rok
wcześniej i 24,4% w roku 2000. W kolejnych latach starzenie się społeczeństwa
będzie postępowało, co jest obecnie problemem wielu gospodarek. Na rysunku 7.1
przedstawiono przyrost naturalny, migrację netto i współczynnik dzietności w Pol
sce w latach 1990–2014.
Rysunek 7.1. Przyrost naturalny, migracja netto (lewa oś) i współczynnik dzietności
(liczba nowo urodzonych dzieci przypadająca na jedną kobietę – prawa oś)
w Polsce, 1990–2014
Źródło: dane GUS.
Z uwagi na pogarszającą się dzietność w 2007 r. wprowadzono ulgi przysługu
jące na każde wychowywane dziecko. W kolejnych latach wysokość ulg podlegała
pewnym modyfikacjom. Stan obecny, tj. dotyczący roku podatkowego 2014, jest
taki, że osoby samotnie wychowujące jedno dziecko odliczą od podatku 1112,04 PLN
(tj. 2 ∙ 556,02 PLN) jedynie wtedy, gdy roczne dochody nie przekraczają 56 tys. PLN.
W przypadku małżonków kwota maksymalnego dochodu uprawniająca do skorzy
staniu z ulgi jest dwukrotnie wyższa i wynosi 112 tys. PLN. Dla osób wychowujących
dwoje dzieci zasady stosowania ulgi się nie zmieniły. Oznacza to, że niezależnie od
dochodu, kwota ulgi wynosi 1112,04 PLN (rocznie) na każde dziecko.
162
Mateusz Mokrogulski
Ostatnie zmiany zmierzały w kierunku podwyższenia ulg dla rodzin wielodzietnych. W przypadku rodzin z trójką dzieci ulga na trzecie dziecko jest równa
2000,04 PLN (rocznie), a dla rodzin wychowujących co najmniej czworo dzieci ulga
ta wynosi 2700,00 PLN (rocznie) na czwarte dziecko i każde kolejne. Ważną zmianą
jest także wprowadzenie możliwości odliczenia ulgi w pełnej wysokości, nawet
jeśli kwota zapłaconego podatku dochodowego od osób fizycznych jest zbyt mała.
Dotychczas bowiem rodzina nie mogła otrzymać większego zwrotu niż wysokość
podatku należnego, co stawiało w niekorzystnej sytuacji rodziny niezamożne. Począw
szy od rozliczenia za 2014 r. rodzina może otrzymać zwrot wyższy niż zapłacony
podatek (wtedy podatek staje się niejako ujemny), ale ów zwrot nie może być wyższy
od łącznej kwoty zapłaconych przez podatnika składek na ubezpieczenia społeczne
i zdrowotne, które podlegają odliczeniu. Istniejące rozwiązania w zakresie podatku
dochodowego od osób fizycznych można zatem uznać za przejaw prowadzenia poli
tyki rodzinnej w naszym kraju.
Kolejnym ważnym wątkiem jest kwestia urlopów związanych z rodzicielstwem,
które ostatnio zostały wydłużone. Obecnie urlop płatny przysługujący matce po uro
dzeniu dziecka wynosi maksymalnie 1 rok i nowy wymiar obowiązuje w przypadku
dzieci urodzonych w 2013 r. i później. Na urlop roczny składa się obecnie 20 tygo
dni podstawowego urlopu macierzyńskiego, 6 tyg. dodatkowego urlopu macierzyń
skiego oraz 26 tyg. urlopu rodzicielskiego. Ten ostatni może przysługiwać również
ojcu dziecka, a ponadto oboje rodzice zyskali możliwość równoczesnego korzysta
nia z urlopu rodzicielskiego. Ojcu dziecka przysługuje również tzw. urlop ojcowski
w wymiarze 2 tygodni. Może on zostać wykorzystany do momentu ukończenia przez
dziecko pierwszego roku życia. Ponadto rozszerzono możliwość korzystania z urlopu
wychowawczego. Obecnie rodzic może z niego skorzystać do momentu ukończenia
przez dziecko piątego roku życia. Choć na podstawie powyższych faktów można
wnioskować, że w Polsce jest prowadzona polityka rodzinna, trudno twierdzić, że
jest ona rozumiana całościowo jako powiązanie pewnych narzędzi, które mogą wpły
wać pozytywnie na dzietność. Są to raczej coraz to nowe inicjatywy, którym brakuje
koordynacji. Można bowiem dostrzec, że rząd prowadzi też inne działania, które
powodują z kolei wzrost obciążeń finansowych rodzin. Dobry przykład stanowi tutaj
kształtowanie się stawek podatku VAT. W przypadku artykułów dziecięcych zostały
one ustalone na poziomie podstawowym, tj. 23%. Ostatnia podwyżka miała miejsce
z początkiem 2012 r., kiedy z preferencyjnego poziomu 8% zwiększono stawkę tego
podatku na obuwie dla dzieci oraz ubranka dla niemowląt. Jako że popyt na tego
typu dobra jest mało elastyczny, można się spodziewać jedynie niewielkiego spadku
zapotrzebowania w związku ze wzrostem ceny, co odpowiednio powiększa wpływy
do budżetu państwa. Koszt jest zatem w znacznej części przerzucony na rodziców. Nie
Rozdział 7. Zmianyzasobówludzkichw Polscew latach2007–2014
163
wątpliwie potrzeba w naszym kraju pewnego rodzaju całościowej polityki rodzinnej,
dzięki której osoby decydujące się na posiadanie potomstwa nie będą dyskryminowane
względem reszty społeczeństwa. Te działania powinny obejmować również rynek
pracy, edukację, a także rozwiązania w zakresie nabywania mieszkań. Choć polityka
rodzinna w krótkim okresie pociąga za sobą konkretne koszty dla budżetu państwa,
w dłuższym horyzoncie czasowym okazuje się inwestycją w kapitał ludzki, co może
zahamować, a nawet odwrócić coraz bardziej niekorzystne tendencje demograficzne.
Rynek pracy
W Polsce nagły spadek aktywności gospodarczej rozpoczął się w IV kwartale
2008 r., a więc w momencie, kiedy kryzys finansowy i gospodarczy rozprzestrzenił
się w Europie. Negatywne tendencje objęły również rynek pracy, co zaowocowało
zmniejszeniem zatrudnienia, wzrostem bezrobocia przy wyraźnie niższej dynamice
wynagrodzeń. Jednak płace w ujęciu realnym wciąż wzrastały. Co ciekawe, rynek
pracy w Polsce względnie szybko zareagował na kryzys, mimo że w okresie wzrostu
gospodarczego trendy dotyczące zatrudnienia i bezrobocia wykazywały kilkumie
sięczne opóźnienia względem wahań produktu realnego w gospodarce. Raptowne
pogorszenie tendencji na rynku pracy w Polsce rozpoczęło się jeszcze w IV kwartale
2008 r. i trwało do pierwszego półrocza roku 2010. Stopa bezrobocia rejestrowanego
zwiększyła się z 9,5% na koniec 2008 r. do 12,1% na koniec 2009 r., aby przez kolejny
rok wzrosnąć do 12,4%. Popyt na pracę zmieniał się w tym czasie nierównomiernie
względem poszczególnych sekcji i działów gospodarki narodowej. Wynagrodzenia
realne powiększały się już w dużo niższym tempie niż w okresie wzrostu aktyw
ności gospodarczej. Na uwagę zasługuje fakt, że począwszy od 2008 r. aż do 2013 r.
wynagrodzenia w sferze budżetowej rosły szybciej niż w sektorze przedsiębiorstw.
Taka zależność raczej nie wynikała z przewagi sektora publicznego nad prywatnym
pod względem wydajności pracy. O ile w początkowej fazie kryzysu względnie wyż
sza dynamika płac w sektorze publicznym może przyczynić się do stabilizowania
popytu konsumpcyjnego, o tyle utrzymywanie się zaobserwowanych relacji przez
następne lata może już świadczyć o pewnej anomalii i usztywnieniu rynku pracy
w Polsce, co nastąpiło w kolejnych latach. Następnie, od początku 2010 r., można
obserwować względną stabilizację w zakresie zatrudnienia i bezrobocia. Na koniec
2013 r. stopa bezrobocia wyniosła 13,4% wobec takiej samej wartości na koniec 2012 r.
Jednocześnie w okresie od końca 2010 r. do końca 2013 r. zatrudnienie w sektorze
przedsiębiorstw zwiększało się w umiarkowanym tempie, tj. średnio o 0,7% w skali
roku. Również dynamika płac realnych (w gospodarce narodowej) była niewielka
164
Mateusz Mokrogulski
i w latach 2011–2013 wyniosła odpowiednio: 1,4, 0,1 oraz 2,5%. W 2012 r. wynagro
dzenia w sektorze przedsiębiorstw wręcz spadły realnie o 0,2%. Warto nadmienić,
że zauważalny wzrost dynamiki w 2013 r. stanowił częściowo konsekwencję nieocze
kiwanego spadku inflacji, przez co płace nominalne ze względu na swoją sztywność
nie zdążyły się jeszcze dostosować.
W 2014 r. dało się zaobserwować zmianę tendencji z poprzednich czterech lat.
Przede wszystkim wyraźnie obniżyła się stopa bezrobocia i na koniec 2014 r. osiąg
nęła poziom 11,5% (rysunek 7.2). Oznacza to, że liczba bezrobotnych w skali roku
zmniejszyła się o ponad 330 tys. osób. Najniższy poziom w ostatnich 12 miesiącach
stopa bezrobocia osiągnęła w październiku ub. roku (11,3%), co wynika z czynni
ków o charakterze sezonowym, które właśnie w tym miesiącu oddziałują najsilniej
w kierunku spadku tego wskaźnika. Ponadto w minionym roku wyraźnie zaczęło się
zwiększać zatrudnienie w sektorze przedsiębiorstw (dynamika roczna równa 1,1%
na koniec roku oraz 0,6% średniorocznie), a także wynagrodzenia brutto w sekto
rze przedsiębiorstw (przeciętnie o 3,7% w skali roku, nominalnie i realnie). Wzrost
wynagrodzeń realnych w drugim półroczu wynika również ze zjawiska deflacji,
która utrzymuje się od lipca 2014 r. Na koniec ub. roku dynamika cen towarów i usług
konsumpcyjnych w Polsce ukształtowała się na poziomie –1,0%. Co ciekawe, ze spad
kiem poziomu cen (w skali roku) mamy do czynienia po raz pierwszy od rozpoczęcia
procesów transformacji systemowej w naszym kraju. Ponadto na podstawie danych
za trzy kwartały ub. roku można wnioskować, że płace w sektorze przedsiębiorstw
tym razem wzrosły bardziej niż w sferze budżetowej.
W przypadku zatrudnienia w sektorze przedsiębiorstw w 2014 r. zmiany były zróż
nicowane w poszczególnych (głównych) branżach gospodarki narodowej. Największe
wzrosty średnioroczne obserwowano w następujących sekcjach PKD:
• informacja i komunikacja (3,1%);
• dostawa wody; gospodarowanie ściekami i odpadami; rekultywacja (2,4%);
• administrowanie i działalność wspierająca (2,4%).
Jednakże nie wszędzie tendencje były pozytywne jako że część branż wciąż
przeżywa spowolnienie lub załamanie. Przykładowo w budownictwie popyt na pracę
zmniejszył się o 7,7%, a w sekcjach „górnictwo i wydobywanie” oraz „wytwarza
nie i zaopatrywanie w energię elektryczną, gaz, parę wodną i gorącą wodę” spadł
odpowiednio o 6,5 i 5,5%. Warto zaznaczyć, że budownictwo było tą branżą, w któ
rej zatrudnienie zwiększało się jeszcze do połowy 2012 r., a więc nawet w czasach
spowolnienia gospodarczego. Ostatnie dane wskazują zatem na korektę tendencji
wzrostowej.
Informacje o dynamice wynagrodzeń brutto w sektorze przedsiębiorstw w pod
ziale na branże nie idą w parze z wyżej przytoczonymi danymi o zatrudnieniu.
Rozdział 7. Zmianyzasobówludzkichw Polscew latach2007–2014
165
Największy średnioroczny wzrost płac nominalnych miał miejsce w następujących
sekcjach PKD:
• administrowanie i działalność wspierająca (5,3%),
• przetwórstwo przemysłowe (4,3%),
• budownictwo (4,3%).
Rysunek 7.2. Dynamika zatrudnienia i wynagrodzenia realnego w sektorze
przedsiębiorstw (analogiczny miesiąc roku poprzedniego = 100)
oraz stopa bezrobocia rejestrowanego w Polsce
Źródło: GUS.
We wszystkich analizowanych branżach dynamika wynagrodzeń była dodatnia,
natomiast najmniejszy wzrost wystąpił w sekcjach:
• górnictwo i wydobywanie (1,8%),
• wytwarzanie i zaopatrywanie w energię elektryczną, gaz, parę wodną i gorącą
wodę (3,0%),
• informacja i komunikacja (3,0%).
W latach 2010–2013 postępowało również zjawisko usztywnienia rynku pracy,
co przejawiało się zwiększeniem stopy bezrobocia długotrwałego oraz w najmłodszej
grupie wiekowej, tj. 15–24 lata. Na koniec 2013 r. pierwszy z ww. wskaźników kształ
tował się na poziomie 4,4% (wobec 3,0% w koniec 2010 r. i 2,4% w koniec 2008 r.),
a drugi ze wskaźników wynosił 27,3% (wobec 23,6% w koniec 2010 r. i 17,1% w koniec
2008 r.). Wciąż występuje zatem wyraźny problem wśród osób poszukujących pracy
166
Mateusz Mokrogulski
po raz pierwszy, a jednocześnie zwiększa się zasób długotrwale bezrobotnych, co
może w konsekwencji prowadzić do wykluczenia społecznego takich osób. W 2014 r.
nastąpiła niewielka poprawa we wskazanym zakresie, ponieważ stopa bezrobocia
w najmłodszej grupie wiekowej zmniejszyła się do 23,9%. Mimo wszystko pozostała
jednak powyżej średniej dla krajów UE28, tj. 22,2%. W IV kwartale 2014 r. zwiększył
się natomiast przeciętny czas poszukiwania pracy i wynosił już ponad rok, a więc
o dwa miesiące dłużej niż w 2010 r. Postępująca sztywność rynku pracy stanowiła
jeden z powodów emigracji zarobkowej obserwowanej po zakończeniu pierwszej fazy
kryzysu finansowego i gospodarczego.
Zgodnie z wynikami badań koniunktury gospodarczej NBP1 w I kwartale 2015 r.
nastąpiła wyraźna poprawa w zakresie prognoz zatrudnienia. Od ponad roku więcej
przedsiębiorstw planuje zwiększenie zatrudnienia niż spadek, co stanowi odwrócenie
tendencji obserwowanej przez pięć poprzednich lat. Obecnie wskaźnik zatrudnienia
jest wyraźnie wyższy od swojej średniej długookresowej. W podziale według form
własności największy popyt na pracę chcą generować przedsiębiorstwa prywatne,
a szczególnie te z przewagą kapitału zagranicznego. W podziale na branże szczególny
wzrost zatrudnienia oczekiwany jest w przemyśle, a w dalszej kolejności – w budownic
twie i usługach. Ponadto chęć podwyższenia płac deklaruje 23,7% badanych przedsię
biorstw, co nadal jest poniżej średniej liczonej od roku 2005. W podziale na sekcje PKD
odsetek firm planujących wzrost wynagrodzeń jest najwyższy w przemyśle, a następnie
w usługach (przede wszystkim transporcie i handlu). W budownictwie ów udział był
już dużo niższy i kształtuje się na poziomie ok. 6%. Podwyżki płac częściej planują
przedsiębiorstwa duże niż z sektora MSP, co stanowi już ugruntowaną tendencję.
Podobnych wniosków w obszarze popytu na pracę dostarczają wyniki raportu
Barometr Manpower Perspektyw Zatrudnienia w Polsce2. Zgodnie z tymi ostatnimi
spośród grupy 750 przebadanych pracodawców, stanowiących próbę reprezenta
tywną, 9% deklaruje zwiększenie całkowitego zatrudnienia, 8% planuje redukcję
liczby etatów, a 79% nie raportuje żadnych zmian personalnych. Prognoza netto
zatrudnienia kształtuje się zatem na poziomie 1 oraz 5% po korekcie sezonowej. Cho
ciaż w odniesieniu do I kwartału 2014 r. oczekiwania uległy lekkiemu pogorszeniu,
prognoza zatrudnienia netto kształtuje się wciąż na poziomie dodatnim3. Warto wspo
1
Badania koniunktury NBP prowadzone są z częstotliwością kwartalną. W niniejszym podrozdziale
zaprezentowano wyniki badań przeprowadzonych w IV kwartale 2014 r., odnoszące się do działań plano
wanych na I kwartał 2015 r.
2
Raport powstaje łącznie w 42 krajach i bierze w nim udział ponad 65 tys. dyrektorów departamentów
zajmujących się zarządzaniem zasobami ludzkimi. Badanie prowadzone jest z częstotliwością kwartalną.
W niniejszym rozdziale zaprezentowano wyniki raportu, w którym zawarte są oczekiwania pracodawców
na I kwartał 2015 r.
3
W dalszej części przytoczono dane poddane korekcie sezonowej.
Rozdział 7. Zmianyzasobówludzkichw Polscew latach2007–2014
167
mnieć, że badania prowadzone przez ten ośrodek wskazywały na pozytywne oczekiwania na rynku pracy w Polsce niemal w całym okresie spowolnienia gospodarczego.
Wyjątek stanowił krótki czas od IV kwartału 2014 r. do II kwartału 2013 r. W siedmiu
na dziesięć badanych sektorów4 więcej jest pracodawców, którzy planują zwiększać
zatrudnienie niż tych przewidujących cięcia etatów w I kwartale 2015 r. Wyraźny
optymizm widać wśród firm z sektorów: „produkcja przemysłowa”, gdzie prognoza
netto zatrudnienia wynosi +12%, co oznacza wzrost o 2 p.p. w ujęciu kwartalnym
oraz stabilizację w ujęciu rocznym, „handel detaliczny i hurtowy”, gdzie prognoza
netto zatrudnienia jest równa +9% (spadek o 4 p.p. kw./kw. i stabilizacja r./r.) oraz
„budownictwo” (prognoza +8%, co oznacza stabilizację zarówno w ujęciu kwartal
nym, jak i rocznym). Z kolei negatywne oczekiwania co do zatrudnienia formułują
przedsiębiorstwa z sektorów: „energetyka/gazownictwo/wodociągi” (–4%, co ozna
cza spadek o 3 p.p. kw./kw. oraz wzrost o 5 p.p. r./r.), „rolnictwo/leśnictwo/rybo
łówstwo” (–3%, co oznacza stabilizację kw./kw. oraz spadek o 15 p.p. r./r.), a także
„kopalnie/przemysł wydobywczy” (–2%, co oznacza wzrost o 5 p.p. kw./kw. oraz
o 1 p.p. r./r.). Przytoczone wyniki nie w pełni korespondują z dotychczasowymi ten
dencjami w obszarze zatrudnienia. Znaczne rozbieżności obserwuje się szczególnie
dla budownictwa. W przypadku wyników dla innych gospodarek unijnych na uwagę
zasługuje oczekiwany wzrost popytu na pracę w przedsiębiorstwach zlokalizowanych
w Irlandii, Bułgarii i Rumunii. Z kolei największą niechęć do tworzenia nowych miejsc
pracy widać w Finlandii, we Włoszech i w Holandii.
Przy analizie rynku pracy w Polsce warto wspomnieć o pozytywnym zjawisku,
jakim jest stopniowe zwiększanie się wskaźników zatrudnienia. Ogólny wskaźnik
(tj. dla grupy wiekowej 15–64 lata) w okresie 2004–2013 uległ wzrostowi z 51,7 do
60,0%. Na początku analizowanego okresu Polska charakteryzowała się najniższą
wartością wskaźnika na tle państw członkowskich UE. Z kolei na koniec 2013 r. już 8
krajów cechowało się wartością wskaźnika niższą niż w Polsce przy średniej dla UE28
na poziomie 64,1% (tabela 7.1). W okresie kryzysowym tendencje wzrostowe zostały
co prawda zahamowane, ale nie – odwrócone. Spośród państw regionu wyraźnie
wyróżniają się Czechy, w przypadku których analizowany wskaźnik ukształtował
się na koniec 2013 r. na poziomie 67,7%. Podobnie w danym okresie nastąpił wyraźny
wzrost wskaźnika zatrudnienia w grupie wiekowej 55–64 lata z 26,2 do 40,6%, przez
co pozycja Polski ewoluowała z ostatniego miejsca na tle krajów ówczesnej Unii
Europejskiej do pozycji siódmej od końca na tle UE28 (przy średniej równej 50,2%).
4
Sektory poddane badaniu to: budownictwo, energetyka/gazownictwo/wodociągi, inanse/ubez
pieczenia/nieruchomości/usługi, handel detaliczny i hurtowy, instytucje sektora publicznego, kopal
nie/przemysł wydobywczy, produkcja przemysłowa, restauracje/hotele, rolnictwo/leśnictwo/rybołów
stwo, transport/logistyka/komunikacja.
168
Mateusz Mokrogulski
W przypadku tego wskaźnika w okresie kryzysowym nastąpiło z kolei przyspieszenie
trendów wzrostowych. Zaobserwowane tendencje stanowią konsekwencję następu
jących zmian:
• pozbawienia części społeczeństwa praw do tzw. emerytur pomostowych,
• braku rozszerzania przywilejów w postaci wcześniejszych emerytur na kolejne
roczniki kobiet urodzonych po 1953 r. oraz mężczyzn urodzonych po 1948 r.,
• prób aktywizacji starszych uczestników rynku pracy za pomocą programu5 50+.
W najbliższych latach będziemy obserwować dalszą poprawę w zakresie aktywi
zacji osób w wieku powyżej 55 lat, co będzie wywołane w sposób sztuczny poprzez
podwyższenie wieku emerytalnego. Zmiany będą szczególnie widoczne w przypadku
wskaźników zatrudnienia kobiet.
Tabela 7.1. Wskaźnik zatrudnienia w 2013 r. i stopa bezrobocia (przeciętna) w 2014 r.:
Polska na tle wybranych krajów
Kraj
a
Wskaźnikzatrudnienia(w %)15–64 lata
mężczyźni 55–64lata
Stopabezrobocia(w %)
ogółem
kobiety
ogółem
<25 lat
długookresowea
Polska
60,0
53,4
66,6
40,6
9,0
23,9
4,4
Czechy
67,7
59,6
75,7
51,6
6,1
15,9
3,0
Słowacja
59,9
53,4
66,4
44,0
13,2
30,4
10,0
Węgry
58,4
52,8
64,3
38,5
7,7
20,4
4,9
Litwa
63,7
62,8
64,7
53,4
10,7
19,3
5,1
Łotwa
65,0
63,4
66,8
54,8
10,8
19,6
5,8
Estonia
68,5
65,7
71,4
71,4
7,4
15,0
3,8
Niemcy
73,5
69,0
78,0
63,6
5,0
7,7
2,3
Francja
64,1
60,4
67,8
45,6
10,2
24,3
4,2
Hiszpania
54,8
50,3
59,2
43,2
24,5
53,2
13,0
Irlandia
60,5
55,9
65,1
51,3
11,3
24,0
7,9
Holandia
74,3
69,9
78,7
60,1
7,4
12,7
2,4
WielkaBrytania
70,5
65,8
75,4
59,8
7,6a
20,7a
2,7
Dania
72,5
70,0
75,0
61,7
6,6
12,6
1,8
Rumunia
59,7
52,6
66,8
41,5
6,8
24,0
3,3
Bułgaria
59,5
56,8
62,1
47,4
11,6
23,6
7,4
Chorwacja
52,5
48,5
56,5
37,8
17,0
45,0
11,0
UE28
64,1
58,8
69,4
50,2
10,2
22,2
5,1
StanyZjednoczone
67,4
62,3
72,6
60,9
6,2
13,4
1,9
Dane za 2013 r.
Źródło: Eurostat.
5
Pełna nazwa programu to: „Solidarność pokoleń. Działania dla zwiększenia aktywności zawodowej
osób w wieku 50+”.
Rozdział 7. Zmianyzasobówludzkichw Polscew latach2007–2014
169
Wykształcenie, koszty pracy i wydajność pracy
Społeczeństwo polskie jest raczej dobrze wykształcone na tle innych państw
Europy pod względem udziału osób z wykształceniem co najmniej średnim w liczbie
ludności w wieku 25–64 lata. Wskaźnik ten w 2014 r. kształtował się w Polsce na pozio
mie powyżej 90,0% wobec 75,8% średnio w państwach członkowskich i w ostatnich
latach (również w okresie kryzysowym) wykazywał systematyczny wzrost. Jednakże
w przypadku wykształcenia wyższego Polska plasuje się poniżej średniej unijnej
(odpowiednio 26,1% wobec 29,1%), pomimo zwiększenia tego odsetka w ostatnich
latach. Podobnie względnie nieduża liczba osób w Polsce uczestniczy w różnego
rodzaju kursach i szkoleniach – ten wskaźnik kształtuje się w naszym kraju na rela
tywnie niskim poziomie (4,1% wobec 10,6% średnio w UE28 w 2014 r.) – tabela 7.2.
Poziom wykształcenia ma dodatni wpływ na wysokość płac, co potwierdzają dane
statystyczne. Jednakże równie ważne jak wykształcenie jest uczenie się przez całe
życie6. Nastawienie na własny rozwój i częste podnoszenie kwalifikacji zawodowych
pozwala uniknąć bezrobocia podczas okresu spowolnienia gospodarczego, a jed
nocześnie zmniejsza ryzyko braku zatrudnienia, kiedy zbliża się okres emerytalny.
Relatywnie dobre wykształcenie Polaków koresponduje wciąż z niskimi nomi
nalnymi kosztami pracy w przeliczeniu na jedną godzinę pracy. Dla naszego kraju
wartość tego wskaźnika jest porównywalna jak na Węgrzech, wyższa co prawda niż
na Litwie, Łotwie, w Rumunii i Bułgarii, ale wciąż trzykrotnie niższa niż średnia dla
Unii Europejskiej oraz czterokrotnie mniejsza niż w Niemczech. Przewaga kosztowa
Polski, a także całego rejonu Europy Środkowej i Wschodniej, wydaje się zatem
widoczna. Pozostaje jednak pytanie, czy w dalszej perspektywie ten atut naszego kraju
będzie wystarczający dla przedsiębiorstw zagranicznych do tworzenia nowych miejsc
pracy. Ponadto może się okazać, że utrzymywanie się względnie niskich płac na tle
średniej UE wciąż będzie skłaniać osoby wykształcone do emigracji zarobkowej (co
zostało szerzej przedstawione w części poświęconej tendencjom demograficznym).
Potrzebna jest zatem konkretna zachęta dla ludzi młodych do pozostania w kraju,
gdzie ich praca będzie tworzyć istotną wartość dodaną. Stabilizacja finansowa jest
też istotnym czynnikiem branym pod uwagę na etapie decyzji o założeniu rodziny
i posiadaniu potomstwa.
Osobnym zagadnieniem jest kwestia płacy minimalnej w poszczególnych krajach
członkowskich Unii Europejskiej. Może być ona ustalana dwojako:
6
Lifelong learning.
170
•
•
Mateusz Mokrogulski
na poziomie krajowym – wtedy obowiązuje wszystkie osoby zatrudnione w ra
mach umowy o pracę i może być ustalona zarówno jako stawka miesięczna, jak
i godzinowa (Niemcy, Irlandia, Francja, Malta, Wielka Brytania),
w układach zbiorowych pracy – wtedy nie ma jednej stawki dla danego państwa.
Tabela 7.2. Wskaźniki wykształcenia (dane za 2014 r.), jednostkowe koszty pracy
(III kw. 2014 r.) i płaca minimalna (2015 r.): Polska na tle wybranych krajów
Unii Europejskiej
Wykształcenie
średnielub
wyższea
Kraj
Wykształcenie
wyższea
Uczestnicy
kursów
i szkoleńa
%ludności(25–64 lata)
Płaca
minimalna
EUR
PSN
Polska
90,5
26,8
4,1
1,5
410
738
Czechy
93,1
21,2
9,4
2,2
332
502
Słowacja
91,2
20,4
2,9
0,9
380
536
Węgry
82,9
22,9
3,3
–0,4
333
593
Litwa
93,4
36,1
5,2
–0,3
300
464
Łotwa
89,6
30,4
5,9
5,5
360
507
Estonia
91,0
38,8
12,3
0,9
390
488
Niemcy
86,8
27,4
7,9
0,3
1473
1441
Francja
76,9
33,2
5,7b
0,2
1458
1337
Hiszpania
56,3
34,4
10,1
0,3
757
798
Luksemburg
81,7
44,8
13,8
1,6
1923
1 561
WielkaBrytania
79,0
40,4
15,9
b.d.
1379
1114
Szwecja
83,6
38,3
28,6
0,1
-
-
Rumunia
73,8
15,8
1,7
3,7
218
384
Bułgaria
81,2
26,8
1,7
b.d.
184
380
Chorwacja
82,7
21,3
2,5
b.d.
396
584
75,8
29,1
10,6
0,6
–
–
UE28
a
Jednostkowe
kosztypracy
(%,r./r.)
b
Dane wstępne. Dane za 2012 r.
Źródło: jak pod tab. 7.1.
Obecnie ogólnokrajowa płaca minimalna występuje w 22 państwach członkow
skich. Nie mają jej następujące kraje: Dania, Cypr, Łotwa, Austria, Finlandia i Szwecja.
Z powyższego wynika w szczególności, że minimalne wynagrodzenie w układach
zbiorowych pracy występuje we wszystkich krajach nordyckich należących7 do UE.
7
W Norwegii, która do UE nie należy, ale jest członkiem EOG, wynagrodzenie minimalne również jest
ustalane w układach zbiorowych pracy.
Rozdział 7. Zmianyzasobówludzkichw Polscew latach2007–2014
171
Być może jest zatem tak, że sposób ustalania płacy minimalnej ma związek z mode
lem kapitalizmu występującym w danym kraju członkowskim. Ten ostatni wątek
stanowi jedynie hipotezę badawczą, której warto poświęcić kolejne badanie naukowe.
W 2015 r. do grupy państw, w których występuje ogólnokrajowe wynagrodzenie
minimalne, dołączyły Niemcy. Przy analizie poziomu płac minimalnych w UE widać
dużą rozbieżność pomiędzy poszczególnymi krajami członkowskimi pod wzglę
dem poziomu tej zmiennej. Podobnie jak w przypadku nominalnych kosztów pracy
wyraźnie niższe wartości płacy minimalnej występują w krajach Europy Środkowo
Wschodniej. Jednak, co ciekawe, w obrębie państw UE15 widać, że kraje Europy
Południowej (Hiszpania, Portugalia i Grecja), które zostały szczególnie dotknięte
przez ostatni kryzys finansowy i gospodarczy, notują niższe poziomy wynagrodzenia
minimalnego niż pozostałe kraje „starej” Unii.
W Polsce od 2015 r. płaca minimalna kształtuje się na poziomie 1750 PLN brutto
wobec 1680 PLN w roku w roku poprzednim. Obowiązuje ona wszystkie osoby zatrud
nione w ramach umowy o pracę z wyjątkiem pierwszego roku pracy. Wtedy stawka
wynagrodzenia nie może być niższa niż 80% aktualnie obowiązującej płacy minimal
nej. W 2015 r. jest to 1400 PLN. Obecnie wysokość tej płacy stanowi 44,2% prognozo
wanego przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia brutto w gospodarce narodowej,
zapisanego w ustawie budżetowej na rok 2015. Przy analizie płac minimalnych czę
sto wracają dyskusje o celowość wprowadzania takiego rozwiązania. Przeciwnicy
płacy minimalnej twierdzą, że przyczynia się ona do zwiększenia stopy bezrobocia.
Gdyby jej bowiem nie było, pracodawcy mogliby zatrudnić najmniej wykwalifikowa
nych pracowników poniżej wynagrodzenia minimalnego. Ponieważ jest to prawnie
zakazane, taki pracownik nie znajdzie miejsca w danym przedsiębiorstwie, więc
pozostanie w grupie bezrobotnych (co najwyżej podejmie pracę w ramach umowy
cywilnoprawnej). Jednak niezależnie od tych argumentów ustawodawstwo o płacy
minimalnej występuje nawet w gospodarkach uznawanych za liberalne, takich jak
Wielka Brytania czy Stany Zjednoczone. Ponadto warto zwrócić uwagę na liczbę
osób pobierających wynagrodzenie minimalne w poszczególnych krajach. Według
danych Eurostat za październik 2010 r. w Polsce odsetek osób zarabiających mniej niż
105% płacy minimalnej wynosił 9,9%. Dla 12 krajów członkowskich UE ów odsetek
był jednak niższy niż 5%. Trudno zatem zgodzić się z tezą, że sam fakt istnienia płacy
minimalnej wpływa negatywnie na tendencje na rynku pracy.
W tabeli 7.3 przedstawiono koszty pracy w EUR w przeliczeniu na 1 godzinę
w wybranych krajach UE.
172
Mateusz Mokrogulski
Tabela 7.3. Nominalne koszty pracy w EUR w przeliczeniu na 1 godzinę w wybranych
krajach Unii Europejskiej
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
Polska
5,2
5,7
6,4
7,6
6,6
7,2
7,3
7,4
7,6
Czechy
6,3
7,0
7,7
9,2
9,1
9,8
10,5
10,5
10,3
Słowacja
5,9
6,4
6,9
7,3
7,6
7,7
8,0
8,3
8,5
Węgry
6,3
6,4
7,3
7,8
7,1
7,0
7,3
7,5
7,4
Litwa
3,5
4,1
5,0
5,9
5,6
5,4
5,5
5,8
6,2
Łotwa
3,0
3,7
4,8
5,9
5,8
5,5
5,7
6,0
6,3
Estonia
4,9
5,7
6,8
7,8
7,7
7,6
7,9
8,4
9,0
Słowenia
11,7
12,2
12,8
13,9
14,4
14,6
14,9
14,9
14,6
Niemcy
26,8
27,1
27,3
27,9
28,6
28,8
29,6
30,5
31,3
Francja
b.d.
b.d.
b.d.
31,2
31,6
32,5
33,6
34,3
34,3
Irlandia
25,2
26,4
27,6
28,9
29,3
28,9
28,7
29,0
29,0
WielkaBrytania
21,3
22,4
23,3
20,9
18,8
20,0
20,1
21,6
20,9
Luksemburg
28,3
29,2
30,0
31,0
32,2
32,9
33,9
34,7
35,7
2,4
3,0
3,8
4,2
4,0
4,1
4,2
4,1
4,6
Kraj
Rumunia
Bułgaria
1,6
1,7
2,0
2,6
2,9
3,1
3,3
3,6
3,7
Chorwacja
b.d.
b.d.
b.d.
9,2
8,7
8,6
8,7
8,7
8,8
Źródło: jak pod tab. 7.1.
Wchodząc do Unii Europejskiej, Polska charakteryzowała się jedną z najniższych
wartości wydajności pracy (wyrażonej z PKB na osobę zatrudnioną według PSN).
W tamtym czasie jedynie kraje bałtyckie8 były pod tym względem słabsze. Wydajność
pracy w Polsce9 zaczęła przyrastać systematycznie, aczkolwiek powoli, od roku 2007.
Paradoksalnie do polepszenia przyczynił się kryzys finansowy i gospodarczy, który
spowodował względną poprawę sytuacji naszego kraju na tle gospodarek unijnych.
Nie zmieniło to jednak znacząco faktu, że Polska wciąż należy do grupy państw,
gdzie wydajność pracy pozostaje na niskim poziomie. W 2013 r. jedynie na Łotwie,
w Estonii, Bułgarii, Rumunii, na Węgrzech i w Czechach wydajność pracy była niż
sza niż w Polsce (tabela 7.4). Co ciekawe, Chorwacja, która stała się członkiem Unii
Europejskiej w lipcu 2013 r., cechuje się wyższą produktywnością pracy niż większość
państw, które weszły do UE w latach 2004 lub 2007. Obecnie, tj. w okresie umiarkowa
nego ożywienia gospodarczego w Polsce, można oczekiwać powolnego zwiększania
8
9
2014.
A także Bułgaria i Rumunia, które stały się członkami Unii Europejskiej w roku 2007.
Na dzień oddania niniejszego podrozdziału nie były jeszcze dostępne dane o wydajności pracy za rok
173
Rozdział 7. Zmianyzasobówludzkichw Polscew latach2007–2014
się wydajności pracy w Polsce i kontynuacji procesów doganiania krajów Europy
Zachodniej. Istotne jest ponadto, aby nie doprowadzić do nadmiernego zwiększenia
płac realnych w okresie umiarkowanego ożywienia gospodarczego. Taki scenariusz
skutkowałby dalszą niechęcią pracodawców do tworzenia nowych miejsc pracy; raczej
skupiliby się oni na obniżaniu kosztów pracy.
Tabela 7.4. Wydajność pracy wyrażona w PKB (w PSN) na osobę zatrudnioną:
Polska na tle wybranych krajów (UE28 = 100 dla każdego roku)
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
Polska
62,0
61,8
61,2
62,2
62,4
65,5
70,1
72,0
73,7
74,4
Czechy
73,1
73,1
74,0
76,3
74,1
75,9
74,3
74,6
73,9
72,0
Słowacja
65,8
68,8
71,7
76,4
79,8
80,0
82,4
81,6
82,1
82,7
Węgry
67,1
67,7
67,8
66,6
70,6
72,4
71,7
72,6
71,2
70,7
Litwa
53,9
55,0
56,8
59,6
62,0
58,0
68,2
72,3
74,1
74,7
Łotwa
45,9
47,9
48,9
54,0
55,1
57,3
60,8
63,8
66,3
67,0
Estonia
57,8
60,9
62,4
66,7
65,7
66,1
69,7
69,7
70,2
70,0
Słowenia
81,6
83,3
83,4
83,2
83,7
80,1
79,5
81,1
80,9
81,2
Niemcy
107,7
108,7
108,8
108,4
107,9
104,3
106,8
108,2
107,1
107,1
Francja
115,5
116,5
115,4
115,6
115,3
117,3
116,7
116,7
116,3
116,1
Irlandia
136,8
135,6
135,6
136,5
127,1
133,0
137,9
141,2
141,9
135,6
Wielka
Brytania
115,6
115,1
114,5
111,9
109,0
107,0
102,5
100,3
99,3
99,5
Luksemburg
170,7
170,3
179,6
180,0
168,4
159,5
164,2
165,5
162,8
164,1
Rumunia
34,7
36,2
39,8
43,4
49,1
49,4
49,7
50,5
51,1
51,7
Bułgaria
34,8
35,8
36,4
37,5
39,7
39,7
40,9
43,0
44,5
43,4
Chorwacja
73,6
74,7
73,7
77,3
78,3
76,3
75,2
77,2
80,4
80,2
Kraj
Źródło: jak pod tab. 7.1.
Przy analizie wydajności pracy warto również przytoczyć informacje o jednost
kowych kosztach pracy. Dane ogółem dla całej gospodarki Polski świadczą o tym,
że po wejściu do Unii Europejskiej nominalne jednostkowe koszty pracy zwiększyły
się jedynie przejściowo (do 2008 r.) i od tego czasu znajdują się w lekkim trendzie
malejącym. Obecna wartość jest wręcz niższa niż średnio w 2002 r. (okres referen
cyjny dla niniejszej analizy) o ok. 8%. Ciekawszych wniosków dostarcza spojrzenie
na wybrane sekcje gospodarki narodowej, gdzie wystąpiły wyraźne procesy dywer
gencyjne (rysunek 7.3). Przede wszystkim widać znaczną nadwyżkę jednostkowych
kosztów pracy w handlu, który jako branża usługowa jedynie w niewielkim stopniu
podlega wymianie zagranicznej. Analizowany wskaźnik znalazł się w wyraźnym
trendzie wzrostowym począwszy od 2007 r., aby osiągnąć maksymalną wartość
174
Mateusz Mokrogulski
w IV kwartale 2008 r. równą 140% średniej wartości z roku 2002. W 2009 r. nastąpiła
wyraźna korekta wartości wskaźnika, a od 2010 r. kształtuje się on na względnie
stabilnym poziomie równym średnio 111% wartości z okresu referencyjnego. W prze
myśle i budownictwie jednostkowe koszty pracy pozostawały na poziomach wyraźnie
niższych od średniej z roku 2002. W 2014 r. było to odpowiednio 72% i 69% wartości
referencyjnej. Obecnie można teoretycznie oczekiwać, że obserwowane ożywienie
na rynku pracy może zacząć oddziaływać proinflacyjnie. Jednakże procesy cenowe
w Polsce są silnie uzależnione od trendów na rynkach światowych, gdzie w drugiej
połowie 2014 r. nastąpił wyraźny spadek cen ropy naftowej. Warto także zaznaczyć,
że czynnikiem ryzyka jest poziom kursu złotego względem walut rynków bazowych,
szczególnie euro, dolara amerykańskiego i franka szwajcarskiego. Tak czy inaczej,
obserwowana stabilizacja ogólnych jednostkowych kosztów pracy jest pozytywnym
sygnałem dla polskiej gospodarki.
Rysunek 7.3. Dynamika jednostkowych kosztów pracy wyrównanych sezonowo w Polsce
(2002 r. = 100)
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych GUS.
Wnioski
Ostatnie lata przyniosły wyraźne pogorszenie w zakresie trendów demograficz
nych w Polsce. Dodatkowo wciąż nasila się zjawisko emigracji zarobkowej wewnątrz
Rozdział 7. Zmianyzasobówludzkichw Polscew latach2007–2014
175
UE oraz występuje niepewna sytuacja na krajowym rynku pracy, która co prawda
w 2014 r. uległa zauważalnej poprawie. Jednocześnie Polska zaczęła na niedużą
skalę stosować narzędzia polityki rodzinnej, które dotychczas nie przełożyły się
na zwiększenie wskaźnika dzietności. Nasz kraj nadal ma zauważalną przewagę kon
kurencyjną nad krajami Europy Zachodniej w kwestii wysokości kosztów pracy, ale
odstaje pod względem wydajności pracy. Obecnie istotnym wyzwaniem dla polityki
gospodarczej jest stworzenie zachęt dla ludzi młodych i wykształconych do pozostania
w kraju, gdzie będą kontynuować swoje życie rodzinne i zawodowe. Taka polityka
nakierowana na rodziny powinna obejmować także rynek pracy oraz rozwiązania
w zakresie nabywania mieszkań.
Bibliografia
Ehrenberg R. G., Smith R. S. (2003), Modern Labor Economics. Theory and Public Policy, wyd. 8,
Pearson Education, Inc.
Eurostat, ec.europa.eu/Eurostat
GUS, www.stat.gov.pl
GUS (2014), Informacja o rozmiarach i kierunkach emigracji z Polski w latach 2004–2013.
GUS (2015a), Biuletyn Statystyczny, 1 i za poprzednie miesiące.
GUS (2015b), Informacja o sytuacji społeczno-ekonomicznej kraju, rok 2014.
GUS (2015c), Kwartalna informacja o rynku pracy, IV kw. 2014.
http://www.bankier.pl/wiadomosc/WWielkiejBrytaniiprzybywaspecjalistowzPolski
7224630.html
http://www.tvn24.pl/wiadomoscizeswiata,2/cameronuderzawimigrantowprzykladem
znowpolacy,384896.html
Iglicka K. (2010), Migracje długookresowe i osiedleńcze z Polski po 2004 roku – przykład Wielkiej Brytanii. Wyzwania dla statystyki i demograii państwa, Raporty i Analizy Centrum
Stosunków Międzynarodowych.
Manpower (2015), Barometr Manpower Perspektyw Zatrudnienia. Polska, Q1.
NBP (2015), Informacja o kondycji sektora przedsiębiorstw ze szczególnym uwzględnieniem stanu
koniunktury w IV kwartale 2014 r. oraz prognoz koniunktury za I kwartał 2015 r.
rodzina.gov.pl
www.bankier.pl/wiadomosc/ImigrancizUniiniesadlabrytyjskiegobudzetuobciazeniem
3231321.html
Rozdział 8
Inwestycje w polskiej gospodarce
w okresie 2007–2014
Piotr Maszczyk
Nakłady inwestycyjne stanowią ważne determinanty konkurencyjności gospodarek.
W niniejszym rozdziale poddano analizie ich rolę w kształtowaniu konkurencyjności
polskiej gospodarki, ze szczególnym uwzględnieniem zmian, jakie zaszły w czasie
globalnego kryzysu i w okresie pokryzysowym.
Inwestycje
Analizując dynamikę zmian nakładów inwestycyjnych w Polsce w latach 2007–
2014, a więc w okresie, w którym gospodarka światowa zmagała się z globalnym
kryzysem, można stwierdzić, że zarówno poziom, jak i tempo zmian tej składowej
popytu globalnego podlegało daleko idącym zmianom, wynikającym przede wszystkim z sytuacji w gospodarce światowej. Do końca 2008 r. wartość nakładów inwestycyjnych w Polsce utrzymywała się na relatywnie wysokim poziomie, z rocznymi
stopami wzrostu przekraczającymi 10%. Dzięki tej wysokiej dynamice udało się odbudować poziom nakładów inwestycyjnych po głębokim załamaniu, do jakiego doszło
w latach 2001–2003. Kolejne cztery lata (2009–2012) to spadek wartości inwestycji
w Polsce, z wyjątkiem 2011 r., kiedy to wraz ze znaczącym przyśpieszeniem tempa
wzrostu PKB również wartość inwestycji powiększyła się o ponad 8%. Negatywne
tendencje w zakresie kształtowania się inwestycji po 2008 r. były oczywiście związane
z rozprzestrzenianiem się i utrzymywaniem w gospodarce światowej negatywnych
konsekwencji globalnego kryzysu. Warto zwrócić uwagę, że choć tempo wzrostu
PKB w 2011 r. było o ponad 1 p.p. wyższe niż w 2014 r. (4,5% wobec 3,3%), to tempo
wzrostu nakładów inwestycyjnych było znacznie niższe (8% wobec 9,6%). Zatem
dopóty, dopóki negatywne konsekwencje globalnego kryzysu były silnie odczuwane w gospodarce światowej, znacząco zmniejszały pozytywny wpływ korzystnych
tendencji dających się zaobserwować w Polsce. Dopiero wraz z przezwyciężeniem
w polskiej gospodarce negatywnych konsekwencji globalnego kryzysu w 2013 r.
178
Piotr Maszczyk
udało się ustabilizować dodatnie i rosnące tempo wzrostu nakładów inwestycyjnych
w dwóch kolejnych latach. Należy jednak w tym miejscu podkreślić, że, podobnie
jak w kontekście wartości PKB, negatywny wpływ turbulencji światowej gospodarki
na wartość nakładów inwestycyjnych w Polsce był – w porównaniu z innymi krajami
UE – stosunkowo ograniczony. Wartość inwestycji liczona rok do roku nie zmniejszyła się w analizowanym okresie bardziej niż o 1,7%, podczas gdy w 2007 r. kwota
przeznaczona na inwestycje wzrosła aż o 17,6%.
Niewątpliwie rosnące nakłady inwestycyjne z jednej strony stymulowały wzrost
konkurencyjności polskiej gospodarki, z drugiej zaś coraz lepiej radzące sobie na rynkach unijnych polskie przedsiębiorstwa zwiększały inwestycje i tym samym zdolności
wytwórcze, aby zaspokoić rosnący popyt. Globalny kryzys był zjawiskiem potwierdzającym empiryczną słuszność teoretycznych konstatacji wbudowanych w model
popytowy. Zgodnie z jego założeniami inwestycje są tym składnikiem popytu globalnego, który znacznie bardziej niż pozostałe reaguje na zmiany koniunktury
i – tworząc specyficzny mechanizm sprzężenia zwrotnego – sam się do tej zmiany
przyczynia. Zatem inwestycje stymulowały zarówno popytową, jak i podażową
stronę polskiej gospodarki.
W ostatnim roku przed rozpoczęciem kryzysu tempo wzrostu PKB przekroczyło 6%, zaś dynamika inwestycji osiągnęła wartości dwucyfrowe. W 2008 r. tempo
wzrostu PKB w Polsce spadło do 5,1%, zaś tempo wzrostu nakładów inwestycyjnych
kształtowało się na poziomie ok. 10%, w dalszym ciągu jednak oznaczało to wzrost
w ramach średniookresowego trendu, zapoczątkowanego w roku 2004. Kolejny rok to
drastyczne załamanie koniunktury w Polsce, które przełożyło się zarówno na spadek
dynamiki wzrostu PKB (jedynie 1,6%), jak i spadek wartości nakładów inwestycyjnych
o ok. 1%. W 2010 r., Polska zanotowała wzrost PKB na poziomie 3,9%, co wprawdzie
pozwoliło na spowolnienie tempa spadku wartości nakładów inwestycyjnych, ale
kwota inwestycji w dalszym ciągu zmniejszała się (o 0,4%). W 2011 r. PKB w Polsce
wzrósł o 4,5%; co – zgodnie z przedstawionym wyżej i opisanym w modelu popytowym mechanizmem – oznaczało dynamiczny wzrost inwestycji o ponad 8%. Rok 2012
(nazywany nieprzypadkowo „rokiem drugiej fali kryzysu”) to ponowne gwałtowne
zmniejszenie się tempa wzrostu PKB (jedynie 1,9%) i, jak można było tego oczekiwać,
zmniejszenie się wartości inwestycji o 1,7%. Uzasadnione było zatem przypuszczenie,
że 2013 r., w którym tempo wzrostu PKB obniżyło się w stosunku do poprzedniego
okresu o 0,3 p.p., oznaczać będzie kolejny rok spadku wartości nakładów inwestycyjnych. Spodziewany efekt jednak nie wystąpił, a wartość inwestycji wzrosła o 0,9%.
Biorąc pod uwagę dane za 2014 r. można zaryzykować stwierdzenie, że był to
raczej jednorazowy efekt wywołany czynnikami krótkookresowymi, a nie trwała
zmiana relacji pomiędzy kształtowaniem się tempa zmian inwestycji i PKB. Szyb-
Rozdział 8. Inwestycjew polskiejgospodarcew okresie2007–2014
179
kie przyśpieszenie tempa wzrostu gospodarczego w 2014 r. przełożyło się bowiem
na jeszcze szybszy wzrost inwestycji. Prognoza kształtowania się nakładów inwestycyjnych w 2015 r. jest przedmiotem rozważań dalszej części niniejszego rozdziału, tym
niemniej można oczekiwać, że wraz ze spodziewanym wyższym tempem wzrostu
PKB (zapewne na poziomie ok. 3,5%) dojdzie do dalszego wzrostu wartości inwestycji. Oznaczałoby to powrót do mechanizmu i zależności obserwowanych w latach
2008–2012 (rysunek 8.1).
Rysunek 8.1. Dynamika zmian nakładów inwestycyjnych w Polsce w okresie 2007–2014
20,0%
15,0%
10,0%
5,0%
0,0%
20
1
w 4–
st d
ęp an
ne e
13
20
12
20
11
20
10
20
09
20
08
20
20
07
–5,0%
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych GUS.
Zgodnie z optymistycznymi prognozami, formułowanymi w ubiegłym roku również na łamach niniejszego opracowania, w 2014 r. w Polsce doszło do gwałtownego
przyśpieszenia dynamiki wzrostu nakładów inwestycyjnych. Można wręcz powiedzieć, że rzeczywistość przerosła najśmielsze oczekiwania. Najbardziej optymistyczne prognozy zakładały, że tempo wzrostu wartości inwestycji osiągnie w Polsce
ok. 8%. Tymczasem zgodnie ze wstępnymi danymi GUS opublikowanymi w lutym
2015 r. nakłady inwestycyjne ogółem na koniec trzeciego kwartału 2014 r. wyniosły
75,3 mld PLN i były o 13% wyższe niż na koniec analogicznego okresu roku ubiegłego.
Opierając się na szacunkach GUS dotyczących całego roku i całej badanej populacji,
można oczekiwać, że wartość inwestycji w 2014 r. w całej gospodarce osiągnie poziom
ok. 252,9 mld PLN, co oznacza wzrost o 9,4% w stosunku do poprzedniego okresu
(w 2013 r. wartość nakładów na środki trwałe w całej gospodarce zwiększyła się
o 0,9%). Zważywszy na to, że w ubiegłych latach wstępne dane GUS były zazwyczaj
zaniżone, można wręcz oczekiwać, że ostateczna wartość tempa wzrostu inwestycji
180
Piotr Maszczyk
w Polsce w 2014 r. osiągnie wartości dwucyfrowe. Tym samym stopa inwestycji
w gospodarce narodowej (relacja nakładów brutto na środki trwałe do produktu
krajowego brutto w cenach bieżących) w 2014 r. wyniosła 19,6%; wobec 18,8% w 2013 r.
i 19,1% w roku 2012.
Warto dodatkowo zwrócić uwagę, że szybko rosnąca dynamika wzrostu nakładów
inwestycyjnych w 2014 r. towarzyszyła znacznie wyższemu tempu wzrostu PKB (zgodnie ze wstępnymi danymi opublikowanymi przez GUS wartość PKB zwiększyła się
w 2014 r. w Polsce o 3,3%, podczas gdy analogiczny wskaźnik dla roku poprzedniego
kształtował się na poziomie 1,6%). Oznaczałoby to, że reakcja tej składowej popytu
globalnego, jaką są nakłady inwestycyjne, na zmiany koniunktury gospodarczej była
analogiczna do tej, opisywanej przez model popytowy. Tymczasem – o ile w okresie
2004–2012 dane płynące z gospodarki potwierdzały istnienie takiego mechanizmu
– to w roku ubiegłym relacje pomiędzy tempem wzrostu PKB a poziomem i dynamiką
zmian nakładów inwestycyjnych kształtowały się w sposób odmienny.
Gwałtowne przyśpieszenie dynamiki wzrostu wartości nakładów inwestycyjnych,
do jakiego doszło w 2014 r., należy odczytywać jako wyczerpanie się negatywnego
wpływu na polską gospodarkę niekorzystnych trendów związanych z przedłużającym
się kryzysem w strefie euro. Wprawdzie w kontekście Polski przebieg globalnego kryzysu finansowego był stosunkowo łagodny (skumulowana stopa wzrostu PKB zanotowana dla polskiej gospodarki wyniosła w okresie 2008–2014 blisko 25%; podczas gdy
analogiczna, uśredniona wartość dla wszystkich krajów UE oscylowała wokół zera),
niemniej niewątpliwie negatywnie odbijał się na wartości nakładów inwestycyjnych.
W Polsce rozwijający się kryzys, który z sektora finansowego rozszerzył się na realną
sferę w gospodarce, doprowadził do pogorszenia nastrojów i oczekiwań co do rozwoju
sytuacji zarówno wśród gospodarstw domowych, jak i w sektorze przedsiębiorstw, co
początkowo przełożyło się na spadek dynamiki wzrostu inwestycji (2008), a później
na obniżenie się ich poziomu (2009–2010). Dodatkowo w ciągu pierwszych dwóch
lat kryzysu zmniejszyła się gwałtownie dostępność kredytów, zarówno skierowanych
do konsumentów, jak i przedsiębiorców, co wynikało z wprowadzenia ostrzejszych
zasad ich przyznawania. Wprawdzie stopniowo wartość realizowanych projektów
inwestycyjnych (udzielonych kredytów) zaczęła rosnąć, co pozwoliło – mimo głębokiego spowolnienia – ponownie osiągnąć dodatnie tempo wzrostu wartości nakładów inwestycyjnych (2011), ale tempo tego wzrostu nie odzwierciedlało w pełni
układu endogenicznych czynników wpływających na polską gospodarkę. Ponowny
spadek wartości inwestycji, do jakiego doszło w 2012 r., może stanowić pośrednie
potwierdzenie tego faktu. Dodatkowo należy zwrócić uwagę na to, że spadkowi
inwestycji (a w 2013 r. ich minimalnemu wzrostowi) towarzyszyło utrzymywanie się
gigantycznych oszczędności sektora przedsiębiorstw. Dopiero w roku ubiegłym – jak
Rozdział 8. Inwestycjew polskiejgospodarcew okresie2007–2014
181
można mniemać – w związku z gwałtownie poprawiającymi się nastrojami wśród
przedsiębiorców środki te zostały przeznaczone na nakłady inwestycyjne.
Kolejnym istotnym czynnikiem, który niewątpliwie wpłynął na przyśpieszenie tempa wzrostu inwestycji w Polsce, było utrzymujące się, pomimo formalnego
zakończenia ostatniej wieloletniej perspektywy finansowej, wysokie tempo absorpcji
funduszy strukturalnych napływających do Polski z budżetu UE, która przekładała
się na wzrost wartości projektów inwestycyjnych realizowanych zarówno w sektorze
publicznym, jak i prywatnym. Zgodnie z danymi udostępnionymi przez Ministerstwo
Rozwoju Regionalnego, całkowita wartość wydatków beneficjentów uznanych za
kwalifikowalne, wynikająca ze złożonych wniosków o płatność, wzrosła w ciągu
2014 r. o 64,2 mld PLN (w 2013 r. analogiczny wzrost kształtował się na poziomie
65,2 mld PLN), a w części dofinansowania UE o 45,4 mld PLN (w 2013 r. również
o 45,4 mld PLN). Tym samym wartość wydatków beneficjentów wyniosła na koniec
2014 r. 319,4 mld PLN, zaś w części dofinansowania UE – 226,2 mld PLN. Łatwo zauważyć, że w ciągu ubiegłego roku beneficjenci ponownie zrealizowali wydatki sięgające
blisko 30% wszystkich środków alokowanych dla Polski w ramach perspektywy
finansowej 2007–2014.
Trzecim wreszcie, kluczowym czynnikiem odpowiedzialnym za przyśpieszenie
tempa wzrostu inwestycji w Polsce był wzrost strumienia bezpośrednich inwestycji
zagranicznych. Zgodnie ze wstępnymi danymi opublikowanymi przez PAIiIZ w grudniu 2014 r. wartość BIZ, prowadzonych we współpracy z tą agendą rządową, osiągnęła
poziom ponad 1,8 mld EUR i była tym samym niemal dwukrotnie wyższa niż w roku
ubiegłym. Zgodnie z szacunkami PAIiIZ odsetek wszystkich inwestycji w Polsce, które
przechodzą przez Agencję to ok. 10–15% całkowitej wartości inwestycji w Polsce,
można zatem oczekiwać, że całkowita kwota BIZ w Polsce w 2014 r. przekroczyła
18 mld EUR. Oznacza to, że załamanie wartości strumienia bezpośrednich inwestycji zagranicznych, do jakiego doszło w latach 2012–2013, udało się przezwyciężyć.
Warto przypomnieć, że o ile w latach 2004–2011 BIZ w Polsce corocznie lokowały
się przedziale 10–24 mld USD, to w 2012 r. spadły do 4,764 mld USD, zaś w 2013 r. ich
wartość była ujemna po raz pierwszy, od kiedy NBP prowadzi statystyki w obecnej
metodologii, czyli od 2000 r. Oczywiście zarówno ujemna wartość BIZ w 2013 r., jak
i ich imponująca wysokość w 2014 r. wynikają w dużym stopniu z czynników jednorazowych. Ujemna wartość BIZ w 2013 r. wynikała przede wszystkim z rozwiązania spółki specjalnego znaczenia w Polsce i przetransferowania blisko 3,5 mld EUR
na Wyspę Jersey. Wartość strumienia inwestycji bezpośrednich brutto napływających
do Polski w 2013 r. osiągnęła poziom 9 mld EUR.
Natomiast gwałtowny wzrost wartości inwestycji zagranicznych w roku kolejnym
związany był w głównej mierze z inwestycją koncernu Volkswagen A. G. w podpo-
182
Piotr Maszczyk
znańskich Białężycach. W opinii pracowników PAIiIZ jest to największa inwestycja
przemysłowa w Europie w ciągu ostatnich dziesięciu lat1. W tym kontekście należy
przyjąć, że w 2015 r. wartość strumienia BIZ będzie niższa o ok. 8 mld EUR i osiągnie
poziom 10 mld EUR. Oznacza to stabilny wzrost w porównaniu do lat 2012–2013, choć
z drugiej strony regres w stosunku do średniorocznych wartości z okresu 2004–2011.
Analizując dane prezentowane przez PAIiIZ, można zauważyć, że do Polski napływa
coraz więcej inwestycji usługowych, a nie kapitałowych. Ponadto zauważalny jest
wzrost udziału inwestycji typu brownfield kosztem inwestycji typu greenfield. Niemniej Polska pozostanie istotnym miejscem lokowania inwestycji bezpośrednich,
należy się jednak liczyć z tym, że charakter tych przedsięwzięć będzie się w dalszym
ciągu zmieniał. Należy się spodziewać utrzymującego się zainteresowania ze strony
branży motoryzacyjnej, lotniczej, chemicznej i przemysłu rolno-spożywczego. Kurczyć
się natomiast będzie segment obejmujący przemysł elektroniczny i elektrotechniczny.
Porównanie tempa zmian nakładów inwestycyjnych w Polsce, Czechach, Słowacji i na Węgrzech – krajach będących tradycyjnie naszymi głównymi konkurentami
w absorpcji inwestycji w regionie – w latach 2008–2013 wyraźnie wskazuje, że choć
poziom i dynamika akumulacji we wszystkich krajach Europy Środkowej i Wschodniej, które w 2004 r. wstąpiły do UE, znajdują się przede wszystkim pod wpływem
czynników egzogenicznych (globalny kryzys), to występują pomiędzy nimi istotne
różnice2. Dokładniej: dochodzi do konwergencji trendu i dynamiki zmian wysokości
nakładów inwestycyjnych w Czechach i na Słowacji, zaś ten stosunkowo podobny
dla tej grupy wzorzec zaczyna się coraz bardziej różnić od mechanizmów obserwowanych w Polsce i na Węgrzech.
W Czechach w ciągu całego analizowanego okresu wartość inwestycji wzrosła
jedynie w latach 2008 i 2010. Tym samym czeska gospodarka wciąż nie może powrócić
do poziomu inwestycji, jaki notowany był w 2008 r., i po gwałtownym spadku tych
nakładów, do jakiego doszło w 2009 r. (o 24%), a następnie w latach 2011–2012 (skumulowany spadek o 7,5%), nie udało się osiągnąć stabilnego trendu wzrostowego tej
składowej popytu.
Słowacja, w której tempo i dynamika kształtowania się nakładów inwestycyjnych wykazywały dotychczas najbliższy Polsce schemat zmian, również zanotowała w 2013 r. spadek wartości nakładów inwestycyjnych (choć jedynie o 0,1%), co
1
Budowa fabryki Volkswagena zapoczątkowana w listopadzie 2014 r. ma się zakończyć w drugiej połowie 2016 r. Koncern utworzy tu blisko 3 tys. miejsc pracy. Budowę nowej fabryki produkującej samochód
użytkowy VW Crafter koncern zapowiedział w marcu 2014 r. w Poznaniu. Od tego czasu trwały prace przy
inwestycji. Teren budowy obejmie obszar 220 ha. W ramach przedsięwzięcia powstanie dział budowy karoserii, lakiernia oraz dział montażu. Docelowo zakład ma opuszczać 85 tys. samochodów rocznie.
2
Wysokość nakładów inwestycyjnych w Czechach, na Słowacji i na Węgrzech w okresie 2008–2013
na podstawie danych Eurostatu zamieszczonych na stronie internetowej, http://epp.eurostat.ec.eu.int.
Rozdział 8. Inwestycjew polskiejgospodarcew okresie2007–2014
183
może wskazywać, że sytuacja w tym kraju zaczyna się coraz bardziej upodabniać
do tej, którą można zaobserwować u jego zachodniego sąsiada. Wprawdzie w przeciwieństwie do Czech, zaś podobnie jak to miało miejsce w Polsce i na Węgrzech,
Słowacja zdołała zachować dodatnią dynamikę wzrostu nakładów inwestycyjnych
w 2011 r., niemniej tempo wzrostu w tym roku kształtowało się na nieznacznie niższym
– w porównaniu do polskiego – poziomie. Natomiast odwrotnie niż w Polsce, w 2010 r.
inwestycje na Słowacji rosły, natomiast w 2013 r. – spadały. Dodatkowo w latach 2009
i 2012 spadki wartości słowackich nakładów inwestycyjnych były znacznie głębsze
niż w Polsce (29% i 14% wobec 1,1% i 1,7%). Zatem o ile do końca 2009 r. można było
postawić hipotezę, że schemat zmian nakładów inwestycyjnych na Słowacji jest
niemal identyczny jak w Polsce, o tyle 2010 r. stanowi tutaj bardzo wyraźną cezurę.
Warto również podkreślić, że nakłady inwestycyjne na Słowacji podlegają najwyższym – spośród wszystkich analizowanych krajów – wahaniom. Zarówno w okresach
wzrostu, jak i spadku wartości tego składnika popytu globalnego, dynamika zmian
jest w tym kraju najwyższa.
Węgrom, jako jedynemu krajowi z analizowanej grupy obok Polski, w 2013 r.
udało się zanotować dodatnie tempo wzrostu wartości nakładów inwestycyjnych
i był to wzrost trzykrotnie wyższy niż ten obserwowany w Polsce (2,7%). Z wyjątkiem
2010 r., kiedy to Węgry, w przeciwieństwie do Polski, odnotowały wzrost wartości
nakładów inwestycyjnych, wartość tej składowej popytu globalnego zmieniała się
w tych dwóch krajach w tym samym kierunku, choć amplituda wahań węgierskich
inwestycji była znacznie wyższa. Z drugiej strony, o ile do ubiegłego roku pewną
prawidłowością było to, że w okresach korzystnej koniunktury tempo wzrostu nakładów inwestycyjnych na Węgrzech było najniższe spośród krajów regionu, a w okresie
spowolnienia gospodarczego lub recesji wartość inwestycji w tym kraju obniżała się
najszybciej, to w 2013 r. dodatnia dynamika wzrostu inwestycji na Węgrzech była
wyższa niż w Polsce. Może to oznaczać, że negatywny wpływ kryzysu finansów
publicznych, z jakim do niedawna zmagała się węgierska gospodarka, na wysokość
inwestycji zaczyna słabnąć, zaś groźba utraty płynności przez węgierski sektor finansów publicznych bardzo się zmniejszyła.
Porównanie dynamiki zmian wysokości nakładów inwestycyjnych ogółem w Polsce i pozostałych nowych krajach członkowskich UE w okresie 2008–2013 przedstawiono na rysunku 8.2.
184
Piotr Maszczyk
Rysunek 8.2. Porównanie dynamiki zmian nakładów inwestycyjnych w Polsce, Czechach,
Słowacji i na Węgrzech w okresie 2008–2013
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu.
Dynamika zmian inwestycji – próba prognozy
Biorąc pod uwagę opisany powyżej zespół czynników, które przyczyniły się
do szybkiego wzrostu wartości inwestycji w 2014 r., prognozowanie wartości tego
składnika popytu globalnego na 2015 r. wydaje się zadaniem stosunkowo prostym
i pozbawionym większego ryzyka. Zwłaszcza że, jak jeszcze raz warto podkreślić,
dynamika wzrostu nakładów inwestycyjnych była imponująca pomimo stosunkowo
umiarkowanego wzrostu PKB. Analiza kształtowania się poszczególnych składowych
popytu globalnego w kolejnych kwartałach 2014 r. i wstępne, cząstkowe dane za
pierwszy kwartał 2015 r. pozwalają na postawienie hipotezy o utrzymaniu korzystnych tendencji w tym zakresie.
Trendy dające się obserwować po stronie podażowej polskiej gospodarki, w tym
przede wszystkim produktywność kapitału, były już niejednokrotnie przedmiotem
analizy w poprzednich edycjach Raportu. Reasumując te rozważania, można jedynie
przypomnieć, że w Polsce jednoznacznie pozytywnej, empirycznej weryfikacji podlega hipoteza o korelacji wysokiego tempa wzrostu nakładów kapitałowych z równie
wysoką dynamiką wzrostu wartości PKB. W momencie, w którym pojawia się tendencja spadkowa dynamiki inwestycji w kapitał trwały (np. w okresie 1997–2003),
niemal automatycznie można zaobserwować spowolnienie tempa wzrostu PKB.
W momencie odwrócenia spadkowej tendencji tempa zmian nakładów kapitałowych
Rozdział 8. Inwestycjew polskiejgospodarcew okresie2007–2014
185
(tj. od 2004 r. aż do 2008 r.) tę samą tendencję można było zaobserwować odnośnie
do wskaźnika PKB. Można nawet w tym kontekście mówić o specyficznym „cyklu
koniunkturalnym”, w ramach którego okresy szybkiego wzrostu nakładów kapitałowych i spadku produktywności przeplatają się z latami, w czasie których nakłady
kapitału i pracy maleją, podczas gdy wartość TFP rośnie, utrzymując dynamikę PKB
na dodatnim poziomie.
W tym kontekście w 2014 r. dotychczasowe zależności znalazły swoje kolejne
potwierdzenie. Rosnące tempo wzrostu gospodarczego było z jednej strony stymulowane wzrostem popytu krajowego (wzrost o 4,6%), z drugiej strony – w ramach
mechanizmu swoistego sprzężenia zwrotnego, wzmiankowanego powyżej, pozytywnie wpływało na przyspieszenie dynamiki wzrostu nakładów inwestycyjnych.
Opublikowane przez GUS dane za styczeń, w połączeniu z badaniami koniunktury
w lutym 2015 r., oznaczają dalsze przyśpieszenie tempa wzrostu gospodarczego, co
szczególnie ważne w kontekście analizy wartości inwestycji; wzrost ma być przede
wszystkim napędzany odbudową popytu konsumpcyjnego i rosnącymi nakładami
inwestycyjnymi. Wszystkie te zmiany pozwalają sądzić, że tempo wzrostu wartości inwestycji w Polsce w 2015 r. wyniesie ok. 10% przy założeniu, że wartość PKB
– zgodnie z najnowszymi prognozami przedstawionymi przez Komisję Europejską
– powiększy się co najmniej o 3,5%. Wyższe tempo przyrostu produkcji przekładać
się będzie oczywiście na szybszy wzrost wartości nakładów inwestycyjnych.
Wypowiadający się w mediach przedstawiciele rządu, organizacji międzynarodowych i niezależni eksperci nie spodziewają się również w pierwszej połowie
2015 r. ustąpienia presji deflacyjnej, co oznacza utrzymanie dotychczasowego, ekspansywnego nastawienia RPP i zapewne kolejną obniżkę stóp procentowych jeszcze
w pierwszym kwartale. Niski koszt kredytu, w połączeniu z pozytywnymi szokami
podażowymi (deflacja w Polsce ma charakter importowany i wynika przede wszystkim z malejących cen surowców) będzie zatem dodatkowym czynnikiem stymulującym wzrost nakładów inwestycyjnych.
Te niezwykle korzystne dane płynące z polskiej gospodarki pozwalają niemal do
minimum zredukować prawdopodobieństwo realizacji scenariusza, zakładającego
odwrócenie dotychczasowych tendencji i spadek wartości nakładów inwestycyjnych. Scenariusz pesymistyczny w kontekście 2015 r. będzie raczej oznaczał wzrost
inwestycji na poziomie ok. 5%, podczas gdy w scenariuszu optymistycznym można
oczekiwać tempa wzrostu tej składowej popytu globalnego na poziomie znacznie
przekraczającym 10%.
Analizując prawdopodobieństwo realizacji pesymistycznego scenariusza, należy
wziąć pod uwagę dwa podstawowe czynniki, które wskazywane były już w ubiegłorocznej edycji raportu.
186
Piotr Maszczyk
Po pierwsze, negatywny scenariusz uprawdopodabnia malejący strumień funduszy strukturalnych napływających do Polski z budżetu UE, związany z praktycznym
wyczerpaniem się środków przyznanych Polsce w ramach perspektywy finansowej
2007–2013 i brakiem formalnoprawnym możliwości szerszego wykorzystywania
środków z bieżącej perspektywy finansowej (procedura naboru wniosków, procedury przetargowe etc.). Wprawdzie w 2014 r. inwestycje realizowane były nie tylko
i nie przede wszystkim w sektorze publicznym, ale strumień środków unijnych był
ważnym elementem wspierającym zarówno inwestycje samorządowe, jak i projekty
realizowane w sektorze prywatnym i wspomagane współfinansowaniem unijnym.
Ten dotychczasowy, korzystny klimat inwestycyjny, przede wszystkim w sektorze
publicznym, będzie się zdecydowanie pogarszał w 2015 r. i być może również w pierwszym kwartale roku 2016. Przedsiębiorstwa finansujące projekty inwestycyjne w ciągu
najbliższych 12–15 miesięcy będą musiały polegać na zakumulowanych środkach
własnych lub na kredycie bankowym. Koszt pieniądza z tych źródeł, jest oczywiście
znacznie wyższy niż z bezzwrotnej dotacji, nawet jeżeli, aby uzyskać wsparcie unijne,
należy zmierzyć się z uciążliwymi i generującymi dodatkowe koszty procedurami.
Po drugie, istotnym problemem związanym z wysokością nakładów inwestycyjnych w Polsce w długim okresie pozostaje „konserwatywna” struktura tych wydatków,
która w perspektywie kolejnych 5–10 lat można ograniczyć tempo wzrostu gospodarczego do poziomu 2–3,5%. To z kolei, zgodnie z opisanym wyżej mechanizmem
sprzężenia zwrotnego pomiędzy dynamiką całej gospodarki a dynamiką inwestycji,
znacząco ograniczać będzie tempo ich wzrostu. Oczywiście zagrożenia te nie będą
widoczne w krótkim okresie i perspektywie najbliższego roku, niemniej mogą – w kontekście realizacji negatywnego scenariusza – mocno ograniczać średnio- i długookresowe tempo wzrostu gospodarczego. Jak dotąd, w ramach rodzącego się „polskiego
modelu kapitalizmu” i tworzących go instytucji otoczenia rynkowego, udawało się
zapewnić stosunkowo wysokie skumulowane tempo wzrostu bez wydatkowania znaczących środków na inwestycje związane z innowacjami. W długim okresie jednak
może się okazać, że proste rezerwy wzrostu, polegające na inwestowaniu środków
w importowane technologie (głównie maszyny) i kopiowaniu wykorzystywanych
w rozwiniętych gospodarkach schematów i modeli biznesowych, ulegną wyczerpaniu.
Wówczas okresy wzrostu inwestycji i zatrudnienia nie będą się już tak automatycznie
przekładać na wzrost produktywności, co więcej, oparcie modelu rozwoju na imitacji
i niskich kosztach może prowadzić do stopniowego wycofywania produkcji z Polski
do krajów, w których koszty pracy są jeszcze niższe. Niezbędne okaże się wówczas
przedefiniowanie instytucji otoczenia rynkowego, w tym przede instytucji zabezpieczających dopływ sprofilowanych środków produkcji (pracy i kapitału) do projektów
ukierunkowanych na innowacyjność, takich, które będą mogły zapewnić polskiej
Rozdział 8. Inwestycjew polskiejgospodarcew okresie2007–2014
187
gospodarce niezbędną przewagę konkurencyjną w długim okresie. Oczywiście, taki
proces nie będzie możliwy bez wsparcia takich innowacyjnych inwestycji – przynajmniej w części i w pierwszym okresie – środkami publicznymi (np. ze źródeł unijnych
w kolejnej perspektywie finansowej).
Przedstawione wyżej prognozy opierają się na założeniu, że gospodarka europejska i światowa będzie się rozwijać zgodnie ze stosunkowo konserwatywnym
scenariuszem bazowym, w ramach którego w 2015 r. nie pojawiają się żadne nieoczekiwane czynniki ani pozytywne, ani negatywne. Wskazywane jako element
uprawdopodabniający realizację korzystnego scenariusza ekspansywne nastawienie
RPP, stymulujące wzrost wartości kredytu dla przedsiębiorstw, będzie możliwe tylko
wówczas, gdy nie zmieni się dotychczasowe nastawienie tego gremium do polityki
obniżania stóp procentowych. Niektóre wypowiedzi członków RPP zdają się wskazywać, że przynajmniej część z nich już wkrótce zacznie poważnie rozważać zmianę
dotychczasowego nastawienia, co może oznaczać nawet podwyżki stóp procentowych
w trzecim kwartale, pomimo utrzymującej się deflacji bądź niewielkiej (poniżej 1%)
inflacji. Również dotychczasowy, korzystny z polskiego punktu widzenia, trend
spadkowy cen na rynku surowców energetycznych może dość szybko przekształcić się
odwrotną tendencję, między innymi w związku z dynamiczną sytuacją w kontekście
konfliktu ukraińsko-rosyjskiego. Podobnie negatywny wpływ na wysokość nakładów
inwestycyjnych w polskiej gospodarce będą miały perturbacje polityczne związane
z negocjacjami w ramach trójkąta Grecja – Unia Europejska – MFW. Ewentualne
wyjście Grecji z UE miałoby trudne do oszacowania, negatywne, krótkookresowe
konsekwencje dla polskiej gospodarki, ze szczególnym uwzględnieniem załamania
kursu walutowego.
Z drugiej strony, opublikowane niedawno dane prezentujące wzrost gospodarczy w Niemczech i USA w IV kwartale 2014 r. pozwalają na umiarkowany optymizm
i oznaczają pozytywny wpływ czynników egzogenicznych na tempo wzrostu PKB
i inwestycji w Polsce. Jeśli dodatkowo sytuacja gospodarcza i polityczna na Ukrainie i przede wszystkim w Rosji nie uległaby trwałemu pogorszeniu, można byłoby
oczekiwać gwałtownej poprawy nastrojów w sektorze przedsiębiorstw i gospodarstw
domowych, co stanowiłoby istotny impuls zwiększający dynamikę wzrostu gospodarczego w Polsce powyżej założeń scenariusza bazowego. Niestety prawdopodobieństwo
wystąpienia nieoczekiwanych, negatywnych zdarzeń, wpływających na kondycję
światowej i europejskiej gospodarki, wydaje się obecnie znacznie wyższe niż tych
pozytywnych.
188
Piotr Maszczyk
Bibliografia
Eurostat (2015), www.ec.europa.eu/eurostat/
GUS (2015), Biuletyn Statystyczny Nr 1, luty, Warszawa.
MIR (2014), Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju, www.mir.gov.pl
PAIiIZ (2015), Polska Agencja Informacji i Inwestycji Zagranicznych, www.paiz.gov.pl
Rozdział 9
Zmiany łącznej produktywności czynników
wytwórczych w kontekście globalnego kryzysu
Mariusz Próchniak
Celem niniejszego rozdziału jest określenie względnej pozycji konkurencyjnej Polski
i innych państw UE z Europy Środkowej i Wschodniej i jej zmian w czasie globalnego
kryzysu. Pozycja ta mierzona jest zmianami łącznej produktywności czynników
wytwórczych.
Analiza łącznej produktywności czynników wytwórczych zostanie przeprowadzona za pomocą rachunkowości wzrostu. Rachunkowość wzrostu jest badaniem
empirycznym polegającym na określeniu, na ile wzrost gospodarczy wynika ze zmian
nakładów mierzalnych czynników produkcji, a na ile ze zmian poziomu technologii.
