T.e.
MARMARA UNivERSiTESi
SOSY AL BiLiMLER ENSTiTUSU
TEMEL iSLAM BiLiMLERi ANABiLiM DALI
iSLAM HCKUKU BiLiM DALI
iSLAM HUKUKUNDA
KAMU MALLARI
( DOKTORA TEZi )
Hacl Mehmet GUNAY
Dal1l§man
Prof. Dr. Mchmct ERKAL
ist;\I1bul 1997
Marmara Onlversitesi
@Q @セ @ィ Daire
@ョ @。 @ォ @セ @。
KlIlUphane ve Dokllmantasyon
1111111111111111111111111111111111111111
T04222
b
iC;iNDEKiLER
ic;:tNDEKILER ........................................................................................................ 11
KISAL TMALAR .................................................................................................. VII
GNSOZ ................................................................................................................. .IX
GiRis
I. KONUNUN iSLENiS METODU ...................................................................... 2
ll. BATI HUKUK SiSTEMLERiNDE KAMU MALLARI ................................. 5
A. ROMA HUKUKUNDA ....................................................................................... 5
1. aャセM
v・イゥセ@
2. aャセMv・イゥD@
Konu Olabilen eセケ。@
(Res in Commercio) ......................................... 5
Konu Olamayan E$ya (Res Extra Commercium) .............................. 6
a) Res divini iuris ................................................................................................ 6
aa) Res sacrae .................................................................................................. 6
bb) Res religiosae ............................................................................................ 6
cc) Res sanctae ................................................................................................ 6
b) Res omnium communes .................................................................................. 7
c) Res publicae .................. :., .. : ......... , .................................................................. 7
B. KARA AVRUPASI HUKUK SiSTEMLERiNDE ................................................ 7
] . Franslz Hukukunda ............................................................................................ 8
a) Kamu mallan .................................................................................................. 9
b) Ozel mallar ............................ ,... ,.......................................... ,........................ 9
ic;illdekiler III
2. AJman Hukukunda ........................................................................................... I I
a) Hazine patrimuam veya mali patrimuan ......................................................... I I
b) idare patrimuam ........................................................................................... I I
c) Kamunun ortak kullanmasma aylk mallar ...................................................... 12.
3. Turk!is\;yre Hukukunda .................................................................................. 12
BiRiNciBOLUM
iSLAM HUKUKU ESERLERiNDE KAMU MALLARININ ELE ALINISI
I. iSLAM HUKUKUNDA ESYA VE MAL KA VRAMLARI ............................ 17
A. ESYA ................................................................................................................ 17
B. MAL .................................................................................................................. 18
1.S6zluk Anlaml ................................................................................................. 18
2. Terilll Anlaml ................................................................................................... 18
n. iSLAM HUKUKUNDA MALLARIN (:ESiTLi A(ILARDAN TASNiFi ... 21
A. MUTEKAvviM MAL-MOTEKAvviM OLMAY AN MAL ............................. 2'1
B. MISLI MAL-KiYEMI MAL .............................................................................. 22
C. MENKUL MAL - GA YRiMENKUL MAL ........................................................ 24
D. SAHiPLERiNE GORE MAL <;ESiTLERi ........................................................ 26
1. Mubah (Serbest ) Mallar.. ................................................................................. 28
a) Menkul mubah (serbest) mallar ..................................................................... 28
b) Gayrimenkul mubah (serb est) m all ar ............................................................. 39
2. Ozel Mallar ...................................................................................................... 53
3. VaklfMallan .................................................................................................... 59
4. Devletin Ozel Mallan (Hazine Mallan) ............................................................. 66
a) Mali mamelek ............................................................................................... 68
b) Araziler ........................................................................................................ 69
b) Devlete ait sanayi tesisleri ve ticari ゥセャ・エュイN@
................................................ 74
c) Hizmet mallan .............................................................................................. 75
5. Kamu Mallan ................................................................................................... 81
ic;indekiler IV
iKiNci BOLlTM
ゥslaセQ@
HUKUKUNDA KAMU MALLARININ HUKUKi REJiMi
I. KAMU 1\IALI KAVRAMI VE HUKUKi DAYANAGI .................................. 83
A. KAMU tvIALI KA VRAMI ................................................................................. 83
l. KIasik Eserlerde Kamu Mahm ifade Eden KavramIar ....................................... 83
a) Erflik ve irflik ................................................................................................ 84
b) Harim ........................................................................................................... 85
c) HIma ............................................................................................................ 90
d) ・iMmョ。ヲゥGオュNセエイォ@
ve ・iM。GケョオュゥNセエイォ@
......................................... 97
e) Metruk arazi ................................................................................................. 98
f) eI-Emvalii'I-amme ve ・iMュカ。ゥNGセエイォ@
............................................... 100
2. Kamu MalIm AYlrmaya Yarayan KriterIer ...................................................... 102
3. Kamu MaImm Tarifi ....................................................................................... 104
B. KAMU MALLARININ ffiJKUKI DAYANAGI.. ............................................. 105
IT. KAMU :MALI NiTELiGiNiN KAZANILMASI VE KA YBEDiLMESi .... 109
A. KAMU MALI NiTELiGiNiN KAZANlLMASI.. ............................................. 109
1. MaIm DogaI Niteligi Geregi Kamu MalI Saydmasl .......................................... 109
2. MaIm GeIenek YoIu iIe Kamu MalI Saydmasl ................................................ 110
3. MaIm Hukuki Bir Tasarrufla Kamu MalI Niteligini Kazanmasl. ....................... 111
a) Tahsis ......................................................................................................... 111
b) Vaklf .......................................................................................................... I 12
c) k。ュオiセエイ@
.............................................................................................. 114
B. KAMU MALI NiTELiGiNiN KA YBEDiLMESi ............................................ 116
1. Kamu MaIml11 Dogal NiteIigini Kaybetmesi .................................................... 116
2. Hukuki Bir Tasarrufla Kamu Malt Niteliginin Kaldmlmasl .............................. 118
3. ihya ile Kamu Malt Niteliginin Kaldmlmasl. ................................................... 121
Ill. KAMU MALLARININ HUKUKI 6ZELLiKLERi ................................... 122
A. KAMU MALLARJ DEViR YE FERAG EDiLEMEZ ...................................... 122
ェセゥャQ、・ォイ@
Y
B. KM1U セmalri@
HACZEOiLEI\1EZ """"""",,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,, 123
C. KAI\1U セQalrtィi@
ZAMANASIMI CEREYAN ETMEZ ........................ 123
O. KAI\1U \1ALLARINA iLiSKiN DAY ALARDA SULH
VE
iBRA CAiz
OEGiLDiR ...................................................................................................... 124
E. KAI\1U !\1ALLARINDA TEBERRU HOKOMLERi CEREY AN ETI\1EZ ....... 124
F. KM1U MALLARINDA SINIR DEGiSiKLiGi GE<;ERLi DEGiLDiR ............ 125
G. KM1U MALLARINDAN Y ARARLANMA KARSILIKSIZDIR .................... 125
H. KM1U MALLARINDA HAKSIZ iNSAAT HOKOMLERi UYGULANMAZ 126
i. KM1U 11ALLARINDA MOSTEREK TASARRUF DELiLi MOST AKiL
TASARRUF DELiLiNE TERCiHEDiLiR. ...................................................... 126
IV. KAMU MALLARI UZERiNDEKi RAKKIN NiTELiGi.. ........................ 127
A. iDARE YONUNDEN ...................................................................................... 127
B. YARARLANANLAR YONUNDEN (KiSiLER YONONDEN) ....................... 133
1. in tifa Hakkl. ................................................................................................... 13 6
2. Dava Hakla .................................................................................................... 136
3. Tazmin Hakkl ................................................................................................ 137
IV. KAMU MALLARINDAN YARARLANMA ............................................... 140
A. KAMU 11ALLARJJ\TDAN GENEL Y ARARLANMALAR .............................. 140
1. Gen ellik ilkesi ........... "'" .......................................................................... , ..... 140
2.
eセゥエャォ@
ilkesi .................................................................................................... 142
3. SerbestIik ilkesi .............................................................................................. 144
4. Zarar Vermeme ilkesi ..................................................................................... 144
5.-Ucretsizlik ilkesi ............................................................................................. 145
B. KAMU MALLARTh1)AN OZEL YARARLANMALAR ................................. 148
U<;UNCU BOLUM
iSLAM HUKUKUNDA KAMU MALLARININ (ESiTLERi
I. SAHipsiz 1\lALLAR ...................................................................................... 153
A. GENEL SULAR ............................................................................................ 154
ic;indekiler VI
1. Denizler ye Btiytik Goller ............................................................................... 154
2. Nehirler ......................................................................................................... 157
3. Kuyular .......................................................................................................... 162
4. Kaynaklar ...................................................................................................... 164
B. KIYILAR ......................................................................................................... 166
C. MADENLER ................................................................................................... 168
1. Madenlerin Tarifi ve Smlflandmlmasl ............................................................. 168
a) AC;:lk madenler (el-Me'adinu'z-zahire) ......................................................... 169
b) Gizli madenler (el-Me'adinu'l-batma) ......................................................... 169
2. Madenlerin Hukuki Durumu .......................................................................... 170
D. ORMANLAR ................................................................................................... 182
n. ORTA MALLARI.......................................................................................... 189
A. HERKEsiN YARARLANDIGI ORT A MALLARI .......................................... 189
1. Genel Yollar .................................................................................................. 189
2. Meydanlar ...................................................................................................... 196
3. Pazar ye PanaYlr Yerleri ................................................................................. 197
4. Konak Yerleri ................................................................................................ 199
5. Mabedler. ....................................................................................................... 201
6. Mezarhklar. .................................................................................................... 208
B. BiR KISIM HALKIN YARARLANDIGI ORTA MALLARI ........................... 208
1. Mer' a, Yaylak ye kャセ。ォQイ@
............................................................................. 211
a) Mer' alar. ..................................................................................................... 211
b) Yaylak ve kャセ。ォイ@
..................................................................................... 213
2. Baltahklar ...................................................................................................... 216
3. Harman YerJeri .............................................................................................. 218
SONUC; ................................................................................................................ 220
BiBLiYOGRAFYA ............................................................................................. 229
KISAL TMALAR
AD
Adalet Dergisi
a.e.
Aym eser
AiD
Amme idaresi Dergisi
AJSLL
American Journal of Semitic Languages and
Literatures
a.g.e.
Adl gegen eser
a.g.md.
Adl gegen madde
AK
Arazi Kanunu, Arazi Kanunnamesi
a.mlf.
Aym mueIIif
a、カ。オGセMs・イゥ@
AS
AOiF'D
Ankara Dniversitesi ilahiyat FakUItesi Dergisi
ADiiF'
Atarurk Dniversitesi islami ilimler FakUltesi
b.
ibn, bin
bkz.
Baklmz, bak
c.
Cilt
gev.
<;eviren, tercume eden
DiA
Turkiye Diyanet Vakfi islam Ansiklopedisi
Fi
el-Fikru '1-islami
h.
Hi cri
Hz.
Hazreti
IQ
Islamic Quarterly
iA
MiIl1 Egitim Bakanhgl isHim Ansiklopedisi
iHiD
idare Hukuku ve ilimleri Dergisi
iiED
islam ilimleri Enstitlisu Dergisi
iSAV
islami ilil11ler aイ。セエャュ@
iOHFM
ォイセN@
istanbul Oniversitesi Hukuk Fakliltesi Mecmuasl
k。イセiQエヲュコ@
111.
Vakfi
MiHidi
Klsaltmalar VIII
MBi
Mecelletii ' 1-Buhusi' 1-isHimiyye
md.
Madde
ME
Mecelletii'I-Ezher
MK
Medeni Kanun
MOiFD
Marmara Oniversitesi iliihiyat Faki.iltesi Dergisi
MOSBE
Marmara Dniversitesi Sosyal Bilimler Enstiti.isu
NB
Noterler Birligi
no
Numara
n・セイ、ョ@
ョセイN@
ON
o.
Orman Nizamniimesi
Oli.imi.i, vefat tarihi
r.a.
RadlyalIiihi.i anh
r.ah.
RadlyalIiihi.i anhii
s.
s.a.
Sayfa
Sallalliihi.i Aleyhi ve SelIem
SI
Studia Islamica
sy.
SaYI
trc.
Tercume eden, yeviren
ts.
TTi
UMHK
Tarihsiz, baskt tarihi yok
et-Tevdhi.i't- t・セイョ@
UsUl-i Muhiikeme-i Hukukiyye Kanunu
vb.
Ve benzeri
vd.
Ve devaml
v.dgr.
VGMY
vi
y.
yay.
yy.
fi'l-isliim
Ve digerleri
Vaklflar Genel Mlidlir1i.igli Yaymlan
el-Va'yi.i'I-isliimi
YII
Yaymlan
Yer yok, bask! yeri yok
ONSOZ
Bugiin mukayeseli hukuk apsmdan onemi gittikr;:e artan konulardan birisi de
kall1u l11allarllllll niteligi, bu mal/arm tabi olacagl hukuki rejill1 ve hukiil111er
meselesidir. Fransa, Almanya, isvir;:re hukuklarz gibi oldllkr;:a geni§ bir lIygulama
alal1lna sahip olan hukuk sistel111erinde kamu mal/an teorisi, ortaya pklJ tarihi
itibariyle henuz yeni sayzlmakla birlikte, gunden giine geli§mekte ve geni§lemektedir.
Ozellikle sosyal ve dayal1lJmacl teoriler ile ekonomik, siyasi ve askeri ihtiyar;:larm
tesirleri altmda devletin gorevleri artlp, halkl71 kamu hizmetlerinden yararlanma
sahasl geni§ledikr;:e; buna paralel olarak devletin gorecegi hizmetlerin maddi ve aynf
vasttasl olan bir klslm e§Ya ii::erindeki haklarl71 ve yetkilerin niteligi ve derecesi de
tetkike deger bir mesele olarak revar;: bulmaktadlr.
islam hukukunda otedenberi, ozel miilkiyet konusu olmayan ve buna ili§kin
hiikiimlerden farkll ve ayrz esas ve usullere tabi bulunan r;:e§itli mallarm mevcllt
oldugu kabul edilmektedir. Giiniimiizdeki manada bi,. kamu mallan teorisi de islam
hukllk prensipleri ir;:inde daima mrllgll11 ウゥイ、ュセᄋエN@
Bunllnla birlikte islam hukuk
oiuセᄋエャァL@
ortak niteliklerinin ne oldugu ve
doktrininde kamll mal/annll7 nelerden
bunlara uygulallacak hiikiimler konllsundao doldurulmasl gereken bir
ィoセGャオォ@
bulllnmaktadl1'. Gerr;:ekten de gerek klasik eserlerde gerekse modern r;:ab.}'/11alarda
hukukf bir kategori olarak bll mal/ann tiimiinii dii::enleyen genel kllral/ar aC;lk ve
sistematik bir Nセ・ォゥャ、@
ortaya ォッョャQセG@
degildir.
Klasik isMm hllkllkll eserlerinin genel karakteri dikkate almdlgll1da hll kOlllllll1l1
l7Iiislakil
loe
giilliimii::de ka::alldl{;l ()Jlem aglrliglllda ele altllmaml.>· olmasl tahii
allla.pltr bir dlll'/(mdllr. Kal11ll ma/laJ'/JlIIl ij::e1 hllkllk, laJ'/11/ hllkllkll
hakll1llanlldall rok fa::la ijllCIII
ヲ。NセGOiョサ{Qャ^ᄋ@
lOt'
loe
I'ergi hllkllkll
o lm as 11 1111 da hll Ilokla ii::erillde halm
Gns6= / X
saYlhr bir roNi o/sa gerektir. Buna ォ。イセGャィL@
kapsamh イ[。ィセュOャj@
is/am hukukullllll hemen her a/alllllda
gerr;ek/qtirildigini meml1lllliyet/e ュゥセィ・、@
eltigimi:: SOli
donem/erde,
kamll mallann1l1 セゥュ、ケ・@
ゥャ」・OQョュセG@
o/masl le/afi edi/mesi gerekell ollemli bir eksiklik o/arak ortaya
pkmaktadu·. kャiセォsZ@
「。セィュャg@
bir kOllu
o/arak
kall1u mallan kOnllSU1ll1l1 kapsam111a girell tek tek pek c;ok
kavram ve miiessese muaszr 。イセエャQciO@
・、ゥャュセエイN@
kadar
Fakat gerek Tiirkr;e gerekse 「。セォ@
tarajzndall イ[・セᄋゥエO@
a91/ardall tetkik mev::ulI
dillerde ケ。ーBュOセL@
kamu mallamu bir
biitiin o/arak e/e a/an miistakil ve etrafb bir イ[。ィセュケ@
セゥュ、ケ・@
kadar tesadiif
etmedigimizi ifade etmeliyi=.
Bil' doktora tezi r;err;evesinde incelemeye r;a/z§tlgzmlz "is/am Hukukllnda Kamu
Mallan" kOllllsunlln ser;ilmesindeki amar;, bu bo§lugun gideri/mesine miitevazi bir
katklda bulunmaktzr.
Biiyiik olr;iide tarajzmzzdall ァ・ャゥᄃエGュセ@
イ[。OコセュャQョ@
bir plan r;err;evesinde gerr;eklqtirilen bu
metodu ve m lIhtevaSl hakkll1da ァゥャGセ@
b6liimiinde gerekli bilgilel'
カ・イゥャQセエN@
Burada ara§tll'ma konllsunun te5pitinde ve hazzrlanmasznda biiyiik yardzmlanl1l
gordiigiim, yapzcz ve yel'inde ・ャセᄋエゥGOケ@
r;a/z§malarzma yon veren 、。ャQセュW@
hocam
Pro! Dr. Mehmet Erka/ Bey'e tqekkiir etmeyi borr; biliyol'um. Ayrzca tezin
ara.ytzrma ve yazzm sajhalanllda bi/gi ve uyarzlarll1dan geni§ bir .yekilde
yararlandlgzm hocam Dor;. Dr. Faruk Be.yer Bey'e ve yeti.ymeme vesile olan digel'
biitiin hocalal'lma en ir;tcll saygl vc セGゥォイ。ャョQコ@
sllnuyomm. Blf arada tezin
miisveddesini ba.ytal1 sona okuma liitflll1da bulunup klymetli fikirlerilli apkhkla
serdeden dostllm iljall ill cc ile イ[。ャコセュWョ@
.yekil baklJ1l1ndan gil::el olmaslI1a katklda
bulullan Hayati Yllma= 'a vc emegi ger;:en diger biitiin 。イォ、セ|GャョjQ@
da yiil'ekten
sevgi ve minl1cftarllgmll ar::ediY0l'lllll.
H. Mehmet GUNA Y
Adapazan 1997
•
•
GIRlS
I. KONUNUN iSLENiS METODU
Kamu maIIan, klta ayrupasl hukuk sistemlerinde idare hukukunun bir konusu olarak e1e almmaktadlr. Bu mall ann biiyi.i.k kisml
、・ァゥセォ@
ac;Ilardan ozel hukukun ongor-
diigu hak, yetki ye odeylere konu olmakla birlikte bir biitiin olarak kamu hukukunun
diizenleme alanma girmektedir.
islam hukuk 、ゥセョ」・ウL@
Allah haklan, kul haklan ye karma haklar セ・ォQゥョ、@
hak tasnifi uzerinde temellenen kamu hukuku-ozel hukuk aymmma benzer bir aymm
meycut olmakla birlikte, bu 。ョャyiセ@
hukuki mese1eleri ele 。ィセ@
hukuku eserlerinin sistematigine ケ。ョウャュセエイN@
metodu olarak islam
Bilindigi iizere, islam hukukunun bir
baklma ic;tihat kulliyatl demek olan fikIh, ele aldlgl konulan
metod takip
・エュゥセイ@
ゥセi・イォョ@
kazuistik bir
ki bu metod, hukuki konularda genel kaide ye prensipler koyma
yerine, tek tek meselelerin teorik ye pratik c;oziimlerini tercih etmektedir. Bu nedenle
kamu mallan ile ilgili meseleler ye hiikiimler de fikhm
mk bir セ・ォゥャ、@
meyat",
Bセゥイ「L@
ケ。iャュセ@
ァ・ョゥセ@
bir alanma oldukc;a dagl-
bulunmaktadlr. Konu, ozellikle klasik fIkIh eserlerinin "ihyaii'I"Yaklf', "cihiid", "b eytiil mal" ,
Bセオヲ@
a", "sulh" gibi boliimlerinde; bazl
eserlerde de "mescitler", "yollar", "sular", "madenler", "harlm", "hllna", "errak",
"ikta" gibi daha ozel
「。セィォャイ@
altmda
konumuz ashnda yok yonli.i bir セi。ョBGゥッャオー@
.
. .
n lIVERS1ft-;:,
ekonOll1lk, sosyal, ki.ilturel ye エヲLャェrGQN」セ。イi{asサpィM
Tahmin edilecegi i.izere.
kuki yonunden 「。セォL@
ゥセャ・ョュォエ、イN@
。イセエュョ@
K010PHANE セ・@ セmnオg|@
OAlRI.-·
hu/.