Ponieważ nie jest możliwe bezpośrednie obliczenie poziomu technologii, mierzy
się go w sposób rezydualny. Postępem technicznym jest mianowicie ta część tempa
wzrostu gospodarczego, która nie wynika ze zmian nakładów mierzalnych czynników produkcji. Obliczony w ten sposób postęp techniczny jest interpretowany jako
wzrost łącznej produktywności czynników wytwórczych, określanej skrótem TFP
(total factor productivity).
Podstawowy model rachunkowości wzrostu uwzględnia dwa mierzalne czynniki
wytwórcze: pracę i kapitał rzeczowy (fizyczny). Do obliczenia tempa wzrostu TFP
stosuje się następujący wzór:
wzrost TFP ≡
L!
A! Y! K!
= − sK + 1 − sK ,
L
A Y K
(
)
gdzie:
Y – produkcja (PKB),
A – poziom technologii,
K – kapitał rzeczowy (fizyczny),
L – praca,
sK – wynagrodzenie kapitału rzeczowego w dochodzie1.
1
Opracowanie nawiązuje do wcześniejszych analiz autora (zob. np. Próchniak 2012, 2013, 2014). Metodologia badania jest opisana szczegółowo w edycji raportu z 2008 r. (Próchniak 2008).
190
Mariusz Próchniak
W poprzednich edycjach raportu dokonywaliśmy rozszerzeń podstawowego
modelu rachunkowości wzrostu. W edycji badania z 2013 r. przedstawione zostały
oszacowania łącznej produktywności czynników wytwórczych w poszczególnych
sektorach gospodarki dla Polski oraz wybranych krajów Europy ŚrodkowoWschodniej
i Europy Zachodniej (uwzględnionych zostało 10 sektorów według klasyfikacji NACE2; Próchniak 2013). Z kolei w edycjach badania z lat 2012 i 2014, oprócz podstawowego modelu rachunkowości wzrostu, został także oszacowany model rozszerzony,
uwzględniający kapitał ludzki, co było związane z tematami przewodnimi danej edycji
raportu (Próchniak 2012, 2014). Ponieważ celem niniejszego badania jest ocena zmian
łącznej produktywności czynników wytwórczych w kontekście kryzysu globalnego,
wystarczający do weryfikacji hipotez badawczych będzie model podstawowy, z kapitałem rzeczowym i pracą, oszacowany na poziomie całej gospodarki.
Nowością tej edycji badania jest przeprowadzenie analizy wrażliwości i oszacowanie zmian TFP w alternatywnych wariantach modelu podstawowego (przy
różnych założeniach). Przeprowadzenie analizy wrażliwości pozwoli na pełniejsze
pokazanie obrazu dynamiki zmian łącznej produktywności czynników i jest o tyle
istotnym przedsięwzięciem, że rachunek wzrostu gospodarczego opiera się na wielu
założeniach, które muszą być przyjęte i które wpływają na uzyskane wyniki.
Analiza obejmuje 11 krajów EŚW, czyli grupę UE11 (Polska, Bułgaria, Chorwacja,
Czechy, Estonia, Litwa, Łotwa, Rumunia, Słowacja, Słowenia i Węgry)2. Wszystkie
obliczenia przeprowadziliśmy także dla grupy 15 państw Europy Zachodniej (UE15).
Dane dla grupy UE15 stanowią punkt odniesienia i nie przedstawiamy oddzielnych
szacunków dla poszczególnych państw Europy Zachodniej, lecz zbiorcze wyniki dla
całej grupy UE15 (aby szacunki te były reprezentatywne, obliczenia dla grupy UE15
są średnimi ważonymi).
Okres analizy obejmuje lata 2005–2014. Aby ocenić wpływ kryzysu globalnego,
przedstawiamy także zbiorcze szacunki wybranych zmiennych dla następujących
podokresów: 2005–2007, 2008–2010, 2011–2013 oraz 2014. Lata 2005–2007 pokazują
sytuację przed kryzysem globalnym, okres 2008–2010 można traktować jako czas
trwania kryzysu, zaś lata 2011–2013 opisują sytuację bezpośrednio po kryzysie. Rok
2014 został dodatkowo wyodrębniony, aby uwypuklić najnowsze trendy badanych
zmiennych. Uwzględnienie różnych okresów agregacji danych pozwala także na poka-
2
Rapacki i Próchniak (2006) analizują łączną produktywność czynników wytwórczych dla pełnej grupy państw postsocjalistycznych. W innym badaniu Rapackiego i Próchniaka (2012) analizowane
są stopy wzrostu TFP w 10 krajach Europy Środkowo-Wschodniej (EŚW10) na tle 29 gospodarek „wschodzących” z innych regionów świata, o porównywalnym (w 1993 r.) do krajów EŚW10 dochodzie na mieszkańca: 5 postsocjalistycznych krajów transformacji, 4 państwa Bliskiego Wschodu, 4 kraje Azji Wschodniej, 11 państw Ameryki Łacińskiej oraz 5 krajów Afryki.
Rozdział 9. Zmianyłącznejproduktywnościczynnikówwytwórczychw kontekście...
191
zanie zmian dynamiki łącznej produktywności czynników wytwórczych na różnych
etapach członkostwa w UE.
W tej edycji badania dokonano aktualizacji wszystkich szeregów czasowych
analizowanych zmiennych. Obliczenia zostały przeprowadzone od nowa, a ponadto
niektóre szeregi są inne niż stosowane w poprzednich edycjach badania. Dlatego też
dokumentacja wyników została w pełni przedstawiona w tekście opracowania i nie
dubluje ona informacji zawartych w poprzednich edycjach raportu.
Na potrzeby analizy zgromadzono dane tworzące następujące szeregi czasowe:
(a) tempo wzrostu gospodarczego, (b) tempo zmian nakładów pracy, (c) tempo
zmian nakładów kapitału rzeczowego. Dane pochodzą z następujących źródeł: Bank
Światowy (World Bank 2015), Międzynarodowy Fundusz Walutowy (IMF 2015) oraz
Międzynarodowa Organizacja Pracy (ILO 2015).
Tempo wzrostu gospodarczego to roczne tempo wzrostu realnego PKB ogółem,
pochodzące z bazy danych MFW.
Tempo zmian nakładów pracy jest mierzone dynamiką zatrudnienia ogółem podawaną przez Międzynarodową Organizację Pracy (ILO 2015). Dane te są ujednolicone
między wszystkimi krajami i pochodzą z badań aktywności ekonomicznej ludności
(LFS – Labor Force Survey). Powyższe statystyki obejmują osoby zatrudnione (także
samozatrudnione), niezależnie od tego, czy w danym okresie faktycznie pracowały,
czy też były zatrudnione, ale nie pracowały. Miara ta jest niedoskonała; niemniej
jednak trudno jest znaleźć dla wszystkich krajów UE kompletny szereg czasowy
zmiennej, która w lepszy sposób pokazywałaby dynamikę nakładów pracy i byłaby
wiarygodnym źródłem informacji3. Dla 2014 r. dane na temat wielkości nakładów
pracy były dostępne – w momencie przeprowadzania badania – tylko dla trzech
pierwszych kwartałów (a w przypadku dwóch krajów EŚW – Chorwacji i Rumunii
– tylko dla dwóch kwartałów). Dlatego też, licząc dynamikę zatrudnienia w 2014 r.,
porównano te dane z danymi za trzy pierwsze kwartały 2013 r. (a w przypadku Chorwacji i Rumunii – za dwa pierwsze kwartały 2013 r.), aby uzyskać zmiany w stosunku
do analogicznego okresu.
Szereg czasowy zasobu kapitału rzeczowego obliczono na podstawie równania
ruchu (perpetual inventory method). Metoda ta wymaga uwzględnienia wielu założeń
i z tego względu niezbędna jest analiza wrażliwości, pokazująca odporność wyników
na poczynione założenia. W modelu podstawowym przyjęto, że stopa amortyzacji
3
Problem z dopasowaniem odpowiedniej miary w jeszcze większym stopniu dotyczy kapitału ludzkiego. Do każdej zmiennej reprezentującej kapitał ludzki można zgłosić zastrzeżenia i na dodatek lepiej
umotywowane niż w przypadku nakładów pracy. Jest to też jeden z powodów, dla którego w wielu badaniach empirycznych z zakresu rachunkowości wzrostu pomja się kapitał ludzki, uwzględniając jedynie
pracę i kapitał rzeczowy.
192
Mariusz Próchniak
wynosi 5%, a początkowa relacja kapitał/produkcja wynosi 3. W metodzie perpetual
inventory method rok początkowy powinien być trochę wcześniejszy niż lata, dla
których liczy się TFP; w tym badaniu obliczenia rozpoczęto w 2000 r. i tego roku
tyczy się założenie o tym, że relacja kapitału do produkcji wynosi 3. Uwzględniony
w modelu podstawowym stosunek kapitału do produkcji odpowiada szacunkom
przeprowadzonym przez King i Levine (1994), którzy wskazują, że w 24 krajach OECD
wyniósł on średnio ok. 2,5. Niemniej jednak można sądzić, że poziom wydajności
kapitału w krajach EŚW (zwłaszcza w pierwszej dekadzie transformacji) był niższy
niż w krajach OECD. Dlatego też w alternatywnym modelu przeprowadzono obliczenia, uwzględniając m.in. początkową relację kapitału do produkcji na poziomie 5
(co wskazuje na mniejszy poziom wydajności kapitału, gdyż przy współczynniku 5
większy zasób kapitału jest niezbędny do uzyskania określonej wielkości produkcji).
Dodatkowo w alternatywnym wariancie przyjęto, że stopa amortyzacji wynosi 10%.
W obu modelach jako inwestycje zastosowano zmienną mierzącą akumulację brutto
środków trwałych (gross fixed capital formation).
Ostatnie założenie dotyczy udziału wynagrodzeń czynników wytwórczych w PKB.
W badaniu przyjęto, że wynagrodzenie wszystkich czynników produkcji w dochodzie
jest takie samo4. W literaturze przyjmuje się najczęściej, że wynagrodzenie kapitału
rzeczowego w dochodzie wynosi 0,3. Dla niektórych krajów jednak (zwłaszcza dla
Polski) udział wynagrodzenia kapitału rzeczowego w dochodzie na poziomie 0,3
znacznie zawyża szacunki tempa wzrostu TFP. Dlatego też, zgodnie z sugestią niektórych ekonomistów (np. Welfe 2001), udział ten dla modelu podstawowego został
zwiększony do 0,5, aby w lepszym stopniu odzwierciedlać dane rzeczywiste. Oznacza
to, że w modelu podstawowym udziały pracy i kapitału rzeczowego w dochodzie
wynoszą 1/2. Natomiast w alternatywnym wariancie udział kapitału rzeczowego
w dochodzie wynosi 1/3, a udział pracy – 2/3.
W tabeli 9.1 przedstawiono szczegółowe wyniki dekompozycji tempa wzrostu
gospodarczego w modelu podstawowym. Wartości liczbowe w poszczególnych komórkach tabeli ilustrują odpowiednio: (a) tempo wzrostu nakładów pracy (L), nakładów
kapitału rzeczowego (K), TFP i PKB w danym roku, (b) wkład pracy, kapitału rzeczowego i TFP we wzrost wyrażony w p.p., (c) wkład pracy, kapitału rzeczowego i TFP
we wzrost wyrażony w procentach.
4
W niektórych badaniach przyjmuje się arbitralne udziały wynagrodzeń czynników produkcji
w dochodzie (zob. np. King i Levine 1994, Wang i Yao 2003, Caselli i Tenreyro 2005). Wang i Yao (2003)
pokazują, że przyjęte na różnym poziomie wartości udziałów wynagrodzeń czynników produkcji nie wpływają w dużym stopniu na uzyskane wyniki. Caselli i Tenreyro (2005) otrzymują zbliżone wnioski na podstawie modeli wykorzystujących arbitralne oraz rzeczywiste udziały wynagrodzeń czynników produkcji.
Rozdział 9. Zmianyłącznejproduktywnościczynnikówwytwórczychw kontekście...
193
W tabelach 9.2 i 9.3 zawarto podsumowanie danych przedstawionych w tabeli 9.1.
W tabeli 9.2 ujęte zostało średnie tempo wzrostu TFP, obliczone na podstawie modelu
podstawowego, dla poszczególnych krajów EŚW i grupy UE15 jako całości, w całym
okresie 2005–2014 oraz w czterech różnych podokresach: (a) przed kryzysem globalnym (2005–2007), (b) w okresie kryzysu lub spowolnienia gospodarczego (2008–
2010), (c) w pokryzysowych latach 2011–2013, będących dla jednych krajów okresem
ożywienia, ale dla innych okresem utrzymującej się słabej koniunktury gospodarczej, (d) w 2014 r. W tabeli 9.3 przedstawiono procentowe wkłady TFP we wzrost
gospodarczy dla modelu podstawowego w całym okresie 2005–2014 oraz w czterech
wyodrębnionych podokresach. Dodatkowo w obu tabelach zostały podane minimalne
i maksymalne notowania odpowiednich zmiennych z całego przedziału czasowego.
Tabele 9.4 i 9.5 dotyczą alternatywnego wariantu, uwzględniającego 10-procentową stopę amortyzacji, początkową relację kapitału do produkcji równą 5 oraz
udział wynagrodzenia kapitału rzeczowego w dochodzie wynoszący 1/3. Konstrukcja
tych tablic (w tym podział na odpowiednie podokresy) jest taka sama jak tablic 9.2
i 9.3. Dla oszczędności miejsca nie podajemy w tekście opracowania szczegółowych
wyników dekompozycji wzrostu gospodarczego dla modelu alternatywnego (odpowiednika tabeli 9.1).
Światowy kryzys ekonomiczno-finansowy i wywołana nim recesja mogły doprowadzić do przejściowych zaburzeń mechanizmów kształtujących gospodarkę oraz
zmian trendów i zależności między niektórymi zmiennymi. Na przykład w okresach
ujemnego tempa wzrostu gospodarczego zmiany TFP przekładają się w inny sposób
na wzrost gospodarczy niż w okresach ożywienia5. Dlatego też w estymacji modeli
mogą pojawić się niekiedy bardzo nietypowe wyniki, które należy interpretować
z odpowiednim dystansem.
5
Na przykład w okresie ożywienia wzrost TFP ma dodatni wpływ na wzrost gospodarczy, zaś w okresie recesji taki sam wzrost TFP wykazuje wpływ ujemny.
194
Mariusz Próchniak
Tabela 9.1. Wkład pracy, kapitału rzeczowego i TFP we wzrost gospodarczy w modelu
podstawowym w latach 2005–2014
UE15
Węgry
Słowenia
Słowacja
Rumunia
Polska
Łotwa
Litwa
33
4,6
2,3
36
3,3
1,7
27
–3,2
–1,6
29
2,6
40
6,0
3,0
46
6,7
3,3
54
8,4
4,2
–76
TFP
4,5
4,5
71
1,8
1,8
27
1,2
1,2
18
1,2
1,2
19
–8,1
–8,1
147
PKB
6,4
6,4
100
6,5
6,5
100
6,4
6,4
100
6,2
6,2
100
–5,5
–5,5
100
L
–0,6
–0,3
–7
0,9
0,4
9
1,8
0,9
18
1,3
0,7
31
–1,8
–0,9
13
K
4,2
2,1
49
4,2
2,1
42
4,7
2,4
47
4,9
2,5
119
5,3
2,7
–38
TFP
2,5
2,5
58
2,4
2,4
49
1,8
1,8
36
–1,0
–1,0
–50
–8,7
–8,7
125
PKB
4,3
4,3
100
4,9
4,9
100
5,1
5,1
100
2,1
2,1
100
–6,9
–6,9
100
L
1,7
0,9
13
1,3
0,7
10
1,9
1,0
17
1,6
0,8
26
–1,4
–0,7
15
K
4,1
2,0
30
4,3
2,1
30
4,4
2,2
38
5,2
2,6
85
5,0
2,5
–55
TFP
3,8
3,8
57
4,2
4,2
60
2,6
2,6
45
–0,3
–0,3
–11
–6,3
–6,3
140
PKB
6,8
6,8
100
7,0
7,0
100
5,7
5,7
100
3,1
3,1
100
–4,5
–4,5
100
L
1,9
1,0
10
5,9
2,9
28
0,9
0,5
6
–0,2
–0,1
2
–9,5
–4,7
32
K
6,3
3,1
33
7,2
3,6
35
9,0
4,5
57
9,2
4,6
–86
6,3
3,1
–21
TFP
5,4
5,4
57
3,9
3,9
37
2,9
2,9
37
–9,8
–9,8
184
–13,2
–13,2
89
PKB
9,5
9,5
100
10,4
10,4
100
7,9
7,9
100
–5,3
–5,3
100
–14,7
–14,7
100
wkład
(%)
wkład
(p.p.)
2,1
wkład
(%)
4,3
5,2
wkład
(p.p.)
3
26
wkład
(%)
0,2
1,7
wkład
(p.p.)
0,4
3,3
wkład
(%)
wzrost
(%)
2009
L
wkład
(%)
wzrost
(%)
2008
K
wkład
(p.p.)
wzrost
(%)
2007
wkład
(p.p.)
2006
wzrost
(%)
Estonia
Czechy
Chorwacja
Bułgaria
wzrost
(%)
2005
L
0,4
0,2
3
–0,4
–0,2
–2
1,6
0,8
8
–1,7
–0,8
–29
–7,7
–3,8
26
K
4,1
2,1
26
4,7
2,4
30
6,1
3,0
31
7,9
3,9
135
6,3
3,2
–21
TFP
5,5
5,5
71
5,6
5,6
72
6,0
6,0
61
–0,2
–0,2
–6
–14,2
–14,2
95
PKB
7,8
7,8
100
7,8
7,8
100
9,8
9,8
100
2,9
2,9
100
–14,8
–14,8
100
L
1,2
0,6
6
6,0
3,0
27
2,6
1,3
13
–0,2
–0,1
4
–13,9
–6,9
39
K
5,9
2,9
29
7,7
3,8
35
8,7
4,4
44
8,6
4,3
–154
5,8
2,9
–16
TFP
6,6
6,6
65
4,1
4,1
38
4,4
4,4
44
–6,9
–6,9
250
–13,7
–13,7
77
PKB
10,1
10,1
100
11,0
11,0
100
10,0
10,0
100
–2,8
–2,8
100
–17,7
–17,7
100
L
3,2
1,6
44
3,4
1,7
27
4,4
2,2
33
3,7
1,8
36
0,4
0,2
13
K
1,3
0,6
17
1,7
0,9
14
2,5
1,2
18
3,7
1,9
36
4,1
2,1
126
TFP
1,4
1,4
39
3,7
3,7
59
3,3
3,3
49
1,4
1,4
28
–0,6
–0,6
–39
PKB
3,6
3,6
100
6,2
6,2
100
6,8
6,8
100
5,1
5,1
100
1,6
1,6
100
L
–1,8
–0,9
–22
1,9
1,0
12
0,7
0,3
5
0,2
0,1
1
–1,3
–0,7
10
K
3,4
1,7
41
4,4
2,2
28
5,8
2,9
46
8,2
4,1
56
9,2
4,6
–70
TFP
3,4
3,4
81
4,7
4,7
60
3,1
3,1
49
3,1
3,1
43
–10,5
–10,5
160
PKB
4,2
4,2
100
7,9
7,9
100
6,3
6,3
100
7,3
7,3
100
–6,6
–6,6
100
L
3,1
1,5
23
3,9
2,0
24
2,4
1,2
11
3,2
1,6
28
–2,8
–1,4
28
K
3,6
1,8
27
4,6
2,3
28
5,0
2,5
24
5,4
2,7
47
5,0
2,5
–51
TFP
3,3
3,3
50
4,1
4,1
49
6,8
6,8
64
1,4
1,4
25
–6,1
–6,1
123
PKB
6,7
6,7
100
8,3
8,3
100
10,5
10,5
100
5,8
5,8
100
–4,9
–4,9
100
L
0,4
0,2
4
1,3
0,6
11
2,5
1,2
18
1,1
0,6
17
–1,5
–0,8
10
K
3,8
1,9
48
3,8
1,9
34
4,4
2,2
31
5,0
2,5
76
5,2
2,6
–34
TFP
1,9
1,9
48
3,1
3,1
55
3,5
3,5
51
0,2
0,2
7
–9,6
–9,6
124
PKB
4,0
4,0
100
5,7
5,7
100
6,9
6,9
100
3,3
3,3
100
–7,8
–7,8
100
L
0,2
0,1
2
0,7
0,4
9
–0,1
0,0
–44
–1,2
–0,6
–67
–2,5
–1,3
19
K
3,4
1,7
43
3,4
1,7
44
3,2
1,6
1455
3,3
1,6
184
3,1
1,6
–23
TFP
2,2
2,2
55
1,8
1,8
47
–1,4
–1,4
–1311
–0,2
–0,2
–17
–7,1
–7,1
104
PKB
4,0
4,0
100
3,9
3,9
100
0,1
0,1
100
0,9
0,9
100
–6,8
–6,8
100
L
2,0
1,0
49
1,8
0,9
28
1,8
0,9
29
0,9
0,5
485
–1,8
–0,9
20
K
2,0
1,0
48
2,0
1,0
31
2,2
1,1
36
2,4
1,2
1230
2,1
1,1
–24
TFP
0,1
0,1
3
1,3
1,3
41
1,1
1,1
35
–1,6
–1,6
–1615
–4,7
–4,7
104
PKB
2,0
2,0
100
3,2
3,2
100
3,1
3,1
100
0,1
0,1
100
–4,5
–4,5
100
Źródło: opracowanie własne.
195
Rozdział 9. Zmianyłącznejproduktywnościczynnikówwytwórczychw kontekście...
–1,4
–78
–1,1
–0,5
–90
0,0
0,0
2
1,4
0,7
52
2,9
1,5
79
2,3
1,2
199
2,3
1,2
134
2,1
1,1
76
0,9
0,9
225
1,8
1,8
99
–0,1
–0,1
–9
–0,3
–0,3
–36
–0,4
–0,4
–28
0,4
0,4
100
1,8
1,8
100
0,6
0,6
100
0,9
0,9
100
1,4
1,4
100
–4,0
–2,0
88
–3,2
–1,6
672
–3,1
–1,6
71
5,4
2,7
–296
2,1
1,0
–126
3,4
1,7
–75
1,9
0,9
–403
1,6
0,8
–36
1,3
0,6
–70
1,1
0,6
–69
–2,0
–2,0
87
0,4
0,4
–169
–1,4
–1,4
65
–4,3
–4,3
466
–2,4
–2,4
295
–2,3
–2,3
100
–0,2
–0,2
100
–2,2
–2,2
100
–0,9
–0,9
100
–0,8
–0,8
100
–1,0
–0,5
–20
–0,3
–0,1
–7
0,4
0,2
–17
1,0
0,5
–52
0,6
0,3
12
3,5
1,8
72
3,4
1,7
92
3,2
1,6
–155
2,7
1,3
–144
2,2
1,1
43
1,2
1,2
48
0,3
0,3
15
–2,8
–2,8
273
–2,8
–2,8
296
1,1
1,1
44
2,5
2,5
100
1,8
1,8
100
–1,0
–1,0
100
–0,9
–0,9
100
2,5
2,5
100
–4,4
–2,2
–88
6,2
3,1
37
1,9
1,0
21
1,0
0,5
32
0,0
0,0
–1
1,7
0,9
35
1,4
0,7
9
3,4
1,7
37
4,0
2,0
123
3,9
1,9
158
3,8
3,8
153
4,5
4,5
54
2,0
2,0
42
–0,9
–0,9
–55
–0,7
–0,7
–57
2,5
2,5
100
8,3
8,3
100
4,7
4,7
100
1,6
1,6
100
1,2
1,2
100
–5,3
–2,6
–166
0,5
0,2
4
1,8
0,9
24
1,3
0,7
21
2,1
1,0
35
1,4
0,7
43
1,3
0,6
11
1,7
0,9
24
1,5
0,7
23
1,9
1,0
32
3,6
3,6
222
5,2
5,2
85
1,9
1,9
52
1,8
1,8
57
1,0
1,0
32
1,6
1,6
100
6,0
6,0
100
3,7
3,7
100
3,3
3,3
100
3,0
3,0
100
–6,4
–3,2
243
1,3
0,6
12
1,6
0,8
16
2,1
1,0
25
–0,7
–0,4
–13
1,4
0,7
–53
0,1
0,0
1
1,8
0,9
18
3,0
1,5
37
2,5
1,3
47
1,2
1,2
–90
4,6
4,6
87
3,5
3,5
67
1,6
1,6
38
1,8
1,8
66
–1,3
–1,3
100
5,3
5,3
100
5,2
5,2
100
4,1
4,1
100
2,7
2,7
100
–2,5
–1,2
–32
0,6
0,3
6
0,2
0,1
5
–0,1
–0,1
–5
1,9
0,9
29
3,6
1,8
46
3,3
1,6
36
3,7
1,9
94
3,3
1,6
106
3,1
1,5
48
3,3
3,3
86
2,6
2,6
58
0,0
0,0
2
0,0
0,0
–1
0,8
0,8
24
3,9
3,9
100
4,5
4,5
100
2,0
2,0
100
1,6
1,6
100
3,2
3,2
100
0,0
0,0
2
–1,1
–0,6
–24
1,4
0,7
123
–0,2
–0,1
–2
–6,9
–3,5
–144
4,4
2,2
–191
3,8
1,9
81
4,1
2,0
368
4,2
2,1
59
2,5
1,2
52
–3,3
–3,3
289
1,0
1,0
42
–2,2
–2,2
–391
1,5
1,5
43
4,6
4,6
192
–1,1
–1,1
100
2,3
2,3
100
0,6
0,6
100
3,5
3,5
100
2,4
2,4
100
–2,1
–1,0
–23
–0,1
0,0
–2
0,6
0,3
16
0,0
0,0
0
1,0
0,5
22
2,8
1,4
31
3,1
1,6
52
3,9
1,9
107
2,7
1,4
145
2,3
1,2
50
4,1
4,1
92
1,5
1,5
49
–0,4
–0,4
–24
–0,4
–0,4
–46
0,7
0,7
29
4,4
4,4
100
3,0
3,0
100
1,8
1,8
100
0,9
0,9
100
2,4
2,4
100
–1,5
–0,7
–61
–3,1
–1,5
–252
–1,3
–0,7
25
–1,9
–1,0
97
1,4
0,7
50
2,6
1,3
105
1,4
0,7
112
1,0
0,5
–19
0,4
0,2
–21
0,5
0,2
17
0,7
0,7
56
1,5
1,5
240
–2,5
–2,5
94
–0,2
–0,2
24
0,5
0,5
33
1,2
1,2
100
0,6
0,6
100
–2,6
–2,6
100
–1,0
–1,0
100
1,4
1,4
100
0,0
0,0
–1
0,8
0,4
26
1,7
0,9
–52
1,6
0,8
71
5,5
2,7
98
2,2
1,1
105
1,4
0,7
44
1,2
0,6
–35
0,8
0,4
38
1,1
0,5
19
0,0
0,0
–4
0,5
0,5
30
–3,1
–3,1
187
–0,1
–0,1
–9
–0,5
–0,5
–17
wkład
(%)
–2,9
660
wkład
(p.p.)
wzrost
(%)
–785
2,6
wkład
(%)
wkład
(p.p.)
–3,1
5,2
wkład
(p.p.)
wzrost
(%)
wzrost
(%)
wkład
(%)
–6,2
wkład
(%)
wkład
(p.p.)
2014
wzrost
(%)
2013
wkład
(%)
2012
wkład
(p.p.)
2011
wzrost
(%)
2010
1,1
1,1
100
1,6
1,6
100
–1,7
–1,7
100
1,1
1,1
100
2,8
2,8
100
–0,4
–0,2
–10
0,4
0,2
12
–0,3
–0,2
48
–0,3
–0,1
–140
–4,7
–2,3
–178
1,2
0,6
29
1,1
0,6
35
1,2
0,6
–169
1,0
0,5
457
0,8
0,4
31
1,7
1,7
81
0,9
0,9
53
–0,8
–0,8
221
–0,2
–0,2
–217
3,2
3,2
247
2,1
2,1
100
1,6
1,6
100
–0,4
–0,4
100
0,1
0,1
100
1,3
1,3
100
196
Mariusz Próchniak
Tabela 9.2. Tempa wzrostu TFP w modelu podstawowym (%)
Kraj
Bułgaria
Chorwacja
2005–2007
2008–2010
2011–2013
Średnia
Całyokres2005–2014
Minimum
Maksimum
Średnia
Średnia
Średnia
0,2
–8,1
4,5
2,5
–2,0
0,5
–0,4
2014
–1,3
–8,7
2,5
2,2
–3,9
–1,8
–2,4
Czechy
0,1
–6,3
4,2
3,5
–1,8
–1,8
1,1
Estonia
–0,2
–13,2
5,4
4,1
–6,4
1,8
–0,7
Litwa
1,6
–14,2
6,0
5,7
–3,6
3,0
1,0
Łotwa
0,7
–13,7
6,6
5,0
–6,5
3,2
1,8
Polska
1,6
–0,6
3,7
2,8
1,4
0,9
0,8
Rumunia
0,5
–10,5
4,7
3,7
–3,6
0,1
4,6
Słowacja
1,5
–6,1
6,8
4,7
–0,2
0,2
0,7
Słowenia
–0,1
–9,6
3,5
2,8
–2,9
–0,4
0,5
Węgry
–0,8
–7,1
2,2
0,8
–2,4
–0,9
–0,5
UE15
0,1
–4,7
3,2
0,8
–1,5
0,0
3,2
Źródło: opracowanie własne.
Tabela 9.3. Wkład TFP we wzrost gospodarczy w modelu podstawowym (%)
Kraj
Całyokres2005–2014
Średnia
2005–2007
2008–2010
2011–2013
Średnia
Minimum
Maksimum
Średnia
Średnia
2014
Bułgaria
53
–36
225
39
130
18
–28
Chorwacja
96
–169
466
48
54
121
295
Czechy
97
–11
296
54
59
194
44
Estonia
54
–57
184
44
142
14
–57
Litwa
74
–6
222
68
104
65
32
Łotwa
64
–90
250
49
79
64
66
Polska
30
–39
86
49
25
19
24
Rumunia
57
–391
289
63
164
–102
192
Słowacja
41
–46
123
54
80
–7
29
73
7
240
51
62
119
33
Węgry
Słowenia
–94
–1311
187
–403
28
69
–17
UE15
–105
–1615
247
26
–477
19
247
Źródło: opracowanie własne.
197
Rozdział 9. Zmianyłącznejproduktywnościczynnikówwytwórczychw kontekście...
Tabela 9.4. Tempa wzrostu TFP w alternatywnym wariancie modelu (%)
2005–2007
2008–2010
2011–2013
Średnia
Minimum
Maksimum
Średnia
Średnia
Średnia
Bułgaria
2,6
–4,6
7,2
4,9
1,1
2,4
0,8
Chorwacja
0,9
–5,9
5,5
4,9
–1,3
–0,1
–1,4
Czechy
2,2
–3,7
6,7
6,0
0,5
–0,1
2,4
Estonia
2,2
–9,0
8,4
7,0
–3,1
3,0
0,8
Litwa
4,0
–10,2
8,7
8,6
–0,3
4,3
2,0
Łotwa
3,2
–8,8
9,7
7,9
–2,9
4,5
3,3
Polska
3,4
1,6
5,8
4,5
3,5
2,6
2,0
Rumunia
3,1
–7,2
7,2
6,5
–0,7
2,0
7,2
Słowacja
3,5
–3,2
9,1
7,0
2,2
1,9
1,9
Słowenia
2,0
–7,0
5,7
5,3
–0,5
1,4
1,5
Węgry
1,1
–4,5
4,9
3,4
–0,1
0,4
–0,1
UE15
2,0
–2,4
5,3
2,8
0,5
1,5
5,3
Kraj
Całyokres2005–2014
2014
Źródło: opracowanie własne.
Tabela 9.5. Wkład TFP we wzrost gospodarczy w alternatywnym wariancie modelu (%)
Kraj
Całyokres2005–2014
Średnia
Minimum
Maksimum
2005–2007
2008–2010
2011–2013
Średnia
Średnia
Średnia
2014
Bułgaria
218
53
1075
76
405
225
57
Chorwacja
–13
–1118
408
105
39
–247
176
Czechy
103
64
147
92
94
125
97
Estonia
90
36
254
76
146
57
69
Litwa
123
67
387
102
189
98
67
Łotwa
50
–303
134
77
–40
90
124
Polska
92
61
150
82
104
99
61
Rumunia
107
–96
302
113
98
44
302
Słowacja
90
61
143
82
90
101
82
Słowenia
128
–142
588
99
133
159
103
Węgry
195
–3
893
376
166
110
–3
UE15
245
–226
1163
103
215
362
405
Źródło: opracowanie własne.
Analiza danych zawartych w tabelach 9.1–9.3 prowadzi do kilku wniosków. W skali
całego okresu najwyższe tempo wzrostu TFP (w modelu podstawowym) zanotowała
Litwa, Polska i Słowacja. Łączna produktywność czynników wytwórczych zwiększała
198
Mariusz Próchniak
się w latach 2005–2014 w średnim tempie 1,6% rocznie na Litwie i w Polsce oraz 1,5%
na Słowacji. W pozostałych krajach UE11 dynamika produktywności była zdecydowanie niższa i nie przekraczała 0,7%, a w niektórych państwach była ona nawet ujemna.
Łotwa i Rumunia zanotowały wzrost TFP równy odpowiednio 0,7% i 0,5% rocznie
w latach 2005–2014; w Bułgarii, Czechach, Słowenii i Estonii nie nastąpiła istotna
zmiana łącznej produktywności czynników w badanym okresie (tempa wzrostu TFP
wyniosły odpowiednio 0,2%, 0,1%, – 0,1% i –0,2%); natomiast Węgry i Chorwacja
odnotowały przeciętny spadek TFP – odpowiednio o 0,8% i 1,3% w skali roku.
Gdy porównuje się wyniki osiągnięte przez kraje EŚW do przeciętnych wyników
dla grupy UE15 okazuje się, że kraje EŚW wykazały – przeciętnie biorąc – szybsze
tempo wzrostu TFP. W grupie UE15 łączna produktywność czynników wytwórczych
właściwie nie zmieniła się w okresie 2005–2014 (stopa wzrostu wyniosła bowiem 0,1%).
Ta ostatnia liczba oznacza, że prawie cały wzrost gospodarczy grupy UE15 można
przypisać (i wyjaśnić) dynamiką kapitału rzeczowego i zatrudnienia. Natomiast
pięć spośród jedenastu krajów EŚW wykazało dodatnią stopę wzrostu TFP w latach
2005–2014 na poziomie 0,5% lub więcej. Mierzona dynamiką łącznej produktywności
czynników wytwórczych pozycja konkurencyjna wielu państw UE11 poprawiła się
zatem na tle państw Europy Zachodniej w skali całego okresu 2005–2014. Dotyczy
to zwłaszcza Polski, która wykazała najszybsze zmiany TFP w badanych latach6.
Trzeba oczywiście zaznaczyć, iż ta część TFP, która wynika ze zwiększonej wydajności pracy, powinna być częściowo traktowana jako wkład kapitału ludzkiego we
wzrost gospodarczy. Z uwagi na trudności w obliczeniu zasobu tego rodzaju kapitału
dla analizowanej grupy krajów TFP w naszym ujęciu zawiera także wpływ kapitału
ludzkiego na wzrost.
Najlepsze wyniki Polski w zakresie zmian łącznej produktywności czynników
wytwórczych na tle grupy UE11 oznaczają niewątpliwie sukces naszego kraju. W przygotowywanych kilka lat temu analizach prym w zakresie dynamiki TFP wiodły kraje
bałtyckie. Przed kryzysem globalnym wykazywały one bardzo szybki wzrost gospodarczy, który trudno było wyjaśnić zmianami pracy i kapitału rzeczowego, dlatego też był
on przypisywany TFP. Pozycja Polski w ww. analizach była umiarkowana – nie tak dobra
jak krajów bałtyckich, ale także nie znajdowaliśmy się w „ogonie” grupy. Wydłużenie
i przesunięcie horyzontu czasowego zmieniło znacznie notowania poszczególnych
krajów na korzyść Polski, przy jednoczesnym pogorszeniu sytuacji państw bałtyckich. Jest to widoczne przy omawianiu wyników dla poszczególnych podokresów.
Największą wariancją stóp wzrostu TFP w badanych latach charakteryzowały
się kraje bałtyckie. Zróżnicowanie dynamiki zmian produktywności w tych krajach
6
Szacunki TFP dla Polski za lata wcześniejsze przeprowadził m.in. Rapacki (2002).
Rozdział 9. Zmianyłącznejproduktywnościczynnikówwytwórczychw kontekście...
199
wynika w dużej mierze z rozpiętości stóp wzrostu PKB. Kraje bałtyckie notowały
bardzo szybki wzrost gospodarczy w pierwszych latach członkostwa w UE – nawet
powyżej 10% rocznie; odczuły też one najgłębiej skutki kryzysu globalnego, gdyż
w 2009 r. spadek PKB osiągnął w nich dwucyfrowy poziom. W efekcie zróżnicowanie stóp wzrostu TFP w krajach bałtyckich było najwyższe w grupie UE11 – różnica
między największym a najmniejszym notowaniem tempa wzrostu TFP wyniosła nieznacznie ponad 20 p.p. na Łotwie i Litwie (na Łotwie najniższe notowanie było równe
–13,7%, a najwyższe 6,6%, zaś na Litwie – odpowiednio –14,2% i 6,0%) oraz prawie
19 p.p. w Estonii. W pozostałych krajach EŚW z wyjątkiem państw bałtyckich i Polski
rozpiętość stóp wzrostu TFP kształtowała się w przedziale od 15 p.p. w Rumunii do
9 p.p. na Węgrzech. Z kolei w Polsce, która wykazała w miarę równomierny wzrost
produkcji w latach 2005–2014 i była jednocześnie jedynym krajem UE, który uniknął
recesji, rozpiętość stóp wzrostu TFP była najmniejsza i wyniosła 4,3 p.p. Nawet kraje
Europy Zachodniej jako całość zanotowały większe w porównaniu z Polską wahania
stóp wzrostu produktywności w latach 2005–2014. Ten ostatni wynik jest kolejnym
powodem, dla którego należy pozytywnie ocenić osiągnięcia Polski w zakresie zmian
łącznej produktywności czynników wytwórczych. Oprócz tego, że nasz kraj zanotował
najszybszą dynamikę wzrostu produktywności w ostatnich 10 latach, to jeszcze była
ona najstabilniejsza w całej grupie państw Europy Środkowo-Wschodniej. W Polsce
najniższe tempo wzrostu TFP w badanym okresie wystąpiło w 2009 r. (–0,6%), zaś
najwyższe – w 2006 r. (3,7%).
Na podstawie danych zawartych w tabeli 9.2 warto przeanalizować dynamikę
łącznej produktywności czynników wytwórczych w poszczególnych podokresach.
W latach przed kryzysem globalnym (2005–2007) wszystkie kraje EŚW zanotowały
dodatnią stopę wzrostu TFP. Była ona najwyższa w krajach bałtyckich (5,7% na Litwie,
5,0% na Łotwie oraz 4,1% w Estonii), co wynikało – jak już wcześniej wspominaliśmy
– z bardzo szybkiego wzrostu PKB tych krajów przed kryzysem. Tempo wzrostu TFP
w Polsce w tym okresie kształtowało się na umiarkowanym poziomie 2,8% średniorocznie (takim samym jak w Słowenii). Lepsze wyniki od Polski zanotowały, oprócz
krajów bałtyckich, Słowacja (4,7%), Rumunia (3,7%) oraz Czechy (3,5%). Z kolei trzy
inne kraje EŚW: Bułgaria, Chorwacja i Węgry wykazały wolniejszą dynamikę łącznej
produktywności w latach 2005–2007 – na poziomie odpowiednio 2,5%, 2,2% i 0,8%.
W okresie 2005–2007 zmiany TFP we wszystkich państwach EŚW były nie gorsze niż
w grupie UE15 jako całości: w tej ostatniej grupie TFP rosła w tempie 0,8% w latach
2005–2007, czyli tyle, ile na Węgrzech.
Okres kryzysu przyniósł diametralne zmiany w dynamice łącznej produktywności czynników wytwórczych. W latach 2008–2010 wszystkie kraje EŚW z wyjątkiem
Polski zanotowały ujemną dynamikę TFP. Kraje bałtyckie, w których przed kryzysem
200
Mariusz Próchniak
stopy wzrostu TFP były najwyższe, podczas kryzysu osiągnęły najgorsze notowania
w zakresie dynamiki produktywności z ujemnymi stopami wzrostu wynoszącymi
–6,5% na Łotwie, – 6,4% w Estonii oraz –3,6% na Litwie. Równie słabe wyniki w latach
2008–2010 uzyskały: Chorwacja (–3,9%), Rumunia (–3,6%), Słowenia (–2,9%) oraz
Węgry (–2,4%). Polska była jedynym krajem z dodatnią dynamiką łącznej produktywności wynoszącą 1,4% w latach 2008–2010. W okresie tym grupa UE15 jako całość
zanotowała spadek TFP o 1,5% średniorocznie.
W latach 2011–2013 większość krajów EŚW zaczęła poprawiać swoją sytuację
w stosunku do lat wcześniejszych w zakresie dynamiki TFP. W krajach bałtyckich
pojawiły się znów dodatnie stopy zmian TFP, wynoszące 3,2% na Łotwie, 3,0% na
Litwie oraz 1,8% w Estonii. Polska utrzymała dodatnią dynamikę wzrostu łącznej
produktywności czynników na poziomie 0,9% rocznie, nieco gorszym jednak niż
w latach wcześniejszych. Bułgaria, Słowacja i Rumunia także zanotowały dodatnie
stopy wzrostu TFP, jednak bardzo bliskie zera (nieprzekraczające 0,5%). Słowenia
i Węgry w tym okresie wykazały ujemne tempa wzrostu produktywności, zawierające się w przedziale od 0% do –1% rocznie, zaś w Chorwacji i Czechach spadek TFP
był bardziej gwałtowny i wyniósł prawie 2%. W grupie UE15 łączna produktywność
czynników wytwórczych nie zmieniła się między latami 2011 a 2013.
W 2014 r. kraje EŚW wykazały zróżnicowaną dynamikę TFP. Niektóre z nich
poprawiły notowania w stosunku do lat 2011–2013, inne zaś pogorszyły swoje wyniki.
Tempo wzrostu TFP w Polsce w 2014 r. wyniosło 0,8% i było zbliżone do średniej
z lat 2011–2013. Sześć innych państw EŚW także osiągnęło dodatnią dynamikę TFP:
Rumunia (4,6%), Łotwa (1,8%), Czechy (1,1%), Litwa (1,0%), Słowacja (0,7%) oraz
Słowenia (0,5%). Z kolei w czterech państwach EŚW w 2014 r. tempo wzrostu TFP
było ujemne: w Bułgarii (–0,4%), na Węgrzech (–0,5%), w Estonii (–0,7%) oraz Chorwacji (–2,4%). W grupie UE15 jako całości stopa wzrostu TFP w 2014 r. była dodatnia
i kształtowała się na poziomie 3,2%, co było najlepszym wynikiem osiągniętym przez
tę grupę w ciągu minionych 10 lat.
Jeśli chodzi o wkłady TFP we wzrost gospodarczy, to wartości liczbowe dla badanego okresu są wysoce zaburzone, co wynika m.in. z tego, że dodatnia dynamika TFP
w okresie występowania recesji oznacza ujemny wkład TFP we wzrost gospodarczy,
a z kolei gdy występuje silne spowolnienie gospodarcze i tempo wzrostu PKB jest
bliskie 0%, to kilkuprocentowe zmiany łącznej produktywności czynników wytwórczych przekładają się na kilkutysięczne wkłady TFP we wzrost gospodarczy. Niemniej
jednak można wyznaczyć pewne trendy i prawidłowości na podstawie zagregowanych
wyników dla całego okresu.
Jak wynika z danych przedstawionych w tablicy 9.3, procentowe wkłady TFP we
wzrost gospodarczy kształtowały się w większości krajów (bez Chorwacji, Czech,
Rozdział 9. Zmianyłącznejproduktywnościczynnikówwytwórczychw kontekście...
201
Polski i Węgier) na poziomie 40–80% w okresie 2005–2014. Jest to potwierdzeniem
istotnej roli TFP we wzroście gospodarczym analizowanych krajów w latach ich
członkostwa w Unii. W Polsce wkład TFP we wzrost PKB wyniósł przeciętnie 30%
w latach 2005–2014. Ujemne wyniki dla Węgier i grupy UE15 jako całości należy
traktować jako wynik pozorny, odzwierciedlający rezydualny charakter liczenia TFP
i w żadnym wypadku nieoznaczający regresu technologicznego niektórych państw
czy obszarów Unii.
Warto porównać uzyskane wyniki dla modelu podstawowego z szacunkami dla
modelu alternatywnego, uwzględniającego inne założenia. Porównując dane zawarte
w tabelach 9.4 i 9.5 z analogicznymi danymi z tabel 9.2 i 9.3 można dojść do dwóch
głównych wniosków. Po pierwsze, zmienione założenia pozwalają na uzyskanie wyższych stóp wzrostu TFP w stosunku do modelu podstawowego. Po drugie, kierunki
zmian dynamiki TFP w kolejnych podokresach, a także ranking poszczególnych
krajów nie ulegają radykalnym zmianom po wprowadzeniu nowych założeń.
W modelu alternatywnym, przedstawionym w tabeli 9.4, Polska osiągnęła relatywnie wysoką dynamikę TFP w skali całego okresu 2005–2014: 3,4% średniorocznie.
Zapewniło to naszemu krajowi trzecie miejsce w grupie EŚW. Ponadto, podobnie jak
w modelu podstawowym, Polska odnotowała najmniejsze roczne fluktuacje tempa
wzrostu TFP w badanym okresie: między 1,6% a 5,8%. Analizując tendencje dla
poszczególnych podokresów, daje się zauważyć pewne stopniowe osłabianie dynamiki TFP w Polsce: od 4,5% w latach 2005–2007 i 3,5% w latach 2008–2010 do 2,6%
w okresie 2011–2013 i 2,0% w 2014 r.
W świetle powyższych wyników (zarówno dla modelu podstawowego, jak i alternatywnego) należy podkreślić, że traktowanie uśrednionych statystyk dla całego
okresu jako optymistycznej prognozy na przyszłość jest niestosowne. Mimo że upłynęło już kilka lat od rozpoczęcia kryzysu, w latach 2013–2014 niektóre kraje badanej
grupy nadal notowały ujemną dynamikę TFP, co było częściowo spowodowane powracającą recesją lub przedłużającym się spowolnieniem gospodarczym.
Jak widać, w 2014 r. kraje UE11 nie osiągnęły, poza nielicznymi wyjątkami, dynamiki TFP zanotowanej przed kryzysem globalnym. Co więcej, ścieżki wzrostu gospodarczego jeszcze nie ustabilizowały się, co odzwierciedlone jest przez utrzymujące
się duże fluktuacje dynamiki TFP. Dalszy kierunek zmian jest niepewny i zależny
od wielu czynników, które będą determinować wzrost gospodarczy krajów UE11
w najbliższych latach. Optymistycznym elementem jest to, że wyniki uzyskane przez
państwa EŚW były, ogólnie biorąc, relatywnie dobre na tle grupy UE15.
Podsumowując: wyniki dla całego badanego okresu wskazują, że zmiany produktywności odegrały znaczącą rolę we wzroście gospodarczym Polski i innych krajów
UE11. Tempo wzrostu TFP w większości krajów UE11 było większe niż w Europie
202
Mariusz Próchniak
Zachodniej jako całości. Oznacza to, że w ostatnich 10 latach nowe kraje członkowskie
UE, w tym Polska, poprawiły swoją względną pozycję konkurencyjną mierzoną zmianami łącznej produktywności czynników wytwórczych. Wynik ten należy uznać za
pozytywny efekt 10-letniego okresu członkostwa państw Europy Środkowej i Wschodniej w Unii Europejskiej. Natomiast kryzys globalny negatywnie wpłynął na dynamikę
TFP. Ten ujemny wpływ dotknął zarówno kraje z obszaru Europy Środkowo-Wschodniej, jak i państwa Europy Zachodniej. Tempo powrotu na ścieżki wzrostu gospodarczego sprzed kryzysu będzie determinować dalsze zmiany w dynamice łącznej
produktywności czynników wytwórczych.
Warto na zakończenie dodać, iż badania nad dekompozycją wzrostu gospodarczego i szacunkami TFP dla Polski przeprowadzili także inni polscy autorzy (pomijając cytowane już badania)7. Na przykład Florczak i Welfe (2000) oraz Welfe (2001)
obliczają TFP w Polsce w latach 1982–2000 na podstawie standardowego rachunku
wzrostu z uwzględnieniem dwóch czynników produkcji: pracy i kapitału rzeczowego
(maszyn i urządzeń lub środków trwałych ogółem). W ich badaniu elastyczność
produkcji względem środków trwałych, czyli udział wynagrodzenia kapitału rzeczowego w dochodzie, jest kalibrowana na poziomie 0,5 lub estymowana na podstawie
funkcji produkcji. W innym badaniu Welfego (2003), autor szacuje TFP dla Polski
w latach 1986–2000 przy wykorzystaniu różnych alternatywnych wartości udziału
wynagrodzenia kapitału rzeczowego w dochodzie (od 0,25 do 0,7). Z kolei Florczak
(2011) szacuje metodą Wharton wartości TFP oczyszczone z krótkookresowych wahań
popytowych dla Polski w latach 1970–2008, a następnie bada determinanty łącznej
produktywności czynników wytwórczych. Szacunki TFP dla Polski przeprowadzili
także m.in.: Zienkowski (2001), Piątkowski (2004) oraz Ptaszyńska (2006). Roszkowska (2005) oraz Tokarski, Roszkowska i Gajewski (2005) wykonali rachunek wzrostu
dla województw w Polsce. Zielińska-Głębocka (2004) oszacowała TFP dla 100 gałęzi
przemysłu w Polsce, Ciołek i Umiński (2007) obliczyli tempo wzrostu TFP w polskich
przedsiębiorstwach krajowych i zagranicznych, zaś Doebeli i Kolasa (2005) wykorzystali metodę dekompozycji indeksowej (index number decomposition) w rachunku
wzrostu dla Polski, Czech i Węgier.
7
Z uwagi na ograniczenia objętościowe nie będziemy dokładnie opisywać wyników zawartych w tych
pracach.
Rozdział 9. Zmianyłącznejproduktywnościczynnikówwytwórczychw kontekście...
203
Bibliografia
Caselli F., Tenreyro S. (2005), Is Poland the Next Spain?, NBER Working Paper 11045.
Ciołek D., Umiński S. (2007), Transfer technologii przez zagranicznych inwestorów, „Ekonomista” no. 2, s. 221–234.
Doebeli B., Kolasa M. (2005), Rola zmian cen dóbr handlowych we wzroście dochodu krajowego
Polski, Czech i Węgier, „Gospodarka Narodowa” no. 9, s. 25–45.
Florczak W. (2011), Ekonometryczna analiza makro-uwarunkowań wzrostu gospodarczego Polski, „Prace i Materiały Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Gdańskiego” no. 4/8, s. 75–92.
Florczak W., Welfe W. (2000), Wyznaczanie potencjalnego PKB i łącznej produktywności czynników produkcji, „Gospodarka Narodowa” no. 11–12, s. 40–55.
ILO (2015), Ilostat Database, www.ilo.org/ilostat
IMF (2015), World Economic Outlook Database, October 2014 (updated January 2015), www.
imf.org
King R. G., Levine R. (1994), Capital Fundamentalism, Economic Development, and Economic
Growth, „Carnegie-Rochester Conference Series on Public Policy” no. 40, s. 259–292.
Piątkowski M. (2004), Wpływ technologii informacyjnych na wzrost gospodarczy i wydajność
pracy w Polsce w latach 1995–2000, „Gospodarka Narodowa” no. 1–2, s. 37–52.
Próchniak M. (2008), Metodologia analizy łącznej produktywności czynników wytwórczych,
w: Polska. Raport o konkurencyjności 2008, red. M. A. Weresa, Instytut Gospodarki Światowej, SGH, Warszawa, s. 351–352.
Próchniak M. (2012), Łączna produktywność czynników wytwórczych, w: Polska. Raport o konkurencyjności 2012. Edukacja jako czynnik konkurencyjności, red. M. A. Weresa, Instytut
Gospodarki Światowej, SGH, Warszawa, s. 198–212.
Próchniak M. (2013), Zmiany łącznej produktywności czynników wytwórczych, w: Polska. Raport
o konkurencyjności 2013. Wymiar krajowy i regionalny, red. M. A. Weresa, Instytut Gospodarki Światowej, SGH, Warszawa, s. 185–212.
Próchniak M. (2014), Zmiany łącznej produktywności czynników wytwórczych w latach 2004–
–2013 a konkurencyjność polskiej gospodarki, w: Polska. Raport o konkurencyjności 2014.
Dekada członkostwa Polski w Unii Europejskiej, red. M. A. Weresa, Instytut Gospodarki Światowej, SGH, Warszawa, s. 201–213.
Ptaszyńska B. (2006), Wzrost gospodarczy w Polsce w latach transformacji systemowej, „Wiadomości Statystyczne” no. 2, s. 44–53.
Rapacki R. (2002), Możliwości przyspieszenia wzrostu gospodarczego w Polsce, „Ekonomista”
no. 4, s. 469–493.
Rapacki R., Próchniak M. (2006), Charakterystyka wzrostu gospodarczego w krajach postsocjalistycznych w latach 1990–2003, „Ekonomista” no. 6, s. 715–744.
Rapacki R., Próchniak M. (2012), Wzrost gospodarczy w krajach Europy Środkowo-Wschodniej
na tle wybranych krajów wschodzących, „Gospodarka Narodowa” no. 1–2, s. 65–96.
204
Mariusz Próchniak
Roszkowska S. (2005), Kapitał ludzki a wzrost gospodarczy w ujęciu wojewódzkim, „Wiadomo
ści Statystyczne” no. 4, s. 46–67.
Tokarski T., Roszkowska S., Gajewski P. (2005), Regionalne zróżnicowanie łącznej produktywności czynników produkcji w Polsce, „Ekonomista” no. 2, s. 215–244.
Wang Y., Yao Y. (2003), Sources of China's Economic Growth 1952–1999: Incorporating Human
Capital Accumulation, „China Economic Review” no. 14, s. 32–52.
Welfe W. (2001), Czynniki wzrostu potencjału gospodarczego Polski, „Ekonomista” no. 2,
s. 177–200.
Welfe W. (2003), Łączna produktywność czynników produkcji a postęp techniczny, „Studia Ekonomiczne” no. 1–2, s. 99–115.
World Bank (2015), World Development Indicators Database, databank.worldbank.org
Zielińska-Głębocka A. (2004), Analiza produkcyjności polskiego przemysłu. Aspekty metodyczne
i empiryczne, „Ekonomista” no. 3, s. 335–358.
Zienkowski L. (2001), Wydajność pracy i kapitału w Polsce, „Wiadomości Statystyczne” no. 2,
s. 36–49.
Rozdział 10
System finansowy i rozwój
kapitału wysokiego ryzyka w Polsce
Oskar Kowalewski
Na koniec 2014 r. w Polsce osłabiły się istotnie perspektywy szybkiego wzrostu gospo‑
darczego. Osłabienie to spowodowane było dwoma czynnikami. Po pierwsze, w pań‑
stwach członkowskich Unii Europejskiej (UE) dynamika wzrostu gospodarczego
utrzymuje się ciągle na niskim poziomie. W 2014 r. średnie tempo wzrostu gospo‑
darczego w państwach członkowskich EU i strefie euro wynosiło odpowiednio 1,3%
i 0,8%. Niskie tempo wzrostu strefie euro i towarzyszący im spadek cen towarów
i usług w IV kwartale 2014 r. były podstawą uruchomienia przez Europejski Bank
Centralny programu QE (skupu obligacji rządowych krajów euro) na początku 2015 r.
Program ten ma stymulować wzrost gospodarczy i stąd Komisja Europejska (KE)
zakłada obecnie, że w 2015 r. roku tempo wzrostu powinno zacząć wzrastać i według
prognoz powinno wynieść w państwach członkowskich EU i strefie euro odpowiednio
1,5% i 1,1%. Ożywienie to, w tym w szczególności w Niemczech, powinno pozytywnie
wpływać na polską gospodarkę w długim okresie. Po drugie, na krajową gospodarkę
negatywny wpływ ma trwający konflikt zbrojny na terenie Ukrainy, a w tym w szcze‑
gólności związane z nim sankcje gospodarcze.
Niezależnie od powyższych problemów wzrost gospodarczy w Polsce wyniósł 3%
w 2014 r., co oznacza istotny wzrost w stosunku do roku ubiegłego i jest to około cztery
razy więcej niż przeciętnie w UE. Oczekuje się ponadto, że w Polsce tempo wzrostu
utrzyma się na zbliżonym poziomie w kolejnym roku, przy czym według KE może ono
jednak spaść do 2,8%. Spadek dynamiki wzrostu gospodarczego w Polsce oraz trwający
konflikt zbrojny na Ukrainie, mogą mieć istotny wpływ na przyszłą sytuację w sektorze
finansowym. Na sytuację w sektorze finansowym oraz przyszły wzrost gospodarczy
będzie miała wpływ także decyzja Szwajcarskiego Banku Centralnego o uwolnieniu
kursu walutowego na początku 2015 r. Wynika to z faktu, że duża część gospodarstw
domowych zaciągnęła kredyty hipoteczne denominowane we frankach szwajcarskich
przed kryzysem finansowym z 2008 r. Następstwem nieoczekiwanego umocnienia
się franka szwajcarskiego do większości walut jest wzrost rat kredytów gospodarstw
domowych. Wzrost ten wywołał debatę publiczną o kredytach denominowanych
206
Oskar Kowalewski
w obcych walutach, zaś proponowane regulacje mogą mieć istotny wpływ na dzia‑
łalność sektora bankowego w kolejnych latach. W 2014 r. system finansowy w Polsce
charakteryzował się dużą stabilnością oraz dalszym rozwojem, mimo powyższych
problemów, co zostało przedstawione szerzej w następnym podrozdziale.
W Polsce przyspieszenie gospodarcze ma być także skutkiem wdrażanych reform,
a w tym w szczególności w zakresie innowacyjności. Istotnym elementem tego procesu
powinno być rosnące znaczenie funduszy wysokiego ryzyka (private equity) w Polsce.
Z doświadczeń państw wysoko rozwiniętych wynika, że fundusze te mają szczegól‑
nie duży wpływ na rozwój innowacyjnych firm, które ze względu na swój charakter
często na różnych etapach swojego rozwoju napotykały barierę braku kapitału. Brak
ten, tzw. luka kapitałowa, jest jednym z głównych problemów, jaki napotykają dziś
rozwijające się spółki, również w Polsce. Rola funduszy wysokiego ryzyka, które
wspierają kapitałowo perspektywiczne spółki, przeanalizowawszy starannie ich
potencjał wzrostu, jest w tej kwestii nieoceniona. Oprócz niezbędnego finansowania,
bez którego wiele firm nie miałoby szansy się rozwinąć, fundusze są także cennym
źródłem wiedzy, doświadczenia i wsparcia w postaci zasobów ludzkich. W związku
z tym rozwój funduszy wysokiego ryzyka ma istotny wpływ na innowacyjność gospo‑
darki, co przekłada się na długofalowy wzrost gospodarczy. Z tych też powodów
w kolejnym podrozdziale omówiona zostanie w szerszym zakresie aktualna sytuacja
i perspektywy rozwoju funduszy wysokiego ryzyka w Polsce.
System finansowy w Polsce
W Polsce system finansowy rozwiał się dynamicznie kolejny rok, niezależnie od
spadku tempa wzrostu gospodarczego. Spadek ten miał jednak wpływ na decyzje
Rady Polityki Pieniężnej, która sześciokrotnie obniżyła stopy procentowe. Na koniec
2014 r. stopa referencyjna NBP wynosiła 2,50% i jest obecnie na najniższym poziomie
od roku 1989.
W 2014 r. zauważalnym procesem zachodzącym w systemie finansowym była
konsolidacja działających w nim podmiotów. Dotyczył on wszystkich podmiotów
działających w systemie finansowym, a w szczególności z sektora bankowego, ubez‑
pieczeniowego i emerytalnego. Czynnikiem determinującym ten proces był spadek
rentowności podmiotów w tych sektorach w następstwie rosnącej konkurencji oraz
zmian o charakterze makroekonomicznym. W przypadku sektora funduszy emerytal‑
nych proces konsolidacyjny był dodatkowo konsekwencją ograniczenia działalności
i aktywów otwartych funduszy emerytalnych (OFE). W następstwie tych zmian
należy oczekiwać, że liczba OFE w następnych latach istotnie spadnie.
Rozdział 10. Systemfinansowyi rozwójkapitałuwysokiegoryzykaw Polsce
207
Konsolidacji w sektorze bankowym, zakładów ubezpieczeń i powszechnych towa‑
rzystw emerytalnych (PTE) towarzyszył natomiast wyraźny wzrost liczby funduszy
inwestycyjnych. Wynika to z bardzo wysokiej dynamiki wzrostu tego sektora w ostat‑
nich latach. Wzrost ten spowodowany był istotną obniżką stóp procentowych oraz
oprocentowania depozytów bankowych. Spadek ten skłaniał gospodarstwa domowe
do zmiany depozytów na jednostki funduszy inwestycyjnych jako formę lokowania
oszczędności. W 2014 r. wartość tytułów uczestnictwa funduszy inwestycyjnych
w portfelu gospodarstw domowych wzrosła aż o 25%. Przyrost wartości aktywów
tego sektora był najwyższy wśród wszystkich pośredników finansowych w polskim
systemie finansowym.
W 2014 r. aktywa sektora finansowego w relacji do PKB zwiększyły się w porów‑
naniu z końcem roku ubiegłego i na koniec grudnia relacja ta wyniosła 130%. Zmiana
była spowodowana przede wszystkim wzrostem wartości aktywów sektora ban‑
kowego oraz aktywów funduszy inwestycyjnych. W porównaniu ze średnią war‑
tością tego wskaźnika dla wysoko rozwiniętych państw członkowskich UE polska
gospodarka charakteryzuje się jednak względnie niskim poziomem pośrednictwa
finansowego. W 2014 r. nastąpił dodatkowo istotny spadek wartości aktywów sektora
finansowego w związku z ograniczeniem działalności OFE, czego efektem było prze‑
niesienie części ich aktywów do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. W następstwie
transferu aktywa OFE spadły z rekordowego poziomu 300 mld PLN na koniec 2013 r.
do 150 mld PLN na koniec 2014 r.
Zmiany te spowodowały wzrost znaczenia sektora bankowego, który dominuje
w strukturze polskiego systemu finansowego. W 2014 r. aktywa sektora bankowego
zwiększyły się, ale ich udział w systemie finansowym systematycznie spadał od dłuż‑
szego czasu. W 2014 r. ich udział w systemie finansowym wzrósł, ale tylko w następ‑
stwie spadku aktywów OFE o blisko 50%. Dodatkowo tempo wzrostu aktywów
sektora bankowego jest obecnie niższe niż w latach ubiegłych, co wynika z utrzy‑
mującego się spowolnienia gospodarczego. Spowolnienie tempa wzrostu gospodar‑
czego, spadek stóp procentowych i odpływ depozytów bankowych nie miał jednak
negatywnego wpływu na wyniki finansowe banków, które w 2014 r. były zbliżone do
rekordowo wysokich zysków z ostatnich trzech lat. Zysk ten został wypracowywany
przy większej skali działalności bankowej oraz rosnących dochodach prowizyjnych.
Rentowność aktywów i kapitałów własnych sektora bankowego stopniowo się obniża,
ale ciągle pozostaje na relatywnie wysokim poziomie, szczególnie w porównaniu
z pozostałymi krajami europejskimi (NBP 2014).
W 2014 r. zwiększyła się ponownie rola rynku kapitałowego w polskim syste‑
mie finansowym. Na koniec roku kapitalizacja krajowych i zagranicznych spółek
notowanych na rynku wynosiła ponad 905 mld PLN. Wzrost wartości kapitalizacji
208
Oskar Kowalewski
był spowodowany w dużym stopniu rosnącą ceną akcji większości spółek giełdo‑
wych, przy czym utrzymywała się duża ich zmienność w ciągu roku. Na początku
2014 r. kryzys na Ukrainie odwrócił tendencję wzrostową na rynku, ale druga połowa
sprzyjała wzrostowi w następstwie poprawiających się warunków gospodarczych
w kraju i pomyślnej sytuacji na światowych rynkach kapitałowych. Niemniej indeks
szerokiego rynku WIG wzrósł tylko nieznacznie o 0,26% na koniec 2014 r. W tym
roku do obrotu na rynku regulowanym Giełdy Papierów Wartościowych (GPW)
i nieregulowanym rynku NewConnect wprowadzono odpowiednio: akcje 28 spółek
(w tym 6 zagranicznych) i 22 spółek. Na rynku NewConnect odnotowano istotny
spadek nowych debiutów, co może wynikać z rosnących problemów na tym rynku,
które są konsekwencją słabnącego zaufania do debiutujących spółek. W ostatnich
latach istotnie wzrastała natomiast wielkość rynku obligacji nieskarbowych Catalyst,
których wartość rynkowa zwiększyła się o 1% w stosunku do roku ubiegłego. Rynek
ten pozostaje jednak relatywnie słabo rozwinięty w porównaniu do państw wysoko
rozwiniętych, choć w każdym z jego segmentów kontynuowany był wyraźny wzrost
wartości instrumentów pozostających w obrocie.
Wzrostowi rynku kapitałowego nie towarzyszyła natomiast poprawa sytuacji
finansowej w domach maklerskich w Polsce, którym po raz kolejny zmniejszyła się
suma bilansowa w 2014 r. Na wyniki domów maklerskich istotny wpływ mają tenden‑
cje cenowe na rynku kapitałowym, a także popyt na oferowane na nim instrumenty.
Dodatkowy wpływ na popyt ma także istotny spadek zainteresowania emisjami akcji ze
strony przedsiębiorstw oraz napływ środków do funduszy inwestycyjnych. W ostatnich
latach, pomimo częściowego wzrostu obrotu akcjami oraz większego zainteresowania
pozyskiwaniem przez przedsiębiorstwa kapitału na rynku akcji i obligacji, rentowność
domów maklerskich utrzymuje się na niższym poziomie niż w latach ubiegłych. Na
niską rentowność wpływ ma rosnąca konkurencja na rynku usług maklerskich, która
zdominowana została przez podmioty należące do banków, oraz poważne zmiany
regulacyjne. Sytuacja ta prawdopodobnie wymusi kolejne procesy konsolidacyjne, ale
także dalsze ograniczanie działalności przez niektóre domy maklerskie.
Istotna poprawa na rynku kapitałowym oraz niskie stopy procentowe miały
natomiast pozytywny wpływ na znaczny wzrost aktywów funduszy inwestycyjnych
w 2014 r. Wzrost ten wynikał zarówno z dużego napływu środków, jak i dodatniego
wyniku z działalności inwestycyjnej tych podmiotów. Wspomniane obniżki stóp pro‑
centowych skłaniały gospodarstwa domowe do zamiany ich depozytów bankowych
na jednostki funduszy inwestycyjnych. W następstwie tej tendencji drugi rok z rzędu
wartość środków zgromadzonych w funduszach inwestycyjnych osiągnęła najwyższy
poziom w historii funkcjonowania tego sektora w Polsce. Najwięcej środków gospodar‑
stwa domowe ulokowały w jednostkach uczestnictwa funduszy krajowych papierów
Rozdział 10. Systemfinansowyi rozwójkapitałuwysokiegoryzykaw Polsce
209
dłużnych, głównie funduszy nieskarbowych papierów dłużnych. W 2014 r. ponownie
rosnącym zainteresowaniem gospodarstw domowych cieszyły się również fundusze
akcji, co było związane z rosnącą wyceną większości akcji w ostatnich latach.
Sektor ubezpieczeń natomiast odnotował spadek przychodów i dochodów ogółem
odpowiednio o 10 i 30% w 2014 r. w stosunku do okresu roku ubiegłego. Istotny spadek
przychodów można zaobserwować w zakresie ubezpieczeń majątkowych i osobowych
po trendzie wzrostowym utrzymującym się do 2013 r., a równocześnie powrót do
trwałego trendu wzrostowego w zakresie ubezpieczeń życiowych, który jednak nie
rekompensuje ogólnego spadku składek. Na koniec 2014 r. wartość składek zebranych
przez ten sektor wyniosła 60 mld PLN, co stanowiło 1,4% składek pozyskanych w UE.
Analogicznie jak w państwach z rozwiniętymi sektorami ubezpieczeniowymi więcej
składek przypadało na zakłady ubezpieczeń na życie.
Zakłady ubezpieczeń na życie, ale także fundusze emerytalne, są obecnie nara‑
żone na poważne ryzyko ze względu niskie rynkowe stopy procentowe. Utrzymywanie
się niskich stóp procentowych negatywnie wpływa na dochodowość firm ubezpiecze‑
niowych i utrudnia osiągnięcie gwarantowanych stóp zwrotu przez ubezpieczycieli
na życie i fundusze emerytalne. W przypadku nieosiągnięcia gwarantowanych stóp
zwrotu z działalności inwestycyjnej podmioty te będą zobowiązane pokryć ewentu‑
alną różnicę ze swoich zysków. Dodatkowo na wyniki zakładów ubezpieczeniowych
negatywny wpływ ma rosnąca na nim konkurencja, która wymusza obniżanie skła‑
dek. Na rynku tym dominującą pozycję ciągle utrzymuje Grupa PZU, która ma ponad
30‑procentowy udział w sektorze ubezpieczeniowym. Ponadto w 2014 r. Grupa PZU
umocniła swoją pozycję poprzez nabycie oddziału brytyjskiego Link4 w Polsce oraz
trzech spółek na rynku zagranicznym. Jednocześnie na rynek ubezpieczeń wkro‑
czył największy polski bank PKO BP, który w 2013 r. nabył Grupę Nordea w Polsce.
W następstwie tej transakcji także ten bank będzie istotnym podmiotem w sektorze
ubezpieczeniowym.
Obecnie PKO BP i PZU konkurują również na rynku OFE, gdzie oba podmioty
mają istotną pozycję. W 2014 r. jednak spadła istotnie rola OFE w gospodarce wskutek
przeprowadzonych rok wcześniej reform systemu ubezpieczeń społecznych. Na koniec
2014 r. aktywa netto OFE wynosiły 160 mld PLN, co oznacza spadek o blisko 50%
w stosunku do roku ubiegłego. Spadek aktywów netto miał istotny wpływ na sytuację
powszechnych towarzystw emerytalnych (PTE), które zarządzają OFE. Wartość kapi‑
tałów własnych PTE wyniosła 4 mld PLN w 2014 r. i wzrosła w porównaniu do roku
ubiegłego, co było skutkiem zysków realizowanych przez część towarzystw. Niemniej
oczekuje się, że część PTE zmuszona zostanie do konsolidacji w związku z istotnym
spadkiem aktywów ich OFE. Od 2013 r. spadła liczba funduszy emerytalnych z 14 do
12 na koniec 2014 r.
210
Oskar Kowalewski
Należy również podkreślić, że reforma systemu emerytalnego będzie miała także
istotny wpływ na dalszy rozwój rynku kapitałowego w Polsce. Po pierwsze, istot‑
nie spadła wartość aktywów OFE, co oznacza mniejsze możliwości inwestowania
na rynku. Po drugie, zmieniła się także polityka inwestycyjna OFE, która w praktyce
doprowadziła do przekształcenia OFE w fundusze akcyjne. Wcześniej ich polityka
inwestycyjna przypominała fundusze stabilnego wzrostu, które w równych czę‑
ściach inwestują w akcje i obligacje. Na zmianę tę wpływ ma obecnie obowiązujący
limit minimalnego zaangażowania OFE w instrumenty udziałowe na poziomie 75%
aktywów, przy czym rzeczywisty udział akcji w portfelach OFE przekracza dziś 82%.
Obecnie jednak coraz więcej OFE rozważa inwestycje na rynkach zagranicznych
w celu dywersyfikacji ich portfela. Dywersyfikacja geograficzna ograniczy ryzyko
OFE, ale może negatywnie wpłynąć na krajowy rynek kapitałowy poprzez dalszy
odpływ z niego kapitału. Skutki reform funduszy emerytalnych będą widoczne jednak
dopiero za kilka lat, aczkolwiek już dziś miały one istotny wpływ na obecną strukturę
systemu finansowego w Polsce, co przedstawiono w tabeli 10.1.
Tabela 10.1. Aktywa pośredników finansowych w mln PLN i w % na koniec lat 2010 i 2014
Pośrednicyfinansowi
Instytucjekredytowe
2010w PLN
w%
2014w PLN
w%
1173
39,70
1425
40,92
Kapitalizacjarynkukapitałowego
796
26,97
905
25,98
Kapitalizacjarynkudłużnego
487
16,49
622
17,85
Zakładyubezpieczeń
145
4,92
167
4,80
Funduszeinwestycyjne
122
4,12
195
5,60
Otwartefunduszeemerytalne
221
7,49
160
4,59
Podmiotymaklerskie
Suma
9
0,31
9
0,25
2954
100,00
3482
100,00
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych NBP, KNF i GPW.
Kapitał wysokiego ryzyka
W krajowej literaturze przedmiotu brak jest dotychczas jednoznacznej definicji
kapitału wysokiego ryzyka. W następstwie tego można spotkać duże zróżnicowanie
terminów, przy czym często w Polsce wykorzystuje się anglojęzyczne pojęcia private
equity lub venture capital. Oba te terminy są poprawne, przy czym pojęcie private equity jest pojęciem szerszym i w dalszej części tożsamym z kapitałem wysokiego ryzyka.
W związku z tym termin ten odnosi się na równi do działalności funduszy private
equity oraz venture capital, które stanowią podkategorię funduszy wysokiego ryzyka.
Rozdział 10. Systemfinansowyi rozwójkapitałuwysokiegoryzykaw Polsce
211
Pod pojęciem funduszy wysokiego ryzyka należy rozumieć inwestycje na niepu‑
blicznym rynku kapitałowym, celem których jest osiągnięcie średnio lub długoter‑
minowych zysków w formie przyrostu wartości kapitału. Inwestycje w spółki przez
kapitał wysokiego ryzyka mogą być dokonywane przez trzy główne grupy funduszy.
Po pierwsze, fundusze private equity, które inwestują w spółki rozwinięte. Po drugie,
fundusze venture capital, które dokonują inwestycji głównie we wczesne fazy rozwoju
spółek. Po trzecie, aniołowie biznesu, którzy inwestują również we wczesne fazy
rozwoju, w tym często na etapie pomysłu. Zatem różnice między poszczególnymi
typami kapitału wysokiego ryzyka są głównie związane z etapami życia spółki,
na którym angażowany jest kapitał. Inną istotną różnicą między funduszami jest
skala zaangażowania kapitałowego, co jest także pochodną etapu inwestycyjnego.
Należy jednak podkreślić, że w praktyce różnice między inwestorami typu private
equity i venture capital są trudne do ustalenia. Ponadto w wielu przypadkach fundu‑
sze wysokiego ryzyka inwestują zarówno w spółki we wczesnym etapie rozwoju, jak
i w rozwinięte spółki. W związku z tym często korzysta się tylko z terminu kapitał
wysokiego ryzyka (private equity), gdyż obejmuje on inwestycje we wszystkich fazach
rozwoju przedsiębiorstwa.
W gospodarce fundusze wysokiego ryzyka pełnią funkcję pośrednika finanso‑
wego, który dokonuje alokacji kapitału powierzonego przez inwestorów w niepu‑
bliczne przedsiębiorstwa o ponadprzeciętnym potencjale wzrostu, co ma generować
wysokie stropy zwrotu dla inwestorów w przyszłości. Europejskie Stowarzyszenie
Private Equity i Venture Capital (2000) wyróżnia pięć podstawowych grup inwesto‑
rów: inwestorzy prywatni, duże przedsiębiorstwa, banki, fundusze emerytalne, towa‑
rzystwa ubezpieczeniowe i instytucje publiczne (władze lokalne i centralne). W Polsce
największą rolę odgrywają obecnie krajowe agencje rządowe jako typ inwestorów
w funduszach wysokiego ryzyka. Spowodowane jest to spadkiem napływu nowego
kapitału do funduszy wysokiego ryzyka w następstwie kryzysu z 2008 r. Kryzys ten
miał istotny wpływ nie tylko na spadek dostępnych funduszy, ale także strukturę
typów inwestorów. Strukturę typu inwestorów, którzy zainwestowali w fundusze
wysokiego ryzyka w w Polsce w latach 2007 i 2013, przedstawiono w tabeli 10.2.
Drugą istotną grupę wśród inwestorów stanowią fundusze funduszy kapita‑
łów ryzyka, przy czym zainwestowane przez nie kwoty były dwukrotnie niższe niż
agencji rządowych. W przeszłości istotne znaczenie wśród typów inwestorów odgry‑
wały także banki, które w ciągu ostatnich dwóch lat nie dokonały jednak nowych
inwestycji w fundusze wysokiego ryzyka. Równocześnie wśród typów inwestorów
w Polsce rośnie istotnie udział inwestorów indywidualnych, który w nowych inwe‑
stycjach wynosił 5,7%. W porównaniu do państw wysoko rozwiniętych pozostaje on
wciąż relatywnie niski, czego zaś przyczyną może być względnie mały udział osób
212
Oskar Kowalewski
zamożnych i charakteryzujących się dużą skłonnością do ryzyka. Należy też wskazać,
że dotychczas żadna uczelnia wyższa nie była zaangażowana jako inwestor w fundu‑
sze wysokiego ryzyka. Brak ten w dużym stopniu odzwierciedla także ciągle niskie
w Polsce zainteresowanie komercjalizacją wyników badań przez wyższe uczelnie.
Tabela 10.2. Struktura typów inwestorów w fundusze wysokiego ryzyka w latach 2007
i 2013 (w tys. EUR)
Inwestorzy
Banki
Rynekkapitałowy
Przedsiębiorstwa
Fundacje
2007
2013
12000
0
8750
0
0
6500
100000
300
Funduszerodzinne
0
2680
Funduszefunduszy
36000
61560
Agencjerządowe
40220
108810
0
6570
Towarzystwaubezpieczeniowe
Firmyzarządzająceaktywami
Funduszeemerytalne
Osobyprywatne
Państwowefundusze
2560
2860
0
23700
8410
15000
0
1270
Inne
615849
32000
Suma
823 780
261 250
Źródło: EVCA (2014).
Kapitał wysokiego ryzyka głównie alokowany jest w innowacyjne małe i średnie
przedsiębiorstwa (Private Equity Council 2008). Dla tych spółek kapitał wysokiego
ryzyka jest często jedynym sposobem na dalszy ich rozwój, gdyż ze względu na wyso‑
kie ryzyko z nimi związane nie mają one możliwości pozyskania kredytu bankowego
lub innego obcego kapitału. Inwestycje kapitału wysokiego ryzyka wiążą się także
z aktywnym nadzorem właścicielskim, czego efektem może być transfer do spółki
specjalistycznej wiedzy czy też kapitału ludzkiego. Od początku kapitał wysokiego
ryzyka zakłada wyjście z inwestycji w celu realizacji zysku. Najczęściej horyzont cza‑
sowy inwestycji wynosi pięć lat, ale może być on wydłużony ze względu na aktualną
sytuację w spółce lub też na rynku. Z tego powodu spółki korzystające z kapitału
wysokiego ryzyka są zwykle przygotowywane do debiutu giełdowego, gdyż jest to naj‑
prostsza forma wyjścia z inwestycji. W następstwie tego spółki wchodzą w kolejną
fazę rozwoju, a równocześnie kapitał wysokiego ryzyka pozytywnie przyczynia się
do rozwoju rynku kapitałowego.
Rozdział 10. Systemfinansowyi rozwójkapitałuwysokiegoryzykaw Polsce
213
Pozytywny wpływ funduszy wysokiego ryzyka na gospodarkę potwierdzają
wyniki badań przeprowadzonych przez Taylora, Brooksa i Hodge (2002). Z ich badań
wynika, że w latach 1970–2000 w Stanach Zjednoczonych zainwestowany został kapi‑
tał wysokiego ryzyka wysokości 273,3 mld USD w ponad 16 tys. firm. W analizowanym
okresie spółki te wygenerowały 13,1% amerykańskiego PKB oraz zatrudniały 5,9%
łącznej liczy osób pracujących w Stanach Zjednoczonych. Autorzy raportu ponadto
wskazują, że dzięki kapitałowi wysokiego ryzyka tworzone są miejsca pracy, które
wymagają wyższych kwalifikacji oraz charakteryzują się ponadprzeciętnym wyna‑
grodzeniem. Dodatkowo spółki, które korzystały z kapitału wysokiego ryzyka, miały
wyższą sprzedaż oraz eksport, wyższe nakłady na badania i rozwój oraz płaciły wyż‑
sze podatki od spółek korzystających z innych źródeł finansowania. Zbliżone wyniki
prezentowały również badania Wasmer i Weil (2000), które zostały przeprowadzone
w dwudziestu krajach OECD w 2000 r. Z ich badań wynika, że wzrostowi roli kapi‑
tału wysokiego ryzyka w gospodarce o 0,075% PKB towarzyszy spadek bezrobocia
o 0,25%, a w długim horyzoncie nawet o 2,5%. W związku z powyższym fundusze
wysokiego ryzyka uznawane są obecnie za istotny element stymulujący długofalowy
wzrost gospodarczy w kraju. W literaturze przedmiotu dodatkowo podkreśla się,
że fundusze te sprzyjają rozwojowi gospodarki opartej na wiedzy i innowacyjności
(Sobańska, Sieradzan 2004).
Rozwój funduszy kapitału wysokiego ryzyka w Polsce
Fundusze kapitału wysokiego ryzyka dostarczają przedsiębiorstwom finanso‑
wania, a także często wsparcia w postaci wiedzy i kapitału ludzkiego. Dynamiczny
rozwój przedsiębiorstw pozwala tym funduszom osiągnąć niekiedy wysokie stopy
zwrotu z inwestycji. Sama forma działalności funduszy kapitału wysokiego ryzyka
stanowi jednak względnie nową formę pośredników finansowych w systemie finan‑
sowym. Ich dynamiczny rozwój rozpoczął się w latach 50. XX w. w Stanach Zjedno‑
czonych. Od początku amerykański rząd wspierał rozwój kapitału wysokiego ryzyka.
Istotne znaczenie miało tu w szczególności obniżenie podatku dla osób fizycznych
od zysków kapitałowych, a następnie pozwolenie funduszom emerytalnym na inwe‑
stycje w papiery wartościowe spółek niepublicznych do 10% wartości ich aktywów.
Dynamicznemu rozwojowi kapitału wysokiego ryzyka sprzyjało również otwarcie
nowego alternatywnego rynku giełdowego NASDAQ, który oferował funduszom
doskonałą i stosunkowo bezpieczną możliwość dezinwestycji (Panfil 2005). O skali
rozwoju sektora funduszy wysokiego ryzyka w USA świadczy fakt, że rynek ten rósł
średnio o 3,56% w latach 90. XX w. (Sobańska, Sieradzan 2004). W 2001 r. w wyniku
214
Oskar Kowalewski
pęknięcia spekulacyjnej bańki internetowej aktywność funduszy spadła o około 61%.
Na rynek ten w 2003 r. powróciła tendencja wzrostowa, ale została zatrzymana przez
globalny kryzys w roku 2007.
W Polsce początki rynku kapitału wysokiego ryzyka są związane także z rynkiem
amerykańskim. Pierwszym funduszem kapitału wysokiego ryzyka był Polsko‑Ame‑
rykański Fundusz Przedsiębiorczości, który rozpoczął działalność w 1990 r. Został on
utworzony ze środków rządowych Stanów Zjednoczonych i miał on na celu wspiera‑
nie przemian gospodarczo‑politycznych poprzez rozwój sektora prywatnego. W tym
samym roku powstał także Duński Fundusz dla Europy Centralnej i Wschodniej, który
również był oparty na kapitale rządowym. W następnych latach utworzone zostały
fundusze z prywatnych środków, w tym na początku przez banki zagraniczne i kra‑
jowe. Jako pierwsze swoje własne fundusze założył BRE Bank, Bank Pekao oraz BGŻ.
W tym samym roku zaczęły inwestować także międzynarodowe fundusze, w tym
między innymi Advent Private Equity Fund Central Europe i European Renaissance
Capital (Panfil 2005). W 1997 r. rozpoczęły ponadto działalność Narodowe Fundusze
Inwestycyjne (NFI), z których kilka, ze względu na swój specjalny status podatkowy
po zakończeniu swej pierwotnej misji, przekształconych zostało w fundusze wyso‑
kiego ryzyka, jak np. Midas lub Black Lion Fund. W 2012 r. w następstwie wprowadze‑
nia nowych przepisów fundusze te utraciły swoje wcześniejsze przywileje, aczkolwiek
większość z nich mimo to zachowała charakter funduszy wysokiego ryzyka.
W Polsce bardzo aktywnie działa także fundusz Polish Enterprise Investors, który
powstał w następstwie przekształcenia Polsko‑Amerykańskiego Funduszu Przed‑
siębiorczości. Obecnie podmiot ten posiada siedem funduszy z łącznym kapitałem
w wysokości ponad 2 mld EUR. Ostatni fundusz realizuje inwestycje w przedziale od
kilkudziesięciu do kilkuset milionów złotych w spółki z regionu Europy Środkowej
i Wschodniej. W ostatnich latach można było także zaobserwować istotny wzrost
specjalistycznych funduszy wysokiego ryzyka, które są zainteresowane konkretnymi
sektorami gospodarki, przede wszystkim biotechnologią i telekomunikacją. Dyna‑
micznemu rozwojowi tych funduszy sprzyjało otwarcie w 2007 r. alternatywnego
rynku giełdowego NewConnect. Z jednej strony rynek ten stanowi istotne źródło
pozyskania nowych kapitałów dla funduszy wysokiego ryzyka, a z drugiej – rynek
ten oferuje także możliwość łatwego wyjścia z inwestycji poprzez upublicznienie
posiadanych spółek na rynku alternatywnym.
215
Rozdział 10. Systemfinansowyi rozwójkapitałuwysokiegoryzykaw Polsce
Struktura i charakterystyka rynku kapitału
wysokiego ryzyka w Polsce
W 2013 r. na polskim rynku działały 34 fundusze wysokiego ryzyka, z czego 17 typu
private equity, 13 typu venture capital, a 4 miały mieszany charakter (EVCA 2013). Łącz‑
nie fundusze te zarządzały kapitałem o wartości 18,5 mld PLN, przy czym największa
ilość środków zaangażowana została w wykupy polskich spółek. Wartość zarządza‑
nych funduszy typu venture capital wynosiła natomiast tylko około 2 mld PLN w 2013 r.
Z jednej strony, na strukturę polskiego rynku kapitału wysokiego ryzyka istotny
wpływ ma wysoki udział w nim kapitału zagranicznego, który według różnych
szacunków oscyluje między 95% a 99%. W większości kapitał ten zarządzany jest
przez globalne fundusze jak Bridgepoint, The Carlyle Group czy 3i, które zaintereso‑
wane są przede wszystkim dużymi projektami, o wartości minimalnej na poziomie
100 mln EUR (Secus 2008). Z drugiej strony należy wskazać, że wartość aktywów
zarządzanych przez fundusze wysokiego ryzyka relatywnie do PKB pozostaje stosun‑
kowo niska, co pokazano w tabeli 10.3. W Polsce wartość aktywów kapitału wysokiego
ryzyka do PKB wynosiła zaledwie 0,10% w 2013 r. Poziom ten był co prawda wyższy
niż w pozostałych państwach Europy Środkowej i Wschodniej, ale jednak istotnie
niższy niż w większości wysoko rozwiniętych państw europejskich.
Tabela 10.3. Inwestycje funduszy wysokiego ryzyka w wybranych państwach
europejskich w 2013 r.
Liczbafunduszy
Wartośćaktywów(w mln EUR)
%PKB
Austria
Państwo
50
2984
0,17
Belgia
61
9367
0,27
2
45
0,03
Bułgaria
Czechy
6
392
0,09
Dania
46
8981
0,74
Finlandia
52
5601
0,41
Francja
270
82329
0,31
Hiszpania
135
13167
0,19
Irlandia
30
2304
0,10
Niemcy
260
35524
0,18
Polska
34
4605
0,10
3
190
0,05
Rumunia
Ukraina
WielkaBrytania
Węgry
Źródło: jak pod tab. 10.2.
6
873
0,01
378
265568
0,50
21
812
0,06
216
Oskar Kowalewski
W 2013 r. wartość inwestycji funduszy wysokiego ryzyka ponadto spadła do
1,4 mld PLN i była istotnie niższa niż w latach ubiegłych, co jest następstwem global‑
nego kryzysu finansowego z 2008 r. Do wybuchu globalnego kryzysu finansowego
wartość środków zarządzanych przez fundusze wysokiego ryzyka systematycznie
rosła, co przedstawiono w tabeli 10.4. Tylko w 2001 r. można było zaobserwować
istotny spadek inwestycji funduszy wysokiego ryzyka, co było spowodowane „pęk‑
nięciem bańki internetowej” w Stanach Zjednoczonych.
W kolejnych latach jednak, wraz z poprawą koniunktury gospodarczej, rynek
funduszy wysokiego ryzyka w Polsce ponownie umiarkowanie rósł. Przełomowy
wzrost zaangażowania funduszy wysokiego ryzyka na polskim rynku nastąpił jed‑
nak w latach 2006–2007, kiedy to wartość tego typu inwestycji wzrosła odpowiednio
o ponad 168% i 125% w stosunku do roku ubiegłego. Według danych EVCA (2013)
inwestycje funduszy wysokiego ryzyka wyniosły ponad 2,4 mld PLN w 2007 r. i były
ponad dwa razy większe niż rok wcześniej. Globalny kryzys finansowy spowodował
jednak załamanie się tendencji wzrostowej w 2008 r. i od tego czasu można zaobser‑
wować spadek wartości inwestycji funduszy wysokiego ryzyka w Polsce (tabela 10.4).
Tabela 10.4. Liczba zainwestowanych spółek i wartość inwestycji funduszy wysokiego
ryzyka w mln PLN
Wyszczególnienie
Liczbaspółek
Wartośćinwestycji
1995
2000
2005
2010
2013
70
48
42
53
94
256
634
453
1993
1406
Źródło: jak pod tab. 10.2.
Warto podkreślić, że mimo negatywnej tendencji na rynku funduszy wysokiego
ryzyka systematycznie rośnie liczba spółek, w które one inwestowały. W 2013 r. liczba
spółek, w które zainwestowały fundusze wysokiego ryzyka, wzrosła do 94, co oznacza
wzrost o 22 firmy w stosunku do roku ubiegłego. Średnia szacowana wielkość inwe‑
stycji wynosiła około 10 mln PLN. W Polsce fundusze wysokiego ryzyka angażowały
się głównie w małe i średnie przedsiębiorstwa. Warto jednak podkreślić, że istnieje
tylko mała grupa funduszy, które decydują się dokonywać inwestycji mniejszych niż
1 mln PLN. Wynika to z wysokich kosztów analiz (due diligence), co zaś prowadzi
do niekorzystnej relacji kosztów w stosunku do oczekiwanego dochodu. Z tych też
względów istotne znaczenie w przyszłości będzie miał rozwój aniołów biznesu, którzy
ze względu na swój charakter inwestują przede wszystkim w małe przedsięwzięcia.
W Polsce większość funduszy wysokiego ryzyka ma uniwersalnych charakter, co
oznacza, że nie inwestują one w jeden ściśle określony sektor gospodarki, lecz w wiele
różnych. Strukturę branżową inwestycji funduszy wysokiego ryzyka w latach 2007
217
Rozdział 10. Systemfinansowyi rozwójkapitałuwysokiegoryzykaw Polsce
i 2013 przedstawiono w tabeli 10.5. Z danych tych wynika, że struktura branżowa
inwestycji nie ulegała istotnej zmianie w ciągu ostatnich pięciu lat. W 2013 r. fundu‑
sze wysokiego ryzyka najwięcej środków zainwestowały w firmy z sektora produkcji
i dystrybucji dóbr konsumpcyjnych oraz produkcji usług dla biznesu (tzw. B2B).
Od dłuższego czasu branże te stanowią ponad 1/3 wszystkich inwestycji funduszy
wysokiego ryzyka w Polsce.
Tabela 10.5. Struktura branżowa inwestycji funduszy wysokiego ryzyka
latach 2007 i 2013 (w tys. EUR)
2007
Sektor
kwota
w%
2013
liczba
spółek
w%
kwota
w%
liczba
spółek
w%
Biotechnologie
13608
3,1
4
7,7
14042
4,0
7
7,4
Telekomunikacja
67504
15,5
15
28,8
11395
3,2
19
20,2
Dobrakonsumpcyjne
28502
6,5
6
11,5
91138
25,9
11
11,7
Usługikonsumpcyjne
65053
14,9
3
5,8
17246
4,9
12
12,8
Produkcjadlabiznesu
104029
23,9
8
15,4
16091
4,6
3
3,2
1256
0,3
1
1,9
58820
16,7
8
8,5
33778
7,8
2
3,8
54022
15,4
3
3,2
1863
0,4
1
1,9
26400
7,5
1
1,1
0
0
0
29728
8,5
4
4,3
Usługidlabiznesu
Transport
Budownictwo
Energetykai surowce
0
Usługifinansowe
92379
21,2
7
13,5
10229
2,9
5
5,3
Komputeryi elektronika
konsumencka
23632
5,4
3
5,8
22410
6,4
21
22,3
199
0,0
1
1,9
0
0,0
0
0,0
Chemiai innemateriały
Nieruchomości
Inwestycjeogółem
3420
435224
0,8
1
1,9
0
0,0
0
0,0
100,0
52
100,0
351520
100,0
94
100,0
Źródło: jak pod tab. 10.2.
W 2013 r. fundusze wysokiego ryzyka zaangażowały się po raz pierwszy w 71
przedsiębiorstw, z czego zainwestowanych zostało blisko 75% wszystkich środków.
Strukturę tę należy ocenić pozytywnie, gdyż sprzyja ona rozwojowi nowych przed‑
sięwzięć. Z drugiej strony większość ze środków została zainwestowana w przedsię‑
biorstwa, które były w zaawansowanym stadium rozwoju lub na wykup istniejących
przedsiębiorstw. Udział inwestycji funduszy wysokiego ryzyka we wczesnym rozwoju
przedsiębiorstw (venture capital) wynosił tylko 4,1% wszystkich inwestycji w 2013 r.
i był istotnie mniejszy niż w 2007 r., co przedstawiono w tabeli 10.6. Mała skala inwe‑
stycji odzwierciedla ryzyko związane z tym typem inwestycji, ale także wskazuje
na istotne trudności przedsiębiorstw w pozyskaniu nowych środków w pierwszej
218
Oskar Kowalewski
fazie rozwoju. Stanowi to poważny problem, gdyż faza ta ma kluczowe znaczenie
dla rozwoju firm; występuje wtedy bowiem tzw. luka kapitałowa.
Tabela 10.6. Struktura inwestycji funduszy wysokiego ryzyka według stadium rozwoju
przedsiębiorstwa w latach 2007 i 2013 (w tys. EUR)
Stadiumrozwoju
przedsiębiorstwa
2007
kwota
w%
2013
liczba
spółek
w%
kwota
w%
liczba
spółek
w%
Zasiewu
(seed)
2824
0,7
4
6,9
1559
0,4
23
25,8
Początkowa
(start-up)
3069
0,7
9
15,5
4946
1,3
20
22,5
Dalszapoczątkowa
(later stage venture)
33218
7,7
14
24,1
9127
2,4
16
18,0
Suma venture capital
39111
9,0
27
46,6
15632
4,1
59
66,3
100686
23,2
8
13,8
150412
39,6
14
15,7
Restrukturyzacji
(recsue/turnaround)
1256
0,3
1
1,7
0
0,0
0
0,0
Zamianykapitału
(replacement capital)
11100
2,6
3
5,2
8214
2,2
2
2,2
Wykupu(buyout)
282035
65,0
19
32,8
205775
54,1
14
15,7
Suma inwestycji
434188
100,0
58
100,0
380033
100,0
89
100,0
Rozwoju(growth)
Źródło: jak pod tab. 10.2.
Należy podkreślić, że również w państwach uprzemysłowionych można zaobser‑
wować istotny spadek inwestycji funduszy wysokiego ryzyka we wczesnych fazach
rozwoju przedsiębiorstwa, na rzecz inwestycji w późniejszych etapach. Według
danych EVCA (2014) udział inwestycji funduszy wysokiego ryzyka w przedsiębior‑
stwa we wczesnej fazie rozwoju (venture capital) spadł w Europie w 2013 r. z 10,4%
w 2007 r. do 7,5%. Równocześnie wzrósł istotnie udział przedsięwzięć związanych
z wykupem udziałowców (buyout); stanowiły one w 2013 r. aż 84% wartości inwestycji
funduszy wysokiego ryzyka.
W dużym stopniu obserwowany trend na rynku wynika z awersji do ryzyka
w następstwie globalnego kryzysu finansowego z 2008 r. W przypadku inwestycji we
wczesnych fazach rozwoju firm występuje względnie wysokie ryzyko, co uzasadnia
spadek tego typu inwestycji. Zaangażowanie kapitału w tego typu przedsiębior‑
stwa wymaga ponadto dokładnych i kosztownych analiz prawnych i finansowych
(due dilligence) oraz posiadania odpowiedniego doświadczenia w danej branży.
Przy niewielkiej skali transakcji niezbędne nakłady są niewspółmiernie wysokie,
przez co fundusze często rezygnują z tego typu projektów. W związku z tym fundu‑
219
Rozdział 10. Systemfinansowyi rozwójkapitałuwysokiegoryzykaw Polsce
sze wysokiego ryzyka preferują projekty obarczone mniejszą niepewnością, jakimi
są przedsiębiorstwa rozwinięte lub dojrzałe, które ponadto charakteryzują się wyższą
wartością transakcyjną. W konsekwencji można w ostatnich latach zaobserwować
wzrost finansowania spółek w fazie przemian strukturalnych oraz będących celem
wykupu. W rezultacie udział przedsięwzięć typu venture capital w ramach inwestycji
funduszy wysokiego ryzyka w ostatnich latach maleje, co należy ocenić negatyw‑
nie. W przeszłości przedsięwzięcia typu venture capital były istotnym czynnikiem
innowacji w gospodarce. Mniejszy zakres ich finansowania może zatem negatywnie
wpływać na długofalowy wzrost gospodarczy.
W 2013 r. fundusze wysokiego ryzyka dokonały dezinwestycji w 36 spółkach
w Polsce. W tym roku liczba spółek i wartość dezinwestycji była istotnie wyższa niż
w roku 2007 (tabela 10.7). Sprzedano udziały i akcje w spółkach o wartości ponad
1 mld PLN, w tym większość stanowiły wyjścia ze spółek dojrzałych. Wartość dezinwe‑
stycji przedstawia wyłącznie wartość transakcyjną, która nie uwzględnia dochodów
dla funduszy zrealizowanych w trakcie trwania projektu. W związku z powyższym
zrealizowane dochody przez fundusze mogą być istotnie wyższe. W Polsce brak jed‑
nak informacji o realizowanych średnich stopach zwrotu z inwestycji przez fundusze
wysokiego ryzyka.
Tabela 10.7. Struktura dezinwestycji funduszy wysokiego ryzyka w Polsce
w latach 2007 i 2013 (w mln EUR)
2007
Dezinwestycje
kwota
w%
Sprzedażinnemu
funduszowiwysokiego
ryzyka
72256
52,3
Sprzedażinwestorowi
branżowemu
25504
Sprzedażinstytucji
finansowej
Sprzedażgrupie
menadżerów
Ofertapubliczna
Zwrotpożyczki
Odpisinwestycji
Innaformadezinwestycji
Suma
Źródło: jak pod tab. 10.2.
2013
liczba
spółek
liczba
spółek
w%
kwota
w%
4
13,8
0
0,0
0
0,0
18,5
9
31,0
230078
80,8
11
28,9
2552
1,8
5
17,2
24869
8,7
12
31,6
3423
2,5
2
6,9
3910
1,4
4
10,5
4864
3,5
5
17,2
18305
6,4
7
18,4
20350
14,7
1
3,4
611
0,2
3
7,9
7000
2,5
1
2,6
284772
100,0
36
100,0
0
0,0
0
0,0
9218
6,7
3
10,3
100,0
26
100,0
138167
w%
220
Oskar Kowalewski
Zgodnie z powyższymi danymi najpopularniejszym sposobem wyjścia funduszy
wysokiego ryzyka z inwestycji była sprzedaż inwestorowi branżowemu (strategicz‑
nemu). W 2013 r. udział tego typu transakcji wynosił 80% wartości wszystkich spółek,
ale stanowiło to tylko 29% sprzedanych spółek. Wartości te ilustrują, że wyjście z tych
inwestycji wiązało się ze sprzedażą firm o wysokiej wartości rynkowej. Sprzedaż innej
instytucji finansowej, w tym innemu funduszowi wysokiego ryzyka, była drugim co do
popularności sposobem wyjścia funduszy w Polsce. Wyjście przez fundusz wysokiego
ryzyka poprzez wprowadzenie akcji spółki na rynek publiczny ma ciągle względnie
małe znaczenie. W Polsce ten typ transakcji stanowił tylko 6,4% wartości wszystkich
dezinwestycji, ale tylko 5,9% w Europie. Liczby te odzwierciedlają utrzymującą się
na świecie, w następstwie kryzysu finansowego z 2008 r., awersję do ryzyka na rynku
kapitałowym.
Podsumowanie
W ostatnim okresie można zaobserwować lekkie spowolnienie wzrostu gospo‑
darczego w Polsce, co wynika głównie z problemów gospodarek w strefie euro. Spo‑
wolnienie to nie miało jednak negatywnego wpływu na rozwój sektora finansowego
w Polsce. Można oczekiwać, że rozwój systemu finansowego będzie w dalszym ciągu
korzystnie wpływał na wzrost gospodarczy. Pożądana byłaby natomiast ewolucja
struktury systemu finansowego w Polsce, która została zdominowana przez sektor
bankowy. Wskutek zmniejszenia roli OFE w gospodarce udział sektora bankowego
dodatkowo wzrósł. Można też oczekiwać, że likwidacja OFE ujemnie wpłynie na roz‑
wój rynku kapitałowego w Polsce. Negatywną tendencją jest także spadek zaanga‑
żowania funduszy wysokiego ryzyka w Polsce, co jest w dużym stopniu wynikiem
kryzysu finansowego z roku 2008.
Fundusze wysokiego ryzyka dostarczają finansowania dynamicznie rozwijają‑
cym się przedsiębiorstwom, a także często wsparcia w postaci wiedzy oraz zasobów
ludzkich. Analiza przedsiębiorstw korzystających z wymienionych form finansowania
wyraźnie wskazuje, że ze środków dostarczanych przez fundusze wysokiego ryzyka
częściej korzystają przedsiębiorstwa mniejsze, szybko rozwijające się oraz działające
w branżach zaawansowanych technologii. Dla takich przedsiębiorstw istotne jest
nie tylko pozyskanie kapitału na rozwój, ale także wiedza i zasoby ludzkie, którymi
dysponują fundusze. Dotychczasowe badania wskazują również, że rozwój przed‑
siębiorstw przez fundusze wysokiego ryzyka pozytywnie oddziałuje na dynamikę
wzrostu gospodarki, w tym przyczynia się do spadku bezrobocia. W związku z tym
Rozdział 10. Systemfinansowyi rozwójkapitałuwysokiegoryzykaw Polsce
221
uważa się te podmioty za istotne z punktu widzenia długofalowego wzrostu gospo‑
darczego państwa.
W Polsce ta forma jest nadal mało wykorzystywana w finansowaniu rozwoju
przedsiębiorstw. Ponadto istotnie spadło zaangażowanie kapitałowe funduszy wyso‑
kiego ryzyka w ostatnich latach. W 2013 r. wartość rozpoczętych inwestycji krajowych
spadła o prawie 30% i wyniosła zaledwie 1,3 mld PLN. Niemniej polski rynek funduszy
wysokiego ryzyka pozostaje nadal największym spośród państw Europy Środkowej
i Wschodniej. W 2013 r. krajowe fundusze pozyskały około 70% środków zgroma‑
dzonych przez fundusze w krajach Europy Środkowej i Wschodniej, zaś wartość ich
inwestycji stanowiła 60% wartości wszystkich inwestycji w tym regionie.
W literaturze przedmiotu wskazuje się na kilka czynników, które istotnie hamują
dalszy rozwój polskiego rynku funduszy wysokiego ryzyka (Panfil 2005; Grzywacz,
Okońska 2005). Po pierwsze, niski ciągle poziom rozwoju rynku kapitałowego w Pol‑
sce ogranicza funduszom możliwość wyceny i wyjście z inwestycji poprzez wprowa‑
dzenie spółki do obrotu giełdowego. Po drugie, ograniczenia ustawowe dotyczące
inwestowania w fundusze wysokiego ryzyka, w szczególności ze strony OFE i zakła‑
dów ubezpieczeniowych. Słabością sektora funduszy wysokiego ryzyka są trudności
w pozyskiwaniu kapitału. Z tych powodów wśród funduszy ciągle dominują podmioty
zagraniczne, których udział w rynku wynosi ponad 85%. Dodatkowo większość środ‑
ków pochodzi od sektora publicznego, co często związane było z napływem funduszy
strukturalnych do Polski. Po trzecie, brak zachęt podatkowych i podwójne opodat‑
kowanie funduszy wysokiego ryzyka. W ostatnim roku ograniczono istotnie korzyści
z prowadzenia działalności w formie spółki komandytowo‑akcyjnej, która była popu‑
larną formą prawną w sektorze funduszy wysokiego ryzyka. Wypracowane w spółkach
tych przychody, zyski oraz poniesione koszty były, na potrzeby podatku dochodowego,
uznawane za występujące u wspólników, natomiast sama spółka nie była podatnikiem
podatku dochodowego. Od 2014 r. spółki te zostały objęte obowiązkiem podatkowym,
co stanowić będzie dodatkowy koszt dla funduszy wysokiego ryzyka.
Z doświadczeń amerykańskiego rynku funduszy wysokiego ryzyka wynika, że
powyższe ograniczenia mają istotne znaczenie dla rozwoju tego segmentu. W związku
z tym dalszy rozwój funduszy wysokiego ryzyka będzie możliwy jedynie przy wspar‑
ciu rządowym poprzez stworzenie odpowiednich form prawnych funkcjonowania
funduszu, liberalizację przepisów dotyczących lokowania kapitału przez najwięk‑
szych inwestorów instytucjonalnych oraz odpowiednie bodźce podatkowe. W przy‑
padku braku reform sektor funduszy wysokiego ryzyka może w dalszym ciągu ulegać
marginalizacji, co będzie negatywnie wpływać na możliwości pozyskania kapitału
przez krajowe spółki. Analiza przedsiębiorstw korzystających z wymienionych form
finansowania wyraźnie wskazuje, że ze środków dostarczanych przez fundusze
222
Oskar Kowalewski
częściej korzystają spółki mniejsze, szybko rozwijające się oraz działające w branżach
zaawansowanych technologii. Spółki te mają istotny wpływ na długofalowy wzrost
gospodarczy oraz stopę bezrobocia w kraju, co potwierdzają wyniki dotychczasowych
badań nad funduszami wysokiego ryzyka. Stąd stworzenie warunków dla rozwoju
funduszy wysokiego ryzyka powinno stać się priorytetem rządu w najbliższym okre‑
sie. Obecnie nie ma, niestety, takich działań. Może to nasilać wskazane negatywne
tendencje, czego sygnałem jest wycofywanie z Polski części zagranicznych funduszy
wysokiego ryzyka.
Bibliografia
EVCA (2014), European Private Equity Activity, Bruksela.
Grzywacz J., Okońska A. (2005), Venture capital a potrzeby kapitałowe małych i średnich przedsiębiorstw, Oicyna Wydawnicza SGH, Warszawa.
Komisja Nadzoru Finansowego (2015), Biuletyn Kwartalny. Rynek OFE 4/2014, Warszawa.
Komisja Nadzoru Finansowego (2015), Biuletyn Kwartalny. Rynek ubezpieczeń 4/2014,
Warszawa.
Komisja Nadzoru Finansowego (2015), Dane miesięczne dot. sektora bankowego, Warszawa.
Narodowy Bank Polski (2014), Raporty o stabilności systemu inansowego, lipiec, Warszawa.
Narodowy Bank Polski (2014), Rozwój systemu inansowego w Polsce w 2013 r., Warszawa.
Panil M. (2005), Fundusze Private Equity. Wpływ na wartość spółki, Diin, Warszawa.
Secus (2008), Raport nt. Polskiego Rynku PE, Secus‑Investment Instinct, Secus Asset Manage‑
ment, Warszawa.
Private Equity Council (2008), Driving Growth: How Private Equity Investments Strengthen American Companies, Private Equity Council Publication.
Sobańska K., Sieradzan P. (2004), Inwestycje Private Equity/Venture Capital, Wydawnictwo
Key Text, Warszawa.
Tamowicz P., Rot P. (2002), Fundusze Venture Capital w Polsce, Wydawnictwo PARP, Warszawa.
Taylor J., Brooks Ch., Hodge A. (2002), DRI-WEFA Study Indentiies Venture Capital as a Key
Factor Powering US Economic Growth, National Venture Capital Association, Arlington.
Wasmer E., Weil P. (2000), The Macroeconomics of Labor and Credit Market Imperfections, IZA
Discussion Paper no. 179.
Wrzesiński M. (2008), Kapitał podwyższonego ryzyka. Proces inwestycyjny i efektywność, Oi‑
cyna Wydawnicza SGH, Warszawa.
CzęśćIII
Zmiany innowacyjności
polskiej gospodarki
w latach 2007–2014
Rozdział 11
Narodowy system innowacji w Polsce
i jego zmiany w latach 2007–2014
Marzenna Anna Weresa
W Unii Europejskiej przyjęto wspólną strategię wspierania innowacji i konkurencyjności. W pierwszej dekadzie XXI wieku jej zasady zapisane były w dokumencie
„Strategia lizbońska”, a na lata 2010–2020 przyjęto strategię „Europa 2020”, która
zakłada utworzenie na obszarze UE unii innowacji (EC 2010). Jednakże wspólna dla
wszystkich państw UE strategia wspierania innowacyjności gospodarek nie oznacza,
że nie ma różnic w funkcjonowaniu narodowych systemów innowacji państw członkowskich. Ich odzwierciedleniem jest zróżnicowany poziom innowacyjności państw
UE (EC 2014), a stałe monitorowanie wskaźników innowacyjności stanowi motywację
dla rządów państw UE do poprawy ich pozycji innowacyjnej. W szczególności dotyczy to tych krajów, które znajdują się na końcowych pozycjach na liście rankingowej
w zakresie innowacyjności. Do takiej grupy zaliczana jest Polska, która w 2013 r.
znajdowała się pod względem innowacyjności w UE na 25. miejscu (EC 2014, s. 11).
Celem tego rozdziału jest określenie zdolności i pozycji innowacyjnej polskiej
gospodarki1 w okresie 2007–2014, ze wskazaniem zmian, jakie dokonały się w tym
zakresie w szczególności w kontekście globalnego kryzysu finansowo-ekonomicznego
lat 2007–2010. Innowacyjność polskiej gospodarki zostanie zestawiona z innymi
państwami UE i wybranymi krajami spoza UE. Ponadto wskaźniki zdolności i pozycji
innowacyjnej Polski zestawiono ze średnimi ich wartościami w UE. Pokazaniu pozycji
Polski z innej, nieco szerszej perspektywy służy natomiast zestawienie wybranych
wskaźników z medianą wartości w państwach rozwiniętych, które są członkami
Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (Organisation for Economic Co-operation and Development – OECD).
Polski system innowacji określany jest jako typ doganiający (Weresa 2012). Transformacja systemowa, nakierowana na przejście od modelu gospodarki planowej do
rynkowej, która dokonywała się w ostatniej dekadzie XX wieku, objęła nie tylko procesy gospodarowania, ale także sferę badawczo-rozwojową (B+R) oraz powiązany
1
Zdolność do innowacji i pozycję innowacyjną zdeiniowano tak jak w: (Weresa 2012, s. 32).
226
Marzenna Anna Weresa
z nią system edukacji. O ile jednak w okresie 2004–2013 występowała konwergencja
realnego PKB per capita w stosunku do średniej w UE, to niestety brak takiej konwergencji jeśli chodzi o rozwój polskiego systemu innowacji mierzony za pomocą sumarycznego indeksu innowacyjności (Summary Innovation Index – SII) – rysunek 11.1.
Konwergencja/dywergencja
indeksuSIIwobecśredniej
wartościwUEwokresie
2004–2013 (p.p.)
Rysunek 11.1. Zmiany innowacyjności i PKB per capita (wg PSN) względem średnich
wartości w UE28 w okresie 2004–2013 (p.p.)
Słowenia
4
Węgry
2
Słowacja
0
–5
–2
0
5
Czechy
10
–4
Estonia
–6
–8
15
20
Bułgaria
25
Łotwa
Rumunia
Chorwacja
Litwa
–10
Polska
–12
Konwergencja/dywergencjaPKBper capita(wgPSN)wstosunkudośredniej
wUE28wokresie2004–2013 (p.p.)
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z bazy Eurostatu (2014); EC (2008, 2014).
Globalny kryzys nasilił jeszcze bardziej tę tendencję, wpływając na przyspieszenie procesów konwergencji dochodów w Polsce w stosunku do średniej w UE, zaś
zmiany innowacyjności polskiej gospodarki nie nadążały za średnią w UE, o czym
świadczy porównanie sumarycznego indeksu innowacyjności w latach 2013 i 2007
(rysunek 11.2).
Rysunek 11.2. Sumaryczny indeks innowacyjności: Polska na tle innych państw
europejskich, porównanie lat 2013 i 2007
0,900
0,800
0,700
0,600
0,500
0,400
0,300
0,200
0,100
Sz
w
aj
ca
ria
Da
Fin nia
la
W Nid ndia
ie erl
lka an
Br dy
yt
an
Au ia
st
r
Fr ia
an
Sło cja
w
en
ia
Cy
p
W r
ł
Hi och
sz y
pa
n
Gr ia
e
Sło cja
Ch wac
or ja
w
ac
j
Po a
lsk
Tu a
r
Bu cja
łg
ar
ia
0,000
2013
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z EC (2014).
2007
Rozdział 11. Narodowysysteminnowacjiw Polscei jegozmianyw latach2007–2014
227
Rysunek 11.3. Charakterystyka systemu innowacji Polski w roku 2013 a
Uwaga: zmienne obliczone są jako znormalizowany wskaźnik określający wartość zmiennej dla danego kraju w stosunku
do wartości mediany dla obszaru OECD (mediana OECD = 100). Szerzej metodyka w: (OECD 2013a).
a
Dane dotyczą 2013 r. lub ostatniego, dla którego dostępne są statystyki.
Objaśnienia zmiennych:
A – wydatki sektora publicznego na B+R w stosunku do PKB,
B – uniwersytety krajowe wśród 500 najlepszych uniwersytetów na świecie w stosunku do PKB,
C – publikacje krajowe w pierwszym kwartylu najlepszych czasopism naukowych w stosunku do PKB,
D – wydatki sektora prywatnego na B+R w stosunku do PKB,
E – wydatki na B+R poniesione przez 500 kluczowych światowych irm prywatnych o największych budżetach B+R
w stosunku do PKB,
F – patenty w krajach Triady (triadic patent families) w stosunku do PKB,
G – znaki towarowe w stosunku do PKB,
H – fundusze venture capital w stosunku do PKB,
I – liczba młodych irm (działających mniej niż 5 lat) uzyskujących patenty w stosunku do PKB,
J – indeks przedsiębiorczości,
K – liczba użytkowników stacjonarnych łączy szerokopasmowych w przeliczeniu na 1 mieszkańca,
L – liczba użytkowników mobilnych łączy szerokopasmowych w przeliczeniu na 1 mieszkańca,
Ł – sieci internetowe w przeliczeniu na 1 mieszkańca,
M – indeks gotowości do usług e-administracji,
N – inansowane przez sektor przedsiębiorstw prace B+R sektora publicznego w stosunku do PKB,
O – patenty zgłoszone przez uniwersytety i laboratoria sektora publicznego w stosunku do PKB,
P – udział publikacji przygotowanych ze współautorami zagranicznymi w ogólnej liczbie publikacji naukowych,
R – wspólne patenty z wynalazcami z zagranicy (zgłoszone w procedurze PCT) jako % ogółu zgłoszeń PCT,
S – odsetek ludności powyżej 18 lat z wyższym wykształceniem,
T – odsetek 15-latków z najwyższym wynikiem (powyżej 633,33 punktów) w badaniach PISA (OECD Programme for
International Student Assessment),
U – odsetek absolwentów studiów doktoranckich w naukach ścisłych i inżynieryjnych,
V – odsetek zatrudnionych w sektorze nauki i techniki.
Źródło: opracowanie z wykorzystaniem metodologii i danych: OECD (2013a), doi: 10.1787/data-00669-en, dostęp 20.04.2014.
Na rysunku 11.3 przedstawiono syntetyczny obraz narodowego systemu innowacji Polski, opisanego za pomocą 22 wskaźników zestawionych z wartościami ich
mediany w krajach OECD.
Polski system innowacji nadal charakteryzuje się znacznym opóźnieniem w stosunku do charakterystyki właściwej dla większości państw należących do OECD
228
Marzenna Anna Weresa
(Weresa 2014). Tylko trzy na 22 analizowane dla Polski wskaźniki przewyższają
medianę w OECD. Są to dwa mierniki związane z komunikowaniem się na odległość, tj. liczba użytkowników mobilnych łączy szerokopasmowych w przeliczeniu
na 1 mieszkańca (wskaźnik oznaczony na rysunku 11.3 literą L) oraz gęstość sieci internetowych w przeliczeniu na 1 mieszkańca (wskaźnik Ł). Trzeci miernik, wskazujący
na relatywnie silną stronę Polski, dotyczy współpracy w patentowaniu (wskaźnik R
– wspólne patenty z wynalazcami z zagranicy zgłoszone w procedurze międzynarodowej PCT jako % ogółu zgłoszeń PCT).
Jeśli chodzi o patentowanie nowych rozwiązań przez wynalazców krajowych
w Europejskim Urzędzie Patentowym (EPO) lub w procedurze międzynarodowej
PCT, to mimo wzrostu wskaźników Polska nadal zajmuje jedną z końcowych pozycji
w Europie. Liczba patentów zgłoszonych przez polskich wynalazców do EPO w przeliczeniu na 1 mln zatrudnionych trzykrotnie wzrosła w okresie 2007–2012 do poziomu
26,87. Jest to jednak dziesięciokrotnie mniej niż średnio w UE i mniej niż na przykład w Czechach czy na Węgrzech, nie wspominając o europejskich liderach w tym
zakresie, takich jak Finlandia, Szwecja czy Niemcy. Polska wyprzedza jednak w tym
zestawieniu niektóre z państw z południa UE, m.in. Grecję i Portugalię (tabela 11.1).
Tabela 11.1. Liczba patentów EPO na 1 mln zatrudnionych: Polska na tle wybranych
państw europejskich
Państwa
2004
2007
2008
2009
2010
2011
2012
240,43
244,97
235,60
233,42
232,37
228,69
225,19
Bułgaria
5,30
3,49
5,24
4,53
4,98
5,56
5,54
Czechy
21,44
35,97
39,68
33,05
36,36
36,97
35,82
Dania
382,57
442,61
434,23
399,22
429,04
425,04
422,91
Niemcy
576,19
583,08
551,35
557,00
554,68
538,48
534,63
UE28
Estonia
12,89
41,04
49,34
63,78
54,67
58,33
61,45
Irlandia
140,41
147,55
144,26
151,02
142,61
141,39
139,38
Grecja
13,55
21,11
18,65
18,70
13,01
10,56
7,91
Hiszpania
59,95
62,36
62,43
66,05
64,34
65,77
67,27
305,83
309,94
309,95
304,34
296,19
293,22
287,01
17,70
16,64
16,18
12,47
16,67
16,77
16,84
188,17
198,31
187,87
175,43
177,55
170,60
161,15
Łotwa
8,57
13,21
18,77
15,87
13,76
15,39
13,10
Litwa
6,88
6,46
11,13
5,44
10,47
12,10
12,41
Francja
Chorwacja
Włochy
Węgry
36,95
44,97
42,82
43,8
45,15
45,01
45,21
Austria
367,71
405,52
379,09
392,74
406,68
405,65
411,82
Polska
7,31
11,98
13,63
16,45
20,78
23,65
26,87
229
Rozdział 11. Narodowysysteminnowacjiw Polscei jegozmianyw latach2007–2014
Państwa
2004
2007
2008
2009
2010
2011
2012
Portugalia
10,61
21,70
20,04
16,30
16,60
15,12
13,45
Rumunia
2,34
3,26
3,27
3,14
3,45
3,54
3,59
Słowenia
111,03
115,09
133,34
117,36
99,79
96,99
84,38
Słowacja
7,78
14,54
13,35
10,74
16,83
17,85
19,14
Finlandia
539,26
470,27
463,86
488,01
512,30
524,02
541,36
Szwecja
482,36
578,07
561,16
523,85
556,61
546,25
540,99
WielkaBrytania
188,01
180,70
169,77
170,47
166,40
161,68
158,23
Źródło: dane Eurostatu (2015).
Tabela 11.2. Liczba zgłoszeń patentowych w przeliczeniu na jednostkę PKB
(w mld USD, w cenach stałych z 2011 r.): Polska na tle wybranych państw
w okresie 2007–2013
Państwa
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
Austria
1066
1058
1093
1185
1078
1138
1139
Brazylia
172
167
168
154
167
169
170
Bułgaria
204
224
232
225
244
224
263
1639
1901
2049
2373
3081
3685
4506
Czechy
293
289
340
370
334
358
407
Estonia
170
215
399
393
297
190
204
Chiny
Finlandia
1803
1672
1662
1665
1548
1748
1719
Francja
977
1006
1009
1045
1025
1031
1033
Niemcy
2245
2308
2340
2294
2184
2190
2181
Grecja
186
204
235
251
265
253
284
Węgry
340
339
401
342
340
362
b.d.
Indie
140
137
143
158
148
153
163
Włochy
634
607
631
633
621
607
610
Polska
346
350
398
425
493
561
531
Portugalia
115
166
250
210
238
264
285
KoreaPołudniowa
9437
9064
9015
8763
8851
9286
9739
Rumunia
249
277
314
414
419
305
286
Rosja
908
870
872
938
833
874
861
297
321
327
337
327
330
314
Szwecja
1380
1502
1483
1501
1423
1446
1484
Tajlandia
120
112
130
143
109
111
168
WielkaBrytania
982
956
972
960
913
911
871
Hiszpania
Źródło: opracowanie na podstawie danych World Intellectual Property Organization (2015).
230
Marzenna Anna Weresa
Podobne dysproporcje widać, gdy porównuje się pozycję Polski pod względem
liczby patentów w przeliczeniu na jednostkę PKB, chociaż w zakresie tego wskaźnika
Polska plasuje się na tle innych państw europejskich nieco lepiej niż w przypadku
liczby patentów na 1 zatrudnionego. Liczba patentów w relacji do PKB (w mld USD,
w cenach stałych z 2011 r.) była w Polsce wyższa niż na przykład w Czechach czy
na Węgrzech, a także wyższa niż w Hiszpanii, Portugalii czy Grecji, zbliżona do wskaźnika osiągniętego przez Włochy. Ponadto w okresie 2007–2013 wskaźnik ten wzrósł
Polsce półtorakrotnie. Porównując Polskę do państw o tzw. wschodzących rynkach
(np. krajów BRIC), można jednak zauważyć, iż wyprzedza ona pod względem wartości
wskaźnika Brazylię i Indie, natomiast pozostaje w tyle za Rosją i Chinami (tabela 11.2).
Należy również zauważyć, że w okresie kryzysu globalnego niektóre kraje odnotowały spadek wskaźników patentowych. Liczba patentów przypadających na 1 zatrudnionego zmniejszyła się w Niemczech, Francji, Wielkiej Brytanii, Włoszech, Hiszpanii,
Grecji, Słowenii. Liczba zgłoszeń w relacji do PKB spadła natomiast m.in. w Niemczech, Wielkiej Brytanii, Finlandii czy Włoszech. W Polsce natomiast oba wskaźniki
charakteryzowały się tendencją wzrostową, co pozwala przypuszczać, że kryzys nie
miał znaczącego wpływu na aktywność patentową w naszym kraju.
Stosunkowo korzystnie Polska wypada na tle OECD pod względem jednego ze
wskaźników, które opisują jakość systemu edukacji (wskaźnik T – odsetek 15-latków
z najwyższym wynikiem w badaniach PISA) – por. rysunek 11.3.
Pozostałe 18 wskaźników innowacyjności kształtowało się dla Polski znacznie
poniżej mediany w OECD. Jedną z najsłabszych stron polskiego systemu innowacji
są warunki działalności innowacyjnej przedsiębiorstw – wydatki sektora prywatnego
na B+R stosunku do PKB są w Polsce ponad dwudziestokrotnie niższe od mediany
w OECD. Co więcej wydatki na B+R ogółem także są w Polsce bardzo niskie, stanowiły one w 2013 r. zaledwie 0,87% PKB, spadając nieznacznie z poziomu 0,89% w roku
poprzednim (GUS 2014, s. 1). Pozytywnym zjawiskiem jest wzrost relacji nakładów
na B+R do PKB w okresie 2007–2013 z poziomu 0,57% w 2007 r. (GUS 2013, s. 10), które,
mimo globalnego kryzysu ekonomiczno-finansowego w gospodarce światowej, powoli,
ale systematycznie, rosły do 2012 r., nieznacznie spadając w 2013 r. (rysunek 11.4).
Jedną z najsłabszych stron polskiego systemu innowacji jest rozwój kapitału wysokiego ryzyka, chociaż pozytywnie należy ocenić tendencje zmian wartości funduszy
venture capital w relacji do PKB. Według danych OECD w Polsce fundusze venture
capital w stosunku do PKB stanowiły w 2007 r. 0,0001% PKB i wzrosły do poziomu
0,015% do 0,002% w 2012 r. (OECD 2013, s. 201). Nadal jednak jest to wartość bardzo
niska w porównaniu do wartości mediany w OECD (patrz rysunek 11.3). Poniżej
mediany w OECD kształtują się także wskaźniki opisujące rozwój kapitału ludzkiego,
tj.: odsetek absolwentów studiów doktoranckich w naukach ścisłych i inżynieryjnych
Rozdział 11. Narodowysysteminnowacjiw Polscei jegozmianyw latach2007–2014
231
oraz odsetek zatrudnionych w sektorze nauki i techniki oraz odsetek 15-latków z najwyższym wynikiem (powyżej 633,33 punktów) w badaniach PISA (OECD Programme
for International Student Assessment) – na rysunku 11.3 są one oznaczone literami U,
V oraz T). Warto jednak odnotować, że różnica między odsetkiem w Polsce a medianą
w OECD jest stosunkowo najmniejsza w odniesieniu do ostatniego z wymienionych
wskaźników, czyli wykształcenia młodzieży (15-latków). Wskaźnik opisujący wyniki
badań PISA jest dla Polski tylko niewiele niższy niż mediana OECD. Oznacza to, że
o ile na wcześniejszych etapach edukacji charakterystyka kapitału ludzkiego jest
zbliżona do wzorca w OECD, to różnice zaczynają pojawiać się w dalszych poziomach
kształcenia, zwłaszcza silna dysproporcja występuje w odniesieniu do odsetka uzyskiwanych doktoratów w naukach ścisłych i inżynieryjnych oraz w naukach o życiu
(wskaźnik dla Polski jest prawie trzykrotnie niższy niż mediana OECD).
Rysunek 11.4. Nakłady na B+R jako procent PKB w Polsce w latach 2007–2013
1
0,9
0,8
PROCENTPKB
0,7
0,6
0,68
0,57
0,74
0,76
2010
2011
0,89
0,87
2012
2013
0,6
0,5
0,4
0,3
0,2
0,1
0
2007
2008
2009
Źródło: opracowanie własne na podstawie: GUS (2013, s. 10; 2014, s. 1).
Na tle średnich wyników uzyskiwanych przez kraje OECD Polska pozytywnie
wyróżnia się pod względem rozwoju komunikacji elektronicznej. Zarówno liczba
użytkowników mobilnych łączy szerokopasmowych w przeliczeniu na 1 mieszkańca,
jak i gęstość sieci internetowych w przeliczeniu na 1 mieszkańca w Polsce przekracza
poziom mediany w OECD, ale nie ma to raczej związku z przewagami w zakresie
technologii ICT, gdyż brak jest takich przewag (rysunek 11.5). Inną mocną stroną
polskiego systemu innowacji jest relatywnie duże umiędzynarodowienie działalności
wynalazczej – wskaźnik opisujący wspólne patenty z wynalazcami z zagranicy (zgłoszone w procedurze PCT) jako % ogółu zgłoszeń PCT był w Polsce znacznie wyższy
niż mediana w OECD (wskaźnik R na rysunku 11.3).
232
Marzenna Anna Weresa
Rysunek 11.5. Zmiany przewag technologicznych (Revealed Technological Advantege
– RTA) w kluczowych technologiach: Polska na tle OECD w okresach:
2007–2009 i 2009–2011
Uwaga: Linia przerywana na rysunku oznacza poziom RTA = 1; wartości RTA poniżej tego poziomu oznaczają brak przewag technologicznych, zaś powyżej – ich występowanie.
Źródło: opracowanie na podstawie danych OECD (2013, 2014).
Specjalizacja technologiczna Polski w tzw. kluczowych technologiach nie uległa
w czasie kryzysu globalnego zasadniczym zmianom. W okresie 2007–2009 Polska
miała przewagi w zakresie technologii środowiskowych oraz w dziedzinie bio- i nanotechnologii, brak takich przewag odnotowano natomiast w zakresie technologii ICT.
W czasie kryzysu nie doszło do utraty tych przewag w bio- i nanotechnologiach ani też
do nadrobienia dystansu w technologiach ICT. W okresie 2009–2011 wartości wskaźników RTA zmniejszyły się w porównaniu do lat 2007–2009 bardzo nieznacznie dla
bio- i nanotechnologii, a wzrosły niewiele dla technologii ICT. W okresie 2009–2011
nastąpiła natomiast utrata przewag w technologiach środowiskowych – wskaźnik
RTA spadł poniżej jedności, z poziomu 1,35 do 0,62 (por. rysunek 11.5).
Analizę funkcjonowania narodowego systemu innowacji w Polsce można podsumować wnioskiem o relatywnie niższym poziomie jego rozwoju w stosunku do
średniego poziomu w OECD w większości kluczowych obszarów. Wskazuje się na pięć
głównych wyzwań, jakie stoją przez Polską, jeśli chodzi o usprawnienie narodowego
systemu innowacji. Są to (OECD 2014, s. 400):
1) wzrost znaczenia innowacji dla pobudzania wzrostu gospodarczego,
2) usprawnienie w zakresie projektowania i wdrażania polityki innowacyjnej,
3) dalsze reformy sfery badawczo-rozwojowej sektora publicznego,
4) wzmocnienie potencjału i infrastruktury badawczej publicznej sfery B+R,
Rozdział 11. Narodowysysteminnowacjiw Polscei jegozmianyw latach2007–2014
233
5) zwiększenie innowacyjności sektora przedsiębiorstw, w tym zwłaszcza małych
i średnich firm.
Z powyższego zestawienia kluczowych problemów innowacyjności polskiej gospodarki wynika, że obszarem, który wymaga największych zmian, jest sfera B+R sektora publicznego. W związku z tym warto przyjrzeć się bardziej szczegółowo jej
charakterystyce na tle OECD i zmianom, jakie dokonały się w tym zakresie w czasie
globalnego kryzysu finansowo-ekonomicznego (tabela 11.3).
Jak pokazuje tabela 11.3 w Polsce występuje raczej zbilansowane wsparcie badań
prowadzonych w uniwersytetach oraz w pozauniwersyteckich jednostkach badawczych, przy czym w okresie 2007–2012 następowało stopniowe zwiększenie roli
badań uniwersyteckich. Nakłady na B+R stanowiły w 2012 r. 55% ogólnej wartości
nakładów rządowych na B+R i edukację wyższą i odsetek ten zwiększył się w porównaniu z 2007 r. o 6 p.p. Mimo to nadal jest to mniejszy odsetek niż mediana w OECD
(65,6% w 2012 r.), gdyż w większości państw OECD relatywnie większe wsparcie
publiczne uzyskują badania prowadzone w uniwersytetach. Stopniowo, chociaż
dość wolno, zmienia się w Polsce struktura badań sfery publicznej na korzyść badań
stosowanych. Udział badań podstawowych w ogólnej wartości publicznych nakładów na B+R zmniejszył się w okresie 2007–2012 z 43,6% do 34,8%, podczas gdy
w OECD jest to odsetek raczej stabilny, oscylujący wokół 43%. Publiczne wsparcie
B+R w Polsce dotyczy głównie sfery cywilnej. Jeśli chodzi o zasady dystrybucji
publicznych środków finansowych na B+R, to blisko 70% trafia do jednostek prowadzących działalność badawczą jako dotacja podmiotowa, a pozostałe 30% stanowi
finansowanie na zasadach konkursowych. Dominuje zatem finansowanie instytucji
badawczych, a nie projektów, chociaż od 2007 r. można zauważyć pewne przesunięcie w kierunku finansowania na zasadach konkursowych – udział finansowania
projektów zwiększył się o 2 p.p. Ciekawym zjawiskiem są znaczne zmiany w okresie
2007–2012 w podejściu do finansowania ze źródeł publicznych dziedzin uznanych za
priorytetowe. W 2007 roku na badania w dziedzinach priorytetowych przeznaczono
prawie 66,8% ogółu publicznych nakładów na B+R i edukację, podczas gdy w 2010 r.
odsetek ten spadł do 41,8% i ponownie wzrósł do 69,3% w 2012 roku.
Publiczne wsparcie działalności B+R i innowacyjności przedsiębiorstw w Polsce
to w większości bezzwrotne granty. Narzędzia pośrednie, takie jak na przykład ulgi
podatkowe związane z prowadzeniem działalności badawczej, odgrywają marginalną rolę w systemie publicznego wspierania badań i innowacji w sektorze biznesu
(tabela 11.3).
Wyszczególnienie
FinansowanieB+R
wgtypuinstytucji
badawczych
(uniwersytetyversus
instytutybadawcze)
– nakładyna B+R
w uniwersytetach
jako%sumy
nakładówrządowych
na B+Ri edukację
wyższą
Nakładyna B+Rw danymobszarzejako%ogółuśrodków
budżetowychprzeznaczonychna B+R
Badania
podstawowe
Badaniaw sferze
cywilnej
Badaniaw tematach
priorytetowych
234
Tabela 11.3. Charakterystyka publicznych nakładów na B+R według sektorów finansowania, rodzaju badań oraz typu wsparcia
w okresie 2007–2012
Nakładyna B+R
przeznaczone
na finansowanie
Bezpośrednie
instytucji
wsparcie(np. granty)
badawczychjako
ześrodków
%ogółuśrodków
publicznych
finansowych
działalnościB+R
przeznaczonychdla
sektorabiznesu
krajowychinstytucji
i innowacjijako%
prowadzących
sumynakładów
B+R(finansowanie
rządowychna B+R
instytucjiversus
finansowanie
projektów)
2012
Polska
55,2
34,8
92,8
69,3
Medianaw OECD
65,6
43,6
99,0
58,8
68,6
Polska
50,9
37,2
96,8
41,8
68,6
Medianaw OECD
66,7
42,7
98,6
45,4
62,4
66,8
66,8
b.d.
100
81,0
2010
100
2007
Polska
48,9
43,6
100
Marzenna Anna Weresa
Źródło: opracowanie własne na podstawie: OECD (2012, s. 451–462; 2013a, 2014).
97,9
Rozdział 11. Narodowysysteminnowacjiw Polscei jegozmianyw latach2007–2014
235
Podsumowując analizę głównych tendencji rozwoju narodowego systemu innowacji w Polsce w okresie 2007–2014, należy zauważyć, że jednym z najważniejszych
problemów polskiego systemu innowacji jest niedokończona transformacja sfery B+R
sektora publicznego. Procesy zmian dokonują się dość wolno, niezbędne są nie tylko
zmiany systemowe, lecz także rozwój zasobów ludzkich w sferze B+R, co wymaga
zarówno zwiększenia nakładów finansowych, jak i poprawy jakości edukacji.
Globalny kryzys ekonomiczno-finansowy, który rozpoczął się w końcu pierwszej
dekady XXI wieku, nie wpłynął znacząco na innowacyjność polskiej gospodarki, co
jest w znacznym stopniu związane z dopływem funduszy z UE i ich wykorzystaniem na finansowanie działalności badawczej i innowacyjnej2. Można oczekiwać, że
te inwestycje zaowocują poprawą pozycji innowacyjnej Polski w dłuższej perspektywie czasowej.
Bibliografia
EC (2008), European Innovation Scoreboard 2007, Comparative Analysis of Innovation Performance, INNO METRICS, PRO INNO EUROPE, Brussels.
EC (2010), Communication from the Commission to the European Parliament, the Council,
the European Economic and Social Committee adn the Committee of the Regions, Europe
2020 Flagship Initiative Innovation Union SEC (2010) 1161, Brussels, 6.10.2010 COM
(2010) 546 inal.
EC (2014), Innovation Union Scoreboard 2014, European Commission, http://ec.europa.
eu/enterprise/policies/innovation/iles/ius/ius-2014_en.pdf
Eurostat (2014), http://ec.europa.eu/eurostat/data/database, dostęp 28.08.14.
Eurostat (2015), http://ec.europa.eu/eurostat/data/database, dostęp 28.02.2015.
GUS (2013), Nauka i technika w 2012 r., Urząd Statystyczny w Szczecinie, Warszawa.
GUS (2014), Działalność badawcza i rozwojowa w Polsce w 2013 r., Urząd Statystyczny w Szczecinie, Warszawa.
OECD (2012), OECD Science, Technology and Industry Outlook 2012, OECD Publishing, Paris.
OECD (2013), OECD Science, Technology and Industry Scoreboard 2013, OECD Publishing,
http://dx.doi.org/10.1787/sti_scoreboard-2013-en
OECD (2013a), OECD Science, Technology and Industry Outlook: Comparative Performance of
National Science and Innovation Systems, OECD Science, Technology and R&D Statistics
(database), doi: 10.1787/data-00669-en, dostęp 20.04.2014.
OECD (2014), OECD Science, Technology and Industry Outlook 2014, doi: 10.1787/sti_outlook-2014-en, dostęp 09.02.2015.
2
Szerzej na temat znaczenia integracji z UE dla polityki innowacyjnej w Polsce w pracy: (Weresa
red. 2014).
236
Marzenna Anna Weresa
PARP (2014), http://www.parp.gov.pl/index/index/1415, dostęp 28.03.2014.
Weresa M. A. (2012), Systemy innowacyjne we współczesnej gospodarce światowej, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
Weresa M. A. (2014), Polityka innowacyjna, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
Weresa M. A. red. (2014), Polska: Raport o konkurencyjności 2014. Dekada członkostwa Polski
w Unii Europejskiej, SGH, Warszawa.
World Intellectual Property Organization (2015), http://ipstats.wipo.int/ipstatv2/ipstableval, dostęp 28.02.15.
Rozdział 12
Cele innowacji a główne rynki operacyjne
polskich przedsiębiorstw przemysłowych
Tomasz Gołębiowski, Małgorzata Stefania Lewandowska
Rozdział poświęcono analizie ważności celów innowacyjnych polskich przedsiębiorstw przemysłowych na tle przedsiębiorstw europejskich, a w tym kontekście
– zbadaniu związków między strukturą celów innowacji a zaangażowaniem polskich
przedsiębiorstw na ich głównych rynkach operacyjnych. Zamiarem autorów jest
ustalenie, czy rodzaj rynku operacyjnego oraz poziom zaangażowania eksportowego
przedsiębiorstwa wpływa na strukturę i hierarchię ważności celów innowacji.
Przyjmujemy, że innowacja to wdrożenie nowego lub istotnie ulepszonego produktu (wyrobu lub usługi) lub procesu, nowej metody marketingowej lub nowej
metody organizacyjnej w praktyce gospodarczej, w organizacji miejsca pracy lub stosunkach z otoczeniem (OECD 2005, s. 46). W analizie uwzględniono cele wszystkich
typów innowacji (wyróżnionych przez OECD), tj. innowacji produktowych, procesowych, organizacyjnych i marketingowych. Zgodnie z powszechnie stosowanym w literaturze ujęciem do innowacji technologicznych zaliczamy innowacje produktowe
i procesowe, a do nietechnologicznych – innowacje organizacyjne i marketingowe.
Z uwagi na stopień agregacji danych empirycznych dotyczących kierunków sprzedaży
nowych produktów, analiza będzie prowadzona w podziale na rynek krajowy oraz
rynki zagraniczne.
Kontekst teoretyczny
W literaturze ekonomicznej prezentowane są różne motywy innowacji realizowanych przez przedsiębiorstwa. Jednym z najważniejszych jest tworzenie przewagi
konkurencyjnej (por. np. Kay 1993, Utterback 1994, Besanko et al. 2007), zarówno
– kosztowej, jak i wynikającej z wyróżnienia (dyferencjacji) oferty przedsiębiorstwa
(np. Porter 1985); co jest możliwe dzięki innowacjom wprowadzanym w zakresie
różnych funkcji przedsiębiorstwa, a także w sferze relacji z jego partnerami. Wskazuje się także na pozytywny wpływ innowacji na międzynarodową konkurencyjność
238
TomaszGołębiowski,MałgorzataStefaniaLewandowska
przedsiębiorstwa, określaną m.in. przez poziom eksportu przedsiębiorstw innowacyjnych (por. np. Halpern 2007 i zawarty tamże przegląd literatury). Badania
wykazują także w szerszym ujęciu na pozytywny, dwukierunkowy związek między
innowacyjnością a internacjonalizacją przedsiębiorstw (por. m.in. Amendola et al.
1993, Kafouros et al. 2008, Filippetti et al. 2011).
Koncepcja innowacji zawiera w sobie zarówno efekt, jak i proces, w wyniku realizacji którego możliwe jest osiągnięcie tegoż efektu. W praktyce zarządzania motywy
innowacji powinny więc zostać zoperacjonalizowane w formie celów – efektów procesu innowacyjnego, jak również poprzez określenie faz tego procesu, w trakcie
którego osiąga się cele cząstkowe. Ujęcie procesowe ułatwia analizę działań konstytuujących innowację i sekwencję czynności składających się na ten proces, natomiast
definicje opisujące innowację jako efekt określają istotne cechy tego efektu, takie
jak stopień nowości, podwyższona użyteczność produktu, wprowadzenie produktu
adresowanego do nowej grupy nabywców, obniżenie kosztów produktu itp. Definicje
te umożliwiają identyfikację cech innowacji i klasyfikację różnych typów innowacji,
przydatną w dalszych analizach (OECD 2005, Holmes, Moir 2007; Quintane et al.
2011; Lewandowska, Gołębiowski 2012).
Określając cele innowacji, należy pamiętać o różnych kryteriach opisujących innowację, takich jak jej przedmiot (kryterium zastosowane przez OECD do wyróżnienia
typów innowacji), skalę oczekiwanych zmian (innowacje radykalne – rewolucyjne
i inkrementalne – ewolucyjne), czy czas oddziaływania efektów innowacji (krótki lub
dłuższy okres). Formułowanie celów innowacji wymaga także określenia hierarchii
ważności tych celów, ustalenia wzajemnych relacji celów w wymiarze „pionowym”
(cele wyższego rzędu i cele etapowe – środki do ich osiągnięcia). Należy uwzględnić wzajemną komplementarność lub substytucyjność celów i wynikających z nich
działań innowacyjnych. W literaturze podkreśla się znaczenie związków między
innowacjami technologicznymi a nietechnologicznymi, eksponując w koncepcji innowacji jej strategiczny wymiar stymulowany czynnikami rynkowymi, a nie głównie
technologicznymi (Bessant, Tidd 2007; Terziovski 2010).
W rozdziale tym przyjęto, że cel innowacji to bezpośredni pożądany efekt działań
innowacyjnych, zarówno planowany, jak i faktycznie osiągnięty (co umożliwia ocenę
skuteczności tych działań). Bezpośrednie efekty działań innowacyjnych są środkami
do osiągnięcia celów wyższego rzędu – strategicznych celów biznesowych i społecznych przedsiębiorstwa, takich jak: uzyskanie i utrzymanie przewagi konkurencyjnej,
wzbogacenie i uatrakcyjnienie oferty, zwiększenie sprzedaży, wykreowanie nowego
popytu (m.in. w efekcie innowacji produktowych lub marketingowych), wejście
na nowy rynek, zwiększenie udziału w rynku, poprawa wizerunku firmy i relacji
z interesariuszami. Cele strategiczne przedsiębiorstwa oraz czynniki zewnętrzne (pre-
Rozdział 12. Celeinnowacjia głównerynkioperacyjnepolskichprzedsiębiorstwprzemysłowych
239
sja popytu i konkurencji, rozwój technologii, presja regulacyjna i społeczna) są siłami
sprawczymi działań innowacyjnych, determinującymi dobór celów innowacji.
Badania wykazują, że w przedsiębiorstwach cele – efekty innowacji kojarzone
są głównie ze zwiększaniem sprawności operacyjnej, przewagi konkurencyjnej,
poprawą wizerunku przedsiębiorstwa, satysfakcją pracowników, poprawą stanu
zasobów (w tym wiedzy technologicznej, rynkowej i organizacyjnej), możliwościami
trwałego utrzymywania zdolności innowacyjnych, czy poprawą wyników finansowych (Simpson et al. 2006; Laforet 2011). Warto pamiętać, że planowana innowacja może przynieść nieoczekiwane efekty, zarówno pozytywne, jak i negatywne,
np. zwiększony koszt, niepowodzenie przedsięwzięcia, konflikty z interesariuszami.
Cele innowacji technologicznych i nietechnologicznych
przedsiębiorstw polskich oraz z krajów Unii Europejskiej
i niektórych innych krajów europejskich
Analiza danych Eurostatu za lata 2008–2010 wskazuje, że Polska była nisko klasyfikowana wśród krajów UE27, jeśli chodzi o innowacyjność przedsiębiorstw. Cechy
przedsiębiorstw innowacyjnych (w metodologii OECD są to podmioty, które w okresie
trzyletnim wprowadziły przynajmniej jedną innowację produktową lub procesową)
wykazywało w tym okresie 28% ogółu polskich przedsiębiorstw, a dla porównania
odsetek ten wyniósł w Niemczech – 79%, w Luksemburgu – 68%, a w Belgii – 61%
przedsiębiorstw.
Pytania zawarte w kwestionariuszu Community Innovation Survey (CIS) odnoszą
się zarówno do bezpośrednich efektów procesów innowacyjnych (np. poprawa jakości
produktu, obniżenie kosztów osobowych na jednostkę produktu, skrócenie czasu
reakcji na potrzeby klientów i dostawców), jak i celów wyższego rzędu osiąganych
dzięki innowacjom (np. wejście na nowe rynki czy utrzymanie/zwiększenie udziału
w rynku). W tabelach 12.1 i 12.2 zawarto listę tak ujętych celów i efektów wyróżnionych czterech typów innowacji, zidentyfikowanych w przedsiębiorstwach innowacyjnych w krajach członkowskich UE i wybranych pozostałych krajach europejskich.
Z badań Eurostat CIS za lata 2008–2010 wynika, że celem innowacji technologicznych – produktowych i procesowych (por. tabela 12.1), najczęściej deklarowanych
jako ważne przez innowacyjne przedsiębiorstwa, jest poprawa jakości wyrobów i usług
(średnia wskazań dla badanych krajów wyniosła 56% przedsiębiorstw). Drugim co do
częstości wskazań celem jest zwiększenie asortymentu wyrobów lub usług (51%), zaś
trzecim – zwiększenie lub utrzymanie udziału w rynku (wskazania 46% badanych).
W przypadku Polski wskazania wyniosły odpowiednio 50%, 49% i 43% przedsiębiorstw.
240
TomaszGołębiowski,MałgorzataStefaniaLewandowska
Częstość wskazań przez przedsiębiorstwa polskie celów innowacji technologicznych jest niższa niż średnia wskazań przedsiębiorstw z badanych krajów europejskich.
Największe różnice (in minus) między średnią częstością wskazań z badanych krajów
a wskazaniami polskich przedsiębiorstw dotyczą następujących celów innowacji:
poprawy jakości wyrobów/usług (–6 p.p.), obniżki kosztów pracy na jednostkę produktu (–7 p.p.) oraz obniżki materiałochłonności i energochłonności na jednostkę
produktu (–4 p.p.). Różnice te dotyczą wskazań realizacji celów innowacji produktowych i procesowych związanych zarówno z uzyskiwaniem/zwiększaniem przewagi z tytułu dyferencjacji oferty, jak i przewagi kosztowej, istotnych dla poprawy
konkurencyjności polskich przedsiębiorstw. Analiza wskazuje także, że na 10 celów
innowacji technologicznych wyróżnionych w badaniu w przypadku 7 z nich wskazania
polskich przedsiębiorstw były niższe niż firm z większości pozostałych krajów Europy
Środkowo-Wschodniej. Przy tym częstość wskazań polskich przedsiębiorstw celów:
poprawa elastyczności produkcji oraz obniżka osobowych kosztów pracy na jednostkę
produktu była najniższa w tym regionie. Wskazania przedsiębiorstw słoweńskich,
rumuńskich, węgierskich i łotewskich odnośnie do wszystkich celów innowacji technologicznych były wyższe niż deklaracje firm polskich, co może sugerować większą
intensywność działań innowacyjnych przedsiębiorstw z wymienionych krajów w tym
zakresie (szczegóły – patrz tabela 12.1).
Dane tabeli 12.2 przedstawiające częstości wskazań celów innowacji nietechnologicznych wskazują, że do najczęściej deklarowanych celów innowacji organizacyjnych należą: poprawa jakości produktów (wskazania 59% firm średnio dla wszystkich
badanych krajów) oraz skrócenie czasu reakcji na potrzeby klientów i dostawców
(wskazania 54% podmiotów). W Polsce realizację obu celów innowacji zadeklarowało 47% przedsiębiorstw. Podobnie jak w przypadku innowacji technologicznych
częstość wskazań celów innowacji organizacyjnych przez polskie przedsiębiorstwa
jest niższa niż średnia wskazań respondentów z badanych krajów europejskich.
Największe różnice (in minus) między średnią częstością wskazań ze wszystkich
badanych krajów a wskazaniami polskich przedsiębiorstw dotyczą następujących
celów innowacji: poprawy jakości wyrobów lub usług (–12 p.p.), obniżki kosztów
na jednostkę produktu (–11 p.p.) oraz poprawy zdolności do rozwoju nowych produktów i procesów (–9 p.p.). Z porównania częstości deklaracji przedsiębiorstw polskich
i z innych państw z Europy Środkowo-Wschodniej wynika, że w przypadku wszystkich 5 celów innowacji organizacyjnych ujętych w badaniu wskazania polskie były
niższe niż z większości pozostałych krajów tego regionu. Przy tym częstość wskazań
polskich przedsiębiorstw dotycząca poprawy zdolności do rozwoju nowych produktów i procesów była najniższa w tym regionie. Na Węgrzech, w Słowenii, Rumunii,
na Łotwie i Słowacji wskazania odnośnie do wszystkich celów innowacji organiza-
Rozdział 12. Celeinnowacjia głównerynkioperacyjnepolskichprzedsiębiorstwprzemysłowych
241
cyjnych były wyższe niż deklaracje przedsiębiorstw w Polsce, co może wskazywać
na intensywniejsze działania innowacyjne przedsiębiorstw z wymienionych krajów
w tym zakresie (szczegóły – patrz tabela 12.2). Warto dodać, że wskazania przedsiębiorstw z ww. państw należały do najwyższych spośród wszystkich badanych krajów.
Cele innowacji marketingowych wyróżnione w badaniu CIS nie odnoszą się
bezpośrednio do innowacyjnych zmian poszczególnych działań marketingowych,
ale są to w istocie cele rynkowe, które mogą być osiągnięte w wyniku innowacji
produktowych, procesowych, organizacyjnych, a także innowacyjnych działań marketingowych. Dane dotyczące celów innowacji marketingowych (patrz tabela 12.2)
wskazują, że najczęściej wymienianym celem jest zwiększenie lub utrzymanie udziału
w rynku (średnia wskazań dla badanych krajów to 66% przedsiębiorstw), a w dalszej
kolejności – wprowadzenie produktów dla nowej grupy klientów (46%) oraz wprowadzanie produktów na nowy rynek geograficzny (średnia na poziomie 30%). Częstości
wskazań dla polskich przedsiębiorstw znów odbiegają zdecydowanie od średniej
europejskiej, wynosząc odpowiednio: 49, 33 i 20%, (są niższe od średnich europejskich
odpowiednio: o 17, 13 i 10 p.p.). Wskazania te są także niższe (niekiedy bardzo) niż
deklaracje w zdecydowanej większości państw członków UE z Europy Środkowo-Wschodniej. Największe różnice na niekorzyść wskazań polskich przedsiębiorstw
wystąpiły w porównaniu z podmiotami węgierskimi (wskazania dla ww. celów innowacji marketingowych wyniosły 92, 84 i 42% firm) oraz słoweńskimi (odpowiednio:
92, 80 i 45% przedsiębiorstw). Z uwagi na wysoki stopień agregacji danych i różnice
m.in. struktur branżowych, struktur własnościowych i szeregu innych specyficznych
uwarunkowań zachowań rynkowych przedsiębiorstw trudno ustalić przyczyny aż
tak dużych różnic częstości tych wskazań. Jednak różnice te mogą sugerować, że
polskie przedsiębiorstwa relatywnie rzadziej niż podmioty z innych badanych krajów (zwłaszcza z regionu Europy Środkowo-Wschodniej) wykorzystują możliwości
wiązania innowacji nietechnologicznych (organizacyjnych i marketingowych) oraz
innowacji technologicznych w celu wykorzystania synergii z tych działań bądź słabiej
wykorzystują możliwości substytucji innowacji technologicznych i organizacyjnych.
Hierarchia ważności celów innowacji na głównych
rynkach operacyjnych polskich przedsiębiorstw
przemysłowych – wyniki badań
Analizę w tej części opracowania przeprowadzono na próbie 7783 średnich
i dużych przedsiębiorstw z badania GUS PNT-02 (polska wersja kwestionariusza CIS
za lata 2008–2010 z sekcji od B do E, wg PKD 2007). Wyłoniona w badaniu grupa
242
TomaszGołębiowski,MałgorzataStefaniaLewandowska
3588 przedsiębiorstw (które w badanym okresie wprowadziły przynajmniej jeden
rodzaj innowacji) została podzielona na trzy kategorie różniące się poziomem zaangażowania eksportowego: przedsiębiorstwa zorientowane na rynek krajowy (podmioty,
które w latach 2008–2010 prowadziły sprzedaż wyłącznie na rynku krajowym),
n = 796; przedsiębiorstwa zorientowane na rynek krajowy i zagraniczny (podmioty,
które prowadziły sprzedaż na rynku krajowym i zagranicznym), n = 1525; przedsiębiorstwa zorientowane na rynki zagraniczne (podmioty, które prowadziły sprzedaż
głównie na rynkach zagranicznych), n = 1267. Szczegóły dotyczące cech badanej
próby zawarto w tabeli 12.3.
W analizie zastosowano metodę Chi-kwadrat z proporcjami kolumnowymi z poprawką Bonferroniego w celu wykazania statystycznie istotnych różnic między wyróżnionymi grupami przedsiębiorstw, oznaczonych w tabeli a, b i c.
Jak wynika z tabeli 12.3, najczęściej, w całej próbie, wskazywano realizację innowacji procesowych (60,5% przedsiębiorstw), następnie – innowacji produktowych
(57,3% badanych), innowacji organizacyjnych (50,4%), a najrzadziej – innowacji marketingowych (42,1% podmiotów). Przedsiębiorstwa zorientowane zarówno na rynek
krajowy, jak i zagraniczny wskazywały podejmowanie innowacji produktowych
częściej niż podmioty zorientowane głównie na rynki zagraniczne i firmy skupione
głównie na rynku krajowym (wskazania – odpowiednio – 69,0; 55,2 i 38,1%). Podobne
zjawisko stwierdzono w przypadku innowacji procesowych (wskazania – odpowiednio
– 65,0; 58,0 i 55,5% podmiotów), a także w odniesieniu do innowacji marketingowych
(wskazania: 49,0; 38,9 oraz 33,7% podmiotów). Natomiast innowacje organizacyjne
najczęściej podejmowały firmy zorientowane na rynki zagraniczne (55,7% podmiotów), rzadziej firmy nastawione zarówno na rynek krajowy, jak i zagraniczny (48,6),
a najrzadziej – skupione na rynku krajowym (42,8%).
W dalszej części analizy, w celu minimalizacji liczby zmiennych, zastosowano
analizę czynnikową z rotacją Varimax. Pomiaru dokładności doboru próby dokonano
przy użyciu testu KMO, siły korelacji między zmiennymi włączonymi do analizy
czynnikowej przy użyciu testu sferyczności Bartletta, zaś analizy rzetelności pomiaru
– współczynnikiem α Cronbacha. Zastosowano również wieloczynnikową analizę
wariancji w ogólnym modelu liniowym z poprawką Bonferroniego w celu stworzenia hierarchii celów innowacji oraz wykazania statystycznie istotnych różnic w ich
rankingu dla grup podmiotów o różnej orientacji rynkowej.