Nセ@
gゥイェセ@
mada kamu maIIan daha ziyade huk.'Ukl' aC;:Jdan incelenmeye
aym zamanda islam hukukunun anayasa, idare, ・セケ。L@
dalmm ilgi alanma girmektedir. Bu kadar
ァ・ョゥセ@
bUyiik guc;:luklerden birisini
Bu
」[Z。ィセュ、@
Fakat, konu
toprak hukuklan gibi pekc;:ok
bir alana
tutarli ye sistemli bir tarzda bir araya getirilmesi
」[Z。ィセjャュエイN@
/3
」[Z。ィセュ@
ケ。jャュセ@
bulunan bilgilerin
esnasmda
ォ。イセ、エャァjュコ@
en
ッャオセエイュN@
yapdan, temel kaynaklardaki daglmk ye duzensiz gibi g6Iiinen bilgi-
lerin belli bir plan c;:erc;:eyesinde bir araya getirilip sistematize edilmesidir. Tez planmm
hazlrlanmasmda ye konulann
ゥセャ・ョュウ、L@
inceleme kolayhgl saglamasJ baktmmdan
buyuk 61c;:ude Turk pozitifhukuk biliminin sistematiginden ye terminolojisinden yararIam iュャセエイN@
Kur'an ye Sunnet'te kamu mallan ile iIgili 6zeI nitelikli naslann saYISI oIdukc;:a
azdlr. Kamu malIannm hukuJci rejimi daha c;:ok, islam hukukc;:ulannm genel nitelikli
naslar ye prensipler
ャセjァュ、。L@
セ。イエャョL@
tarihi
orfu ye toplumun ihtiyac;:lanm gozonunde
tutarak yaptJldan ic;:tihatlar ye yerdikleri fetyalarla
. kamu mallannm hukuki zeminini
エ・セォゥi@
「・ャゥイョュセエN@
Bu
」[Z。ィセュ、@
da
eden ayetlere, hadislere ye tarihi uygulama,
orneklerine yeri geldikc;:e temas edilmekle birIikte, geneI olarak hukuk tarihi ic;:inde
ッiオセ。ョ@
islam hukuk doktrini esas 。ャュiセ@
ye teorik sistem bu c;:erc;:eyeye ッエオイャュセN@
Bu yiizden yararlallllan kaynaklarda genel oIarak aglrhkh yeri fIkth eserleri
ゥセァ。ャ@
et-
mektedir.
\[。ィセュ、@
belirli bir donem smlrlamasma
ァゥ、ャュ・セエイN@
nel kurammm teorik temelleri klasik donem fikth eserlerinde
lama, tarihl' surec;: ic;:inde gittikc;:e
ァ・ャゥセイォ@
<;unku kamu mallan geセ・ォゥャョ、ァ@
halde, uygu-
son donemlerde, ozellike 1274/1858 tarihli
Arazi Kanunnamesi'nde J ye kismen Mecelle'de mukemmel sayrlabilecek bir duzeye
Bu kanunnamenin melni ic;:in bkz. Diistfir. Birinci tertip. I. 165: Serkiz. t。ィセGゥケ・ャ@
Kal'anin. s.
178-254. AK csas itibariyle flklh kilaplanna ve セ」ケィゥャウ。ュョ@
felvalanna dayanmaktadlf.
Kanun tasanSl hclZlrlanlrkcn. Divan-I Hiimayun kaleminde bulunan biHiin cski ve ycni arazi
kanunlan ile bu konuda カ」イゥャュセ@
」[Z・セゥエャ@
fClvalar ve aynca bclirli konularda teker tckcr ahnan
irade-i scniyyelcr bir araya gClirilip bablara vc fasIilara 。ケョャセ@
sonra da madde madde tclkik
」、ゥャQセイN@
Eski hiikiimlcrin giiniin セ。イャョ@
uygun hale gctirilmesi ic;:in 」[Z。ィセャョ@
vc 「。セィ」@
maddclcr ic;:in ayn ayn cmirler c[Zャォ。イエュセヲN@
Tasan. dinl-hukllkl bakIllldan incclcnmck iizcrc
セ」ケィゥャウ[ュァ。@
ァVョ、」イゥャュセN@
oradan gclcn iSlcklcr dogrultusllnda da bazJ 、」ァゥセォャイ@
ケ。ーiゥュャセイ@
(Ali Haydar. ,>'crlI-i j,:nl/il/l-i /Irn::!. s. R-9: Barkan. "Tanzimal \'C Arazi Kallllllnamcsi ... ". s. 51:
AydJII. "Arazi Kanllnn;lIllcsi'·. f)fA. Ill. 346-347).
Giri§ /4
オャ。セュエイN@
Denebilir ki, klasik eserlerdeki teorik bilgiler ile uygulamaYI en iyi temsil
eden Ara=i Kalllilln..imesi ye Mecelle'deki dUzenlemeler birbirini tamamlamaktadlr.
」[Z。ィセュャコ、@
Bu itibarla
Ara=i Kaml11namesi ye
。ィュセエiイN@
kullandlglmlz kaynaklar arasmda yer
olC;:Ude istifade
lasaltmaya
」[Z。ァ、セ@
セ・イィャゥ@
」[Z。ィセュャイ、ョ@
slkc;:a
da btiyUk
・、ゥャュセエイN@
ケ・イゥャュセエN@
Dipnotlarda
ァゥ、ャュセL@
eserlerin
ァ「ウエ・イゥャュセN@
ile 1I1ecelle ye
Bu arada
Tezde bir defa da olsa referans olarak
rafyada yer
セ・イィャゥ@
セ。ィャウ@
「。セカオイャョ@
her eser ye makaleye bibliyog-
ye eser isimlerinde mtimkUn oldugu kadar
ォャウ。エiュセ@
セ・ォャゥ@
bibliyografyada aynca parantez ic;:inde
Bu yiizden, klsaltllan kitap ye makalelerin tarn isimleri ic;:in bibliyografyaya bakIlmahdlr. Makaleler aynca tlrnak ic;:inde ケ・イゥャュセL@
ォッョュオセエイN@
tic;: nokta
ュ・ゥセエイN@
lasaltma yapdanlann sonuna
Makalelerin yaymlandlgl yer ye tarihleri dipnotlarda zikredil$ahls isimlerinde ye sure adlannda Ttirkc;:e' deki
Him-l tarifIer
ォ。ャ、ヲュセL@
ッォオケセエ。@
ォオャ。ュィセ@
tercih edilerek
rahathk ye pratiklik saglamak amaclyla ne metinde
ne de bibliyografyada transkripsiyon
ォオャ。ョ、ュセエiイN@
Aynca tez hacminin haddinden
fazIa kabarmamasl ic;:in hadislerin senetlerine de yer ケ・イゥャュセエN@
c。ィセュ@
bir
ァゥイセ@
ile dbrt esas bolUme aynlmaktadlr.
kip ediIen metottan
「セォ。L@
biIgi yeriImesi uygun
gゥイセ@
lasmmda
bazl hukuk sistemIerinde kamu mallanna
ァ「イuィョエゥセL@
ゥャセォョ@
」[Z。ィセュ、@
tageneI bir
bzellikIe Roma hukukunda ye modern hukuk sistem-
lerinden Franslz, Alman ye Ttirklisyic;:re hukuklannda kamu mallannm nasIl ele almdlgl lasa ye oz bir セ・ォゥi、@
b。セィ「ュ@
aC;:lkIanmaya
」[Z。ィセiャュエイN@
bir mal kategorisi olarak kamu malIannm, islam hukukunun ongor-
dUgU genel mal sistematigi ic;:indeki yerini belirIemeyi gaye edindigimiz birinci bolUmde maIm tarifi, farklI ac;:J1ardan tasnifi ye aglrhkh oIarak sahipIerine gore
tizerinde
」[Z・セゥエiイ@
、オイャュセエN@
Kamu mallannm hukukl rejimi konusuna aynlan ikinci bblUmde de kamu malIan
ile ilgili genel htikUmler
ゥョ」・ャュセエイN@
c。ィセュョ@
bu kIsmmda, kamu mal! kayraml ye
hukukl dayanagl, kamu malI niteliginin kazamlmasl ye kaybedilmesi, kamu mallannm
hukukl ozellikleri, kamu mallan iizerindeki hakkm niteligi ve kamu mallanndan yarar-
gゥイセ@
lanma gibi konular ゥセャ・ョイォL@
islam hukukunda kamu mallan kurammm bir bakIma
teorik zemini belirlenmeye
」[Z。ィセャュエイN@
Uc;:uncu ve son bblum ise islam hukukunda kamu mallannm 」[Z・セゥエャイ@
tahsis
・、ゥャュセエイN@
Bu klslmda kamu mallan kategorisinde yer alan
カ・イゥャュセ[@
hakkmda tek tek bilgiler
、・ァ[ゥセォ@
konusuna
mal tiirleri
bunlann hangi baklmlardan ye ne blc;:ude kamu mal!
sayJidlgl ortaya konulmaya
」[Z。ィセiゥュャエイN@
ye genel bilgilerin farkh mal
dan 」[Z。ィセュョ@
15
Bu son bbliim, ilk bblumlerde sunulan teorik
」[Z・セゥエiイ@
uzerinde nasIl uygulandlgml gostermesi bakImm-
nisbeten pratik bir ybnunu meydana getirmektedir.
HZ。ィセュョ@
。イセエャュ@
sonuna,
boyunca
bolumu ile bir bibJiyografya listesi
オャ。セiゥョ@
neticelerin kaydedildigi bir sonuc;:
・ォャョュゥセエイN@
ll. BATI HUKUK SiSTEMLERiNDE KAMU MALLARI
islam hukuku 、エセュ。ォゥ@
bazl hukuk sistemlerinde kamu mallannm hukuld rejimi-
nin ne olduguna ye diger mal turlerine gore ne gibi ozellikler
etmek, kamu mallanna
ゥャセォョ@
duzenlemelerin tarihi
ve isHim hukuku ile genel bir ォ。イセjゥエャュ@
ァ・ャゥセュ@
エ。セ、ャァュ@
klsaca temas
hakkmda bir fikir yermesi ,
imkam saglamast arytsmdan faydahdtf.
Konu, inceleme kolayltgl baklmmdan Roma hukukunda ye kara ayrupast hukuk sistemlerinde olmak uzere iki ana
「。セャエォ@
altmda ele almabilir.
A. ROMA HUKUKUNDA
Avrupa'da kamu mallannm ilk
Roma hukuku ・セケ。ャ@
1.
aィセMv・イゥ@
セ・ォゥャイョ@
Roma Hukukunda rastlamlmaktadtr.
temelde iki gruba aytrmaktadlr:
Konu Olabilen
eセケ。@
(Res in Commercio)
Bu mallar devir ve temlike, dolaYlslyla ferdi mulkiyete konu olabilen mallardtr. Bu
gruba giren mallar da kendi ic;:lerinde 」[Z・セゥエャ@
2
セ・ォゥャイ、@
ウュャヲ。ョ、エセイRN@
Bkz. Koschakcr. NO/l/a Ill/sI/si Hl/kl/klll1llll Alia Ha//arI. s. 105 Yd.: Di Marzo. NO/l/a IllIkllkll,
204-20); DllrclI. Marc IIlIkllkll, s. 4
S.
gゥイセG@
2.
aィセMv・イゥ@
eセケ。@
Konu Olamayan
(Res Extra Commercium)
Ya hukuki ya da dogal nitelikleri nedeniyle
、・ケゥセャ@
bzel haklann konusunu エ・セォゥャ@
Bunlar da kendi aralannda
。セァャ、ォゥ@
/6
。ィセMケ・イゥ@
・ャケイゥセ@
olmayan,
「。セォ@
bir
edemeyen mallar bu grubu ッャオセエイュ。ォ、SN@
セ・ォゥャ、@
ォゥュ・ャョ、イセエZ@
a) Res divini iuris
Res divini iuris deyimi ilahi hukuka ait mallan ifade etmektedir. Bu malIar uzerindeki mulkiyet hakkmm Tann'ya ait oldugu kabul ediliyordu. Res divini iuris niteligindeki mallar da iki kIsma aynhyordu:
aa) Res sacrae
Putperestlik deyrinde halkIn iradesine dayanarak ozel bir merasim ile ilahlara tahsis edilen, yani dogrudan dogruya ilahlar tarafmdan kulIamldJ8ina inamlan malIar res
sacrae olarak kabul edilirdi. Ornegin mabetler, dinl ayinlere yarayan arac;lar, ilah resimleri bbyleydi. Hristiyanhk deyrinde mabetler ye din1 ayinler ic;in kullamlan arac;lar
belli bir amaca bagh olarak kilisenin mulkiyetinde bulunurdu. Fakat bunlar kural olarak devir ve temlik edilemezler ye rehin olarak yerilemezlerdt
bb) Res religiosae
Bu grubun muhteyaSml esas itibariyle mezarlar
セ・ケ@
ッャオセエイケ、N@
Bir topragm din1
sayIiabilmesi ic;in oranm malikinin ya da onun nzasl ile iic;uncu bir セ。ィウュ@
raga bir insan cesedini ァッュゥセ@
olmasl gerekiyordu
5
bu top-
.
cc) Res sanctae
Bunlar
セ・ィイゥョ@
duvarlan, kapIlan gibi Tann'mn himayesinde kabul edilen
・セケ。ᆳ
lard{'.
-'
4
Bkz. Di Marzo. ROllw flukuku: s. 205: Koschakcr, ROil/a HlI.I'lIsi Hukllklllllln Ana Hatlan, s.105
vd.: Onar, "Ammc Hukuku Tcorisi ... ": Diircll, ida,.c Hllkllkll., s. 4.
Bkz. Di Marzo, (J.g.c .. s. 207: Koschakcr, a.g.c" s.104: SC\·jg, Toprak !!Ukllkll, s. 212: Onar.
a.p,.III. s. 499: DUrcn. (I.g.C., s. 4.
Koschakcr, (I.,r..l' .. s. lo-t: Di Marzo. a.g.£'" s. 207: Sc\'ig. n.g.c .. s. 211-212: Diircn, axe .. s.-t.
gゥOBャセ@
17
b. Res omnium communes
Res 011111ium communes haya, deniz ye klYlSl, yagmur sulan, akar sular gibi dogal
niteliklerinin bir sonucu olarak herkesin kullanmasma ae;:lk olan, bu nedenle mulkiyet
kavrammm 、ャセュ。@
kalan mallardl?
c. Res publicae
Res publicae, etimolojik manaSl itibariyle Roma halkmm mah demektir. Bunlar
Roma deyletinin mulkiyetinde olan mallard1 . Ancak Res publicae, ァ・ョゥセ@
8
anlamda hem
kamu malIanm (servi publici), hem de deyetin ozel emlakini (ager publicus) ie;:ine
almakta idt Res publicae, butUn カ。エョ、セャ@
kulIanma hakkt adeta セ。ィウ@
カ。エョ、セL@
bir
「。セカオイゥャ、@
bu
kulIanmasma tahsis ・、ゥャュセエN@
bagh bir hak, bir セ。ィウゥケ・エ@
malIardan
istifadesine
Bu
hakkt niteliginde idi. Bu itibarIa
engel
olanlara
ォ。イセャ@
dava
yoluna
10.
Bu ae;:lklamalardan da 。ョャセi、ァ@
uzere Roma Hukukunda olduke;:a ァ・ャゥセュ@
bir
kamu malIan teorisi mevcuttu. Bazl yazarIara gore, Batlh modern hukuk sistemlerindeki kamu m all an teorilerinin temelini Roma hukukunun bu esaslan ッiオセエイュ。ォ、ャQN@
B. KARA AVRUPASI HUKUK SiSTEMLERiNDE
Kamu malIan teorisi ortae;:aglar batl hukuk sistemlerine kolayca ァゥイ・「ャュセ@
degiI-
dir. Gere;:ekten de bu sistemlerde kamu maIIan teorisinin XVIII. aSlr sonlanna ve XIX.
aSlr 「。セャョァ・[Z@
6
H
9
10
11
I:;
kadar hemen hie;: ァ・ャゥセュ、@
gorulmektedir12.
Diiren, Mare Hukuku, s. 4.
Koschaker, ROllla liuslIsi liukllkul1l1l1 Ana Hatlan, s.104; Onar, "Amme Hukuku Teorisi ... ", s.
499-500; Diircll, Mare Hukuku, s. 5. Bu ncvi mallar isi<1m hukukullUIl miibah セ」ケャ・イゥ@
ォ。イセャィ@
gelmcktedir (Bkz. Mecel/e, md. 12]4, 1235, 1237, 1238; Cill, Mer'a, Yay/ak vc KI}/ak/ar, s. 20).
Diircll, a.g.e., s. 5: Onar, a.g.III .. s. 500: Cin. a.g.e .. s. 20.
Bkz. Onar. a.g.III .. s. SOO; Diircll. o.f,.£' .. s. S; Cill. a.f,.£'., s. 20; Scvig. Toprak Hukuku, s. 211-212
(Sc\'ig bu Hir mallan miri mallara bcnzctmcktcdir).
0 nar. a.g.III .. s. 500.
0 nar. a.f,.III .. S. SOO.
Onar. a.f,.III .. s. 5()()-50 I.
Giri§ 18
Bu teori ingiliz Hukukunda neredeyse hiy yer 。ャュセエイN@
ingiltere'de kamunun
kullammma mahsus bir klSlm yollar uzerindeki mulkiyet hakkl eski sahiplerine ait kabul edilmektedir. Ancak kral
hakkma maliktir. Sehir yollan
セ。ィウ・ョ@
ye tebaasl namma bunlar uzerinde bir murur
セ・ィゥイ@
meclislerinin yeya districte meclislerinin: buytik
yollar, koprtiler ise Comtes'lerin tasarrufundadlr. Denizlerin, limanlann, buytik nehirlerin mulkiyeti, aksine bir delil olmadlkya krala aittir. Buralarda halkm ancak yUzmek
ye bahk aylamak haklan yardlr. Goller, kuyuk nehirler ye lrmaklar ise bulunduklan
arazinin mulkiyetine bagh olarak
0
arazi maliklerinin mulkiyeti altma girerler
<;arhk Rusyasl da kamu mallan teorisini
kunda umumun kullanmasma
。ケョャュセ@
エ。ュャセイN@
セ・ケャイゥョ@
13
.
191Tye kadar Rus hukude Medeni kanunlar geregince
gayrimenkule tasarruf edebilen herkese ait olabilecegi kabul ediliyor, kamunun bu
l4
・セケ。ャ@
kullanmasl da bir kamu menfaati irtifakl olarak a Ylklamyordu .
c。ァ、セ@
hukuk sistemleri iyerisinde kamu mallan teorisi, az yok 、・ァゥセォャイ@
Franslz, Alman ye isviyre hukuk sistemlerinde ァ・ャゥセュ@
olarak yer almaktadlr. Burada
adl geyen hukuk sistemlerinde kamu mallanmn hukuki durumu klsaca gozden geyiri- ,
lecektir.
1. Franslz Hukukunda
Franslz hukukuna gore idare mallannm hepsi aym nitelikte degildir. idareye ait
mallann bir kIsml dogrudan dogruya kamu hizmetine tahsis
・、ゥャュセエイ[@
bir klsml da ya
kamu hizmetleriyle ilgiIi degildir, ya da dolaYIslyla ilgilidir. Bu esas, Franslz doktrin ye
uygulamasmda idare mallannm kamu mallan ye ozel mallar olmak uzere iki kIsma
aynlmasl sonucunu 、ッァオイュセエiUN@
IJ
14
15
OnaL "Ammc Hukuku Tcorisi ... ": s. 501.
OnaL n.f!..III., S. 50 I.
Akipck. eセケョ@
Hllkllkll. s. 50-51: Onar. n.[.!.c .. 11. 1100: DcrbiI. Marc J!lIkllkll. s. 404: Dlircn.
idnrc !fll/.:II/.:II. s. 9: Cin. Mcr'a. ray/a/.: ,'c f.·/}/n/.:/ar. s. 6.
Giri§' / 9
a) Kamu mallarl
Kamu mallan kamu tiizel
ォゥセャ・イョ@
ellerinde bulunup. kamu hizmetlerinin yerine
l6
getirilmesine ye kamunun yararlanmasma tahsis edilen idare mallandlr . Bir klslm
kamu maHan denizler, goller. nehirler ve bunlann klyJlan gibi dogal nitelikleri geregi
kamunun kullanma ye ortak yararlanmasma aYlkur. Bazl kamu mallan. idare tarafindan dogrudan dogruya kamunun ortak kullanma ye yararlanmasma tahsis
・、ゥャュセエイN@
Y oHar, meydanlar, kopIiiler, parklar ye bu gibi yerlerde halkm oturmasl iyin
ォッョュオセ@
olan banklar bu niteliktedir. Bazl kamu mallan ise dolayh olarak kamu mah niteligini
ォ。コョュャセエイN@
Ornegin okul, hastahane, askeri koruganlar kamu hizmetlerinin goIiilmel7
sin de gerekli olan ye hizmetin yUIiitlilmesinde esash katkIsl olan kamu mallandlr .
b) Ozel mallar
Deyletin ozel mallan ise, iizerinde
ォゥセャ・イョ@
ye kamunun kuIlanma ye yararlanma
haklan olmadlgl gibi, henuz biT kamu hizmetine de tahsis ・、ゥャュセイN@
idare, ozel
maIlan uzerinde, malikin mal! uzerinde haiz oldugu btittin yetkilere sahiptir. Bu malIar
idarece ゥセャ・エ「イL@
kiraya yerilebilir ye satIlabilir. Deyletin ozel emlakine dahil olan
malIann gelirleri kamu hizmetine tahsis edilir l8 .
idare malIanmn kamu mallan ve idarenin ozel malIan セ・ォャゥョ、@
iki kIsma aynlmasl
Franslz hukukunda herkesye kabul edilmekle birlikte, hangi maIlarm kamu mall an ,
hangi mallann ozel mallar oldugunu tespit konusunda hukukyular arasmda birlik
yoktur. Franslz hukukyulan kamu mallanm deyletin ozel malIanndan aYlrmak iyin
ケ・セゥエャ@
kriterlere 「。セカオイュャ、ヲiYN@
Bazl yazarlar, maUann mahiyetini dikkate ahrlar. Buna gore, bir mal mahiyeti
itibariyle ozel mulkiyete konu olamayacaksa kamu mah saYllmah, ozel mtilkiyete konu
olabilecek nitelikte ise ozel mal olarak kabul edilmelidir. Bu ァッiゥセ@
16
I,
IX
I"
taraftarlanna gore,
Onar. idare lfll/;II/;II, H. ョッセN@
1312: Diircn. /dare lfllkllkll. s. 9.