Analiza czynnikowa z rotacją Varimax (KMO = 0,887; x2 (153) = 5 444,09; p < 0,001)
pozwoliła na wyróżnienie czterech czynników o skumulowanej wariancji = 59,556%
(tabela 12.4). Pierwszy z czynników – cele innowacji procesowych i sfery CSR obejmuje
następujące składowe: poprawę bezpieczeństwa i higieny pracy pracowników, obniżkę
materiałochłonności i energochłonności (na jednostkę produktu), zmniejszenie szko-
Rozdział 12. Celeinnowacjia głównerynkioperacyjnepolskichprzedsiębiorstwprzemysłowych
243
dliwości dla środowiska, obniżkę osobowych kosztów pracy na jednostkę produktu,
poprawę elastyczności produkcji oraz zwiększenie zdolności wytwórczych (suma
kwadratów ładunków po rotacji = 21,386% wariancji, α Cronbacha = 0,895). Drugi
czynnik – cele innowacji organizacyjnych obejmuje następujące składowe: poprawę
jakości produktów, poprawę zdolności do rozwoju nowych produktów i procesów,
skrócenie czasu reakcji na potrzeby klientów i dostawców, obniżkę kosztów na jednostkę produktu oraz poprawę komunikacji (dostępu do informacji) wewnątrz firmy
(suma kwadratów ładunków po rotacji = 15,782% wariancji, α Cronbacha = 0,791).
Trzeci czynnik – cele produktowe (związane z innowacjami produktowymi, ale niekiedy
również – z procesowymi) obejmuje następujące składowe (cele innowacji): zwiększenie asortymentu produktów, wejście na nowe rynki lub zwiększenie udziału w rynku
oraz poprawę jakości produktów (suma kwadratów ładunków po rotacji = 11,601%
wariancji, α Cronbacha = 0,636). Czwarty czynnik – cele innowacji marketingowych
obejmuje następujące składowe: wprowadzenie produktów dla nowej grupy klientów,
wprowadzenie produktów na nowy rynek geograficzny oraz zwiększenie lub utrzymanie udziału w rynku (suma kwadratów ładunków po rotacji = 10,786% wariancji,
α Cronbacha =0,694) – patrz tabele 12.4 i 12.5.
Po zgrupowaniu celów innowacji w wiązki dokonano weryfikacji hierarchii ich
ważności w zależności od przynależności przedsiębiorstw do kategorii wyróżnionych
wg kryterium głównego rynku operacyjnego. Statystycznie istotne różnice ważności celów w poszczególnych grupach przedsiębiorstw wskazują oznaczenia literami
od a do c.
Przedsiębiorstwa kierujące swą ofertę zarówno na rynek krajowy, jak i rynki
zagraniczne najwyżej oceniły znaczenie celów innowacji organizacyjnych (średnia 3,16 w skali 1–4), niewiele niżej – celów marketingowych (3,15), a znacznie niżej
– celów produktowych (2,33) i celów innowacji procesowych i CSR (1,83). Podobna
hierarchia ważności celów innowacji charakteryzuje przedsiębiorstwa zorientowane
głównie na rynki zagraniczne, jednak w tym wypadku ważność poszczególnych
wiązek celów oceniona była znacząco niżej (średnie – odpowiednio: 3,06; 2,90; 2,09;
1,63). W przypadku firm działających wyłącznie na rynku krajowym hierarchia ważności celów innowacji jest podobna jak w przypadku pozostałych dwóch kategorii
podmiotów, jednak oceny ważności celów są jeszcze niższe (odpowiednio: 2,92; 2,69;
1,68 i 1,52) – tabela 12.6.
Z uwagi na rosnący, wraz z zaawansowaniem technologicznym branż, potencjał
przedsiębiorstw w sferze innowacji technologicznych, a także intensywność wykorzystywania takich innowacji w strategiach konkurowania, uznano za celowe przeprowadzenie analizy znaczenia wyróżnionych celów innowacji w zależności od poziomu
techniki badanych przedsiębiorstw. Stwierdzono brak istotnych statystycznie różnic
244
TomaszGołębiowski,MałgorzataStefaniaLewandowska
ważności celów innowacji organizacyjnych między grupami przedsiębiorstw o różnym
poziomie techniki (wskazania na poziomie 3,03–3,13 w skali 1–4) – por. tabela 12.7.
Podobne wyniki – brak istotnych różnic ważności celów – stwierdzono w przypadku
innowacji marketingowych (poziom wskazań 2,93–3,09, rosnący w miarę zaawansowania technicznego wyróżnionych grup przedsiębiorstw). Większe różnice ważności
odnotowano w odniesieniu do celów produktowych; najniższe wskazania deklarowały
tu podmioty o niskim poziomie techniki (2,06), wyższe w grupach firm o rosnącym
zaawansowaniu technicznym (odpowiednio: 2,25 i 2,36). Za najmniej ważne uznano
cele innowacji procesowych i z zakresu CSR (poziom wskazań: 1,60–1,78 przy braku
istotnych statystycznie różnic między ocenami), niezależnie od poziomu techniki
przedsiębiorstw. Analiza wykazała więc, że różnice poziomu techniki przedsiębiorstw
nie mają istotnego związku z postrzeganiem ważności celów poszczególnych, wyróżnionych w badaniu typów innowacji; wyjątek stanowią jedynie innowacje produktowe.
Czynnikiem różnicującym ważność poszczególnych celów innowacji w przypadku
przedsiębiorstw w zależności od poziomu techniki okazał się rodzaj głównych rynków operacyjnych (tabela 12.8). Innowacjom organizacyjnym przyznano większą
wagę w przedsiębiorstwach operujących głównie na rynku krajowym zaliczonych
do branż średniej (ocena 3,36) i wysokiej techniki (3,23). Natomiast w przedsiębiorstwach zorientowanych na rynki zagraniczne oraz penetrujących obie kategorie
rynków relatywnie wyżej oceniano ważność tych innowacji w branżach średniej
(oceny odpowiednio – 3,23; 3,33) i niskiej techniki (3,30; 3,21). Może to sugerować
większe znaczenie innowacji organizacyjnych jako narzędzia konkurencji na rynkach
zagranicznych w tradycyjnych branżach, w których poziom techniki (i innowacje
technologiczne) są relatywnie mniej istotne dla sukcesu przedsiębiorstwa.
Cele innowacji marketingowych zostały uznane za najważniejsze w grupie przedsiębiorstw z branż wysokiej techniki nastawionych na rynki zagraniczne (ocena 3,33),
ale także w grupie podmiotów zorientowanych głównie na rynek krajowy (3,22).
Natomiast w przedsiębiorstwach działających zarówno na rynku krajowym, jak
i na rynkach zagranicznych cele innowacji marketingowych uznawano za ważniejsze
w branżach niskiej (3,28) i średniej techniki (3,23) niż najbardziej zaawansowanych
technicznie (3,10).
Celom produktowym przyznano największą ważność w branżach wysokiej techniki – w przedsiębiorstwach zorientowanych głównie na rynek krajowy (2,83), obsługujących głównie rynki zagraniczne (2,56) oraz w grupie przedsiębiorstw działających
na rynku krajowym i rynkach zagranicznych (2,53). Wysoką wagę przyznano również
tym celom w przedsiębiorstwach z branż średniej techniki, zarówno zorientowanych głównie na rynki zagraniczne (2,56), jak i tych obsługujących oba główne typy
rynków (2,57).
Rozdział 12. Celeinnowacjia głównerynkioperacyjnepolskichprzedsiębiorstwprzemysłowych
245
Celom innowacji procesowych i sfery CSR najwyższą wagę przyznano w przedsiębiorstwach z branż wysokiej techniki zorientowanych na rynek krajowy (ocena 2,13),
a także z branż wysokiej (2,16) i średniej techniki (2,04) w grupie podmiotów skupionych na obsłudze rynków zagranicznych. W przedsiębiorstwach działających
na obu głównych typach rynków wyraźnie większą ważność przyznano tym celom
w branżach niskiej (2,03) i średniej (2,10) niż wysokiej techniki (ocena 1,87).
Powyższe dane mogą sugerować występowanie pozytywnego związku między
rosnącym zaawansowaniem techniki branży i rosnącym znaczeniem celów innowacji marketingowych, celów produktowych i (w mniejszym stopniu) celów innowacji
procesowych oraz sfery CSR w grupach przedsiębiorstw zorientowanych na rynek
krajowy i tych skupionych na obsłudze rynków zagranicznych.
Stwierdzono także, że przynależność przedsiębiorstw do grupy kapitałowej nie
różnicuje ważności celów innowacji. Oceny ważności deklarowane przez przedsiębiorstwa należące do krajowej bądź zagranicznej grupy kapitałowej jak również
przez podmioty niebędące członkami grupy kapitałowej nie wykazują statystycznie
istotnych różnic w odniesieniu do danej grupy celów innowacji (tabela 12.9). Analiza
ważności celów innowacji w grupach przedsiębiorstw, wyróżnionych wg kryterium
przynależności do grup kapitałowych, dokonana w przekroju głównych rynków operacyjnych także nie wskazuje na zróżnicowanie tych ocen (z uwagi na ograniczenia
objętości opracowania zrezygnowano zatem z prezentacji tych danych).
Podsumowanie i wnioski
Porównania międzynarodowe wykazują niższe wskazania realizacji celów innowacji w polskich przedsiębiorstwach niż w przedsiębiorstwach z innych badanych
krajów europejskich, w tym zwłaszcza z krajów Europy Środkowo-Wschodniej.
Analiza statystyczna anonimizowanych danych z CIS 2008–2010 dla polskich
przedsiębiorstw pozwoliła na identyfikację trzech kategorii przedsiębiorstw o różnym
poziomie zaangażowania eksportowego. Stwierdzono statystycznie istotne różnice
w postrzeganiu celów innowacji, wcześniej pogrupowanych za pomocą analizy czynnikowej z rotacją Varimax, dla wyróżnionych kategorii przedsiębiorstw.
Podmioty działające zarówno na rynku krajowym, jak i zagranicznym wyżej
oceniają znaczenie wszystkich typów innowacji niż firmy skupione głównie na rynku
krajowym lub głównie na rynkach zagranicznych. Być może jest to efekt większego
zróżnicowania rynkowych warunków działania przedsiębiorstw, wymuszającego
kształtowanie odmiennych kompozycji innowacji (innovation mix) i integracji różnych
działań innowacyjnych.
246
TomaszGołębiowski,MałgorzataStefaniaLewandowska
Różnice poziomu techniki przedsiębiorstw (branż) nie mają wpływu na postrzeganie znaczenia celów poszczególnych typów innowacji, poza innowacjami produktowymi, w których przypadku waga celów ich realizacji rośnie wraz z poziomem
techniki branży. Stwierdzono natomiast rosnące znaczenie celów innowacji marketingowych, produktowych i innowacji procesowych i CSR w miarę zaawansowania
technicznego branż w grupie przedsiębiorstw skupionych na rynku krajowym i tych
zorientowanych głównie na rynki zagraniczne.
Większe znaczenie przypisywane innowacjom organizacyjnym i marketingowym
(niż innowacjom technologicznym), niezależnie od głównego rynku operacyjnego,
wskazuje na dostrzeganie tych typów innowacji jako istotnych czynników konkurencyjności. Z uwagi na niższą kapitałochłonność innowacji nietechnologicznych może
to świadczyć o racjonalności działań przedsiębiorstw w świetle ich ograniczonych
zasobów, co utrudnia podejmowanie kapitałochłonnych innowacji technologicznych, zwłaszcza w „tradycyjnych” branżach niskiej i średniej techniki (dominujących
w gospodarce polskiej), w których B+R oraz innowacje produktowe nie są tak skutecznym źródłem konkurencyjności przedsiębiorstw, jak w branżach wysokiej techniki.
Na zasadność takiego podejścia, celowości wzbogacenia i różnicowania kompozycji
działań innowacyjnych, szerszego wykorzystania innowacji nietechnologicznych
i ich głębszej integracji z innowacjami technologicznymi dla uzyskania efektów
synergii lub substytucji w procesach innowacyjnych zwraca się uwagę w literaturze
(por. Santamaria et al. 2009; Wintjes et al. 2014). Uzasadnione w tym kontekście
są także zmiany polityki innowacyjnej w zakresie bardziej zróżnicowanego wsparcia
działań innowacyjnych przedsiębiorstw.
Bibliografia
Amendola G., Dosi G., Papagni E. (1993), The dynamics of international competitiveness, „Review
of World Economics” („Weltwirtschaftliches Archiv”), no. 3, s. 451–471.
Besanko D., Dranove D., Shanley M., Schaefer S. (2007), Economics of Strategy, 4th ed., J. Wiley,
New York.
Bessant J., Tidd J. (2007), Innovation and Entrepreneurship, J. Wiley, New York.
Filippetti A., Frenz M., Ietto-Gillies G. (2011), Are Innovation and Internationalization Related?
An Analysis of European Countries, „Industry and Innovation”, no. 5, s. 437–459.
Halpern L. (2007), Literature survey on the links between innovation, competition, competitiveness, entry & exit, irm survival and growth, Working Paper no. 02/07, MICRO-DYN, EU
Sixth Framework Programme.
Rozdział 12. Celeinnowacjia głównerynkioperacyjnepolskichprzedsiębiorstwprzemysłowych
247
Holmes S., Moir L. (2007), Developing a conceptual framework to identify corporate innovations through engagement with non-proit stakeholders, „Corporate Governance”, no 4,
s. 414–422.
Kafouros M. I., Buckley P. J., Sharp J. A., Wang C. (2008), The role of internationalization
in explaining innovation performance, „Technovation”, no. 1/2, s. 63–74.
Kay J. (1993), Foundations of corporate success, Oxford University Press, New York.
Laforet S. (2011), A framework of organisational innovation and outcomes in SMEs, „Internatio‑
nal Journal of Entrepreneurial Behaviour & Research”, no. 4, s. 380–408.
Lewandowska M. S., Gołębiowski T. (2012), Analiza celów innowacyjnych polskich przedsiębiorstw, w: Znaczenie innowacji dla konkurencyjności międzynarodowej gospodarki,
red. T. Rynarzewski, E. Mińska-Struzik, „Zeszyty Naukowe”, Wyd. Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu, s. 305–319.
OECD (2005), Oslo Manual, Guidelines for Collecting and Interpreting Innovation Data, Joint
publication by OECD and Eurostat, 3 rd ed., OECD Publishing (edycja polska: Podręcznik
Oslo. Zasady gromadzenia i interpretacji danych dotyczących innowacji, MNiSzW, Warszawa 2008).
Porter M. E. (1985), Competitive advantage, Free Press, New York.
Quintane E., Casselman R. M., Reiche B. S., Nylund P. A. (2011), Innovation as a knowledge-based
outcome, „Journal of Knowledge Management”, no. 6, s. 928–947.
Santamaría L., Nieto M. J., Barge-Gil A. (2009), Beyond formal R&D: Taking advantage of other
sources of innovation in low- and medium-technology industries, „Research Policy”, no. 3,
s. 507–517.
Simpson P. M., Siguaw J. A., Enz C. A. (2006), Innovation orientation outcomes: the good and the
bad, „Journal of Business Research”, no. 6, s. 1133–1141.
Terziovski M. (2010), Innovation practice and its performance implications in small and medium
enterprises (SMEs) in the manufacturing sector: A resource-based view, „Strategic Management Journal”, no. 8, s. 892–902.
Utterback J. M. (1994), Mastering the Dynamics of Innovation, Harvard Business School Press,
Boston.
Wintjes R., Douglas D., Fairburn J., Hollanders H., Pugh G. (2014), Beyond product innovation;
improving innovation policy support for SMEs in traditional industries, UNU-MERIT Working Paper Series, 2014–032.
Celeinnowacjiprocesowychb
Poprawajakości
wyrobówlubusług
Wejściena nowe
rynki,zwiększenie
udziałuw rynku
Zastąpieniestarych
produktówlub
procesów
Poprawa
elastyczności
produkcji
Zwiększenie
zdolności
produkcyjnychdla
wyrobówi usług
Obniżkaosobowych
kosztówpracy
na jednostkę
produktu
Poprawa
bezpieczeństwa
i higienypracy
Zmniejszenie
szkodliwościdla
środowiska
Obniżkamateriało-
i energochłonności
na jednostkę
produktu
Austria
50
58
49
41
33
29
19
21
20
21
Belgia
50
47
41
39
28
27
20
15
16
15
Bułgaria
41
46
40
30
29(+4)**
27
26(+4)
29(+4)
21
21
Chorwacja
48
59(+9)
41
38
40(+15)
31
30(+8)
25
26(+4)
24(+3)
Cypr
69
84
64
76
75
72
47
50
37
36
Czechy
49
45
33
32
28(+3)
24
25(+3)
16
15
19
Estonia
40
46
36
38
28(+3)
33(+1)
25(+3)
17
13
19
Francja
59
48
61
36
24
27
24
21
21
18
Hiszpania
35
43
36
28
34
36
25
21
19
18
Irlandia
48
53
55
30
34
30
40
30
23
35
Litwa
43
55(+5)
41
44(+5)
38(+13)
38(+6)
32(+10)
31(+6)
26(+4)
27
Luksemburg
75
70
53
33
38
34
25
25
24
17
Łotwa
50(+1)
58(+8)
54(+11)
44(+5)
30(+5)
32
32(+10)
28(+3)
27(+5)
31(+10)
Malta
41
45
34
20
28
22
24
24
18
20
Norwegia
60
73
70
48
36
37
49
49
38
34
Polska
49
50
43
39
25
32
22
25
22
21
Portugalia
40
51
42
30
32
34
35
34
26
27
Rumunia
58(+9)
67(+17)
47(+4)
41(+2)
38(+13)
41(+9)
28(+6)
38(+13)
30(+8)
30(+9)
TomaszGołębiowski,MałgorzataStefaniaLewandowska
Zwiększenie
asortymentu
wyrobówlubusług
Celeinnowacjiproduktowychb
Kraj
248
Tabela 12.1. Częstość wskazań celów innowacji produktowych i procesowych wprowadzonych w latach 2008–2010 w krajach UEa
i niektórych innych krajach europejskich (procent wskazań firm wprowadzających przynajmniej jeden rodzaj innowacji
procesowej lub produktowej)
a
b
35
40
23
27
26
27
21
22
20
17
Słowacja
55(+6)
60(+10)
42
41(+2)
46(+21)
31
24(+2)
32(+7)
24(+2)
29(+8)
Słowenia
73(+24)
66(+16)
55(+12)
46(+7)
38(+13)
35(+3)
44(+22)
34(+9)
33(+11)
37(+16)
Szwecja
40
39
34
29
21
21
21
17
18
18
Turcja
63
74
64
39
42
59
52
46
38
49
Węgry
61(+12)
68(+18)
66(+23)
48(+9)
46(+21)
36(+4)
25(+3)
33(+8)
35(+13)
35(+14)
Włochy
43
51
33
26
25
24
15
27
17
14
Średnia
51
56
46
38
34
34
29
28
24
25
Bez danych dotyczących Danii, Finlandii, Grecji, Holandii, Niemiec i Wielkiej Brytanii.
W nawiasach liczby p.p., o które wskazania dla danego kraju są wyższe od wskazań dla Polski
Źródło: Zestawienie własne z podstawie danych Eurostat z badania CIS 2008–2010 dla wszystkich badanych irm krajów europejskich (NACE B, C, D, E, G46, H, J58, J61, J62, J63,
K i M71); http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page/portal/science_technology_innovation/data/database
Tabela 12.2. Częstość wskazań celów innowacji organizacyjnych i marketingowych wprowadzonych w latach 2008–2010 w krajach
UEa i niektórych innych krajach europejskich (procent wskazań firm wprowadzających przynajmniej jeden rodzaj
innowacji organizacyjnej lub marketingowej)
Cele innowacji marketingowych
Celeinnowacjiorganizacyjnych
Skrócenie
czasureakcji
na potrzeby
klientów
i dostawców
Poprawa
zdolności
dorozwoju
nowych
produktów
i procesówb
Poprawajakości
wyrobówlub
usług
Obniżka
kosztów
na jednostkę
produktu
Poprawa
komunikacji
wewnątrz
przedsiębiorstwa
Wprowadzenie
produktówdla
nowejgrupy
klientów
Wprowadzenie
produktów
na nowyrynek
geograficzny
Zwiększenie
lubutrzymanie
udziału
na rynku
Austria
59
35
63
39
53
59
24
65
Belgia
60
29
61
32
40
46
24
71
Bułgaria
42
34(+7)
63(+16)
46(+15)
40(+4)
39(+6)
28(+8)
62(+13)
Kraj
47
31(+4)
58(+11)
39(+8)
39(+3)
49(+6)
27(+7)
56(+7)
82
72
85
53
64
77
36
94
Czechy
31
29(+2)
47
30
26
31
11
44
249
Chorwacja
Cypr
Rozdział 12. Celeinnowacjia głównerynkioperacyjnepolskichprzedsiębiorstwprzemysłowych
Serbia
Kraj
Estonia
Skrócenie
czasureakcji
na potrzeby
klientów
i dostawców
Poprawajakości
wyrobówlub
usług
Obniżka
kosztów
na jednostkę
produktu
Poprawa
komunikacji
wewnątrz
przedsiębiorstwa
Wprowadzenie
produktówdla
nowejgrupy
klientów
Wprowadzenie
produktów
na nowyrynek
geograficzny
Zwiększenie
lubutrzymanie
udziału
na rynku
61(+14)
37(+10)
47
46(+15)
40(+4)
30
41(+21)
74(+25)
Francja
49
28
56
34
35
31
27
67
Hiszpania
56
31
55
36
37
41
31
50
Irlandia
61
40
63
54
42
59
40
75
Litwa
47
35(+8)
57(+10)
44(+13)
24
32
25(+5)
56(+7)
Luksemburg
59
36
69
38
50
41
36
78
51(+2)
61(+14)
39(+12)
64(+17)
58(+27)
49(+13
42(+9)
34(+14)
64
37
65
39
38
44
20
65
Norwegia
47
41
68
49
45
53
31
86
Polska
47
27
47
31
36
33
20
49
Portugalia
63
43
60
51
45
44
34
58
Rumunia
56(+9)
38(+11)
66(+19)
43(+12)
49(+13)
37(+4)
26(+6)
53(+4)
37
20
39
17
30
25
15
31
Słowacja
51(+4)
29(+2)
58(+11)
46(+15)
29
48(+15)
16
73(+24)
Słowenia
72(+25)
47(+20)
75(+28)
64(+33)
56(+20)
80(+47)
45(+25)
92(+43)
Szwecja
23
29
41
29
31
38
27
69
a
Turcja
43
36
51
25
27
64
69
78
Węgry
83(+36)
48(+21)
78(+31)
70(+39)
63(+27)
84(+51)
42(+22)
92(+43)
Włochy
53
39
50
29
30
25
23
59
Średnia
54
36
59
42
41
46
30
66
Bez danych dotyczących Danii, Finlandii, Grecji, Holandii, Niemiec i Wielkiej Brytanii.
W nawiasach liczby p.p., o które wskazania dla danego kraju są wyższe od wskazań dla Polski
Źródło: jak pod tab. 12.1.
TomaszGołębiowski,MałgorzataStefaniaLewandowska
Łotwa
Malta
Serbia
b
250
Cele innowacji marketingowych
Celeinnowacjiorganizacyjnych
Poprawa
zdolności
dorozwoju
nowych
produktów
i procesówb
Kategorieprzedsiębiorstw
Charakterystykapróbybadawczej
N
%
Przedsiębiorstwa
zorientowanena rynek
krajowyi zagraniczny
(n = 1525)
N
%
Przedsiębiorstwa
zorientowanena rynki
zagraniczne(n = 1267)
N
%
Całapróbaśrednich
i dużychprzedsiębiorstw
przemysłowych
(N = 3588)
N
%
Wprowadzenieinnowacjiproduktowej
303
38,1c
1052
69a
700
55,2b
2055
57,3
Wprowadzenieinnowacjiprocesowej
442
55,5b
992
65a
735
58b
2169
60,5
Wprowadzenieinnowacjiorganizacyjnej
341
42,8c
616
48,6b
850
55,7a
1807
50,4
Wprowadzenieinnowacjimarketingowej
268
33,7b
748
49a
493
38,9b
1509
42,1
Wielkość
przedsiębiorstw
Średnie
636
79,9a
929
60,9b
960
75,8a
2525
70,4
Duże
160
20,1b
596
39,1a
307
24,2b
1063
29,6
Niesklasyfikowany
315
39,6a
17
1,1b
35
2,8b
367
10,2
Poziomtechniki
a
b
487
38,4a
1170
32,6
698
55,1b
1915
53,4
47
3,7a
136
3,8
131
10,3b
566
15,8
Niskatechnika
229
28,8b
454
29,8
Średniatechnika
233
29,3c
984
64,5a
Wysokatechnika
Grupa
kapitałowa
Polska
Zagraniczna
Firmaniezależna
a
Przedsiębiorstwa
zorientowanena rynek
krajowy(n = 796)
19
2,4a
70
145
18,2a
290
4,6a
19a
65
8,2b
394
25,8a
298
23,5a
757
21,1
586
73,6a
841
55,1c
838
66,1b
2265
63,1
Każda litera (a, b, c) oznacza podzbiór przedsiębiorstw, którego charakterystyki różnią się znacząco od siebie na poziomie 0,05.
Źródło: opracowanie własne w programie SPSS 21 na podstawie anonimizowanych danych dla dużych i średnich przedsiębiorstw polskich z kwestionariusza PNT-02 za lata 2008–2010.
Rozdział 12. Celeinnowacjia głównerynkioperacyjnepolskichprzedsiębiorstwprzemysłowych
Tabela 12.3. Charakterystyka próby badawczej
251
252
TomaszGołębiowski,MałgorzataStefaniaLewandowska
Tabela 12.4. Całkowita wyjaśniona wariancja
Sumykwadratówładunków
po wyodrębnieniu
Składowa
Ogółem %wariancji
Sumykwadratówładunkówpo rotacji
%skumulowany
Ogółem %wariancji
%skumulowany
Celeinnowacji
procesowychi CSR
6,353
35,293
35,293
3,849
21,386
21,386
Celeinnowacji
organizacyjnych
1,766
9,811
45,104
2,841
15,782
37,168
Celeproduktowe
1,457
8,093
53,197
2,088
11,601
48,769
Celeinnowacji
marketingowych
1,145
6,359
59,556
1,942
10,786
59,556
Źródło: jak pod tab. 12.3.
Tabela 12.5. Macierz rotowanych składowycha
Składowe
Składowe
Celeinnowacji
Celeinnowacji
procesowych
organizacyjnych
i sferyCSR
Poprawabezpieczeństwai higieny
pracypracowników
0,808
Obniżkamateriałochłonności
i energochłonnościna jednostkę
produktu
0,771
Zmniejszenieszkodliwościdla
środowiska
0,757
Obniżkaosobowychkosztówpracy
na jednostkęproduktu
0,750
Poprawaelastycznościprodukcji
0,626
Zwiększeniezdolności
produkcyjnych(wytwórczych)dla
wyrobówi usług
0,624
Poprawajakościwyrobówi usług
(jakocelinnowacjiorganizacyjnej)
0,731
Poprawazdolnościdorozwoju
nowychproduktówi procesów
(jakocelinnowacjiorganizacyjnej)
0,722
Skrócenieczasureakcji
na potrzebyklientówi dostawców
(jakocelinnowacjiorganizacyjnej)
0,714
Obniżkakosztówna jednostkę
produktu(jakocelinnowacji
organizacyjnej)
0,688
Poprawakomunikacjilub
dostępudoinformacjiwewnątrz
przedsiębiorstwa(jakocel
innowacjiorganizacyjnej)
0,656
Cele
produktowe
Celeinnowacji
marketingowych
253
Rozdział 12. Celeinnowacjia głównerynkioperacyjnepolskichprzedsiębiorstwprzemysłowych
Składowe
Składowe
Celeinnowacji
Celeinnowacji
procesowych
organizacyjnych
i sferyCSR
Cele
produktowe
Zwiększenieasortymentu
wyrobówlubusług
0,792
Wejściena nowerynkilub
zwiększenieudziałuw rynku
0,713
Poprawajakościwyrobówlub
usług
0,554
Celeinnowacji
marketingowych
Wprowadzenieproduktówdla
nowejgrupyklientów(jakocel
innowacjimarketingowej)
0,785
Wprowadzenieproduktów
na nowyrynekgeograficzny(jako
celinnowacjimarketingowej)
0,780
Zwiększenielubutrzymanie
udziałuna rynku(jakocel
innowacjimarketingowej)
0,711
Metoda wyodrębniania czynników – Głównych składowych. Metoda rotacji – Varimax z normalizacją Kaisera.
Rotacja osiągnęła zbieżność w 5 iteracjach.
a
Źródło: jak pod tab. 12.3.
Tabela 12.6. Hierarchia ważności celów innowacji przedsiębiorstw w zależności
od głównego rynku operacyjnego
Średniaa
Odchylenie
standardowe
N
Orientacjana rynekkrajowy
2,92c
0,73
341
Orientacjana rynkizagraniczne
3,06b
0,71
616
Orientacjana rynekkrajowyi zagraniczny
3,16a
0,68
850
Orientacjana rynekkrajowy
2,69c
0,84
268
Orientacjana rynkizagraniczne
2,90b
0,81
493
Orientacjana rynekkrajowyi zagraniczny
3,15a
0,72
748
Orientacjana rynekkrajowy
1,68c
0,98
605
Orientacjana rynkizagraniczne
2,09b
0,90
988
Orientacjana rynekkrajowyi zagraniczny
2,33a
0,77
1307
Orientacjana rynekkrajowy
1,52b
0,92
605
Orientacjana rynkizagraniczne
1,63b
0,91
988
Orientacjana rynekkrajowyi zagraniczny
1,83a
0,87
1307
Typinnowacji/głównyrynekoperacyjny
Celeinnowacji
organizacyjnych
Celeinnowacji
marketingowych
Celeproduktowe
Celeinnowacji
procesowych
i sferyCSR
a
Każda litera (a, b, c) oznacza podzbiór przedsiębiorstw, którego charakterystyki różnią się znacząco od siebie na poziomie 0,05.
Źródło: jak pod tab. 12.3.
254
TomaszGołębiowski,MałgorzataStefaniaLewandowska
Tabela 12.7. Hierarchia ważności celów innowacji w zależności od poziomu
techniki przedsiębiorstw
Typinnowacji/poziomtechniki
przedsiębiorstwa(branży)
Celeinnowacji
organizacyjnych
Odchylenie
standardowe
Średniaa
N
Niskatechnika
3,05a
0,74
511
Średniatechnika
3,13a
0,67
1021
Wysokatechnika
3,03a
0,77
83
Celeinnowacji
marketingowych
Niskatechnika
2,93a
0,83
562
Średniatechnika
3,06a
0,75
769
Wysokatechnika
3,09a
0,66
72
Celeproduktowe
Niskatechnika
2,06b
0,95
869
1622
Celeinnowacji
procesowych
i sferyCSR
Średniatechnika
2,25a
0,80
Wysokatechnika
2,36a
0,75
124
Niskatechnika
1,60a
0,95
869
Średniatechnika
1,78a
0,87
1622
Wysokatechnika
1,61a
0,94
124
a
Każda litera (a, b) oznacza podzbiór przedsiębiorstw, którego charakterystyki różnią się znacząco od siebie na poziomie 0,05.
Źródło: jak pod tab. 12.3.
Tabela 12.8. Hierarchia ważności celów innowacji przedsiębiorstw o różnej orientacji
rynkowej i poziomie techniki
Typinnowacji/głównyrynekoperacyjny
przedsiębiorstwa/poziomtechnikibranży
Celeinnowacji
organizacyjnych
Orientacja
na rynek
krajowy
Orientacja
na rynki
zagraniczne
Orientacja
na rynek
krajowy
i zagraniczny
Celeinnowacji
marketingowych
Średniaocenaa
Odchylenie
standardowe
N
Niskatechnika
3,02c
0,15
74
Średniatechnika
3,36a
0,11
100
Wysokatechnika
3,23b
0,26
8
Niskatechnika
3,30a
0,07
207
Średniatechnika
3,23b
0,06
348
Wysokatechnika
3,09c
0,16
36
Niskatechnika
3,21b
0,06
230
573
Średniatechnika
3,33a
0,04
Wysokatechnika
3,06c
0,12
39
Niskatechnika
2,87c
0,17
103
Średniatechnika
3,01b
0,13
73
Wysokatechnika
3,22a
0,30
9
Orientacja
na rynki
zagraniczne
Niskatechnika
2,96b
0,09
217
Średniatechnika
3,01b
0,07
239
Wysokatechnika
3,33a
0,18
22
Orientacja
na rynek
krajowy
i zagraniczny
Niskatechnika
3,28a
0,06
242
Średniatechnika
3,23a
0,04
457
Wysokatechnika
3,10b
0,14
41
Orientacja
na rynek
krajowy
255
Rozdział 12. Celeinnowacjia głównerynkioperacyjnepolskichprzedsiębiorstwprzemysłowych
Typinnowacji/głównyrynekoperacyjny
przedsiębiorstwa/poziomtechnikibranży
Celeproduktowe
Celeinnowacji
procesowych
i CSR
Średniaocenaa
Odchylenie
standardowe
N
Orientacja
na rynek
krajowy
Niskatechnika
2,44b
0,15
158
Średniatechnika
2,26c
0,12
187
Wysokatechnika
2,83a
0,26
18
Orientacja
na rynki
zagraniczne
Niskatechnika
2,37b
0,07
346
Średniatechnika
2,56a
0,06
575
Wysokatechnika
2,56a
0,16
41
Orientacja
na rynek
krajowy
i zagraniczny
Niskatechnika
2,53a
0,06
365
Średniatechnika
2,57a
0,04
860
Wysokatechnika
2,53a
0,12
65
Orientacja
na rynek
krajowy
Niskatechnika
1,90b
0,18
158
Średniatechnika
1,85b
0,14
187
Wysokatechnika
2,13a
0,31
18
Orientacja
na rynki
zagraniczne
Niskatechnika
1,92b
0,09
346
Średniatechnika
2,04a
0,07
575
Wysokatechnika
2,16a
0,19
41
Orientacja
na rynek
krajowy
i zagraniczny
Niskatechnika
2,03a
0,07
365
Średniatechnika
2,10a
0,04
860
Wysokatechnika
1,87b
0,15
65
Na podstawie estymowanych średnich brzegowych. Różnica średnich jest istotna na poziomie 0,05. Poprawka dla
porównań wielokrotnych Bonferroniego. Każda litera (a, b, c) oznacza podzbiór, w którym średnie postrzegania celów
różnią się znacząco od siebie na poziomie 0,05.
Uwaga: Różnice liczebności przedsiębiorstw w tabelach 12.6, 12.7 i 12.8 w poszczególnych grupach i tych opisujących
badane próby z tabeli 12.3 różnią się, gdyż w celu uzyskania hierarchii celów badano tylko te przedsiębiorstwa, które
odpowiedziały na wszystkie pytania dotyczące celów innowacji.
a
Źródło: jak pod tab. 12.3.
Tabela 12.9. Hierarchia ważności celów innowacji przedsiębiorstw w podziale
na przedsiębiorstwa niezależne i należące do grupy kapitałowej
Hierarchiacelówinnowacji/Typinnowacji
Celeinnowacji
organizacyjnych
Średniaocenaa
Odchylenie
standardowe
N
Polskagrupakapitałowa
3,04a
0,68
327
Zagranicznagrupakapitałowa
3,13a
0,65
498
Przedsiębiorstwaniezależne
3,06a
0,73
982
Celeinnowacji
marketingowych
Polskagrupakapitałowa
3,06a
0,71
280
Zagranicznagrupakapitałowa
3,06a
0,71
275
Przedsiębiorstwaniezależne
2,95a
0,83
954
Celeproduktowe
Polskagrupakapitałowa
2,17a
0,89
486
Zagranicznagrupakapitałowa
2,15a
0,83
631
Przedsiębiorstwaniezależne
2,08a
0,92
1783
256
TomaszGołębiowski,MałgorzataStefaniaLewandowska
Średniaocenaa
Odchylenie
standardowe
N
Polskagrupakapitałowa
1,73a
0,84
486
Zagranicznagrupakapitałowa
1,76a
0,92
631
Przedsiębiorstwaniezależne
1,67a
0,92
1783
Hierarchiacelówinnowacji/Typinnowacji
Celeinnowacji
procesowych
i CSR
Na podstawie estymowanych średnich brzegowych. Różnica średnich jest istotna na poziomie 0,05. Litera (a) oznacza podzbiór, w którym średnie postrzegania celów różnią się znacząco od siebie na poziomie 0,05. W tym wypadku nie
stwierdzono istotnych statystycznie różnic.
a
Źródło: jak pod tab. 12.3.
Rozdział 13
Innowacje sektora publicznego
Marta Mackiewicz
Innowacje w sektorze publicznym, ze względu na ogromną rolę tego sektora
w gospodarce, mają coraz większe znaczenie. Instytucje publiczne, szczególnie w okresach spowolnienia gospodarczego, kiedy środki publiczne będące do dyspozycji ulegają
ograniczeniu, często są zmuszone do poprawy efektywności działania. Jednocześnie
zmiany technologiczne i regulacyjne umożliwiają optymalizację procesów związanych
z dostarczaniem usług publicznych oraz wprowadzanie nowych usług, które wcześniej
nie były dostępne. W tym kontekście można mówić o innowacjach zbliżonych swoim
charakterem do innowacji produktowych1 i procesowych w sektorze prywatnym.
Jednak ze względu na znacznie szerszy zakres działania państwa niż przedsiębior‑
stwa, nie wyczerpuje to możliwości wprowadzania innowacji w sektorze publicznym.
Dotyczą one zmian w politykach publicznych ukierunkowanych na osiąganie okre‑
ślonych celów. Z tego względu mówi się o innowacjach koncepcyjnych, polegających
na rozwijaniu nowych poglądów i weryfikowaniu istniejących założeń, innowacjach
związanych ze zmianą myślenia i zmianą intencji oraz zachowań, a także innowacjach
systemowych, które polegają na rozwijaniu nowych metod interakcji pomiędzy orga‑
nizacjami. W rozdziale omówione zostały przykłady takich działań podejmowanych
przez polską administrację publiczną. Na potrzeby badania przeprowadzono analizę
literatury oraz wywiady indywidualne z przedstawicielami administracji centralnej.
Definicje innowacji w sektorze publicznym
Badania dotyczące innowacji sektora publicznego były prowadzone już w latach
70. (Roessner 1977). Choć sama koncepcja nie jest nowa, to zakres literatury na temat
1
Innowacje produktowe rozumiane są jako wprowadzenie wyrobu lub usługi, które są nowe lub zna‑
cząco ulepszone w zakresie swoich cech lub zastosowań. W uproszczeniu, w odniesieniu do usług używa
się też pojęcia innowacji usługowych, jednak zgodnie z metodyką pomiaru innowacji wprowadzoną przez
OECD w podręczniku Oslo Manual (będącym najbardziej popularnym zbiorem zasad dotyczących groma‑
dzenia i interpretacji danych dotyczących innowacji) innowacje w usługach są innowacjami produktowymi.
258
Marta Mackiewicz
innowacji sektora publicznego jest dość ograniczony (OECD 2012b). Wynika to przede
wszystkim z braku pełnej informacji na temat wewnętrznych procesów realizo‑
wanych w sektorze publicznym oraz z trudności pomiaru tego zjawiska2. Próby
pomiaru zaczęto podejmować dopiero w ostatnich latach, napotykając jednak liczne
problemy (Komisja Europejska 2013a, OECD 2010). Wcześniejsze prace dotyczące
sektora publicznego koncentrowały się głównie na zarządzaniu lub cechach organi‑
zacji w porównaniu z sektorem prywatnym (Perry, Rainey 1988). W latach 80. i 90.
dominowało podejście menedżerskiego zarządzania publicznego (New Public Management), które kładło nacisk na wyniki czy osiąganie wyznaczonych celów. Zostało
ono opisane na początku lat 90. m.in. przez Hooda (1991). Kolejnym etapem było
wprowadzenie partycypacyjnego zarządzania publicznego (networked governance),
w którym akcentuje się rolę sieci i ograniczonych możliwości jednostki, szczególnie
w odniesieniu do polityk mających szeroki zasięg i wymagających współpracy licz‑
nych organizacji3.
Sektor publiczny i jego znaczenie w gospodarce
Analiza innowacji sektora publicznego wymaga zdefiniowania jego zakresu.
W polskich warunkach podstawowym dokumentem definiującym ten sektor jest
ustawa o finansach publicznych, która wyróżnia trzy podsektory: a) rządowy, obej‑
mujący m.in. organy władzy publicznej, kontroli państwowej i kontroli prawa, organy
administracji rządowej oraz inne jednostki; b) samorządowy, obejmujący jednostki
samorządu terytorialnego, ich organy i związki oraz jednostki organizacyjne; c)
ubezpieczeń społecznych. W analizie nie został ujęty podsektor samorządowy, choć
niewątpliwie wprowadza się w nim wiele innowacji. Analiza została ograniczona
do administracji centralnej, obejmującej ministerstwa i urzędy centralne, przede
wszystkim ze względu na zakres literatury i badań międzynarodowych, co warunkuje
możliwość porównań z innymi krajami.
2
Innowacje w sektorze publicznym nie były też tematem szeroko zakrojonych badań ze względu na brak
potrzeby badania tego zjawiska i domyślne przyjmowanie, że nie różnią się one w szczególny sposób od
innowacji w sektorze prywatnym.
3
Ten nowy model, poza wspomnianą nazwą networked governance, określany jest często mianem New
Public Governance, ale w literaturze funkcjonuje też wiele innych określeń np. collaborative governance
(Ansell, Gash 2008); digital-era governance (Dunleavy et al. 2006), new governance (Bevir 2006), the Wholeof-Government Approach (Christensen, Laegreid 2007).
Rozdział 13. Innowacjesektorapublicznego
259
Innowacje w sektorze publicznym
a innowacje w sektorze prywatnym
OECD definiuje innowacje w sektorze publicznym jako wdrożenie przez insty‑
tucje sektora publicznego nowych lub znacząco poprawionych procesów/działań
(operations) lub produktów (OECD 2012d). Definicja ta została opracowana na bazie
najbardziej powszechnie używanej definicji innowacji z Oslo Manual, jest więc zbli‑
żona do definicji innowacji w sektorze prywatnym. Jednak pomimo pozornego podo‑
bieństwa można wykazać, że innowacje sektora publicznego znacznie wykraczają
poza doskonalenie usług świadczonych dla obywateli czy usprawnianie procesów,
które pozwalają administracji funkcjonować w sposób bardziej efektywny. Można
mówić też o innowacji rozumianej jako wyznaczanie nowych celów polityk publicz‑
nych czy nowe metody realizacji tych celów. Mogą one wymagać zmiany dotychcza‑
sowych założeń (przy wyznaczaniu celów) lub interakcji z innymi organizacjami
i wykorzystywania zewnętrznych źródeł wiedzy (Windrum 2008).
Mulgan określa innowacje sektora publicznego jako „tworzenie i wdrożenie
nowych procesów, produktów, usług oraz metod ich dostarczania, które skutkują
znaczącą poprawą efektywności, skuteczności lub jakości” (Mulgan, Albury 2003).
Innowacje sektora publicznego mogą również zostać zdefiniowane jako pro‑
ces tworzenia nowych pomysłów i wdrażania ich w celu tworzenia nowej wartości
dla społeczeństwa, poprzez wprowadzanie nowych lub ulepszonych procesów lub
dostarczanie nowych lub ulepszonych usług. Wynika z tego podstawowa klasyfika‑
cja: innowacje dokonywane wewnątrz instytucji – wewnętrzne oraz ukierunkowane
na społeczeństwo – zewnętrzne4.
Mogą one przyjmować różne formy – od inteligentnych zamówień publicznych,
pobudzających innowacyjność przedsiębiorstw czy innych podmiotów działających
na rynku, przez inicjowanie powstawania nowych form finansowania innowacji,
po dostarczanie usług w formie elektronicznej za pośrednictwem platform cyfrowych
(Rivera León, Roman Simmonds 2012).
Warto też zauważyć, że innowacje w sektorze publicznym, w odróżnieniu od
sektora przedsiębiorstw prywatnych, koncentrują się przede wszystkim na tworzeniu
nowej wartości dla obywateli. Definicja zaproponowana przez Basona bezpośrednio
odnosi innowacje w sektorze publicznym do tworzenia nowej wartości dla społe‑
4
Wewnętrzne służą usprawnieniu realizacji zadań publicznych lub obniżeniu ich kosztów, przez co
poprawia się efektywność pracy instytucji.
260
Marta Mackiewicz
czeństwa. Według niego innowacje pochodzą z czterech przemian, dokonujących
się równolegle (Bason 2010):
1) przejścia od przypadkowych innowacji do świadomego i systematycznego podej‑
ścia do zamian w sektorze publicznym;
2) przejścia od zarządzania zasobami ludzkimi do budowania zdolności innowacyj‑
nych na wszystkich szczeblach administracji publicznej;
3) przejścia od prowadzenia projektów do zespolonych procesów współtworzenia
nowych rozwiązań, wspólnie z obywatelami, a nie dla obywateli;
4) przejścia od administrowania w instytucjach publicznych do przywództwa na
rzecz wprowadzania innowacji w sektorze publicznym i poza nim.
Można więc stwierdzić, że istnieją innowacje unikalne dla sektora publicznego.
Są to innowacje ukierunkowane na tworzenie dóbr publicznych i poprawę sytuacji
społeczeństwa lub jego pewnych grup. Wobec tego w odróżnieniu od schumpeterow‑
skiej definicji innowacji, nie zysk ( first mover profit) stanowi motywację do wdrażania
innowacji. W przypadku sektora prywatnego cel wprowadzania innowacji jest jasno
określony (zysk), jednak nie zawsze możliwa jest ocena a priori czy planowana inno‑
wacja będzie miała rzeczywisty wpływ na zysk. W przypadku sektora publicznego
cele nie zawsze są jasno zdefiniowane, a dodatkowym utrudnieniem w jego określeniu
jest wielość interesariuszy. Problem ten w znacznie mniejszym stopniu dotyczy firm,
które koncentrują się na klientach.
Niekiedy osiągnięcie celu wymaga niestandardowego postępowania i w tym
kontekście też można mówić o innowacjach.
Innowacje koncepcyjne na przykładzie Meksyku i Brazylii
Zredukowanieryzykapowstawaniaepidemiichoróbzakaźnychwymaga,abypewnaminimalnaczęśćspołeczeństwabyłaodpornana danąchorobę,cowymaganakłonieniaobywatelidokorzystaniazeszczepień
ochronnych.Jednakniewewszystkichkrajach,mimowprowadzeniadarmowychszczepień,powszechne
jestkorzystaniez nich.Przypewnymodsetkuosóbniezaszczepionychryzykorozwinięciasięepidemiinadal
jestduże,a więcabycelosiągnąć,w Meksyku,Brazyliii innychkrajachrozwijającychsięwprowadzonosystemzachętfinansowychdlatych,którzyszczepiądzieci.Zainnowacjęmożnauznaćzmianęsposobumyślenia– stwierdzenie,żez punktuwidzeniadobrobytuspołeczeństwakorzystnymrozwiązaniemjestnietylko
umożliwieniekorzystaniaz darmowychszczepień,aledodatkowewynagradzanietych,którzyz nichskorzystają,chociaż– biorącpoduwagęwłasnekorzyści– powinnisamizate usługipłacić.
Źródło: (Fiszbein, Schady 2009).
Mimo to można w sektorze publicznym odnaleźć elementy schumpeterowskiej
innowacji – w szczególności w sytuacji, kiedy ze względu na wysokie koszty lub ryzyko
sektor prywatny nie jest skłonny do podejmowania działania. Wówczas zamówienia
publiczne mogą być drogą prowadzącą do nowych rozwiązań technologicznych czy
innego typu wynalazków, np. w dziedzinie medycyny, działając na korzyść społe‑
Rozdział 13. Innowacjesektorapublicznego
261
czeństwa, ale też kreując rynek nowych produktów. Zamówienia publiczne są także
drogą do osiągania innych celów polityki publicznej – np. tzw. zielone zamówienia
publiczne, które pozwalają na osiąganie celów środowiskowych (redukcja negatyw‑
nych skutków dla środowiska, ochrona środowiska) poprzez odpowiednio kształto‑
wane zamówienia.
Innowacje sektora publicznego od innowacji wprowadzanych w przedsiębior‑
stwach zwykle odróżnia duża skala i szeroki efekt oddziaływania. Innowacja jest
wprowadzana „skokowo” w odróżnieniu od zmian w sektorze prywatnym, które
mogą mieć bardziej stopniowy charakter i niewątpliwie są łatwiej skalowalne. Trud‑
ności w testowaniu skuteczności nowego rozwiązania na ograniczonej grupie mogą
wynikać np. z konieczności wprowadzenia zmian ustawowych. Ta cecha innowacji
sektora publicznego ma wiele negatywnych konsekwencji – w szczególności wiąże
się często z dużymi nakładami (które są finansowane ze środków publicznych, a więc
podlegają kontroli społecznej). Nie zawsze znaczne koszty związane ze zmianami
spotykają akceptację publiczną. Pojawiają się konflikty interesów i obawy przed
rozliczeniem przez opinię publiczną bądź instytucje nadzorujące wydatkowanie
środków publicznych (takie jak Najwyższa Izba Kontroli).
Należy też wspomnieć o tym, że spora część innowacji w sektorze publicznym jest
wdrażana dzięki dostępności środków europejskich. Ich wykorzystanie ma jednak
pewną wadę, a mianowicie ogranicza możliwość sfinansowania działań o bardzo
zbliżonym charakterze (np. gdy wymagane są usprawnienia procesów lub przefor‑
mułowanie ze względu na ich niedoskonałości)5. W sektorze prywatnym zmiany
mogą być wprowadzane w dowolnych okresach, więc też reakcja na potrzebę zmian
jest znaczenie szybsza.
Można przypuszczać, że w sektorze publicznym, w odróżnieniu do sektora prywat‑
nego, ze względu na brak orientacji na zyski, istnieje większa skłonność do dzielenia
się informacjami i do rozpowszechniania dobrych praktyk. Działają tu motywacje
wynikające z porównań z innymi podobnymi jednostkami i przepływu informacji
między nimi. Wiele rozwiązań jest kopiowanych, czemu sprzyjają zarówno formalne,
jak i nieformalne relacje oraz systemy szkoleń. Wynika z tego pewna „gotowość
i zdolność do tworzenia, przyswajania i wdrażania rozwiązań, mogących przyczynić
się do usprawnienia działań” (Zerka 2011).
5
Finansowanie tych samych działań, które zostały sinansowane ze środków europejskich, wiąże się
z ryzykiem zwrotu środków. Do projektów tych stosuje się kryterium trwałości, według którego efekty
powinny zostać utrzymane w okresie 5‑letnim. Jeżeli projekty współinansowane ze środków unjnych
zakończą się niezadowalającym efektem, trudno jest je poprawić. Zwykle w takich sytuacjach są „odkła‑
dane na półkę”.
262
Marta Mackiewicz
W tabeli 13.1 przedstawione zostały cechy innowacji sektora publicznego, które
odróżniają je od innowacji w sektorze prywatnym.
Tabela 13.1. Cechy innowacji sektora publicznego
Ograniczająceinnowacje
Wspomagająceinnowacje
Skalazmiani zasięgoddziaływaniainnowacji
Szerokiekonsultacjewprowadzanychzmian
Mnogośćinteresariuszy
Skłonnośćdodzieleniasiędobrymipraktykami
Awersjadoryzyka,związanaz kontrolą,jakiej
podlegająinstytucjepubliczne
Regulacjeprawnei procedury,któreograniczają
możliwościwprowadzanianowychsposobów
działania
Niejasnozdefiniowanecele
Źródło: opracowanie własne.
Innowacje w sektorze publicznym – próba klasyfikacji
Opisane różnice pomiędzy innowacjami w sektorach publicznym i prywatnym
stanowią punkt wyjścia do zdefiniowania i klasyfikacji innowacji sektora publicznego.
Bazując na przeglądzie definicji, innowację w sektorze publicznym można rozu‑
mieć jako zmiany stanowiące nową wartość, które przyczyniają się do realizacji zadań
państwa w sposób bardziej skuteczny lub efektywny.
Pierwszy podział, wspomniany już wcześniej, to rozróżnienie na innowacje wew‑
nętrzne i zewnętrzne. Można mówić też o innowacjach oddolnych – wynikających
z potrzeb czy własnych pomysłów pracowników administracji publicznej oraz odgór‑
nych – mających swoje źródło w regulacjach prawnych czy politykach europejskich.
Przykłady tych innowacji przedstawiono w tabeli 13.2.
Tabela 13.2. Źródła innowacji
Źródła
Wewnętrzne
Zewnętrzne
Oddolne
Kreatywnipracownicy
Kulturaorganizacyjnawspierająca
dzieleniesiępomysłami
Współpracaz innymiinstytucjami,wizyty
studyjne,wymianadobrychpraktyk
Odgórne
Liderzyz wizją
Strategiaorganizacji
Cięciabudżetowe,noweregulacjeprawne
Źródło: opracowanie własne.
Ten podstawowy podział można też zastosować do sektora prywatnego i nie
wyczerpuje on możliwości klasyfikacji innowacji sektora publicznego.
263
Rozdział 13. Innowacjesektorapublicznego
Trzeba zwrócić uwagę, że w literaturze widoczne są dwa trendy. Pierwszy bazuje
na twierdzeniu, że czynniki, które wpływają na innowacyjność przedsiębiorstw i spo‑
soby wdrażania innowacji, mają zastosowanie również w instytucjach publicznych.
Drugi natomiast podkreśla różnice pomiędzy tymi typami podmiotów w odniesieniu
do ich zachowań innowacyjnych (Arundel, Hollanders 2011).
Na podstawie przeprowadzonych badań można sklasyfikować innowacje, które
zostały zidentyfikowane w sektorze publicznym w Polsce (tabela 13.3).
Tabela 13.3. Typologia innowacji według celów, jakim mają służyć
Cele
Typy
Przykłady
Zarządcze
Zarządzanieprocesowe
Zarządzanieprzezcele
Zarządzanieprzezkompetencje
Identyfikacjaprocesówkluczowych
Kontrolazarządcza
Doskonaleniekadr,trenerzywewnętrzni,
opisi wartościowaniestanowiskpracy
Procesowe
Wykorzystanietechnologii
informatycznych
Elektronicznyobiegdokumentów
Standaryzacja(centrausługwspólnych,
centrazakupówwspólnych,normyISO)
E-usługidostępnedlaobywateli
Regulacyjne
Angażowaniebezpośrednichodbiorów
nowychregulacjiw procesichtworzenia
Poprawajakościprocesulegislacyjnego
Badaniepotrzebodbiorcówregulacji
Tworzenienowychsystemów
Nowysystemubezpieczeńspołecznych
Zmianyw systemieedukacji
Ciałakonsultacyjne(Rady),w których
uczestnicząorganizacjepozarządowe
Systemowe
Metodypartycypacyjne
Konsultacjespołeczne
Tworzeniekomórekanalitycznych,które
zajmująsięocenąskutkówregulacji
Źródło: opracowanie własne.
Próba klasyfikacji może też objąć różne perspektywy, w szczególności obywatela,
czyli klienta administracji, oraz samych instytucji publicznych. Patrząc z perspektywy
obywatela, można wyróżnić kilka podstawowych typów innowacji (tabela 13.4).
Tabela 13.4. Typy innowacji z perspektywy obywatela
Typinnowacji
Opis
Przykład
Usługowe
Noweusługii nowesposobyświadczenia
usług
Rejestracjadziałalnościgospodarczej
w jednymokienku
Produktowe
Noweprodukty
Sprzętmedyczny
Komunikacyjne
Nowesposobykomunikacjize
społeczeństwem
Obecnośćadministracjipublicznej
w mediachspołecznościowych
Źródło: opracowanie własne na podstawie: Hartley (2005), Bugge, Mortensen, Bloch (2011).
W sektorze publicznym dominują innowacje usługowe, przy ograniczonej roli
innowacji produktowych. Innowacje marketingowe, pojawiające się w sektorze pry‑
264
Marta Mackiewicz
watnym, mają swój odpowiednik w postaci innowacji komunikacyjnych (Bugge,
Mortensen, Bloch 2011).
Rysunek 13.1. Klasyfikacja innowacji sektora publicznego
Odbiorcy
Typy
usługowe
i produktowe
Źródła
Wewnętrzneoddolne
(inicjowaneprzez
pracowników)
Typy
strategiczne
Wewnętrzneodgórne
(inicjowaneprzez
kadręzarządzającą
najwyższegoszczebla,
regulacjewewnętrzne)
podmioty
gospodarcze
procesowe
Wewnętrzne–przejęte
odinnychinstytucji
sektorapublicznego
podmioty
gospodarcze
koncepcyjne
Zewnętrzne–
zaczerpnięteod
ekspertów,
konsultantów,ciał
doradczych
obywatele
organizacyjne
obywatele
komunikacyjne
Zewnętrzne–
wynikajęcezprocesu
legislacyjnegolub
regulacji,norm
istandardów
międzynarodowych
administracja
publiczna
wspólnezsektorem
prywatnym
Odbiorcy
administracja
publiczna
specyficznedla
sektorapublicznego
Źródło: opracowanie własne.
Często innowacje, które mają na celu poprawę efektywności działania, nie są
widoczne z perspektywy obywatela (widoczne są pewne rezultaty, jednak nie cały
proces dochodzenia do nich). Dlatego z perspektywy instytucji publicznych można
dokonać innej klasyfikacji (tabela 13.5).
Rozdział 13. Innowacjesektorapublicznego
265
Tabela 13.5. Typy innowacji z perspektywy administracji
Typinnowacji
Opis
Przykład
Procesowe
Nowesposobyorganizacjiprocesów
Mapowanieprocesów,podziałna front office
i back office
Strategiczne
Nowecele
Wprowadzeniestandardówobsługiklientów
Zarządcze
Nowesposobyangażowania
zewnętrznychpodmiotów
Konsultacjespołeczne,oddolneinicjatywy,
badaniepotrzebodbiorców
Koncepcyjne
Rozwijanienowychpoglądów
i weryfikowanieistniejącychzałożeń
Koncepcjeinstrumentówmającychwpływ
na dzietnośći procesydemograficzne
Organizacyjne
Nowestruktury
Zmianydepartamentóww zależności
odzmianyzadań,noweregulaminy
organizacyjneodzwierciedlająceprocesy
realizowanew instytucji
Źródło: opracowanie własne.
Całościową klasyfikację innowacji sektora publicznego pokazano na rysunku 13.1.
Rola innowacji sektora publicznego w gospodarce
Innowacje w sektorze publicznym mogą odgrywać wiele ról – od zaspokaja‑
nia potrzeb zgłaszanych przez społeczeństwo po realizację szerszych celów spo‑
łeczno‑gospodarczych, które niekoniecznie są w krótkim okresie dostrzegane (jak
np. zapewnienie warunków długotrwałego zrównoważonego rozwoju). Ich celem
jest również dostarczanie usług i dóbr publicznych coraz wyższej jakości i w coraz
bardziej efektywny sposób. Efektywność jest istotna szczególnie w okresach napięć
finansowych związanych ze spowolnieniem gospodarczym, kiedy z jednej strony
ograniczone środki do dyspozycji nie pozwalają na realizację zadań w takim zakresie,
jak oczekuje tego społeczeństwo, a z drugiej – powstają nowe potrzeby, ze względu
na mniejsze możliwości zaspokajania pewnych potrzeb przez sektor prywatny.
Optymalizacja procesów
Odpowiedzią na potrzeby związane ze wzrostem efektywności są działania poz‑
walające na redukcję kosztów dzięki wykorzystaniu efektu skali, co sprawdza się we
wszystkich instytucjach sieciowych. Przykładem może być Centrum Usług Wspólnych,
pozwalające realizować pewne zadania w jednym miejscu (np. Ministerstwo Spra‑
wiedliwości, Zakład Ubezpieczeń Społecznych). Dzięki systemom informatycznym
266
Marta Mackiewicz
i organizacji procesowej mogą powstawać centra kompetencji realizujące określone
typy usług w dowolnych miejscach – tam, gdzie jest to najbardziej opłacalne.
Innowacjami o podobnym charakterze, czyli mającymi na celu podniesienie
efektywności, mogą być: wprowadzanie elektronicznego obiegu dokumentów lub
tworzenie komórek analitycznych, które mają za zadanie przygotowywanie ocen
skutków regulacji. W Polsce tworzenie takich komórek analitycznych rozpoczęto od
diagnozy (ile osób w administracji zajmuje się analizami, jakie są ich kompetencje, jak
są usytuowane w procesie decyzyjnym). Prowadzone są pilotaże zarządzania grupą
analityków w ministerstwach i świadomego budowania rozwoju zawodowego tych
osób, m.in. poprzez szkolenia oraz współpracę z odpowiednimi komórkami wewnątrz
ministerstw. W opinii respondentów jest to jedna z najbardziej znaczących innowacji
w sektorze publicznym, ponieważ bardzo poprawia jakość regulacji prawnych. Dopeł‑
nieniem tego procesu jest usystematyzowanie konsultacji społecznych i zwiększenie
roli organizacji pozarządowych w tworzeniu nowego prawa (rozwiązania te wynikają
z programu Lepsze regulacje 2015). Mówi się też coraz więcej o dopuszczeniu orga‑
nizacji pozarządowych do współrządzenia, m.in. poprzez ich dużą rolę w różnego
rodzaju ciałach doradczych, które uczestniczą aktywnie w procesach legislacyjnych.
Do optymalizacji procesów prowadzą również nowe metody zarządzania. Jed‑
nak, jak podkreślali rozmówcy w wywiadach, zarządzanie procesowe w większości
instytucji publicznych jest bardzo trudne do wprowadzenia; powszechnie stosuje się
zarządzanie projektowe. Zarządzanie procesowe udało się wdrożyć w Zakładzie Ubez‑
pieczeń Społecznych, gdzie wprowadzono system zarządzania przez cele, a następnie
dokonano optymalizacji procesów6.
Optymalizacja procesów na przykładzie ZUS
Zmianyw sposobiezarządzaniadokonywałysięetapowo.Punktemwyjściabyłaidentyfikacjawszystkich
procesów i ich opis (stan obecny) oraz określenie stanu pożądanego. Następnym krokiem była analiza
zasobów,zarównoinfrastruktury,w tymrównieżteleinformatycznej,jaki zasobówludzkichz uwzględnieniemkompetencji.
Diagnozabyłapodstawądoopracowaniastrategiirozwojuna kolejnelata.Towarzyszyłotemuopracowanie
zrównoważonejkartywyników(balanced scorecard),w którejzidentyfikowanokluczoweprocesyi mierniki
pozwalającena mierzeniepostępuw realizacjiwyznaczonychcelów.W ZUSuporządkowanodziałaniazwiązanebezpośrednioz obsługąklienta(front office)i zapewniającesprawnedziałanieinstytucji(back office)
orazwyodrębniono7liniibiznesowych.Macierzmiernikówpozwalana monitorowaniesprawności,jakości,
wydajnościi kosztówdlakażdejz tych7linii.Dziękiopisaniuprocesówi identyfikacjimiejscpowstawania
kosztówmożliwestałosiębadaniewydajnościpracy,skutecznościi efektywnościdziałania(np. czasoczekiwaniaprzezklientana wydaniedecyzji).Benchmarkingoddziałówbyłpodstawądostandaryzacji– kilka
lat temukosztyjednostkowei innewskaźnikiefektywnościowebyłyistotniezróżnicowanepomiędzyoddziałami,ichstopniowewyrównywaniepozwoliłona wprowadzeniestandardu.
6
Jest to instrument zarządzania strategicznego, który umożliwia powiązanie długookresowej strate‑
gii rozwoju z systemem zarządzania, przy wykorzystaniu mechanizmów pomiaru wyników.
Rozdział 13. Innowacjesektorapublicznego
267
StworzonezostałyCentraUsługWspólnych,którerealizująwyspecjalizowaneusługina potrzebywszystkichoddziałów.Pozwalato transferowaćusługitam,gdziekosztyichrealizacjisą najniższei usługisą realizowanesprawniezewzględuna wysokąspecjalizację(niemakoniecznościrealizowaniacałejgamyróżnorodnychusługw każdymoddziale).
Opisyprocesóworazprzebudowasystemuinformatycznegopozwalająna zintegrowanezarządzaniezadaniamii przekierowywanieichw te miejsca,gdzieobłożeniepracąjestniższe.Dodatkowote dwaelementy
pozwoliłyna stworzeniejednegoz pierwszychw krajue-urzędu,umożliwiającegorealizacjęwieluusługza
pośrednictwem Internetu bez przerw w dostępie (np. usługi transakcyjne, rezerwacja wizyt, przesyłanie
dokumentów).
Równocześnieprzeprowadzonazostałaoptymalizacjastrukturyorganizacyjneji wprowadzonyregulamin
organizacyjnyw podejściuprocesowym,copozwoliłona łączeniekompetencjii doświadczeńpracowników
orazdałooszczędnościfinansowe.
Istotnymelementemzmiansą cyklicznebadaniasatysfakcjiklientów.Dziękinimmożliwejestwyznaczanie
celówdlaposzczególnychliniibiznesowych.W centrumuwagiinstytucjipozostajeklient(doczegonawiązuje misja ZUS). Pracownicy są uświadamiani, czemu mają służyć modele kontroli zarządczej, wskaźniki
obrazującejakośćusługczysprawnośćorganizacji.
Źródło: opracowanie własne na podstawie dokumentów strategicznych i diagnostycznych na www.zus.pl oraz wywiadu.
Przedstawiony przykład pokazuje mechanizm tworzenia standardów usług w sek‑
torze publicznym (rysunek 13.2).
Rysunek 13.2. Tworzenie standardu usług na przykładzie ZUS
Źródło: opracowanie własne.
Standaryzacja dotyczy usług świadczonych dla klienta zewnętrznego, jest rów‑
nież wynikiem konsolidacji wewnętrznych procesów, w szczególności dokonywania
zakupów. W administracji trwa proces budowy Biura Obsługi Interesanta‑Klienta
268
Marta Mackiewicz
i standaryzowania pewnego katalogu usług. Jest to powiązane ze zmianą myślenia
w kategoriach interesanta (petenta uzależnionego od administracji) na myślenie
w kategoriach klienta (nabywającego usługi), co zakłada relację bardziej partnerską.
Kolejnym trendem jest proces standaryzowania opisu i wartościowania stano‑
wisk pracy. Dokonuje się to w skali całej administracji, choć oczywiście są instytucje
mniej zaawansowane w tym zakresie i takie, które są na etapie doskonalenia już
wdrożonych standardów.
Zmianą, która dokonała się w administracji publicznej w ostatnich latach jest
rozpowszechnienie modelu zarządzania satysfakcją klienta w urzędach administracji
rządowej, w szczególności tych, które świadczą usługi dla zdefiniowanych grup odbior‑
ców. Koncepcja zarządzania satysfakcją klienta została przeniesiona z sektora prywat‑
nego i była wdrażana w ramach projektów współfinansowanych ze środków unijnych.
Nowe usługi publiczne
Nowe usługi publiczne powstają obecnie przede wszystkim dzięki informaty‑
zacji. Jednak, jak przyznają rozmówcy, nie wszystkie nowe usługi są wystarczająco
dopracowane. Na przykład portal ePUAP (elektroniczna platforma usług administra‑
cji publicznej), który miał ułatwić kontakty z administracją, wymaga w pierwszej
kolejności osobistej wizyty w odpowiednim urzędzie. W konsekwencji wiele osób
nie skorzystało dotychczas z e‑usług publicznych – wizyta w urzędzie skutkowała
załatwieniem konkretnej sprawy, a nie zdobyciem tzw. profilu zaufanego umożli‑
wiającego realizację wielu spraw w przyszłości.
Dostęp do usług za pośrednictwem portalu ePUAP
Należynajpierwzałożyćkontoużytkownikana portaluePUAP(www.epuap.gov.pl),z któregowysyłamywnioseko potwierdzenieprofiluzaufanego.NastępnymkrokiemjestuwierzytelnienieProfiluw jednymz urzędów
(czylitrzebasiębędziejedynyrazudaćsiędoodpowiedniegopunktu)– ichlistajestdostępnaw systemie
ePUAP.W wybranymurzędziedokumentujemyswojedaneosoboweprzedurzędnikiem,któryporównuje
jez wprowadzonymidosystemu.Popozytywnejweryfikacjidanych,na podstawieprzedłożonegodowodu
osobistego,kontozałożonena portaluePUAPzyskujestatusprofiluzaufanego.
Źródło: www.epuap.gov.pl, dostęp 15.11.2014.
Podobne systemy działają w innych krajach. Dobre praktyki mogą zostać zaczerp‑
nięte z Estonii, gdzie państwo umożliwiło obywatelom korzystanie z elektronicznej
tożsamości, wydając e‑dowody osobiste i przyznając podpis elektroniczny.
W okresach intensywnego użytkowania portalu (na przykład tuż przed upły‑
wem daty składania deklaracji czy innych dokumentów) trudności z zalogowaniem
Rozdział 13. Innowacjesektorapublicznego
269
zachęcają do wykorzystywania tradycyjnych form kontaktu z administracją. Według
informacji uzyskanych w MAiC obecnie jest ok. 200 tys. użytkowników portalu.
Wśród nowych usług, które powstały dzięki informatyzacji, można wymienić
przykładowo:
• Elektroniczną Platformę Gromadzenia, Analizy i Udostępniania zasobów cyfro‑
wych o zdarzeniach medycznych – system umożliwiający m.in. elektroniczny
dostęp lekarzy do pełnej dokumentacji medycznej pacjenta (w założeniach, gdyż
ta funkcjonalność jeszcze nie została uruchomiona);
• Centralną Ewidencję i Informację o Działalności Gospodarczej – system uspraw‑
niający proces rejestracji działalności gospodarczej;
• system usług elektronicznych Ministerstwa Sprawiedliwości – dający dostęp
elektroniczny do wydziałów Krajowego Rejestru Sądowego, Krajowego Rejestru
Karnego, Biura Monitora Sądowego i Gospodarczego;
• Informatyzację Wydziałów Ksiąg Wieczystych – dającą dostęp do informatycz‑
nego rejestru ksiąg wieczystych, dzięki objęciu nim ponad 100 wydziałów ksiąg
wieczystych sądów rejonowych;
• Program e‑Cło – stworzony w celu obsługi przedsiębiorców w obszarach zwią‑
zanych z poborem należności przez administrację celną i obrotem towarowym;
• System Informacyjny Statystyki Publicznej – zapewniający bezpośredni elektro‑
niczny dostęp do informacji statystycznej obywatelom, podmiotom gospodarczym,
instytucjom społecznym i administracyjnym; umożliwia on także wypełnianie
obowiązków statystycznych drogą elektroniczną wszystkim zobowiązanym do
tego jednostkom;
• elektroniczne rozliczenie podatku PIT.
Wymienione przykłady nowych usług, czy nowych sposobów ich realizacji, są
istotne z punktu widzenia oszczędności czasu czy wygody zewnętrznego odbiorcy
(obywatela, podmiotu gospodarczego). Pozwalają też generować oszczędności w sek‑
torze publicznym, dzięki czemu środki publiczne mogą być przeznaczane na inne
zadania. Jeszcze bardziej istotne jest to, że dzięki nim inicjowane jest myślenie
o architekturze biznesowej państwa. Ważnym aspektem jest uzgodnienie realizowa‑
nych celów i sposobu planowania ich realizacji oraz wdrożenia wszystkich powią‑
zanych ze sobą elementów. Jest to też istotne w kontekście omawianych systemów
informatycznych, gdyż determinuje ich interoperacyjność, czyli wymianę danych
pomiędzy systemami.
Uruchomienie systemów informatycznych nie tylko znacząco podnosi efektyw‑
ność, ale pozwala na realizację nowych usług. Na przykład wdrożenie systemów
informatycznych w sądownictwie umożliwiło stworzenie Portalu Orzeczeń, Portalu
Informacyjnego i e‑protokołu. Portal Orzeczeń daje obywatelom dostęp do wszystkich
270
Marta Mackiewicz
orzeczeń, które są uchwalane w sądownictwie. Po wejściu na stronę dowolnego
sądu, można zapoznać się z orzecznictwem, co jest pomocne w pracy specjalistów
czy pełnomocników prawnych. Portal Informacyjny zapewnia informacje na temat
postępowań; jest to portal dedykowany dla zawodowych pełnomocników prawnych,
pozwalający dowiedzieć się, na jakim etapie jest rozpatrywana sprawa, gdzie są doku‑
menty i rozstrzygnięcia administracyjne w trakcie postępowania. Z kolei e‑protokół
to narzędzie, które ma zapewnić przejrzystość postępowań, dzięki nagrywaniu ich
przebiegu. Ma to szczególnie duże znaczenie w postępowaniach cywilnych. Wśród
ciekawych przykładów nowych usług respondenci wskazali też możliwość organizacji
zbiórek publicznych poprzez portal internetowy www.zbiorki.gov.pl.
Trzeba zauważyć ogromny postęp w dziedzinie elektronicznych usług – odsetek
usług publicznych dostępnych on-line zwiększył się w Polsce z 20% w 2006 r. do
78,5% w 2010 r. Jest to jeden z największych wzrostów w UE (Komisja Europejska
2013a). W europejskim rankingu dotyczącym innowacyjności sektora publicznego
Polska nie odnotowała co prawa znacznego wzrostu efektywności w wyniku wpro‑
wadzenia rozwiązań informatycznych, ale z punktu widzenia polskiej administracji
jest to najważniejszy obszar, w jakim wprowadzono innowacje (Komisja Europejska
2013a). W badaniu European Trend Chart on Innovation respondenci z Polski wskazali
istnienie innowacji tylko w jednym z ośmiu obszarów – ICT/digitalizacja usług/e‑
‑government7 (Rivera León, Simmonds, Roman 2012).
Zmiany prowadzonych polityk publicznych
Do istotnych zmian, które zostały wprowadzone w ostatnich latach, należy wdra‑
żanie zasad dobrego rządzenia (good governence), w szczególności zasady partycypacji.
Wiele zmian w kontekście stymulowania procesu tworzenia innowacji i wiedzy
(knowledge) oraz późniejszej propagacji tych rozwiązań lub ich skutków do sektora
prywatnego zostało zainicjowanych przez Ministerstwo Gospodarki. Wychodząc
z założenia, że system zmówień publicznych powinien mieć pozytywny wpływ
na innowacyjność podmiotów gospodarczych, Ministerstwo kreuje świadomość
„inteligentnego klienta” w administracji publicznej (Ministerstwo Gospodarki 2008).
W tym kontekście można mówić też o zielonych zamówieniach publicznych, które
mają realizować cele środowiskowe, ograniczając szkodliwe oddziaływanie na śro‑
dowisko zamawianych usług i towarów. Mają również na celu pobudzenie rozwoju
7
Kafeteria odpowiedzi zawierała 8 obszarów innowacji: innowacje procesowe, dostarczanie usług,
zamówienia publiczne, zmiany organizacyjne, ICT / digitalizacja usług / e‑government, partnerstwo
publiczno‑prywatne, zarządzanie zasobami ludzkimi oraz monitoring i ewaluacja.
Rozdział 13. Innowacjesektorapublicznego
271
ekoinnowacji, aby efektywnie wykorzystywać dostępne zasoby. Urząd Zamówień
Publicznych opracował „Krajowy Plan Działań w zakresie zrównoważonych zamówień
publicznych 2013–2016”. Dokument stanowi podstawę do uwzględniania aspektów
środowiskowych i społecznych w postępowaniach przetargowych.
Trendem, który zaczyna być widoczny w politykach finansowych wielu krajów,
jest dokonywanie przeglądów wydatków (spending reviews). Jest to wynik rozcza‑
rowania efektami reform związanych z wdrożeniem budżetów zadaniowych, które
miały przyczynić się do wzrostu efektywności wydatków publicznych oraz rozli‑
czalności administracji z realizowanych zadań. Jak pokazują doświadczenia wielu
krajów, budżet zadaniowy napotkał wiele ograniczeń. Pomimo podjęcia ogromnego
wysiłku organizacyjnego i przeszkolenia tysięcy urzędników okazało się, że wartość
informacyjna wprowadzonych mierników nie jest tak duża, jak oczekiwano, przede
wszystkim ze względu na dość dużą agregację, która cechuje budżet zadaniowy.
Przeglądy wydatków mają za zadanie wyeliminowanie zadań, których realizacja
przestała być istotna z punktu widzenia polityki państwa lub ich efekty nie są zado‑
walające.
Przeglądy pozwalają uniknąć inercji w alokowaniu środków budżetowych, która
jest powszechna w procesie opracowywania budżetu państwa. Dzięki przeglądom
wydatków „uwalniane” są środki, które mogą być przeznaczane na nowe programy.
Tego typu innowacje mogą być uznane za innowacje koncepcyjne.
Innowacje społeczne: Polska na tle innych krajów
Państwa muszą konkurować ze sobą o inwestorów, o mieszkańców, turystów.
Jest to kolejny czynnik (poza ograniczonymi środkami finansowymi) wymuszający
ciągłe usprawnienia. Choć w badaniu Innobarometer8, które jest jednym z najwięk‑
szych badań w UE pozwalających na porównania międzynarodowe, Polska na tle
innych krajów nie wyróżnia się (67,7% instytucji w Polsce wprowadziło nowe usługi
od 2008 r., 66,3% – w UE), to jednak innowacyjność polskiego sektora publicznego
jest stosunkowo niska.
Na podstawie przeprowadzonego badania, w szczególności wywiadów z przedsta‑
wicielami administracji publicznej, można stwierdzić, że innowacje nie są mocną stroną
polskiego sektora publicznego. Zdaniem respondentów, przyczyn tego stanu rzeczy
jest wiele, m.in. „wbudowany konserwatyzm”, duża liczba interesariuszy i konieczność
8
Raport Innobarometer 2010 oparto na wywiadach z dyrektorami ds. strategii i menedżerami w insty‑
tucjach publicznych krajów UE oraz Norwegii i Szwajcarii. Próba dla Polski wyniosła 409 respondentów.