Diircn. a.}!..C' .. s. 9: Cin. Mer'a, イHセ|GO。[@
\'C KI,\·/ak/al'. s. 6.
Onar. a.p.. c .. H. 1301l: Cin. O.J!..c.. s. 8: Di'lrcn. axe .. s. 10.
BlI kOlllldaki エ。イャセi@
ゥセョ@
bkz. Onar. o.J!..c .. I\. LWO \·d.: Diircn. a.}!..c .. s. 10-17: GiritliAkgiincr.1r!ol'l' 1[1I);lIkll. H. 13-14: Dcrbil.ldarc 1111/;11/;11. s. -l04--l05: Cin. a.!!..£' .. s. 8-9.
Giri§ /10
yollar, kopIiiler, limanlar, deniz klyIlan, goller ye nehirler ozel mlilkiyete ・ャケイゥセ@
、ャセュ。@
madlklan iyin kamu mahdlrIar. Bunlann
tiizel
ォゥセウョ・@
ait olan
エ。セュコャイL@
kalan ye deylete yeya diger bir kamu
kamu hizmetlerine tahsis
bakIlmakslZln devletin bzel mah sayIlmak gerekir
munda iizerinde ゥョセ。エ@
・、ゥャュセ@
ケ。ーiャュセ@
arazi, エ。セュャイ@
01-
20
・、ゥャュセ@
olup olmadlklanna
Bu ァ「イゥNセョ@
.
kabul edilmesi dllru-
mallar ye kamunun yararIanmasma tahsis
21
yerler aksine bir kanun hiikmii olmadlkya kamu mah sayIlmayacaktIr
Bazl yazarIar bu iki ケ・セゥエ@
「。セカオイャN@
.
deylet mahm birbirinden aYlrmak iyin tahsis kriterine
Buna gore, bir maim kamu mal! olup olmadlgml anlayabilmek iyin onun
・、ゥャュセ@
tahsis yonune bakmak gerekir. Herhangi bir kamu hizmetine tahsis
mal kamu
mallan rejimine tabi olurken, deylet mah olmakla beraber kamu hizmetIerine tahsis
・、ゥャュセ@
olan bir mal, deyletin bzel mallanna dahil olmakta ye kendilerine Medeni
Hukukun mulkiyete ゥャセォョ@
22
kurallan uygulanmaktadlr
Deylet mallanm kamu maIlan ye bzel mallar
.
セ・ォャゥョ、@
smlflandlrmada kullamlan
bir blyu de, dogrudan dogruya faydalanma kriteridir. Bu kritere gore bir maIm
kamu mallan arasma girebilmesi iyin sadece tahsis yeterIi degildir. Bunun iyin, maIm .
aym zamanda dogrudan dogruya kamunun kullanmasma ye yararlanmasma aylk 01maSl gerekir23 .
Franslz Hukukunda kamu mallanm belirIemede kullamlan bir 「。セォ@
da mal ile kamu hizmeti arasmdaki
ゥQセォ@
kriter olarak
dikkate ahnmaktadlr. Buna gore, bir mal
kamu hizmetinin gOIiilmesinde esash bir rol oynuyorsa, bir
bnemli bir llnsurunu, kaymIlmaz bir paryasml
エ・セォゥャ@
「。セォ@
ediyorsa,
anlatlmla, hizmetin
0
mal kamu mah sayIllr.
Ornegin, askeri koruganlar milli savunma hizmetinin kaymIlmaz bir unsurunu エ・セォゥャ@
ettegi iyin kamu mallan olarak kabul edilirken, bir karakol binasl hizmete slkl slklya
bagh bir unsur olmadlgmdan, bu kritere gore kamu mallanndan saYIlmaz
20
21
22
セj@
2·1
24
.
Onar. idare HlIkukll. It 1300-1301: Diiren. Mare HlIkukll. S. 10; Derbil, Mare HlIkuku. s. 404;
Cin. A1er'a, ravlak ve Alslaklar. s. 8.
Onar. a.g.e .. Ii. 130 I: Dilrcn. a.g.c .. s.lO- 11: Cin. a.g.e .. s. 8.
Onar. a.1!..e .. Il. 1301-1302: Onar. a.glll .. S. 483; Dcrbil. a.ge .. s. 404-405; Diircn. a.g.c .. s. 1112.
Onar. axe .. Il. 1302-1303: Dcrbil. axe .. s. 404-405; Diircll. ar-.e .. s. 13: Cill. a.!!..e .. s. 8-9.
0 nar. a.!!..(' .. l I . 1303-1304: Cill. a.gc .. s. 9.
gゥイセ@
/ 11
Yukanda anahatlan verilen kriterler, FranSIZ Hukukunda kamu mallanm belirィオォセャ。イ@
leme konusunda
kオセォウコ@
arasmda mevcut olan
bu ァッイゥャセ・ョ@
hepsi bir ァ・イセォ@
ァッイゥャセ@
aynhgml gostermektedir.
payl エ。セャュォ、イN@
Bununla birlikte kamu
mallan ve devletin ozel mallanm birbirinden aylrma konusunda bu kriterlerden
rinin tek 「。セュ@
ィゥセ「ᆳ
yeterli olmadlgl 。セャォエイRUN@
2. Ahnan Hukukunda
Alman doktrinine gore, devletin veya bir idare hiikmi
yarayan ・セケ。@
ァ・ョゥセ@
ァ・ョゥセ@
セ。ィウュ@
gorevlerini ifaya
anlamda kamu maIIan denmektedir26 . Alman ィオォセャ。ョ@
anlamda kamu mallanm tahsis yoniine gore ゥセ@
klsma 。yャイュセ、RWZ@
a) Hazine patrimualll veya mall patrimuan
Hazine patrimuam veya mali patrimuan, kapital degeri ve verimi ile ancak dolayh
olarak kamu hizmetlerinin gOrillmesine yarayan mallardan ッャオセイN@
ゥセャ・エュイL@
Devlete ait tanmsal
ormanlar, nakit para, maden ocaklan, devlete ait smat
ait kaphcalar, hisse senetleri, ekonomik
エ・セ「ゥウャイ、ォ@
ォオイャセ。L@
devlete
sermaye bu patrimuana dahil- .
dir. Bu mallara kural olarak ozel hukuk hiikiimleri uygulamr28.
b) idare patrimualll
idare patrimuam, idare hiikml セ。ィャウョュ@
rin vasltasml エ・セォゥャ@
eden ・セケ。ャイ、N@
kamu hizmetine tahsis ・、ゥャュセイN@
yapmakla yiikUmlii olduklan hizmetleBu mallar, ozellikleri nedeniyle dogrudan dogruya
Bunlardan idarece yararlanma, kapital degerleri
veya verimleri iJe degil, bizzat kendilerini kamu hizmetinde kullanmakla
Ornegin, idarenin gorev ifa ettigi binalar, bunlann 、・ュゥイ「。セjョL@
hastahaneler, yetimler
yurdu, spor yerleri, parkJar. yiizme havuzlan, miizeler, tiyatrolar, セッ」オォ@
25
セ@
ァ・イセォャゥN@
yuvalan miil-
Cin. Mer'a. faylak vc A/Jlaklar. s. 9.
Onar. jdare Hllkllku. II. 1306: Ciu. a.!!..c .. S, 9; Diircn. jdarc Hukllku. s. 18.
_. Bu iic;:lii taksilll ic;:in bkz. Onar. a.g.£' .. II. 130-1308: Dcrbil. jdarc Hllkukll, s. 405: Diircn. a.gc ..
s. 18-21: Cin. a.!!,.£' .. S. 9.
;}\
Onar. a.p.. £' .. H. 110(J-I :;07: Diircn. a.!!..c .. s. 18.
Giri§ I 12
teci kamplan, haIler, park yerleri, mezarhklar idari patrimuam
ッャオセエイ。ョ@
mallardan-
dlr29.
c) Kamunun ortak kulIallmasma apk malIar
Alman doktrinine gore, deylet mallannm uyuncu kategorisini, herkes tarafindan
dogrudan dogruya kuIlamlan
ケ・セュャイL@
・セケ。@
エ・セォゥャ@
etmektedir. Y ollar ye sokaklar, meydanlar,
nehirler ye goIler, klyIlar, kamuya aylk yerlerdeki saatler, slralar ye banklar
hep kamunun dogrudan dogruya ッイエ。ォャセ@
kuIlanmasma ye yararlanmasma aylk mallardlr30 . idarenin bu maIlar uzerinde ifa ettigi hizmetler, bunlardan halkm serbestye ye
en uygun
セ・ォゥャ、@
yararlanmalanm saglamaya yoneIiktir. BunIar hizmetin yasltasl 01-
maYlp, aksine hizmet bunlardan faydalanmaYl temin etmek uzere meydana
ァ・エゥイャュセᆳ
tir31. Diger taraftan, aksine bir kanun hukmu oImadlkya bu maIlardan yararIanma ucretsizdir32 .
Verilen bu biIgiIerden hemen
beIirlenmesine
ァッイゥセ@
ゥャセォョ@
ケ。ーュャセ@
。ョiセQ」ァャ@
gibi, Alman doktrininin kamu mallannm
oIdugu bu iiylu aynm, Franslz hukukunda meycut oIan
aynhkIanna meydan yermemekte ye kamu mallannm biitUn ozeIlikIerini kapsa-
YICl bir nitelik エ。セャイョォ、SN@
3. tゥイォャウカセ・@
Hukukunda
isyiyre Hukukunda da Alman doktrini esas tutulmakta ye idare maIlan temeI olarak uy kategoriye (mall mamelek, idari mame1ek ye kamunun ortak kuIlanllnma aylk
maIlar) aynlrnaktadlr. Boylece, isviyre Medeni Kanunu da devlete ait mall ann hepsinin aym nitelikte olmadlgml, bunlardan ancak bir kIsmmm MK hukumlerine tabi olacagml, diger klsmmm ise kamu hukuku kurallannm alanma girecegini ォ。イャセエュ@
34
bulunmaktadlr . Bu konuda onemli bir hOkum isviyre MK'un 664. maddesinde yer
anar, jdarC' Hukllku., JI, 1307-130S; DUTcn. Mare Hukuku, s. 19-20.
nar. a.ge., JI, 1308; Diircn. a.!f..e., s. 20.
l l '
.
- anar. a.gC' .. II. 130S.
32 Diircn. ;.g.C' .. s. 20.
D Cin. Mer/a, ),aylak I'C 1\1,\·laklal'. s. 9-10.
3-1
nar. a.,r,.c .. 11. 1309; Diircn. a.g.c .. s. 22 vd; Kuntalp. [)cl1i;: jNZセiエA。ャGOQ@
71.
2'J
30
a
a
Ifllkllksal /Jii::Clli, s.
Giri§' / 13
almaktadlr. $u yar ki, isvic;:re'de kamu hukuku kurallan Kanton Hukukuna dayandlgl
ic;:in idare mallanna ゥャセォョ@
duzenlemeler Kantonlar tarafindan yapllmah.-tadlr35 .
TMK ise Kanton Hukuku kurallanm almadlgl ic;:in idare mallan aC;:lsmdan sadece
kendi uygulama smmm c;:izmekte, kamu mallan konusunda ise bzel kurallar konulmaSInl bngbrmektedir. Ancak MK'un 641. maddesinin bngbrdugu kamu emlaki kanunuセゥュ、ケ・@
nun
c[Zャォュ。セ@
kadar
olmasl nedeniyle, kamu mallanna
ゥャセォョ@
c;:ogu hukumler
doktrin ye yargl kararlanna gore belirIenmektedir36 .
Turk hukuk doktrini, kamu mallan konusunda genellikle Franslz hukukundan ye
kismen de Alman ye isyic;:re hukuklanndan ・ウゥョャュセエイSWN@
desinin TMK'nda
セュ、。@
ォ。イセャィァ@
isvic;:re MK'un 664. mad-
olan 641. maddesi, MK hukumlerinin uygulama alam dl-
kalan ye kamu hukuku alamna giren mallan, Ozel Hukuka smlf getirmek sure「・ャゥイエュセヲN@
tiyle
Madde, birinci cumlesinde "sahipsiz §eylerle menfaati umuma ait
olan mallarm devletill hiikiim ve tasarrufu altmda" olduklanm aC;:lkladlktan soma,
son cumlesinde bunlann
gml
「ョァッイュオセエuN@
ゥセャ・エュウ@
ye kullamlmasl hakkmda ozel hukumler konulaca-
Boylece mad de, "sahipsiz §eyler" ye "mellfaati umuma ait mal-
lar" adl yerilen iki kategori mallann, kamu hukuku kurallanna bagh kamu mah niteliginde olduklanm ォ。イャセエiュSXN@
"Sahipsiz
セ・ケB@
kayrammdan ne
Buna gore, "Hilafl sabit
ッャュ。、ォセ@
。ョャセiュウ@
gerektigini ikinci cumle
menfaati umuma ait sular He ziraate elveri§1i
olmayall yerler, kayalar, tepeler, dagler ve olllardan
miilkii degildir". Bu hukumden de aC;:lkc;:a
。ョャセiQ」ァ@
セiォ。ョ@
bzel mUlkiyet hakkmm ォオイャュ。セ@
ozelmi.ilkiyetin
olmasl
ォオイャュ。セ@
kapsamh bir olgudur. Bu durul11
3S
36
37
1!!
kaynaklar kimsellill
gibi sahipsiz
ozelligini kimsenin ozel mulkiyeti altmda bulunmamalan; bir
Bir セ・ケ、@
ァッウエ・イュゥセN@
「。セォ@
、・ケゥセャ@
セ・ケャイゥョ@
ilk temel
uzerlerinde
ッャオセエイN@
セ・ケゥョL@
olmasl, farkh nedenden kaynaklanan
-haya,
SU,
ァ・ョゥセ@
madenler ye petrol yataklan gibi-
Diircn. jdare Hukuku, s. 28: Girilli-Akgiincr. Mare Hukukll, s. 15.
Girilli-Akt,'iincr. a.g.e .. s. 116: Diircn. a.[!..e .. s. 28.
Giritli-Akgiincr. a.[!..e .. s.16: DiirclI. a.r,.C' .. s. 28.
Onar. jdarc ffllkllliu. 11. nOI): Diircn. axe .. s. 22: Giritli-Akgiincr. a.g.£' .. s. 116: Kuntalp.
kセiス、。ョャWォウO@
Dii::('/li. s. 71.
[)clli:
gゥイセ@
・ャカイゥセウコ@
dogal yaplsmm egemenlik aItma almmaya
veya -tanma
yerler, devlet ormanlan gibi- dogal yaplsmm
「・ョゥュウセ@
bu egemenligi
bzel mulkiyete
・Qカイゥセャァョ@
bulunmasmdan ileri gelebilecegi gibi; hukuk duzenince
・Qカイゥセャ@
kabul edilen
セ・ケゥョ@
henuz kimse tarafindan iktisap
エ・イォ、ゥャュセL@
lamda sahipsiz セ・ケ@
.
ァ・ョゥセ@
olmayan
ragmen hukuk duzeninin
da uzerindeki mulkiyet hakkmm sahibi tarafmdan
Bu
・ャカイゥセ@
/ 14
39
olmasmdan da kaynaklanabilir
・、ゥャュセ@
ya
yani dar ve teknik an-
olgu iyinde MK'un 641. maddesini yalmzca, dogal yapIlan veya hukuk
duzeni geregi bzel mulkiyete konu olamayan セ・ケャイ@
teknik anlamda sahipsiz
セ・ケャイ@
uygulama alamna girerler
iIgilendirmektedir. Zira dar ve
MK md. 641 'in degiI, fakat md. 635 ve md. 639'un
40
.
DolaYlslyla bunlann ゥセァ。ャ@
veya oIaganustu コ。ュョセャ@
gibi bzel hukuk yollan ile mulkiyetleri kazamlabilir. Buna
ral oIarak bzeI mi.ilkiyete konu
エ・セォゥi@
ォ。イセiャ@
sahipsiz maIIar, ku-
edemeyen kamu maIIanndandlr. Bunlardan
yararlanma ve istisnaen bzel mulkiyetinin kazandmasl Medeni Hukuk kurallan ile
41
degiI, Kamu Hukuku kurallan ile duzenlenir
.
セ・ケャイB@
GbrOli.iyor ki, 641. maddede yer alan "sahipsiz
kavrammm bir ikinci bzet..
Iigi daha sbz konusu olmaktadlr. Bu da dogaI yapIlan geregi toplumull ol·tak kulla-
IlImma apk bulunmalandlr. Zaten bu bzellik nedeniyle bunlar kamu malt
bzel mulkiyet alam 、ャセュ。@
エオャュセ。イ、N@
42
.
ve
$u halde bu niteIikte bulunan hava, su
(denizler, yeraltl ve yerOsru sulan), tanma ・ャカイゥセi@
Iammda kamu mahdlrlar
ウ。ケ、ュャセ@
oImayan alanlar MK md. 641 an-
Ancak 1982 Anayasasl sosyal hukuk devleti geregi oIarak,
bzeI mulkiyete bagh olmayacak セ・ケャイゥョ@
kapsamml ァ・ョゥセャエュイN@
Nitekim dogal nite-
Iikleri itibariyle herkesin yararIanmasma aylk bulunmayan ve 641. maddenin aradlgl
bzelliklerin esas almmasl halinde teknik anlamda birer sahipsiz セ・ケ@
saytlmamalan gere-
BlI kOl1l1da aynlltllI bilgi i<;il1 bkz. Akipck, E§ya Hukllku, 43 vd.: DUrcn. Mare Hllkllku, s. 25 vd.
Akipck. a.g.e .. s. 45: Diircn. a.g.c., s. 25 vd.: KUlltalp. Deni: kセカ、。BャiQ@
Hllkuksal Dii::c/1i. s. 71.
,11 Ollar. "AIllIl1C Hukukll Tcorisi ... ", s. 526 .. 527: Akipck. a.g.c., s. 46 .. 47: Diircn. a.g.!'., s. 26:
KUl1talp. axe .. s. 71.
·1:
KlIlltalp. a.g.!' .. S. 72.
39
40
gゥイセ@
ken tabii seryet ye kaynaklar, deylet ormanlan gibi bir klslm
mulkiyet alam 、ャセュ。@
ゥセャ・ュケ@
ォ。ウエ・、ゥャュセ@
セ・ケャイB@
oldugu
yamnda yer alan "menfaati umuma ait mallar"
エ。イiセュィ、ャN@
Bazl hukukyular, yalmzca idarenin bir tahsis
kamunun ortak kullamm ye yararlanmasma
oldugunu ileri surmektedirler
セ・ケャイTU@
de Anayasa ozel
エオュセイTSN@
MK md. 641'de "sahipsiz
ile neyin
セ・ケゥ@
/15
44
.
ウオョャュセ@
セ・ケャイゥョ@
soz konusu
Turk Hukukunda "orta mah" diye adlandmlan bu
yollar, kopriller, meydanlar, mer'alar, pazar yerieri, parklar ornek olarak
gosterilebilir. Bu ァッイゥャセオョ@
benimsenmesi halinde, kamu mallannm bir tilrilnu ッャオセエイ。ョ@
ve Turk Hukukunda "hizmet mallan" adl verilen
46
idari mamelek, 64l. maddenin
uygulama alanma girmeyecektir. Fakat Turk Hukukunda baskm olan ァッイゥャセ・@
gore bu
mallar da esas itibariyle deyletin hukUm ve tasarrufu altmda kabul edilmektedir. Buna
gore, okullar, hastahaneler, adalet, belediye, posta saraylan, muzeler, kutuphaneler,
borsalar, cezaevleri, askeri koruganlar, askeri bolgeler gibi エ。セュコ@
butunleyici paryalan ve teferruatlan; muzelerdeki
harp malzemeleri gibi
47
dan sayIlmaktadlr .
エ。セュャイ@
・セケ。ャイL@
mallar ile bunlann
kitaplar, ogretim aletIeri,
mallar bagh olduklan hUkUmler aC;:lsmdan kamu mallann-
Bu olgu ic;:inde TUrk Hukukunda doktrince 「・ョゥュウセ@
mallar aymml gozonUnde tutularak セッケ・@
kamu mallan - ozel
bir sistem ortaya koymak mumktindUr48 :
IDARE MALLARI
I
I
Ozel mallar
Kamu Mallan
Hizmet Mallan
43
44
45
-1(,
ᄋQセ@
セW@
Orta Mallan
Sahipsiz Mallar
Al1ayasa 1982 md. 168-169: ォイセN@
GiriLli-Akgtincr, idare Hukuku, s. 34. 37: Kuntalp, Dcniz
kセャGi。イQ@
HlIkuksa/ Diizeni. s. 72: kjイ「。セN@
Sadlk, Dev/et A1al/an, s. 22,24-25.
Kuntalp. a.g.e . . s. 72.
Onar. idare Hukukll,. II. 1314: DUrcn. idarc Ilukuku. s. 30.
Onar. a.g. c .. IT. 1314: Diircn. ax c.. s. 30.
OnaT. a)!. c.. IT. 1314: Diircn. a.p,. c.. s. 24: KUIIlalp. a.g£' .. s. 72.
Bk·Z. Diircn. a.j!..(' .. s. 10.
••
•
••
••
BIRINCI BOLUM
.
セ@
.
ISLAM HUKUKU ESERLERINDE
KAMU MALLARININ ELE alinセ@
iSLAM HUKUKU ESERLERiNDE KAMU MALLARININ ELE ALINISI
islam hukukunun ongordOgO sistematik mal tasnifi ic;inde kamu malIanmn yerinin
belirlenmesi ic;in, islam hukuku eserlerinde ele almdlgl セ・ォャゥケ@
mal kavramml ye mal-
lann farkh ac;Ilardan smIflamasml kIsaca incelemek yerinde olacaktlr.
I. iSLAM HUKUKUNDA ESYA ve MAL KAVRAMLARI
A.ESYA
eセケ。@
Bセ・ケゥョ@
c;oguludur. dャセ@
maddi' ye manevi' yarhklara Bセ・ケ@
ァ・ョゥセ@
alemi meydana getiren, insandan 「。セォ@
denirl. Sey kayrammm ifade ettigi anlam bu denli
olmakla birlikte hukuk dOzeninin ・セケ。@
birbirine uymamakta ye bu, 」[・セゥエャ@
her tOrlO
kayraml ile fiziki ・セケ。@
hukuk sistemlerinde farkh セ・ォゥャiイ、@
kavraml her zaman
tespit ・、ゥャュセ@
bulunmaktadlr2 .
isla.m hukukunun kabul ettigi hukuki' manada ・セケ。@
belirtmek gerekir ki, bu konu islam hukukunda B・セケ。@
2
kayramma gelince, oncelikle
kavraml altmda degil, "mal"
A1i Hafif, ・ャMmゥォセカケN@
s. 18: Akipek, E§)Ja Hukuku., S. 30; Cin-Akgunduz, Turk Hukllk Tarihi,
n,242.
Drnegin. Alman Medcni Kanunu sadcce maddi mallan 」セG。@
saydlgl halde Franslz Mcdeni
Kanunu. cdinmcye ・ャ|B」イゥセ@
vcya nakdi bir klymcti olan hcr セ・ケゥ@
」セケ。@
olarak kabul ctmcktcdir
(Akipck, a.g.e .. s. 33: Oguzman-Sclic;:i, Tiirk E,'ya /Jukukll. s. 3-4, 8). Tiirklisvic;:rc Mcdcni
isc: "Uzcrindc fcrdi hakimiyct saglanabilccck.
Kanunlannll\ kabul cttigi hukuk'i illllamda ・セG。@
セ。ャs@
、ャセQ@
cismani \'arlJklardlr" セ」ォャゥョ、・@
larif cdilcrck sadccc maddi
iktisadi dcgcr ャ。セケョN@
mallar 」セケ。@
kapS<lllllna 。ィョャセイ@
(Bkz, OguzlIl;Jn-Sclic;:i. a.g..e .. s. 3-4. 8).
hliim Hukuku Eserlerinde Kamu Alallarmm Ell' aャュセG@
kavraml aItmda incelenmektedir. MaIm muhteyasml ise "a'yan ye menafi"
ma"-"tadlr. "Muayyen ye ュオセ。ィウ@
olan セ・ケャイB@
men"'lll ye gayri men"-lll butUn ・セケ。ャ@
rininde ケ・イャセョ@
B・セケ。@
a 'yan'l ォ。イセャiュ@
18
ッャオセエイᆳ
3
diye tarif edilen a 'yan, buna gore
iyine almaktadlr4 , DolaYlslyla Turk-isviyre dokt-
deyimi, Islam hukukundaki "mal"m sadece bir bolUmunu yani
olmaktadlr5 ,
B.MAL
1. Sozliik AnlamI
"Mal" Arapya astlh bir kelimedir. SozlUklerin yogu bu kelime iyin "maruftur"
demekle yetinmektedirler6 . Bununla birlikte ozellikle sonraki deyirlerde daha iyi anャ。セエ「ゥュ・ウ@
iyin pek yok kaynakta kelimenin sozlUk anlammm aylklandlgl gortilセ・ケ、ョ@
mektedir. Firfiz§b&dl (0.81711414) "mal, herhangi bir
dir; セッァオャ@
ve
maIik oldugun
セ・ケᆳ
emval gelir" derken7, Ibnu'l-Eslr (0. 60611209); "mal diye ashnda altm
ァゥュセエ・ョ@
セ・ケャイ@
malik oldugun
denirken sonradan elde edilen ve malik olu-
nan her tiirlii a'yan 'a (maddi
ゥセョ@
develer
yordu.
ォオャ。ョiセイ、N@
Bt・ュカャGセM。エウオL@
・セケ。I@
mal adI
カ・イゥャュセエN@
Zira mallarmm biiyiik bir kIsmI develerden
ォゥセ@
セッォ@
Bu adI Araplar en
ッャオセᆳ
mal sahibi oldu"; "mevl'eleltu, ona mal" verdi
anlammdadlr" diyerek daha aynntlh bir aylklamada 「オャョュセエイXN@
Bu aylklamalara gore, edinmeye konu oIabilen her
セ・ケL@
gerek a'yan (cisman!
セ・ケᆳ
ler) olsun gerek menafi (menfaatler) sozIuk anlammda "maI"dlr9 .
2. Terim Anlanu
"11al" kelimesi Kur'an-l Kerim ye hadislerde slkya geytigi halde bu kelimeye,
namaz, oruy ye nikah kayramlannda oldugu gibi, sozIuk anlammdan ayn din! ye hu3
4
5
(j
7
!!
9
Bkz, Afl'cclle md. 159.
A1i Haydar. Diircrii 'I-hukkiilll. 1. 244-246; Abbadl, e1-Milkiyyc, I, 114 vd.
jINセュゥイ@
Ishllll Hukukunda Miilkiycl, s. 15.
Bkz. ibn Manziir, Lisfinii'l-arah, XI. 635; Ccvhcri. es-Slhfih, V, 1821.
Bkz. AsUlI Efcndi, Kfill/us Tl'rciill/l'si, Ill. 353.
ibnii'I-Esir. cll-l'muiye, IV. 373.
Ebt, Zehra. 」ャMmゥォN|セG・@
s. 47.
islam Hukuku Eserlerindc Aamu ,Hallarmm Ele AlmlJI 19
kuki ozel bir muhteya
insanlann 。ョャケエセュ@
ケ・イゥャュセエN@
Bunun yerine mal kelimesinin ifade ettigi kavram,
「ャイ。ォiュセエN@
islam hukukrrulan da yaptlklan tariflerle bu anI ami
belirlemeye イ。ャエセュ、oN@
Bu sebeple, islam hukukrrulannm malt tarifleri bu keli-
menin sozluk anI ami ile yakmdan ilgilidir ye ona rrok yakmdlrll.
Hanefi mezhebinin onemli eserlerinden Raddu'l-Muhtar'da mal; "insall tabiatmm kendisine meylettigi ve ゥィエケ。セ@
vakti ゥセョ@
biriktirilmesi miimkiin olan セ・ケᆳ
dir" セ・ォャゥョ、@
tarif edilmektedir l2 . Mecelle ise mall, "tab') insani mail olup da vakt-i
hacet
ゥセョ@
iddihar olunabilen
セ・ケ、ゥイ@
diye tammlarken Ibn Abidin'in yaptlgl tarifi 「・ョゥュウセ@
p。セ@
ise "mal
ゥィエケ。セ@
vakti
ktsa bir tarif yapmaktadlr
13
ゥセョ@
セ。ュゥャ@
ki, menkUle ve gayri menkUle
olur"
olmaktadlr. Muhammed Kadri
biriktirilmesi miimkiin olan
セ・ケ、ゥイB@
セ・ォャゥョ、@
rrok
.
Bu taritlerin 14 birinci klsmmda yer alan "tab') insani mail" ifadesi, maIm en
onemli unsuru olan "iktisadi deger" ozelligine ゥセ。イ・エ@
bir tek bugday tanesi,
mayan
セ・ケ@
mal tarifinin
yaptJan "bil'
konu olan セ・ケB@
ャ・セ@
「。セォウュ@
ye
、ャセュ。@
。ォュャセ@
kan orneklerinde oldugu gibi boyle bir degeri 01kalmaktadlr. Bazl Hanefi fiklh kitaplannda mal irrin
vel'me ve bil'
セ・ォャゥョ、@
etmektedir. Buna gore hur insan,
「。セォウュャ@
ondan menetmeye (bezl ye men'e)
l5
tarifler de bu unsuru ifade etmektedir.
Tariflerin ikinci klsml ise, "fiziki varhk" unsurunu belirtmektedir. Hanefiler
malda gerekli go rdukleri bu nitelikten dolaYI alacak hakkl, sukna hakkl, fikri haklar,
irtifak haklan ye menfaatleri mal kayramma dahil etmezler lG .
ID
II
12
13
14
15
16
EbG Zehra, el-Milkiyye, s. 48; Selebl, el-Medhal, s. 329-330; Demir, htam Hukukunda
Mulkiyet, s. 19.
Ebfl Zehra, a.g.e., s. 47.
ibn Abidln, Reddu 'I-muhlar. IV. 3.
Kadri p。セL@
aAゥイセB、GャMィ。ケヲョL@
md. I.
MaIm diger tarifleri ve bUlllann lahlili ic;:in bkz. ibn Niiceym, el-Bahr, V, 277: EbfI Zehra,
a.g.e .. s. 47 Yd.: Zerkc1, el-FIld1l1'I-islfiml, n, 1]4 vd.; Ali Hafif. el-Milkiyye. s. 16 vd.: ScIebl.
a.g.e .. s. 330-331: Karaman. isliilll HlIkllkll, II1, 12.
Bkz. MoIIa Hiisrcv. Diirerii'l-hllkkfim. 11, 168.
Ali Haydar. Diirerii'l-hllkkfilll, I. 343; 94() vd.: Kadri p。セHャN@
a.Ke., md. 1-4: Ebll Zehra. a.g.c .. s.
52 vd.: AIi Hafif. a.gc .. s. 17: Sclebi. a.,g,e .. s. 332: Zerkii. a.?,.('., Ill. ] 16-117; Karaman. islrim
IllIkllkll. IiI. 12-13.44.
jslalll Hukuku Eserlerinde Kalllu A1al/arl11l11 Ele aQセ@
Safil, Maliki ye Hanbell hukukyulara gore ise menfaatler de
sayIllf. Bunun sonucu olarak tek
「。セュ@
hukuki
ゥセャ・ュイ@
「。セャiュ@
20
mal
konu olabilir ye zayi edilmesi
halinde tazmini gerekir17. Bu mezheplere gore menfaatler ・セケ。ョュ@
degerlerini tayinde
rol alan onemli unsurlardandlf. Hatta mallardan beklenen esas gaye menfaattir l8 . DolaYIslyla fiziki anlamda mall degerlendirip menfaati devre
、ャセQ@
blrakllmak uygun
セGャ、@
lr 19 .
d egl
Hak ye menfaatleri mal kapsamma almayan Hanefiler, bunlarm tek
ゥセャ・ュイ@
「。セュ@
hukuki
konu 01 am ayacagl ye zayi edilmesi halinde tazmin edilmeyecegi yolundaki
temel kaidelerinden icare akdine konu olan m enfaatleri istisna ederek bunlan
ウ。ケュャセイ、ヲN@
mutekavvim mal
Bu istisna bir taraftan
ゥィエケ。セ@
ve zaruret sebeplerine,
diger taraftan da nassa dayandmlan bir istihsan kabul edilmektedir20 . Daha sonraki
deyirlerde uygulamanm baskIsI ile bu istisna biraz daha
heplerin
ァッイゥNセャ・ョ@
klsmen de olsa
ケ。ォャセュエヲN@
ァ・ョゥセャエュ@
Nitekim son deyir Hanefi hukukyuィ。コャイョュセ@
mal-
Mecelle bu ァ・ャゥセュケ@
kanun-
lan, yetim mah, vaklf mah ye genel olarak gelir getirmek iizere
lara ait menfaatleri mal ゥセャ・ュョ@
ャ。セエヲイォ・ョRL@
ye diger mez-
tabi エオュセャ。イ、N@
1879 tarihli UMHK hak ye menfaatlerin tamamml mal kapsamma dahiI.
.
・エュャセiイ@
. 23
.
・セケ。L@
Btitlin bu tariflere gore toprak,
muz
セ・ケャイ@
mal kabul edilir. Benzer
セ・ォゥャ、@
canh hayyan, para ye benzeri malik oldugubilfiil malik olmasak da normal olarak elde
edilmesi ye yararlamlmasl mumktin olan -denizdeki bahk, hayadaki
hayvanlan gibi-
17
18
19
20
21
セ・ケャイ@
ォオセ@
ye dagdaki ay
de mal saYlhrlar. Yine bu tariflere gore eylerde oturma, yasltaya
Ebii Zehra, el-Milkiyye, s. 52 vd.: Ali Hafif. el-MiIkiyye, s. 17: Zerk§, el-Flkhii'l-jstamf, Ill,
205 vd.; Demir, jsta/JI Hukukunda Miilkiye/, s. 17-18.
ibn Abdiisselam, el-Kal'(1id, I. 200: ォイセN@
MahmasanL ・ョMn。コイセカケエGiHェャュL@
s. 10.
Menfaatin mal olup olinadlgl konusundaki iki temel egilimin dayandlgl deliller ve hukuki
sonw;:lan i<;in bkz. Debbflsi, Te 'sisa 'n-nazar, s. 128-129; EbG Zehra, a.g. e., s. 52 vd.: $elebi, elMedhal, s. 332-333: Zcrkii, a.g.e., IlI, 204 vd.
Mcrginiini. el-Hidaye, Ill, 231: IV, 20: Ali Haydar, Diireri/I-hukkam, I. 228, 672: EbfJ Zehra,
a.g.e .. s. 54; Demir, a.g.e., s. 16.
g・ョゥセ@
bilgi i<;in bkz. Ali Haydar. Diirerii'l-hllkklim, L 950 vd.: $c1ebi. a.g.c., 332-333: Zcrkii,
a.g.e .. Ill, 209.
Bkz. .\/('e('l/(' md. 596-597.
Bkz. LMIIK I1Id. (,-1: ォイセN@
Zerk;1. a./!..c .. HI. 127: Cin-Akgiindiiz. Tiirk Illlkllk Tarihi. 11. 2-11.
lセOゥュ@
Hukuku Eserlerinde Aamu AJa/larmm £le Alml§l 21
binme gibi menfaatIerle stikna hakkl, te'lif hakkI gibi haklar mal kapsamma gireceklerdir. Diger taraftan, bu tariflerin
mtimktin gOri.ilmeyen セ・ケャイ@
Fakat,
ァ・ャゥセョ@
Qセャァュ、。@
ァエゥョ・セ@
Qセャァ@
ye ISISI ile haya gibi fiilen ihrazl
yok faydah olmalanna ragmen mal ウ。yャュケ」ォエイセTN@
teknoloji, yagml1zda oldugu gibi
ァエゥョ・セ@
ャセュ@
ye ISlS1 ile hayanm ye
gazlann depolanmasml mtimktin kllar ye insanlar bunlan edinmeye konu yaparJarsa,
ami an tariflere gore bunlann da mal kavramma girecegi a Ylktlr25 .
Buraya kadar yaptlan aylklamalardan da 。ョャセエQ、ァ@
gibi, islam Hukuk sisteminde
nelerin mal saYllacagl ye hangi mallann haklara konu olabilecegi bir ictihad meselesidir. Bu bakImdan islam hukukuna gore her deyirde, 、・ァゥセョ@
sebebiyle yararlanma ye edinme konusu olabilecek her yeni
ゥセャ・ュiイョ@
konusu olabiIecektir
26
セ・ケL@
zaman ye ァ・ャゥセョ@
teknik
ictihad yolu ile hukukl
.
n. iSLAM HUKUKUNDA MALLARIN <;ESiTLi A<;n..ARDAN TASNiFi
islam hukukunda maIm 、・ァゥセォ@
ケ・セゥエiイ@
ayllardan tasnifi ケ。ーャュセエイN@
Burada bazl mal
hakkmda ktsa biIgi yerilecek, bir klslm mallar tizerinde ise konumuzla daha
yakm bagIantlsl sebebiyle biraz detayhca durulacaktIr.
A. MUTEKA vviM MAL-MUTEKA vviM OLMAYAN MAL
Sozltikte degerli ye dayamkll anlamma gelen "miitekavvim" kelimesi maIm slfatl
olarak hukukta iki manada ォオャ。ュセエiイZ@
a) intifal (yararlamlmasl) din)" baknndan mtibah olan セ・ケN@
eti ye usultine gore 「ッァ。コャョュセ@
24
25
27
Buna gore セ。イーL@
domuz
hayyanm eti mtitekavvim degildir27.
Ebfi Zehra. ・ャMN|jゥォセカL@
s. 47 vd.: Yusuf Musa. el-Flkhu'l-h"/(jmf, s. 252'dell Demir. jsliilll
Hukukunda aヲゥャォセカ・N@
s. 19.
AYIlI kanaat ゥセョ@
bkz. Demir. a.g.e .. s. 19.
kイセN@
Ali Hafif. cl-Milkiyyc, s. 17: Demir, o.g.C .. s. 77.
Kasani. I1c(/ft'i. V, 141: ibn Niiceym. cl-l1ohr. V. 277', Molla Hiisre\,. Diircrii'l-hllkliftlll .. 11.
168: Mcccl/c md. 127: Ebll Zehra. a.g. Co, s. 48: Zerkii. eI-Flkhii '/-h/iimi, Ill. 124: Karaman.
is/llm !1l1kllkll, III. D.
lセO、ャQ@
b) Elde
・、ゥャュセL@
ォ。コョiャュセ@
bahk ye 。ケャョュセ@
Hukuku Eserlerinde Kal1ll1 Alallarmm Elc aャュセG@
(muhrez)
セ・ケN@
Bu tamma gore de henuz
22
エオャュ。ョセ@
ay hayvanI mtitekaV\im saYllmaz28.
aョャ。セィケッイ@
ki, bir maIm mtitekavyim olup olmamasl onun hukuki degerini ortaya
koymaktadlr. Buna gore bir maIm islam hukukuna gore mtitekavvim saytlmasl ivin
hem dinen k.llllamlmasma Izin
ケ・イゥャュセ@
olmasl, hem de ihraz
・、ゥャュセ@
bulunmasl gerek-
mektedir. Fakat burada, din! unsurun sadece mtislUmanlar ivin geverli oldugunu belirtmek gerekir. Zira セ・イG。ョ@
mal saYllmayan セ。イー@
ye domuz gibi セ・ケャイ@
islam
tilkesindeki gayri muslimler avlsmdan bazl mezheplere gore mtitekavvim mal kabul
edilmektedir
29
.
Mallann bu
セ・ォゥャ、@
mtitekavvim ye gayri mtitekavvim olarak aymmmm en onemli
hukukl sonucu, mtitekavvim olmayan mallann hukuki
ゥセャ・ュイ@
ye itlafi halinde tazmin ytiktimlUltigtintin dogmamasldlr
30
konu
エ・セォゥャ@
etmemesi
.
B. MISLi MAL-KiYEMj31 MAL
islam hukukunda maIm misll ye klyemi olarak da bir aymma tabi tutuldugu
gOri.ilmektedir. aィセMケ・イゥエ@
hale gelen セ・ケャイ@
prensip itibariyle sayma yeya tartma ya da ol/(me ile belirli
misll mallardandlf. Bunlann "birim" ol/(ekleri arasmda nonnal olarak
bir deger fark! bulunmadlgmdan, bu mallardan birinin yerini aym cinsten bir digeri
alabilir. Yerini alan bu mal, otekinin aym yeya bedeli degil, dengi (misli)dir
Mecelle'ye gore misli mal,
yacak セ・ォゥャ、@
28
29
30
31
32
OH。イセQ@
32
.
ve pazarda birimleri arasmda deger farkI olma-
benzeri bulunan mallardlr
33
.
Bir 「。セォ@
maddesinde de
misll mallan,
Mecelle md.127; Ali Haydar, Diirerii'l-hukktll1l, l, 229: Zerkii, el-Flkhfl'l-hliil1li, Ill, 125;
Karaman. jsliil1l Hukllkll. III. 13.
Kasanl. Bedd 'i. V. 143: $elebi. e1-Mcdhal. s. 334; Zcrkii. a.g.c .. 1II. 127.
Serahs!, e1-Mcbsut. XI. 78- 102; XII. 194-195; Kasani. a.g.e .. V. 113; EbG Zchra. 」QMmゥャォセケ・N@
s.
49; Dcmir. jsliil1l Hllkllklll1dn m。Oォセカ」エN@
28.
BlI kclime iャ」セィオイ@
galal olarak "kl)'cmi" セ」ォャゥョ、・@
lclaITuz edilmekledir. Fakat dogmsu.
soylcnmesidir (Bkz. Ali
"luymct" kclimcsinc nisbcl cdilmcsi dolaYlslyla "kl)'m'i" セ」ォャゥョ、・@
Haydar. Diircrii'/-hllkkdm. 1. 235; Zcrkcl. a.f!..e .. Ill. 132; Karaman. n.g.c .. Ill. 13).
Eb!1 Zchra. n.g.c .. s. 55: z」イォセN@
el-Frkhii '/-j,,·liillll. Ill. 130; Karaman. n.f!..e .. Ill. 14: Dcmir.
nx(' .. s. 34.
,\ /('('('111' /lid 1-15.
fs/iim Hukuku Eserlerinde hamu Mallarmm Ele Alml§1 23
m ekilat:.4 , mevzunae 5 , ceyiz ye yumurta gibi adediyyat-I miitekaribe36 ye zer'iyyae\n bir kIsml 38 olarak slmrlandlrmaktadlr39 . Kadri p。セ@
ise misll mah; "aralannda
onemsenecek derecede bir klymet farkl olmakslzm piyasada misli bulunan
birimleri arasmda klymet farkl bulunmayan birbirine yakm buytiklukteki
セ・ケャイ@
mallardandlL" diye tarif etmektedir40 . Buna gore, sozgelimi, kat! ye
bugday, tuz, hurma, ceyiz, para, kaglt gibi
セ・ケャイ@
セ・ケ、ゥイ[@
de misll
SIYI
yaglar,
misli mallar kategorisine girmektedir.