272
Marta Mackiewicz
opiniowania nowych rozwiązań przez grupy eksperckie. Charakterystyczna dla pol‑
skiej administracji jest też stosunkowo niska skłonność do podejmowania inicjatyw
pilotażowych, prób czy testów nowych rozwiązań. W badaniu Innobarometer zaledwie
10% respondentów potwierdziło, że kadra zarządzająca wspiera testowanie nowych
pomysłów metodą prób i błędów, podczas gdy w innych krajach (Szwecja, Belgia,
Węgry) jest to bardziej powszechna praktyka (Komisja Europejska 2011). Powiązana
z tym jest aktywność na polu konsultowania nowych rozwiązań czy ich testowania
– zaledwie 18% instytucji z Polski potwierdziło, że korzysta z tej formy (Komisja Euro‑
pejska 2011). Polska należy do grupy 3 krajów (razem z Belgią i Bułgarią), w których
wewnętrzne bariery dla wprowadzania innowacji są postrzegane jako bardzo znaczące
oraz do grupy 2 krajów (razem z Belgią), w których zewnętrzne bariery są postrzegane
jako znaczące (Komisja Europejska 2013a). Również respondenci wywiadów często
wspominali o konieczności działania w zgodzie z obowiązującymi regulacjami, co
stanowi barierę dla wdrażania nowych rozwiązań.
Rysunek 13.3. Współpraca przy wprowadzaniu innowacji (odsetek odpowiedzi w %)
Innowacje wprowadzane we współpracy
Źródło: Komisja Europejska (2011).
Polska (wraz z 8 innymi państwami) znajduje się w grupie krajów, które mają
wyniki poniżej średniej europejskiej dla przynajmniej 10 wskaźników na ponad
20 objętych analizą w badaniu pilotażowym Public Sector Innovation Scoreboard
Rozdział 13. Innowacjesektorapublicznego
273
(Komisja Europejska 2013a). Tylko jeden wskaźnik – obrazujący poziom wykształce‑
nia kadr zatrudnionych w administracji publicznej – wyróżnia Polskę pozytywnie.
Stosunkowo niska pozycja może wynikać z niższej niż w innych krajach skłonności
do współpracy we wdrażaniu nowych usług lub znacząco ulepszonych usług. Polska
administracja deklaruje przede wszystkim samodzielną rolę w tym zakresie, podczas
gdy w innych krajach częściej spotykanym modelem jest wspólne wypracowywanie
nowych rozwiązań z różnymi partnerami (rysunek 13.3).
Warto też zwrócić uwagę na to, że polska administracja publiczna ocenia tylko
dwa źródła innowacji wyżej niż średnio w UE27 – konferencje i obywateli. Zarówno
pomysły pracowników, jak i kadry zarządzającej, przedsiębiorstw jako dostawców,
przedsiębiorstw jako odbiorów usług, profesjonalnych instytucji doradczych9 czy
dobrych praktyk płynących z innych instytucji publicznych uzyskały niższą liczbę
wskazań niż średnio w UE27.
Widoczny jest jednak proces doganiania krajów lepiej rozwiniętych. Świadczą
o tym wyniki badań Banku Światowego, w których wskaźniki dotyczące efektywności
rządu mają trend wzrostowy10 (rysunek 13.4).
Rysunek 13.4. Zmiany wskaźnika efektywności rządu w latach 2002–2013 dla Polski
0,80
0,70
0,60
0,50
0,40
0,30
0,20
0,10
0,00
2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013
Źródło: The World Bank Group (2014).
Proces doganiania widoczny jest też w wynikach badania Innobarometer, w któ‑
rym na pytanie o wprowadzone innowacje od 2008 r. procentowo pozytywnie odpo‑
wiedziało więcej instytucji publicznych w Polsce niż średnio w UE27 (rysunek 13.5).
9
Połowa respondentów uważa, że nie mają znaczenia jako źródło nowych idei.
Badanie The Worldwide Governance Indicators pozwala na ocenę sześciu obszarów rządzenia w 215
krajach. Jednym z obszarów jest efektywność rządu. Wskaźniki oparte są na badaniach ankietowych wśród
przedsiębiorstw, mieszkańców i ekspertów oraz na bazach danych dostarczanych m.in. przez instytuty
badawcze, instytucje pozarządowe i organizacje międzynarodowe (The World Bank Group 2014).
10
274
Marta Mackiewicz
Rysunek 13.5. Rozkład odpowiedzi na pytanie, czy organizacja wprowadziła nowe
lub udoskonalone procesy lub metody organizacyjne od 2008 r.
(udział odpowiedzi w %)
Źródło: Komisja Europejska (2011).
W administracji centralnej są też instytucje, które są bliższe europejskim wzorcom
niż mało pozytywnemu obrazowi polskiej administracji. Wśród organizacji, które
dokonały największego postępu w ostatnich latach pod względem wprowadzonych
nowych usług czy innowacyjnych rozwiązań, można wymienić Zakład Ubezpieczeń
Społecznych, który wcześniej był utożsamiany ze słabym zarządzaniem, nieprzyjazną
obsługą i niską jakością usług.
Wśród innych instytucji można wymienić te, które znalazły się w przeglądzie
dobrych praktyk prowadzonym przez OECD w ramach Obserwatorium innowacji
sektora publicznego. Z Polski zgłoszono 6 dobrych praktyk, z tego 4 przez administra‑
cję centralną (Ministerstwo Środowiska, Ministerstwo Finansów). Są to innowacje
usługowe, organizacyjne i procesowe11. Dobre praktyki to: Akcelerator Zielonych
Technologii – innowacyjny projekt Ministerstwa Środowiska, obejmujący konkurs
na najlepsze prośrodowiskowe technologie, ekoportal z dostępnymi bazami danych
dotyczącymi środowiska oraz innowacja zaczerpnięta z regulacji unijnych – EMAS,
czyli wspólnotowy system ekozarządzania i audytu (instytucje dobrowolnie zobo‑
wiązują się do oceny swojego wpływu na środowisko).
11 https://www.oecd.org/governance/observatory‑public‑sector‑innovation/innovations/?hf=10&b=
0&sl=opsi&q=Country%3A (pl) +OR+Country%3A (pl) +OR+Country%3A (by) +OR+Country%3A (pl)
&s=desc (document_lastmodiieddate), dostęp 26.10.2014.
Rozdział 13. Innowacjesektorapublicznego
275
Podsumowując: zarówno wyniki badań porównawczych przeprowadzonych
w krajach UE, jak i wywiady z przedstawicielami kadry zarządzającej w polskich insty‑
tucjach administracji centralnej wskazują na niski poziom innowacyjności sektora
publicznego. Widoczny jest jednak pozytywny trend. Biorąc pod uwagę, że innowa‑
cje w sektorze publicznym mają szansę rozprzestrzeniać się szybciej niż w sektorze
prywatnym, można oczekiwać, że dobre praktyki staną się w najbliższych latach
standardem, zgodnie z opisanym procesem tworzenia standardu usług.
Bibliografia
Ansell C., Gash A. (2008), Collaborative Governance in Theory and Practice, „Journal of Public
Administration Research and Theory”.
Arundel A., Hollanders H. (2011), A taxonomy of innovation: How do public sector agencies
innovate? Results of the 2010 European Innobarometer survey of public agencies, UNU‑
‑MERIT, University of Maastricht oraz Australian Innovation Research Centre, University
of Tasmania.
Arundel A. (2012), Literature review on public sector innovation.
Bason C. (2010), Leading public sector innovation: co-creating for a better society, Polity Press,
Bristol.
Bevir M. (2006), Governance, w: Encyclopedia of Governance, red. M. Bevir, Thousands Oaks:
SAGE Publications.
Bugge M., Mortensen P., Bloch C. (2011), Measuring Public Innovation in Nordic Countries,
Nordisk institutt for studier av innovasjon.
Christensen T., Laegreid P. (2007), The Whole-of-Government Approach to public sector reform,
Public Administration Review, 67 (6).
Dunleavy P., Margetts H., Bastow S., Tinkler J. (2006), Digital Era Governance, Oxford Uni‑
versity Press.
Fiszbein A., Schady N. (2009), Conditional Cash Transfers, The World Bank.
Hartley J. (2005) Innovation in Governance and Public Services: Past and Present, CIPFA.
Hood C. (1991), A public management for all seasons?, Public Administration, 69 (1).
Komisja Europejska (2009), Innobarometer 2009. Analytical Report, Bruksela.
Komisja Europejska (2010), Europejska Agenda Cyfrowa, KOM (2010) 245, Bruksela 26.08.
Komisja Europejska (2011), Innobarometer 2010: Analytical Report on Innovation in Public
Administration (Flash Eurobarometer 305), DG Enterprise, Bruksela.
Komisja Europejska (2012), Innobarometer 2011: Innovation in the public sector, it’s perception
in and impact on business (Flash Eurobarometer 343), DG Enterprise, Bruksela.
Komisja Europejska (2013a), European Public Sector Innovation Scoreboard 2013 – A pilot exercise, Bruksela.
Komisja Europejska (2013b), The Digital Agenda Scoreboard, Bruksela.
276
Marta Mackiewicz
Ministerstwo Gospodarki (2008), Nowe podejście do zamówień publicznych, Dokument przyjęty
na posiedzeniu RM 8.04.
Mulgan G., Albury D. (2003), Innovation in the Public Sector.
OECD/Eurostat (2005), Oslo Manual. Guidelines for Collecting and Interpreting Innovation
Data, Third Edition, Paris.
OECD (2010), Measuring Innovation. A new Perspective, Organisation for Economic Co‑opera‑
tion and Development, Paris.
OECD (2012a), Information and Communication Technologies and Productivity Growth, Orga‑
nisation for Economic Co‑operation and Development, Paris.
OECD (2012b), Innovation in Public Services: Context, Solutions and Challenges, Organisation
for Economic Co‑operation and Development, Paris.
OECD (2012c), Science and Technology Outlook, Organisation for Economic Co‑operation and
Development, Paris.
OECD (2012d), Science, Technology and Industry Outlook 2012, OECD Publishing.
OECD, Observatory of Public Sector Innovation, https://www.oecd.org/governance/obser
vatory‑public‑sector‑innovation/innovations/
Perry J. L., Rainey H. G. (1988), The Public-Private Distinction in Organization Theory: A Critique and Research Strategy, Academy of Management Review, 13.
Rivera León L., Simmonds P., Roman L. (2012), Trends and Challenges in Public Sector Innovation in Europe, Technopolis Group, raport na zlecenie DG Enterprise, Bruksela.
Roessner J. D. (1977), Incentives to Innovate in Public and Private Organizations, Administra‑
tion & Society, 9.
Strategia Sprawne Państwo 2020 (2012), Dokument przyjęty przez Radę Ministrów.
The World Bank Group (2014), The Worldwide Governance Indicators, http://info.worldbank.
org/governance/wgi/index.aspx#home
Windrum P. (2008) Innovation and entrepreneurship in public services, w: Innovation in Public
Sector Services, red. P. Windrum, P. Koch, Edward Elgar, Cheltenham.
World Economic Forum (2012), Global IT Report 2012.
Zerka P. (2011), Innowacyjna administracja: oksymoron czy nowy standard?, demosEUROPA,
Warszawa.
Rozdział 14
Rozwój innowacji społecznych:
Polska na tle innych państw UE
Arkadiusz Michał Kowalski
Obecnie obserwuje się wzrost zainteresowania innowacjami społecznymi, które sta‑
nowią nowe podejście do rozwiązywania problemów współczesnych społeczeństw.
Problemy te są związane z tzw. wielkimi wyzwaniami cywilizacyjnymi (grand challenges), do których należą: niekorzystne trendy demograficzne i starzenie się społeczeństw, migracje, masowa urbanizacja, wzrost nierówności społecznych, bieda,
choroby cywilizacyjne, problemy środowiskowe, wyczerpywanie się nieodnawialnych zasobów surowców energetycznych itd. W czasie globalnego kryzysu następuje nasilenie tych negatywnych zjawisk, co jednocześnie skłania do poszukiwania
nowatorskich rozwiązań, mogących zmniejszać ich skalę lub zapobiegać skutkom.
Jednocześnie wzrasta świadomość środowisk politycznych, biznesowych i naukowych, że pojawiające się potrzeby społeczne nie mogą być już zaspokojone jedynie za
pomocą innowacji technologicznych. Coraz więcej wyzwań ma charakter społeczny
i skuteczną odpowiedzią na nie są innowacje społeczne, które prowadzą nie tylko
do rozwiązania problemów, lecz także do dobrobytu i wyższej jakości życia różnych
grup społecznych.
Pomimo dużego znaczenia innowacji społecznych dla współczesnego rozwoju
społeczno-ekonomicznego temat ten jest wciąż relatywnie słabo rozpoznany w literaturze przedmiotu. Celem badania jest przedstawienie koncepcji innowacji społecznych, a także omówienie praktycznych przykładów ich wdrażania w Unii Europejskiej
i w Polsce. W szczególności omówione zostały kluczowe elementy i cechy charakterystyczne innowacji społecznych oraz ich związek z paradygmatem innowacji
otwartych (Open Innovation – OI). Ważną częścią opracowania jest także poszukiwanie odpowiedzi na pytanie, jakiego rodzaju podmioty są zaangażowane w proces
tworzenia innowacji społecznych. W tym celu zostały przedstawione przykłady
wskazujące na fakt, że innowacje społeczne mogą mieć miejsce zarówno wewnątrz,
jak i na zewnątrz usług publicznych.
Specyfiką innowacji społecznych jest to, że wykraczają one poza aspekty technologiczne i ekonomiczne oraz obejmują szerszy wymiar społeczny. Nie jest możliwe
278
ArkadiuszMichałKowalski
precyzyjne mierzenie oddziaływania innowacji w tym obszarze za pomocą wskaźników statystycznych, ponieważ jednym z ich kluczowych celów jest poprawianie jakości życia, która stanowi pojęcie trudne do zdefiniowania i jednoznacznego pomiaru.
W związku z powyższym w badaniu zostały wykorzystane przede wszystkim metody
jakościowe. W opracowaniu przedstawiono instrumenty polityki innowacyjnej w Unii
Europejskiej i w Polsce ukierunkowane na wspieranie innowacji społecznych. Na
poziomie unijnym jednym z ważniejszych narzędzi w tym kontekście jest Konkurs
na Europejskie Innowacje Społeczne, natomiast na poziomie krajowym – program
„Innowacje Społeczne” Narodowego Centrum Badań i Rozwoju. Wyniki przeprowadzonych dotychczas konkursów w ramach obydwu programów zostały wykorzystane
w niniejszym opracowaniu do przedstawienia przykładów wdrażania konkretnych
innowacji społecznych, a także identyfikacji najczęściej występujących obszarów
życia społeczno-gospodarczego, w których są one tworzone. Przeprowadzona analiza
służyła również sformułowaniu rekomendacji dla kształtowania przyszłych działań
polityki innowacyjnej ukierunkowanych na promowanie innowacji społecznych.
Czym są innowacje społeczne?
Najnowszy dorobek ekonomii odwołuje się do innowacji jako sposobu rozwiązywania współczesnych problemów rozwoju, takich jak wykluczenie niektórych
grup społecznych z pewnych obszarów życia społeczno-gospodarczego lub kwestie
ochrony środowiska przyrodniczego (Weresa 2014, s. 18). W tym kontekście szczególnie pomocna może być koncepcja innowacji społecznych, które stanowią coraz
częstszy przedmiot badań naukowych, aczkolwiek nie wypracowano do tej pory uniwersalnej definicji tego pojęcia. Według Phills et al. (2008, s. 39) innowacja społeczna
to „nowatorskie rozwiązanie problemu społecznego, które jest bardziej skuteczne,
efektywne, zrównoważone lub sprawiedliwe w porównaniu do istniejących rozwiązań, a z którego korzyści odnosi przede wszystkim społeczeństwo jako całość, a nie
konkretna jednostka. Innowacje społeczne mogą występować w formie produktu,
procesu lub technologii produkcyjnej, ale również zasady, pomysłu, aktu prawnego,
ruchu społecznego, interwencji lub kombinacji niektórych z tych elementów”. Z kolei
w raporcie z projektu badawczego finansowego w ramach 7. Programu Ramowego
UE (Caulier-Grice et al. 2012, s. 18) innowacje społeczne są definiowane jako „nowe
rozwiązania (w zakresie produktów, usług, modeli, rynków, procesów itp.), które
jednocześnie odpowiadają na potrzebę społeczną (skuteczniej niż istniejące rozwiązania) oraz prowadzą do nowych lub ulepszonych możliwości i relacji, a także lepszego
wykorzystania środków i zasobów. Oznacza to, że innowacje społeczne są korzystne
Rozdział 14. Rozwójinnowacjispołecznych:Polskana tleinnychpaństwUE
279
dla społeczeństwa i zwiększają jego zdolności do działania”. W cytowanym powyżej
raporcie zidentyfikowano ponadto kluczowe elementy (core elements) oraz wspólne
cechy charakterystyczne (common features) innowacji społecznych, co zostało zaprezentowane na rysunku 14.1.
Rysunek 14.1. Kluczowe elementy i wspólne cechy charakterystyczne innowacji
społecznych
Międzysektorowe
Prowadzące
dolepszego
wykorzystania
zasobów
Budujące
nowerelacje
Odpowiadająna
potrzebyspołeczne
Obejmują
pomysły
iich
wdrażanie
Rozwijające
zdolności
imożliwości
Innowacje
społeczne
Efektywne
Stymulują
zdolność
społecznądo
działania
Nowatorskie
Wzajemna
zależność
Otwarte
izakładające
współpracę
Łączące
producentów
ikonsumentów
Oddolne
Kluczoweelementy
Wspólnecechycharakterystyczne
Źródło: Caulier-Grice et al. (2012, s. 18).
Przedstawione na rysunku 14.1 kluczowe elementy i wspólne cechy charakterystyczne innowacji społecznych nie stanowią kompletnej listy, lecz mogą być uzupełniane o kolejne przykłady. Ponadto niektóre z tych funkcji mogą się pokrywać i być
ze sobą bardzo ściśle powiązane, tak jak otwartość i współpraca, budowanie nowych
relacji, łączenie konsumentów i producentów czy wzajemna zależność. W ogólnym
ujęciu można wyodrębnić dwa sposoby ujmowania innowacji społecznych, w zależności od tego, czy koncentrują się na:
1) technologicznych aspektach nowatorskich rozwiązań, pozostawiając niejako w tle
kwestie ich zastosowań społecznych;
280
ArkadiuszMichałKowalski
2) kontekście społecznym nowych projektów, z mniej rygorystyczną oceną poziomu
ich innowacyjności.
Istotną kwestią w analizie innowacji społecznych jest pytanie, na ile można je
odróżnić od innowacji komercyjnych czy gospodarczych. Na celowość takiego rozróżnienia wskazują prace forum OECD ds. innowacji społecznych (OECD Forum on
Social Innovations – FSI), funkcjonujące w ramach programu Rozwoju Lokalnego
i Zatrudnienia (Local Economic and Employment Development – LEED). Według
raportu OECD (2011, s. 21) innowacje społeczne nie odnoszą się do wprowadzenia nowych rodzajów produkcji, ale do zaspokojenia nowych, nieprzewidzianych
przez rynek potrzeb lub tworzenia nowych, bardziej satysfakcjonujących sposobów
działania, dających ludziom miejsca pracy i zmieniających ich rolę w procesie produkcji. Chociaż innowacje te są ściśle powiązane z wymiarem lokalnym systemów
innowacyjnych, służą rozwiązywaniu problemów związanych z wielkimi wyzwaniami cywilizacyjnymi (grand challenges). Innowacje społeczne prowadzą więc do
poprawy dobrobytu społeczności przez oddziaływanie na zatrudnienie, konsumpcję
lub uczestnictwo w systemie społeczno-gospodarczym i przez dostarczenie rozwiązań
dla problemów indywidualnych i zbiorowych. Innymi cechami charakterystycznymi
odróżniającymi innowacje społeczne od innych typów innowacji, w tym innowacji
technologicznych o charakterze komercyjnym, są:
• trwały charakter zmian polegający na podnoszeniu jakości życia, odczuwany
przez wszystkich użytkowników innowacji (Phills et al. 2008),
• dwubiegunowy efekt, polegający na pojawianiu się nie tylko bezpośredniego
rezultatu innowacji społecznych, np. produktu, usługi, koncepcji działania, idei
lub strategii społecznej, lecz także nowych relacji międzyludzkich,
• szeroki zakres, obejmujący wszystkie obszary aktywności przedsiębiorstw i społeczeństwa: sferę produkcji, wymiany i konsumpcji (Olejniczuk-Merta 2014,
s. 24–25),
• mniejsze znaczenie elementu czasu i pierwszeństwa we wdrożeniu, ponieważ
podstawowym kryterium pozwalającym na zakwalifikowanie nowych rozwiązań
jako innowacje społeczne nie jest ich nowatorstwo, lecz maksymalnie szerokie
upowszechnienie i oddziaływanie na społeczeństwo (Neumeier 2012, s. 50),
• przekraczanie granic organizacyjnych wewnątrz podmiotów, sektora czy dyscypliny nauki (Jędrych 2013, s. 86).
Należy zwrócić uwagę na nieostre granice innowacji społecznych, związane
z ich interdyscyplinarnym charakterem, obejmującym nauki ekonomiczne, o zarządzaniu czy socjologiczne (Ümarik et al. 2014, s. 99). Wielowymiarowość innowacji
społecznych wyraża się w występowaniu różnego rodzaju kategorii, których mogą
one dotyczyć. Należą do nich (Caulier-Grice et al. 2012, s. 6–8):
Rozdział 14. Rozwójinnowacjispołecznych:Polskana tleinnychpaństwUE
281
1) przemiany społeczne i transformacja społeczeństwa jako całości, z uwzględnieniem znaczenia gospodarki społecznej i przedsiębiorstw społecznych we wzroście
gospodarczym i włączeniu społecznym, a także roli biznesu w zmianie społecznej (social change) i wprowadzeniu kolejnej fali innowacji i wydajności poprzez
działalność w dziedzinach społecznych, takich jak edukacja, zdrowie i opieka;
2) model zarządzania organizacją, w którym innowacje społeczne stanowią element
strategii biznesowej dotyczącej zmian w kapitale ludzkim, instytucjonalnym
i społecznym, prowadzącej do poprawy wydajności organizacyjnej;
3) przedsiębiorczość społeczna, w której ważne miejsce zajmują przedsiębiorstwa
społeczne aktywnie zaangażowane w rozwój innowacyjnych sposobów pokonywania nowych wyzwań społecznych (Hoogendoorn et al. 2010, s. 77);
4) rozwój i praktyczne wdrażanie nowych produktów, usług i programów, które
zaspokajają potrzeby społeczne; F. Moulaert et al. (2005) zaliczają tę kategorię
do wymiaru produktowego innowacji społecznych i wskazują na rosnące znaczenie przedsiębiorstw społecznych i organizacji pozarządowych w ich świadczeniu, z uwagi na konieczność działań oszczędnościowych i obniżania wydatków
współczesnego państwa dobrobytu, co znajduje szczególne uzasadnienie w czasie
globalnego kryzysu;
5) wymiar procesowy innowacji społecznych, z uwzględnieniem modeli zarządzania, rozkładu uprawnień i budowania potencjału instytucji społecznych;
w szczególności należy zwrócić uwagę na znaczenie kształtowania kapitału
społecznego, interakcji i kompetencji wśród podmiotów społecznych zaangażowanych w realizację programów oraz strategii związanych z innowacyjnością
społeczną (Gerometta et al. 2005).
Konsekwencją wymienionych powyżej rozwiązań powinna być poprawa jakości
życia i integracja społeczna. W tym kontekście ważne zastosowanie ma zaproponowane przez E. Pola i S. Ville (2008, s. 5–6) rozróżnienie między:
• mikrojakością życia, w odniesieniu do poszczególnych jednostek,
• makrojakością życia, dotyczącą większej grupy jednostek.
Innowacje społeczne odnoszą się przede wszystkim do poprawy makrojakości
życia, rozumianej przede wszystkim jako zwiększenie potencjalnych opcji, które
mogą, ale nie muszą, być wybierane przez poszczególne jednostki społeczeństwa.
Przykładami determinant makrojakości życia, na które mogą oddziaływać innowacje
społeczne, są: możliwości kształcenia, dobrobyt materialny, ochrona zdrowia, stan
środowiska, bezpieczeństwo pracy, stabilność polityczna oraz równość płci.
Podobne podejście do innowacji społecznych jest reprezentowane przez wielu
badaczy. Według F. Westley (2008) innowacja społeczna prowadzi do zasadniczych
zmian podstawowych procedur, zasobów i przepływów władzy lub przekonań
282
ArkadiuszMichałKowalski
w każdym systemie społecznym. Zdolność społeczeństwa do utrzymania stałego
przepływu innowacji społecznych, zwłaszcza tych, które angażują wrażliwe populacje
i grupy marginalizowane, stanowi determinantę odporności społecznej, polegającej
na dostosowaniu do zewnętrznych wstrząsów i nowych potrzeb (co ma szczególnie
duże znaczenie w czasie globalnego kryzysu). K. Gillwald (2000, s. 41–42) wskazuje
na trzy cechy charakterystyczne innowacji społecznych, dzięki którym w znaczącym
stopniu wpływają one zarówno na teraźniejsze społeczeństwo, jak i na przyszły
rozwój społeczny:
• odmienność od dotychczasowych praktyk,
• rozpowszechnianie i asymilacja w wielu dziedzinach życia,
• stabilność w warunkach przejściowych trendów i mód.
Według cytowanej przedstawicielki socjologii decyzja dotycząca identyfikacji najważniejszego wyniku innowacji społecznych, którym są lepsze osiągnięcia społeczne,
jest jednak subiektywna. Rezultat danej innowacji społecznej nie jest postrzegany jako
lepsze osiągnięcie społeczne przez przedstawicieli tych grup, na które wpływa ona
niekorzystnie lub które ponoszą koszty związane z jej wprowadzeniem. A. Nicholls
i A. Murdock (2012) podkreślają natomiast, że innowacje społeczne powinny się przyczyniać do osiągania określonych wartości społecznych, takich jak dobro publiczne,
sprawiedliwość i równość. Dla J. Gerometta et al. (2005, s. 2007) innowacje społeczne
stanowią z kolei koncepcję zarówno analityczną, umożliwiającą badanie problemów
wykluczenia społecznego, jak i normatywną, która polega na tworzeniu nowych
strategii integracji społecznej.
Innowacje społeczne a paradygmat innowacji otwartych
Wzrastające znaczenie wymiaru społecznego w procesie innowacyjnym znajduje
swoje odzwierciedlenie w ewolucji modeli procesów innowacyjnych. Ewolucja ta przebiegała od liniowego, jednokierunkowego modelu powstawania innowacji, znajdującego swój początek w działalności B+R, do modelu złożonego i wielokierunkowego
(zwanego systemowym, zintegrowanym), w którym źródłem innowacji są powiązania
sieciowe oraz interakcje między ludźmi i organizacjami a ich otoczeniem. W nowoczesnym podejściu do innowacji zwraca się dużą uwagę na interaktywne uczenie
się (Lundvall 1992, s. 9) oraz dostosowanie oferowanych rozwiązań do istniejącego
na rynku popytu oraz rzeczywistych potrzeb społeczeństwa, co przyczynia się do
osiągania zrównoważonego rozwoju (Liddle, El-Kafafi 2010). Z uwagi na istotny udział
komponentu społecznego w modelu zintegrowanym innowacje społeczne w znaczącym stopniu wpisują się w tę właśnie generację modeli procesów innowacyjnych.
Rozdział 14. Rozwójinnowacjispołecznych:Polskana tleinnychpaństwUE
283
Nowoczesne podejście do tworzenia innowacji, oparte na interakcjach i uwzględnieniu potrzeb społecznych, znalazło wyraz w strategii określanej jako innowacja
otwarta (Open Innovation). Zgodnie z tą koncepcją podmioty gospodarcze powinny
dążyć do wykorzystywania zewnętrznych źródeł innowacji, m.in. przez znajdowanie
i łączenie pomysłów, które są komplementarne do prowadzonych przez nie prac B+R
oraz przez współpracę z innymi jednostkami. Duże znaczenie mają także powiązania
z konsumentami jako źródłem nowych pomysłów, co ma umożliwić wypracowywanie
takich produktów i usług, które będą odpowiadały na potrzeby społeczeństwa, a więc
znajdowały odbiorców na rynku. Jest to tzw. koncepcja popytowego podejścia do
innowacji (user-driven innovation – UDI), czyli nowych rozwiązań tworzonych przy
współpracy potencjalnych użytkowników danego produktu lub usługi. Istotną funkcję
w wytwarzaniu korzystnych warunków dla realizacji założeń tej koncepcji pełnią
często klastry, które mogą prowadzić działania dotyczące zbierania i udostępniania
informacji o rynku, analizy trendów i potrzeb klientów, prognozowania popytu,
a także tworzenia specjalistycznej infrastruktury, np. tzw. żywych laboratoriów
(living labs), umożliwiającej współpracę z użytkownikami na etapie projektowania
lub testowania innowacyjnych produktów (Kowalski 2010).
Rysunek 14.2. Związek między koncepcją innowacji społecznych
a strategią innowacji otwartych
Innowacje spo eczne
Innowacja otwarta
Potrzeby
spo eczne
Proces
wspó pracy
oparty na
interakcjach
spo ecznych
Nowe
rozwi zania
spo eczne
Rozwój spo eczny
Nowe produkty,
us ugi i procesy
Rozwój
gospodarczy
Innowacje komercyjne
Źródło: opracowanie własne.
284
ArkadiuszMichałKowalski
Według Neumeiera (2012) cechą charakterystyczną innowacji społecznych, podobnie jak innowacji otwartych, jest współudział wielu aktorów w ich tworzeniu,
ponieważ potrzeby społeczne są najlepiej postrzegane przez tych obywateli, którzy
bezpośrednio ich doświadczają. W związku z powyższym aktywny udział społeczeństwa jest kluczowy w poszukiwaniu innowacyjnych rozwiązań współczesnych
wyzwań cywilizacyjnych. Powiązanie koncepcji innowacji społecznych oraz strategii
innowacji otwartych została zilustrowana na rysunku 14.2.
Zgodnie z rysunkiem 14.2 podjęcie współpracy opartej na strategii innowacji
otwartej jako odpowiedzi na istniejące potrzeby społeczne, prowadzi do rozwoju:
1) nowych produktów, usług i procesów, które odpowiadają na istniejący popyt
rynkowy i mogą być zaliczone do innowacji komercyjnych albo do innowacji
społecznych (aczkolwiek linia demarkacyjna między nimi może być w niektórych
przypadkach niejednoznaczna i trudna do precyzyjnego ustalenia);
2) nowych postaw, instytucji, norm i zachowań społecznych, a więc innowacji
o charakterze nietechnologicznym, wyrażających się w nowych praktykach społecznych (new social practices); tak rozumiany wynik procesu innowacyjnego
jest bliski definicji innowacji społecznych przedstawionych na gruncie teorii
modernizacji przez socjologa W. Zapfa (1989, s. 177); definiuje on je jako nowe
praktyki społeczne, przede wszystkim nowe formy organizacji i regulacji stylów
życia, które determinują nowy kierunek zmiany społecznej (social change) oraz
pozwalają rozwiązywać problemy lepiej niż tradycyjne sposoby.
Wzajemna komplementarność koncepcji innowacji społecznych oraz strategii
innowacji otwartych znalazła wyraz w zaproponowanym przez H. Chesbrough
i A. Di Minin (2014, s. 170) paradygmacie otwartych innowacji społecznych (Open
Social Innovation – OSI). Otwarte innowacje społeczne są definiowane przez tych
ekonomistów jako „zastosowanie strategii innowacji otwartej zarówno na zewnątrz,
jak i do wewnątrz, wraz z innowacjami w modelu biznesowym organizacji, w rozwiązywaniu wyzwań społecznych”. W powyższej definicji uwzględniono dwa wymiary
otwierania procesów innowacyjnych, wyrażające się w:
1) innowacjach otwartych na zewnątrz (Outbound Open Innovation), odnoszących
się do transferu technologii z danego podmiotu do organizacji współpracujących,
posiadających modele biznesowe dostosowane do komercjalizacji tej technologii
(Lichtenthaler 2009),
2) innowacjach otwartych do wewnątrz (Inbound Open Innovation), związanych
z pozyskiwaniem wiedzy z zewnątrz i jej wykorzystywaniem we własnej działalności innowacyjnej (Chesbrough, Crowther 2006).
Jednoczesne połączenie obydwu wymienionych powyżej wymiarów otwierania
działalności innowacyjnej następuje w procesie sprzężonym (coupled process), który
Rozdział 14. Rozwójinnowacjispołecznych:Polskana tleinnychpaństwUE
285
obejmuje dwukierunkowy przepływ wiedzy (Enkel, Gassmann, Chesbrough 2009).
Pomimo tego, że innowacje otwarte i innowacje społeczne nie są pojęciami tożsamymi, to ostatecznie sprowadzają się one do dążenia do współpracy skoncentrowanej
na użytkownikach (user-focused collaborative process). D. Chalmers (2013) oczekuje,
że wdrażanie pełnego modelu innowacji otwartych przyczyni się do budowy bardziej przepuszczalnych struktur organizacyjnych, charakteryzujących się większymi
zdolnościami absorpcyjnymi i angażujących różne strony zainteresowane procesami
innowacji społecznych.
Innowacje społeczne w różnych sektorach gospodarki
Rozpatrując zagadnienie innowacji społecznych, należy postawić pytanie o to,
jakiego rodzaju podmioty są zaangażowane w proces ich tworzenia. Fakt, że wykraczają one poza mechanizm rynkowy i mają wyraźny kontekst społeczny, mógłby
sugerować, iż występują one w sektorze publicznym, ewentualnie z uwzględnieniem
organizacji pozarządowych (tzw. trzeciego sektora). Tymczasem w literaturze podkreśla się, że innowacje społeczne obejmują proces wymiany idei i wartości między
różnymi podmiotami społeczeństwa, w tym przedstawicielami sektora publicznego
i prywatnego oraz organizacji non-profit (Phills et al. 2008).
Kluczowe znaczenie przy kwalifikowaniu nowego rozwiązania jako innowacji
społecznej ma to, że powinna ona być inspirowana pragnieniem zaspokojenia potrzeb
społecznych, które są pomijane zarówno przez świadczenia na rynku prywatnym, jak
i tradycyjne formy usług oferowanych przez państwo. Według M. Harris, D. Albury
(2009, s. 16) innowacje wdrażane przez sektor publiczny lub organizacje pozarządowe nie będą się więc kwalifikowały jako innowacje społeczne, gdy nie zajmują
się bezpośrednio rozwiązywaniem najważniejszych wyzwań społecznych. Z kolei
przedsiębiorstwa prywatne, które postrzegają wyzwania społeczne (np. w obszarach
zdrowia, edukacji i opieki) jako okazje biznesowe, stają się coraz bardziej znaczącym
graczem w dziedzinie innowacji społecznych. Wiąże się to ze wzrostem liczby firm
oferujących tanie rozwiązania różnorodnych problemów społeczeństwa, takich jak
niedożywienie, rozprzestrzenianie się chorób oraz brak dostępu do podstawowych
zasobów, np. żywności i wody. Innowacyjnym podejściem do problemów społecznych
jest także koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu (CSR), a także rozwój
przedsiębiorstw społecznych. Z powyższej analizy wynika, że innowacje społeczne
mogą mieć miejsce wewnątrz lub na zewnątrz usług publicznych. Chociaż w niektórych przypadkach możemy mieć do czynienia z nieostrym podziałem między
innowacjami komercyjnymi a społecznymi, na rysunku 14.3 przedstawiono różne
ArkadiuszMichałKowalski
286
przykłady tych innowacji oferowanych przez przedstawicieli sektora publicznego,
prywatnego i trzeciego.
Rysunek 14.3. Przykłady innowacji społecznych i komercyjnych oferowanych przez
przedstawicieli sektora publicznego, prywatnego i trzeciego
Sektor
publiczny
Komercyjnewdrożeniarezultatów
działalnościB+Rprzez
przedsiębiorstwa
państwowe
e-administracja, np. System
ElektronicznejWeryfikacji
UprawnieńŚwiadczeniobiorców
(eWUŚ)
Trzeci
sektor
Brytyjskieczasopismo„TheBig
Issue”,sprzedawanenaulicach
przezludzimającychproblemy
mieszkaniowe
Innowacyjne metody
wykorzystywane
wdziałalnościcharytatywnej,
niemotywowanedążeniemdo
osiągnięciazysku
Sektor
prywatny
Większośćwdrażanychprzez
przedsiębiorstwanarynku
innowacji, np. smartfon
Innowacjewynikająceze
SpołecznejOdpowiedzialności
Biznesu(CSR)
Mikrokredyty
Innowacja komercyjna
Innowacjaspołeczna
Źródlo: opracowanie własne.
Jak wynika z rysunku 14.3, innowacja społeczna może występować we wszystkich sektorach: publicznym, prywatnym oraz organizacji pozarządowych, jednakże
z uwagi na odmienne logiki ich funkcjonowania (Nicholls, Murdock 2012), przybiera
ona w nich różne formy.
1. W sektorze publicznym innowacja społeczna dotyczy wprowadzania innowacji
w różnego rodzaju usługach tradycyjnie znajdujących się w domenie państwa,
np. opiece społecznej, dążąc do zwiększenia skuteczności i efektywności działań
oraz bardziej równomiernego rozprzestrzeniania produktów i usług (Moulaert
2009, s. 12). Rząd, dzięki dostępowi do ogromnego budżetu i zasobów, ma możliwości wdrażania dużych zmian systemowych. Struktura sektora publicznego
charakteryzuje się jednak tendencją do ograniczania ryzyka i w wielu przypadkach stanowi barierę dla innowacyjności i kreatywności.
2. Dla organizacji pozarządowych innowacje społeczne obejmują zarówno wewnętrzne procesy zmian organizacyjnych (np. nowe formy prawne funkcjonowania
i współpracy), jak i oferowanie nowych produktów i usług na zewnątrz (Nicholls,
Rozdział 14. Rozwójinnowacjispołecznych:Polskana tleinnychpaństwUE
287
Murdock 2012). Trzeci sektor ma z natury charakter społeczny, gdyż dostarcza
usługi niezapewnione przez sektor prywatny i publiczny. Barierami dla działalności innowacyjnej w tym sektorze jest z kolei ograniczona skala działania
większości organizacji pozarządowych i ich duża fragmentacja.
3. W przypadku przedsiębiorstw warto zwrócić uwagę na dwie koncepcje, które
znajdują zastosowanie m.in. w kontekście konieczności kreowania innowacji
społecznych:
– należy uznać, że innowacje technologiczne zawodzą, gdy nie są zintegrowane
ze zmianami w stosunkach społecznych organizacji; zgodnie z zaprezentowaną
przez M.E. Portera i M.R. Kramera (2011) koncepcją tworzenia wspólnej wartości (Creating Shared Value – CSV), stanowiącą rozwinięcie społecznej odpowiedzialności biznesu (CSR), działania podejmowane przez przedsiębiorstwa
powinny nie tylko zwiększać ich konkurencyjność, lecz także przyczyniać się
do poprawy warunków życia w społecznościach, w których one funkcjonują;
– zgodnie z koncepcją potrójnej linii przewodniej (triple bottom line, Elkington
1997) strategia rozwoju przedsiębiorstwa powinna zakładać kształtowanie
równowagi między wymiarami ekonomicznym, ekologicznym i społecznym.
Innowacje społeczne w Unii Europejskiej
Innowacje społeczne stanowią przedmiot zainteresowania Komisji Europejskiej,
która w „Przewodniku po innowacjach społecznych” (European Commision 2013,
s. 6) definiuje je jako „rozwój i wdrażanie nowych pomysłów (odnoszących się do
produktów, usług i modeli) w celu spełnienia potrzeb społecznych i tworzenia nowych
relacji społecznych i współpracy”. Kierunek strategiczny działań mających na celu
wspieranie innowacyjności w Unii Europejskiej, w tym promowanie innowacji społecznych, jest wyznaczony przez Strategię „Europa 2020” na rzecz inteligentnego
i zrównoważonego rozwoju sprzyjającego włączeniu społecznemu. Jednym z trzech
kluczowych priorytetów tej strategii jest rozwój sprzyjający włączeniu społecznemu
– wspieranie gospodarki charakteryzującej się wysokim poziomem zatrudnienia
i zapewniającej spójność gospodarczą, społeczną i terytorialną. W priorytet ten
wpisuje się m.in. zawarty w strategii projekt przewodni „Europejski program walki
z ubóstwem”. W ramach tego projektu Komisja Europejska zobowiązała się „opracować i wdrożyć programy propagujące innowacje społeczne na rzecz osób w trudnej
sytuacji społecznej, przede wszystkim poprzez dostęp do innowacyjnego kształcenia,
szkoleń i możliwości zatrudnienia, wśród społeczności znajdujących się w niekorzystnej sytuacji ekonomiczno-społecznej” (European Commission 2010, s. 22).
288
ArkadiuszMichałKowalski
Jednym z instrumentów unijnej polityki innowacyjnej, który stanowi podstawę
realizacji strategii „Europa 2020” w dziedzinie zatrudnienia, spraw społecznych i włączenia społecznego, jest funkcjonujący od 2014 r. Program Unii Europejskiej na rzecz
zatrudnienia i innowacji społecznych (EU Programme for Employment and Social
Innovation – EaSI). Program ten jest złożony z trzech komplementarnych części:
1) osi PROGRESS (Modernizacja zatrudnienia i polityk społecznych), która dotyczy
m.in. promowania innowacji społecznych i postępu społecznego we współpracy
z partnerami społecznymi, organizacjami społeczeństwa obywatelskiego oraz
podmiotami publicznymi i prywatnymi,
2) osi EURES (Mobilność pracy), dotyczącej m.in. budowy systemu wymiany i rozpowszechniania informacji oraz rozwijania innych form współpracy służących
promowaniu mobilności geograficznej pracowników,
3) osi Mikrofinansowanie i Przedsiębiorczość Społeczna, w ramach której wspierany
jest dostęp do mikrofinansowania i przedsiębiorczości społecznej.
Inne źródła wspierania projektów dotyczących innowacji społecznych zostały
przedstawione w tabeli 14.1. Tabela ta obejmuje wszystkie wymiary wspierania innowacji społecznych w Unii Europejskiej, począwszy od dokumentu wyznaczającego
kierunek strategiczny działań, przez programy finansowania innowacji społecznych
oraz konkursy na innowacje społeczne przeprowadzane przez różne instytucje unijne,
a skończywszy na inicjatywach i projektach mających na celu sieciowanie różnych
podmiotów, monitorowanie rezultatu i inkubowanie oraz wzmacnianie innowacji
społecznych.
O skali tworzenia innowacji społecznych w Europie świadczy to, że w pierwszej
edycji Konkursu na Europejskie Innowacje Społeczne (European Social Innovation
Competition) prowadzonego przez DG ENTR w latach 2012–13 zgłoszono ponad
600 wniosków. Ostatecznie, do nagrody w wysokości 20 000 EUR zakwalifikowały
się 3 projekty:
1. Community Catalysts (Wielka Brytania) – rozszerzenie zasięgu oraz wpływu
oferowanych przez mikroprzedsiębiorstwa usług dotyczących opieki społecznej i służby zdrowia poprzez rozwój sieci profesjonalnych usług biznesowych
i mentorskich wspierających przedsiębiorców społecznych przy wykorzystaniu
platformy on-line,
2. Economy App (Niemcy) – innowacja społeczna mająca na celu poprawę dostępu
do rynku pracy dla ludzi w złej sytuacji ekonomicznej poprzez rozwój sieci upowszechniającej wiedzę na temat ich umiejętności,
3. MITWIN.NET (Hiszpania) – innowacja społeczna mająca na celu zmniejszenie
bezrobocia wśród młodzieży poprzez rozwój sieci umożliwiającej kontakt oraz
dzielenie pracy i doświadczenia między młodymi a starszymi pracownikami.
Rozdział 14. Rozwójinnowacjispołecznych:Polskana tleinnychpaństwUE
289
Tabela 14.1. Wspieranie innowacji społecznych w Unii Europejskiej
Wymiar
Najważniejszerozwiązaniaw ramachpolitykiwspieraniainnowacjispołecznych
w UniiEuropejskiej
Kierunek
strategiczny
– Strategia„Europa2020– Strategiana rzeczinteligentnegoi zrównoważonego
rozwojusprzyjającegowłączeniuspołecznemu”
– Projektprzewodni„Europejskiprogramwalkiz ubóstwem”
Programy
finansowania
innowacji
społecznych
– ProgramUniiEuropejskiejna rzeczprzemiani innowacjispołecznych(EaSI)
– ProgramRamowyUniiEuropejskiejHorizon2020,zwłaszczaInstrumentMŚP,
w ramachktóregowspieranesą m.in.innowacjespołeczneukierunkowane
na rozwiązywanieproblemówkonkretnychgrupdocelowych
– Programykrajowei regionalnew różnychpaństwachczłonkowskich,
współfinansowanez unijnychfunduszy
– Finansowaniez organizacjipublicznych,pozarządowychi źródełprywatnych
(EuropeanUnion2012a)
Konkursy
na innowacje
społeczne
– CorocznykonkursDyrekcjiGeneralnejds.Przedsiębiorstwi Przemysłu(DG
ENTR)w KomisjiEuropejskiejna EuropejskieInnowacjeSpołeczne(European
SocialInnovationCompetition)
– KonkursDyrekcjiGeneralnejds.PolitykiRegionalnejw KomisjiEuropejskiej
„RegioStarsAwards”,np. w kategorii„Rozwójsprzyjającywłączeniu
społecznemu– innowacjespołeczne– kreatywneodpowiedzina wyzwania
społeczne”
– MiędzynarodowyKonkursna InnowacjeSpołeczneNaples2.0,organizowany
przezDGENTR
– TurniejInnowacjiSpołecznychorganizowanyprzezInstytutEuropejskiego
BankuInwestycyjnego
Sieciowanie
na rzeczinnowacji
społecznych
InicjatywaEuropaInnowacjiSpołecznych(TheSocialInnovationeXchange
– SiX),działającajakoplatformawymianywiedzyi doświadczeńmiędzy
sektorempublicznym,przedsiębiorstwamispołecznymii organizacjami
pozarządowymi
Monitorowanie
rezultatówinnowacji
społecznych
Zbieraniei rozpowszechnianiedowodówo korzyściachpłynącychz innowacji
społecznychi metodologiachpomiaruichwyniku– raportyEuropeanUnion
(2012b),GECESSub-grouponImpactMeasurement(2014)
Inkubacja
i wzmocnienie
innowacji
społecznych
– Projekt„PonadnarodowaSiećna rzeczInkubacjiInnowacjiSpołecznych”
(TransnationalNetworkforSocialInnovationIncubation– TRANSITION)
– Projekt„BudowanieEuropejskiejSieciInkubatorówInnowacjiSpołecznych
(Buildinga EuropeanNetworkofIncubatorsforSocialInnovation– BENISI)
– Działaniana rzeczzachęcaniapodmiotówwprowadzającychinnowacje
społecznedodążeniadozmianysystemowejw Europie,zgodniez koncepcją
innowacjisystemowych,rozumianychjakozestawpowiązanychzesobą
innowacji,z którychkażdajestzależnaodinnych(Devieset al.2012)
Źródło: opracowanie własne, z wykorzystaniem materiałów ze stron internetowych DG ENTR, http://ec.europa.eu/enterprise/policies/innovation/policy/social-innovation/index_en.htm, dostęp 20.11.2014.
W drugiej edycji konkursu na Europejskie Innowacje Społeczne w latach 2013–14
liczba zgłoszonych projektów uległa podwojeniu i wyniosła 1254, z czego najwięcej
wniosków złożyły podmioty z Włoch, jak przedstawiono w tabeli 14.2. Warto zwrócić
uwagę, że Polska znalazła się na 6 miejscu pod względem liczby zgłoszonych projektów, ale nie przełożyło się to na ich jakość, gdyż żaden nie został zakwalifikowany do
fazy półfinałowej konkursu, w której znalazło się 30 najwyżej ocenionych innowacji
społecznych.
ArkadiuszMichałKowalski
290
Tabela 14.2. Liczba projektów dotyczących innowacji społecznych z 10 krajów,
z których złożono najwięcej wniosków w konkursie na Europejskie
Innowacje Społeczne w 2014 r.
Lp.
Kraj
Liczbazłożonych
projektów
Liczbaprojektów,które
znalazłysięwśród
30 najwyżejocenionych
Liczbaprojektów,które
znalazłysięwśród
10 najwyżejocenionych
1
Włochy
351
9
2
2
Portugalia
170
1
0
3
Rumunia
98
2
0
4
WielkaBrytania
96
5
3
5
Hiszpania
67
0
0
6
Polska
58
0
0
7
Belgia
49
3
2
8
Słowenia
45
0
0
9
Niemcy
39
4
1
10
Bułgaria
38
0
0
Pozostałe
Suma
243
6
2
1254
30
10
Źródło: opracowanie własne, z wykorzystaniem materiałów ze stron internetowych DG ENTR, http://ec.europa.eu/enterprise/policies/innovation/policy/social-innovation/competition/contestants_en.htm, dostęp 20.11.2014.
W drugiej edycji konkursu na Europejskie Innowacje Społeczne rozstrzygniętej
w 2014 r. nagrody, których wysokość wzrosła do 30 000 EUR, otrzymały następujące
projekty:
• „From waste to wow! QUID” (Włochy): innowacja społeczna dotycząca recyklingu
lekko uszkodzonych materiałów włókienniczych, które nie mogą być używane
do wyrobu ubrań najlepszych marek włoskich, a mogą zapewnić miejsca pracy
dla kobiet w niekorzystnej sytuacji,
• Urban Farm Lease (Belgia): innowacja społeczna dotycząca ułatwiania i wspierania rolnictwa miejskiego w Brukseli, co będzie prowadziło do bezpośredniego
zatrudnienia 6000 osób i dodatkowego stworzenia 1500 pośrednich miejsc pracy,
• Voidstarter (Irlandia): innowacja społeczna polegająca na zaangażowaniu osób
bezrobotnych do odnowy pustych mieszkań socjalnych w Dublinie i przekształcenia ich w miejsca do nauki i przedsiębiorczości.
Projekty, które zostały najwyżej ocenione w drugiej edycji konkursu na Europejskie Innowacje Społeczne, najczęściej dotyczyły innowacji społecznych przyczyniających się do zwiększenia zatrudnienia i włączenia społecznego. Wśród pozostałych
wniosków, najpopularniejszą kategorię stanowiło budownictwo społeczne oraz zarządzanie odpadami.
Rozdział 14. Rozwójinnowacjispołecznych:Polskana tleinnychpaństwUE
291
Innowacje społeczne w Polsce
Analiza różnego rodzaju dokumentów, opracowań i materiałów pozwala na zidentyfikowanie przykładów programów publicznych promujących inicjatywy o charakterze innowacji społecznych, a także rosnącej, choć wciąż niewielkiej w ujęciu
bezwzględnym, liczby konkretnych przypadków ich wdrażania w Polsce. Czynnikiem ograniczającym możliwości ilościowego badania innowacji społecznych jest
to, że stanowią one kategorię, która nie jest jeszcze ujmowana w bezpośredni sposób
w programie badań statystyki publicznej. W związku z powyższym nie jest możliwa
szersza analiza kształtowania się tego zjawiska za pomocą konkretnych wskaźników
i danych statystycznych.
Według Strategii Innowacyjności i Efektywności Gospodarki (Ministerstwo Gospodarki 2013, s. 36) „przedsiębiorstwa w niewielkim stopniu korzystają z nowych
form innowacji, jakimi są innowacje otwarte, innowacje tworzone przez użytkownika
(user driven innovation) czy wreszcie innowacje społeczne”. Należy w tym kontekście
zwrócić uwagę na występowanie w Polsce różnych czynników ograniczających,
przede wszystkim na niski stopień rozwoju kapitału społecznego, zdefiniowanego
przez R. D. Putnama et al. (1993, s. 167) jako „cechy organizacji społeczeństwa, takie
jak zaufanie, normy i powiązania, które mogą zwiększyć jego sprawność, ułatwiając
skoordynowane działania”. Wśród słabych stron kapitału społecznego w Polsce Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego 2020 (Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej
2013, s. 26) wskazuje m.in. na czynniki, które mają duże znaczenie również w procesie
kształtowania innowacji społecznych, tj.:
• niski poziom zaufania społecznego,
• przewagę zachowań indywidualistycznych nad postawami prospołecznymi,
• niski poziom współpracy między podmiotami różnych sektorów,
• nieumiejętność wykorzystania potencjału instytucji publicznych,
• brak spójnego systemu rozwijania kompetencji społecznych na wszystkich etapach życia,
• niesprzyjające dla rozwoju przemysłów kreatywnych otoczenie instytucjonalne,
• dysproporcje w dostępie do edukacji, w tym obywatelskiej, cyfrowej i kulturalnej.
Pomiar kapitału społecznego nie jest prosty, przy czym jednym z jego wyznaczników może być poziom uogólnionego zaufania społecznego (Łopaciuk-Gonczaryk
2012, s. 9). W tym kontekście o jednym z najniższych w Europie stopniu zaufania
w Polsce świadczy badanie European Social Survey. Zgodnie z jego wynikami z opinią, że „większości ludzi można ufać”, według badania przeprowadzonego w 2013 r.,
zgadzało się zaledwie 13,5% polskich respondentów, w porównaniu do 13,4% w latach
292
ArkadiuszMichałKowalski
2011 i 2009, 11,5% w 2007 r. oraz 10,5% w latach 2005 i 2003 (Czapiński, Panek
red. 2014, s. 37).
Ważnym miernikiem wykorzystywanym w pomiarze kapitału społecznego jest
także wskaźnik przynależności do organizacji, najczęściej stosowany w badaniach
dotyczących społeczności lokalnych i regionów (np. Bullen, Onyx 2000). W tym kontekście istotnym elementem przyczyniającym się do rozwoju kapitału społecznego
w Polsce są klastry. Badania A. M. Kowalskiego (2013a, s. 238, 295) wskazują, że jeżeli
w danej lokalizacji uda się zainicjować klaster, w pozytywny sposób stymuluje on
zaufanie (60% ankietowanych przedsiębiorstw)1, kooperację (61%) i intensywność
komunikacji między partnerami (70%), a więc przyczynia się do budowania kapitału
społecznego i rozwoju szeroko rozumianego środowiska innowacyjnego w Polsce.
Na pozytywny wpływ klastrów na tworzenie innowacji społecznych wskazuje fakt,
że wśród wnioskodawców projektów zgłoszonych w ramach przedstawionego poniżej programu „Innowacje społeczne”, realizowanego od 2013 r. przez Narodowe
Centrum Badań i Rozwoju (NCBiR), są inicjatywy klastrowe, np. Stowarzyszenie
Klaster Jakości Życia „Kraina Podkarpacie” i Stowarzyszenie Wschodni Klaster
Doradczo-Usługowy.
Głównym celem programu „Innowacje społeczne” jest poprawa jakości życia
społeczeństwa, ze szczególnym uwzględnieniem tych grup i obszarów, w których
istnieje rzeczywista potrzeba innowacyjnych rozwiązań i podejmowania nowych
inicjatyw społecznych. Do celów szczegółowych natomiast należą:
1) wzrost liczby wdrożeń innowacyjnych rozwiązań technicznych oraz innowacyjnych produktów, usług i procedur pozwalających na rozwiązanie złożonych
problemów społecznych;
2) wzrost współpracy międzysektorowej na poziomie lokalnym, regionalnym i krajowym (Narodowe Centrum Badań i Rozwoju 2012).
Na uwagę zasługuje to, że program „Innowacje społeczne” bierze pod uwagę
interdyscyplinarność innowacji społecznych oraz aspekt tworzenia nowych relacji
społecznych i współpracy. Świadczy o tym fakt, że jest on adresowany do konsorcjów, w których mogą brać udział organizacje pozarządowe, jednostki naukowe
i przedsiębiorstwa. W ramach 1. konkursu z 2013 r. pozytywnie zaopiniowano i objęto
wsparciem 14 wniosków konkursowych, natomiast w 2. konkursie w 2014 r. liczba
pozytywnie ocenionych projektów wzrosła do 39 (przy czym do wsparcia zarekomendowano 29 z nich). Wyniki dwóch przeprowadzonych do tej pory konkursów
1
W zestawieniu z 13,5-procentowym wskaźnikiem uogólnionego poziomu zaufania w Polsce z przedstawionego powyżej badania w ramach European Social Survey poziom zaufania w klastrach kształtuje się
na prawie 4,5-krotnie wyższym poziomie, aczkolwiek z uwagi na inne metody badań ankietowych należy
podchodzić ze szczególną ostrożnością do analizy porównawczej i interpretacji uzyskanych wyników.
Rozdział 14. Rozwójinnowacjispołecznych:Polskana tleinnychpaństwUE
293
w ramach programu (w latach 2013 i 2014) zostały wykorzystane na potrzeby niniejszego badania do przeglądu typów i charakteru innowacji społecznych wdrażanych
w Polsce (tabela 14.3).
Tabela 14.3. Obszary tematyczne i przykłady innowacji społecznych wspieranych
w ramach programu „Innowacje społeczne”
Obszar
Przykładyprojektów
Innowacje
społeczne
w obszarzeochrony
zdrowia
– GeriatrycznaPlatformaTelediagnostyczna
– Automatyzacjapomiarówpostępówterapiidzieciz zaburzeniamirozwojuze
spektrumautyzmu
– LeanManagementw ochroniezdrowia
– SystemInformatycznyRedukcjiSzpitalnychZakażeń
– Zweryfikowanykliniczniesystemdomowejrehabilitacjidlaosóbz wybranymi
chorobamineurologicznymi
Innowacje
społeczne
w obszarzeedukacji
– InterwencjaEdukacyjna„Bliżej”(mającana celustworzeniei wdrożenie
w szkołachgimnazjalnychprogramulekcjiwychowawczych,powodującego
zmniejszeniegotowościdowykluczaniajednostekz grupyrówieśniczej)
– Opracowaniesystemukomputerowegorzeczywistościrozszerzonej
przeznaczonegodozastosowaniaw oprogramowaniuedukacyjnym
dedykowanymprzedmiotomścisłym
– Wyrównywanieszans– podnoszeniekompetencjidzieciz deficytami
– CyfrowaAkademia– platformaedukacyjnaoferującakursyon-linedostępne
dlawszystkich
Innowacje
społeczne
na rzeczwłączenia
społecznego
– Noweperspektywydialogu:modeldeliberacjii narzędziaITna rzeczwłączenia
społecznegow procesydecyzyjne
– Zastosowaniemechanizmówekonomiispołecznejdlazapobieganiazjawisku
wykluczeniazawodowegoosóbniepełnosprawnychwśródtwórcówsztuki
na podstawieinformatycznejplatformyintegracyjnej
– OtwartyHRszansąna rozwójpotencjałuzawodowegoosób
z niepełnosprawnością– modelinnowacyjnejusługiwspierającejproces
zatrudnianiai realizacjikarieryzawodowejz wykorzystaniemrozszerzonej
koncepcjizatrudnieniawspomaganego
– Systemelektronicznegowspomaganiasamodzielnościżyciowejosób
z niepełnosprawnościąintelektualną
Innowacje
społeczne
w opiecenad
osobamistarszymi
i niepełnosprawnymi
– MEMO– Multimedialnenarzędziewspomagającepamięći aktywizująceosoby
starsze
– GRADYS– oprogramowaniedotyczącećwiczeńsymulacyjnychz elementami
wirtualnejrzeczywistości,wspomagającychfunkcjepoznawczeosób
starzejącychsięprawidłowoi starzejącychsiępatologiczniew przebiegu
choróbotępiennych
– E-TurystykaReligijna– systemdedykowanyosobomstarszym
i niepełnosprawnymruchowo,wspomagającyturystykęreligijną
Innowacje
społeczne
ułatwiające
korzystanie
z instytucjiwymiaru
sprawiedliwości
– Pilotażowewdrożeniemodelu„CommunityCourt”w Polscejako
instytucjonalnegopomostupomiędzywymiaremsprawiedliwości,organami
samorządowymii organizacjamispołecznymi,ułatwiającegorealizację
sprawiedliwościnaprawczejw praktyce
– SystemAnalizyOrzeczeńSądowych– projektmającyna celuzwiększenie
dostępnościwiedzyukrytejw orzecznictwiesądowympoprzezudostępnienie
jejzapośrednictwemjednolitego,otwartego,przyjaznegoosobom
niepełnosprawnymi niekomercyjnyegosystemuz wbudowanyminarzędziami
analitycznymi
294
ArkadiuszMichałKowalski
Obszar
Innowacje
społecznełączące
obszaryochrony
zdrowiai edukacji
Przykładyprojektów
– „FitPolka”– kompleksowymobilnyprogramedukacjii profilaktykichorób
sercowo-naczyniowychi metabolicznychu kobietz wykorzystaniem
nowoczesnychnarzędziE- & M-zdrowia
– Innowacyjneusprawnienieskriningurakapiersi:programszkoleniowo-edukacyjnydlaosóbz niepełnosprawnościąwzrokową
– Internetowysystemwspomagającyidentyfikacjęi terapięwadwymowy
w grupiedzieciw wiekuprzedszkolnym
Źródło: opracowanie własne na podstawie list rankingowych konkursów (1. i 2.) przeprowadzonych w ramach programu
„Innowacje społeczne”, umieszonych na stronach internetowych NCBiR, http://www.ncbir.pl/programy-krajowe/innowacje-spoleczne/, dostęp 24.11.2014.
Chociaż objęte projektami wspartymi w ramach programu NCBiR innowacje
społeczne dotyczyły różnorodnych, często bardzo wąskich dziedzin życia społeczno-gospodarczego i w niektórych przypadkach nie jest możliwe jednoznaczne przyporządkowanie ich do konkretnej kategorii, analiza list wniosków pozytywnie
ocenionych w konkursach 1. i 2. wskazuje, że najwięcej projektów obejmowało obszary
związane z ochroną zdrowia, edukacją, włączeniem społecznym oraz opieką nad
osobami starszymi i niepełnosprawnymi. Jednocześnie niektóre projekty miały charakter interdyscyplinarny i łączyły różne zakresy tematyczne, np. ochronę zdrowia
i edukację.
Przedstawiona w opracowaniu charakterystyka koncepcji innowacji społecznych oraz przykłady ich wdrażania wskazują na ogromne znaczenie tego rodzaju
rozwiązań dla rozwoju społeczno-gospodarczego, co skłania do przedstawienia
rekomendacji dla polityki innowacyjnej w tym obszarze. W innowacjach społecznych
znajduje się ogromny potencjał, którego wykorzystanie może przynieść wiele korzyści obywatelom i całemu społeczeństwu, a wspieranie tego obszaru przez państwo
może stać się dźwignią poprawy innowacyjności całej gospodarki. Jest to związane
ze społecznym wymiarem procesów innowacyjnych, obejmującym różne rodzaje
podmiotów, instytucji, ludzi i powiązania między nimi. Prowadzenie aktywnych
działań w ramach polityki innowacyjnej, bez przekonania i zaangażowania w nie
różnych grup społeczeństwa, jest mało skuteczne. W związku z tym wzmacnianie
innowacyjności polskiej gospodarki wymaga rozwijania kultury innowacyjnej oraz
wyzwalania społecznej energii i ogólnego przekonania o wartości nowatorskich
rozwiązań. Innowacje społeczne są doskonałym przykładem wskazującym na to, że
działalność innowacyjna przyczynia się nie tylko do zwiększania konkurencyjności
gospodarki, lecz także w bezpośredni sposób przekłada się na poprawę jakości życia
różnych grup społecznych.
Dla promowania innowacji społecznych konieczne jest kontynuowanie działań
na rzecz rozwoju narodowego systemu innowacji w Polsce. W systemie tym musi
występować współdziałanie i synergia różnych elementów: poszczególnych sektorów,
Rozdział 14. Rozwójinnowacjispołecznych:Polskana tleinnychpaństwUE
295
zasobów, instytucji, działań i praktyk. Ważną funkcję w tym procesie mogłyby pełnić
węzły innowacji społecznych, rozumiane jako miejsca współpracy różnych podmiotów oraz inkubowania nowych rozwiązań, stanowiących odpowiedź na wielkie
wyzwania cywilizacyjne. Wsparcie innowacji społecznych powinno stanowić także
istotny element polityki innowacyjnej w wymiarze regionalnym. Wiąże się to z paradygmatem bliskości (proximity), która obejmuje wymiar poznawczy, organizacyjny,
geograficzny, społeczny i instytucjonalny, odgrywając kluczową rolę w kształtowaniu
relacji między różnymi aktorami systemów innowacji (Boschma 2005). Wsparcie
innowacji społecznych powinno bazować przede wszystkim na bliskości społecznej, która uwzględnia kontekst bezpośrednich relacji między podmiotami, oparty
w dużym stopniu na zaufaniu i wzajemności. Pogramy publiczne mogą stymulować
rozwój lokalnych środowisk innowacyjnych poprzez promowanie klastrów jako
struktur, które wzmacniają interakcje międzysektorowe oraz wywołują efekt synergii,
a także zwiększają poziom kapitału relacyjnego (Kowalski 2013b). Ważnymi aktorami
we wspieraniu innowacji społecznych powinny stać się także miasta, które według
J. Gerometta et al. (2005, s. 2008) stanowią kluczową arenę ruchów społecznych
i innych eksperymentów społeczeństwa obywatelskiego.
Podsumowanie
Innowacje społeczne obejmują szerokie spektrum nowatorskich rozwiązań odpowiadających na problemy społeczne, przy czym rozwiązania te mogą mieć zarówno
charakter technologiczny i występować np. w formie produktu lub technologii produkcyjnej, jak i nietechnologiczny i wyrażać się w nowych praktykach społecznych
(new social practices), takich jak postawy, zasady, instytucje, normy, zachowania,
ruchy społeczne itd. Kluczową cechą charakterystyczną odróżniającą innowację
społeczną od innowacji o charakterze komercyjnym jest to, że wpływa ona na trwałą
poprawę makrojakości życia, a więc korzyści z niej są odczuwane przez większą
grupę jednostek w społeczeństwie. Innowacje społeczne mają duże znaczenie dla
rozwoju ekonomicznego i społecznego, w szczególności w czasie globalnego kryzysu,
ponieważ determinują one odporność społeczną polegającą na dostosowywaniu się
społeczeństwa do zewnętrznych wstrząsów i pojawiających potrzeb.
Przeprowadzona w pracy analiza wykazała, że innowacje społeczne w znaczącym stopniu wpisują się w nowoczesny model procesów innowacyjnych, w którym
źródłem innowacyjności są powiązania sieciowe oraz interakcje między ludźmi
i organizacjami a ich otoczeniem. W szczególności dokonano powiązania koncepcji
innowacji społecznych i strategii innowacji otwartych, które, chociaż nie są pojęciami
296
ArkadiuszMichałKowalski
tożsamymi, zakładają dążenie do współpracy skoncentrowanej na użytkownikach
(user-focused collaborative process). Oznacza to, że poszukiwania innowacyjnych
rozwiązań współczesnych wyzwań cywilizacyjnych są bardziej skuteczne wówczas,
gdy angażują obywateli bezpośrednio doświadczających adresowanych problemów
społecznych. Wzajemna komplementarność koncepcji innowacji społecznych oraz
strategii innowacji otwartych znalazła wyraz w paradygmacie otwartych innowacji społecznych (Open Social Innovation – OSI), postulującym stosowanie strategii
innowacji otwartych zarówno na zewnątrz, jak i do wewnątrz, wraz z innowacjami
w modelach biznesowych organizacji, w rozwiązywaniu wyzwań społecznych. Ma
to przyczynić się do budowy bardziej przepuszczalnych struktur organizacyjnych,
charakteryzujących się większymi zdolnościami absorpcyjnymi i angażującymi różne
grupy społeczeństwa.
W opracowaniu wykazano, że wbrew potocznemu utożsamianiu innowacji społecznych z innowacjami w sektorze publicznym, mogą one występować we wszystkich sektorach: publicznym, prywatnym oraz trzecim (organizacji pozarządowych),
przybierając w nich odmienne formy z uwagi na specyfikę funkcjonowania tych
sektorów. Innowacje społeczne nie obejmują tradycyjnych usług oferowanych przez
państwo, nieodpowiadających w innowacyjny i bezpośredni sposób na ważne wyzwania społeczne. Z drugiej strony coraz ważniejszym podmiotem w dziedzinie innowacji społecznych stają się przedsiębiorstwa prywatne, które postrzegają wyzwania
społeczne w obszarach zdrowia, edukacji lub opieki jako okazje biznesowe i oferują
tanie, lecz nowatorskie rozwiązania różnorodnych problemów społeczeństwa. Innym
źródłem rozwoju innowacji społecznych w przedsiębiorstwach są programy publiczne,
w ramach których oferowane jest dofinansowanie lub inne formy zachęt do podejmowania tego rodzaju działalności.
Wspieranie innowacji społecznych stanowi ważny element polityki innowacyjnej
Unii Europejskiej. W opracowaniu przedstawiono w przekrojowy sposób poszczególne
wymiary działań unijnych w tej dziedzinie, począwszy od dokumentu wyznaczającego
kierunek strategiczny działań (strategia „Europa 2020”), poprzez programy finansowania innowacji społecznych (przede wszystkim Program Unii Europejskiej na rzecz
zatrudnienia i innowacji społecznych – EaSI), bezpośrednie działania promujące
innowacje społeczne prowadzone przez różne instytucje unijne (w szczególności Konkurs na Europejskie Innowacje Społeczne oraz „RegioStars Awards”), a skończywszy
na inicjatywach sieciowania różnych podmiotów (platforma SiX), monitorowania
rezultatu oraz inkubowania i wzmacniania innowacji społecznych (TRANSITION,
BENISI). Duże zainteresowanie innowacjami społecznymi w Europie potwierdził Konkurs na Europejskie Innowacje Społeczne. W pierwszym naborze wniosków w latach
2012–13 zgłoszono ponad 600 projektów, natomiast w drugiej edycji w latach 2013–14
Rozdział 14. Rozwójinnowacjispołecznych:Polskana tleinnychpaństwUE
297
liczba ta uległa podwojeniu i wyniosła 1254. Polska znalazła się na 6. miejscu pod
względem liczby zgłoszonych projektów, ale nie przekładało się to na ich jakość, gdyż
żaden z nich nie został zakwalifikowany do grupy 30 najwyżej ocenionych wniosków.
W ramach polskiej polityki innowacyjnej również prowadzone są programy promujące inicjatywy o charakterze innowacji społecznych. Choć obserwuje się rosnące
zainteresowanie innowacjami społecznymi, liczba konkretnych przypadków ich
wdrażania jest wciąż niewielka. Nie jest, niestety, możliwa dokładna analiza tego
zjawiska za pomocą danych statystycznych, ponieważ nie jest ono jeszcze ujmowane
w bezpośredni sposób w programie badań statystyki publicznej i brakuje konkretnych
wskaźników w tym obszarze. W opracowaniu wskazano na występowanie różnych
czynników ograniczających tworzenie innowacji społecznych, przede wszystkim
na niedostatek kapitału społecznego, w tym niski poziom zaufania społecznego oraz
kooperacji. W tym kontekście istotnym elementem przyczyniającym się do rozwoju
kapitału społecznego, w szczególności w zakresie zaufania i współpracy, są klastry.
Pozytywny wpływ klastrów na tworzenie innowacji społecznych potwierdza fakt, że
wśród wnioskodawców projektów zgłoszonych w programie NCBiR „Innowacje społeczne” są inicjatywy klastrowe. Założenia tego programu w dużym stopniu biorą pod
uwagę aspekt tworzenia nowych relacji społecznych i współpracy, o czym świadczy
fakt, że jest on adresowany do konsorcjów, w których mogą brać udział organizacje
pozarządowe, jednostki naukowe i przedsiębiorstwa. Analiza list rankingowych wniosków pozytywnie ocenionych w dwóch przeprowadzonych do tej pory konkursach
w ramach programu „Innowacje społeczne” wskazuje, że najwięcej projektów obejmowało obszary związane z ochroną zdrowia, edukacją, włączeniem społecznym oraz
opieką nad osobami starszymi i niepełnosprawnymi. Jednocześnie niektóre projekty
miały charakter interdyscyplinarny i łączyły różne zakresy tematyczne, np. ochronę
zdrowia i edukację. Analiza porównawcza listy rankingowej zawierającej najwyżej
ocenione projekty w ramach Konkursu na Europejskie Innowacje Społeczne wskazuje, że w innych państwach członkowskich Unii Europejskiej zgłoszenia dotyczyły
najczęściej innowacji społecznych w obszarze zatrudnienia i włączenia społecznego,
a w dalszej kolejności budownictwa społecznego oraz zarządzania odpadami.
Bibliografia
Boschma R. A. (2005), Proximity and innovation: a critical assessment, „Regional Studies”,
vol. 39, Iss. 1, s. 61–74.
Bullen P., Onyx J. (2000), Measuring Social Capital in Five Communities, „The Journal of Applied
Behavioral Science”, vol. 36, no. 1, s. 23–42.
298
ArkadiuszMichałKowalski
Caulier‑Grice J., Davies A., Patrick R., Norman W. (2012), Deining Social Innovation, A delive‑
rable of the project: „The theoretical, empirical and policy foundations for building social
innovation in Europe” (TEPSIE), European Commission – 7th Framework Programme,
European Commission, DG Research, Brussels.
Chalmers D. (2013), Social innovation: An exploration of the barriers faced by innovating organizations in the social economy, „Local Economy”, vol. 28, no. 1, s. 17–34.
Chesbrough H., Crowther A. K. (2006), Beyond high-tech: early adopters of open innovation
in other industries, „R&D Management”, vol. 36, no. 3, s. 229–236.
Chesbrough H., Di Minin A. (2014), Open Social Innovation, w: New Frontiers in Open Innovation, eds. H. W. Chesbrough, W. Vanhaverbeke, J. West, Oxford University Press, Oxford,
s. 169–188.
Czapiński J., Panek T. red. (2014), Diagnoza społeczna 2013 r. Warunki i jakość życia Polaków.
Raport, Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej i Centrum Rozwoju Zasobów Ludzkich,
Warszawa.
Davies A., Mulgan G., Norman W., Pulford L., Patrick R., Simon J. (2012), Systemic Innovation,
Social Innovation Europe, European Commission Directorate-General for Enterprise and
Industry, http://ec.europa.eu/enterprise/policies/innovation/iles/social-innovation/systemic-innovation-report_en.pdf, dostęp 24.11.2014.
Elkington J., (1997), Cannibals with Forks: The Triple Bottom Line of Twenty-First Century Business, Capstone, Oxford.
Enkel E., Gassmann O., Chesbrough H. (2009), Open R&D and open innovation: exploring the
phenomenon, „R&D Management”, vol. 39, no. 4, s. 311–316.
European Commision (2013), Guide to social innovation, DG Regional and Urban Policy and
DG Employment, Social affairs and Inclusion, Brussles.
European Commission (2010), Communication from the Commission, Europe 2020. A strategy
for smart, sustainable and inclusive growth, COM (2010) 2020, Brussels, 3.3.
European Union (2012a), Directorate-General for Enterprise and Industry, Financing Social
Impact. Funding social innovation in Europe – mapping the way forward, Belgium.
European Union (2012b), Directorate-General for Enterprise and Industry, Strengthening social
innovation in Europe. Journey to effective assessment and metrics, Belgium.
GECES Sub-group on Impact Measurement (2014), Proposed Approaches to Social Impact Measurement in European Commission legislation and in practice relating to: EuSEFs and the EaSI,
http://www.febea.org/sites/default/iles/news/iles/140605-sub-group-report_en.pdf.
Gerometta J., Haussermann H., Longo G. (2005), Social Innovation and Civil Society in Urban
Governance: Strategies for an Inclusive City, „Urban Studies”, vol. 42, no. 11, 2005,
s. 2007–2021.
Gillwald K. (2000), Konzepte sozialer Innovation, WZB paper: Querschnittsgruppe Arbeit und
Ökologie, Berlin.
Harris M., Albury D. (2009), The Innovation Imperative, NESTA, London.
Rozdział 14. Rozwójinnowacjispołecznych:Polskana tleinnychpaństwUE
299
Hoogendoorn B., Pennings E., Thurik R. (2010), What Do We Know About Social Entrepreneurship: An Analysis of Empirical Research, „International Review of Entrepreneurship”, vol. 8,
no. 2, s. 71–112.
Jędrych E. (2013), Inwestowanie w innowacje społeczne w organizacjach gospodarczych, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
Kowalski A. M. (2010), Znaczenie klastrów w tworzeniu nowych form innowacji, „Optimum. Studia Ekonomiczne”, vol. 47, nr 3, s. 246–262.
Kowalski A. M. (2013a), Znaczenie klastrów dla innowacyjności gospodarki w Polsce, SGH,
Warszawa.
Kowalski A. M. (2013b), The impact of industrial clusters on the innovativeness of business irms
in Poland, „World Journal of Social Sciences”, vol. 3, no. 1, s. 73–84.
Lichtenthaler U. (2009), Outbound open innovation and its effect on irm performance: examining environmental inluences, „R&D Management”, vol. 39, no. 4, s. 317–330.
Liddle S., El-Kafai S. (2010), Drivers of sustainable innovation push, pull or policy, „World
Journal of Entrepreneurship, Management and Sustainable Development”, vol. 6, Iss. 4,
s. 293–305.
Lundvall B. Å. (1992), National Systems of Innovation: Towards a Theory of Innovation and Interactive Learning, Pinter Publishers, London.
Łopaciuk-Gonczaryk B. (2012), Mierzenie kapitału społecznego, „Gospodarka Narodowa”,
vol. 245–246, nr 1–2, s. 1–24.
Ministerstwo Gospodarki (2013), Strategia Innowacyjności i Efektywności Gospodarki „Dynamiczna Polska”, Załącznik do uchwały nr 7 Rady Ministrów z dnia 15 stycznia 2013 r.
Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej (2013), Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego 2020,
Załącznik do uchwały nr 104 Rady Ministrów z dnia 18 czerwca 2013 r.
Moulaert F. (2009), Social Innovation: Institutionally Embedded, Territorially (Re) Produced,
w: Social Innovation and Territorial Development, eds. D. MacCallum, F. Moulaert, J. Hillier, S. Haddock, Ashgate, s. 11–23.
Moulaert F., Martinelli F., Swyngedouw E., Gonzalez S. (2005), Towards Alternative Model
(s) of Local Innovation, „Urban Studies”, vol. 42, no. 11, s. 1969–1990.
Narodowe Centrum Badań i Rozwoju (2012), Innowacje społeczne, załącznik do Uchwały
nr 37/2012 Rady NCBR z 28 listopada 2012.
Neumeier S. (2012), Why do Social Innovations in Rural Development Matter and Should They
be Considered More Seriously in Rural Development Research? – Proposal for a Stronger Focus
on Social Innovations in Rural Development Research, „Sociologia Ruralis”, vol. 52, no. 1,
2012, s. 48–69.
Nicholls A., Murdock A. (2012), Social Innovation: Blurring Boundaries to Reconigure Markets,
Palgrave Macmillan.
OECD (2011), Fostering Innovation to Address Social Challenges, Committee for Scientiic and
Technological Policy (CSTP), Paris.
300
ArkadiuszMichałKowalski
Olejniczuk‑Merta A. (2014), Rozwój innowacji społecznych a badania marketingowe, „Prace
Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu”, nr 336, Wrocław, s. 22–30.