Ktyeml mal ise, birimleri arasmda farkliilklar bulunan, biri digerinin yerine konu41
lamayan mallardlr . 1I1ecelle klyeml mail, ケ。イセャ@
ye pazarda benzeri bulunmayan yahut
bulunsa da birimleri arasmda fiyat fark! bulunan
セ・ケ@
olarak tammlamakta, uzunluk
olyuSU ile olyUlenleri42 ye hayyanlar ile kavun karpuz gibi taneleri arasmda k!ymetye
farkhhk bulunan adediyat-I miitefaviteyi klyeml mallardan saymaktadlr43 .
Belirtmek gerekir ki, klyeml mallan belli saYlda
ケ・セゥエ@
ye yeryeye iyinde slmrlamak
mumklin degildir. Bu sebeple islam hukukyulan, sadece yukarda geyen tarifi yermekle
ケ・エゥョュセャイ、T@
.
ozetleMaIm misli ye k!yeml olarak aymmmm onemli hukukl sonuylanm セッケャ・@
45
mek mumklindur : Misll maIlar zimmette bory エ・セォゥャ@
eder; aymsml degil mislini
34
35
36
37
38
39
40
41
42
Bir hacim birimi ile olc;:iilen セ・ケャイN@
Bir aglrhk birimi ile tarlllan セ・ケャイN@
Taneleri arasmda onemli farkhhk bulunmaYlp saytlan セ・ケャイN@
Bir uzunluk OIc;:iisii ile olc;:iilen セ・ケャイN@
Uzunluk olc;:iisii ile olc;:iilenlerden bez ve ォオュ。セ@
gibi ・セケ。ャイ@
cins ve miktar olarak belirlenmeye
・ャ|Gイゥセ@
olmalan ve piyasada benzerinin bulullabilmesi aC;:lsmdall her ne kadar misll mallardan
parc;:a ve biitiin olarak degeri
sa),lmaSl gerekiyorsa da. mikdan aym da olsa aym cins ォオュ。セ@
「ゥセォ@
ol9iide farkhhk gostereceginden islam hukukuc;:ulan bu nevi mallan misIl degil klyem'i
kabul etmektedirler. (Bkz. Kasani. Beda'i, V, 208-209; Ebu Zehra, el-Milkiyye, s. 56) $u var
ki. muaSlf islam hukukc;:ulan. dokuma sanayiillde stalldardizasyona. 、ゥォセエ・@
biiyiik ol9lide
konfeksiyona gidildigi zamannnmia. dokuma mallannlll ve konfeksiyon elbisesinin misIl
maIIardan saytlmaslllda bir saklllca g6nnemektedirler (Bkz. Mecelle md. 1119; Ebu Zehra,
HlIkllku. III. 15).
a.g.e., s. 56; Karaman. lセO。ャ@
_\/ecellc md. 1119
Bkz. Kadri
p。セN@
Miiq'idii 'I-IIa,l'/'a/1. md. 398.
Zerkcl. el-Fildlii 'I-LI'/allli. Ill. DO: Karaman, a.gC' .. Ill. 14.
AYIII stalldard vc kalitcdc bir bcnzcri bulllnl11ayan ォ|ャュ。セ@
.'.recel/e md. 1119: ォイセN@
Kadri p。セN@
a.!!..£'. md. 398.
.. Ill. D4: Karamall. a.ge .. Ill. 14.
Zcrka. 。IセNHG@
vc c1bisc gibi .
jsliim Hllkllkll Eserlerinde hamll A{allarzmn Ell' aャュセ@
24
odeme ytiktimltiltigti yardlr. Misli mallar zayi edildiginde mtimktinse misli ile, mtimktin
degilse klymeti ile tazmin olunur. Klyemi mallar ise her durumda klymetleri ile tazmin
olunurlar. Takas
ゥセャ・ュ@
misli mallarda caiz, klyemi mallarda ise caiz degildir. Fazlahk
faizi (riba'l-fazl) sadece misli mallarda cereyan eder.
C. MENKUL MAL - GA VRiMENKUL MAL
Klasik islam hukuku eserlerinde menkul-akar adl altmda incelenen
gayrimenkul aymml, gtinlimtiz hukuk dilinde
edilmektedir. Mallann bu
セ・ォゥャ、@
ァッイエゥセ@
mal diye ifade
de olsa bir yerden bir yere nakli mtimktin olan
47
48
エ。セュコ@
aynltgl sozkonusudur.
、・ァゥセイォ@
mallara menkul mal denir
bakIldlgmda
mal ye
menkul
aymlmasmda Hanefi hukukyular ile ozeIlikle Maliki
hukukyular arasmda onemli
Hanefilere gore, セ・ォQゥ@
エ。セュャイ@
46
Mecelle ye Kadri p。セGョュ@
.
bir yerden bir yere エ。セュ「ゥャ・ョL@
hayyanlar, kap-kacak, elbise,
ォオュ。セ@
yerdigi misaller Qセャァュ、。@
yer 、・ァゥセエイ「ャョ@
ye benzeri
セ・ケャイ@
altm, ァエゥュセL@
kile ye litre gibi bir hacim
birimi ile olytilebilen ye kilo ye ton gibi bir aglrltk birimi ile tarttlabilen btittin
mall ann menkul mal smlfina girdigi
。ョャセエュォ、イN@
canlt
エ。セュャイ@
Bu tammlamaya gore bugtin'
49
uyak, otomobil ye dig er motorlu araylan da menkul mallar arasmda anmak gerekir
Klasik Hanefi ァッイエゥセョ・@
gore, セ・ォャゥ@
、・ァゥセイォ@
.
de olsa bir yerden bir yere nakli
mtimktin olmasl itibariyle, arazi tizerindeki bina ye agaylar kaide olarak menkul mal
kabul edilir. Bu ytizden de araziden ayn olarak sattlmalan halinde bina ye agayta セオヲ。@
45
46
47
49
g・ョゥセ@
bilgi i9in bkz. Mecel/e md. 891; Ebu Zehra, el-Milkiyye, 57 vd.; $elebi. el-MC'dhnl, s.
336-338: Zerkil, eI-Flkhu'l-jsliillli. Ill, 136 vd.; Demir, hliilll Hukukul1da Mulkiyet. s. 37-40;
Karaman. jsliim Hukllku. 111, 15-17.
Bkz. Serahs\, el-Mehsut. XIV. 90: Kasanl, Bedii'i, VI, 220; ibn Niiceym, el-Bahr, V. 205;
Derdir. q-,)'erhu'l-kchir, Ill, 476; Adcv), fJii.}·iye, It 229: ibn Abidin, Rcddii 'I-mllhliir. Ill. 373;
V. 150: Ebfl Zchra. a.ge .. s. 59.
MC'CC'I/C' Old. 128; Kadri p。セHャN@
mイョGセゥ、@
'l-haynl11. md. 3: EbfJ Zchra, a.g.e .. s. 59: Zerkil. a.g.e.,
Ill. 147.
Bkz. Meeel/c md. 128.130. 13 L 132. 133. 134. 135. 136: Kadri p。セN@
a.g.c .. md. 3.
Zcrk;i. {/ f!./' .• Ill. 147-148.
jslam Hllkllku Eserlerinde Aamu J\fallanmn Elc A iコュセQ@
511
hakkI sozkonusu olmadlgl gibi
25
bina ve aga<; vakfmm orf haline gelmedigi bir mu-
•
hitte bunlann \'akfedilmesi de caiz degildir 51.
Akar adl altmda incelenen gayrimenkulii Hanefi hukuk<;ular; "bir yerden
yere エ。セュウャ@
miimkiin olmayan セ・ケB@
diye tammlamaktadlrlar
52
.
「。セォ@
bir
Buna gore akar kap-
samma sadece arazi girmektedir. Arazi iizerinde binanm bulunup bulunmamasl, akar
olma niteligine tesir etmez
53
.
Yukarda da belirtildigi iizere arazi iizerindelci bina ve
agac;:lar ilke olarak gayrimenkul saYllmamaktadlr. Fakat bu kaide mutlak degildir. Zira
bazl hallerde arazi iizerindeki bina ye dilcili agac;:lar Hanefilerce de gayrimenkul sayIlmaktadlr. Nitelcim, akar deyimi yerine gayrimenkul deyimini kullanan Mecelle, gayrimenkule rnisal olarak hane ye araziyi gostermektedir54 . aョャ。セエQ、ァュ@
arazi iizerindelci bina ye dilcili agac;:lara ilci aC;:ldan
1) Araziden ayn olarak tek
「。セュ@
gore Hanefiler
ケ。ォャセュイ、Z@
hukuki
ゥセャ・ュイ@
konu edildiginde menkul
hiikUmlerine tabi olmaktadlr.
2) Arazi ile birlikte hukuki
ゥセャ・ュイ@
konu edildiginde araziye bagh olarak gayri
menkul hiikUmlerine tabi olmaktadlr. Mesela arazi ile birlikte satIlan bin a ye dikili
agac;:larda セオヲ。@
55
hakkl sabit olur
.
Maliki hukukc;:ulara gore akar kavraml bina ye dikili agac;:lan da ic;:ine almaktadlr.
<;Unkii bunlann onemli vasIflan bozulmadan, mesela agac;: odun haline, bina da enkaz
haline gelmeden bir yerden 「。セォ@
bir yere エ。セュャョ@
miimkiin degildir. Bunlan,
yasIflanm bozmadan korumak arazi iizerinde kalmalanna baghdlr. Bu durum onlann
da arazi gibi akar sayIlmasml gerekli kIlmaktadlr
50
51
52
53
5-1
55
56
56
.
Bkz. Meccl/e md. 10 19-1020.
ibn Abidin. Reddii '1-/IIuhfar, Ill. 373: Zerkil. e1-Flkhii 'I-ls-ta/llf. Ill. 148.
aヲゥイセB、。@
'I-hayran. md. 2: EbfJ Zchra. 」ャMmゥォセカL@
s. 59:
Bkz. Afeccl/e md.129: Kadri p。セN@
Sclcbi. el-,\fedhal. s. 335: Zerkfi. n.g.e .. III. 148.
Bkz. ibnii'I-Hiim,im. Fetllll'l-kndir. y, 48: Ebll Zchra. n.g.e .. s. 59: Zerkil. n.gc., Ill. 148.
Afcccl/e /lid. J::9.
ibnii·I-Hiimiim. a.p,.e., Y. 48: ,\[cccl/c lIId.l020: ibn Abidin, n.g£'.. Ill. 373-374: Zerkfi, n.gC' ..
Ill. 148
Derdir, アᄋMNセGHイィャ@
'I-/.;chir. Ill. 47(): Eb!1 Zehra. a.p,.c' .. s. 60: Zerkil. a.g c.. Ill. 148-149.
hlfim Hukuku Eserlerinde Kamu Afallarmm Ell' aiコャセQ@
26
A1ecelle, gayrimenkul mallan akara irca etmektedir. Akar ise, az once de belirtildigi uzere mutlak olarak araziyi ye bazl
ァッイゥャセ@
aynhklan ile birlibe arazi uzerindeki
bina ve agaylan ifade etmektedir. Buna, araziden ayn
、オセョャァ・@
katmak gerekir. C;unku ilerde aylklanacagl uzere madenler, tlpkl
araziye 「ゥエセォ@
ye sabit セ・ケャイ@
madenleri de
エ。セ@
gibi toprak gibi
olup gayrimenkuldur57 . C;lkanhp alman maden ise
menkul saYllmaktadlr. ilerde arazi ケ・セゥエQイ@
ye herbirinin ozellikleri bir 「。セォ@
ayldan ele
ahn acablr.
Burada eklemek gerekir ki, klasik flklh eserlerinde temas edilmemekle birlikte
ケ。ァ、セ@
islam hukukyulanndan bazIlan mustakil kat ye daireler ile irtifak haklanm da
gayrimenkul mallar kapsammda degerlendirmektedirler58 .
Maim menkul ye gayrimenkul olarak smIflandmlmasmm gasb,
セオヲ。L@
irtifak haklan, YakIf, yasinin yocugun malmda tasarrufu, cebri icra,
ォッュセオャ@
ye
ュオセエ・イゥョ@
kabz-
dan once satIlan malda tasaruufu gibi konularda onemli hukuk'i sonuylan yard If. Fakat
burada konunun detaylanna girilmeyecektir59.
D. SAHiPLERiNE GORE MAL 」[eセゥtlr@
islam hukukunda mallann, bir de mallarla ゥャセォウ@
olan kimseler aylsmdan bir tas-
nifinin yapIldlgl gOrillmektedir. Bilindigi gibi mallar tabii ozellikleri aylsmdan ya edinmeye, yani mulkiyet konusu olmaya
セ・ケャイ@
mayan mallara haya ye deniz gibi
mulkiyete, dolaYlslyla hukllki ゥセャ・ュイ@
・ャケイゥセ、@
yeya degildir. Edinmeye
・ャケイゥセ@
01-
ornek gosterilebilir. Bunlar hiybir surette
konu olmaz.
Tabii ozellikleri itibariyle uzerlerinde mulkiyet hakkl kurulabilecek olan maddi
mallar fiilen yeya hukuken belirli
mulkiyet hakkl tesis
・、ゥャュセ@
ォゥセャ・イ@
ait olabildigi gibi, bunlar uzerinde henuz
de olabilir. Belirli bir sahibi bulunan, belirli
セ。ィャウョ@
mulkiyetinde olan mallara sahipli mallar denir. Bu mallara sahip olanlar, ozel
57
ォゥセャ・イ@
Bkz. Serahsl. cl-Mchs(a. XIV. 135.
58
Bkz. Zcrkii. cl-Flkltii 'I-Islfimi. Ill. 149: Dcmir. hlfilll Hukukunda aヲゥャォセカHGOL@
59
gcャゥセ@
bilgi ic;in bkz . .'.I('cc'lIe md. 253. 10 17. J() 19, 1020: Ebfl Zchra. 」ャMaヲゥォセケL@
Zcrka. n.gC' .. Ill. 1(12 \d.: Sclcbl. cl-flledltnl. s. 335-336.
s. 45-48.
s. 60 vd.:
is/am Hukuku Eser/erindl' Kamu 1I1allarmm E/l' aAjQャセ@
olabilecegi gibi tiizel
セケ。@
grubuna girer.
ォゥセャ・イ@
de olabilir. Kural olarak
eセケ。@
onemli bir klsml sahipli
hukukundaki hukumlerin yogu da sahipli
Edinmeye yani mulkiyet kurulmasma
ァ・ケュゥセ@
・セケ。ョュ@
・ャケイゥセ@
27
・セケ。@
ile ilgilidir.
oldugu halde ozel mulkiyete
mallara gelince, bunlar uzerinde ozel m:llkiyetin bulunmamasl, mulkiyetin
henuz kimse tarafindan
ォオイャュ。セ@
yetin hukuk duzeni geregi imkanslz
Bu
ァ・ョゥセ@
olmasmdan ileri gelebilecegi gibi, boyle bir mulkiッャオセョ、。@
da kaynaklanabilir.
yeryeye, iyinde uzerindeki hakkm niteligi ye aidiyeti aylsmdan mallan
miibah (serbest) mallar, ozel mallar, vaklf mallarr, devlet mallarr ye kamu mal-
lan olmak uzere
gerekir ki, bu セ・ォゥャ、@
「・セ@
gruba aYlrarak incelemek mtimktindtir. Fakat hemen belirtmek
bir smIflama islam hukuku eserlerinde ele alman mal ケ・セゥエQイ@
taranmak suretiyle, yani istikra yontemiyle
aymm katIhktan uzak oIup, 「。セォ@
60
ッiオセエイャュN@
DolaYlslyla yapIlacak
tiirIti aymmlar da pekala mtimktindtir60 . inceleme
Klasik islam hukuku eserlerinde, ilgili ォゥセャ・イ@
baknrundan biitiin mal tiirlerini kapsaYlcl
nitelikte genel bir mal tasnifine rastlamak oldukc;:a gUc;:tiir. Bu eserler, kendilerine ozgU sistem
ye metodu ile ele aldlgl boliimler ic;:erisinde, ilgili mal 」[Z・セゥエャイョ@
konunun gerektirdigi ac;:llardan
ゥセャ・ュケ@
」[Z。ィセュャイ、N@
Bununla birlikte, isliim Kamu ve Maliye Hukuku sahasmda eser veren
Ebu Yusuf (0. 182/798) Maverdi (0. 450/1058), Ebu Ya'li (0. 458/1065), EbU Ubeyd (0.
224/837), ibn Zcnccveyh (0. 251/865) gibi hukukc;:ulann, islam iilkesindeki arazi taksimatllla
ozel bir ilgi gosterdikleri bilimnektedir. Fakat bunlar da devlet ic;:in ilk planda onem エ。セャケョ@
セ・ケゥョ@
beytiilmiile gelir saglamak olmasl sebebiyle, araziyi daha ziyada toprak ve vergi hukuku
aC;:lsmdan ele 。ャョオセイL@
sonuc;: olarak arazinin Il1tilkiyet ve tasarruf hukuku bakllllIndan etrafh bir
sIluflamasllll ケ。ーャQiセイ、N@
Bu konuda en genel ve en teknik tasnifin 1274/1858 tarihli AK
tarafllldan yaplldlgl goriilmektedir. Adl gec;:en kanun Osmanh iilkesindeki araziyi. hukuk'i
rejimleri itibariyle miill<, miri, vaklf, mctruk (kamu arazisi) vc Il1cvat olll1ak iizere 「・セ@
klsma
aymnaktadlf (Bkz. AK md. 1). Hukuk tarihi ve hukuk teknigi aC;:lsIlldan ll1iikell1mel bir
duzenlell1e ornegi sergilemekte ise de, sadece gayrilllenkul mallann bir klsml ile ilgilenmesi,
mcnkul ve gayrimenkul daha 「。セォ@
mal tiirlerinin de bulunll1asl gibi
duzenleme alam 、ャセi。@
gerekc;:elerden otiirii bu kanunun yaptlgl tasnifin de arzu edilen yeterlilikte olmadlgl
s6y lenebilir.
deginen muaslr 」[Z。ィセャイ@
ise iic;: grupta degerlendirilebilir. Bir
Konuya セオ@ veya bu セ」ォゥャ、・@
klSl1ll yazarlar, ll1eseleye ・セケ。@
hukuku aC;:lsllldan 「。ォョャセイ@
ve daha c;:ok hukukl ゥセャ・Qイ@
konu
Kanm hukukunu ilgilendiren mal/ara ise ya hic;: temas
olabilccek Illallar iizerinde 、オイュセャ。N@
・エュャQゥセ」イ@
ya da diger mallarla alakasl nisbetinde c;:ok az 、・ァゥョュセャイN@
Bazl yazarlar ise mal/an iktisat ilmi aC;:lsllldan cle almaktadlrlar. Mallan isliim iktisat
sisteminde oynadlgl rollerc gore gmplandlran bu yazarlar. c;:ogunlukla da ozcl mallar, dc\"lct
mallan ve kamu mallarl セ」ォャゥョ、・@
bir tasnifi benimsell1ektcdirler. Su var kL bu eserlcrde
malIar araslIldaki aymnlln gercktigi kadar dakik olmadlgl. c;:ok onemli niianslann itibara
altnllladlgl vc yer yer ledahlil/erin sozkonusu oldugu gozc c;:arpmakladlr. Gerc;:cklen de bu
セ・ォゥャ、@
yapJlan III a I lasniOcrinde dikkale ahnmasl gerekligi halde bazl mal/ann dene 、ャセQ@
blrakJldlgllldan 「。セォL@
kimi mal/ann da olmasl gcreken kalcgoride degil bir 「。セォ@
kalegoride
yer aldl!;1 dikkal c;ekmekledir.
jslom Hukuku Eserlerinde Kamu ;\fallarl/1l1/ Elf! NᄋャiOQセ@
28
kolayl@ saglamasl ye tezimize konu ettigimiz kamu mallanm daha aC;:lk olarak ortaya koymasl bakImmdan burada bbyle bir gruplandlrma uygun
「オャョュセエイZ@
1. Miibah (Serbest ) Mallar
islam hukukunda mahiyetleri geregi ozel mulkiyete konu olabilecegi halde uzerinde henuz ozel mulkiyet hakkl
ォオイャュ。セ@
olan
・セケ。@
mubah (serbest ) mallar
adl yerilmektedir61 . Diger taraftan islam hukukc;:ulan mubah mal deyimini, yukandakinden daha ァ・ョゥセ@
bir セ・ォゥャ、@
iki ayn anlamda kullanmaktadlr1ar
1- Elde edilmesi ye mulkiyete gec;:irilmesi mubah olan
62
:
セ・ケャイN@
2-Yararlamlmasl mubah olan fakat mUlkiyete gec;:irilmesi caiz olmayan
セ・ケャイN@
Bu iki mal grubundan ikinci maddede yer alanlann hukukl nitelikleri ye dolaYlslyla hukukl rejimleri farkh oldugu ic;:in, ileride "kamu m all an" adl altmda tasnife
dahil edilecek ye
」[Z。ィセュャコ@
esas konusunu
(serbest) mallar deyimi ile burada birinci anlam ォ。ウエ・、ゥャュセ@
エ・セォゥi@
edecektir. Bunun ic;:in mubah
olmaktadlr.
Mubah mallan menkul ye gayrimenkul olmak uzere ikiye aYlrarak incelemek
mumkundur:
a) MenkuI miibah (serbest) mallar
Ay hayyanlan, kaynak ye yatagmdaki su, sahipsiz yerlerde kendiliginden biten
otlar, kimsenin mulkunde olmayan daglarda kendiliginden
GJ
yabani meyye ye
U<;iincii gmp eserleri ise. daha <;ok toprak vc arazi hukukuna ゥャセォョ@
hiikiimleri konu edinen
ッャオセエイュ。ォ、N@
Bu eserlerde de araziler \[・セゥエャ@
baknnlardan snlIflandmlmaktadlr.