Phills Jr. J. A., Deiglmeier K., Miller D. T. (2008), Rediscovering Social Innovation, „Stanford
Social Innovation Review”, vol. 6, no. 4, s. 34–43.
Pol E., Ville S. (2008), Social Innovation: Buzz Word Or Enduring Term?, Economics Working
Paper, Department of Economics, University of Wollongong.
Porter M. E., Kramer M. R. (2011), The Big Idea: Creating Shared Value, Harvard Business Review,
Boston, MA, vol. 89, no. 1–2, s. 62–77.
Putnam R. D., Leonardi R., Nanetti R. Y. (1993), Making Democracy Work: Civic Traditions
in Modern Italy, Princeton University Press, Princeton, NJ.
Strony internetowe DG ENTR dot. innowacji społecznych, http://ec.europa.eu/enterprise/
policies/innovation/policy/social-innovation/index_en.htm
Strony internetowe DG ENTR dot. konkursu na Europejskie Innowacje Społeczne, http://ec.europa.eu/enterprise/policies/innovation/policy/social-innovation/competition/contest
ants_en.htm
Strony internetowe NCBiR dot. programu „Innowacje społeczne”, http://www.ncbir.pl/
programy-krajowe/innowacje-spoleczne/
Ümarik M., Loogma K., Tafel-Viia K. (2014), Restructuring vocational schools as social innovation?, „Journal of Educational Administration”, vol. 52, Iss. 1, s. 97–115.
Weresa M. A. (2014), Polityka innowacyjna, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
Westley F. (2008), The Social Innovation Dynamic, Social Innovation Generation, University
of Waterloo.
Zapf W. (1989), Über soziale innovationen, „Soziale Welt”, vol. 40, no. 1–2, s. 170–183.
Rozdział 15
Otwarty model innowacji i jego
wykorzystanie w działalności innowacyjnej
polskich przedsiębiorstw
Jolanta Mazur, Piotr Zaborek
Zarządzanie innowacjami przy zastosowaniu otwartego modelu służy identyfiko‑
waniu rozmaitych innowacyjnych okazji oraz korzystaniu z nich z pożytkiem dla
przedsiębiorstwa. Pojawianie się takich nowych okazji ma ścisły związek z rozwojem
technologii informatycznych i komunikacyjnych. One właśnie umożliwiły przedsię‑
biorstwom sięganie po zewnętrzne zasoby wiedzy i umiejętności w celu doskonalenia
ich przewag konkurencyjnych i powiększania osiąganych wyników. Model otwartych
innowacji (OI) jest szeroko opisany w literaturze od strony teoretycznej, jednak empi‑
ryczne badania zastosowania go w praktyce, w szczególności przez małe i średnie
przedsiębiorstwa (MSP), są relatywnie nieliczne i nie dają pełnego obrazu sytuacji.
Celem tego rozdziału jest zaprezentowanie związku pomiędzy przyjęciem modelu OI
przez polskie MSP i osiąganymi przez te podmioty wynikami.
Wprowadzenie
Powszechne jest przekonanie, że postęp techniczny w zakresie informatyki i komu‑
nikacji istotnie zmienił wszystkie rynki (Zittrain 2008). Internet zintegrował rynki
w jedną wielką platformę, do której mają dostęp zarówno wszyscy dostawcy, jak
i nabywcy. To właśnie dzięki niemu informacja stała się najważniejszym instrumen‑
tem wykorzystywanym w działalności rynkowej zarówno reprezentantów podaży,
jak i popytu. Ta sytuacja stwarza nowe okazje, ale też sprzyja pojawianiu się różnych
rodzajów ryzyka. Dlatego sprostanie nowym wyzwaniom wymaga od przedsiębiorstw
zmian priorytetów, strategii i polityk, a od ich menedżerów – przeorientowania
sposobu myślenia. Niezbędne staje się zrewidowanie modeli biznesowych (Nenoen,
Storbacka 2010; Huang et al. 2012). Nowe modele powinny sprzyjać przepływom
pomysłów i wiedzy, wspierając innowacyjność i poprawiając wyniki przedsiębiorstw.
302
Jolanta Mazur, Piotr Zaborek
Zarządzanie innowacjami przy zastosowaniu otwartego modelu służy identy‑
fikowaniu okazji oraz korzystaniu z nich z pożytkiem dla przedsiębiorstwa. Model
otwartych innowacji (OI) jest szeroko opisany w literaturze od strony teoretycznej,
jednak empiryczne badania stosowania go w praktyce, w szczególności przez MSP,
są relatywnie nieliczne i nie dają pełnego obrazu sytuacji. Opisywane tu badanie jest
krokiem w kierunku lepszego poznania praktyki OI.
Pracę rozpoczyna przegląd najważniejszych publikacji dotyczących roli klienta/
/użytkownika jako innowatora, aby na tym tle zaprezentować koncepcję otwartych
innowacji. Następnie opisano przykłady wcześniejszych badań, ujawniających relacje
pomiędzy wdrożeniem modelu OI do praktyki MSP a osiąganymi przez nie wynikami.
Rezultatem tego etapu prac jest wniosek o złożoności badanego związku i różnicach
występujących w poszczególnych krajach. W tej sytuacji zasadne wydało się podjęcie
badań wśród małych i średnich przedsiębiorstw funkcjonujących w Polsce. Druga
część pracy zawiera opis metody badania i jego rezultaty.
Klienci jako innowatorzy
Współczesne piśmiennictwo z zakresu zarządzania poświęca relatywnie wiele
miejsca zmianom funkcji pełnionych na rynkach przez klientów. Z jednej strony
klienci (konsumenci), wyposażeni w informacje o rynku, stali się wymagającą, trudną
do pozyskania i utrzymania grupą interesariuszy. Z drugiej jednak strony łatwość
dostępu do informacji oraz możliwość komunikowania się pomiędzy jednostkami
i całymi społecznościami uczyniła z klientów (konsumentów) ważne źródło pomysłów
przydatnych przedsiębiorstwom w ich procesach innowacyjnych.
Najważniejsze jak dotąd prace opisujące zmiany pozycji klientów wobec dostaw‑
ców, w szczególności na rynkach towarów konsumpcyjnych, zaczęły być publikowane
z początkiem XXI wieku. Wiodący autorzy zajmujący się tym zagadnieniem, tacy jak
E. von Hippel, zwracali uwagę, że „innowacje skoncentrowane na użytkowniku pro‑
duktu zyskują na znaczeniu i powszechności. Ich upowszechnienie jest konsekwencją
postępu technicznego w zakresie komputeryzacji i komunikacji. Pomysły użytkowni‑
ków rywalizują z tymi, które narodziły się w przedsiębiorstwach lub stanowią punkt
wyjścia innowacji opracowywanych przez dostawców” (2005, s. 63). Choć von Hippel
od lat analizuje innowacyjność użytkowników (1976), jego głównym osiągnięciem
jest książka zatytułowana Democratising Innovation. Jej recenzenci uznali, że autor
podważa w niej poglądy teoretyków i praktyków innowacji, dla których były one
przede wszystkim rezultatem aktywności producentów, a nie użytkowników. Von
Hippel stwierdził, że jego książka wyjaśnia „w jaki sposób funkcjonuje zorientowany
Rozdział 15. Otwartymodelinnowacjii jegowykorzystaniew działalnościinnowacyjnej...
303
na użytkownika, demokratyczny system innowacji, (…) jak pomysły użytkowników
uzupełniają i wspierają innowacyjność producentów” (2005, s. 2). Powołując się
na badania Franke i Reisingera (2003), von Hippel zwraca uwagę, że oczekiwania
użytkowników względem produktów są bardzo zróżnicowane, a ponadto że są oni
gotowi dopłacić, aby pozyskać to, czego naprawdę potrzebują (Franke, von Hippel
2003). Z tych obserwacji wynika wniosek, że użytkownicy angażują się w innowacje,
ponieważ brak na rynku odpowiadających im ofert, a ponadto tworzenie sprawia
im przyjemność. Co więcej, to właśnie użytkownicy od razu korzystają z innowacji,
podczas gdy producenci i pośrednicy są wynagradzani dopiero po sprzedaży nowego
produktu. W badaniach von Hippela szczególne miejsce zajmują wiodący użytkow‑
nicy (lead users). Są to osoby, które korzystają z innowacji dla własnych celów, ale
równocześnie są inicjatorami nowych trendów rynkowych. Autor spodziewa się, że
spadek cen oprogramowania, sprzętu i narzędzi służących domowym innowatorom
zwiększy ich zdolności kreowania nowych produktów.
Warto zwrócić uwagę na ciekawą obserwację poczynioną w trakcie analizowa‑
nia procesów rozwoju produktu. Von Hippel dostrzegł, że użytkownicy i producenci
dokonują innowacji różnego typu. Źródeł tych różnic upatrywał w asymetrii infor‑
macji, to jest w tym, że użytkownicy i producenci „dysponują różną wiedzą” (2005,
s. 8, 66–72). Włączenie użytkowników w procesy kreacji nowych produktów pozwala
na szersze uwzględnienie potrzeb klientów, a tym samym może przyczynić się do
zmniejszenia porażek we wprowadzaniu nowości na rynek (s. 107–109).
Do grupy autorów, których przedmiotem szczególnego zainteresowania stał się
proces użytkowania produktów przez klientów, należą S. L. Vargo i R. F. Lush, autorzy
koncepcji Dominacji Logiki Usługowej – Service Dominant Logic (2004). Koncepcja
ta nie odnosiła się wprost do problematyki innowacji, ale wielu autorów zajmujących
się innowacjami posługiwało się nią w swoich rozważaniach (Ordanini, Parasuraman
2011; Edvardsson, Tronvoll 2013). Koncepcja Service Dominant Logic (SDL) stanowiła
zaprzeczenie 100‑letniego paradygmatu w marketingu, zgodnie z którym przedmio‑
tem zainteresowania był proces wymiany gotowych produktów, tak materialnych,
jak i usługowych. Vargo i Lush dowodzili, że wiedza jako szczególny zasób (operant
resource) jest „fundamentem przewag konkurencyjnych przedsiębiorstw, warunkiem
wzrostu gospodarczego i podstawowym źródłem bogactwa” (Vargo, Lush 2004, s. 9).
Tego rodzaju zasoby „mają często niematerialny charakter; są kluczowymi kom‑
petencjami lub procesami organizacyjnymi” (Vargo, Lush 2004, s. 3). Skoro celem
marketingu jest zwiększanie konkurencyjności organizacji, jego głównym zadaniem
powinno być pozyskiwanie wartościowej wiedzy z wielu źródeł i integrowanie jej
z wewnętrznym zasobem wiedzy przedsiębiorstwa. Zatem zalecali otwarte podejście
w procesach poszukiwania i konfigurowania wiedzy. Według SDL klient (użytkownik)
304
Jolanta Mazur, Piotr Zaborek
jest zawsze twórcą wartości, a rolą dostawcy jest oferowanie propozycji wartości. To
zorientowanie SDL na użytkowników sugeruje dostawcom „współpracę z klientami,
uczenie się od nich i dostosowywanie się do ich zindywidualizowanych i szybko
zmieniających się potrzeb” (Vargo, Lush 2004, s. 6).
Kolejnej grupie naukowców, której zainteresowania koncentrowały się wokół two‑
rzenia wartości przez klientów i konsekwencji tych procesów dla konkurencyjności
przedsiębiorstw, przewodził C. K. Prahalad. Wraz z V. Ramaswamy przeanalizował
on zmiany na światowych rynkach z perspektywy sposobów konkurowania (Pra‑
halad, Ramaswamy 2004). W tym ujęciu współczesny, umacniający swoją pozycję
klient (konsument) jest najważniejszym elementem przyszłego otoczenia biznesu.
Klienci korzystają z propozycji dostawców w bardzo różnorodny, wyjątkowy sposób,
angażując w tych procesach właściwą każdemu z nich wiedzę ukrytą i indywidualne
umiejętności. W tej kreatywności klientów i wyjątkowej kombinacji wiedzy będącej
w ich dyspozycji autorzy dostrzegli niewyczerpalne źródło innowacji. W kolejnych
publikacjach C. K. Prahalada i jego współpracowników wskazane zostały sposoby
angażowania klientów w procesy innowacyjne przedsiębiorstw, a także metody,
które mogłyby pomóc menedżerom zmierzyć się z wyzwaniami globalnych, zdigi‑
talizowanych rynków (Prahalad, Krishnan 2008). Autorzy przestrzegali, że w przy‑
szłej, dynamicznej walce konkurencyjnej nieskuteczne okażą się przełomowe, ale
rzadko wdrażane innowacje. Nowe otoczenie wymusza nieustanną innowacyjność,
a ta z kolei wymaga niezbędnych warunków do jej wdrażania, stworzonych dzięki
odpowiednim systemom organizacyjnym.
Publikacje C. K. Prahalada i współautorów zainspirowały innych naukowców
do dyskusji na temat roli klientów w tworzeniu wartości. W debacie na ten temat
wzięli między innymi udział czołowi przedstawiciele Nordyckiej Szkoły Marketingu
– Gummesson i Grönroos (Grönroos 2009).
Model otwartych innowacji
Nie tylko klienci (konsumenci) mogą być innowatorami. Nowe pomysły mogą
pochodzić z wielu zewnętrznych źródeł. Pierwszym autorem, który „użył terminu
otwarte innowacje (open innovation), mającego symbolizować podejście przeciw‑
stawne do pionowo zintegrowanego modelu B&R”, był Henry Chesbrough (2003). We
wstępie do pierwszego wydania jego książki (2003) John Seely Brown, były dyrektor
centrum badawczego XeroX Palo Alto, napisał: „we współczesnym świecie, większość
najmądrzejszych ludzi nie tworzy jednego zespołu, są oni rozproszeni, funkcjonując
w wielu instytucjach. Poszukiwania innowacji idą w kierunku konfigurowania róż‑
Rozdział 15. Otwartymodelinnowacjii jegowykorzystaniew działalnościinnowacyjnej...
305
nych dyscyplin – na przykład bio‑ i nanotechnologii, szukania skutecznych metod
kojarzenia różnych zasobów wiedzy ludzi, którzy odmiennie patrzą na świat, używają
nieznanych nam narzędzi i metod” (s. x).
Zdaniem Chesbrough produkty/marki tracą na unikalności, nabierając masowego
charakteru. Jedynym wyjściem jest innowacyjność, dająca szansę wyróżnienia się
i zyskownego wzrostu. Brak innowacji prowadzi do rynkowej porażki. Problem polega
jednak na zapewnieniu przedsiębiorstwu ciągłego dopływu pomysłów. Stały, wysoki
poziom innowacyjności można osiągnąć dwiema metodami, inwestując znaczne
środki w B+R w ramach przedsiębiorstwa lub poszukując innowacji na zewnątrz.
Chesbrough zdefiniował model otwartych innowacji jako „celowe użycie stru‑
mieni wiedzy, płynących zarówno z zewnątrz do przedsiębiorstwa, jak i z przed‑
siębiorstwa na zewnątrz, w celu zdynamizowania wewnętrznej innowacyjności,
a także pozyskania rynków umożliwiających osiąganie korzyści z własnych innowacji”
(Chesbrough, Vanhaverbeke, West 2006, s. 1). Te dwa strumienie wiedzy nazwano
inbound (pozyskiwanie wiedzy z zewnątrz, tzw. innowacje przychodzące) i outbound (sprzedaż lub nieodpłatne udostępnianie zasobów wiedzy przedsiębiorstwa
na zewnątrz, tzw. innowacje wychodzące). Model porzuca myślenie o innowacjach
wyłącznie w kategoriach aktywności własnego działu B+R, dopuszcza użycie rów‑
nocześnie wewnętrznych i zewnętrznych źródeł pomysłów, tworzenie nowych pro‑
duktów na każdym etapie tego procesu, jak również dobieranie dowolnych metod
ich komercjalizacji (sprzedaż gotowych produktów, licencjonowanie zewnętrznym
partnerom, zakładanie nowych przedsięwzięć).
Do głównych przedmiotów zainteresowania autorów koncentrujących uwagę
na innowacjach typu inbound należą następujące tematy: źródła innowacji (klienci,
dostawcy, pośrednicy, uczelnie wyższe i inne placówki naukowe, konkurenci, inne
przedsiębiorstwa), sieci innowacyjne, mądrość tłumu (czynnik określany też jako ano‑
nimowi użytkownicy Internetu lub crowdsourcing), społeczności klientów, pośrednicy
w innowacjach (np. InnoCentive), wpływ wdrożenia modelu otwartych innowacji
na wyniki przedsiębiorstw (Laursen, Salter 2006; Lettl et al. 2006; Piller, Walcher
2006; Enkel, Gassmann 2008, 2010).
Artykuły opisujące innowacje typu outbound analizują przyrost przychodów,
wynikających między innymi z licencjonowania własnych osiągnieć technicznych
przedsiębiorstw (sprzedaż własności intelektualnej lub technologii), wchodzenia
w spółki typu joint ventures lub tworzenia przedsiębiorstw odpryskowych (spin-offs).
Wspomniane instrumenty są z reguły powszechnie wykorzystywane przez duże,
międzynarodowe przedsiębiorstwa, których modele biznesowe zostały podporząd‑
kowane celom ich polityki licencyjnej (Enkel, Gassmann 2008; Chesbrough 2007).
306
Jolanta Mazur, Piotr Zaborek
Pierwotnie model otwartych innowacji opierał się wyłącznie na podbudowie
koncepcyjnej, która wymagała weryfikacji w postaci badań empirycznych. Projekt
badawczy zrealizowany przez Chesbrough i Brunswicker (2013), dotyczący praktyki
modelu otwartych innowacji w wielkich przedsiębiorstwach, był pomyślany jako
próba zredukowania luki, w szczególności w zakresie badań ilościowych. Tymczasem
MSP okazały się mniej popularnym przedmiotem zainteresowania badaczy wspo‑
mnianego modelu niż duże korporacje (Gassmann, Enkel, Chesbrough 2010), choć
ich menedżerowie mogliby także skorzystać z ich wniosków, wdrażając model do
praktyki. Do dziś sytuacja nie zmieniła się na tyle, aby można było wiarygodnie stwier‑
dzić, czy MSP mogą bez obaw korzystać z wdrożenia modelu otwartych innowacji.
Model otwartych innowacji w małych i średnich
przedsiębiorstwach. Przegląd badań
Przegląd literatury na temat badań praktyki otwartych innowacji w MSP ograni‑
czyliśmy do pozycji, w których relacje pomiędzy zastosowaniem modelu a wynikami
identyfikowano za pomocą metod ilościowych.
Jedną z tych pozycji był artykuł analizujący związek między współpracą pomiędzy
podmiotami tworzącymi sieć współpracowników a innowacyjnością MSP w ChRL
(Zeng, Xie, Tam 2010). Badaniem objęto 137 chińskich przedsiębiorstw produkcyjnych
zorientowanych na uzupełnienie swoich zasobów, umiejętności i kompetencji dzięki
zewnętrznej współpracy. Podobnie jak Bullinger et al. (2004) autorzy założyli, że taka
współpraca (ze szkołami wyższymi, instytutami badawczymi, dostawcami, klientami
i innymi podmiotami) jest zawsze korzystna. Do badania związku innowacyjności
przedsiębiorstw zatrudniających do 500 osób i ich zewnętrznej współpracy wybrano
następujących partnerów kooperacji: inne przedsiębiorstwa (w tym konkurentów),
pośredników handlowych, instytucje badawcze i agencje rządowe. Oczekiwany pozy‑
tywny wynik badanej relacji otrzymano w przypadku wszystkich rodzajów współ‑
pracowników za wyjątkiem agencji rządowych. Wysiłki tych agencji, zmierzające do
wspierania współpracy przedsiębiorstw z innymi podmiotami, autorzy badania uznali
za znacznie bardziej efektywne niż nawiązywanie z nimi bezpośredniej współpracy.
Warto podkreślić, iż odwrotnie niż wykazują badania w krajach zachodnich, w Chi‑
nach współpraca z uczelniami i placówkami badawczymi wykazała jedynie niewielki
wpływ na innowacyjność przedsiębiorstw przemysłowych. Te różnice sugerują, że
charakter badanych relacji uzależniony jest od specyficznego kontekstu.
Kolejne warte przytoczenia badanie zostało przeprowadzone na dużej próbie
605 małych i średnich (odpowiednio od 10 do 99 pracowników i od 100 do 499 pra‑
Rozdział 15. Otwartymodelinnowacjii jegowykorzystaniew działalnościinnowacyjnej...
307
cowników) holenderskich przedsiębiorstw przemysłowych i usługowych, będących
nieustającymi innowatorami (van de Vrande et al. 2009). Przedmiotem zaintereso‑
wania autorów były zarówno praktyki składające się na model otwartych innowacji,
jak i motywy ich wdrożenia w ciągu 7 lat poprzedzających gromadzenie danych.
Kolejnym zadaniem było dowiedzenie się, na jakie przeszkody napotykają MSP, apli‑
kując wspomniany model. W procesie operacjonalizacji kategorii modelu otwartych
innowacji autorzy wyróżnili osiem praktyk, odnoszących się do przepływów wiedzy
zarówno do wewnątrz (inbound), jak i na zewnątrz (outbound). Dane zgromadzono
metodą wywiadu telefonicznego (CATI). Kwestionariusz zawierał pytania otwarte.
Odpowiedzi na nie zostały zakodowane przez dwoje badaczy. Analiza odpowiedzi
doprowadziła do poniższych wniosków.
• Do najczęściej stosowanych praktyk należały: angażowanie klientów, współ‑
praca w ramach zewnętrznej sieci i włączanie własnych pracowników w procesy
innowacyjne.
• Połowa badanych przedsiębiorstw stosowała outsourcing funkcji B+R.
• Rzadko praktykowano zakup licencji, rozpoczynanie nowych przedsięwzięć
i inwestycje kapitałowe w obce przedsiębiorstwa.
• Większość podmiotów praktykowała nieformalne, nieustrukturyzowane kon‑
takty, które nie wymagały ponoszenia znacznych kosztów.
• Zauważono tendencję do upowszechniania się praktyk modelu otwartych inno‑
wacji.
• Nie ujawniono znaczących różnic pomiędzy przedsiębiorstwami produkcyjnymi
a usługowymi w zakresie intensywności badanych praktyk i tendencji ich wdra‑
żania.
• Zaangażowanie średnich przedsiębiorstw we wdrożenie modelu otwartych inno‑
wacji było większe niż przedsiębiorstw małych.
• Do najważniejszych motywów wdrożenia modelu otwartych innowacji należały
motywy rynkowe, wpływające na popyt i tym samym na wyniki finansowe
przedsiębiorstw.
• Za najważniejsze bariery utrudniające aplikację modelu uznano przeszkody
organizacyjne i kulturę przedsiębiorstwa (utrudniające relacje a partnerami), ale
wymieniono również wiele innych niekorzystnych czynników.
Choć badania dużych przedsiębiorstw były w naturalny sposób w znacznej mierze
skierowane na podmioty wysokich technologii, to MSP funkcjonujące w przemysłach
wysokich technologii nie zainteresowały wielu badaczy. W tej sytuacji warto zwró‑
cić uwagę na opracowanie opisujące wpływ praktyk modelu otwartych innowacji
na innowacyjność 253 szwedzkich firm z branży IT (Parida, Westberg, Frishammar
2012). Celem badaczy było ujawnienie wpływu praktyk składających się na model
308
Jolanta Mazur, Piotr Zaborek
otwartych innowacji na innowacje przełomowe i modyfikujące. Na podstawie odpo‑
wiedzi na pytania w kwestionariuszu, skierowanym do zarządzających badanymi
przedsiębiorstwami, zidentyfikowano cztery praktyki typu inbound. Nazwano je:
wyszukiwaniem innowacji, podejmowaniem pionowej współpracy innowacyjnej,
poziomej współpracy innowacyjnej i dywersyfikowaniem źródeł innowacji.
Praktyka określona wyszukiwaniem innowacji (zwiadem innowacyjnym lub
technologicznym; technology scouting) oznacza regularne obserwowanie przez przed‑
siębiorstwo trendów w zakresie techniki w celu identyfikowania „okazji i zagrożeń
z nich wynikających” (Parida, Westberg, Frishammar 2012, s. 290). Autorzy uznali,
że tego rodzaju aktywność może pomagać małym i średnim przedsiębiorstwom pod
warunkiem, że ich konsekwencją nie będzie rozproszenie nakładów na zbyt wiele
projektów.
Pozioma współpraca innowacyjna (horizontal technology collaboration) polega
na „włączeniu partnerów spoza własnego łańcucha wartości przedsiębiorstwa do
procesu kreowania nowych produktów” (s. 297).
Pionowa współpraca innowacyjna (vertical technology collaboration) odnosi się
do „integrowania wiedzy pochodzącej od aktualnych lub potencjalnych klientów
i użytkowników produktów” (s. 297), a do typowych jej przejawów należy kooperacja
z wiodącymi użytkownikami (lead users).
Dywersyfikowaniem źródeł innowacji (technology sourcing) nazwano „kupo‑
wanie, czy w inny sposób uzyskiwanie dostępu do innowacji od przedsiębiorstw
i instytucji oraz wykorzystywanie ich w procesach rozwoju produktu” (s. 297). Do
tego rodzaju metod zaliczono licencjonowanie własności intelektualnej.
Analiza danych ujawniła istnienie pozytywnego związku pomiędzy intensyw‑
nością wyróżnionych praktyk a innowacyjnością przedsiębiorstw w odniesieniu do
obu grup innowacji.
Panuje powszechne przekonanie, że przewaga konkurencyjna MSP uwarunko‑
wana jest ich innowacyjnością. Tymczasem tylko niektóre z innowacyjnych firm osią‑
gają sukces rynkowy. Warto się zatem zastanowić nad racjonalnością przyjmowania
przez MSP modelu otwartych innowacji lub też warunkami, które uzasadniałyby jego
aplikację. Temat ten podjęli trzej autorzy, tj. van Hemert, Njikamp i Masurel (2013),
których celem było przeanalizowanie działalności innowacyjnej małych i średnich
przedsiębiorstw pod kątem jej rynkowej skuteczności. Badana próba składała się
z 243 holenderskich firm, a badacze identyfikowali ich „źródła innowacji, zdolności
innowacyjne, rezultaty działalności innowacyjnej i sposoby komercjalizacji innowa‑
cji” (Hemert, Njikamp, Masurel 2013, s. 425). Wcześniejsze badania sugerowały, że
przedsiębiorstwa skoncentrowane na poszukiwaniu innowacji, ale niedbające o ich
komercjalizację, mogą być skazane na porażkę z uwagi na wygórowane koszty eks‑
Rozdział 15. Otwartymodelinnowacjii jegowykorzystaniew działalnościinnowacyjnej...
309
perymentowania. Z kolei korzystanie z innowacji uwarunkowane jest ciągłym ich
dopływem, uzależnionym od wdrożenia właściwego modelu (March 1991). Badacze
skonfrontowali źródła innowacji i sposoby komercjalizacji ze zdolnościami przed‑
siębiorstw do innowacji oraz wynikami innowacyjności (mierzonymi jako wzrost
zysków ze sprzedaży nowych lub zmodyfikowanych produktów, opracowania i/lub
zastosowania udoskonalonych metod produkcji lub świadczenia usług) w postaci
hipotezy: „im więcej źródeł innowacji, tym większe zdolności innowacyjne wykazują
małe i średnie przedsiębiorstwa” (Hemert, Njikamp, Masurel 2013, s. 435). Hipoteza
ta opierała się na przekonaniu, że na etapie poszukiwania innowacji przedsiębior‑
stwa współpracują z uczelniami wyższymi i partnerami włączonymi do międzyna‑
rodowych sieci, co zwiększa ich potencjał innowacyjny (zdolności innowacyjne). Ta
okoliczność zwiększa wyniki przedsiębiorstw w zakresie innowacji. Autorzy sformu‑
łowali drugą hipotezę, zgodnie z którą „im więcej sposobów komercjalizacji innowacji
stosują przedsiębiorstwa, tym lepsze wyniki przynosi ich działalność innowacyjna”
(Hemert, Njikamp, Masurel 2013, s. 436). W tym przypadku poprawa wyników jest
konsekwencją relacji z innymi firmami, w tym z konkurentami. Analiza zebranych
danych umożliwiła potwierdzenie hipotez, wskazując, że szkoły wyższe i między‑
narodowe sieci były znaczącymi źródłami innowacji, zwiększały zdolności firm do
kreowania nowych produktów i procesów; w ten sposób poprawiały osiągane wyniki.
Równocześnie współpraca z konkurentami na rzecz komercjalizacji innowacji zwięk‑
szała szanse na sukces w działalności innowacyjnej.
Część dotąd przeprowadzonych badań wskazuje na pozytywny wpływ imple‑
mentacji modelu otwartych innowacji na wyniki MSP. Jednak Rosenbusch i jego
współpracownicy, powołując się na innych autorów (Van de Ven 1986; Acs, Audresch
1988; Noteboom 1994; Vossen 1998; Nohria, Guulati 1996), zwracają uwagę, że w prze‑
ciwieństwie do dużych organizacji, dysponujących odpowiednimi rozwiązaniami
organizacyjnymi i zasobami, małym i średnim podmiotom z reguły brak doświadcze‑
nia i zasobów warunkujących innowacyjność. Co więcej, MSP najczęściej nie są zdolne
do podźwignięcia się po rynkowej porażce. Z tego tytułu znacznie częściej niż duże
podmioty unikają ponoszenia ryzyka. W przekonaniu autorów wspomniane obser‑
wacje sugerują, że badania relacji pomiędzy aplikacją modelu otwartych innowacji
a wynikami relatywnie małych firm mogą się znacznie różnić od wyników badań
prowadzonych na dużych przedsiębiorstwach (Rosenbusch, Brinckmann, Bausch
2011). Ograniczenia wdrożenia modelu otwartych innowacji w relatywnie małych
przedsiębiorstwach, motywacje skłaniające je do stosowania tego modelu i zagrożenia
wiążące się z jego aplikacją wymieniono w tabeli 15.1.
310
Jolanta Mazur, Piotr Zaborek
Tabela 15.1. Ograniczenia aplikacji modelu otwartych innowacji przez MSP, motywy
skłaniające do współpracy z zewnętrznymi partnerami i możliwe zagrożenia
Ograniczeniaz uwagina wielkość
firm
Motywy
Zagrożenia
Niewielkiezasobyprzeznaczane
na B+R
Dostępdozewnętrznejwiedzy
Trudnedoudźwignięcia
konsekwencjeporażkina rynku
Niedostatecznezasobyludzkie
Dostępdobrakującychzasobów
i niezbędnegopotencjału
Wysokiekosztywspółpracy
z dużymipartnerami
Niedostatecznypotencjał,
umiejętnościi kompetencje
Dzielenieryzyka
Wysokieutraconekorzyści
wynikającezewspółpracy
z dużymipartnerami
Brakwypracowanychsystemów
i procedur
Redukcjakosztówrozwoju
Niesprawiedliwypodziałkorzyści
międzypartnerów
Niedostatekwiedzy
menedżerówna temat
potencjalnychkorzyści
Postępyw zakresierozwoju
produktów
Zaniechanieinnowacji
dokonywanychwewłasnym
zakresie
Barierypsychologiczne,unikanie Zwiększenieelastyczności
ryzykajakoelementkultury
działania
organizacyjnej
Zaniechanierozwojuwłasnego
potencjałuB+R
Inercjaorganizacyjna;sztywność
organizacjiniepozwala
na zmianymodelubiznesu
Inwestowaniew zbytwiele
nowychpomysłów
Poprawawyników
Źródło: opracowanie własne na podstawie: Chesbrough, Crowther (2006), Chesbrough, Vandhaverbeke, West (2006),
Henkel (2006), Van de Vrande et al. (2009), Rosenbusch, Brinckmann, Bausch (2011), Parida, Westerberg, Frishammar
(2012), Van Hemert, Njikamp, Masurel (2013).
Rosenbusch et al. podjęli się analizy danych zawartych w czterdziestu dwóch
artykułach dotyczących otwartych innowacji w MSP, opublikowanych w latach 1994–
2009. Z analizy tej wynikał wniosek bardzo niejednoznacznych wyników badań.
Sytuację tę tłumaczyli nie tylko błędami metodycznymi popełnianymi przez bada‑
czy, lecz także uzależnieniem relacji pomiędzy otwartymi innowacjami a wynikami
przedsiębiorstw od uwarunkowań, kontekstu jej występowania. Autorzy zastosowali
metodę metaanalizy, agregując prace wcześniejszych badaczy i spodziewając się ujaw‑
nienia w ten sposób nie tylko głównej relacji, ale także czynników ją modyfikujących.
Badane przedsiębiorstwa pochodziły z Ameryki Północnej, Europy, Azji i Australii.
We wszystkich przypadkach wyniki odnosiły się do całych przedsiębiorstw (a nie
pojedynczych marek czy produktów). Stosowano różne miary wyników, zarówno
rejestrowane oficjalnie, takie jak zwrot z kapitału, dynamika wzrostu sprzedaży,
poziom cen akcji, jak i wyniki deklarowane przez menedżerów. W związku z brakiem
jednej, uniwersalnej miary innowacyjności zastosowano jej kilka kryteriów, takich
jak wskaźniki orientacji na innowacje, wskaźniki wewnętrznego wspierania innowa‑
cji, wskaźniki zewnętrznego wspierania innowacji, wskaźniki rezultatów innowacji
(Kleinknecht, Van Montfort, Brouver 2002).
Rozdział 15. Otwartymodelinnowacjii jegowykorzystaniew działalnościinnowacyjnej...
311
Wyniki analizy danych ujawniły generalnie pozytywną relację pomiędzy działa‑
niami innowacyjnymi a osiąganymi wynikami w MSP, ale nie wszystkie innowacje
były jednakowo korzystne. Okazało się, że sprzyjanie orientacji na innowacje daje
dużo lepsze wyniki niż koncentrowanie się na rezultatach działalności innowacyj‑
nej, takich jak nowe produkty czy patenty. Ponadto wykazano, że nie wszystkie
źródła innowacji były w równym stopniu bezpieczne. Autorzy podkreślali, że korzy‑
ści z innowacji osiągane przez małe firmy współpracujące z dużymi partnerami
są pomniejszane wskutek wysokich kosztów przez nie ponoszonych, włączając koszty
utraconych okazji. Tymczasem koncentrowanie się na wewnętrznej innowacyjności
nie wymaga ponoszenia takich kosztów, co zwiększa osiągane korzyści, a ponadto
przyczynia się do rozwijania kompetencji MSP. Badania kontekstu relacji pomiędzy
innowacyjnością a wynikami małych i średnich firm umożliwiły zidentyfikowanie
następujących czynników ją modyfikujących: wiek przedsiębiorstwa, typ innowacji,
uwarunkowania kulturowe. Konkluzja wskazująca na wpływ kultury na działalność
innowacyjną przedsiębiorstw sugeruje zasadność podejmowania badań w różnych
krajach, w różnych warunkach kulturowych.
Uzasadnienie podjęcia badania, pytania
i cele badawcze
Przegląd ograniczeń, motywacji i zagrożeń, z którymi zmierzyć się mogą małe
i średnie przedsiębiorstwa, decydujące się na wdrożenie modelu otwartych inno‑
wacji, wskazuje na skomplikowanie ich decyzji, a zatem i problemu badawczego
z nimi związanego. Choć decyzje te są bardzo ważne z praktycznego punktu widze‑
nia, w dotychczasowej literaturze naukowej trudno znaleźć jednoznaczne sugestie
wspierające decydentów. Badania na dużych próbach należą ciągle do rzadkości,
co utrudnia uogólnianie wyników. Rosenbusch et al., analizujący publikacje, które
pojawiły się drukiem w ciągu przeszło 20 lat w różnych krajach, zidentyfikowali tylko
czterdzieści dwie, z których jedynie w dwunastu przypadkach rozważania oparto
na analizie próby powyżej 400 przedsiębiorstw (2011). W Polsce badania na ten temat
były w bardzo ograniczonym zakresie prowadzone przez PARP (2013). Relatywnie
więcej uwagi poświęcili badacze współpracy przedsiębiorstw przemysłu elektroma‑
szynowego oraz eksporterów w zakresie innowacji (Gołębiowski 2009; Gołębiowski,
Lewandowska 2010; Lewandowska, Gołębiowski 2012a; Lewandowska, Gołębiowski
2012b; Danik, Gołębiowski 2012). W związku z – jak dotąd – małym zainteresowa‑
niem w Polsce badaniami z analizowanego zakresu dotyczącymi MSP, pogłębiona
analiza danych zebranych na relatywnie dużej próbie tych przedsiębiorstw mogłaby
312
Jolanta Mazur, Piotr Zaborek
rzucić więcej światła na problem aplikacji modelu otwartych innowacji przez firmy
funkcjonujące w naszym kraju.
W poradniku OECD (2005) zawierającym wskazówki dotyczące gromadzenia
danych na temat innowacji, określanym jako Oslo Manual, wymienionych jest kilka
kategorii innowacji, które mogą odnosić się do produktu, procesu, organizacji i kon‑
cepcji marketingowej. Przedmiotem szczególnego zainteresowania w tym bada‑
niu są innowacje produktowe. Analizą postanowiliśmy objąć zarówno innowacje
przychodzące (inbound), jak i wychodzące (outbound). Jak wskazują inni autorzy,
obie kategorie innowacji (oba strumienie wiedzy) sprzyjają zwiększaniu wyników
przedsiębiorstwa, zatem należy oczekiwać, że ich kombinacja służy optymalizacji
wyników (Chesbrough, Crowther 2006). W wielu pracach pojawia się też sugestia
o korzystnym wpływie zwiększania liczby źródeł innowacji na potencjał innowacyjny
firmy i osiągane wyniki (Hemert, Njikamp, Masurel 2013).
W tej sytuacji nasunęły się następujące pytania badawcze:
• Jak wiele różnych aktywności zarówno w zakresie innowacji przychodzących
(inbound), jak i wychodzących (outbound) podejmują polskie małe i średnie
przedsiębiorstwa?
• Czy ich wdrażanie przyczynia się do poprawy wyników tych przedsiębiorstw?
W odpowiedzi na powyższe pytania można sformułować hipotezę o pozytywnym
wpływie stosowania modelu otwartych innowacji na wyniki MSP, co sugerowały
badania prowadzone w innych krajach, jednak uwarunkowania kulturowe mogły
modyfikować ten związek.
Koncepcja badania i podstawowe definicje
Zgodnie z literaturą przedmiotu na potrzeby tej pracy przyjęto, że otwarte inno‑
wacje mogą mieć dwie formy: przychodzącą i wychodzącą. Ze względu na znaczącą
rolę interakcji pomiędzy uczestnikami łańcucha dostaw, wśród przejawów innowacji
przychodzących wyróżniono: zachodzące w obrębie łańcucha dostaw oraz angażujące
podmioty spoza tego łańcucha.
Lista źródeł innowacji zaczerpnięta została z pracy Chesbrough i Brunswicker
(2013). Pominięto jedynie dwie formy angażujące tzw. pośredników wiedzy (knowledge intermediaries), którzy na polskim rynku występują rzadko, w szczególności
w praktyce MSP. Wspomnianą listę źródeł innowacji uzupełniono natomiast o naśla‑
downictwo konkurentów (wcześniejsze doświadczenia autorów wskazują, że ten
aspekt OI może szczególnie często odnosić się do praktyki małych i średnich przed‑
Rozdział 15. Otwartymodelinnowacjii jegowykorzystaniew działalnościinnowacyjnej...
313
siębiorstw) oraz – zgodnie z podejściem van de Vrande et al. (2009) – o pracowników
badanej firmy, podzielonych na zatrudnionych w dziale B+R oraz pozostały personel.
W badaniu skoncentrowano się na pomiarze aktywności i wyników firm w dzia‑
łalności innowacyjnej prowadzącej do opracowania lub modyfikacji nowego produktu.
Intensywność zaangażowania w innowacje przychodzące mierzona była przez
zsumowanie wszystkich źródeł, które przedsiębiorstwo wykorzystywało przy inno‑
wacji produktowej w okresie trzech lat poprzedzających moment badania.
Stopień wykorzystania innowacji wychodzących został zoperacjonalizowany jako
liczba wszystkich sposobów, za pośrednictwem których przedsiębiorstwo udostęp‑
niało (płatnie lub bezpłatnie) własną wiedzę podmiotom trzecim.
Jako miara sprawności działalności innowacyjnej posłużył odsetek przychodów ze
sprzedaży nowych i zmodyfikowanych produktów w roku poprzedzającym moment
prowadzenia badania.
Charakterystyka próby
Przedstawione w pracy wyniki empiryczne wykorzystują dane zebrane w dro‑
dze wywiadów CATI z menedżerami w czerwcu i sierpniu 2014 r. Łącznie zgroma‑
dzono 473 odpowiedzi, co pozwoliło osiągnąć stopień realizacji próby (response rate)
na poziomie 35%.
Przedsiębiorstwa uczestniczące w badaniu zostały wylosowane z bazy danych
obejmującej niemal wszystkie firmy z sektorów B2B i B2C, prowadzonej przez agencję
badawczą, której powierzono przeprowadzenie wywiadów. Późniejsze porównanie
otrzymanej próby z kompletną populacją ze względu na rozkład znanych charak‑
terystyk (np. wielkość zatrudnienia, profil działalności, rentowność) nie wykazało
istnienia istotnych statystycznie różnic, co sugeruje, że uzyskany stopień realizacji
próby nie zaburzył reprezentatywności danych.
Próba składała się w 47,4% z przedsiębiorstw produkcyjnych i w 53,6% z usługo‑
wych. Od 10 do 50 pracowników zatrudniało 67,2% firm, a 32,8% miało zatrudnienie
od 51 do 250 osób. Wszystkie firmy produkcyjne zaangażowane były w wytwarzanie
żywności i napojów bezalkoholowych, podczas gdy przedsiębiorstwa usługowe dzia‑
łały w branży hotelowej (31%), gastronomicznej (56%) lub jako biura podróży (13%).
314
Jolanta Mazur, Piotr Zaborek
Analiza statystyczna
Zakres analizy wykonanej na potrzeby pracy objął:
1) prezentację aktualnego stanu wykorzystania źródeł innowacji wśród polskich
MSP z sektora produkcyjnego i usługowego za pomocą rozkładów empirycznych,
testów niezależności chi‑kwadrat oraz t‑testów,
2) ocenę skuteczności źródeł innowacji przy wykorzystaniu współczynników kore‑
lacji oraz równań regresji wielorakiej.
Kolejne części pracy przybliżą oba zagadnienia.
Wykorzystanie modelu otwartych innowacji
wśród MSP w Polsce
Menedżerowie biorący udział w badaniu zostali zapytani o to, które źródła otwar‑
tych innowacji – wewnętrzne i zewnętrzne wobec ich łańcucha dostaw – były wykorzy‑
stywane przez ich przedsiębiorstwa przy tworzeniu nowych i modyfikacji istniejących
produktów. Zakres modyfikacji został zdefiniowany szeroko, obejmując nie tylko
zmiany istotnych cech dóbr i usług, lecz także korekty wyglądu lub opakowania.
Okres, którego dotyczyło pytanie, objął trzy lata poprzedzające sondaż (2011–2013).
Zestawienie źródeł innowacji – wewnętrznych i zewnętrznych w stosunku do
łańcucha dostaw przedsiębiorstwa – dla sektora produkcyjnego i usługowego zostało
zaprezentowane w dwóch kolejnych tabelach 15.2 i 15.3.
Dane przedstawione w tabelach 15.2 i 15.3 wskazują, że wszystkie przedsiębior‑
stwa (473) wykorzystywały źródła innowacji wewnątrz łańcucha dostaw i większość
z nich (412) stosowała pomysły, wiedzę i technologie wywodzące się spoza grona
własnych klientów, kooperantów i partnerów.
Mimo że testy chi‑kwadrat wskazują na istnienie statystycznie istotnych różnic
pomiędzy producentami a usługodawcami, zauważalnych jest również wiele podo‑
bieństw. Firmy obu rodzajów najczęściej korzystają z tych samych źródeł innowacji,
zarówno wewnątrz, jak i na zewnątrz łańcucha dostaw. Wśród tej pierwszej grupy
otwartych innowacji producenci najczęściej wymieniali: dostawców (83%), pra‑
cowników zatrudnionych poza działem B+R (79,9%) i konsumentów (78,6%). Dla
porównania usługodawcy najczęściej wskazywali na: innych (niż pracownicy B&R)
pracowników (90%), konsumentów (83,5%) i dostawców (81,1%), czyli identyczne
kategorie, choć w nieco innej kolejności.
315
Rozdział 15. Otwartymodelinnowacjii jegowykorzystaniew działalnościinnowacyjnej...
Tabela 15.2. Źródła przychodzących otwartych innowacji wewnętrzne w stosunku
do łańcucha dostaw badanych przedsiębiorstw w podziale na sektory
Źródłainnowacjiproduktowej
Klienciinstytucjonalni
(np. pośrednicy)
Konsumenci
Anonimowiużytkownicy
internetu
PracownicydziałuB+R
Dostawcy
Innipracownicy
Razem
liczba
%
liczba
%
liczba
%
liczba
%
liczba
%
liczba
%
Sektor
produkcyjny
usługowy
134
141
59,8
56,6
176
208
Razem
275
58,1
384
78,6
83,5
81,2
21
73
94
9,4
29,3
120
88
53,6
35,3
186
202
81,1
83,0
179
224
79,9
90,0
19,9
208
44,0
388
82,0
403
85,2
liczba
224
249
473
%
100
100
100
Źródło: opracowanie własne.
Tabela 15.3. Źródła przychodzących otwartych innowacji zewnętrzne w stosunku do
łańcucha dostaw badanych przedsiębiorstw w podziale na sektory
Źródłainnowacjiproduktowej
Zakupylicencji
Zakupypatentów
liczba
%
liczba
%
Zakupynowych
technologii
liczba
Przejęciainnych
przedsiębiorstw
liczba
Naśladownictwo
konkurentów
liczba
Zamówieniana wyższej
uczelni
liczba
Zamówieniaw instytucie
badawczym
liczba
Zaangażowanie
konsultantów
liczba
Razem
Źródło: opracowanie własne.
%
%
%
%
%
%
liczba
%
Sektor
Razem
produkcyjny
usługowy
16
59
75
27,2
18,2
19
29
8,2
10
5,1
110
8,8
122
7,0
232
56,4
56,2
56,3
15
21
36
7,7
119
9,7
138
8,7
257
61,0
63,6
62,4
17
11
28
8,7
15
7,7
34
17,4
195
87,1
5,1
12
5,5
45
20,7
217
87,1
6,8
27
6,6
79
19,2
412
87,1
316
Jolanta Mazur, Piotr Zaborek
Odnośnie do wykorzystywanych źródeł na zewnątrz łańcucha dostaw menedże‑
rowie najczęściej podawali naśladowanie rozwiązań konkurentów (odpowiednio
61% i 63,6% dla firm produkcyjnych i usługowych) oraz zakup nowych technologii
(56,4% i 65,2%). Najwyraźniejszą występującą tu różnicą pomiędzy sektorami była
częstość zakupu licencji, co było znacznie bardziej powszechne wśród przedsiębiorstw
usługowych, prawdopodobnie w związku z większą popularnością franchisingu w tej
grupie podmiotów.
Ogólnie, mimo że oba rodzaje firm cechowała duża innowacyjność (przynajmniej
zgodnie z przyjętym na potrzeby pracy rozumieniem terminu innowacji produktowej),
firmy usługowe odznaczały się większym zaangażowaniem w praktyki innowacyjne.
Można to zapewne przypisać strukturalnym różnicom pomiędzy sektorami. Wielu
usługodawców funkcjonuje w warunkach intensywnej konkurencji, związanej m.in.
z niskimi barierami wejścia do branży. Dodatkowo można argumentować, że inno‑
wacje produktowe w usługach są często łatwiejsze do osiągnięcia niż w produkcji
artykułów fizycznych. Również bardziej bezpośrednie i częstsze kontakty z konsu‑
mentami w branżach usługowych sprzyjają wymianie informacji inspirującej dzia‑
łalność innowacyjną.
Tabela 15.4 dotyczy częstości występowania różnych form innowacji wychodzą‑
cych wśród badanych podmiotów.
Tabela 15.4. Formy innowacji wychodzących w badanych przedsiębiorstwach w podziale
na sektory
Źródłainnowacjiproduktowej
Sprzedażknow-how
liczba
%
Sektor
Razem
produkcyjny
usługowy
24
39
63
66,7
70,9
69,2
15
26
41
47,3
45,1
Bezpłatneudostępnianie
know-how
liczba
%
41,7
Sprzedażlicencji
i patentów
liczba
1
2
3
2,8
3,6
3,3
Bezpłatneudostępnianie
patentówi licencji
liczba
6
0
6
%
16,7
Zakładanieodrębnych
firmkorzystających
z innowacji(spin-off)
liczba
4
%
Zakładaniefirmjointventurekorzystających
z innowacji
liczba
Razem
Źródło: opracowanie własne.
%
%
liczba
%
0,0
6,6
10
14
11,1
18,2
15,4
2
3
5
5,6
5,5
5,5
36
55
91
16,1
25,3
19,2
Rozdział 15. Otwartymodelinnowacjii jegowykorzystaniew działalnościinnowacyjnej...
317
Najbardziej oczywistym wnioskiem jest konstatacja, że polskie MSP tylko w nie‑
wielkim stopniu angażowały się w rozpowszechnianie swoich innowacji, gdyż w całej
badanej próbie jedynie 19% (91) podmiotów wykazywało ten typ działalności w jakiej‑
kolwiek formie, przy czym przedsiębiorstwa usługowe odznaczały się nieco lepszym
wynikiem niż producenci. Najczęstszą formą innowacji wychodzącej, zarówno wśród
producentów, jak i usługodawców, była sprzedaż know-how. Pewna liczba firm była
również zaangażowana w bezpłatne udostępnianie swojej specjalistycznej wiedzy.
Wydaje się, że można podać dwa prawdopodobne i niewykluczające się wyjaśnienia
tego stanu rzeczy. Po pierwsze, innowacje opracowane przez badane przedsiębiorstwa
są nowatorskie jedynie z ich perspektywy i w szerszym kontekście nie mają dużej
wartości dla podmiotów zewnętrznych jako narzędzia zwiększania przychodów
lub poprawy efektywności. Po drugie, znaczna liczba przedsiębiorstw może być
niechętna ujawnianiu swoich sekretów (tj. nowych technologii, narzędzi i procedur)
ze względu na lęk przed pogorszeniem swojej pozycji konkurencyjnej. Stąd też niski
stopień zaangażowania w innowacje wychodzące może być przypisany niewielkiej
liczbie wartościowych innowacji i/lub być uwarunkowany specyfiką kultury orga‑
nizacyjnej polskich firm.
Często stosowaną miarą skuteczności praktyk innowacyjnych jest odsetek przy‑
chodów uzyskanych ze sprzedaży nowych i/lub zmodyfikowanych produktów na tle
wartości wszystkich rocznych obrotów. W tabelch 15.5, 15.6 i 15.7 porównano firmy
produkcyjne i usługowe ze względu na odsetek przychodów ze sprzedaży nowych pro‑
duktów (15.5), produktów zmodyfikowanych (15.6) oraz łącznie produktów nowych
i zmodyfikowanych (15.7).
Bez podziału na sektory średnie arytmetyczne udziału w przychodach ogółem
produktów nowych i zmodyfikowanych wyniosły odpowiednio 15,4% oraz 16,3%.
Producenci osiągali 11,4% wartości obrotów ze sprzedaży nowych wyrobów i 12,1%
z tytułu sprzedaży artykułów poddanych modyfikacji. Wśród usługodawców wartości
te były wyższe i osiągnęły 18,9% dla usług nowych oraz 19,7% dla zmodyfikowanych.
Gdy udział nowych i zmodyfikowanych produktów był rozpatrywany łącznie, jego war‑
tość wyniosła 23,8% dla producentów oraz 38,7% dla przedsiębiorstw usługowych.
Ujawnione różnice między sektorami są nie tylko łatwo dostrzegalne, lecz także
potwierdzone statystycznie, o czym świadczą istotne wyniki testów t dla dwóch prób
niezależnych (tabele ze szczegółowymi wynikami nie zostały tu uwzględnione ze
względu na ograniczoność miejsca). Prowadzi to więc do wniosku, że przedsiębior‑
stwa usługowe są systematycznie bardziej innowacyjne nie tylko z punktu widzenia
liczby wykorzystywanych źródeł innowacji (por. tabele 15.2 i 15.3), lecz także z uwagi
na wyniki sprzedaży. Tak jak podano poprzednio, głównymi czynnikami zwięk‑
szającymi innowacyjność firm usługowych wydają się być: względnie silna presja
318
Jolanta Mazur, Piotr Zaborek
konkurencyjna związana z niższymi barierami wejścia, większa łatwość wdrażania
innowacji oraz bliższe i bardziej intensywne kontakty z konsumentami.
Tabela 15.5. Przychody ze sprzedaży nowych produktów w podziale na sektory
Sektor
Noweproduktyw przychodachzesprzedażyMSP
Procentowyudziałw łącznych
przychodachw 2013 r.przychodów
osiągniętychzesprzedażyproduktów,
którezostaływprowadzonedoofertyjako
nowew ciągu3ostatnichlat (tj. od2011
do2013)
0%
liczba
%
1–20%
liczba
%
21–40%
41–60%
liczba
50
16,1
20,1
146
94
86
18,2
240
65,2
37,8
50,7
62
91
12,9
24,9
19,2
liczba
9
35
44
4,0
14,0
liczba
liczba
%
liczba
Razem
36
Razem
29
%
81–100%
usługowy
%
%
61–80%
produkcyjny
%
9,3
1
6
0,4
2,4
1,5
3
2
5
1,4
0,8
7
1,1
224
249
473
100,0
100,0
100,0
Źródło: opracowanie własne.
Tabela 15.6. Przychody ze sprzedaży zmodyfikowanych produktów
w podziale na sektory
Zmodyfikowaneproduktyw przychodachzesprzedażyMSP
Procentowyudziałw łącznych
przychodachw 2013 r.przychodów
osiągniętychzesprzedażyproduktów,
którezostałyzmodyfikowanew ciągu3
ostatnichlat (tj. od2011do2013)
0%
liczba
%
1–20%
liczba
21–40%
liczba
41–60%
liczba
%
%
%
61–80%
liczba
%
81–100%
liczba
%
Razem
Źródło: opracowanie własne.
liczba
%
Sektor
produkcyjny
usługowy
39
48
17,4
19,3
145
98
Razem
87
18,4
243
64,7
39,4
51,4
21
54
75
21,7
15,9
9,4
15
6,7
39
54
15,6
11,4
11
3
8
1,4
3,2
2,3
1
2
3
0,4
0,8
0,6
224
249
473
100,0
100,0
100,0
Rozdział 15. Otwartymodelinnowacjii jegowykorzystaniew działalnościinnowacyjnej...
319
Tabela 15.7. Przychody ze sprzedaży nowych i zmodyfikowanych produktów
w podziale na sektory
Nowei zmodyfikowaneproduktyw przychodachzesprzedaży
MSP
Procentowyudziałw łącznych
przychodachw roku2013przychodów
osiągniętychzesprzedażyproduktów,
którezostałyzmodyfikowanelub
wprowadzonedoofertyjakonowe
w ciągu3ostatnichlat (tj. od2011do
2013).
usługowy
23
39
Razem
0%
liczba
10%
liczba
20%
liczba
%
54,5
27,5
30%
liczba
3
2
5
1,4
0,8
1,1
%
%
%
40%
50%
liczba
60%
16,5
13,8
23
14
37
10,9
115
5,9
65
8,3
180
40,2
31
57
12,3
13,1
12,7
liczba
1
0
1
0,5
0,0
0,2
liczba
liczba
%
80%
10,9
26
%
70%
62
%
%
liczba
%
90%
liczba
100%
liczba
%
%
Razem
Sektor
produkcyjny
liczba
%
16
38
54
16,0
12,1
0
1
1
0,0
0,4
0,2
7,6
3
26
1,4
11,0
0
0,0
1
0,5
2
0,8
19
8,0
29
6,5
2
0,4
20
4,5
211
237
448
100,0
100,0
100,0
Źródło: opracowanie własne.
Co interesujące, wśród badanych firm znalazła się grupa przedsiębiorstw (13,8%),
których menedżerowie zadeklarowali zerową sprzedaż zmodyfikowanych i nowych
produktów pomimo podejmowania działalności innowacyjnej (jak wskazuje tabe‑
la 15.2 wszystkie firmy wykazywały zaangażowanie w OI). Zważywszy, że tak duża
liczba błędów pomiaru jest mało prawdopodobna, zidentyfikowana prawidłowość
jest przypuszczalnie wynikiem nieskutecznych innowacji, które nie przełożyły się
na zmiany oferty bądź też zmiany te nie zostały zaakceptowane przez rynek i nowe
produkty musiały zostać wycofane.
320
Jolanta Mazur, Piotr Zaborek
Skuteczność źródeł innowacji
Skuteczność modelu OI została zbadana na dwa sposoby. Po pierwsze, obliczone
zostały współczynniki korelacji liniowej Pearsona pomiędzy dychotomicznymi zmien‑
nymi reprezentującymi wykorzystanie danego źródła innowacji a udziałem w sprze‑
daży produktów nowych i zmodyfikowanych. Otrzymane w ten sposób współczynniki
korelacji pozwoliły określić, które źródła innowacji miały najsilniejszy związek z przy‑
chodami ze sprzedaży nowych i zmienionych produktów, bez uwzględniania rów‑
noczesnego wpływu innych źródeł innowacji. Następnie dokonano estymacji trzech
modeli wielorakiej regresji liniowej z krokowym doborem predyktorów (stepwise
method). Modele reprezentują takie połączenia źródeł innowacji, które wyjaśniają
najwięcej wariancji w zmiennej zależnej. W każdym modelu rolę zmiennej zależnej
pełnił procent przychodów ze sprzedaży nowych i zmodyfikowanych produktów
w rocznych przychodach ogółem.
W tabeli 15.8 przedstawione zostały współczynniki korelacji Pearsona sugerujące
najbardziej skuteczne źródła innowacji.
Analizując tabelę 15.8, można dostrzec, że przy takiej samej lub bardzo podob‑
nej wartości współzależność mogła być oznaczona jako istotna statystycznie dla
całej próby lub nieistotna, gdy brane były pod uwagę jedynie firmy produkcyjne lub
usługowe (np. współczynnik o wartości R = 0,114 dla anonimowych użytkowników
internetu jest statystycznie istotny dla całej próby, podczas gdy R = 0,127 uzyskany dla
podgrupy producentów istotny już nie jest). Sytuacja ta nie jest wynikiem błędu, lecz
jest spowodowana większą mocą statystyczną testów wykonywanych na większych
próbach, a współczynniki dla całej badanej próby liczone były przy około dwukrotnie
większej liczebności niż dla poszczególnych sektorów.
W kwestii względnej skuteczności różnych form OI dane sugerują, że źródła spoza
łańcucha dostaw odznaczają się silniejszymi pozytywnymi związkami z przychodami
ze sprzedaży nowych lub zaktualizowanych elementów asortymentu. Ta obserwacja
odnosi się zarówno do producentów, jak i usługodawców. Może to świadczyć o tym, że
inspiracje i rozwiązania czerpane spoza grona bezpośrednich kooperantów i klientów
są często bardziej nowatorskie i pozwalają na skuteczniejsze wdrożenia.
W grupie form OI wewnątrz łańcucha dostaw badanych firm produkcyjnych
największe wartości współczynników korelacji stwierdzono w przypadku innowacji
pochodzących od pracowników działu BiR (R = 0,182 dla łącznych dochodów ze
sprzedaży nowych i zmodyfikowanych produktów), innych pracowników (R = 0,163)
i anonimowych użytkowników internetu (R = 0,157). Firmy usługowe wykazywały
321
Rozdział 15. Otwartymodelinnowacjii jegowykorzystaniew działalnościinnowacyjnej...
najsilniejsze korelacje dla dostawców (R = 0,233), pracowników spoza działu B+R
(R = 0,159), klientów instytucjonalnych (R = 0,148) i konsumentów (R = 0,128).
Tabela 15.8. Współczynniki korelacji liniowej Pearsona pomiędzy wykorzystaniem
poszczególnych źródeł innowacji a procentem przychodów ze sprzedaży
nowych i zmodyfikowanych produktów w 2013 r.
0,115
0,146
0,156
–0,051
0,134
0,065
0,215
0,177
0,233
0,090
0,092
0,108
0,067
0,062
0,081
0,121
0,127
0,148
nowych
produktów
Dostawcy
Klienci
instytucjonalni
(np. pośrednicy)
Źródłainnowacji
nowych
produktów
zmodyfikowanych
produktów
nowych
i zmodyfikowanych
produktów
Usługodawcy
Procentprzychodów
ze sprzedaży
nowych
produktów
nowych
i zmodyfikowanych
produktów
Producenci
Procentprzychodów
ze sprzedaży
zmodyfikowanych
produktów
nowych
i zmodyfikowanych
produktów
zmodyfikowanych
produktów
Całapróba
Procentprzychodów
ze sprzedaży
Źródłainnowacjiwewnątrzłańcuchadostaw
Konsumenci
0,052
0,098
0,091
–0,030
0,025
0,001
0,080
0,134
0,128
Anonimowi
użytkownicy
internetu
0,114
0,133
0,148
0,127
0,122
0,157
0,038
0,069
0,064
Pracownicydziału
B+R
0,016
0,031
0,028
0,152
0,137
0,182
0,032
0,048
0,048
Pozostali
pracownicy
0,156
0,145
0,179
0,163
0,102
0,163
0,124
0,144
0,159
Zakuplicencji
0,203
0,264
0,279
0,109
0,148
0,164
0,165
0,246
0,245
Zakuppatentów
0,049
0,120
0,102
0,173
0,313
0,316
–0,021
0,019
–0,001
Zakupnowych
technologii
0,164
0,080
0,144
0,113
0,057
0,103
0,205
0,097
0,179
Przejęciainnych
przedsiębiorstw
0,198
0,087
0,167
0,033
–0,005
0,015
0,275
0,128
0,237
Naśladownictwo
konkurentów
0,015
0,113
0,079
0,041
0,207
0,167
–0,011
0,055
0,027
Zamówienia
na wyższejuczelni
0,050
–0,008
0,024
0,008
–0,026
–0,014
0,120
0,034
0,090
Zamówienia
w instytucie
badawczym
0,059
0,056
0,069
–0,022
– 0,002
–0,014
0,126
0,113
0,142
Zaangażowanie
konsultantów
0,138
0,196
0,200
0,128
0,279
0,267
0,134
0,146
0,166
Źródłainnowacjina zewnątrzłańcuchadostaw
Uwaga: współczynniki korelacji istotne statystycznie na poziomie 5% zostały zaznaczone pogrubioną czcionką.
Źródło: opracowanie własne.
322
Jolanta Mazur, Piotr Zaborek
Wśród źródeł OI zlokalizowanych poza łańcuchem dostaw najsilniejsze związki
z odsetkami przychodów stwierdzono dla zakupu patentów (R = 0,316), zaangażo‑
wania konsultantów (R = 0,267), naśladownictwa konkurentów (R = 0,167) i zakupu
licencji (R = 0,245). Sektor usługowy cechowała inna hierarchia źródeł OI, obejmu‑
jąca zakup licencji (R = 0,245), przejęcia innych przedsiębiorstw (R = 0,237), zakup
nowych technologii (R = 0,179), zaangażowanie konsultantów (R = 0,166) i zamó‑
wienia w instytutach badawczych (R = 0,142).
Zidentyfikowany układ istotnych statystycznie korelacji skłania do wniosku, że
źródła OI z najsilniejszymi współzależnościami – a więc przypuszczalnie również
najsilniejszym wpływem na poziom przychodów – należały do najrzadziej wykorzy‑
stywanych przez badane przedsiębiorstwa (patrz tabele 15.2 i 15.3). Można wśród
nich wymienić pracowników działu BiR, użytkowników internetu, zakup patentów
i udział konsultantów. Na tej samej zasadzie, czerpanie pomysłów od konsumentów
i dostawców (którzy byli najczęściej wykorzystywanymi źródłami innowacji) wyka‑
zywało pewną skuteczność tylko dla firm usługowych, podczas gdy ich zastosowanie
przez producentów nie wiązało się ze znaczącymi efektami.
Na zakończenie analizy zidentyfikowanych korelacji warto podkreślić, że nawet
najsilniejsze predyktory nie wyjaśniały znaczącej części zmienności poziomu przy‑
chodów ze sprzedaży nowych i zmodyfikowanych produktów. Po podniesieniu do
kwadratu współczynników korelacji można uzyskać miarę odsetka wyjaśnianej
wariancji w danej współzależności. Stąd też najwyższa wartość korelacji dla całej
próby firm stwierdzona dla zakupu patentów (R = 0,279) pozwala wyjaśnić jedynie
7,8% zróżnicowania zmiennej zależnej.
Bardziej holistyczne spojrzenie na zagadnienie skuteczności otwartych innowacji
daje wieloraka regresja liniowa. W trzech kolejnych tabelach (15.9, 15.10 i 15.11) zilu‑
strowano trzy modele regresji prezentujące najlepsze statystycznie predyktory udziału
przychodów ze sprzedaży nowych i zmodyfikowanych produktów dla wszystkich
firm razem oraz osobno dla producentów i usługodawców.
Tabela 15.9. Model wielorakiej regresji liniowej prognozujący procent przychodów
ze sprzedaży nowych i zmodyfikowanych produktów w 2013 r. na podstawie
źródeł innowacji wykorzystywanych przez przedsiębiorstwa (metoda
krokowa, estymacja OLS dla przedsiębiorstw produkcyjnych i usługowych)
Elementymodelu
(przedsiębiorstwa
produkcyjne
i usługowe)
Współczynniki
nieustandaryzowane
B
Błądśr.
(Stała)
11,847
3,747
Zakuplicencji
15,191
3,290
Współczynniki
ustandaryzowane
t
Ist.
Beta
0,211
3,162
0,002
4,618
0,000
Miarywspółliniowości
Tolerancja
VIF
0,925
1,081
Rozdział 15. Otwartymodelinnowacjii jegowykorzystaniew działalnościinnowacyjnej...
323
Pozostali
pracownicy
10,516
3,370
0,139
3,121
0,002
0,968
1,033
Zaangażowanie
konsultantów
10,100
3,195
0,142
3,161
0,002
0,960
1,042
Przejęciainnych
przedsiębiorstw
12,402
4,394
0,126
2,822
0,005
0,967
1,034
7,039
3,138
0,100
2,243
0,025
0,965
1,036
Dostawcy
Miarysiłyefektu:R=,386;R =0,149
2
Źródło: opracowanie własne.
Tabela 15.10. Model wielorakiej regresji liniowej prognozujący procent przychodów
ze sprzedaży nowych i zmodyfikowanych produktów w 2013 r.
na podstawie źródeł innowacji wykorzystywanych przez przedsiębiorstwa
(metoda krokowa, estymacja OLS dla przedsiębiorstw produkcyjnych)
Elementymodelu
(tylko
przedsiębiorstwa
produkcyjne)
Współczynniki
nieustandaryzowane
B
Błądśr.
Współczynniki
ustandaryzowane
t
Ist.
Beta
Miary
współliniowości
Tolerancja
VIF
(Stała)
14,227
2,652
5,365
0,000
Zakuppatentów
24,661
5,738
0,273
4,298
0,000
0,978
1,023
Zaangażowanie
konsultantów
10,468
3,096
0,215
3,381
0,001
0,977
1,023
Pracownicydziału
BiR
4,797
2,190
0,138
2,190
0,030
0,987
1,013
Pozostalipracownicy
5,531
2,727
0,128
2,028
0,044
0,990
1,010
Miarysiłyefektu:R=,435;R2=0,189
Źródło: opracowanie własne.
Tabela 15.11. Model wielorakiej regresji liniowej prognozujący procent przychodów
ze sprzedaży nowych i zmodyfikowanych produktów w 2013 r na podstawie
źródeł innowacji wykorzystywanych przez przedsiębiorstwa (metoda
krokowa, estymacja OLS dla przedsiębiorstw usługowych)
Elementymodelu
(tylko
przedsiębiorstwa
usługowe)
(Stała)
Współczynniki
nieustandaryzowane
B
21,170
Błądśr.
Współczynniki
ustandaryzowane
t
Ist.
Beta
4,355
Miary
współliniowości
Tolerancja
VIF
4,862
0,000
Zakuplicencji
19,071
4,801
0,264
3,972
0,000
0,814
1,228
Przejęciainnych
przedsiębiorstw
20,741
6,905
0,188
3,004
0,003
0,911
1,098
Dostawcy
14,926
4,829
0,187
3,091
0,002
0,978
1,022
Zakupypatentów
–22,419
8,079
–0,195
–2,775
0,006
0,729
1,372
Zamówienia
w instytutach
badawczych
19,346
9,405
0,136
2,057
0,041
0,825
1,212
Miarysiłyefektów:R=,415;R2 = 0,172
Źródło: opracowanie własne.
324
Jolanta Mazur, Piotr Zaborek
Przedstawione równania regresji zostały skonstruowane za pomocą metody
krokowej, która jest procedurą eksploracyjną umożliwiającą estymację modeli o zop‑
tymalizowanym stopniu dopasowania do danych empirycznych i zdolnościach pre‑
dykcyjnych. Wykorzystywana tu procedura statystyczna stopniowo włącza do modelu
kolejne zmienne niezależne, rozpoczynając od najlepszych predyktorów, a kończąc
na ostatniej zmiennej, która w sposób istotny powiększa zdolności wyjaśniające
modelu. Procedura kończy się, gdy żadna z pozostałych zmiennych nie może być
dołączona, tak aby w istotny statystycznie sposób zwiększyć wielkość wyjaśnia‑
nej wariancji zmiennej zależnej. Odsetek wyjaśnianej wariancji zmiennej zależnej
został podany w ostatnim wierszu tabeli jako współczynnik determinacji R. Wartość
współczynników determinacji wskazuje, że informacje na temat wykorzystywanych
źródeł innowacji pozwoliły wyjaśnić 14,9% zmienności udziału sprzedaży produktów
nowych i zmodyfikowanych w przychodach ogółem, jeśli model był estymowany dla
całej próby (tabela 15.9). Gdy przedsiębiorstwa produkcyjne i usługowe analizowane
były osobno, współczynnik determinacji był wyższy i wyniósł odpowiednio 18,9%
i 17,2%, co należy tłumaczyć większą jednorodnością tych zbiorowości. Pozostałe
zasoby wariancji zmiennej zależnej, niewyjaśniane przez otrzymane modele, odzwier‑
ciedlają wpływ na przychody ze sprzedaży produktów nowych i zmodyfikowanych
innych zmiennych, nieuwzględnionych w badaniu.
Ustandaryzowane współczynniki regresji beta pozwalają określić względną waż‑
ność zmiennych niezależnych jako predyktorów zmiennej zależnej. Wartości beta
w omawianych równaniach regresji wskazują, że największy wkład w zdolności pre‑
dykcyjne miały źródła innowacji spoza łańcucha dostaw badanych firm. Ta obserwacja
jest zgodna z wcześniejszymi interpretacjami współczynników korelacji Pearsona.
Źródła innowacji, które nie zostały wykorzystane jako zmienne niezależne w ana‑
lizie regresji, nie wyjaśniały dostatecznie dużej ilości unikalnej wariancji zmiennej
zależnej w stosunku do form OI już tworzących model.
Wszystkie trzy modele spełniały założenia analizy regresji o braku współlinio‑
wości wśród zmiennych niezależnych, homoskedastyczności i normalnym rozkładzie
składników resztowych, wskazując, że modele są trafnym i rzetelnym odzwierciedle‑
niem ilustrowanych relacji. Spełnienie tych założeń zwiększa szansę na udaną ich
replikację w badaniach opartych na innych próbach pobranych z tej samej populacji.
Wnioski
Badanie stanu i skutków wykorzystania otwartych innowacji w polskich przed‑
siębiorstwach pozwoliło sformułować ogólne wnioski.
Rozdział 15. Otwartymodelinnowacjii jegowykorzystaniew działalnościinnowacyjnej...
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
325
Wszystkie badane przedsiębiorstwa, niezależnie od przynależności sektorowej,
wykorzystywały przynajmniej jedno źródło OI.
Do najbardziej powszechnych źródeł innowacji należeli: pracownicy niezatrud‑
nieni w działach B+R (85% próby), dostawcy (82%) oraz konsumenci (81%).
Do najrzadziej wykorzystywanych źródeł innowacji należały: zakupy patentów
(6% próby), zamówienia na wyższej uczelni (6%) oraz zamówienia w instytutach
badawczych (6%).
Przedsiębiorstwa usługowe były bardziej innowacyjne, co przejawiało się ich
przeciętnym wykorzystywaniem większej liczby źródeł innowacji w porównaniu
do firm produkcyjnych.
Wychodzące formy OI były rzadkie w obu sektorach – zaledwie 19% badanych firm
deklarowało płatne lub bezpłatne dzielenie się swoją wiedzą i umiejętnościami
z zewnętrznymi podmiotami.
Względnie najczęściej stosowaną praktyką innowacji wychodzących była sprze‑
daż know-how.
W 2013 r. w całej próbie (bez podziału na sektory) średni odsetek rocznych przy‑
chodów ze sprzedaży produktów nowych i zmodyfikowanych wyniósł odpowied‑
nio 15,4% oraz 16,3%.
Firmy usługowe cechował znacznie większy udział produktów nowych i zmo‑
dyfikowanych w rocznych przychodach w porównaniu do firm produkcyjnych
(odpowiednio 18,9% i 11,4% dla produktów nowych oraz 19,7% i 12,1% dla pro‑
duktów zmodyfikowanych).
Wśród producentów najsilniejsze korelacje pomiędzy wykorzystaniem źródeł
innowacji a odsetkiem przychodów ze sprzedaży produktów nowych i zmodyfi‑
kowanych stwierdzono dla: zakupu patentów (R = 0,316), zaangażowania kon‑
sultantów (R = 0,267), pracowników działu B+R (R = 0,182), naśladownictwa
konkurentów (R = 0,167), zakupu licencji (R = 0,245), pozostałych pracowników
(R = 0,163) i anonimowych użytkowników internetu (R = 0,157).
W grupie firm usługowych najsilniejsze związki z odsetkiem przychodów ze
sprzedaży nowych i zmodyfikowanych produktów miały następujące formy OI:
zakup licencji (R = 0,245), przejęcia innych przedsiębiorstw (R = 0,237), dostawcy
(R = 0,233), zakup nowych technologii (R = 0,179), zaangażowanie konsultantów
(R = 0,166), pozostali pracownicy (R = 0,159), klienci instytucjonalni (R = 0,148),
zamówienia w instytutach badawczych (R = 0,142) i konsumenci (R = 0,128).
Niezależnie od sektora najsilniejszymi pozytywnymi związkami z procentem
przychodów ze sprzedaży produktów nowych i zmodyfikowanych odznaczały się
źródła innowacji spoza łańcucha dostaw badanych przedsiębiorstw (np. zakup
licencji i patentów, zaangażowanie konsultantów). Może to świadczyć o tym,
326
•
Jolanta Mazur, Piotr Zaborek
że inspiracje i rozwiązania czerpane spoza grona bezpośrednich kooperantów
i klientów są często bardziej nowatorskie i pozwalają na skuteczniejsze wdrożenia.
Modele regresji wielorakiej wskazują, że struktura stosowanych źródeł innowacji
odpowiada za 17,1% wariancji udziału w przychodach produktów nowych i zmody‑
fikowanych dla sektora usług oraz 18,9% – dla sektora produkcyjnego. Pozostała
wariancja jest wyjaśniana przez inne zmienne, nieuwzględnione w przedstawio‑
nym badaniu.
Bibliografia
Acs Z. J., Audretsch D. B. (1988), Innovation in large and small irms: an empirical analysis,
„American Economic Review”, 78 (4), s. 678–690.
Ardvinsson N., Mannervik U. (2009), The innovation platform. Enabling balance between growth
and reneval, VINNOVA, Stockholm.
Bullinger H.‑J., Auernhammer K., Gomeringer A. (2004), Managing innovation networks
in the knowledge-driven economy, „International Journal of Production Research”, 42 (17),
s. 3337–3353.
Chesbrough H. (2003), Open Innovation: The New Imperative for Creating and Proiting from
Technology, Harvard Business School Press, Boston.
Chesbrough H. (2006), Open Business Models: How to Thrive in the New Innovation Landscape,
Harvard Business School Press, Boston.
Chesbrough H., Vanhaverbeke W., West J. red. (2006), Open Innovation: Researching a New
Paradigm, Oxfrord University Press, New York.
Chesbrough H., Crowther A. K. (2006), Beyond high-tech: early adopters of open innovation
in other industries, „R&D Management”, 36 (3), s. 229–236.
Chesbrough H. W. (2007), Why companies should have open business models, „MIT Sloan Mana‑
gement Review”, 48 (3), s. 45–66.
Chesbrough H. (2011), Open Service Innovation. Rethinking Your Business to Grow and Compete
in a New Era, Jossey‑Bass, A Wiley Imprint, San Francisco.
Chesbrough H., Brunswicker S. (2013), Managing open innovation in large irms. Survey report,
Executive Survey on Open Innovation 2013, Fraunhofer Society, IAO; http://openinnova‑
tion.berkeley.edu/managing‑open‑innovation‑survey‑report.pdf
Danik L., Gołębiowski T. (2012), Success factors in innovation cooperation of Polish exporters,
w: Wyzwania gospodarki globalnej, Prace i Materiały Instytutu Handlu Zagranicznego, 31,
s. 472–489.
Dutt H., Jha S. V., Quamar F. (2010), Critical Analysis of Knowledge Constituents and Impact on
Organizational Knowledge Orientation-an Exploratory Study, „IIMS Journal of Management
Science”, 1 (2), July – December, s. 93–105.
Rozdział 15. Otwartymodelinnowacjii jegowykorzystaniew działalnościinnowacyjnej...
327
Edvardsson B., Tronvoll B. (2013), A new conceptualization of service innovation grounded
in S-D logic and service systems, „International Journal of Quality and Service Sciences”,
5 (1), s. 19–31.
Enkel E., Gassmann O. (2008), Driving open innovation in the front end. The IBM case, Wor‑
king Paper University of St. Gallen and Zeppelin University, St Gallen and Friedrichshafen.
Enkel E., Gassmann O. (2010), Creative imitation: exploring the case of cross-industry innovation, „R&D Management”, 40 (3), June, s. 256–270.
Franke N., Shah S. (2003), How Communities Support Innovative Activities: An Exploration of
Assistance and Sharing Among End-Users, „Research Policy”, 32 (7), s. 1199–1215.
Franke N., Reisinger H. (2003), Remaining within Cluster Variance, Working Paper, Vienna
Business University.
Franke N., Hippel E. von (2003), Satisfying Heterogeneous User Needs via Innovation Toolkits:
The case of Apache Security Software, „Research Policy”, 32 (7), s. 1199–1215.
Gassman O., Enkel E., Chesbrough H. (2010), The future of open innovation, „R&D Manage‑
ment”, 40 (3), s. 213–221.
Gołębiowski T., (2009), Motywy i bariery kooperacji polskich przedsiębiorstw. Przykład przedsiębiorstw przemysłu elektromaszynowego, w: TRANS'09. Wspólna Europa: Partnerstwo przedsiębiorstw jako czynnik ograniczania ryzyka działalności gospodarczej, Oicyna Wydawnicza
SGH, Warszawa, s. 387–396.
Gołębiowski T., Lewandowska M. (2010), Kooperacja a sprawność marketingowa przedsiębiorstw
na przykładzie polskich przedsiębiorstw przemysłu elektromaszynowego, „Zeszyty Naukowe
Kolegium Gospodarki Światowej”, SGH, nr 27, s. 202–224.
Grönroos Ch. (2009), Marketing as promise management: regaining customer management for
marketing, „Journal of Business and Industrial Marketing”, 24 (5/6), s. 351–359.
Hemert P. Van, Njikamp P., Masurel E. (2013), From innovation to commercialization through
networks and aggromelations: analysis of sources of innovation, innovation capabilities and
performance of Dutch SMEs, „Annals of Regional Science”, Springer Science & Business
Media B. V., 50, s. 425–452, DOI 10.1007/s00168‑012‑0509–1.
Henkel J. (2006), Selective Revealing in Open Innovation Processes: The Case of Embedded Linux,
„Research Policy”, 35 (7), s. 953–969.
Hippel E. von (1976), The Dominant Role of Users in the Scientiic Instrument Innovation Process, „Research Policy”, 5 (3), s. 212–239.
Hippel E. von (2001), Perspective: User Toolkit for Innovation, „Journal of Product Innovation
Management”, 18, s. 247–257.
Hippel E. von (2005), Democratizing innovation: The evolving Phenomenon of user innovation,
„Journal für Betriebswirtschaft”, March, 55 (1), s. 63–78.
Hippel E. von (2005), Democratising Innovation, The MIT Press, Cambridge Mass., London,
England, available under Creative Commons license by Internet.
328
Jolanta Mazur, Piotr Zaborek
Huang H.‑Ch., Lai M.‑Ch., Lin L.‑H., Chen Ch.‑T. (2013), Overcoming organizational inertia
to strengthen business model innovation, „Journal of Organizational Change Management”,
26 (6), s. 997–1002.
Kleinknecht A., Montfort K. Van, Brouver E. (2002), The non-trivial choice between innovation
indicators, „Economic Innovation & New Technology”, 11 (2), s. 109–121.
Laursen K., Salter A. (2006), Open for innovation: the role of openness in explaining innovation
performance among UK manufacturing irms, „Strategic Management Journal”, 27 (2),
s. 131–150.
Lettl C., Herstatt C., Gemuenden H. G. (2006), Users’ contributions to radical innovation: evidence from four cases in the ield of medical equipment technology, „R&D Management”,
36 (3), s. 251–272.
Lewandowska M. S., Gołębiowski T. (2012a), Relationships between product- and marketing
innovations of Polish exporters – research outcomes, „Zeszyty Naukowe Kolegium Gospo‑
darki Światowej”, SGH, 33, s. 230–258.
Lewandowska M. S., Gołębiowski T. (2012b), Complementarity between process- and organizational innovation of Polish exporters. Research outcomes, „Gospodarka Narodowa” nr 5–6,
s. 29–55.
March J. G. (1991), Exploration and exploitation in organizational learning, „Organization
Science”, 2 (1), s. 71–87.
Moore G. A. (2004), Darwin and the demon: innovating within established enterprises, „Harvard
Business Review”, 82, 7–8, s. 86–92.
Nenonen S., Storbacka K. (2010), Business model design: conceptualizing networked value co-creation, „International Journal of Quality and Service Sciences”, 2 (1), s. 43–59.
Nohria N., Gulati R. (1996), Is slack good or bad for innovation?, „Academy of Management
Journal”, 39 (5), s. 1245–1264.
Nooteboom B. (1994), Innovation and diffusion in small irms: theory and evidence, „Small Busi‑
ness Economics”, 6 (5), s. 327–347.
OECD (2005), Oslo Manual: Guidelines for Collecting and Interpreting Innovation Data, third
ed., Paris.
Ordanini A., Parasuraman A. (2011), Service Innovation Viewed Through a Service-Dominant
Logic Lens: A Conceptual Framework and Empirical Analysis, „Journal of Service Research”
February, 14 (1), s. 3–23.
Parida V., Westberg M., Frishammar J. (2012), Inbound Open Innovation Activities in High-Tech
SMEs: The Inpact on Innovation Performance, „Journal of Small Business Management”,
50 (2), s. 283–309.
PARP (2013), Świt innowacyjnego społeczeństwa. Trendy na najbliższe lata, red. P. Zadura‑Lichota.
Piller F. T., Walcher D. (2006), Toolkits for idea competitions: a novel method to integrate users
in new product development, R&D Management, Issue 36, 3, s. 307–318.
Rozdział 15. Otwartymodelinnowacjii jegowykorzystaniew działalnościinnowacyjnej...
329
Prahalad C. K, Ramaswamy V. (2004), The Future of Competition: Co-creating Unique Value with
Customers, Harvard Business School Publishing, Boston.
Prahalad C. K., Krishnan M. S., (2008), The new age of innovation. Driving co-created value through global networks, McGraw Hill, New York.
Rass M., Dumbach M., Danzinger F., Bullinger A. C., Moeslein K. M. (2013), Open Innovation
and Firm Performance: The mediating Role of Social Capital, „Creativity and Innovation
Management”, 22 (2), s. 177–194, doi/10.1111/caim.12028.
Rosenbusch N., Brinckmann J., Bausch A. (2011), Is innovation always beneicial? A meta-analysis of the relationship between innovation and performance in SMEs, „Journal of Business
Venturing”, 26, s. 441–457.
Sandulli F. D., Fernandez‑Menendez J., Rodriguez‑Duarte A., Lopez‑Sanchez J. I. (2012), Testing
the Schumpeterian hypotheses on an open innovation framework, „Management Decision”,
50 (7), s. 1222–1232.
Schumpeter J. A. (1934), The theory of economic development, Harvard University Press,
Cambridge.
Schumpeter J. A. (2004), The Theory of Economic Development: an Inquiry into Proits, Capital,
Credit, Interest, and the Business Cycle, Transaction Publishers, New Brunswick, London.
Senge P. (1990), The leader’s new work: Building learning organizations, „Sloan Management
Review”, 32, s. 7–23.
Shapiro C. (2001), Navigating the Patent Thicket: Cross Licenses, Patent Pools, and Standard
Settings, w: Innovation Policy and the Economy (2001), eds. A. Jaffe, J. Lerner, S. Stern,
vol. 1, MIT Press.
Vargo S. L., Lush R. F. (2004), Evolving to a New Dominant Logic for Marketing, „Journal of Mar‑
keting”, 68, January, s. 1–17.
Ven A. H. Van de (1986), Central problems in management of innovation, „Management Science”,
32 (5), s. 590–607.
Vossen R. W. (1998), Relative strengths and weaknesses of small irms in innovation, „Internatio‑
nal Small Business Journal”, 16 (3), s. 88–94.
Vrande V. Van de, Jong J. P. J. de, Vanhaverbeke W., Rochemont M. de (2009), Open innovation in SMEs: Trends, motives and management challenges, „Technovation”, 20, s. 423–437.
www.elseviere.com/locate/technovation
Zeng S. X., Xie X. M., Tam C. M. (2010), Relationship between cooperation networks and innovation performance of SMEs, „Technovation”, 30, s. 181–194.
Zittrain J. (2008), The Future of the Internet: And How to Stop It, Yale University Press, New
Haven, CT.
Rozdział 16
Stymulatory ekoinnowacji. Wyniki badań
Community Innovation Survey
Małgorzata Stefania Lewandowska
Nasilanie się zjawisk związanych z globalnym ociepleniem, kurczenie się zasobów
naturalnych, konieczność kontrolowania poziomu zanieczyszczania środowiska oraz
pojawienie się i przebieg niedawnego kryzysu finansowego są czynnikami w istotny
sposób zwiększającymi znaczenie zagadnień związanych ze „zdrową gospodarką”.
Zwolennicy „Nowego Zielonego Ładu” – Green New Deal (UNEP 2009) lub „Zielonego Wzrostu” – Green Growth (OECD 2011) zwracają uwagę na potrzebę wprowadzania zarówno bardziej surowych regulacji dotyczących ochrony środowiska,
których celem byłoby wspieranie i promowanie obniżania poziomu zużycia węgla
i zawężanie zakresu jego wykorzystania w gospodarce (low carbon economy), jak
i poszerzania wdrażania zasad zielonej gospodarki –„Green Economy” (UNEP 2011)
z jednoczesnym przyspieszaniem tempa wzrostu gospodarczego.
Istota prowadzonych na ten temat debat oparta jest na koncepcji ekoinnowacji
definiowanej jako „wprowadzenie nowego lub istotnie ulepszonego produktu (wyrobu
lub usługi), procesu, metody organizacyjnej lub marketingowej która umożliwia
ograniczanie wykorzystywania zasobów naturalnych (w tym materiałów i surowców,
surowców energetycznych, wody i ziemi) i zmniejszenie emisji szkodliwych substancji
podczas całego cyklu życia produktu” (EIO 2010). Wskazuje to na rozszerzenie pojęcia
ekoinnowacji z obszarów związanych z ochroną środowiska na wszelką prowadzoną
działalność przetwórczą.
Celem rozdziału jest – przy uwzględnieniu przedstawionej powyżej definicji
i zakresu jej stosowania – zaprezentowanie przeglądu sytuacji w zakresie ekoinnowacji w krajach członkowskich Unii. Zdiagnozowana zostanie również rola, jaką
poszczególne stymulatory, takie jak: istniejące i przewidywane rządowe regulacje
(w tym regulacje podatkowe dotyczące zanieczyszczeń), rządowe granty, subsydia
lub inne finansowe wsparcie innowacji przynoszących korzyści dla środowiska, istniejący i przewidywany popyt odbiorców na innowacje korzystne dla środowiska,
a także dobrowolne zawieranie porozumień na rzecz dobrych ekologicznie praktyk
332
MałgorzataStefaniaLewandowska
w danej dziedzinie działalności, odgrywają w stymulowaniu ekoinnowacji w krajach
należących do Unii Europejskiej.
Ostatnia część rozdziału poświęcona jest statystycznej analizie przedstawionych
powyżej zagadnień, opartej na anonimizowanych mikrodanych z kwestionariusza
Community Innovation Survey 2006–2008, dla przedsiębiorstw z Republiki Czeskiej,
Niemiec i Rumunii.
Zagadnienia teoretyczne
Zielona, zrównoważona lub ekoinnowacja może być zdefiniowana jako „rozwijanie nowego produktu, procesu, usługi lub technologii, które zaspokajają potrzeby
ludzi i instytucji, uwzględniając jednocześnie stan światowych zasobów naturalnych
i ich zdolności do odnawiania się” (Gerlach 2003; Yoon, Tello 2009).
Powyższa definicja odzwierciedla założenia koncepcji społecznej odpowiedzialności biznesu (Corporate Social Responsibility – CSR) oraz jest spójna z definicją
zrównoważonego wzrostu (sustainable development), w których nacisk położony
jest na zintegrowanie, współuzależnienie zagadnień społecznych, gospodarczych,
ekologicznych ze świadomością ponoszenia ich konsekwencji i odpowiedzialnością
przed obecnym i przyszłym pokoleniem.
Porównując „tradycyjną” innowację ze zrównoważoną – ekoinnowacją dostrzec
można występowanie między nimi kilku istotnych różnic (Yarahmadii, Higgins 2012).
Po pierwsze ekoinnowacja nie może być oparta na otwartej, płynnej koncepcji,
ponieważ odnosi się do innowacji, w której wprost podkreśla się potrzebę obniżki
emisji do środowiska dwutlenku węgla, niezależnie od tego, czy skutki te były lub nie
wcześniej zdefiniowane (OECD 2009). Po drugie ekoinnowacja nie jest ograniczona
definicją odnoszącą się do typu innowacji – produktowej, procesowej, marketingowej
lub organizacyjnej – powoduje ona bowiem pojawianie się zmian dotyczących norm
społecznych, wartości kulturowych, struktur instytucjonalnych, niezależnie od typu
wprowadzonej innowacji.
Niektórzy naukowcy badający zagadnienie ekoinnowacji uważają również, że
wymaga ona intensywniejszej, ściślejszej współpracy w zakresie B+R z zewnętrznymi
partnerami (dostawcami, usługodawcami dysponującymi wiedzą specjalistyczną,
uniwersytetami), niż ma to miejsce w przypadku innych typów innowacji (de Marchi
2012). W literaturze poświęconej ekoinnowacjom akcentowane jest także ich znaczenie jako jednego z kluczowych stymulatorów podejmowania w firmach działań
prowadzących do zmian modelu biznesu (Szymura-Tyc, Bałoń 2011).
Rozdział 16. Stymulatoryekoinnowacji.WynikibadańCommunity Innovation Survey
333
W teoretycznych rozważaniach dotyczących innowacji podkreślane jest znaczenie
stymulatorów technologicznych (technology push) oraz presji wywieranej przez czynniki popytowe (demand-pull factors) dla racjonalizacji działalności innowacyjnej firmy.
Większość naukowców przyznaje, że czynniki związane z wymogami w zakresie
technologii są szczególnie ważne w początkowej fazie rozwoju nowego produktu,
a czynniki popytowe stają się istotne w fazie jej upowszechniania, dyfuzji (Pavitt 1984).
W przypadku ekoinnowacji zwrot z nakładów na B+R ponoszonych na technologie
związane ze środowiskiem jest niższy od społecznych efektów poniesionych nakładów,
stąd firmy nie są mocno determinowane, aby inwestować w tego typu innowacje. Ważne
i warte podkreślenia jest, że ekoinnowacja może przynosić dodatnie skutki uboczne
w obu fazach cyklu życia – fazie wstępnej i fazie udostępniania (dyfuzji), co dodatkowo zwiększa potrzebę inwestycji. Problem „podwojonych efektów zewnętrznych”
(double externality) nie zachęca do inwestowania w ekoinnowacje i jest traktowany
jako kluczowy, dodatkowy wyznacznik wprowadzania ekoregulacji (Kemp 2000).
W przypadku ekoinnowacji regulacje prawne oparte na standardach technicznych oraz istniejących systemach zamówień i kontroli, jak również regulacje oparte
na niezależnych porozumieniach między rządem a przemysłem, nie umożliwiają
z reguły osiągnięcia pożądanego poziomu efektywności, co powoduje, że ich siła
i znaczenie niknie, gdy standardy są spełnione. Efektywność regulacji może być znacząco wzmocniona poprzez wprowadzanie stałych wymogów dotyczących redukcji
zanieczyszczeń lub dzięki długotrwałym rozmowom i negocjacjom w celu zawarcia
niezależnych od regulacji porozumień (Rennings 2000).
Determinanty ekoinnowacji są zaprezentowane w tabeli 16.1.
Tabela 16.1. Determinanty ekoinnowacji
Determinanta
Charakterystyka
Stymulatory
Technologiczneuwarunkowania(efektywnośćw wykorzystywaniumateriałów,jakość
technologiczne
produkcji,produkowanyasortyment,efektywnośćenergetyczna),działalnośćB+R,
(technology push) poziomkapitałuludzkiego,poziomochronywłasnościintelektualneji charakterrynku
Czynniki
rynkowe(market
pull)
Przewidywanywzrostudziałuw rynkulubwchodzeniew nowesegmenty
rynku.Społecznaświadomośćpotrzebyprowadzeniaczystejprodukcji,wysoki
poziomświadomościdotyczącejodpowiedzialnościzaśrodowiskonaturalne,
zapotrzebowaniena produktyprzyjaznedlaśrodowiska
Czynniki
polityczne
i instytucjonalne
(regulatory push)
Wdrożeniei instytucjonalizacjastosowaniainstrumentówdotyczącychprowadzenia
politykina rzeczśrodowiska:instrumentyekonomicznei prawneregulacje.
Paletaregulacjiprawnych:surowenormyprawne,jednocześnieelastycznie
dostosowanedopotrzebprzedsiębiorstw,określanienormczasowychw regulacjach
prawnych,przewidywanieprzyszłychśrodowiskowychregulacjiprawnych.
Strukturainstytucjonalna,tzn.politycznewspieranieugrupowańdziałających
na rzeczśrodowiska,organizacjaprzepływuinformacji,istnieniesieciinnowacyjnych,
przewidywaniadotyczącewdrażaniadopraktykiprzyjmowanychregulacji
Źrodło: opracowanie własne z wykorzystaniem danych zawartych w: Rennings (2000), Horbach (2008), Horbach, Oltra,
Belin (2013).
334
MałgorzataStefaniaLewandowska
Tradycyjnie wydatki związane z ochroną środowiska były traktowane jako
dodatkowy koszt narzucany firmom, zmniejszający ich konkurencyjność w związku
z nakładaniem na nie obowiązku przeznaczenia pewnych zasobów na ograniczanie
zanieczyszczeń, i w konsekwencji prowadzący do obniżania efektywności ich gospodarowania. Takie podejście zaczęło być jednak kwestionowane przez wielu badawczy,
szczególnie przez Portera (Porter 1991) i współautora jego publikacji van der Linde
(Porter, van der Linde 1995b). Przebieg debaty dotyczącej hipotez wysuniętych przez
Portera można znaleźć w: (Ambec et al. 2011). Autorzy hipotezy wskazują, że regulacje nakładają większe wymagania, ale właściwie stosowane mogą „zachęcać do
innowacyjności (...) i częściowo, a nawet więcej niż w pełni, równoważyć poniesione
koszty ich przestrzegania” (Porter, van der Linde 1995a, s. 98).
Co więcej, stosowanie odpowiedzialnych praktyk biznesowych może stać się
stymulatorem podnoszenia regionalnej i krajowej konkurencyjności, a uzyskanie
przewagi konkurencyjnej może być oparte na zrównoważonym współdziałaniu podejmowanym przez stowarzyszenia biznesowe, związki zawodowe, społeczeństwo
i instytucje publiczne działające w wielu sektorach gospodarki (Zadek 2006).
Ocena sytuacji w zakresie poziomu wdrażania idei
zrównoważonego rozwoju – aspekty ekologiczne
w krajach członkowskich Unii Europejskiej
W przyjętej na następną dekadę strategii rozwoju gospodarczego Unii Europejskiej (Europe 2020 Strategy) jednym z głównych filarów, na których ma być oparty
rozwój krajów członkowskich, jest program, w którym przewiduje się zdecydowane
przesunięcie obecnego modelu gospodarowania zasobami w kierunku gospodarki
niskoemisyjnej (EC 2010).
Program działania włączony do deklaracji „Unia na rzecz Innowacji” jest jednym z 7 najważniejszych programów przedstawionych w deklaracjach strategii
„Europa 2020”.
Planowane przedsięwzięcia w ramach Planu Działania na rzecz EcoInnowacji
(Eco-Innovation Action Plan – EcoAP), przyjętego w grudniu 2011 r., który zastąpił
wcześniejszy Plan Działań na rzecz Technologii dla Środowiska (Environmental
Technology Action Plan – ETAP) mają ułatwić wprowadzanie na rynek i dyfuzję ekoinnowacji. Realizacja Planu Działań ma przynosić korzyści dla środowiska, tworzyć
sprzyjające warunki dla rozwoju gospodarczego, umożliwiać powstawanie nowych
miejsc pracy, a także zapewnić bardziej efektywnie wykorzystywanie zasobów,
których podaż jest ograniczona. Położony jest w nim nacisk na likwidację blokad
Rozdział 16. Stymulatoryekoinnowacji.WynikibadańCommunity Innovation Survey
335
rozwojowych, na stawianie czoła wyzwaniom i wykorzystywanie możliwości osiągnięcia celów dotyczących środowiska, stwarzanych zarówno przez innowacje technologiczne, jak i nietechnologiczne.
W celu zwiększenia dyfuzji ekoinnowacji, w programie EcoAP zawarto propozycje
mające na celu likwidację największych barier ich wdrażania, co osiągnąć można
dzięki optymalizacji konsumpcji istniejących zasobów naturalnych oraz dzięki stworzeniu warunków sprzyjających szerszemu wykorzystywaniu istniejących zasobów
finansowych, oraz zasad ich pozyskiwania.
Potwierdzeniem przestrzegania przez Polskę zasad polityki dotyczącej ochrony
środowiska było przyjęcie przez polski rząd pierwszej (1991), drugiej (2000) i trzeciej
(2008) „Polityki na rzecz Środowiska” (MŚ 2008), a także zaakceptowanie międzynarodowych programów Unii Europejskiej dotyczących ochrony środowiska.
Ponieważ monitorowanie sytuacji w zakresie ekologii w krajach członkowskich
jest jednym z kluczowych zadań Unii, dla jego realizacji zbudowano specjalne narzędzie oceny i obserwacji stanu ekoinnowacji w poszczególnych krajach członkowskich
(Eco-Innovation Scoreboard – Eco-IS), które uzupełnia i wzbogaca inne mierniki
poziomu innowacyjności w krajach Unii.
Wskaźniki wykorzystywane w Eco-Innovation Scoreboard do oceny sytuacji
w zakresie ekoinnowacji są ujęte w pięciu grupach obejmujących:
1) nakłady na ekoinnowacje (eco-innovation inputs); łącznie z nakładem związanym
z wczesnym etapem inwestycji w czystą technologię;
2) działalność ekoinnowacyjną (eco-innovation activities), np. przedstawienie w procentach mierników efektywności korzystania przez firmę z zasobów;
3) wyniki ekoinnowacji (eco-innovation outputs), np. patenty;
4) sytuację w zakresie efektywności wykorzystywania zasobów (resource efficiency
performance);
5) wyniki społeczno-ekonomiczne (socio-economic outputs), takie jak obroty firmy
zrealizowane dzięki ekoinnowacjom, zatrudnienie związane z ekoinnowacjami,
eksport ekoinnowacji.
Wskaźniki utworzone w celu odzwierciedlenia obrotów i zatrudnienia związanych z ekoinnowacją zawierają informacje dotyczące odpadów, odzysku i recyklingu
(powtórnego wykorzystania), remontów, utrzymania i usług wynajmu1. Eco-IS uzupełnia nie tylko inne mierniki innowacyjności w UE, ale ma na celu także promowanie
holistycznego oglądu sytuacji ekonomicznej i społecznej odnoszącej się do środowiska.
1
W Eco-IS 2013 zaprezentowanych zostało 16 wskaźników z 9 różnych źródeł danych, które zostały
skonstruowane podobnie jak wskaźniki wykorzystane do wersji Eco-IS 2012. Z tej liczby wskaźników 13
zaktualizowano, przy czym większość aktualizacji oparta była na danych z lat 2010 i 2012. Więcej informacji patrz: http://www.eco-innovation.eu
336
MałgorzataStefaniaLewandowska
Należy jednocześnie zaznaczyć, że na uzyskane wyniki mogą w poszczególnych
krajach wywierać wpływ liczne czynniki strukturalne, takie jak zróżnicowanie
znaczenia poszczególnych sektorów przemysłu lub zróżnicowanie etapów rozwoju
gospodarczego (Eco Innovation Scoreboard 2013).
W tabeli 16.2 przedstawione są wyniki analizy danych opartych na Eco-IS z lat
2010–2013.
Tabela 16.2. Ranking krajów członkowskich Unii Europejskiej oparty na danych
Eco-Innovation Scoreboard z lat 2010–2013
2010
2011
2012
Finlandia
Kraj
156
149
150
2013
138
Szwecja
128
142
134
138
Niemcy
139
123
120
132
Dania
155
138
136
129
WielkaBrytania
103
105
101
122
Hiszpania
101
128
118
110
94
130
108
109
Luksemburg
Francja
96
99
96
108
Austria
131
125
112
106
Belgia
114
115
118
101
Irlandia
101
118
113
95
Włochy
Holandia
98
90
92
95
110
109
111
91
Portugalia
72
81
84
79
Słowenia
75
109
115
74
Estonia
56
74
78
72
Czechy
73
91
90
71
Malta
66
82
72
67
Grecja
55
59
67
66
Litwa
45
52
53
66
Rumunia
52
67
78
63
Węgry
70
83
73
61
Chorwacja
Łotwa
0
0
0
57
60
77
71
52
Słowacja
48
52
54
47
Cypr
64
71
74
43
Polska
54
50
54
42
Bułgaria
58
67
80
38
Uwaga: dla wystandaryzowania wskaźnika wykorzystana została metoda „Distance-to-reference”, z uwzględnieniem
średniej dla UE zdeiniowanej jako referencja i zbiór o wartości 100. Danym krajowym odnoszącym się do pojedynczych
wskaźników zostały przypisane wagi oparte na liczbie ludności, w celu oszacowania średniej dla UE, korygującej odchylenia wynikające z uwzględniania w kalkulacjach najmniejszych krajów Unii.
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eco-Innovation Scoreboard (2013).
Rozdział 16. Stymulatoryekoinnowacji.WynikibadańCommunity Innovation Survey
337
Wyniki uzyskane na podstawie danych Eco‑IS odnoszące się do okresu 2010–2013
wskazują na występowanie ogromnych różnic między grupą EU15 a nowymi członkami Unii, jeśli chodzi o ogólną sytuację w zakresie ekoinnowacji.
Na czele rankingu krajów znalazły się Finlandia, Szwecja, Niemcy, Dania i Wielka
Brytania, które uzyskały względne wyniki wyższe niż średnia dla UE28. Generalnie
kraje położone na północy i zachodzie UE wyprzedzają znacząco kraje położone
na wschodzie i południowym wschodzie UE.
Polska znalazła się w grupie krajów, które wg danych z European Eco-Innovation
Scoreboard notują od 2010 r. niskie wyniki w zakresie ekoinnowacji.
Wg danych z edycji Eco-IS 2013 Polska po raz drugi, uwzględniając wyniki szacowane od 2010 r., znalazła się na ostatnim miejscu rankingu, uzyskując wynik znacząco niższy niż średnia dla UE (42 na 100) i więcej niż trzykrotnie niższy niż wynik
uzyskany przez Finlandię, unijnego lidera w obszarze ekoinnowacji.
Polska sytuuje się nisko, uwzględniając wszystkie wskaźniki kalkulowane w Eco-IS, przy czym szczególnie nisko jest notowana, jeśli chodzi o wydatki na B+R
i inwestycje w innowacje, początkowe etapy inwestycji w zielone technologie,
a także wyniki ekonomiczne realizowanych ekoinnowacji. Mimo że całościowy
obraz ukazuje potrzebę stawiania czoła występującym wyzwaniom, trendy długoterminowe wskazują na istnienie szansy unowocześnienia procesów produkcyjnych,
szczególnie w sektorach, których produkcja oparta jest na intensywnym wykorzystywaniu zasobów naturalnych. Stąd ekoinnowacje ukierunkowane na obniżkę
kosztów i wyższą produkcyjność zasobów mogą stać się fundamentem polskiej
polityki w zakresie innowacji.
Cel strategiczny zrównoważonego wzrostu polskiej gospodarki mógłby dotyczyć
ograniczenia występującej nierównowagi między ekonomicznym a społecznym wzrostem oraz między społeczno-ekonomicznym rozwojem a środowiskiem naturalnym
(Kasztelan 2010).
Rozwój i stosowanie ekoinnowacyjnych technologii znalazły wsparcie w budowanych kluczowych strategiach krajowych i regionalnych. Ramowa Strategia Inteligentnej Specjalizacji w Polsce na rzecz Innowacji znajduje się w jednej z dziewięciu
strategii zintegrowanych pn. Strategia Innowacyjności i Efektywności Gospodarki
„Dynamiczna Polska” (SIiEG), która pod względem założeń jest spójna z unijną
strategią rozwoju „Europa 2020” oraz zapisami średniookresowej Strategii Rozwoju
Kraju 2020. Dokumentem wykonawczym do Strategii Innowacyjności i Efektywności
Gospodarki jest Program Rozwoju Przedsiębiorstw do 2020 r., który stanowi kompleksowy katalog instrumentów wsparcia rozwoju innowacyjności i przedsiębiorczości w Polsce. Krajowa inteligentna specjalizacja (KIS) jako dokument wskazujący
dziedziny B+R+I, w ramach których będą podejmowane działania w celu realizacji
338
MałgorzataStefaniaLewandowska
założeń strategicznych SIiEG, stanowi integralną część Programu Rozwoju Przedsiębiorstw2.
Przegląd stymulatorów ekoinnowacji
w krajach członkowskich UE
Dane dotyczące stymulatorów ekoinnowacji wykorzystane w tej części rozdziału
są oparte na danych zgromadzonych przez Eurostat na potrzeby CIS 2006–20083.
Analiza danych przedstawionych w tabeli 16.3 wskazuje, że z grupy pięciu różnych
stymulatorów ekoinnowacji najczęściej wymieniane były istniejące rozporządzenia
dotyczące użytkowania środowiska i podatki związane z zanieczyszczeniem (średnio
29% wszystkich badanych w krajach UE przedsiębiorstw, które wprowadziły w latach
2006–2008 innowacje korzystne dla środowiska, wskazało na ten stymulator ekoinnowacji). W dalszej kolejności stymulatorem, siłą powodującą wprowadzenie ekoinnowacji, były dobrowolne kodeksy lub porozumienia dotyczące dobrych ekologicznych
praktyk w danej dziedzinie działalności (średnio 26% przedsiębiorstw), następnym
w kolejności stymulatorem były spodziewane regulacje lub podatki związane z zanieczyszczeniem środowiska (średnio 22% przedsiębiorstw) i wreszcie popyt ze strony
klientów na innowacje korzystne dla środowiska (średnio 19% przedsiębiorstw).
Przedsiębiorstwa z więcej niż połowy badanych statystycznie krajów najczęściej wskazały (spośród pięciu różnych stymulatorów wprowadzania ekoinnowacji)
na stymulator wynikający z istnienia regulacji dotyczących środowiska lub podatków
związanych z zanieczyszczeniem. Najczęstsze wskazania tego stymulatora wystąpiły w przypadku Węgier, Czech i Litwy. Był on także najczęściej wskazywany przez
polskie przedsiębiorstwa przemysłowe, w przeciwieństwie do fińskich i szwedzkich
przedsiębiorstw, w których ten czynnik był rzadziej wskazywany, zajmując w ich
przypadku czwarte miejsce na liście stymulatorów ekoinnowacji.
2
Aktualna informacja dotycząca narodowej strategii inteligentnej specjalizacji dla Polski znajduje się
na stronach internetowych Ministerstwa Gospodarki (www.mg.gov.pl), a w przyszłości będzie umieszczana
na specjalnej stronie internetowej poświęconej temu zagadnieniu (strona jest w trakcie budowy).
3
Community Innovation Survey (CIS) umożliwia systematyczne prowadzenie przeglądu działalności innowacyjnej przedsiębiorstw z krajów członków UE, krajów kandydujących, Islandii i Norwegii. Dane
zgromadzone w CIS udostępniane są na stronach Eurostatu w cyklach trzyletnich od 1993 r. W gromadzeniu danych na potrzeby CIS wykorzystywany jest obecnie kwestionariusz oparty na metodologii zaproponowanej w Podręczniku Oslo, trzecie wydanie z 2005 r. Uzyskiwane z krajów członkowskich dane statystyczne są zharmonizowane w sposób umożliwiający ich porównywanie w kolejnych okresach. Celem CIS
jest dostarczenie informacji na temat działalności innowacyjnej przedsiębiorstw, celów innowacji, wydatków ponoszonych na innowacje procesowe i produktowe, na temat publicznego wsparcia inansowego,
źródeł informacji i prowadzenia współpracy na rzecz innowacji. CIS dostarcza także informacji na temat
wprowadzania innowacji organizacyjnych i marketingowych oraz ich celów.
Rozdział 16. Stymulatoryekoinnowacji.WynikibadańCommunity Innovation Survey
339
Dobrowolne kodeksy lub porozumienia zawierane w danej dziedzinie działalności
były najczęściej wskazywane jako stymulator w sześciu krajach i jako drugi w siedmiu
z dwudziestu dwóch badanych krajów. Najwyższy poziom wskazań na ten stymulator
zanotowano w Luksemburgu (57% badanych przedsiębiorstw) i w Portugali (44%
badanych przedsiębiorstw).
Spodziewane w przyszłości regulacje dotyczące środowiska były, w większości
krajów, wskazywane rzadziej – na drugim lub trzecim miejscu na liście obejmującej
pięć stymulatorów ekoinnowacji. Najczęstsze wskazanie na ten determinant wystąpiło
na Węgrzech (42% respondentów).
W Polsce wskazania dla tego czynnika wyniosły 20% i były nieco niższe od średniej wskazań dla wszystkich badanych krajów.
Rynkowy popyt ze strony klientów na innowacje korzystne dla środowiska zajął
czwarte miejsce na liście stymulatorów wywierających wpływ na wprowadzanie
ekoinnowacji w trzynastu z dwudziestu dwóch badanych krajów. Inaczej niż w większości wskazań, ten szczególny bodziec był najczęściej wymieniany w przypadku
Szwecji i Finlandii.
Dostępność rządowych grantów, subsydiów lub innych finansowych zachęt do
wprowadzania ekoinnowacji wydaje się, uwzględniając wyniki badań, najmniej
ważnym stymulatorem spośród pięciu analizowanych, jako że był najrzadziej wskazywany przez przedsiębiorstwa we wszystkich badanych krajach.
Empiryczne badania stymulatorów ekoinnowacji
w Bułgarii, Republice Czeskiej i w Niemczech
Ta część rozdziału poświęcona jest empirycznej analizie statystycznie istotnych
relacji występujących między potencjalnymi stymulatorami ekoinnowacji (uwzględniającymi determinanty instytucjonalne, polityczne i rynkowe) a wprowadzeniem
ekoinnowacji podzielonych na: ekoinnowacje przynoszące korzyści dla środowiska
wprowadzone przez przedsiębiorstwo i uzyskane w okresie wytwarzania przez przedsiębiorstwo wyrobów oraz ekoinnowacje korzystne dla użytkowników końcowych.
W tabeli 16.4 przedstawiony jest szczegółowy opis analizowanych wskaźników
wykorzystanych w badaniu. Przeprowadzona analiza oparta jest na anonimizowanych danych o firmach uzyskanych z Community Innovation Survey (CIS) dla
lat 2006–2008 i dotyczy danych z 15 860 firm z Bułgarii, 6805 firm z Republiki Czeskiej
i 6027 firm z Niemiec (rysunek 16.1).
MałgorzataStefaniaLewandowska
340
Rysunek 16.1. Stymulatory innowacji – model koncepcyjny
EkoMat
Instytucje i polityka
EkoReg
EkoCO2
EkoRegP
EkoSub
EkoZan
EkoGra
EkoPor
Presja popytu
EkoEn
EkoRec
EkoEnUk
EkoZanUk
EkoPop
EkoRecUk
gdzie:
EkoReg – obowiązujące regulacje dotyczące środowiska lub podatki związane z zanieczyszczeniem środowiska; EkoRegP
– regulacje dotyczące środowiska lub podatki związane z zanieczyszczeniem środowiska spodziewane w przyszłości;
EkoGra – dostępność rządowych grantów, subsydiów lub innych inansowych zachęt do wprowadzania innowacji korzystnych dla środowiska; EkoPor – dobrowolny kodeks lub porozumienia (umowy) dotyczące dobrych ekologicznie praktyk
w branży działania przedsiębiorstwa; EkoPop – obecny lub spodziewany popyt ze strony klientów na innowacje korzystne
dla środowiska; EkoMat – obniżka materiałochłonności na jednostkę produktu; EkoEn – obniżka energochłonności na jednostkę produktu; EkoCO2 – obniżka emisji dwutlenku węgla przez przedsiębiorstwo; EkoSub – użycie materiałów mniej
zanieczyszczających lub mniej niebezpiecznych dla środowiska; EkoZan – zmniejszenie zanieczyszczenia gleby, wody,
powietrza lub poziomu hałasu; EkoRec– powtórne wykorzystanie (recycling) odpadów, wody lub materiałów; EkoEnUk
– zmniejszenie zużycia energii w okresie użytkowania zakupionego wyrobu przez końcowych użytkowników; EkoZanUk – zmniejszenie zanieczyszczenia powietrza, wody, gleby, poziomu hałasu w okresie użytkowania przez końcowych
użytkowników; EkoRecUk – poprawa recyklingu produktów po ich wykorzystaniu przez końcowych użytkowników.
Źródło: opracowanie własne.
Badana próba (tabela 16.5) obejmuje małe (mniej niż 50 zatrudnionych), średnie
(od 50 do 249 zatrudnionych) i duże przedsiębiorstwa (więcej niż 249 zatrudnionych),
działające w sekcjach NACE od A do N.
Kwestionariusz CIS 2006–2008 wyjątkowo zawierał opcjonalny, jednostronnicowy zestaw 15 pytań dotyczących innowacji przynoszących korzyści dla środowiska (ekoinnowacji), obejmujący typy ekoinnowacji potencjalnie wprowadzane
przez badane firmy, a także pytania dotyczące stymulatorów ekoinnowacji. Niestety
pytanie dotyczące obowiązujących regulacji i podatków za zanieczyszczenie nie
zostało rozdzielone na dwa odrębne, tzn. na jedno dotyczące istniejących regulacji
i drugie dotyczące podatków. Nie jest także możliwe, po zapoznaniu się z dostępnymi
Rozdział 16. Stymulatoryekoinnowacji.WynikibadańCommunity Innovation Survey
341
danymi, uzyskanie jasnej informacji, czy wprowadzona ekoinnowacja była zrealizowana samodzielnie przez firmę, czy w kooperacji z partnerem zewnętrznym, czy też
została nabyta.
Na potrzeby niniejszego badania z każdej próby zostały wyodrębnione firmy
z branż o potencjalnie silniejszym wpływie na otoczenie. Były to firmy z sekcji: B
(górnictwo i wydobycie), C (przetwórstwo przemysłowe), D (wytwarzanie i zaopatrywanie w energię elektryczną, gaz, parę wodną, gorącą wodę i powietrze do układów
klimatyzacyjnych) i H (transport i gospodarka magazynowa).
W celu zbadania statystycznie istotnych różnic między próbami z trzech badanych krajów zastosowano test Chi-kwadrat z proporcjami kolumnowymi (p < 0,05)
– szczegóły patrz tabela 16.5.
Polski urząd statystyczny nie daje zgody na udostępnianie danych jednostkowych
polskich przedsiębiorstw przez Eurostat i dalsze wykorzystywanie ich przez indywidualnych badaczy. W związku z tym przyjęto, że wyniki uzyskane dla przedsiębiorstw
z Bułgarii są przybliżeniem tych, które można by uzyskać dla polskich przedsiębiorstw,
szczególnie że rankingi obu krajów, zarówno przedstawione w Eco-Innovation Scoreborad, jak i w Innovation Union Scoreboard były w badanym okresie bardzo zbliżone, choć obecnie, wg danych IUS 2013, Polska po wcześniejszym spadku z grupy
Umiarkowanych Innowatorów do grupy Skromnych Innowatorów, powróciła do grupy
Umiarkowanych Innowatorów, dzięki osiągnięciu wyższej oceny stanu innowacyjności
niż średnia unijna (Innovation Union Scoreboard 2014).
Zastosowana w opracowaniu metoda analizy danych została dostosowana do
charakteru prowadzonych badań. W badaniach zastosowano rotację Oblimin, regresję liniową i analizę Z Fishera. Analiza czynnikowa wykorzystująca rotację Oblimin
(KMO = 0,872; x2 (36) = 289245,67; p < 0,001) pozwoliła określić 2 czynniki, które
objaśniają 65,4% zmiennej.
Pierwszy czynnik „korzyści dla środowiska uzyskane w okresie wytwarzania
przez przedsiębiorstwo wyrobów lub usług” objaśnia 35,88% zmiennej (Crombach
α = 0,856), drugi czynnik „korzyści dla środowiska uzyskane w okresie użytkowania zakupionego wyrobu lub korzystania z usługi przez użytkowników końcowych”
objaśnia 29,58% zmiennej (Crombach α = 0,781).
Szczegółowe wyniki przedstawione są w tabelach 16.6 i 16.7.
Wyniki regresji liniowej dla oceny zależności występujących między poszczególnymi stymulatorami (siłami sprawczymi) i rodzajami wprowadzanych ekoinnowacji dla przedsiębiorstw z Bułgarii, Republiki Czeskiej i Niemiec są przedstawione
w tabeli 16.8.
Metoda Z Fishera została zastosowana do ustalenia hierarchii znaczenia wszystkich pięciu grup stymulatorów.
342
MałgorzataStefaniaLewandowska
W przypadku przedsiębiorstw bułgarskich wyniki dla czynnika „korzyści dla
środowiska uzyskane w okresie wytwarzania przez przedsiębiorstwo wyrobów lub
usług” (EcoEnt) wskazują, że najważniejszym, najsilniejszym stymulatorem, mającym
statystycznie największe znaczenie dla wprowadzania ekoinnowacji są istniejące
regulacje dotyczące ochrony środowiska.
W Czechach istniejące regulacje wywierają pewien wpływ na wprowadzenie ekoinnowacji, podobnie jak dobrowolne kodeksy lub porozumienia w danych dziedzinach
działalności, podczas gdy w Niemczech największy i statystycznie najsilniejszy wpływ
mają równolegle: popyt ze strony klientów na ekoinnowacje i dobrowolne kodeksy
lub porozumienia zawierane w danych dziedzinach działalności.
Oddzielne analizowanie każdej z ekoinnowacji pokazuje, że w Bułgarii istniejące
regulacje dotyczące środowiska mają na nie najsilniejszy i znacząco większy wpływ
niż inne stymulatory, co potwierdza wyniki uzyskane z zastosowaniem składnika
rotowanego.
W przypadku przedsiębiorstw czeskich, z analizy każdej ekoinnowacji oddzielnie
wynika, że istniejące regulacje dotyczące ochrony środowiska mają znacząco większą wagę, gdy chodzi o użycie materiałów zawierających mniej zanieczyszczających
substancji, zmniejszanie zanieczyszczania gleby, wody, powietrza lub ograniczania
hałasu oraz gdy chodzi o powtórne (recykling) wykorzystanie odpadów, wody lub
materiałów. Jeśli chodzi o pozostałe ekoinnowacje, poza obowiązującymi już regulacjami, dobrowolnymi kodeksami i porozumieniami, także spodziewane regulacje
są istotnymi siłami sprawczym ekoinnowacji. Tylko raz, w przypadku ekoinnowacji
polegającej na obniżce materiałochłonności na jednostkę produkcji, popyt ze strony
klientów okazał się tak samo ważny jak inne stymulatory.
W przypadku przedsiębiorstw niemieckich liczba stymulatorów mających porównywalną siłę wpływu na każdy typ ekoinnowacji jest najwyższa. Tak samo ważne
jak popyt rynkowy na innowacje korzystne dla środowiska były dobrowolne kodeksy
lub zawierane porozumienia. W przypadku ekoinnowacji polegających na obniżce
materiałochłonności, obniżeniu emisji CO2 czy recyklingu odpadów, spodziewane
regulacje jako stymulator ich wdrażania mają podobną siłę oddziaływania, podczas
gdy w przypadku ekoinnowacji dotyczących użycia materiałów mniej zanieczyszczających środowisko, a także zmniejszania zanieczyszczenia gleby, wody, powietrza
lub obniżania poziomu hałasu porównywalny, duży wpływ na ich wprowadzenie
wywierają istniejące już regulacje dotyczące środowiska.
W przypadku ekoinnowacji umożliwiających uzyskanie korzyści dla środowiska w okresie użytkowania przez użytkowników końcowych zakupionego wyrobu
oddziaływanie stymulatorów skłaniających do ich wykorzystywania jest odmienne
w każdym z trzech krajów.
Rozdział 16. Stymulatoryekoinnowacji.WynikibadańCommunity Innovation Survey
343
W Bułgarii najsilniejszym stymulatorem, siłą wiodącą ku ekoinnowacjom sprzyjającym użytkownikom końcowym są obowiązujące już regulacje dotyczące środowiska, a także popyt rynkowy na ekoinnowacje. W Czechach z kolei obowiązujące
lub spodziewane w przyszłości regulacje dotyczące środowiska są ich głównym stymulatorem, podczas gdy w Niemczech największy wpływ wywiera popyt rynkowy,
dobrowolne kodeksy lub porozumienia, a także regulacje dotyczące środowiska
spodziewane w przyszłości.
Wyniki przeprowadzonej analizy wskazują, szczególnie w przypadku przedsiębiorstw z Bułgarii, że spektrum stymulatorów ekoinnowacji, w których beneficjentem
jest nabywca końcowy, jest szersze niż w przypadku ekoinnowacji przynoszących
korzyści tylko samemu przedsiębiorstwu. Jedną z przyczyn może być fakt, że większość firm działa najczęściej jako jedno z ogniw w łańcuchach wartości, co w konsekwencji sprzyja uczeniu się i dzieleniu wiedzą o ekoinnowacjach z innymi partnerami
łańcucha. Jest to korzystne dla zaangażowanych w łańcuchu przedsiębiorstw, gdyż
wiedza w ten sposób przekazana nie jest wiedzą powszechnie dostępną i tym samym
jest trudniejsza do imitacji dla jednostek spoza łańcucha (Carter, Rogers 2008).
Przedstawione powyżej rezultaty badań skłaniają do wysnucia wniosku, że ekoinnowacja nie może być traktowana wyłącznie jako reakcja wymuszona istniejącymi
regulacjami. Także popyt ze strony klientów czy nacisk społeczny, choć istotne dla
ekoinnowacji (Horbach 2008), to osamotnione nie będą stanowiły dostatecznie silnej
motywacji dla ekoinnowacji (Rennings 2000). Przekonaniu przedsiębiorstw do wprowadzania ekoinnowacji i do wkroczenia przez nie na ścieżkę zrównoważonego rozwoju
może pomóc jedynie prowadzenie polityki opartej na szerokim spektrum stymulatorów.
Wydaje się również, że potencjał wynikający z udostępniania grantów i subsydiów
z przeznaczeniem na ekoinnowacje nie jest w pełni wykorzystywany, co powoduje, że
jego efektywność jest bardzo ograniczona w porównaniu z innymi stymulatorami. Zjawisko to może wynikać z faktu, że przyznawanie grantów, bezpośrednio korygujące
zawodność rynku, ma kilka wad, takich jak asymetria informacji między przedsiębiorstwem a rządową agencją dysponującą pulą grantów, istnienie biurokratycznych
i kosztownych procedur, korupcja i naciski polityczne (Czarnitzki, Hanel, Rosa 2011).
Z drugiej strony wyniki analiz potwierdzają znaczenie polityki proinnowacyjnej
łączącej regulacje z subsydiami, szczególnie w przypadku ograniczenia emisji CO2
(Veugelers 2012). Wykorzystywanie komplementarności opisanych stymulatorów
może być więc drogą do zwiększenia siły ich oddziaływania.
Należy podkreślić, że choć powyższe badanie zostało przeprowadzone na reprezentatywnej próbie przedsiębiorstw z trzech badanych krajów, ma ono swoje ograniczenia. Jednym z nich jest fakt wykorzystania danych CIS tylko za jeden okres, co
znacząco ogranicza możliwość ekstrapolowania uzyskanych wyników i nakładania
344
MałgorzataStefaniaLewandowska
ich na długoterminowe trendy. Kolejne ograniczenie jest związane z samą strukturą
kwestionariusza CIS, który nie zawiera takich danych, jak okres działania firmy,
udział w firmie kapitału zagranicznego, strategiczne motywy dotyczące wprowadzenia ekoinnowacji.
Statystycznie istotne różnice występujące między wykorzystywanymi do badania próbami mogą także w pewnym stopniu ograniczać wiarygodność wyników,
w związku z występowaniem różnic w strukturze wielkości przedsiębiorstw, intensywności wprowadzania różnych typów innowacji, w docelowych rynkach sprzedaży.
Analizie nie została również poddana komplementarność stymulatorów ekoinnowacji.
Należy jednak podkreślić, że prezentowana analiza jest oparta na reprezentatywnej próbie przedsiębiorstw, co oznacza, że jej wyniki odzwierciedlają w dużym
stopniu prawdziwość występujących relacji przyczynowo-skutkowych między ekoinnowacjami a badanymi stymulatorami ich wprowadzania.
Uwagi końcowe
Ekoinnowacje powinny w przyszłości odgrywać jedną z ważniejszych ról w stymulowaniu rozwoju polskiej gospodarki. W tym kontekście trafne zdefiniowanie
i właściwe wdrażanie polityki w zakresie ekoinnowacji powinno stać się dla polskiego
rządu jednym z ważniejszych zadań do realizacji (Grodzka, Zygierewicz 2008).
Wyniki przeprowadzonego badania wskazują, że regulacje przynoszące korzyści dla środowiska można traktować jako istotny bodziec dla ekoinnowacji, które
to z kolei mogą wzmacniać potencjał rozwojowy firmy, umożliwiający jej wejście
na ścieżkę zrównoważonego wzrostu (Prahalad, Hammond 2002; Hall, Vredenburg
2003), co w konsekwencji wpłynie pozytywnie na całą gospodarkę.
Należy jednocześnie podkreślić, że przy wprowadzeniu standardów środowiskowych nakierowanych na wdrażanie ekoinnowacji, powinno się przestrzegać trzech
podstawowych zasad:
1) wdrażane standardy środowiskowe muszą tworzyć najlepsze warunki do wprowadzania innowacji, przy czym rozwiązanie kwestii podejścia do zwiększenia
innowacyjności należy pozostawić przedsiębiorstwom, a nie organizacjom ustalającym standardy;
2) standardy środowiskowe powinny promować ciągłe doskonalenie, a nie ograniczać się do jednej, wybranej technologii i wyznaczonego procesu regulowania;
3) standardy środowiskowe powinny pozostawiać najmniejszy, jak tylko jest to możliwe, margines niepewności na każdym etapie wdrażania ekoinnowacji (Porter,
van der Linde 1995a, 1995b).
Rozdział 16. Stymulatoryekoinnowacji.WynikibadańCommunity Innovation Survey
345
Wyniki zawarte w części analitycznej prezentowanego opracowania, szczególnie
te dotyczące przedsiębiorstw niemieckich, w których spektrum istotnych stymulatorów ekoinnowacji jest znacznie bogatsze niż w przypadku Bułgarii i Czech, prowadzą
do konkluzji, że wysiłki rządu winny być kierowane nie tylko na doskonalenie polityki
dotyczącej środowiska, ale także na zbudowanie podstawy do tworzenia prawnego
i instytucjonalnego otoczenia, na promowanie zmian w edukacji, zmian w zachowaniach obywateli i samych przedsiębiorstw.
Idea dzielenia się odpowiedzialnością powinna zająć centralne miejsce w prowadzonej polityce rozwoju, dlatego kraje UE, w tym Polska, już podjęły działania
skierowane na wdrożenie modelu „zielonej gospodarki”, w której rozwój nie jest
utożsamiany ze wzrostem konsumpcji materiałów i energii. Kluczowym zagadnieniem jest konieczność prowadzenia przez państwo takiej polityki, która nie tylko
przewiduje nakładanie restrykcji i tworzenie regulacji prawnych, lecz także łączy je
z wprowadzanymi grantami i subsydiami, co stwarza ułatwienia dla przedsiębiorstw,
które poszukują ekoinnowacji i wdrażają je (Kassenberg 2011; Miedziński 2013).
Polskie przedsiębiorstwa, które nadal w większości przypadków nastawione
są na jak najszybsze osiąganie zysku, bez uwzględniania długookresowej perspektywy
rozwoju, powinny dostrzec, że inwestowanie w ekoinnowacje oparte na badaniach
i rozwoju, szeroka współpraca (szczególnie z instytucjami badawczo-naukowymi,
szkolnictwem wyższym a także z instytucjami publicznymi) prowadzona w celu
uzyskania rozwiązań z obszaru ekoinnowacji, przyniesie w dłuższym okresie korzyści
w postaci przewag konkurencyjnych w zakresie, który byłby niemożliwy do osiągnięcia w tradycyjnej gospodarce (Wizja 2050).
Kraj
Spodziewaneregulacje
dotycząceśrodowiska
lubpodatkizwiązane
z zanieczyszczeniem
środowiska
Rządowegranty,subsydia
lubinnefinansowe
zachęty
Obecnylubspodziewany
popytzestronyklientów
na ekoinnowacje
Dobrowolnekodeksylub
porozumieniadotyczące
dobrychekologicznych
praktyk
20 (3)
11 (5)
13 (4)
9 (1)
6 (2)
2 (5)
4 (4)
5 (3)
Chorwacja
43 (1)
35 (3)
11 (5)
23 (4)
36 (2)
Cypr
11 (2)
8 (3)
5 (5)
6 (4)
20 (1)
Czechy
45 (1)
32 (2)
8 (5)
16 (4)
26 (3)
Estonia
31 (2)
25 (3)
7 (5)
20 (4)
33 (1)
Finlandia
18 (4)
20 (3)
8 (5)
33 (1)
30 (2)
Francja
26 (1)
16 (4)
7 (5)
18 (3)
24 (2)
Holandia
14 (3)
12 (4)
8 (5)
18 (1)
17 (2)
Irlandia
34 (1)
25 (4)
13 (5)
30 (3)
31 (2)
Litwa
45 (1)
34 (2)
14 (5)
27 (3)
19 (4)
Luksemburg
24 (2)
22,7 (4)
7 (5)
23 (3)
57 (1)
Łotwa
19 (2)
13 (4)
6 (5)
15 (3)
38 (1)
Malta
31 (1)
30,9 (2)
9 (5)
12 (4)
14 (3)
Niemcy
22 (1)
20,6 (3)
6 (5)
20 (4)
21 (2)
Polska
29 (1)
20 (2)
6 (5)
15 (4)
16 (3)
Portugalia
38 (2)
21 (4)
8 (5)
23 (3)
44 (1)
Rumunia
42 (1)
23 (2)
11 (5)
18 (4)
20 (3)
Słowacja
44 (1)
30 (2)
7 (5)
14 (4)
24 (3)
Szwecja
10 (4)
13 (3)
3 (5)
15 (1)
Węgry
50 (1)
42 (2)
4 (5)
37 (4)
Bułgaria
31 (1)
14,7 (2)
39 (3)
Włochy
25 (1)
19 (2)
13 (5)
14 (4)
15 (3)
Średnia
29 (1)
22 (3)
8 (5)
19 (4)
26 (2)
Liczba w nawiasie wskazuje kolejność częstości wskazań dla ekostymulatorów w poszczególnych krajach (porównania w wierszach).
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostat CIS 2006–2008, http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page/portal/science_technology_innovation/data/database.
MałgorzataStefaniaLewandowska
26 (2)a
Belgia
a
Obowiązująceregulacje
dotycząceśrodowiska
lubpodatkizwiązane
z zanieczyszczeniem
środowiska
346
Tabela 16.3. Ranking częstości wskazań na stymulatory ekoinnowacji w krajach członkowskich UE i w Chorwacji w latach 2006–2008;
wskazania (w %) uzyskane od przedsiębiorstw innowacyjnych (łącznie z przedsiębiorstwami, które wstrzymały lub nie
zakończyły w danym okresie innowacji) a
Rozdział 16. Stymulatoryekoinnowacji.WynikibadańCommunity Innovation Survey
347
Tabela 16.4. Opis i konstrukcja zmiennych
Zmienna
Opisi konstrukcjazmiennej
Zmienna: „Stymulator ekoinnowacji”
EkoReg
„1”jeślifirmaw okresie2006–2008wprowadziłaekoinnowacjęw odpowiedzina istniejące
regulacjelubpodatkidotycząceśrodowiska;„0”– niewprowadziła
EkoRegP
„1”jeślifirmaw okresie2006–2008wprowadziłaekoinnowacjęw odpowiedzina regulacje
lubpodatkidotycząceśrodowiskaspodziewanew przyszłości;„0”– niewprowadziła
EkoGra
„1”jeślifirmaw okresie2006–2008wprowadziłaekoinnowacjęw odpowiedzi
na dostępnośćrządowychgrantów,subsydiówlubinnychfinansowychzachęt;„0”– nie
wprowadziła
EkoPop
„1”jeślifirmaw okresie2006–2008wprowadziłaekoinnowacjęw odpowiedzina obecny
lubspodziewanypopytzestronyklinetówna innowacjekorzystnedlaśrodowiska;„0”– nie
wprowadziła
EkoPor
„1”jeślifirmaw okresie2006–2008wprowadziłaekoinnowacjęw odpowiedzina istnienie
dobrowolnychkodeksówlubporozumieńdotyczącychdobrychekologicznychpraktyk
w dziedziniedziałalnościfirmy;„0”– niewprowadziła
Zmienna: „Wprowadzenie ekoinnowacji”
Grupa 1 – Ekoinnowacje wprowadzone przez przedsiębiorstwo przynoszące korzyści dla
środowiska, EkoPrz
EkoMat
„1”jeślifirmaw okresie2006–2008wprowadziłaekoinnowacjępowodującąobniżkę
materiałochłonnościna jednostkęproduktu;„0”– niewprowadziła
EkoEn
„1”jeślifirmaw okresie2006–2008wprowadziłaekoinnowacjępowodującąobniżkę
energochłonnościna jednostkęproduktu;„0”– niewprowadziła
EkoCO2
„1”jeślifirmaw okresie2006–2008wprowadziłaekoinnowacjępowodującąobniżkę
emitowaniaprzezfirmęCO2produkowanegoprzezfirmę;„0”– niewprowadziła
EkoSub
„1”jeślifirmaw okresie2006–2008wprowadziłaekoinnowacjęumożliwiającąużycie
materiałówmniejzanieczyszczającychlubniebezpiecznychdlaśrodowiska;„0”– nie
wprowadziła
EkoZan
„1”jeślifirmaw okresie2006–2008wprowadziłaekoinnowacjępowodującązmniejszenie
zanieczyszczeniagleby,wody,powietrza,obniżeniepoziomuhałasu;„0”– niewprowadziła
EkoRec
„1”jeślifirmaw okresie2006–2008wprowadziłaekoinnowacjęumożliwiającąrecykling
odpadów,wodylubmateriałów;„0”– niewprowadziła
Grupa 2 – Ekoinnowacje, których użytkowanie przez ostatecznego użytkownika przyniosło
korzyści dla środowiska,EkoUk
EkoEnUk
„1”jeśliużytkownikw okresie2006–2008dziękiużytkowaniuzakupionegowyrobu
zmniejszyłzużycieenergii;„0”– niezmniejszył
EkoZanUk
„1”jeśliużytkownikw okresie2006–2008dziękiużytkowaniuzakupionegowyrobu
zmniejszyłzanieczyszczeniepowietrza,wody,gleby,poziomhałasu;„0”– niezmniejszył
EkoRecUk
„1”jeśliużytkownikw okresie2006–2008dziękiużytkowaniuzakupionegowyrobupoprawił
możliwościrecyklinguproduktupo okresieużytkowania;„0”– niepoprawił
Źródło: opracowanie własne na podstawie kwestionariusza CIS 2006–2008.
348
MałgorzataStefaniaLewandowska
Tabela 16.5. Charakterystyka badanych prób przedsiębiorstw z Bułgarii (n = 3667),
Republiki Czeskiej (n = 3470) i Niemiec (n = 3193) należących do wybranych
grup wg klasyfikacji NACE, dane z anonimizowanych danych CIS 2006–2008 a
Bułgaria
(n = 3667)
Charakterystykabadanejpróby
n
Innowacjeproduktowe
n
%
46,7a
%
1216
35b
Niemcy
(n = 3193)
n
1389
%
43,5c
Innowacjeprocesowe
1850
50,4a
1351
38,9b
1287
40,3b
Innowacjeorganizacyjne
1743
47,5a
1450
41,8b
1590
49,8a
Innowacjemarketingowe
1196
32,6a
1283
37b
1592
49,9c
Przedsiębiorstwanależącedogrupy
kapitałowej
518
14,1a
1398
40,3b
1244
39b
Rynekdocelowy
lokalny/regionalny
2562
69,9a
2141
61,7b
1754
54,9c
krajowy
NACE
Wielkość
przedsiębiorstw
a
1712
RepublikaCzeska
(n = 3470)
2727
74,4a
2624
75,6a
2497
78,2b
UniaEuropejska(UE),EFTA
1275
lubUEkrajekandydujące
34,8a
2265
65,3b
1941
60,8c
pozostałekraje
18,6a
995
28,7b
1395
43,7c
682
NACEB
44
1,2a
111
3,2b
73
2,3c
NACEC
3324
90,6a
2792
80,5b
2654
83,1c
NACED
41
1,1a
176
5,1b
123
3,9c
NACEH
258
7a
391
11,3b
343
10,7b
małe
2198
59,9a
1195
34,4b
1334
41,8c
średnie
1161
31,7a
1370
39,5b
1208
37,8b
duże
308
8,4a
905
26,1b
651
20,4c
Każda litera (a, b, c) oznacza podgrupę, dla której wartość wg wierszy odróżnia się od pozostałych na poziomie 0,05.
Źródło: opracowanie własne w programie SPSS 21, na podstawie anonimizowanych danych CIS 2008 dla przedsiębiorstw
z Bułgarii, Republiki Czeskiej i Niemiec.
Tabela 16.6. Całkowita wyjaśniona wariancja
Sumykwadratówładunków
po wyodrębnieniu
Składowa
Sumykwadratówładunkówpo rotacji
ogółem
%wariancji
%skumulowany
ogółem
%wariancji
%skumulowany
1
5,019
55,77
55,77
3,23
35,88
35,88
2
0,872
9,69
65,46
2,66
29,58
65,46
Źródło: jak pod tab. 16.5.
Rozdział 16. Stymulatoryekoinnowacji.WynikibadańCommunity Innovation Survey
349
Tabela 16.7. Macierz rotowanych składowych dla różnych typów ekoinnowacji
Rodzaje
ekoinnowacji
Korzyścidlaśrodowiska
uzyskanew okresiewytwarzaniaprzez
przedsiębiorstwowyrobówi usługEkoPrz
EkoRec
0,828
EkoZan
0,786
EkoMat
0,728
EkoCO2
0,666
EkoSub
0,580
EkoEn
0,566
uzyskanew okresieużytkowaniaprzez
użytkownikówkońcowychEkoUk
EkoEnUk
0,854
EkoRecUk
0,839
EkoZanUk
0,629
Uwaga: metoda rotacji – Oblimin z normalizacją Kaisera. Rotacja osiągnęła zbieżność w 5 iteracjach.
Źródło: jak pod tab. 16.5.
Stymulatoryekoinnowacji
Bułgaria
Beta
RepublikaCzeska
p
Beta
p
350
Tabela 16.8. Stymulatory ekoinnowacji – efekty oddziaływania, hierarchia siły sprawczej w przedsiębiorstwach z Bułgarii, Republiki
Czeskiej i Niemieca
Niemcy
Beta
p
EkoEn
Korzyścidlaśrodowiskauzyskanew okresiewytwarzaniaprzezprzedsiębiorstwawyrobówlubusług,hierarchiaoddziaływaniastymulatorów(wyniki
po połączeniugrup:EkoMat,EkoEn,EkoCO2, EkoSub,EkoZan,EkoRec)
Obowiązująceregulacjedotycząceśrodowiskalubpodatkizazanieczyszczanie
środowiska
0,386a
0,000
0,298a
0,000
0,142b
0,000
Spodziewanedotycząceśrodowiskalubpodatkizazanieczyszczenieśrodowiska
0,178b
0,000
0,199a,b
0,000
0,199a
0,000
Dostępnośćrządowychgrantów,subsydiów,innychfinansowychzachęt
0,096c
0,000
0,073b
0,000
0,025
0,115
Obecnylubspodziewanypopytzestronyklientówna ekoinnowacje
0,066c
0,000
0,119b
0,000
0,212a
0,000
Dobrowolnykodeksdotyczącydobrychpraktykekologicznychw branżydziałania
firmy
0,176b
0,000
0,222a
0,000
0,199a
0,000
0,000
0,079b
0,000
Obniżkamateriałochłonnościna jednostkęprodukcjii hierarchiaoddziaływaniastymulatoróww każdymanalizowanymkraju
EkoMat
Obowiązująceregulacjedotycząceśrodowiskalubpodatkizazanieczyszczanie
środowiska
0,200a
0,000
0,137a
Spodziewanedotycząceśrodowiskalubpodatkizazanieczyszczenieśrodowiska
0,133b
0,000
0,137a
0,000
Dostępnośćrządowychgrantów,subsydiów,innychfinansowychzachęt
0,088c
0,000
0,056b
0,001
0,122a
Obecnylubspodziewanypopytzestronyklientówna ekoinnowacje
0,045c
0,013
0,125a
0,000
0,194a
0,000
Dobrowolnykodeksdotyczącydobrychpraktykekologicznychw branżydziałania
firmy
0,139b
0,000
0,137a
0,000
0,139a
0,000
0,000
0,129a,b
0,000
–0,012
0,000
0,478
EkoEn
Obowiązująceregulacjedotycząceśrodowiskalubpodatkizazanieczyszczanie
środowiska
0,280a
0,000
0,185a
Spodziewanedotycząceśrodowiskalubpodatkizazanieczyszczenieśrodowiska
0,109b
0,000
0,133a,b
0,000
0,099b
0,000
Dostępnośćrządowychgrantów,subsydiów,innychfinansowychzachęt
0,061c
0,000
0,040c
0,015
0,033b
0,051
Obecnylubspodziewanypopytzestronyklientówna ekoinnowacje
0,050c
0,004
0,090b
0,000
0,152a
0,000
Dobrowolnykodeksdotyczącydobrychpraktykekologicznychw branżydziałania
firmy
0,141b
0,000
0,156a
0,000
0,156a
0,000
MałgorzataStefaniaLewandowska
Obniżkaenergochłonnościna jednostkęprodukcjii hierarchiaoddziaływaniastymulatoróww każdymanalizowanymkraju
EkoCO2
Obowiązująceregulacjedotycząceśrodowiskalubpodatkizazanieczyszczanie
środowiska
0,245a
0,000
0,165a
0,000
0,089b
0,000
Spodziewanedotycząceśrodowiskalubpodatkizazanieczyszczenieśrodowiska
0,178b
0,000
0,170a
0,000
0,154a
0,000
Dostępnośćrządowychgrantów,subsydiów,innychfinansowychzachęt
0,109c
0,000
0,061b
0,000
0,124b
0,000
Obecnylubspodziewanypopytzestronyklientówna ekoinnowacje
0,042c
0,011
0,048b
0,005
0,167a
0,000
Dobrowolnykodeksdotyczącydobrychpraktykekologicznychw branżydziałania
firmy
0,166b
0,000
0,170a
0,000
0,152a
0,000
EkoSub
Użyciemateriałówmniejzanieczyszczonychlubmniejniebezpiecznychdlaśrodowiskai hierarchiaoddziaływaniastymulatoróww każdymanalizowanym
kraju
Obowiązująceregulacjedotycząceśrodowiskalubpodatkizazanieczyszczanie
środowiska
0,304a
0,000
0,197a
0,000
0,129a
0,000
Spodziewanedotycząceśrodowiskalubpodatkizazanieczyszczenieśrodowiska
0,184b
0,000
0,167a,b
0,000
0,180a
0,000
Dostępnośćrządowychgrantów,subsydiów,innychfinansowychzachęt
0,071c
0,000
0,062c
0,000
–0,055b
0,001
Obecnylubspodziewanypopytzestronyklientówna ekoinnowacje
0,084c
0,000
0,168a,b
0,000
0,175a
0,000
Dobrowolnykodeksdotyczącydobrychpraktykekologicznychw branżydziałania
firmy
0,103c
0,000
0,121b
0,000
0,112a
0,000
Zmniejszeniezanieczyszczeniagleby,wody,powietrzalubpoziomuhałasui hierarchiaoddziaływaniastymulatoróww każdymanalizowanymkraju
EkoZan
Obowiązująceregulacjedotycząceśrodowiskalubpodatkizazanieczyszczanie
środowiska
0,386a
0,000
0,300a
0,000
0,139a
0,000
Spodziewanedotycząceśrodowiskalubpodatkizazanieczyszczenieśrodowiska
0,141b
0,000
0,161b
0,000
0,190a
0,000
Dostępnośćrządowychgrantów,subsydiów,innychfinansowychzachęt
0,052c
0,001
0,076c
0,000
0,034b
0,037
Obecnylubspodziewanypopytzestronyklientówna ekoinnowacje
0,101b
0,000
0,022c
0,160
0,134a
0,000
Dobrowolnykodeksdotyczącydobrychpraktykekologicznychw branżydziałania
firmy
0,081b,c
0,000
0,183b
0,000
0,181a
0,000
Rozdział 16. Stymulatoryekoinnowacji.WynikibadańCommunity Innovation Survey
ObniżkaemisjiCO2produkowanegoprzezprzedsiębiorstwoi hierarchiaoddziaływaniastymulatoróww każdymanalizowanymkraju
351
Bułgaria
Beta
RepublikaCzeska
p
Beta
p
352
Stymulatoryeko-inowacji
Niemcy
Beta
p
EkoRec
Powtórnewykorzystanie(recykling)odpadów,wodylubmateriałówi hierarchiaoddziaływaniastymulatoróww każdymanalizowanymkraju
Obowiązująceregulacjedotycząceśrodowiskalubpodatkizazanieczyszczanie
środowiska
0,381a
0,000
0,310a
0,000
0,089b
0,000
Spodziewanedotycząceśrodowiskalubpodatkizazanieczyszczenieśrodowiska
0,093c
0,000
0,113c
0,000
0,176a
0,000
Dostępnośćrządowychgrantów,subsydiów,innychfinansowychzachęt
0,072c
0,000
0,030d
0,052
– 0,015b
0,367
0,134
0,072c
0,000
0,157a
0,000
0,000
0,202b
0,000
0,175a
0,000
Obecnylubspodziewanypopytzestronyklientówna ekoinnowacje
Dobrowolnykodeksdotyczącydobrychpraktykekologicznychw branżydziałania
firmy
–0,024
0,201b
Korzyścidlaśrodowiskauzyskanew okresieużytkowaniazakupionegowyrobulubkorzystaniaz usługiprzezużytkownikówkońcowych,hierarchia
oddziaływaniastymulatoróww każdymanalizowanymkraju(wynikipo połączeniugrup:EkoEnUk,EkoZanUk, EkoRecUk)
EkoUk
Obowiązująceregulacjedotycząceśrodowiskalubpodatkizazanieczyszczanie
środowiska
0,233a
0,000
0,178a,b
0,000
0,099b
0,000
0,15b
0,000
0,226a
0,000
0,186a
0,000
0,058c
0,000
0,104b
0,000
0,035b
0,026
Obecnylubspodziewanypopytzestronyklientówna ekoinnowacje
0,229a
0,000
0,146b
0,000
0,240a
0,000
Dobrowolnykodeksdotyczącydobrychpraktykekologicznychw branżydziałania
firmy
0,121b
0,000
0,149b
0,000
0,203a
0,000
EkoEnUk
Zmniejszeniezużyciaenergiii hierarchiaoddziaływaniastymulatoróww każdymanalizowanymkraju
Obowiązująceregulacjedotycząceśrodowiskalubpodatkizazanieczyszczanie
środowiska
0,191a
0,000
0,112b
0,000
0,093b
0,000
Spodziewanedotycząceśrodowiskalubpodatkizazanieczyszczenieśrodowiska
0,105b
0,000
0,172a
0,000
0,134b
0,000
Dostępnośćrządowychgrantów,subsydiów,innychfinansowychzachęt
0,053c
0,001
0,051c
0,002
0,041c
0,013
Obecnylubspodziewanypopytzestronyklientówna ekoinnowacje
0,225a
0,000
0,141a
0,000
0,221a
0,000
Dobrowolnykodeksdotyczącydobrychpraktykekologicznychw branżydziałania
firmy
0,101b
0,000
0,112b
0,000
0,158b
0,000
MałgorzataStefaniaLewandowska
Spodziewanedotycząceśrodowiskalubpodatkizazanieczyszczenieśrodowiska
Dostępnośćrządowychgrantów,subsydiów,innychfinansowychzachęt
EkoZanUk
Obowiązująceregulacjedotycząceśrodowiskalubpodatkizazanieczyszczanie
środowiska
0,194a
0,000
0,179a
0,000
0,098b
0,000
Spodziewanedotycząceśrodowiskalubpodatkizazanieczyszczenieśrodowiska
0,165b
0,000
0,215a
0,000
0,183a
0,000
Dostępnośćrządowychgrantów,subsydiów,innychfinansowychzachęt
0,050c
0,002
0,115b
0,000
0,058b
0,000
Obecnylubspodziewanypopytzestronyklientówna ekoinnowacje
0,242a
0,000
0,096b
0,000
0,183a
0,000
Dobrowolnykodeksdotyczącydobrychpraktykekologicznychw branżydziałania
firmy
0,048c
0,006
0,132b
0,000
0,195a
0,000
0,060b
0,003
Poprawarecyklinguproduktupo okresieużytkowaniai hierarchiaoddziaływaniastymulatoróww każdymanalizowanymkraju
EkoRecUk
Obowiązująceregulacjedotycząceśrodowiskalubpodatkizazanieczyszczanie
środowiska
a
0,216a
0,000
0,149a
0,000
Spodziewanedotycząceśrodowiskalubpodatkizazanieczyszczenieśrodowiska
0,113b
0,000
0,172a
0,000
0,157a
0,000
Dostępnośćrządowychgrantów,subsydiów,innychfinansowychzachęt
0,046c
0,006
0,09b
0,000
–0,012b
0,459
Obecnylubspodziewanypopytzestronyklientówna ekoinnowacje
0,107b
0,000
0,124a
0,000
0,208a
0,000
Dobrowolnykodeksdotyczącydobrychpraktykekologicznychw branżydziałania
firmy
0,168a
0,000
0,126a
0,000
0,166a
0,000
Każda litera (a, b,c) wskazuje na istotne statystycznie różnice między zmiennymi w kolumnach na poziomie 0,05.
Źródło: jak pod tab. 16.5.
Rozdział 16. Stymulatoryekoinnowacji.WynikibadańCommunity Innovation Survey
Zmniejszeniezanieczyszczeniapowietrza,wody,glebylubpoziomuhałasui hierarchiaoddziaływaniastymulatoróww każdymanalizowanymkraju
353
354
MałgorzataStefaniaLewandowska
Bibligrafia
Ambec S., Cohen M. A., Elgie S., Lanoie P. (2011), The Porter hypothesis at 20: can environmental regulation enhance innovation and competitiveness?, Discussion paper, Resources for
the Future, Washington, DC.
Carter C. R., Rogers D. S. (2008), A framework of sustainable supply chain management: moving
toward new theory, „International Journal of Physical Distribution and Logistics Manage‑
ment”, vol. 38, no. 5, s. 360–87.
Community Innovation Survey 2006–2008; http://epp.eurostat.ec.europa.eu
Czarnitzki D., Hanel P., Rosa J. M. (2011), Evaluating the impact of R&D tax credits on innovation: A microeconometric study on Canadian firms, „Research Policy”, vol. 40(2), s. 217–229.
EIO (Eco‑Innovation Observatory) (2010), Methodological Report. Eco-Innovation Observatory,
Funded by the European Commission, DG Environment, Brussels.
EC (European Commission) (2010), Europe 2020 – A European strategy for smart, sustainable
and inclusive growth, http://ec.europa.eu/europe2020
Eco‑Innovation Scoreboard (2013), www.eco‑innovation.eu
Gerlach A. (2003), Sustainable entrepreneurship and innovation, Center for Sustainability Mana‑
gement, University of Lüneburg, w: Proceedings from the 2003, Conference on Corporate
Social Responsibility and Environmental Management, Leeds, UK.
Grodzka D., Zygierewicz A. (2008), Innowacyjność polskiej gospodarki, Bureau of Research
in the Chancellery of the Sejm, Infos no. 6, 28 March.
Hall J., Vredenburg H. (2003), The challenges of innovating for sustainable development, „MIT
Sloan Management Review”, vol. 45, no. 1, s. 61–69.
Horbach J. (2008), Determinants of environmental innovation – new evidence from German panel
data sources, „Research Policy”, vol. 37, no. 1, s. 163–73.
Horbach J., Oltra V., Belin J. (2013), Determinants and Specificities of Eco-Innovations Compared to Other Innovations – An Econometric Analysis for the French and German Industry
Based on the Community Innovation Survey, Industry and Innovation, 20:6, 523–543, DOI:
10.1080/13662716.2013.833375.
Innovation Union Scoreboard 2014, http://ec.europa.eu/enterprise/policies/innovation/
iles/ius/ius-2014_en.pdf
Kassenberg A. (2011), EIO country brief 2010: Poland, Eco-Innovation Observatory.
Kasztelan A. (2010), Środowiskowa konkurencyjność regionów – próba konceptualizacji, „Problemy Ekorozwoju”, vol. 5, no. 2, s. 77–86.
Kemp R. (2000), Technology and environmental policy: innovation effects of past policies and
suggestions for improvement, paper for OECD workshop on Innovation and Environment,
19 June 2000, Paris.
Rozdział 16. Stymulatoryekoinnowacji.WynikibadańCommunity Innovation Survey
355
KIS (Krajowa Inteligentna Specjalizacja) (2014), Ministerstwo Gospodarki, Annex 4 to the
Enterprise Development Programme (Program Rozwoju Przedsiębiorstw) adopted by the
Council of Ministers on 8 April 2014; available at http://www.mg.gov.pl/Wspieranie+przedsiebiorczosci/Polityki+przedsiebiorczosci+i+innowacyjnosci/Krajowe+inteligentne+specjalizacje
Marchi W. de (2012), Environmental innovation and R&D cooperation: Empirical evidence from
Spanish manufacturing firms, „Research Policy”, vol. 41, s. 614–624.
Miedziński M. (2013), Country Profile 2013: Poland, Eco-Innovation Observatory.
MŚ (Ministerstwo Środowiska) (2008), Polityka ekologiczna państwa w latach 2009–2012 z perspektywą do roku 2016, Warszawa.
OECD (2009), Eco-Innovation in Industry: Enabling Green Growth, OECD Publishing, Paris.
OECD (2011), Towards Green Growth, OECD Publishing, Paris.
Pavitt K. (1984), Sectoral patterns of technical change: Towards a taxonomy and a theory, „Research Policy”, no. 13, s. 343–373.
Porter M. E. (1991), America’s Green Strategy, „Scientiic American”, vol. 264, no. 4, s. 168.
Porter M. E., Linde C. van der (1995a), Towards a new conception of the environment-competitiveness relationship, „Journal of Economic Perspective” 9 (4), 97–118.
Porter M. E., Linde C. van der (1995b), Green and Competitive. Ending the Stalemate, „Harvard
Business Review”, September – October 1995, s. 120–134.
Prahalad C. K., Hammond A. (2002), Serving the world’s poor, profitably, „Harvard Business
Review”, September, s. 48–57.
Rehfeld K.-M., Rennings K., Ziegler A. (2007), Integrated product policy and environmental product innovations: An empirical analysis, „Ecological Economics”, no. 61, s. 91–100.