Fakat belli bir ama<; dogruJtusunda kalemc ahnan bu Hir cscrlcrin dc biiliin malIan ォオセ。エャ」@
niteIikte bir mal taksimatllll ihtiva etmcycccgi kolayca tahmin cdilcbilccck bir husustur.
mゥイセB、@
'I-hayron. md. 147-150.
.Ilceclle md. 1234-1238: Kadri p。セN@
Bll iki anlam arasllldaki niianslll bir hayli dakik olmasl scbebiyle. bunlann <;ogunlukla birbirine
ォ。ョセエャヲイ@
klllIal1lldlgl goriilmcktcdir. Afeccllc. konllYll miibah mallardan yararlanma ye
yararlanma h;"lkklllIn hukuki nitcligi a<;lslndan cle almakta ye セゥイォ」エM@
ihiihc 「。セャiァ@
altlllda bu
iki \[Z」セゥエャ。Qイ@
araslllda hcrhangi bir fark gozetlllcksizin ilgili hiikiilllleri malalllaktadlr (Bb:
.1/('(('11(' md. 123-l- 13(7).
\[。ィセュャイ@
62
ケ・エゥセョ@
h/am Hukuku Eserlerindc Kamll .Hallarllllll Elc "VIIl/:)/ 29
agas;lar gibi uzerinde mulkiyet
ュオセエ・イォョ@
ォNGuイオャュ。セ@
herkesin istifadesine as;lk ve herkesin
yararlandl81 mallar menk.'Ul serbest mallan ッャオセエイュ。ォ、VSN@
Menkul mubah mallardan herkes ・セゥエ@
olarak faydalanabilir 64. Bunlar insan emegi
yani ihraz ile bzel mulkiyete ges;ebilir65. Bir kimse, mubah olan セ・ケゥ@
ten bir 「。セォウュャ@
ahp ihraz etmek-
menedemez66 . Bu tur mallar, herkesin ortak mah sayIilr ye bu ortakhk
hali bir nevi
セゥイォ・エ@
mektedir. Bu
olarak kabul edilir. Mecelle, bu
セゥイォ・エ@
Bセゥイォ・エM@
ibahe" adml ver-
セゥイォ・エョ@
konusu bir aym yeya herhangi bir mal olmaYlp,
den faydalanma veya onlan ihraza ve edinmeye yetkiden ibarettir67 .
ォゥセャ・イョ@
Genel olarak devletin ye
ュオセエ・イォ@
セ・ケャイᆳ
mubah mallar uzerinde bir mulkiyet hakkmm
olmadl81 kabul edilmektedir. Yalmz deylet, mubah mallann ihraz ye iktisap
セ・ォゥャイ@
hakkmda hukumler koyabilir68.
islam hukukunda ォゥセャ・イョ@
「。XQョュャセエl@
mubah mallardan yararlanmasl birtalam ilkelere
Kamu mallanndan yararlanma esaslan ile hemen hemen aym olan bu
ilkeler ilgili bblUmde daha aynntlh bir
mihyerini
「。セォウid@
zarar vermeme
Modern hukukta eセケ。@
ihraz1
63
64
65
66
67
68
69
69
,
セ。イエュ@
セ・ォゥャ、@
ッャオセエイ、ァョ@
ele almacaktIr. Simdilik konunun
sbylemekle yetinebiliriz.
hukukunun bir konusu olarak ゥセャ・ョ@
mubah mallann
islama Hukukunda da mulkiyeti aslen kazanma yollanndan biri kabul edil-
Bkz. EbiJ Yusuf, el-Harae, s. 104; fun Niiceyru, ・ャMeセ「ヲゥィL@
342; Haskefi, ed-DilrrU'I-muhtar, V,
298; Meeelle md. 1234-1253; Ali Haydar, Dilreril'l-hukkfim, Ill, 1234-528; Bilmen, Kal/lus,
VU, 184 vd.
Bkz. Meeelle md. 1254.
Bkz. Meeelle md. 1249.
Bkz. Meeelle md. 1255.
Bkz. ibn Abidln, Reddii '1-lIIuhlar, V, 283; Mecelle セゥイォ」エM@
ibiihaYI セオ@ I?ckilde tanlIllhyor: Sirkcli ibahc ...... l11iibah olan ya'ni Sll gibi fil'asIl kimesnenin l11iilkii olmayan セ」ケャ・イゥ@
ahz ve ihraz ilc
lel11elliikc sclahiyelde ammcnin ュゥエ」セ。イォ@
olmasldn." (md. 1045); Mecelle ihahc ortakllglllIll
ォ。イセisャQ、@
ycr alan miilkiyet orlakhglIll (I?irkel-i milk) da; "bir mal iizcrindcki miilkiycl
hakklIun birdcn c;ok kimscye ail olmasldlr" diye tarif clmckledir (md. 1060).
kイセN@
Onar, ".1l11me Ellllaki Teorisi ... ", s. 505-506: Cin. Mer'a raylak ve KI§'laklar, s. 23-24.
ihraz. sahipsiz vc daha oncc miilkiyCl konllsll ッャュ。ョセ@
bir mallll bir ォゥセ@
larafllldan malik olma
s.
kaslIyla clc gcc;irilmcsinc \'c korunan bir ycrc konmasllla dcnir (Bkz. ibn Niiccym. HGiMOセ|ᄋィ。N@
342: Haskcfi. a.g.c .. V. 298; A/cccllc md. 1248: Ali Haydar. a.g.c .. Ill. 525; Zcrka. cl-Fikhii '1ll/fillll. I. 244). BlI tanllndan 。ョャセi」ァ@
gibi ihraz yolu ilc IlIcnkuliin kazanIlabillllcsi i<;in:
1- MaIm sahipsiz OIIll<JSl lazlIlIdn.
js/am Hukuku Eserlerinde Kamu Mallarmm Ele aャュセQ@
30
me1.."1edir 70 . Bunun hukuki dayanaklarmdan en onemlisi Hz. Peygamber'in "Heniiz
kimsenin ッャュ。セ@
bir セ・ケゥ@
Birc;ok mubah mal
kim ilk once ele gel;irirse
ケ・セゥ、@
セ・ケ@
0
onun olur" hadisidir
71
.
yardlL Fakat bunlann genel ozellikleri ye huhlki rejim-
leri hemen hemen aymdlL Bununla birlikte bazl mubah mallar hakkmda Hz. Peygamber (s.a.)'in hadisleri temel ahnarak daha ozel hukumler
ye 。エ・セゥイN@
ッョァイゥャュオセエul@
Bunlar su, ot
Belli nisbette kamu mallanm da ilgilendiren bu uy mal hakkmda klsaca bilgi
yermek yerinde olacaktlr:
su
Su, 「。セエ@
insan hayatl olmak uzere her canh iyin olmazsa olmaz bir hayat セ。イエャ、N@
isHim hukukunun ozellikle mulkiyet ye yararlanma hususunda suyun hayati onemine
uygun bir duzenlemeye gittigi gOrillmektediL Nitekim, az once ゥセ。イ・エ@
ettigimiz gibi
Hz. Peygamber (s.a.) "insanlar iil; §eyde ortaktlr: Su, ot ve ate§" buyurmak sure-
70
71
2- ihraz suretiyle kazanmak isteyen kimsenin bu mal iizerinde malik olmak iradesiyle zilyet '
olmasl laZlmdlr (fun Abidin, Reddu'l-muhttir, V, 282; Mecelle md. 1250; Zerka, el-Flkhu '/jsltimf, I, 244-245). isHim hukukc;:ulan ihraz ve istiliiYl iki klsma ayumaktadular :
1- Hakiki ihraz: Hakiki ihraz, mubah bir セ・ケ@
gerc;:ekten el koymaktu (fun Niiceym, elE§btih, s. 342; Mecelle md. 1248). Av hayvaIllIll yakalarnak, nehirden su almak, miibah arazide
biten otu toplamak gibi. islam hukukc;:ulanIlln c;:ogunluguna gore, hakiki ihrazm ァ・イ」[Zォャセュウゥ@
halinde elde edilen mal kaslt ve niyet aranmakslZln ozel miilkiyete gec;:er. Bundan dolaytdu ki,
ihraz ve istiliidan soma, sozgelimi av hayvaIll ォ。」[Zュャセ@
bile olsa sahibinin devamh olmak iizere
ozel miilkiyet hakkt ortadan kalkmamaktadtr (Nevevl, Ravza, Il, 524, 524; Haskefi, ed-Durru '/Ill, 574; Ali Haydar, Dureru '/-hukktim, Ill, 582;
muhtiir, V, 298; Siileyman el-Cemel, hエゥZェセカ・L@
$elebi. el-Medhal, s. 397: Karaman, hltil/l Hukuku, Ill, 52). Bu konuda Maliki hukukc;:ulann
ァッエゥセ@
farkhdtr. Onlara gore yakalanan av hayvammn sahibine 。ィセエー@
。ィセュウエ@
onun devamh
olmak tizere ozel miilkiyete gec;:mesindc onemli bir kriterdir. Buna gore, avlanan hayvan
soma ォ。」[ZョャQセ@
ise. onu tekrar yakalaymm eski sahibine iade etmesi gerekir.
sahibine 。ィセエiォョ@
<;iin1.ii, bu durumda tizerindeki miilkiyet devamhhk ォ。コョャQセ@
saytltr. Fakat bu hayvan,
sahibine heniiz 。ィセュ、ョ@
ォ。」[ZョャQセ@
veya kac;:uktan sonra tekrar カ。ィセゥャ・ュ@
ise iizerindeki ozel
miilkiyet hakkt son bulur ve tekrar yakalayanm ilk sahibine iade borcu dogmaz (ibn Abdiilber,
el-Kiifl. 1. 434-435: $elebi. a.g.e .. 398; Karaman. a.g.e., Ill. 52-53).
2- Hiikmi ihraz: Miibah mala hiikmcn el koymaktIr ki, bu yagnmr suyu biriktirmek ic;:in bir
kap ko)'mak. av ic;:in tuzak kurmak. kopck vcya ォオセ@
salmak gibi ihraz11l sebcbini hazlrlamak
demcktir (Mecclle md. 1248: ibn Niiccym, ・ャMeセG「ゥィZ@
ibn Kudamc, eI-A1u/!,nl. IV. 224; 342;
Karaman. n.g.c .. III. 53: $c1cbl. n.g.e .. s. 398). Hiikmi ihrazda c1de cdilcn maim ozclmiilkiyctc
gcc;:mcsi ic;:in niyct vc kastlll セ。イエ@
oldllgu kablll 」、ゥャュセエイN@
islam hukukc;:ulafl ayflca hlikml
ihrazlll kazandlrdlgl miilkiyctin sabit vc dcvalllh oltlladlgllll da 「」ャゥイエュセ、@
(AIi Haydar.
.. Ill. 53).
DarC/'u 'I-hukkiilll. Ill. 582: Sclcbi. n.g.e.. s. 398: Karaman. ョNセ・@
ibn Nliccym. 」ャMeセᄋィゥN@
s. 342: Haskcfi. cd-[)iirrii'I-lI/uhtiir. V. 298; Ali Haydar. n.[!,.l'.. Ill. 524.
Ebll Danld. Ill/lire. :16.
islam Hukukll Eserlerinde Kamu A1allarmm Ell' aィョャセQ@
tiyle
72
,
suyun hUJ...llki durumunu 。yャォュセエイN@
tuzun da eklendigi gOriilmeJ..."1edir
・、ゥャュセエイWT@
31
Bazl rivayetlerde bu Uy kategori mala
73
.
Aym anlama gelen 「。セォ@
hadisler de rivayet
.
Bu hadisin zahirinden. ister kaynagmda ve yatagmda bulunsun, ister bir kaba
(kova, sarmy, havuz, depo) ahnarak ihraz
・、ゥャュセ@
bulunsun, yine ister sahipli yani ozel
mulkiyetteki bir araziden isterse mubah araziden ylksm bumn sulann mutlak olarak
herkes iyin ortak oldugu manasl 。ョャセiュォエ、イWUN@
Fakat konu dikkatlice incelendigi
takdirde bu hukmun mutlak olmadlgl, suI ann sahip olduklan ozelliklere gore hukukl
rejiminin de
、・ァゥセォャ@
arzettigi goriilmektedir. Buna gore sular, kaynagl ve yatagl ile
birlikte veya bunlardan ayn olarak; sahipli veya sahipsiz arazide 「オャョセ。@
da ihraz edilip ・、ゥャュセ@
gore ya
olmasma gore degerlendirildiginde mubah sular, kamu sulan,
ozel sular gibi daha detayh gruplara aynlmaktadlr. ileride kamu mallanmn bir ケ・セゥ、@
olarak yeniden ele almacak olan sular hakkmda burada mubah olup olmamasl aylSlndan
セオョャ。イ@
soylenebilir:
1- Usultine uygun olarak ihraz
・、ゥャュセ@
sular, tamamen ozel mtilkiyet rejimine tabi
olup serbest mal stattistinde degildir. Bu konuda islam hukukyulan arasmda ァッイゥNセ@
birligi bulunmaktadlr76 .
2- Ozel mtilkiyetteki araziler tizerinde bulunan kaynak, kuyu, kUytik lrmak gibi
sular, kaynadlgl yer veya ic;:inden aktlgl ark ve kanallar baktmmdan 、エゥセョャァ・@
77
ozel mulkiyet konusu saYllmaktadlr
72
73
74
75
76
77
.
Bu nitelikteki yerlerde akan su aylsmdan
Bkz. Mecel/e md. 123-1-. Afecel/c nin amlan maddesi bu hadisin tercumesi niteligindedir.
Bkz., EbfJ Yusuf. el-Hank. s. セVZ@
EbfJ Davud, Biiyu', 62; ibn Mace, RuhUn, 16; Aluned b.
Hanbel, el-Miisned. V. 364. Ebu Lbeyd. el-Emval, s. 373, 374.
Bllharl. Miisakfil. 2: Muslim. }.[iisakal. 36-38; EbfJ Davud, Buyu', 62; Zckfit, 35; Tirmizl,
Biiyu " 44; ibn Mace. Rllhilll. 1E. 17, 18: Ahmed b. Hanbel, e/-Miisncd, JII, 480: JI, 244, 273;
Dariml, Biiyu ',80.11. 581: l'.Ialu: b. Enes. el-Mllvatta " Akdiye, 25; EbfI Yusuf, a.gc., s. 96-97:
Eb(l Ubeyd. a.ge., 374.
$evkani. XCI'!ii 'I-cvlar, V. 3-1--1-.
EbfJ YllSllf. a.gc .. 97: Scrahsi. c·-.Ifehsit/. XXIII, 164: Kasanl, Bcdli'i. VI. 188: Zcylai. Tehyfn,
VI, 39: Ezhcri. Ccvahil'll'l-ik/fl. [1. 20-1-: Hcytcml. tiャセイ」エゥ@
'I-mull lac, VI. 230: a.mlf., cl-Fe/ava,
Il. 167- ](i8: ibn KlId{UllC. cl-.lfuZni. IV. 298: BlIhfIti. kアᄋセ|BサGゥNヲ@
'/-k//la', IV, 189-190.
Ebl1 Yllsuf. a.gc .. 99-100: Ma\"erdi. e/-.·lhkamii GウMャO。セiyHB@
s. 237; Eb(l Ya ·W. cl-/Jhkamii'sslI/liiniyyc. s. 22-1-: Scrahsi. cl-.\{.:hsflf. XXIII. 164. 165. 166. 169. 170: Ncvc\"l. Rm'::a. IV. 372-
jslam Hukuku Eserlerindc Kamu ,\1allarmm Ele aャュセQ@
' 32
bala.ldlgmda ise islam huk.llkyulannm yogunluguna gore bu sular miibahtlr ve sahiplerinin bunlar uzerinde sadece bir ihtisas ve oncelik haklan bulunmaktadlr78 . Fakat, bu
ァッiゥセ@
taraftarlanna gore de sahipli sularda
vanlan iyin iyme suyu hakkl (hakk-l
(hakk-I セゥイ「I@
セ・ヲI@
「。セォャョュ@
hakkl, sadece kendisi ve hayolup, bu sulardan ekinlerini sulama hakkl
yoktur 79. Aynca, arazi sahipleri 「。セォャョュ@
kendi arazilerine girmelerine
engel olabilirler. 80 Ancak bazl hukukyular, bu sulann yatagmm ve kaynagmm oze1
mulkiyette bulunmasmdan olliIii bir baklma ihraz
・、ゥャュセ@
olacagl degerlendirmesiyle
bu sui ann da ozel mulk sayllmasl gerektigini, dolaYlslyla mubah mal kabul edilemeyecegini ileri surmektedirler81 .
3- Yeraltl sulan, ister sahipsiz arazide ister sahipli arazide bulunsun, su aylsmdan
genel olarak mubah kabul edilmekedir82 .
4- Dicle, Flrat, Nil, Tuna ve Tunca gibi biiytik ve genel akarsular ile sahipsiz
arazide kimsenin bir emegi olmakslZln meydana
ァ・ャュゥセ@
sular, su aylSlndan bullin hu-
kukyular tarafmdan mubah kabul edilmektedir83 . Bu sular yataklan ile birlikte degerlendirildiginde ise bizim sistematigimize gore kamu mallan slmfina girmektedir.
\[。ィセュャコ@
aylSlndan ozeI bir onem エ。セャケョ@
374; BuMfi, Ke§§dfU 'I-kmd', IV, 199; fun Kudame, el-At/ugnf, V, 586; a.mlf, el-Kfijf, n, 445;
Ha§iye, V, 86; Ayni, el-Binaye, XI, 366.
Ebfi Yusuf, el-Harae, s. 95-96; Serahs!, el-MebsCtt, XXIII, 164, 166, 170; セャイ。コL@
el-MUhezzeb,
I, 559; Nevev'i, Ravza, IV, 370; Heytemi, el-Fetava, Ill, 168; Merdavl, el-jnsaf, VI, 386.
mtibah oldugunu savunan bu ァッイエゥセL@
「。セォャョ@
bu
Tarifimizdeki ozel sulann, su 。セャsョ、@
hakkllll ゥセ・イャケー@
sadece セ・ヲ@
hakkllll ゥセ・イ、ァョ@
ifade etmekle ashnda bu
sudaki hakk1ll1l1 セゥイ「@
sulara bir bakuna ozel mtilkiyet niteligi vermektedir. Kanaatimizce de セ・ヲ@
hakk Illlll , kamu
ozel mtilkiyete ァ・エゥイャュセ@
bir sllllrlama olarak algllanmasl daha dogru
menfaati ァ・イォセウゥケャ@
olur.
Ebfi Yusuf, a.g.e., s. 98: Maverdl, el-Ahkf/ll/u's-sultaniyye, s. 237; Ebfi Ya'la, el-Ahkfilllu'ssulliiniyye, s. 224; KasanL Bedii'i, VI, 189; He)1eml, eI-Fetovfi, Ill, 168; Nevevl Ravza, IV,
370.
Bkz. Mavcrdl, a.g.e., 226: ibn Hazm, el-Muhal/ii, V, 88; ibn Kudilmc, el-Kafl, II, 445; セャイ。コL@
a.g.e., 1, 555, 559; Nevc,"" el-,\JccIIIII, XVI. 156; Merdilvl, el-j,JS('if. VI, 386; ibn Miiflih, elMubdi', V, 263-264: $c\'kani. "'(I'lu 'l-cl'lar, V. 344.
Mecel/C'md. 1235; Scrahsi. cl-.I[cbstll, XX, 189: Ebu Ya'lf\. a.g.e., s. 229.
Ma\'crdi, a.l!..C'., s. 235: EbfI Ya'la, a.g.C'., s. 213-214: Kudamc b. Ca'fcr. el-Harac. s. 246; EbfI
Yusuf. a.Kc., s. 97: Scrahsi. el-,\1l'bsfil, XXIII. 164, 175: Zcylal. Tcbyfll, VI, 39: Rcmli.
A'ihayclii'I-lIIulllaC, V, 352: ibn Kudiimc, c1-Kii./i, II, 446: Buhfltl, KCN'iifii'l- kma', IV, 199:
Nc\'cd. !?ol';:a. IV, 368,
h。イセAL@
78
79
80
81
82
83
bu konuya ileride aynca temas edilecektir.
ho/am Hukuku Eserlerinde Kamu Mallarmm Elc aャュセア@
33
5- Denizler ve bUyDk gollerin sulan ise herkes ir;:in mtibah kabul ・、ゥャュセエイXTN@
Bunlann zeminleri ye
エ。イャセュケ@
ゥセァ。ャ@
ettigi sahalann hukuki durumu ise ileride yeniden
ar;:I1acaktlr.
Demek ki, Hz. Peygamber'in Cs. a.) hadislerinin topluca degerlendirilmesinden
buttin sui ann ilke olarak herkes i\=in mtibah (serb est) oldugu, su hakkmda ihraz ile
dogacak mtilkiyet hakkmm ise, suyun ortak mtibahhgl kaidesinden bir istisna saYlldlgl
sonucu Ylkmaktadlr. Suyun iyinde veya tizerinde bulundugu ark, kanal ye yataklar,
yani arazi aylsmdan baklldlgmda ise durumun, arazinin niteligine gore
gosterdigi
、・ァゥセォャ@
。ョャセュォエ、イN@
Burada tizerinde durulmasl gereken bir nokta daha yardlr: islam hukukyalan
oncelikle slvlhk ye arkasmm kesintisiz olarak devam etmesi ozelliginden dolaYl
SlVl madenlerle zahiri madenleri de genel olarak su htikmtinde degerlendirmektedirler.