Rennings K. (2000), Redefining innovation – eco-innovation research and the contribution from
ecological economics, „Ecological Economics”, vol. 32, no. 2, s. 319–332.
Szymura-Tyc M., Bałon M. (2011), Ekoinnowacja jako przesłanka rekonfiduracji modelu binesu,
„Zeszyty Naukowe. Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu”, nr 169, s. 256–265.
UNEP (United Nations Environment Programme) (2009), Global Green New Deal. Policy Brief,
March.
UNEP (2011), Towards a green economy. Pathways to sustainable development and poverty
eradication.
Veugelers R. (2012), Which policy instruments to induce clean innovating?, „Research Policy”,
no. 41, s. 1770–1778.
Wizja zrównoważonego rozwoju dla polskiego biznesu 2050, Ministerstwo Gospodarki i Price
Waterhouse Coopers, http://www.pwc.pl/pl_PL/pl/publikacje/raport_wizja_zrownowazonego_rozwoju_dla_polskiego_biznesu_2050.pdf
Yarahmadi M., Higgins P. G. (2012), Motivations towards environmental innovation. A conceptual framework for multiparty cooperation, „European Journal of Innovation Management”,
vol. 15, no. 4, s. 400–420.
356
MałgorzataStefaniaLewandowska
Yoon E., Tello S. (2009), Drivers of sustainable innovation, „Seoul Journal of Business”, vol. 15,
no. 2, s. 85–115.
Zadek S. (2006), Responsible competitiveness: reshaping global markets through responsible business practices, „Corporate Governance”, vol. 6, no. 4, s. 334–348.
Rozdział 17
Polityka innowacyjna Polski do 2020 roku
Beata Lubos
Polityka innowacyjności była praktycznie nieobecna w Polsce do roku 2000; w latach
poprzednich prowadzono głównie politykę skoncentrowaną na badaniach i rozwoju
technologicznym, bardzo rzadko posługując się terminem „innowacyjność”. Lata
2000–2006 poświęcono realizacji zapisów strategii „Zwiększanie innowacyjności
gospodarki w Polsce do 2006 r.”, zaprojektowaniu pierwszej ustawy dotyczącej kwe
stii innowacyjności (ustawy o niektórych formach wspierania działalności innowa
cyjnej) oraz realizacji dość krótkiej perspektywy finansowej 2004–2006. Prawdziwe
wyzwania stanęły przed polską polityką innowacyjną dopiero w latach 2007–2013
i dotyczyły w szczególności: 1) rozdysponowania niespotykanego dotychczas budżetu
na działalność innowacyjną przedsiębiorstw, w tym pogodzenia potrzeb przedsię
biorców w zakresie odrabiania zaległości inwestycyjnych z ambicjami rozwojowymi
rządu, 2) rosnącej potrzeby koordynacji międzyministerialnej, pomiędzy agencjami
wdrażającymi oraz pomiędzy administracją centralną a regionalną 3) połącze
nia dbałości o szczegóły z szybkością procesu oceny projektów oraz 4) dobrania
efektywnego i odzwierciedlającego rzeczywistość sposobu oceny innowacyjności
składanych projektów. Powyższe wyzwania i sposoby ich adresowania stały się
inspiracją dla tworzenia nowego podejścia do polityki innowacyjnej, które będzie
realizowane do 2020 r.
Doświadczenia z realizacji polityki innowacyjnej
w latach 2007–2013
Przygotowując się do realizacji kolejnej perspektywy finansowej, w 2006 r. rząd
przyjął przełomową jak na ówczesne czasy strategię wzrostu innowacyjności polskiej
gospodarki pn. „Kierunki zwiększania innowacyjności gospodarki na lata 2007–2013”.
Stała się ona najważniejszym w ówczesnym czasie dokumentem strategicznym wyzna
czającym ramy polityki innowacyjnej państwa, zawierającym ocenę stanu innowa
cyjności polskiej gospodarki oraz rekomendującym kierunki w 5 priorytetowych
358
Beata Lubos
obszarach: (1) kadra dla nowoczesnej gospodarki, (2) badania na rzecz gospodarki,
(3) własność intelektualna dla innowacji, (4) kapitał na innowacje, (5) infrastruktura
dla innowacji. Działania dotyczące kadr dla nowoczesnej gospodarki koncentrowały
się na transformacji świadomości społecznej, a w szczególności przedsiębiorców,
w wyniku której innowacje będą postrzegane jako najważniejsza szansa rozwojowa
Polski i podstawa budowania przewagi konkurencyjnej na rynkach lokalnych i mię
dzynarodowych. Działania w zakresie kierunku badania na rzecz gospodarki skupiały
się na zwiększeniu wykorzystania wyników prac B+R w przedsiębiorstwach oraz
dostosowaniu możliwości jednostek naukowych do zaspokajania potrzeb unowo
cześniającej się gospodarki. Były one uzupełniane przez zapisy kierunku własność
intelektualna dla innowacji, który zakładał poprawę efektywności funkcjonowania
rynku innowacji, a w szczególności zwiększenie przepływu rozwiązań innowacyj
nych przez upowszechnienie stosowania prawa własności przemysłowej oraz prawa
autorskiego i praw pokrewnych. Tradycyjnie w ramach kierunku kapitał na innowacje zakładano ułatwianie dostępu do środków finansowych na przedsięwzięcia
innowacyjne i wspieranie powstawania przedsiębiorstw opartych na nowoczesnych
technologiach. Kierunek infrastruktura dla innowacji stanowił bazę dla rozwoju
poprzednich kierunków, koncentrując się wokół poprawy warunków funkcjonowania
innowacyjnych przedsiębiorstw, w tym poprzez: rozwój instytucji otoczenia biznesu
(IOB), wzmocnienie współpracy pomiędzy przedsiębiorstwami a sferą badawczą oraz
upowszechnienie wykorzystania technologii informacyjnych (Ministerstwo Gospo
darki 2006). Wdrażanie Kierunków było oparte na systemie wdrażania programów
operacyjnych realizowanych w ramach Narodowych Strategicznych Ram Odniesie
nia na lata 2007–2013 (NSRO). Kluczowe znaczenie pod kątem realizacji strategii
miało wdrożenie działań zaproponowanych w Programie Operacyjnym Innowacyjna
Gospodarka oraz w Programie Operacyjnym Kapitał Ludzki.
W latach 2007–2013 największe znaczenie dla zwiększania innowacyjności
polskiej gospodarki miał wynikający z NSRO Program Operacyjny „Innowacyjna
Gospodarka” (POIG), którego celem było wzmocnienie roli przedsiębiorstw w proce
sie budowy gospodarki opartej na wiedzy. Program zakładał kompleksowe wsparcie
innowacyjnych przedsięwzięć przedsiębiorców – prowadzenia prac B+R, inwestycji,
tworzenia miejsc pracy oraz doradztwa i szkoleń niezbędnych do realizacji inwe
stycji. W celu ułatwienia tworzenia, transferu oraz wdrożenia nowych rozwiązań,
zarówno technologicznych, jak i organizacyjnych, przez przedsiębiorców wsparciem
zostało objęte szeroko rozumiane otoczenie biznesu o znaczeniu ponadregionalnym.
W ramach działań mających na celu zwiększenie efektywności funkcjonowania IOB
przewidywano wsparcie sektora nauki działającego na rzecz zwiększania nowoczes
ności polskiej gospodarki poprzez rozwój działalności naukowej zaspokajającej
Rozdział 17. PolitykainnowacyjnaPolskido2020 roku
359
potrzeby przedsiębiorców oraz zapewniającej podaż najnowocześniejszych rozwią
zań technologicznych dla gospodarki. Wsparcie sektora nauki obejmowało również
duże inwestycje, a także tworzenie wspólnej infrastruktury służącej potrzebom
badań naukowych i prac rozwojowych. Jednocześnie wsparciem objęte zostały klu
czowe, z punktu widzenia całej gospodarki, instytucje wspierające wzrost innowacyj
ności firm oraz rozwój przedsiębiorczości, w tym sieci tych instytucji, silne ośrodki
innowacyjności oraz instytucje dostarczające kapitał na realizację przedsięwzięć
innowacyjnych. Istotnym elementem budowy gospodarki opartej na wiedzy w POIG
był rozwój narzędzi społeczeństwa informacyjnego, zarówno w sferze publicznej,
jak i prywatnej.
Instrumenty POIG pogrupowane zostały tematycznie w 8 osi priorytetowych.
W ramach 1. osi priorytetowej Badania i rozwój nowoczesnych technologii finansowane
było m.in. prowadzenie badań naukowych i prac rozwojowych, służących budowie
gospodarki opartej na wiedzy, realizowanych przez konsorcja naukowoprzemy
słowe, projekty rozwojowe o charakterze aplikacyjnym oraz wsparcie transferu
wyników badań naukowych i prac rozwojowych do gospodarki poprzez dofinan
sowanie kosztów uzyskiwania ochrony własności przemysłowej. Natomiast 2. oś
priorytetowa Infrastruktura sfery B+R oferowała wsparcie dla inwestycji w aparaturę
naukowobadawczą, realizowanych przez ośrodki o wysokim potencjale badawczym.
W ramach 3. osi priorytetowej Kapitał dla innowacji zaprojektowano działania mające
na celu kompleksowe wsparcie od momentu powstania innowacyjnego pomysłu,
poprzez doradztwo w procesie tworzenia nowego przedsiębiorstwa, skończywszy
na udzieleniu wsparcia kapitałowego nowo powstałemu przedsiębiorcy. Działania
przewidziane w 4. osi priorytetowej Inwestycje w innowacyjne przedsięwzięcia obej
mowały dofinansowanie przedsięwzięć w zakresie wdrażania wyników prac B+R,
realizowanych przy wsparciu otrzymanym w ramach pierwszej osi priorytetowej POIG
na prowadzenie prac B+R, projektów przedsiębiorców polegających na wdrażaniu
własnych lub nabytych nowych technologii, doradztwa, jak i inwestycji niezbędnych
do prowadzenia działalności B+R. Jednocześnie pomocą zostały objęte: inwestycje
w zakresie opracowywania wzorów przemysłowych i użytkowych, projekty przedsię
biorstw w zakresie realizacji nowych inwestycji, obejmujących nabycie innowacyjnych
rozwiązań technologicznych lub organizacyjnych, przedsięwzięcia firm z sektora
nowoczesnych usług, tworzących znaczącą liczbę miejsc pracy. Wsparcie w ramach 5.
osi priorytetowej Dyfuzja innowacji zostało przeznaczone na rozwój powiązań koope
racyjnych, w szczególności klastrów o znaczeniu ponadregionalnym. Wspierane były
wspólne przedsięwzięcia o charakterze inwestycyjnym i doradczym, przyczyniające
się do łatwiejszego transferu i dyfuzji wiedzy oraz innowacji pomiędzy kooperują
cymi podmiotami. Ponadto przewidziane było wzmocnienie sieci IOB, działających
360
Beata Lubos
na rzecz wsparcia działalności innowacyjnej przedsiębiorstw (m.in. w zakresie trans
feru technologii, wykorzystania praw ochrony własności przemysłowej, prowadzenia
działalności kooperacyjnej oraz wykorzystania wzornictwa przemysłowego i użytko
wego). W ramach 6. osi priorytetowej Polska gospodarka na rynku międzynarodowym
wspierane były działania polegające na silniejszym powiązaniu gospodarki polskiej
z gospodarką międzynarodową. W ramach 7. osi Społeczeństwo informacyjne – budowa
elektronicznej administracji wspierane były działania z zakresu budowy elektronicz
nej administracji. Z kolei działania 8. osi priorytetowej Społeczeństwo informacyjne
– Zwiększanie innowacyjności gospodarki wspierały tworzenie usług elektronicznych
i elektronicznej komunikacji między przedsiębiorstwami, jak również przeciwdziała
nie wykluczeniu cyfrowemu (Ministerstwo Rozwoju Regionalnego 2007a).
Generalna konkluzja wynikająca z ewaluacji śródokresowej 3.–6. osi POIG daje
podstawy do twierdzenia, że POIG przyczyniał się do podniesienia innowacyjności
przedsiębiorstw w Polsce. W zakresie osiągania celów programu największe problemy
notowano w zakresie wzmacniania więzi kooperacyjnych i klastrowych oraz wyko
rzystywania przez przedsiębiorców wsparcia na ochronę własności intelektualnej.
Pozytywne efekty programu są najbardziej widoczne w zakresie wzrostu poziomu
nowych inwestycji w przedsiębiorstwach, wzrostu liczby przedsiębiorstw o charak
terze innowacyjnym oraz wzrostu nakładów na działalność badawczorozwojową
w sferze przedsiębiorstw. Przeciętne efekty odnoszą się do wzrostu liczby nowo
utworzonych, trwałych miejsc pracy. Dzięki wdrażanej w 3. osi interwencji publicznej
udało się doprowadzić do pojawienia się w Polsce nowych instrumentów inżynierii
finansowej, wcześniej praktycznie nieobecnych. Do najważniejszych barier w procesie
wdrażania projektów zaliczyć należy wciąż skomplikowany oraz czasochłonny proces
sprawozdawczości finansowej i przekazywania środków finansowych oraz nadal
dyskusyjną kwestię oceny stopnia innowacyjności projektów. Zalecenia ewaluatorów
programu dotyczą w szczególności (PAG Uniconsult 2011):
• dopracowania oceny innowacyjności projektów oraz sposobów interpretacji
wskaźników projektowych,
• zapewnienia klarownego podziału pomiędzy programami krajowymi a regional
nymi oraz komplementarności działań o podobnym charakterze, skierowanych
do zbliżonych grup beneficjentów,
• opracowania okresowo aktualizowanej strategii rozwoju kluczowych branż gos
podarki, mających największy potencjał innowacyjny oraz preferowanie ich
w procesie dystrybucji wsparcia.
Szczegółowe badanie osi 1. i 2. osi, dotyczących projektów B+R prowadzonych
w jednostkach naukowych, często we współpracy z przedsiębiorstwami, wykazało,
że (Ośrodek Przetwarzania Informacji, Millward Brown 2014):
Rozdział 17. PolitykainnowacyjnaPolskido2020 roku
361
w działaniach, w których beneficjentami są jednostki naukowe, największe efekty
przynoszą te przedsięwzięcia, które nie koncentrują się jedynie na osiągnięciu
celu naukowego, ale zakładają także praktyczne zastosowanie wyników B+R,
• dofinansowanie ochrony własności przemysłowej nie wpływa na wzrost przy
chodów instytucji naukowych,
• stawianie podmiotów prywatnych w roli liderów odpowiedzialnych za projekt
zwiększa szanse na wdrożenie projektu w praktyce,
• instrumenty wsparcia 2. osi POIG przyczyniły się do wzrostu potencjału badaw
czego i innowacyjnego polskich ośrodków naukowych, zaobserwowano jednak
przewagę korzyści naukowych z realizacji projektów nad korzyściami gospo
darczymi,
• jednostki naukowe wykorzystują pozyskaną infrastrukturę do prowadzenia
własnych badań, zajęć dydaktycznych oraz projektów realizowanych wspólnie
z przedsiębiorstwami, notują jednak problemy z utrzymaniem wybudowanej
infrastruktury po zakończeniu okresu trwałości projektów,
• dynamikę zacieśniania relacji pomiędzy biznesem a nauką zakłócają obowiązu
jące w jednostkach naukowych procedury (ich czasochłonność i stopień skom
plikowania),
• dofinansowanie działalności badawczorozwojowej małych i średnich przedsię
biorstw umożliwiło realizację projektów, które nie zostałyby podjęte bez uzy
skanego wsparcia,
• przedsiębiorstwa niechętnie uczestniczą w przedsięwzięciach, w których brakuje
jasnych zasad podziału praw do wyników projektu, beneficjenci nie mają jasno
ści co do kwestii komercjalizacji wyników B+R, ze względu na nieprzejrzyste
przepisy na etapie ogłaszania konkursu oraz późniejsze wprowadzanie zmian
wymagających modyfikacji umów,
• obecnie możliwa jest sytuacja, w której te same lub podobne badania są dofi
nansowywane z różnych programów (nie tylko unijnych), instytucje wdrażające
i pośredniczące nie posiadają pełnej wiedzy o projektach realizowanych oraz
zrealizowanych przez jednostki naukowe i przedsiębiorstwa dzięki wsparciu
otrzymanemu z różnych źródeł.
Najnowsze badanie ewaluacyjne przeprowadzone w 2014 r. dotyczyło oceny wpły
wu POIG na zwiększenie innowacyjności przedsiębiorstw. Badaniem objęto wybrane
osie priorytetowe POIG w największym stopniu nakierowane na wspieranie innowa
cyjności przedsiębiorstw. Najważniejsze konkluzje wynikające z badania dotyczą 4.
osi priorytetowej POIG, w ramach której według ewaluatorów wsparcie trafiło głów
nie do firm o ugruntowanej pozycji rynkowej, wysokich obrotach oraz zatrudniają
cych min. 50 pracowników, które przede wszystkim dysponowały potencjałem do
•
362
Beata Lubos
realizacji innowacyjnych projektów. Zauważalny jest brak koncentracji tematycznej
wsparcia na branżach. Inwestycje w środki trwałe dominowały w strukturze budżetu
projektu, a inwestycje w B+R najczęściej nie przekraczały 10% całkowitego budżetu
projektu. Wsparcie udzielane było głównie na import technologii, a nie ich tworzenie.
Poziom innowacyjności rozwiązań opracowanych w ramach projektów oceniono jako
umiarkowany. Zdecydowana większość beneficjentów (między 77 a 85%) deklaro
wała, że wsparcie przyczyniło się do: zwiększenia nakładów firmy na działalność
innowacyjną, podejmowania przez firmę bardziej zaawansowanej (nowatorskiej)
działalności innowacyjnej, częstszego podejmowania działalności innowacyjnej.
Pozytywny wpływ projektu na ich aktywność na polu działalności B+R wskazało
77,7% beneficjentów. Wsparcie wywarło zdecydowanie pozytywny wpływ na konku
rencyjność beneficjentów. W porównaniu do roku, w którym przedsiębiorcy składali
wniosek o dofinansowanie, 81% zadeklarowało wzrost liczby klientów firmy, 79,8%
– polepszenie się pozycji firmy względem konkurentów, 78,8% – wzrost wydajności
pracy, 71,4% – wzrost obrotów, 70% – wzrost zatrudnienia, a 56,4% – wzrost zysku.
Do najbardziej skutecznych instrumentów spośród wszystkich działań POIG ewalu
atorzy zaliczyli właśnie działania 4. osi priorytetowej, w szczególności działanie 4.1,
które w powiązaniu z działaniem 1.4 POIG bezpośrednio wpływało na zwiększenie
innowacyjności poprzez stymulowanie działalności B+R w przedsiębiorstwach.
Z kolei o niskiej skuteczności można mówić w przypadku działań osi 8. Jakkolwiek
wsparto bardzo dużą liczbę projektów, to istotna część z nich charakteryzowała się
bardzo niskim poziomem innowacyjności oraz trwałości. Oceniono, że słabością
POIG był brak koncentracji wydatkowania środków rozumiany tutaj jako duże roz
drobnienie realizowanych działań. Większa koncentracja środków finansowych
(na mniejszej liczbie instrumentów i obszarów) sprzyjałaby osiąganiu lepszych
efektów (WYG PSDB 2014).
Wobec POIG można formułować również pewne zastrzeżenia dotyczące selekcji
projektów, która w większości dopuszczała finansowanie projektów polegających
na absorpcji istniejących technologii. Działania te nie były nieprawidłowe, ponieważ
konstrukcja programu dopuszczała tego rodzaju inwestycje, jednak oczekiwania pro
jektodawców były inne – że POIG przyczyni się w najwyższym stopniu do tworzenia
nowych rozwiązań, które umożliwią przedsiębiorcom konkurowanie na rynkach
globalnych, a nie odnowę parku maszynowego. Widać było jednak, jak duże zapo
trzebowanie na tego typu inwestycje zgłaszali przedsiębiorcy. Ta refleksja istotnie
wpłynęła na kształt nowej polityki innowacyjności. Kluczowe znaczenie dla oceny
wpływu POIG na stan innowacyjności polskiej gospodarki będzie miała ewaluacja
ex post, możliwa do przeprowadzenia dopiero po zakończeniu rozliczania programu,
czyli najprawdopodobniej po 2015 r.
Rozdział 17. PolitykainnowacyjnaPolskido2020 roku
363
Należy zwrócić uwagę, że podstawą procesów innowacyjnych są ludzie, których
kreatywność warunkuje powstawanie innowacji. Dlatego też interwencję POIG
uzupełniał Program Operacyjny Kapitał Ludzki 2007–2013 (POKL), który koncen
trował się m.in. na aktywizacji zawodowej, rozwijaniu potencjału adaptacyjnego
przedsiębiorstw i ich pracowników, na podniesieniu poziomu wykształcenia społe
czeństwa, zmniejszeniu obszarów wykluczenia społecznego. W ramach kluczowego
dla zwiększania innowacyjności gospodarki II Priorytetu POKL wspierano przedsię
biorców i osoby rozpoczynające działalność gospodarczą przez dostarczenie wysokiej
jakości usług okołobiznesowych, wsparcie przedsiębiorców w zakresie głównych
aspektów zrównoważonego rozwoju poprzez wdrożenie konkretnych rozwiązań
w przedsiębiorstwach oraz wsparcie przedsiębiorców w zakresie doskonalenia kom
petencji pracodawców i ich pracowników w wybranych obszarach tematycznych
(Ministerstwo Rozwoju Regionalnego 2007b). Szkolenia w ramach projektów obję
tych działaniami 2.1, 2.2 POKL zostały pozytywnie ocenione w ramach ewaluacji
przeprowadzonej w 2012 r. Oceniono, że wiedza i umiejętności pracowników nabyte
dzięki udziałowi w szkoleniach odpowiadają na potrzeby firm i są wykorzystywane
w pracy. Zdecydowana większość beneficjentów (średnio we wszystkich edycjach
szkoleń: 75%) często lub bardzo często korzysta w praktyce z wiedzy i umiejętności
zdobytych lub pogłębionych przez pracowników dzięki udziałowi w szkoleniu. Udział
ten przez zdecydowaną większość beneficjentów (88%) został oceniony jako warty
poniesionych kosztów (nakładów finansowych, poświęconego czasu, ewentualnych
obciążeń biurokratycznych itp.). Wprowadzenie nowych lub znacząco ulepszonych
produktów, usług oraz nowych sposobów zarządzania lub organizacji pracy to dwie
najczęściej obserwowane zmiany, jakie wystąpiły wśród badanych przedsiębiorstw
po zakończeniu udziału w projektach szkoleniowych (Polska Agencja Rozwoju
Przedsiębiorczości 2012).
POKL wspierał dużo licznych szkoleń, często organizowanych centralnie, i charak
teryzujących się nierzadko pewną ogólnością. Te kwestie wpłynęły na projektowanie
nowej perspektywy finansowej – zapewniono, że szkolenia dokładnie odpowiadają
na problemy przedsiębiorców i są wręcz „szyte” na ich potrzeby, często bardzo spe
cjalistyczne.
Nowa polityka innowacyjności do 2020
Przyjęty przez rząd w marcu 2010 „Plan uporządkowania strategii rozwoju”
zawierał koncepcję dotyczącą zoptymalizowania liczby obowiązujących strategii roz
woju. W dokumencie zaproponowano ograniczenie liczby strategii rozwoju i polityk
364
Beata Lubos
– z 42 dokumentów tego typu – do 9 nowych strategii rozwoju, realizujących średnio
i długookresową strategię rozwoju kraju. Strategia Innowacyjności i Efektywności
Gospodarki (SIEG) jest jedną z dziewięciu nowych strategii rozwoju (zintegrowanych),
które służą realizacji średnio i długookresowej strategii rozwoju kraju. Strategia,
mająca horyzont czasowy do 2020 r., zawiera działania rządu służące dostosowaniu
otoczenia gospodarczego do potrzeb innowacyjności. Punktem wyjścia projekto
wanych działań jest wizja gospodarki w roku 2020, którą cechować ma: otwartość,
ekspansywność, tworzenie miejsc pracy, wzrost oparty na zaufaniu, współpracy, inno
wacjach i efektywności. Strategia wprowadza 4 zasady horyzontalne, odnoszące się
do docelowego sposobu funkcjonowania gospodarki: kreowanie wiedzy; partnerska
współpraca; efektywna alokacja zasobów/gospodarowanie w obiegu; zarządzanie
strategiczne i odpowiedzialne przywództwo. Wychodząc od znaczenia warunków
ramowych dla prowadzenia wszelkiej działalności biznesowej (w tym innowacyjnej),
SIEG kładzie nacisk na dalszą eliminację zbędnych obciążeń i barier dla przedsiębior
czości. Chodzi m.in. o działania deregulacyjne, czy o ułatwienie przedsiębiorstwom
dostępu do kapitału we wszystkich fazach ich rozwoju, ze szczególnym uwzględnie
niem kapitału wysokiego ryzyka i sektora MSP. Dostrzegając słabą jakość powiązań
pomiędzy sferą nauki a biznesem, zaakcentowano rolę współpracy, uznając ją za
newralgiczną dla rozwoju gospodarki wiedzy w Polsce. W tym zakresie planowane jest
m.in. stworzenie systemu brokerów technologii, promowanie praktyk zawodowych
w przedsiębiorstwach dla kadry naukowej oraz włączanie praktyków biznesowych
w projekty badawcze czy proces dydaktyczny. Postuluje się częściowe przesunięcie
premiowania z pojedynczych podmiotów na wspólne przedsięwzięcia grupy pod
miotów, czy wspieranie dyfuzji na MŚP procesów innowacyjnych prowadzonych
przez duże przedsiębiorstwa. Strategia zakłada szersze niż do tej pory wykorzysty
wanie instrumentów rewolwingowych. Osiąganej w ten sposób większej mobilizacji
kapitału prywatnego towarzyszyć będą działania na rzecz poprawy efektywności
wydatkowania środków publicznych przeznaczonych na finansowanie B+R+I. Jako
nieodzowne uzupełnienie horyzontalnego podejścia do polityki innowacyjności
zakłada się – zgodnie z koncepcją inteligentnej specjalizacji – wspieranie rozwoju
obszarów i technologii o największym potencjale wzrostu. Ich identyfikacja będzie
wykorzystywała m.in. wyniki projektów typu foresight. Wdrażanie inteligentnych
specjalizacji zostanie oparte na zasadzie partnerstwa, a więc będzie zakładać zaanga
żowanie wszystkich interesariuszy, m.in. przedsiębiorców, platform technologicznych
czy klastrów. W SIEG zaplanowano również działania na rzecz umiędzynarodowienia
gospodarki. W tym zakresie zakłada się wzmocnienie systemu promocji gospodarki,
rozbudowę instrumentów wsparcia dostosowanych do etapu rozwoju przedsiębior
stwa czy wspieranie procesu umiędzynarodowienia innowacyjnych przedsiębiorstw.
Rozdział 17. PolitykainnowacyjnaPolskido2020 roku
365
Dokument zwraca też uwagę na potrzebę pozyskiwania inwestycji zgodnych z krajo
wymi priorytetami rozwoju naukowotechnologicznego (Drobniak, Świetlik 2014).
Realizacja celu głównego SIEG będzie monitorowana miernikami nakładów
i wyników. Ze względu na międzynarodowy kontekst innowacyjności, efektywno
ści i konkurencyjności polskiej gospodarki zdecydowano się na wykorzystanie jako
miernika miejsca w rankingu Innovation Union Scoreboard. Celem jest wprowadze
nie Polski do 2020 r. do grupy krajów doganiających liderów. Pozostałe mierniki to:
pozycja Polski wśród krajów UE pod względem wskaźnika innowacyjności Global
Competitiveness Report – przejście z miejsca 22 na 15 do 2020 r. oraz nakłady ogółem
na działalność B+R na poziomie 1,7% PKB w 2020 r. (Ministerstwo Gospodarki 2013).
Na podstawie wizji działań strategicznych zawartej w SIEG opracowano pro
gram wykonawczy do ww. strategii, tj. Program Rozwoju Przedsiębiorstw (PRP),
wskazujący szczegółową koncepcję systemu wsparcia przedsiębiorstw w Polsce, ze
szczególnym uwzględnieniem wsparcia ich innowacyjności. Struktura PRP odnosi się
do poszczególnych celów nakreślonych w SIEG, proponując konkretne instrumenty
i działania w ich realizacji. Celem głównym PRP jest wysoki i zrównoważony wzrost
produktywności w sektorze przedsiębiorstw prowadzący do wzrostu ich konkurencyjności międzynarodowej. Realizacji PRP przyświecają następujące zasady horyzontalne,
które warunkują realizację szczegółowych zapisów programu:
• wsparcie finansowe będzie nakierowane głównie na wzrost innowacyjności
przedsiębiorstw i większą liczbę ryzykownych projektów,
• pieniądz publiczny nie powinien wypierać środków prywatnych dostępnych
na rynku,
• wsparciu państwa musi towarzyszyć adekwatny wkład własny przedsiębiorcy,
• skuteczność wsparcia powinna być stale monitorowana, a wnioski przekładać się
wprost na decyzje dotyczące polityki gospodarczej oraz samych instrumentów,
• należy usprawnić kompleksowy system obsługi przedsiębiorcy – aplikanta,
• należy w większym stopniu wykorzystać potencjał partnerstwa publicznopry
watnego,
• należy w jak największym stopniu decentralizować instrumenty wsparcia.
Do najważniejszych kwestii, które zostały uregulowane w PRP, należy zaliczyć:
działania na rzecz tworzenia przyjaznych warunków dla przedsiębiorców, obejmujące
tworzenie lepszych regulacji, deregulację zawodów, realizację polityki nowej szansy,
ochronę praw własności intelektualnej, wykorzystanie zamówień publicznych do
zwiększania innowacyjności, wskazanie na prymat inwestycji w B+R w zakresie
wzrostu innowacyjności oraz ustalenie linii demarkacyjnej pomiędzy finansowaniem
grantowym a zwrotnym, konsensus w zakresie ulgi podatkowej na B+R, priorytet
dla wspólnych projektów przedsiębiorstw i jednostek naukowych, wprowadzenie
366
Beata Lubos
popytowego systemu finansowania szkoleń dla przedsiębiorców na podstawie bonów
edukacyjnych, stworzenie systemu współpracy przedsiębiorców z systemem edukacji
formalnej, profesjonalizację usług IOB, rozwój klastrów w tym Krajowych Klastrów
Kluczowych, rozwój egospodarki, wsparcie tworzenia i wdrażania technologii śro
dowiskowych oraz wychodzenia na rynki międzynarodowe (Ministerstwo Gospo
darki 2014).
Załącznikiem do PRP był jeden z kluczowych dokumentów ostatnich lat – Krajowa
Inteligentna Specjalizacja (KIS), który wskazał na krajowe priorytety w obszarze
badań, rozwoju i innowacji do 2020 r. Dokument przedstawia również proces ana
lityczny wyłaniania inteligentnych specjalizacji na poziomie krajowym oraz zarys
procesu ich monitorowania i aktualizacji. W polskich dokumentach strategicznych
od wielu lat przewijał się wątek potrzeby koncentracji wydatków na priorytetowych
obszarach, jednak po raz pierwszy w ramach KIS podjęto konkretną decyzję, co Pol
ska będzie finansować w ramach budżetu na B+R+I do 2020 r. Komisja Europejska
(KE) wzmocniła znaczenie tej strategicznej decyzji, uznając, że środki z funduszy
strukturalnych na badania i innowacyjność mogą być wydatkowane tylko w zgodzie
z KIS. Określono 19 inteligentnych specjalizacji, które zostały ujęte w następujące
działy (Ministerstwo Gospodarki 2014):
ZDROWE SPOŁECZEŃSTWO
1. Technologie inżynierii medycznej, w tym biotechnologie medyczne
2. Diagnostyka i terapia chorób cywilizacyjnych oraz w medycynie spersonalizo
wanej
3. Wytwarzanie produktów leczniczych
BIOGOSPODARKA ROLNOSPOŻYWCZA, LEŚNODRZEWNA I ŚRODOWISKOWA
4. Innowacyjne technologie, procesy i produkty sektora rolnospożywczego i leśno
drzewnego
5. Zdrowa żywność (o wysokiej jakości i ekologiczności produkcji)
6. Biotechnologiczne procesy i produkty chemii specjalistycznej oraz inżynierii
środowiska
ZRÓWNOWAŻONA ENERGETYKA
7. Wysokosprawne, niskoemisyjne i zintegrowane układy wytwarzania, magazy
nowania, przesyłu i dystrybucji energii
8. Inteligentne i energooszczędne budownictwo
9. Rozwiązania transportowe przyjazne środowisku
SUROWCE NATURALNE I GOSPODARKA ODPADAMI
10. Nowoczesne technologie pozyskiwania, przetwórstwa i wykorzystania surowców
naturalnych oraz wytwarzanie ich substytutów
Rozdział 17. PolitykainnowacyjnaPolskido2020 roku
367
11. Minimalizacja wytwarzania odpadów, w tym niezdatnych do przetworzenia oraz
wykorzystanie materiałowe i energetyczne odpadów (recykling i inne metody
odzysku)
12. Innowacyjne technologie przetwarzania i odzyskiwania wody oraz zmniejszające
jej zużycie
INNOWACYJNE TECHNOLOGIE I PROCESY PRZEMYSŁOWE (W UJĘCIU HORY
ZONTALNYM)
13. Wielofunkcyjne materiały i kompozyty o zaawansowanych właściwościach, w tym
nanoprocesy i nanoprodukty
14. Sensory (w tym biosensory) i inteligentne sieci sensorowe
15. Inteligentne sieci i technologie geoinformacyjne
16. Elektronika oparta na polimerach przewodzących
17. Automatyzacja i robotyka procesów technologicznych
18. Optoelektroniczne systemy i materiały
19. Innowacyjne technologie kreacyjne
Zapisy PRP w największym stopniu przekładają się na działania legislacyjne,
które będą prowadzone przez rząd w nadchodzących latach oraz na zapisy krajowych
Programów Operacyjnych na lata 2014–2020: Program Infrastruktura i Środowisko
(budżet: 27,41 mld EUR), Program Inteligentny Rozwój (8,61 mld EUR), Program Polska
Cyfrowa (2,17 mld EUR), Program Wiedza Edukacja Rozwój (4,69 mld EUR), Program
Polska Wschodnia (2 mld EUR) oraz Program Pomoc Techniczna (700,12 mln EUR).
Największe znaczenie dla realizacji celów PRP będą miały: Program Operacyjny
Inteligentny Rozwój (POIR), Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój (POWER)
oraz 16 Regionalnych Programów Operacyjnych.
Inteligentny rozwój, rozumiany jako wzrost gospodarczy oparty na wiedzy i inno
wacji, jest jednym spośród trzech priorytetów strategii „Europa 2020”. Dokument
ten był inspiracją dla zaprojektowania Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój
(POIR). Punktem wyjścia dla określenia zakresu interwencji POIR są doświadczenia
wynikające z realizacji POIG i opisanych powyżej badań ewaluacyjnych. POIR będzie
różnił się od POIG następującymi cechami:
• koncentracją wsparcia na B+R i to w obszarach inteligentnych specjalizacji,
• ograniczeniem finansowania infrastruktury (badawczej i technicznej) – nacisk
położony zostanie na wykorzystanie istniejących zasobów oraz konsolidację
potencjału jednostek naukowych w ramach sieci powiązań i wspólnych projektów,
• zróżnicowaniem instrumentów wsparcia w zależności od ryzyka projektu (wspar
cie grantowe dla najbardziej ryzykownych faz projektu B+R, wsparcie w ramach
instrumentów zwrotnych dla wdrażania wyników B+R i nowych technologii),
368
Beata Lubos
premiowaniem mechanizmów wzmacniających wspólne zaangażowanie pomio
tów z sektorów nauki i gospodarki,
• preferencjami dla projektów B+R, charakteryzujących się wysokim potencjałem
w zakresie komercjalizacji,
• profesjonalizacją usług istniejących już IOB, konsolidacją i lepszą koordynacją
całego systemu IOB oraz wsparciem dla wyselekcjonowanej grupy Klastrów
Kluczowych.
Celem głównym POIR jest wspieranie innowacyjności i konkurencyjności pol
skiej gospodarki. Cel ten zostanie osiągnięty przez realizację działań wpisanych
w IV osie priorytetowe. Oś priorytetowa I pn. Wsparcie prowadzenia prac B+R przez
przedsiębiorstwa koncentrować się będzie na wsparciu projektów B+R przedsię
biorstw, na sektorowych programach B+R adresujących potrzeby konkretnych branż
gospodarki oraz na wsparciu prowadzenia prac badawczorozwojowych z udziałem
funduszy kapitałowych. Oś priorytetowa II pn. Wsparcie otoczenia i potencjału innowacyjnych przedsiębiorstw do prowadzenia działalności B+R+I obejmować będzie
działania dotyczące wspierania inwestycji w infrastrukturę B+R przedsiębiorstw,
realizacji koncepcji otwartych innowacji – wspierania transferu technologii, proin
nowacyjnych usług dla przedsiębiorstw oraz zwiększenia intensywności współpracy
w ramach narodowego systemu innowacji. Oś III priorytetowa pn. Wsparcie innowacji
w przedsiębiorstwach będzie finansowała wdrożenia wyników prac B+R, wsparcie
przedsiębiorstw przez fundusze typu venture capital, przez sieci aniołów biznesu
i fundusze kapitału zalążkowego oraz promocję i internacjonalizację innowacyjnych
przedsiębiorstw. Ostatnia oś priorytetowa – IV pn. Zwiększenie potencjału naukowo-badawczego będzie koncentrowała się na finansowaniu badań naukowych i prac
rozwojowych prowadzonych przez jednostki naukowe odpowiadające na potrzeby
biznesu oraz rozwoju nowoczesnej infrastruktury badawczej sektora nauki, głównie
tej uwzględnionej na Polskiej Mapie Drogowej Infrastruktury Badawczej i na wsparciu
powstawania międzynarodowych agend badawczych i rozwoju kadr sektora B+R
(Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju 2014a).
Szczególnie ważne jest, by nowy program w pełni wykorzystał doświadczenia
z realizacji POIG – w tym dopracował do perfekcji system oceny projektów, który
powinien zrewolucjonizować ocenę innowacyjnych projektów oraz dopuszczać reali
zację najbardziej ryzykownych i potencjalnie najbardziej zyskownych projektów. Klu
czowym zadaniem będzie dokonanie takiego wyboru projektów, w których pieniądz
publiczny nie będzie zastępować prywatnego, lecz umożliwi dokonanie innowacyjnej
inwestycji.
Rozwój firm warunkuje także rozwój ich kapitału ludzkiego, dlatego też zapro
jektowany w ramach nowej perspektywy finansowej Program Operacyjny Wiedza
•
Rozdział 17. PolitykainnowacyjnaPolskido2020 roku
369
Edukacja Rozwój (POWER), zaakceptowany przez KE 17 grudnia 2014 r., ma na celu
przeciwdziałanie negatywnym tendencjom pojawiającym się m.in. w obszarach
integracji osób młodych na rynku pracy, edukacji, adaptacyjności pracowników,
szkolnictwa wyższego i innowacji społecznych. W ramach V osi priorytetowych
(Oś I – Osoby młode na rynku pracy, Oś II – Efektywne polityki publiczne dla rynku
pracy, gospodarki i edukacji, Oś III – Szkolnictwo wyższe dla gospodarki i rozwoju,
Oś IV – Innowacje społeczne i współpraca ponadnarodowa, Oś V – Wsparcie dla obszaru
zdrowia) POWER będzie zrealizował m.in. następujące zadania (Ministerstwo Infra
struktury i Rozwoju 2014b):
• wsparcie procesu transformacji najmniejszych firm na wyższy poziom rozwoju,
• zwiększenie świadomości w zakresie korzyści wynikających z rozwoju pracow
ników i zarządzania zasobami ludzkimi,
• zwiększenie udziału osób dorosłych w kształceniu i szkoleniu,
• zwiększenie zaangażowania pracodawców w proces określania i kształtowania
kompetencji niezbędnych na rynku,
• zwiększenie poziomu umiejętności dotyczących nowych technologii oraz stopnia
powiązania ich bezpośrednio z danym sektorem/branżą,
• stworzenie spójnego systemu potwierdzania kompetencji zdobytych nieformalnie,
• zwiększenie zatrudnienia absolwentów oraz wzmocnienie więzi uczelni z oto
czeniem społecznogospodarczym,
• zwiększenie stopnia rozpoznania potrzeb rynku pod kątem zapotrzebowania
na kadry i systematycznie prowadzony monitoring losów absolwentów,
• zwiększenie mobilności międzynarodowej studentów i naukowców,
• zwiększenie przełożenia wzrostu liczby doktorantów na liczbę nadanych stopni
doktorskich.
Należy jednak podkreślić, że w ramach programu dostępne będzie głównie wspar
cie o charakterze projektów systemowych. Najbardziej popularne wśród przedsię
biorców wsparcie szkoleniowe będzie od 2015 r., zgodnie z logiką decentralizacji,
dostępne w ramach regionalnych programów operacyjnych.
Wnioski
Prawdziwie świadomą i wynikającą z wcześniejszych doświadczeń politykę in
nowacyjności zaczęto prowadzić od momentu publikacji strategii Kierunki zwięk
szania innowacyjności, dokumentu, który przełożył się na Programy Operacyjne
na lata 2007–2013, mające kluczowe znaczenie dla innowacyjności gospodarki. POIG
zawierał wiele potrzebnych instrumentów, różnił się jednak w ich popularności
370
Beata Lubos
wśród przedsiębiorców, którzy sięgali najchętniej po te związane z odnową parku
maszynowego i absorpcją nowych technologii. Po niskiej popularności instrumentów
związanych z ochroną własności intelektualnej, kooperacji i współpracy w ramach
klastrów czy venture capital widać bolączki polskiego systemu innowacji. W zakresie
kształcenia kadr widać, że POKL w zbyt małym stopniu był dostosowany do indywi
dualnych potrzeb przedsiębiorstw. W latach 2007–2013 w polskim NSI rozwinęły się
2 kluczowe instytucje – Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości, która zgodnie
z ustawą o niektórych formach wspierania działalności innowacyjnej otrzymała nowe
zadania związane z promocją innowacyjności i wdrażała większość instrumentów
POIG, oraz Narodowe Centrum Badań i Rozwoju, które w kolejnych latach rozwinęło
się do wiodącej agencji we wspieraniu B+R, również wśród przedsiębiorców. Te
zmiany instytucjonalne należy ocenić bardzo wysoko. Trzeba również zauważyć, że
programy na lata 2007–2013, które zostały uruchomione praktycznie na przełomie
lat 2008/2009, stanowiły jedną z wielu przyczyn relatywnie łagodnego przebiegu kry
zysu gospodarczego w polskiej gospodarce. Środki z funduszy strukturalnych prawie
w całości realizowały założenia pakietu antykryzysowego. Przyjęta w 2013 r. nowa
strategia innowacyjności rozszerzyła podejście do innowacji, mówiąc o kluczowych
zmianach w systemie wsparcia dotyczących prymatu inwestycji w B+R nad odna
wianiem parku maszynowego, o wykorzystaniu systemu instrumentów zwrotnych,
na mniej ryzykowne projekty. Strategia jest podstawą nowych programów – POIR
i w części POWER, które stanowią zdecydowany krok we właściwym kierunku, roz
kładając akcenty tak, by zwiększyć skłonność przedsiębiorstw do prowadzenia sze
roko zakrojonej, ambitnej działalności badawczorozwojowej i innowacyjnej, będącej
podstawą innowacji przełomowych. Należy jednak zwrócić uwagę, że nawet najlepiej
zaprojektowane programy mogą okazać się nieskuteczne w starciu ze zmieniającymi
się warunkami rynkowymi i potrzebami przedsiębiorców oraz z nieefektywnym
systemem wdrażania.
Bibliografia
Drobniak M., Świetlik J. (2014), Strategia Innowacyjności i Efektywności Gospodarki, Warszawa.
Gorgol P., Kotrasiński J., Weremiuk A. (2012), Meta ewaluacja wyników badań ewaluacyjnych
Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka, 2007–2013, Warszawa
Ministerstwo Gospodarki (2000), Zwiększanie innowacyjności gospodarki w Polsce do 2006 r.,
Warszawa.
Ministerstwo Gospodarki (2006), Kierunki zwiększania innowacyjności gospodarki na lata
2007–2013, Warszawa.
Ministerstwo Gospodarki (2013), Strategia Innowacyjności i Efektywności Gospodarki, Warszawa.
Rozdział 17. PolitykainnowacyjnaPolskido2020 roku
371
Ministerstwo Gospodarki (2014), Program Rozwoju Przedsiębiorstw do 2020 r., Warszawa.
Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju (2014a), Program Operacyjny Inteligentny Rozwój (projekt), Warszawa.
Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju (2014b), Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój, Warszawa.
Ministerstwo Rozwoju Regionalnego (2007a), Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka,
Warszawa.
Ministerstwo Rozwoju Regionalnego (2007b), Program Operacyjny Kapitał Ludzki, Warszawa.
Ośrodek Przetwarzania Informacji, Millward Brown, (2014), Raport końcowy z badania ewaluacyjnego. Ewaluacja instrumentów wsparcia B+R w ramach perspektywy inansowej 2007–
2013, Warszawa.
PAG Uniconsult (2011), Ocena stanu realizacji 3, 4, 5 i 6 priorytetu POIG w połowie okresu programowania, Warszawa.
Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości (2012), Raport z badania przedsiębiorstw korzystających z doinansowanych usług szkoleniowych (Poddziałanie 2.1.1 PO KL), Warszawa.
WYG PSDB (2014), Raport Końcowy. Ocena wpływu Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka na zwiększenie innowacyjności przedsiębiorstw, Warszawa.
Podsumowanie
Ku zrównoważonej konkurencyjności?
Syntetyczna ocena zmian pozycji innowacyjnej
i konkurencyjnej Polski w latach 2007–2014
Marzenna Anna Weresa
Przełom pierwszej i drugiej dekady XXI w. to okres burzliwy w gospodarce światowej
– globalny kryzys finansowo-ekonomiczny, który rozpoczął się w 2007 r., boleśnie
doświadczył wiele krajów. Niektóre z nich nadal odczuwają skutki recesji, kryzysowe
lata wpłynęły również na zmiany pozycji państw w rankingach konkurencyjności. Jednakże, z powodu różnic w poziomie umiędzynarodowienia poszczególnych
gospodarek i ich sektorów oraz niejednakowej odporności na szoki zewnętrzne,
skutki kryzysu były głębsze w jednych krajach i nieco mniej dotkliwe w innych. Jak
w takim turbulentnym otoczeniu międzynarodowym zmieniała się polska gospodarka? Czy i w jakim stopniu globalny kryzys finansowo-ekonomiczny miał wpływ
na innowacyjność i konkurencyjność polskiej gospodarki? Czy globalny kryzys stał
się czynnikiem stymulującym do zmian sprzyjających przezwyciężeniu istniejących
w Polsce ograniczeń rozwoju i można mówić o rozpoczęciu w okresie pokryzysowym
tworzenia potencjału konkurencyjnego opartego na innowacjach? Poszukiwanie
odpowiedzi na te pytania przyświecało podjęciu analiz, których wyniki zaprezentowane zostały w niniejszej monografii.
Zanim jednak przedstawiona zostanie syntetyczna ocena zmian innowacyjności
i konkurencyjności polskiej gospodarki w okresie 2007–2014, należy zwrócić uwagę
na szerszy kontekst wpływu globalnego kryzysu na konkurencyjność. Otóż zjawiska
kryzysowe ujawniły z większą siłą nowe problemy w gospodarce światowej, takie
jak rosnące nierówności dochodowe, problem wykluczenia społecznego, zagrożenia
ekologiczne. Wpłynęło to na ewolucję podejścia do samego zjawiska konkurencyjności gospodarek, zaś implikacją redefinicji i reinterpretacji konkurencyjności było
włączenie nowych mierników do badania tej złożonej problematyki.
376
Marzenna Anna Weresa
Koncepcja zrównoważonej konkurencyjności
– pojęcie i sposoby mierzenia
Tradycyjnie rozumiane pojęcie konkurencyjności w skali makroekonomicznej1,
które stanowiło dotychczas podstawę analiz pozycji konkurencyjnej gospodarek,
odnosi się do zmian produktywności wykorzystania posiadanych w kraju zasobów,
a w szerszym ujęciu – do stanu gospodarki narodowej oraz jej różnorodnych powiązań
z rynkiem światowym. Konkurencyjność jest więc ściśle związana z aktualną sytuacją
makroekonomiczną, która wyznacza poziom produkcji dóbr i usług możliwych do
zaoferowania na rynku międzynarodowym w celu zapewnienia wzrostu realnych
dochodów i poprawy jakości życia obywateli (Porter 1990; Lubiński, Michalski, Misala
1995; Bieńkowski, Weresa, Radło red. 2010; Misala 2014).
W ostatnich latach, wskutek burzliwych kryzysowych doświadczeń, badacze
zaczęli jednak dostrzegać konieczność dążenia nie tylko do poprawy konkurencyjności gospodarek rozumianej przez pryzmat poprawy produktywności, lecz także do
osiągnięcia tzw. zrównoważonej konkurencyjności. Pojęcie zrównoważonej konkurencyjności nawiązuje w pewnym zakresie do koncepcji zrównoważonego rozwoju.
O ile konkurencyjność w tradycyjnym ujęciu koncentruje się na poprawie produktywności zasobów i usprawnieniu efektywności instytucji, to pojęcie zrównoważonej konkurencyjności jest szerszą koncepcją, która koncentruje się na aspektach
wykraczających poza osiągnięte wyniki ekonomiczne. Chodzi o włączenie do definicji
konkurencyjności innych ważnych elementów, które zwiększają dobrobyt społeczeństwa w zrównoważony sposób.
Zrównoważoną konkurencyjność definiuje się jako zespół współdziałających ze
sobą instytucji, zasad polityki gospodarczej oraz innych czynników, które sprawiają,
że kraj osiąga wyższą niż inne państwa produktywność wykorzystania posiadanych
zasobów materialnych i niematerialnych, przy jednoczesnym zapewnieniu równowagi
społecznej i zrównoważonego wykorzystania środowiska naturalnego. Równowaga
społeczna rozumiana jest jako zapewnienie wszystkim członkom społeczeństwa
poczucia bezpieczeństwa, dostępu do ochrony zdrowia oraz możliwości uczestnictwa w życiu społeczno-ekonomicznym, bez wykluczenia ich z udziału w dobrobycie
ekonomicznym. Równowaga w zakresie środowiska naturalnego oznacza natomiast
1
Należy podkreślić, że istnieją również inne wymiary konkurencyjności (mikro-, mezo-) szeroko
omawiane i interpretowane w literaturze przedmiotu (por. np. Krugman 1994; Porter 2006; Misala 2014),
jednakże w niniejszym opracowaniu punktem odniesienia jest ujęcie makroekonomiczne adekwatne do
przyjętej perspektywy spojrzenia na konkurencyjność Polski w wymiarze całej gospodarki narodowej. Rozmiary monograii nie pozwalają na rozszerzenie tego ujęcia o perspektywę regionów czy przedsiębiorstw.
Kuzrównoważonejkonkurencyjności?
377
zaspokajanie bieżących potrzeb obecnego pokolenia bez umniejszania szans przyszłych pokoleń do zaspokajania tych potrzeb (Corrigan et al. 2014, s. 55).
Ta nowa, bardziej rozbudowana definicja zrównoważonej konkurencyjności ma
istotne implikacje dla sposobów mierzenia tego zjawiska. Raport Światowego Forum
Ekonomicznego, który od wielu lat prezentuje rankingi konkurencyjności oparte
na indeksie globalnej konkurencyjności (Global Competitiveness Index – GCI) dostosowuje ten wskaźnik, włączając do oceny konkurencyjności oba pożądane aspekty
wchodzące w skład zrównoważonej konkurencyjności: zrównoważenie społeczne
i zrównoważone wykorzystanie środowiska naturalnego (rysunek 1). Te aspekty
zostały też uwzględnione w indeksie GCI.
Rysunek 1. Koncepcja zrównoważonej konkurencyjności – dostosowanie indeksu Global
Competitiveness Index
Indeks GCI
Filar
zrównoważonego
wykorzystania
środowiska
naturalnego
Filar
zrównoważenia
społecznego
(IndeksGCI)x
(współczynnik
zrównoważenia
społecznego)
(IndeksGCI)x
(współczynnik
zrównoważenia
ekologicznego)
Skorygowany
indeks GCI
Źródło: opracowanie według: Corrigan et al. (2014, s. 64).
Jak pokazano na rysunku 1, do obliczenia skorygowanego indeksu globalnej konkurencyjności GCI włączone zostały dwa dodatkowe filary: filar zrównoważenia
społecznego oraz filar zrównoważonego wykorzystania środowiska naturalnego2.
2
Metodyka badania konkurencyjności w ujęciu tradycyjnym obejmuje 12 ilarów (por. np. WEF 2014,
s. 53).
378
Marzenna Anna Weresa
Mierniki składające się na GCI zostały uzupełnione o dodatkowe wskaźniki opisujące
te dodatkowe dwa filary.
W ramach pierwszego filara, który dotyczy zrównoważenia społecznego, wyróżnia się trzy zasadnicze grupy mierników związanych z:
1) zaspokojeniem podstawowych potrzeb,
2) wykluczeniem ekonomiczno-społecznym,
3) spójnością społeczną.
W pierwszej z wymienionych grup najważniejsze mierniki opisują dostęp: do
urządzeń sanitarnych, do wody pitnej oraz do opieki zdrowotnej. W drugiej grupie wyróżnia się trzy rodzaje mierników, które opisują: elastyczność zatrudnienia,
rozmiary szarej strefy w gospodarce oraz sferę bezpieczeństwa socjalnego. Trzecia
grupa natomiast obejmuje wskaźnik nierówności dochodowych Giniego, mierniki
mobilności społecznej oraz poziom bezrobocia wśród młodzieży.
W ramach drugiego filara, opisującego zrównoważenie środowiska naturalnego,
wyłoniono kolejne trzy grupy miar, ilustrujące:
1) politykę ochrony środowiska,
2) wykorzystanie zasobów odnawialnych w gospodarce,
3) poziom degradacji środowiska naturalnego.
Politykę ochrony środowiska ocenia się za pomocą jakości przepisów dotyczących
ochrony środowiska (ich restrykcyjności i zasad egzekwowania), liczby ratyfikowanych międzynarodowych traktatów środowiskowych oraz ochrony biomedycznej.
Druga grupa mierników obejmuje wskaźniki opisujące jakość wody pitnej, eksploatację zasobów ryb oraz zalesienie. Wskaźniki degradacji środowiska to stężenie
cząstek stałych w powietrzu, emisja CO2 oraz jakość środowiska naturalnego – gleby,
powietrza itp. (Corrigan et al. 2014, s. 65–66).
Ta nowa metodyka badania konkurencyjności rozwinięta przez Światowe Forum
Ekonomiczne uzupełnia mierniki tradycyjnie stosowane dotychczas przez tę organizację o nowe dwa filary, oceniające poziom równowagi społecznej i ekologicznej.
W rezultacie poza rankingiem konkurencyjności w tradycyjnym rozumieniu, który
Światowe Forum Ekonomiczne opracowuje corocznie, w 2014 r. po raz pierwszy
powstał też ranking zrównoważonej konkurencyjności (Corrigan et al. 2014, s. 68–69).
Odnosząc tę nową metodykę do metod badań konkurencyjności polskiej gospodarki prowadzonych w niniejszej monografii, warto zauważyć, że niektóre z aspektów
zrównoważonej konkurencyjności w odniesieniu do Polski systematycznie od wielu
lat są poddawane analizie w kolejnych edycjach niniejszego raportu, np. Human
Development Index opisujący społeczny wymiar rozwoju oraz indeks Giniego ilustrujący zmiany w poziomie nierówności dochodów. We wcześniejszych edycjach
niniejszej monografii badane były wymiary zrównoważenia społecznego, natomiast
Kuzrównoważonejkonkurencyjności?
379
pewne elementy opisujące zrównoważenie ekologiczne analizowano w wybranych
edycjach monografii jako zagadnienie dodatkowe (np. w edycji z 2014 r. pt. Polska:
raport o konkurencyjności 2014 ujęte zostały zagadnienia związane z wykorzystaniem energii).
Należy ponadto odnotować, że wątki zrównoważonej konkurencyjności pojawiają
się w tegorocznej edycji monografii w szerszej perspektywie w badaniach nad rolą
innowacji w kształtowaniu przewag konkurencyjnych. Szczegółowej analizie poddano
bowiem innowacje społeczne i tendencje ich rozwoju w Polsce na tle innych krajów
Unii Europejskiej oraz ekoinnowacje, ze szczególnym uwzględnieniem czynników
stymulujących innowacje przynoszące poprawę ochrony środowiska naturalnego.
Podsumowanie wyników tych badań warto jednakże poprzedzić szerszą dyskusją
na temat roli innowacji w kształtowaniu konkurencyjności w ujęciach teoretycznych.
Powyższe uwagi natury teoretyczno-metodycznej, odnoszące się do nowej interpretacji pojęcia konkurencyjności, można podsumować, formułując wnioski do
dalszych badań konkurencyjności polskiej gospodarki, które będą prowadzone w przyszłości. Wydaje się, że zmieniające się otoczenie międzynarodowe oraz przemiany
społeczne stworzyły potrzebę szerszego włączenia problematyki zrównoważenia
społecznego i ekologicznego do metodyki analizy konkurencyjności polskiej gospodarki prowadzonej w ramach niniejszej serii monograficznej. Aspekty te zostaną
szerzej uwzględnione w następnych edycjach.
Innowacje a konkurencyjność
– wybrane aspekty teoretyczne
Jak już wskazywano powyżej, szczegółowe zagadnienie analizowane w tegorocznej edycji raportu o konkurencyjności polskiej gospodarki to innowacyjność.
Niezbędne jest zatem uzupełnienie przeprowadzonych badań empirycznych krótkim
tłem teoretycznym, pokazującym związek innowacji z konkurencyjnością, przy czym
nacisk położony zostanie na oddziaływanie innowacyjności na konkurencyjność
w wymiarze makroekonomicznym. Analiza roli innowacji w kształtowaniu przewag
konkurencyjnych narodów zapoczątkowana została przez pracę M. Portera (1990),
która zresztą jest nadal podstawą metodyki badania konkurencyjności stosowanej
przez Światowej Forum Ekonomiczne. Według M. Portera kraje (i podobnie regiony,
branże czy przedsiębiorstwa) mogą uzyskać przewagi konkurencyjne poprzez wdrażanie innowacji. Przewagi te uwidaczniają się przede wszystkim we wzroście produktywności czynników wytwórczych, co prowadzi do wyższego poziomu rozwoju
społeczno-gospodarczego (Porter 1990, s. 71).
380
Marzenna Anna Weresa
Wydaje się, że w najpełniejszy sposób można zidentyfikować zależności między
innowacjami a konkurencyjnością na gruncie koncepcji systemów innowacji, która
traktuje innowacyjność jako wynik współdziałania i interakcji wielu elementów
związanych z tworzeniem wiedzy, jej gromadzeniem, transferem i zastosowaniem
w gospodarce (Weresa 2012). Ujmując powiązania innowacyjności i konkurencyjności
w takich szerokich ramach pojęciowych, można zidentyfikować trzy różne wymiary
wpływu innowacji na konkurencyjność krajów: wymiar technologiczny, instytucjonalny oraz międzynarodowy. Niektóre elementy systemów innowacji – technologia,
innowacje, kapitał ludzki, instytucje – są czynnikami konkurencyjności gospodarek.
Podmioty systemów innowacji, tj. przedsiębiorstwa, jednostki naukowo-badawcze,
organy administracji, poprzez swoją działalność bezpośrednio i pośrednio kształtują
czynniki konkurencyjności. Podejmowana przez te podmioty współpraca gospodarcza
z zagranicą to ważny kanał transferu nowej wiedzy i innowacji, a więc jest to czynnik
innowacyjności i konkurencyjności gospodarek (szerzej na ten temat w: Weresa 2012).
W kontekście analizy powiązań innowacji z konkurencyjnością krajów i scharakteryzowanej powyżej nowej koncepcji konkurencyjności zrównoważonej warto
postawić pytanie o rolę innowacji w tworzeniu i podziale dobrobytu społeczno-ekonomicznego, rozumianego jako odzwierciedlenie jakości życia (Ruskin 1905/1996,
s. 131–132). Warto zauważyć, że dobrobyt społeczno-ekonomiczny jest główną składową konkurencyjności w ujęciu makroekonomicznym. Związek innowacyjności
i dobrobytu można przedstawić w uproszczonej postaci jako model liniowy, w którym
występuje następująca sekwencja zdarzeń: kreatywność, inwencja twórcza, innowacja. Innowacje przyczyniają się do wzrostu wydajności pracy, na rynek dostarczane
są towary lepszej jakości (a często również po niższych cenach), co umożliwia wzrost
konsumpcji i zadowolenia konsumentów, a to z kolei oznacza wzrost bogactwa i osiągnięcie wyższego poziomu dobrobytu (Swann 2009).
W modelu liniowym innowacje przekształcane są w dobrobyt głównie dzięki wzrostowi produktywności, co oznacza, że w centrum tego modelu znajdują się aspekty
ekonomiczne. W szerszym ujęciu, uwzględniającym pozaekonomiczne wymiary
życia, można wyróżnić inne elementy, poprzez które innowacje wpływają na dobrobyt społeczeństwa, takie jak jakość środowiska naturalnego, ochrona zdrowia,
edukacja. W schematyczny sposób przedstawia to model zaproponowany przez
P. Swanna (2009), w którym wskazuje się na pięć obszarów oddziaływania innowacji
na tworzenie dobrobytu (kreatywność, rynek pracy, rynek towarów, konsumpcja,
środowisko), przy czym te interakcje nie odbywają się w sposób liniowy. Wzajemne
powiązania tych obszarów i ich wpływ na pozostałe mogą występować z różnym
natężeniem i mieć pozytywne bądź negatywne skutki (Swann 2009, s. 236–238).
Ważnym elementem tego modelu, opisującego związki innowacji z dobrobytem, jest
Kuzrównoważonejkonkurencyjności?
381
środowisko naturalne. Środowisko naturalne jest jednym z elementów dobrobytu
społeczeństwa rozumianego jako jakość życia. Warto przypomnieć, że kwestia
środowiska naturalnego i jego ochrony została uwzględniona także w koncepcji
zrównoważonej konkurencyjności.
Współcześnie gospodarka światowa stoi przed wyzwaniem intensyfikacji ochrony
środowiska naturalnego. Próbą rozwiązania tego problemu są tzw. innowacje ekologiczne (ekoinnowacje). Za takie innowacje uznaje się nowe rozwiązania, które mają
na celu oszczędne i odpowiedzialne wykorzystanie surowców naturalnych oraz
ograniczenie negatywnych efektów działalności człowieka w obszarze środowiska
naturalnego (Carley, Spapens 1998). Należy jednakże zauważyć, że nie wszystkie
innowacje sprzyjają ochronie środowiska naturalnego. Przeciwnie, niektóre innowacje mogą prowadzić do degradacji środowiska, np. niektóre sposoby nawożenia gleby
wprawdzie poprawiają jej plenność, ale mogą negatywnie oddziaływać na faunę.
W długim okresie tego typu zmiany nie przyczyniają się do powiększania dobrobytu
społeczno-ekonomicznego. W związku z tym potrzebna jest interwencja państwa
w postaci polityki innowacyjnej, promującej proekologiczne rozwiązania.
Inny aspekt poprawy poziomu dobrobytu to kwestia zmniejszania nierówności
społecznych i dochodowych. W rozwiązywaniu tego problemu pomocne są innowacje zapobiegające wykluczeniu społecznemu (inclusive innovations) czy „oszczędne”
innowacje ( frugal innovations). Te dwa rodzaje innowacji mają na celu zaoferowanie
nowych rozwiązań tej grupie użytkowników, która dotychczas z różnych przyczyn
nie mogła skorzystać z nowości. Przyczynami takiego wykluczenia mogą być zbyt
niskie dochody, wiek, niepełnosprawność fizyczna, czynniki kulturowe czy etniczne.
Opracowanie nowych rozwiązań, które pozwalają włączyć te grupy do grona użytkowników nowości lub przynoszą im inne bezpośrednie bądź pośrednie korzyści,
oznacza, że takie innowacje przynoszą dodatkową wartość społeczną (Foster, Heeks
2013). Dla wykluczonych z powodu zbyt niskich dochodów powstają tzw. innowacje
„oszczędne”. Są to nowe rozwiązania (np. towary, usługi, metody organizacyjne),
które pozwalają na zmniejszenie kosztów produkcji i obniżenie kosztów eksploatacji nowości. Przeważnie opracowywana jest tańsza, uproszczona wersja nowego
produktu, która jest skierowana do mniej zamożnych osób (OECD 2013). Nie zawsze
jednak „oszczędne” innowacje muszą mieć społeczną misję, ich celem jest przede
wszystkim ograniczenie zużycia zasobów finansowych, materialnych itp. W efekcie
powstają nie tylko tańsze, ale często lepsze niż pierwowzór rozwiązania, dostępne
dla większej grupy użytkowników (Bound, Thornton 2012, s. 14).
Podsumowując rozważania teoretyczne na temat związków innowacyjności
z konkurencyjnością w jej zrównoważonym ujęciu, należy stwierdzić, że postulowane zrównoważenie społeczne i ekologiczne implikuje zwiększenie roli nowych
382
Marzenna Anna Weresa
form innowacyjności, takich jak innowacje społeczne, instytucjonalne, innowacje
zapobiegające wykluczeniu społecznemu czy ekoinnowacje.
Innowacje a pozycja konkurencyjna Polski
i jej zmiany w czasie globalnego kryzysu
oraz w okresie pokryzysowym
Oddziaływanie kryzysu na działalność innowacyjną przedsiębiorstw i konkurencyjność gospodarek może być różne w okresach krótkim i długim. Kryzysy mogą
stymulować zmiany w gospodarkach, z jednej strony wymuszając niezbędne dostosowania, a z drugiej – pobudzając do poszukiwania nowych sposobów zwiększenia
efektywności działania. Innowacje mogą być jedną z dróg wyjścia z kryzysu, jednakże
kryzys może też oznaczać konieczność ograniczenia środków finansowych na inwestycje, hamując skłonność firm do działalności innowacyjnej. Rozpatrując tę kwestię
na gruncie teorii wzrostu gospodarczego, należy zauważyć, że innowacje mogą być
czynnikiem przyspieszającym wychodzenie z kryzysu gospodarczego, ale proces ten
będzie dokonywał się raczej w dłuższej perspektywie czasowej. W krótkim okresie
natomiast wprowadzenie innowacji wiąże się z inwestycjami, co w czasie kryzysu
może być trudne z uwagi na brak własnych środków finansowych oraz ograniczenia
w dostępie do kredytów. Dodatkowo spowolnienie gospodarcze wymusza cięcia
kosztów, a redukcje dotyczą zwykle tych kosztów, które przynoszą efekty w dłuższej
perspektywie czasowej. Do takich właśnie kosztów należą wydatki na badania i rozwój (B+R) i dlatego w czasie kryzysu wiele przedsiębiorstw zmienia swoje strategie
innowacyjne, rezygnując z realizacji obarczonych ryzykiem projektów badawczych
(Voigt, Moncada-Paternò-Castello 2009). Jak pokazują wyniki badań empirycznych,
bariery finansowe nasilające się w czasie kryzysu hamują przedsiębiorczość i ograniczają skłonność do podejmowania ryzyka, skutkiem czego może zmniejszyć się
liczba nowych firm, a innowacje zostają odroczone w czasie (OECD 2009). Kryzys
może również ograniczać procesy międzynarodowego transferu technologii i dyfuzji
innowacji, na skutek spadku dynamiki wymiany handlowej i przepływów bezpośrednich inwestycji zagranicznych. Hamuje to zmiany innowacyjne, zwłaszcza jeśli dana
gospodarka bazuje na imitacyjnym modelu innowacyjności.
Jak w kontekście tych rozważań globalny kryzys gospodarczy wpłynął na innowacyjność i konkurencyjność polskiej gospodarki? Jak Polska budowała przewagi
konkurencyjne w okresie pokryzysowym? Badania, których wyniki zaprezentowano
w niniejszej monografii, wykazały, że Polska okazała się relatywnie odporna na kryzys, ale mimo to w okresie pokryzysowym nie nastąpiła jakaś spektakularna zmiana
Kuzrównoważonejkonkurencyjności?
383
poziomu konkurencyjności. W okresie 2007–2014 pozycja konkurencyjna Polski ulegała systematycznej, stopniowej poprawie. Pod względem wielkości PKB mierzonej
wg bieżącego kursu walutowego pozycja Polski w globalnym rankingu największych
gospodarek świata poprawiła się nieznacznie (awans o 2 miejsca na 23. pozycję),
natomiast nie zmieniła się, jeśli chodzi o wartość PKB liczoną wg parytetu siły nabywczej. Biorąc pod uwagę zmiany zachodzące w czasie globalnego kryzysu w otoczeniu
międzynarodowym, a zwłaszcza szybki wzrost wielu gospodarek „wschodzących”
i rozwijających się (np. Chiny), można uznać, że na tym tle Polska charakteryzowała się dobrą dynamiką wzrostu gospodarczego. Co więcej, Polska nie odnotowała
spadku PKB w czasie kryzysu; było to jednym z elementów przyczyniających się do
poprawy pozycji w rankingach konkurencyjności. W rankingu Światowego Forum
Ekonomicznego awansowaliśmy z 51. miejsca w 2007 r. na 43. miejsce, wyprzedzając
m.in. Włochy, Grecję Węgry i Słowację.
Ponadto luka rozwojowa między Polską a większością krajów UE, w odniesieniu
do PKB per capita, stale się pomniejszała w ciągu ostatnich kilkunastu lat. Między
2004 a 2014 rokiem luka rozwojowa dzieląca Polskę od średniej UE15 zmalała o 20 p.p.
Tylko w samym 2014 r. zmniejszyła się o 2 p.p., zaś PKB na 1 mieszkańca według
parytetu siły nabywczej stanowił w Polsce w 2014 r. 63% średniej dla krajów UE15.
Oceniając kolejny wyznacznik konkurencyjności gospodarki, tj. poziom życia,
należy zauważyć, że w 2014 r. pozycja Polski w UE nadal nie była szczególnie wysoka.
Polska należała do najmniej rozwiniętych krajów UE28, z PKB per capita równym
18 600 EUR, wyprzedzając tylko Węgry, Łotwę, Chorwację, Rumunię i Bułgarię
(rysunek 2).
Rysunek 2. Relatywny poziom rozwoju mierzony za pomocą PKB per capita:
Polska na tle wybranych krajów członkowskich UE w 2014 r.
PKBper capita w2014r.wgPSNwEUR
35000
UE15
30000
UE28
25000
Czechy Słowenia
Estonia Słowacja
Litwa
Polska
Węgry
Łotwa
20000
Chorwacja
15000
Rumunia
Bułgaria
10000
5000
–1
–0,5
0
0
0,5
1
1,5
2
2,5
StopawzrostuPKBw2014r. w %
Źródło: opracowanie własne.
3
3,5
4
384
Marzenna Anna Weresa
Pewną pozytywną zmianę pozycji konkurencyjnej Polski można zauważyć w zakresie zmniejszania nierówności dochodowych. W ostatnich latach Polska poprawiła swoją pozycję na tle innych krajów Unii Europejskiej (i w ujęciu absolutnym)
w zakresie zróżnicowania dochodów, zagrożenia ubóstwem i innych analizowanych
w monografii aspektów wykluczenia społecznego. Obecnie pozycja Polski we wszystkich powyżej wymienionych wymiarach kształtuje się na poziomie zbliżonym do
średniej unijnej.
W związku z tym warto przyjrzeć się bliżej, jak wygląda pozycja Polski w rankingu
konkurencyjności Światowego Forum Ekonomicznego po skorygowaniu wskaźnika GCI
o aspekty zrównoważenia społecznego i ekologicznego. Okazuje się, że uwzględnienie
czynników zrównoważonej konkurencyjności poprawia wynik polskiej gospodarki
– indeks GCI wynoszący 4,48 punktów wzrasta do poziomu 4,77 (WEF 2014, s. 68).
Powstaje zatem pytanie: Jakie znaczenie w tym procesie awansu w rankingu
zrównoważonej konkurencyjności mają innowacje, zwłaszcza innowacje społeczne
i ekoinnowacje?
Analiza przeprowadzona w niniejszej monografii wykazała, że mimo stopniowej
transformacji systemowej sektora badawczo-rozwojowego w Polsce, którą obserwujemy w pierwszej dekadzie XXI w., brak jest tendencji konwergencyjnych, jeśli chodzi
o rozwój polskiego systemu innowacji mierzony za pomocą sumarycznego indeksu
innowacyjności (Summary Innovation Index – SII). Oznacza to, że konwergencji realnego PKB per capita w stosunku do średniej w UE, niestety, nie towarzyszą podobne
zmiany w sferze innowacyjności.
Wydaje się, że jednym z głównych problemów polskiego systemu innowacji jest
niedokończona transformacja sfery B+R sektora publicznego. Procesy zmian dokonują
się zbyt wolno, niezbędne są nie tylko głębsze zmiany systemowe, ale także rozwój
zasobów ludzkich w obszarze B+R, co wymaga zwiększenia nakładów finansowych
na sferę badawczą oraz poprawy jakości edukacji.
Globalny kryzys ekonomiczno-finansowy, który rozpoczął się w końcu pierwszej dekady XXI w., nie wpłynął znacząco na innowacyjność polskiej gospodarki.
Wprawdzie kryzys spowodował przyspieszenie procesów konwergencji dochodów
w Polsce w stosunku do średniej w UE, jeśli chodzi o poziom PKB per capita, ale
zmiany innowacyjności polskiej gospodarki, mierzone indeksem SII, nie nadążały
za dynamiką średniego indeksu dla UE, mimo znacznego dopływu funduszy z UE
w latach 2007–2013 i ich wykorzystania na finansowanie działalności badawczej
i innowacyjnej.
Długofalowym wyzwaniem dla polityki gospodarczej jest stworzenie takich ram
działania, które pozwoliłyby budować konkurencyjność przede wszystkim poprzez
innowacje. Niezbędne jest do tego lepsze wykorzystanie posiadanych zasobów kapi-
Kuzrównoważonejkonkurencyjności?
385
tału ludzkiego oraz jego rozwijanie. Wśród priorytetów polityki gospodarczej można
wskazać przede wszystkimi dalsze działania na rzecz rozwoju kapitału ludzkiego,
który jest niezbędny do tworzenia innowacji. Chodzi o zwiększenie stopnia aktywności zawodowej Polaków, poprawę struktury demograficznej oraz stanu zdrowia
społeczeństwa, rozwój umiejętności, pobudzanie kreatywności i innowacyjności.
Dla zagwarantowania trwałego zwiększania konkurencyjności polskiej gospodarki
konieczne jest zatem doinwestowanie edukacji i nauki polskiej, reforma systemu
ochrony zdrowia oraz zmiany instytucjonalne – poprawa warunków prowadzenia
działalności gospodarczej, zmniejszenie biurokracji, nowe sposoby zarządzania sferą
publiczną nakierowane na przedsiębiorców i obywateli, do czego potrzebne są innowacje w sektorze publicznym. Tylko takie kompleksowe podejście do rozwoju zasobów
ludzkich, których jakość przekłada się na wzrost innowacyjności gospodarki, umożliwi Polsce zasadniczą poprawę konkurencyjności w jej zrównoważonym wymiarze.
Bibliografia
Bieńkowski W., Weresa M.A., Radło M-J. red. (2010), Konkurencyjność Polski na tle zmian gospodarczych w krajach OECD, SGH, Warszawa.
Bound K., Thornton I. (2012), Our frugal future: Lessons from India’s innovation system. NESTA,
July 2012, http://www.nesta.org.uk/library/documents/OurFrugFuture.pdf
Carley M., Spapens P. (1998) Sharing the World, Sustainable Living and Global Equity in the
21st Centurt, Earthscan, London.
Corrigan G., Crotti R., Drzeniek Hanouz M., Serin C. (2014), Assessing Progress toward Sustainable Competitiveness, w: Global Competitiveness Report 2014–15, red. K. Schwab, World
Economic Forum, Geneva, s. 53–83.
Foster C., Heeks R. (2013), Conceptualizing inclusive innovation: modifying systems of innovation frameworks to understand diffusion of new technology to low-income consumers, „European Journal of Development Research”, 25 (3), s. 333–355.
Hippel E. von (2005), Democratizing Innovation, MIT Press, Cambridge MA.
Krugman P. (1994), Competitiveness: A Dangerous Obsession, Foreign Affairs, vol. 73, no. 2,
s. 28–44.
Lubiński M., Michalski R., Misala J. (1995), Międzynarodowa konkurencyjność gospodarki. Pojęcia i sposób mierzenia, IRiSS, Warszawa.
Misala J. (2014), Theoretical Grounds of the Development of Long-Term Competitive Advantages
in International Trade, w: Innovation, Human Capital and Trade Competitiveness. How Are
They Connected and Why Do They Matter?, red. M. A. Weresa, Springler, Cham Heidelberg,
New York, Dordrecht, London, s. 3–51.
386
Marzenna Anna Weresa
OECD (2009), Policy Responses to the Economic Crisis: Investing in Innovation for Long-Term
Growth, Paris.
OECD (2013), Innovation and inclusive development, Discussion report revised February 2013,
Paris, http://www.oecd.org/sti/inno/oecd‑inclusive‑innovation.pdf
Porter M. (1990), The Competitive Advantage of Nations, The Free Press, New York.
Porter M. (2006), Przewaga konkurencyjna. Osiąganie i utrzymywanie lepszych wyników, Helion,
Gliwice.
Prahalad C. K., Mashelkar R. A. (2010), Innovation’s Holy Grail, Harvard Business Review, no. 88
(7–8) s. 132–141.
Ruskin J. (1905/1996), Munera Pulveris, w: The works of John Ruskin, red. E. T. Cook, A. Wed‑
derburn, vol. 17, Cambridge University Press, Cambridge.
Swann G. M. (2009), The Economics of Innovation: An Introduction, Edward Elgar, Chelten‑
ham, Northampton.
Weresa M. A. (2012), Systemy innowacyjne we współczesnej gospodarce światowej, Wydawnic‑
two Naukowe PWN, Warszawa.
Weresa M. A. red. (2014), Polska: Raport o konkurencyjności 2014. Dekada członkostwa Polski
w Unii Europejskiej, SGH, Warszawa.
Voigt P., Moncada‑Paternò‑Castello P. (2009), The global economic and inancial downturn:
What does it imply for irms' R&D strategies?, „IPTS Working Paper on Corporate R&D And
Innovation”, no. 12/2009, DG Research European Commission, Luxembourg.
WEF (2014), Global Competitiveness Report 2014–15, red. K. Schwab, World Economic Forum,
Geneva.