Tuz hakkmda da aym degerlendirme ger;:erlidir. Bu nedenle islam hukukr;:ulan
arasmda bu madenlerden elde edilen tirtinlerin su, ot,
。エ・セ@
gibi mtibah/serbest mallar
kategorisine girdigi ye normal olarak bulana yani elde edene ait oldugu ァッイエゥセ@
ォ。コョュャセエイXUN@
aglrhk
Bu ttir madenlerin yatagl ye filizinin hukuki stattistintin ne olduguna
ゥャセォョ@
islam hukukyulannm farkh ァッイエゥセャ・@
yardlr ki, bu konu ileride yeri geldiginde
tekrar ele ahnacaktlr.
OTYeAGACLAR
islam hukukr;:ulan otu, goYdesi olmayan ye bittiginde yeryliztinde ケ。ョャセー@
yayIlan bitkiler diye tarif etmektedirler86 . Buna gore ッ、オョャ。セュ@
84
85
bir sapl ye goYdesi
Nevevi, Ravza, IV, 368: Meginani. el-Hidaye, IX, 12: Harazmi, el-Kifaye, IX, 12: Ayni, elBinaye, XL 355; Mecelle md. 1237.
Safii, el-Om, III. 265: EbG Ubcyd, eI-Ell/vaI. s. 369: Scrahsi. el-Mebsut, 11. 212, 216: Siriizi, elMiihe::::eb. I. 556: Mavcrdi. el-Ahkdlllii GウMオャエ。セカケ・N@
s. 256-257: EbG Ya'la, el-Ahkdmii'sウャエ。セカケ・L@
s. 245: ibn Kudchnc, cl-M/ljjni. V, 157-158: a.mlr., el-KaF, n. 438; Rcml\.
Nihayctu'I-lIlllhtac. V. 349: Nc\'cvi, Rav::a. rv. 365: Kasani, Beda'i, VI. 194: BuhGti.
kアセュヲゥGャMォOQ。L@
11. 222: Mcrdchi cI-hml/. VI. 364.
Bkz. Scrahsi. cl-A/chsftt. XXlIl. 165: Kurtubi. el-Olllli', XVII. 153: ibn Abidin. Rcddo'lIIlllhtnr. V. 283: Ali Haydar. Diircrii '1-lllIkkdm. Ill. 518.
islfun Hukllku Esl'rll'rindl' Aamu Afallarmm Ell' Allnl,"I 34
olan aga9 ye diken gibi
kan オョャ。セエイ、ァ@
セ・ケャイ@
ot tarifininin
、エセュ。@
kalmaktadtr. Mecellenin de bu tarifi
gori.ilm ektedir87 .
Biraz once zikri gegen ye su, ot ye
。エ・セゥョ@
insanlar arasmda ortak oldugunu ifade
eden hadisin zahiri manasma gore biittin otlann ortak miibahlardan saytlmast gerek"1igi
sonucu 91ksa da ss bu hiikmiin de suda oldugu gibi mutlak olmadtgt, tam tersine, islam
hukuk9ulannm, iizerinde bittigi arazinin sahipli olup olmamasma ye biiyiimesinde insan emeginin bulunup bulunmamasma gore ot i9in farklt hiikUmler seykettikleri
gOri.ilmektedir. Buna gore:
1- Milbah arazide biten ye meydana gelmesinde ekmek, sulamak ye ケ・エゥセイュォ@
gibi insan emegi bulunmayan otlar biitiln islam hukukyulannm ittifaklyla herkes iyin
ortak milbah kabul edilmektedir. Bunlardaki ortakhk, ttpkl denizler, bilyiik goller ye
bilyiik nehirlerdeki gibi ibahe ortakllgldlr89 . Her insan bu otlan hayyamna yedi,rebilir,
istedigi miktarda ihraz ederek ozel miilkilne geyirebilir.
b。セォウュ@
zarar yermedigi
siirece hiy kimsenin bu hususta ona mani olma yetkisi yoktur90 ,
2- Ozel ォゥセャ・イ@
ait arazide sahibinin bir emegi olmakslzm kendiliginden biten ot-
lann hukukl niteligi konusunda islam hukukyulan arasmda ァッイゥNセ@
aynhgl yardlr:
Hanefi hukukyulara gore bu otlar da tlpkl miibah arazide biten otlar gibi herkes
iyin miibahttr. Onlar, sahipli arazide kendiliginden ケ・エゥセョ@
otlan sozii edilen hadisin
kapsammda degerlendirmektedirler91 . Bununla birlikte bu hukukyulara gore de arazi
sahibi
87
「。セォウュャ@
kendi arazisine sokmama hakkma sahiptir. Ancak bu takdirde, yeYrede
"Ot, silkl olmayan nebatat olup
・セ」。イ@
セ。ュゥャ@
olmaz, mantar dahi ot hiikmiindedir (Meeelle md.
1242).
SS
89
91
Nitekim Kasani gibi bazl hukuk<;:ular bu kanaattedir (Bkz. Kasani, Bl'dii 'i, VI, 193).
$ afii , el-Om, Ill. 265: Serahs!, el-Mebsflf, XIII, 165; Rahbi, er-Ritiie, I, 247; ibn Ciizey, elKawlnln, s. 368; Baci, el-Muntekii. VI, 37; ibn Kudiime, el-MlIi!,nl, V, 580; ibn Teymiyye,
V. 392; ibn Abidin. Reddu 'I-Illllhtiir. V. 283; Meeelle
Fetava, XXIX. 218; ・ャMfエゥG。ィQ、セ|ケL@
md. 1256.
$afii, el-Om. Ill. 272: Serahs!. axe .. XXIIl. 165: Ayni. VII/deW'I-Mrf. XII. 217: el-Fetal'a'lhindixve. V. 392; Mccellc md. 1241: Ali Haydar. Diim'u 'l-hukM/, 1II. 518.
Serahsi. a.g.e .. XXIII. 165: Kasani. a.g.e .. VI. 194; Harazmi. cl-Kifaye, IX, 12; ibn Abidin.
a.!!..e., V. 283: .H('el'l/l' I!Id.124J: Ali Haydar. n.g.c .. III. 518.
is/am Hukuku Eser/erinde Kamu Afallarmm E/e A/ml§l' 35
「。セォ@
mubah ot yoksa, araZl sahibi suda oldugu gibi otu da
92
mecbur kabul edilmektedir
「ッセ@
ylkanvermekle
.
Maliki mezhebine mensup hukukyular, sahibinin ot
araziyi
、ャセ。ョ@
blrakmasl ya da arazinin ekip dikmeye
・ャカイゥセ@
ケ・エゥセイュォ@
amacl olmakslzm
olmamasl sebebiyle
「ッセ@
blrakIlmasl hallerinde ozel arazide kendiliginden biten otlan herkes iyin mubah kabul
etmektedirler. Fakat bu hukukyulara gore, otun uzerinde bulundugu arazinin hayvanlann gidip gelirken arazi sahibine zaran dokunmayacak bir mevkide olmasl
セ。イエャN@
Aksi takdirde arazi sahibinin insanlan ottan menetme hakkl dogmaktadlr. Diger taraftan arazi sahibi topraglm Slrf ot elde etmek amaclyla
「ッセ@
blrakml§sa bu durumda da
ba§kalanmn bu otu almasma engel olabilir. Hatta bu otu satabilir93 .
Safiller ise sahipli arazide biten her tiirlu otun arazi sahibinin mUlku oldugunu ileri
surmektedirler. Onlara gore hadiste zikri geyen ve herkes iyin ortak oldugu bildirilen
otlardan maksat, mubah arazide biten otlardlr. Sahipli arazide biten otlar ise arazinin
nemasldlr ve hukuki rejimi aylsmdan da araziye baghdlr94 . Ebfi Ubeyd de aym gorii§u
payla§maktadlr. Ona gore, Hz. Peygamber (s.a.)'in Bゥィエケ。セョ@
menedilmesin, bununla ウッョオセエ。@
ot ・ウゥイァョュセ@
fazla miktardaki su
olur,,95 hadisinin esas konusu sahipli
arazide bulunan ama sahibinin bir emegi olmakslzm meydana gelen su ve otlardlr.
Bunlann mUlkiyeti arazi sahibinindir. Fakat ihtiyay miktanndan fazlasml ba§kasmdan
menetmesi caiz degildir. Sayet bunlar onun §ahsi mUlku oImasaydl, ortakhk durumu
bunlann sadece ihtiyaytan fazlasma taalIuk etmez, aZl da yoguda herkes iyin ortaktlr
h ukm u veri lirdi 96 .
Ahmed b. HanbeI'den bu konuda iki rivayet
ァ・ャュゥセエイN@
Rivayetlerin birine gore bu
otlar insanlar arasmda mubahtlr, dolaYlslyla arazi sahibinin ozeI mUlku degildir. ikinci
92
93
94
95
96
Serahsi, el-Mcbsut. XXIII, 165; Zeylai, Tebyfn, VI, 40; Baberti, el-jnliye, IX. 12: ibll Abid"ill,
Reddii'l-lIIuhtlir, V. 283: Meee/le md. 96, 1257.
h。イセゥL@
hiゥセ|ᄋカ・N@
VII. 77: Muhammcd aャゥセL@
LセG・イャQu@
Minehu'l-eelil, IV, 32: Ezher1. Ceviihiru'likli/, n. 205.
Safii, el-Olll. Ill. 272: Sirbill\. MIIp,ni'I-lIIlIhtlie,
n, 375; Reml!. Nihliyc/ii '1-lIIuh/lie. V, 350.
5: Miislim. Miisliklit, 37-38: Ahmcd b. Hanbel, el-Mas/1ed,
Buhar\. Mii.w'iklit, 2: ヲセカ・ャ@
273: Ebf. Ubcyd, cl-Elllviil, s. 373.
Ebf. Ubcyd. a.g.c., 37R-37lJ.
n.
244,
is/am Hukllku Eser/erinde Kamll A1allarmm E/e aィュセBャ@
36
rivayete gore ise sahipli arazide biten otIar, arazinin nemasl olmasl sebebiyle araziye
tabidir97 . Gori.ildogO gibi Hanbelllerden nakledilen iki rivayetten birincisi Hanefilerin,
ikincisi ise Safiilerin
ァッイゥNセoケャ・@
paralellik gostermektedir.
3- Meydana gelmesinde ekme, sulama ve etrafim hendekle yevirme gibi bir faaliyetIe insan emegi
ォ。エャィtiセ@
olan otlar biltiln mezheplerce sahibinin ozel millkO kabul
edilmektedir. Bu itibarla bu otlan almak ancak sahibinin izni ile mOmkiln olmaktadlr.
Bunlardan izinsiz olarak alan kimsenin tazmin etmesi gerekir. COnkil bu otIar arazi
sahibinin emegi ile meydana ァ・ャュゥセエイN@
Emek ise islam hukukuna gore temel kazany
vasltalanndan biridir98 .
4- Biyme, koparma veya toplama suretiyle ihraz
millkildilr. Bu yilzden,
「。セォ@
・、ゥャュセ@
otIar sahibinin ozel
hiy kimsenin bu otIardan izinsiz olarak almasl ve yarar-
lanmasl caiz degildir. Sayet izinsiz ahr ve tilketirse tazmin etmesi gerekir 99.
Buraya kadar yapllan aylklamalarda arazi ilzerindeki otIar, milbahhk aylsmda ele
。ィョュャセL@
otun Ozerinde bittigi arazinin milbah veya sahipli olabilecegi
Bunlara eklememiz gereken bir セ・ケ@
ュ・ョセゥ@
vardlr ki,
0
da セオ、イZ@
「・ャゥイエュセN@
Klasik moh kitaplannda
Hz. Peygamber'e kadar dayandmlan bir hlma milessesesinden soz edilmektedir. Teknik tarifler ileriye blrakJlmak kaydlyla hlma, milbah oldugu halde kamu menfaatinin gerektirmesinden dolaYl belli bir cihete tahsis edilerek korn haline getirilen
otIak セ・ォャゥョ、@
lak, ォャセ。L@
ッャオセエイ。ョ@
tammlanabilir. islam hukuk tarihinin ilerleyen donemlerinde otlak, yaybaltahk gibi adlarla amlan ケ・セゥエャ@
mal tilrlerinin de hukukl zeminini
"hlma" milessesesi, kamu mallannm bir konusu olarak daha soma incelenecektir. Burada onem エ。セャケョ@
セ・ケ@
ise, otlann, uzerinde bulundugu arazi ile birlikte
degerlendirildiginde, yerine gore mObah ve sahipli olmasmdan 「。セォ@
bir de kamu mah
niteliginde bulunabilmesidir.
97
ibn Kudame, el-Mu/f.ni, IV, 298: ibn Miiflih. e/-Miihdi', IV, 22; ibn Tcymiyye, Fe/iiwl, XXIX
219.
98
Serahsl, e/-McbsfU, XXIII. 165: Harazml. el-Ki/aye, IX, 12; Ali Haydar, Diirerii '/-llIIkkiilll, W,
518; MlIhammcd aiゥセL@
LセG」イィャ@
.\/inchu'/-ce/iI. IV, 32; h。イセゥN@
Hii§iye. V. 77; e/-Fe/al'a'/ィゥョ、セャGケ・N@
V. 392: Mecl'''l' md. 12oll.
DlIsflki. h。セᄋカ・N@
VI. 72: cOMf」エ。ャGiゥョ、セZvN@
V, 392; Ali Hilydar. tl.}!..l' .. Ill. 524-525: ibn
Abidin. Rcddii '1-lIIull/ar. V. 283: SiilcYlllilll c1-CCIllCI. ャヲゥセGカ」L@
Ill. 574.
jsliim Hukuku Eserlerinde Kamu .Hal/armm Ele aャコュ^セQ@
37
Agavlarm hukmune gelince, yukanda otun tarifi verilirken de belinildigi gibi ot
kavrammm agavlan ivine almamasl sebebiyle agar;:lann, hadislerde herkes ivin ortak
mubahhgl konusunda bzel vurgu yapIlan ur;: slmf maldan biri oldugu kabul edilmemektedir. Bu ar;:ldan bzel mulkiyete ait yerlerde
le, isterse kendiliginden
ケ・エゥセウョ@
ケ・エゥセョ@
agaylar ister sahibinin emegiy-
mubah degildir ve sahibinin izni olmadlkr;:a kimsenin
onlardan odun ve kereste almak suretiyle yararIanma hakla yoktur. izinsiz olmasl durumunda bu ttir bir yararIanma tazmin konusu olurlOO. Ebfi Yusuf ve(3\nu takiben
Kasani agar;:lann hukum bakImmdan ottan farkh oldugunu
セオ@
セ・ォゥャ、@
ar;:lkhyorlar: Sa-
hipli arazide bulunan agavlar toprak sahibinin emegi ile degil de kendiliginden
ケ・エゥセュ@
bile olsa onun bzel mUlku sayIllr. Cunku arazi, Slrf agarylardan saglanan odun vb gibi
menfaatleri elde etmek amaclyla temellOk edilebilir. Ama ot boyle degildir. Cunkil bir
arazi Slrf ot elde etmek ivin edinilmez, bu arazinin edinilmesinin asIl amaCI ziraat
yapmaktIr IOI .
Bununla birIikte, klasik hukuk eserIerimizde, buytik ormanlarda ve sahipsiz
arazilerde kendiliginden ケ・エゥセュQPR@
agarylann mObah ・セケ。@
lendirildigi gbrillmektedir. Bunlar uzerinde butUn insanlar
・セゥエ@
kategorisinde degerbir
セ・ォゥャ、@
yararIanma
hakkma sahiptir. Bu agarylardan elde edilen odun, kereste gibi urilnleri kim once e1de
ederse onun mulkUne girer. Bu konuda islam hukukryulan arasmda hirybir ァッイゥャセ@
aynhgmm bulunmadlgI belirtilmektedir lO3 . Agaryh arazinin yani ormanm hukuki statUsu
ise kamu mallanmn
イケ・セゥエャ@
boliimunde incelenecektir.
ATES
Hz. Peygamber'in Cs.a.) hadislerinde insanlar arasmda ortak oldugu bildirilen
セ・ケM
Ebil Yusuf. el-Harae, s. 103: Serahsl. el-Mebsut, XXIII. 165; Kasani, Beda'i, VI, 194: ibn
Abidin, Reddu '1-1111117101', V. 283; Mecel/e md.1244; A1i Haydar. Dureru '1-17ukkiil1l, Ill. 519.
101
Ebll YlISllf. a.g.e .• 103-104; KasanI. a.g.e., VI. 194.
102 Buradaki "kcndiligindcn ケ・ャゥセュ@
(hiidayi nabil)" ifadcsi. ihlirazi bir kaYlltIr. Nilckim. bir
fidanlar dikip baklllll1U yaparak
kimsc miibah ormanlann (cibal-i miibahanllJ) bir ォVセ・ウゥョ、」@
aga<;:lar ケ」エェセゥイウN@
ya da miibah onnanlardaki agacr1an 。セjQケイォ@
Islah clse onlara malik
olmakladlf (Bkz. ibn Kud{lme. c1-Muj!,n!. V. 595: Mcrdavi. c1-hlSa,f. VI. 373; Mcc£'l/e md.
1245; Ali Haydar. a.g. e.. Ill. 528).
103
Ebli Yusuf. a.gl' .. s.lO·k Dusflki. fM§·iye. VI. 72: Nc\'c\"i, Ral'::a. IV. 376; Rcmli. Nilulyelii'lI1Il1htric. V. 357: HcylCmI. el-Felanl, Ill. 170: Askalani. Felhu'l-har!. V. )6: BlIhflli. kアMセIGHイゥャᆳ
kl/la', IV. I(N: Mcrd{l\"i, cl-illsa,l VI. 382: A/cccl/c md. 1353: Ali Haydar. n.!!..£'" Ill. 528.
100
islom Hukuku Eserlerinde Kamu A1allarmm Ele AlmlJI /38
lerden biri de 。エ・セゥイQPTN@
lsHim hukukc;:ulan 。エ・セ@
oIarak ne anlama geldigi konusunda fikir
yere gore
、・ァゥセォ@
hukumlere
ケ。ョュセiイ、ャN@
sozkonusu edilen ortakhgm hukuki
ケエゥイャュオセi・@
。エ・セゥョ@
ye
Bu hukumler
セオ@
maddesi ye yakIldlgl
セ・ォゥャ、@
ozetlenebiIir:
1- Kimseye ait olmayan meydanhkta (sahrada) yakJian
yakJian 。エ・セL@
henuz kesilerek ihraz ・、ゥャュセ@
kendiIiginden
「ゥイォュセ@
bu 。エ・セ@
。エ・セZ@
Bbyle bir yerde
agac;:larda ye insan emegi olmakslzm
ケ。ォiャュセウL@
odunlarda oIdugu gibi mubah maddeler kuUamlarak
butiin insanlar hem yararlanma hem de korundan alma konusunda ortak
sayJilr. DolaYlslyla 。エ・セゥ@
yakan ォゥセョ@
bundan, bir 「。セォウュ@
yararlanmasml engeUeme
yetk··
ISI yo ktur Qoセ@ -.
Fakat 。エ・セL@
ケ。ォ、ュャセウL@
usulune gore ihraz edilerek ozeI mulk haline ァ・ャュゥセ@
maddelerden
maddesi yani malzemesi aC;:lsmdan sahibinin miilkU kabuI ・、ゥャュセエイN@
takdirde sahibinden 「。セォウュ@
mubah olan, yani sahibinden 「。セォウュ@
takhgl Ismma ye aydmlatma ile ilgilidir. Buna gore, ortahkta yanan
「。セォャョ@
da, Ismma, elbise kurutma, kandilini エオセイュ。[@
yazl yazma ye 、ゥォセ@
Bu
。エ・セゥョ@
。エ・セォゥ@
oraleyinden,
aydmhgmda kitap okuma,
dikme gibi bic;:imlerde yararIanabilir. Su yar ki, bu ortakhk, 。エ・セョ@
kor alma hakkml ihtiya etmemektedir. <;unku belirtildigi gibi, エオセュ@
oIan kor, sahibinin mulkudur
106
komur demek
.
2- Bir kimsenin kendi mulkilnde yakhgl 。エ・セョ@
onun izni oImadlke;:a hie;: kimsenin
bir kor ya da odun almasl caiz degildir lO7. Aynca su ye ottaki durumun aksine mulkUn
sahibi, muhtac;: oIanlara 。エ・セゥ@
lO4
lO5
106
lO7
C;:lkarmaya mecbur degildir. islam hukukc;:ulan ot ye su ile
Hadiste gec;en "nar" kelimesine, odun elde edilen agac;, 。エ」セ・ョ@
ISllllna, alevinden aydllllanma
ve 。エ・セ@
yakmada kuIIall1lan C;akmak エ。セャ@
gibi 、」ァゥセォ@
anlamlar カ・イゥャュセエN@
(Bkz. Sevkan'i,
Neylu'l-evtar. V, 344).
Nevcvl. Rav=a, IV, 376; Reml'i, Niht'iyeW'I-l1luhlac, V, 357; Heytem'i, el-Feliivii, Ill, 170; elFelt'il'a'l-hindiyye, V. 393.
Serahs!, el-Afebsftt. XXIII. 166; Kasani. Beda'i, VI, 193; Nevcv'i, Ral'zo, IV, 376; Zcyla'i,
Tebyin, VI. 39; Rcml'i. Niht'iyclii'I-lIIuhlac, V, 357; ibn Abidln, Reddu'l-J1luhtar, V, 283;
Mecelle md. I 261; Ali Haydar, Diirerii 'I-hukkalll. Ill. 534.
.
GcncI kural bu olmakla birliktc Islc1m hukukc;ulan 。エ」セャ@
altnan セ」ケゥョ@
sondiircrck komiir
yapJlmasl kabil olmayacak, tam tcrsi. sondiiriildiigii takdirdc kiil halinc gcIccck dcrcccdc kiiC;iik
vc kl),mctsiz olmasl durumullda bunll almalllll caiz oldugllnu vc 。エ」セ@
sahibillin bUllu gcri alma
(Bkz. Scrahsi. a.J!,.e., XXIII, 165; ibll Abidill, a.gC' .• V,
hakkl blllllIlllladlgllll ウVIGャ」ゥセイ、@
283: AIi Haydar, a.g/'" 111. 534).
'.
hlalll HlIkllkll Eserlerinde Kamll J\/allarmll1 Ele Alml:jl 39
。エ・セ@
arasmdaki bu farkl, ot ve suyun aymlannda ortakhk sabit oldugu halde, kor ve
odunun aymlannda ortakhgm bulunmadlgl, mtibahhgm ise sadece
ISIsma ゥャセォョ@
oldugu セ・ォャゥョ、@
。エ・セゥョ@
alevi ve
。セャォュエ、イiPXN@
Yukardaki izahlarnmzdan
。ョャセエ、ァュ@
。エ・セョ@
gore, btittin insanlann
yararlanma
konusunda belli nisbette ortakhgl vardlr. Fakat bu ortakhgm ne bir mtilkiyet ortakhgl
ne de mutlak anlamda bir ibahe ortakhgl olmadlgl kesindir. <;tinkti yararlananlar
。セャウュ、ョ@
baklldlgmda bu
・、ゥャュセ@
yakIlsm, ihraz
ォゥセャ・イョ@
ister sahipsiz meydanlarda isterse sahipli arazide
ケ。ォiィュセ@
malzemelerle
。エ・セゥョ@
odunundan ve korundan alma
haklan yoktur. Tam tersine onlann haklan ancak sahipsiz meydanlarda yakIlan
ISISI
。エ・セョ@
ve
Qセャァュ、。ョ@
faydalanma ile slmrhdlr. Bu yUzden bizim
sahibi
、ャセュ。@
yararlanma durumunda olan kimselerin bu
lan, olsa olsa bir kamu irtifakI, bir
mtilkiyete ァ・エゥイャュセ@
ァッイゥNセエュコ@
「。セォ@
。エ・セゥョ@
odur ki, yanan
。エ・セャ@
ilgili olan hak-
anlatImla kamu yaranna olmak tizere ozei
bir kaylt niteligindedir109 .
b) GayrimellkuI miibah (serb est) maIIar
Gayrimenkul mtibah (serbest) mallar slmfinm en tipik ornegini mevat araZI
ッャオセエイュ。ォ、N@
Bir memleket
ゥセョ@
ekonomik, sosyal ve siyasi bakImlardan merkezi
oneme sahip olan ve devletin genel toprak ve tanm politikasmm
ッャオセュョ、。@
onemli
rol oynayan mevat arazi ve bunun aslen iktisabl demek olan ihya mtiessesesi, daha ilk
donemlerden itibaren hukukyulann yogun bir ilgisiyle ォ。イセャュエN@
kuku eserlerinin hemen hepsinde "ihyau'I-mevat"
ile ilgili htiktimlerin oldukya teferruath bir セ・ォゥャ、@
108
109
110
.
•
ゥセャ・ョ、ァ@
「。セィァャ@
Klasik islam huaItmda mevat arazi ve ihyasl
gori.ilmektedir llO .
Heyleml, el-Fctavd, Ill, 170: Ibn Abidin, Reddii'I-l/Il1htdr, V, 283: Mecelle md. 1261: Ali
Haydar, Diircrii 'I-hllkkdl/l, Ill, 533.
aョャ。セi、ァ@
gore bu onemli in;:clik muaSlr yazarlardan bazIlanIllll goziindcn ォHオ[ュャセエイN@
Bu
yazarlar suo ot YC 。エ」セゥョ@
dllfllllla gorc farkhlIk gostcrcll hukuki rcjimlcrilli dikkatc allllakslZln
bunlan gcncl olarak kalllU III a11 an SIllIfIIla dahil ctlllcktcdirlcr (Bkz. Abbadi. el-Milk(I:l'c, I.
H5: Yllnus. 」ャMmゥォjセvᆪGN@
s. 185 \d.: Ncbhan. cl-hticahii'l-ccllldf, s. 2-l6: TUrklll;llll, Dal'dhitii'l111 ilk(1'YC'. s. 5-l). Oysa ki. yukarda da aC;lklandlgl iizcrc bll セ」ケャイ@
miilkiycl rcjimlcri aC;lslndan
ycrinc gorc miibah. ozclmiilk. kamll mall gibi 、」ァゥセォ@
liirlcrc aynlabilmcklcdir.
kイセN@
Zlalll Haquc. !,a//(I/ord al1d Peasant. s. 2-l8.
hlam Hukuku Eserlerinde Kamu Afallarmm Ele Alml§1 ' 40
Mevat, "Olevt" kokunden
エゥイ・ュセ@
bir kelimedir ve sozlukte canslz hayvan an-
lamma gelmektedirlll. Bu kelime istiilre yoluyla kendisinde nami hayat bulun-
mayan toprak i9in kullamlmaktadlr ll2 . Bu anlamda Kur'an-I Kerim ayetlerinde de
· 11'
ge9me k te d Ir
-.
Klasik kaynaklarda mevat arazinin hukukl bir terim olarak
ァ・セゥエャ@
セ・ォゥャイ、@
tarif
edildigi gOriilmektedir. Fakat yok saYldaki bu tarifler, hukukl birtaklm incelikler
gozardl edildigi takdirde
zinin tarifine
ゥャセォョ@
「セィ」。@
iki belirgin
ケ。ォャセュ@
altmda toplanabilir. Mevat ara-
birbirinden klsmen farkh noktalar
Hanef! hukukyulara, digeri ise Hanefiler
、ャセュ。ォゥ@
エセャケ。ョ@
bu iki
ケ。ォャセュ、ョ@
birisi
cumhur ulemaya aittir.
Hanef! kaynaklannda yer alan mevat arazi tariflerini Il4 en guzel セ・ォゥャ、@
Mecelle
ve 1274 tarihli AK'nun yaptJgl tarifler temsil etmektedir. Buna gore mevat arazi, "bir
kimsenin miiIk ve tasarrufunda bulunmayan ve ahaliye mer'a, yaylak ve benzeri
gayelerle tahsis olunmayan, meskfin bOlgelerden giir sesli bir
セ・ィイゥョ@
セ。ィウュ@
koy veya
kenarmdan baglrmasl halinde sesi duyulamayacak kadar uzakhkta olan
エ。セィォL@
boz, ォャイ。セ@
Tariftende
ve 「ッセ@
arazilere" denir l15.
。ョャセゥ」ァ@
sayilabilmesi iyin bunyesinde
III
112
113
114
115
セオ@
uzere Hanefi mezhebine gore bir yenn mevat araZl
unsurlan
エ。セャュウ@
gerekir:
Raglb el-isfahanl, el-MuJi'edat, s. 476-477; ibn Manzfir, Lisanii'l-arab, n, 92-93; Cevheri, esSlhah, l, 266-267; ASlm Efendi. Kamus Tereumesi, I, 327-328.
Molla Hiisrev, Diireru'l-hukkiim, I. 306; Ali Haydar, Diirerii'l-hukkiim, Ill, 545; Halis eセイ・ヲL@
,;erh-i Kanfm-i Arazl. s. llO.
Bkz. Yasln 36/33; Hadid 57117; Rum 30/50.
Klasik Hnnefi cscrlcrindc ycr alan I1lcval ara7j ile ilgili bazl lariflcr i9in bkz. Ebfl Yusuf. e/Harae. s. 63-64; Scrahsi. c/-Alchsut. XXIII, 166; Mcrginani, e/-!fidaye, IX, 2; Kas,lni, Bc(/ii'i,
VI. 194: Zcylai. Tehyill. VI. 35.
,\/ccel/e md. 1270; ,·1K md. 6, 103; Ali"Haydnr. a.r,.c., III. 545 vd.; Halis eセイ」ヲN@
a.g.e., s. 110
\·d.; Halil Ccmalcddin. 7'('/l1is-i A/7kamii '/-"lra::i, s. 9 Yd.; Allf Bcy. Ara::; Kmlllllll(jmc-i
lfIil//l7YIlIlIl ,>'('rhi. s. 43 Yd.
isliil1l Hukuku Eserlerinde Kamu J\fallarmm Ele aャュセ@
41
1- Bu yer, millkiyet yeya tasarruf hakkma konu olmamahdlL Sayet bir arazi her-
hangi bir
ォゥセョ@
millkiyetine giriyorsa millk arazi, ilzerinde tasarruf haklu yarsa miri
arazi niteligi エ。セャイVN@
・、ゥャュセ@
2- Bu yer, kamunun yararlanmasma tahsis
olmahdlL Zira, kamunun
tamammm ya da belirli bir kesiminin ortak kullanmasma
arazi statilsundedir ve kamu mallanmn bir klSmlnI
エ・イォ、ゥャュセ@
arazi, metruk
ッャオセエイュ。ォ、l@
3- Bu yer, koy yeya kasabadan belirli bir uzakhkta olmahdlr. Uygulamada
yakmhk ye uzakhgl tayin edici bir klstas olarak EbO Yusufun
Buna gore, umran yerlerin kenanndan sesi gilr bir セ。ィウュ@
ゥセエャ・ュケ」ァ@
ァッイゥNセャ@
tercih
・、ゥャュセエl@
baglrmasl halinde, bu sesin
saha, aranan uzakhk iyin yeterli ァッイゥNャュオセエW@
Burada belirtmek gerekir ki, Hanefi mezhebi milctehidlerinden imam Muhammed, meyat arazide umrandan uzak olma
セ。イエュャ@
aramamaktadlL O'na gore, bir
ケ。ーャュセ@
yerin insanlar tarafindan fiilen yararlanma konusu
sayllmasl iyin yeterlidir
1l8
olmasl onun meyat
.
4- Bu yer yararlanmaya
・ャケイゥセ@
olmamahdlr. AK bu tilr arazi iyin kOhl,
エ。セィォL@
lu.ray, plrnalhk ye otlak gibi hiUi mahaller diyerek kendisinden halihazlrda ekim, dikim
yeya bakIm yoluyla dilzenli olarak yararlanma imkam olmadlgml belirtmek isエ・ュゥセイャY@
.
116
117
1\8
119
.
Bu htikiim Dartilislalll'daki topraklar ic;:in gec;:erlidir. Islclm hukukc;:ulanmn eumhuruna gore,
Dilrtilislam'da llltisltilllan ya da gayri miislilll bir killlsenin elinde bulunan bir yer iizerindeki
miilkiyet hakkt. sahibinin onu UZUIl sure terketmesi veya aliI blrakmasl ile zail olmaz. Boyle bir
arazinin islam'm cline gec;:tikten soma mUlk haline geldigi bilinmekle birlikte malikinin killl
oldugu belli degilse, lukata htikmUnu allr ve devlet 「。セォャ@
lukataya uygulanan genel hukiimler
c;:efc;:evcsinde bu arazi uzerinde tasarruf eder (Bkz. Maverdl, ・ャMaィmュゥQGウエHェョセカケL@
s. 240;
ZeylaL Tehyfn, VI, 35: Nevevl. Rav:a, IV, 345-346; BuhflL1, kc_Zェセ。NヲオGャMォQHL@
IV, 186; MerdilvI,
cl-insa/, VI. 355: Ali Haydar. Darerii'l-hukkam. Ill. 546). Malik'i mezhebine gore. ise. bu gibi
yerkr sahibi isler bilinsin iSler bilinlllesin lIle\'at hiikmtindcdir ve ihyil edilmesi caizdir (Bkz.
Malik b. Enes. e1-Mildcl'I'cnc. IV. 388: BileL cl-Miinteka. VI, 30: Maverdl, a.g.c .. s. 240).
SerahsL cl-Mcbsfit. XXIII. loo: lcylal, Tcbyfn. VI. 35: Harazllll. cl-K!(iiye, IX. 2: AIi Haydar.
axe .. Ill. 548.
Mcrgln;lni. cl-llidayc. IX. 3: Zcylai. Tchyfn. VI. 35: Mcyd{\I11. cl-LiiMh. 11. 219.
.. IK md. 103: Mardin. a.g.c .. s. 91: Kopriilii. Toprak IIlIkllkll. s. 97.
jsliim Hukuku Eserlerinde Kamu A1allarmm Ell' aBュセャ@
. 42
diger hukukyulann da mevat araziye ゥャセォョ@
yok ケ・セゥエャ@
tarifleri
Hanefiler 、ャセュ。ォゥ@
vardlr l20 . Tek tek ele almdlgmda bu tariflerin biiyiik yogunlugunun mevat arazinin ne
oldugunu aylklamada yetersiz kaldlgl gortilmektedir. Su var ki, bunlar toplu olarak
degerlendirildiginde mevat arazi ic;in genel olarak
セッケャ・@
bir tamm ortaya C;lkmaktadlr:
"Mevat arazi, kimsenin miilkiyetinde bulunmayan, iizerinde genel veya ozel
bir hak mevcut olmayan ve
ィゥセ「イ@
セ・ォゥャ、@
yararlandmayan yerIerdir"
Bu tarife gore de bir yerin mevat arazi statUsiinde kabul edilmesi ic;;in, herhangi bir
セ・ォゥャ、@
yararlanma konusu olmamasl, kimsenin miilkiyetinde bulunmamasl ve iizerinde bir hakkm mevcut olmamasl gerekmektedir. Ancak, Hanefilerce benimsenen
tariften farkh olarak bu tarifte, mevat arazinin umran yerlerden belli bir uzakhkta bulunmasl セ。イエャ@
yer almamaktadlr
l2l
.
Dikkat edilirse, bunun 、ャセュ。ォゥ@
diger unsurlarda
her iki egilim arasmda esash bir aynhk goze c;;arpmamaktadlr. Diger taraftan, bu ァッイエゥセ@
aynhklannm da mevat arazinin mahiyetinden c;;ok onun hukukl niteligi ye smlfl ile ilgili
oldugu
。ョャセiュォエ、イN@
Hemen belirtmek gerekir ki, meyat arazinin tarif ye unsurlan ile ilgili islam hukukc;;ulan arasmdaki
ァッイゥNセ@
aynlaklan konumuz aC;;lsmdan fazla onem
エ。セャュォ、イN@
Burada iizerinde durulmasl gereken asIl konu meyat arazinin hukukl niteliginin ne
oIdugudur. Bir 「。セォ@
anlatlmla, mevat arazi miibah (serbest) maIIardan mldlf, deyletin
ozel maIIanndan mldlr, yoksa kamu mah mldlr?
Bu problemin c;;oziimii ic;;in oncelikle, Hz. Peygamber'in (s.a.) ye イ。セゥ、@
mevat araziye
ゥャセォョ@
doktrinde nasIl エ。イャセiゥ、ァュ@
120
121
halifelerin
talimatlan ye uygulamalanmn tetkik edilmesi sonra da konunun
。イセエャヲュウ@
gerekir.
.
Bu tarifler ゥセャ@
bkz. Maverdi. cl-Ahkamii 's-sulliin(yYe, s. 223; Ibn Kudame, el-MlI/!.ni, VI, 147;
amlf.. el-Kn./'i, 435: BlIhllti. KCNli.fti 'l-kll1n', IV. J 85; Haltab, MCl'nbibii 'I-celfl, VI, 2; Ezhcn,
Cel'nhirii'l-jklil, H. 202: Savi. Biilj!,alii's-snlik. H. 293; Remli, Ni/u7yelii'l-mllhlnc, V, 33 J;
Rukbi. en-Nu::llmii 'I-miis/a '::eb, L 553.
Maliki mczhcbinc mCllslIp ィオォセャ。イN@
prcIlsip olarak ulIlrana yaklll ycrlcrin IIlcval sayilmasllll
ye ihya ilc o7.cl miilkiycl kOIlUSll OllllaSII1J kabul clmcklc birlikle, bUllun ゥセョ@
ihya cdcn ォゥセjャョ@
lIliisliillliin olmaslllI \'C ihyfl ゥセャ@
dcvlcl 「。セォャj@
izin vcrmcsini セ。イエ@
ォッセュ。エ、jイャ@
(Bkz.
Malik b. Encs. cl-Miid('\,\'C'l/c'. rv, 377: Hallflb. '\!('\'{Ihihii 'I-cclil, VI. I J: Baci, cl-Miin/cM, VI.
2/-28: h。イセゥN@
iヲゥNセケHGL@
V. 70).
islam Hukuku Eserlerinde Kamu A1allarmm Ell' Alm/JI ' 43
Hz, Peygamber'den meyat arazinin ihyasl (diriltilmesi) ile ilgili c;:ok saYlda hadis
riyayet
・、ゥャュセエイN@
Bazllan
セ「ケャ・、ゥイZ@
"Her kim mevat bir araziyi ihya ederse
ziden (insan. hayyan ye
kimse ゥセョ@
ォオセ@
0
arazi onundur. ゥセャ・ョュ@
gibi) her nZlk arayamn yiyecegi
セ・ケャイ@
bu araaraziyi
ゥセャ・ケョ@
sadaka yerine ァ・セイNBQR@
"Kim mevat araziyi ihya ederse, orasl onundur. Hakslz koke 123 bir hak yoktur.,,124.
"Adi toprakiar l25 Allah ve RasUlii'niindiir. Sonra da sizindir. Kim OIii bir
araziyi ihya ederse orasl onundur l26 • uセ@
sene 「ッセ@
blrakdan arazide muhtecirin
hakkl yoktur.,,127
Zikri gec;:en hadislerden de
。ョャセi、ァ@
suretiyle ozel miilk haline getirilmesini
ュ・セイオ@
gibi, Hz. Peygamber meyat arazinin ihya
saymakta ve hatta bunu
エ・セカゥォ@
etmekte-
122 Ahmed b. Hanbel, el-A1usned. III, 313, 327, 338, 356, 381; DarimI, Buyfi', 65; ibn Belban, eljhscln, XI, 613-617; Ebu Ubeyd, el-Emviil, s. 362; ibn Zenceveyh, el-Em viii, 11, 637.
Hadiste ge<;:en "hakslz kok (Irkul1 ziUimiin)" deyimillin ne alllama geldigi bir <;:ok kaynakta
ケッイオャ。セエヲN@
BUllunla ilgili olarak ibn Manzur セッケャ・@
der: "Bir
birbirine yaklll bir セ・ォゥャ、@
ォゥセ@
「。セォウャ@
tarafmdall daha once ihya ・、ゥャュセ@
bir araziye gelir ve oraya hakSIZ olarak aga<;:
diker, ziraat yapar veya arazillin degerini artmcI nitelikte bir ゥョセ。エ@
yapar (Lisanu'l-arab, X,
244). ibllii'I-EsIr yukandaki a<;:lklamaya セuャ@
ilave eder: "Bu ifadenin 「。セャ、@
ィ。コヲ・、ゥャュセ@
olarak "sahibi" kelimesi vardlr. Yani "hal{SJz bir kokiin sahibine" demektir" (en-Nihliye, Ill,
hakklm gasbetmek iizere orada bir セ・ケ@
yapmaktlr (Yahya b. Adem, el-Harae,
219). b。セォウュャ@
s. 86). Sultamn izni olmadan dikilen kok, ihya edilell yer ya da bir ォゥセョ@
hakkma tecaviiz eden
hakkl iizerine hakslz yere kaZllan kuyu,
koktiir (fun Zenceveyh. a.g.e .. 11, 640). b。セォウュャQ@
dikilen veya ゥョセ。@
edilen セ・ケ@ ($afil. el-Om, III, 268). HakSIZ kok, hakSIZ yere 、ゥォィョセ@
agacI ifade
etmektedir. ihya a<;:lsmdan aga<;: kokiine benzedigi i<;:in hakSIZ yere bina yapmak. su <;:lkarmak,
maden <;:lkarmak da aym kavram i<;:inde 、・ァイャョゥュセエ@
(SeMrenfuri, Bezlu 'l-meehfid, XIV,
32)
124
Hadisin Buhari rivayeti "Hcrkim, kimscyc ail olmayan bir araziyi imar cdcl"Sc 0 kimsc
(BuMrl', Hars, IS). Farkh rivayeUer i<;:in bkz.
buraya oncclildc ha" sahibidir" セ・ォャゥョ、イ@
Malik b. Enes. el-Mul'alfa', Akdiye, 24; EbG Yusuf, el-Harae, s. 70; $afi'i, el-Om, Ill. 268;
Kudame b. Ca'fer, el-Hank, 212-213: Yahya b. Adem, el-Harae, s. 84; EbG Davud. Harae, IS;
Tinnizi.Ahkrilll. 38: Ebu Ubcyd. a.g.e., s. 363 vd.; ibn Zcnccvcyh, a.g.e., II, 638.
125 Ad kavmine nispctle kullallIlan bu deyim, 「。セャョァ\[Zエ@
mamur vc mcskUll oldugu halde,
zamanla sahiplcri yok olan arazi anlanJllla gclmcktcdir (Ebu Ubcyd, a,g.e .. s. ]54: Kudamc b.
Ca'fcr, a.gc .. s. 215).
126
Hadisill bu boliimiinii bcnzcr lafIzlarla rivayct cdcnlcr i<;:in bkz. $afii. el-Om, lIT, 278; EbG
Ubcyd. a.g.c .. s. ].p: ibn ZCllcc\'cyh. n.g.t' .. 11. 613: Yahya b. Adclll. a.gc .. s. 85-89; Kudiimc
b. Ca'fcr. ョNセャG@
.. S, 213,
127
Ebfl Yusuf. {/,g,l' .. s. 70.
123
is/am Hukuku Eserlerinde Kamu A1allarmm E/e aャコョセiG@
44
dir. Diger taraftan Hz. Peygamber'in ihya konusundaki talimat ve tavsiyelerine uyan
ゥセァ。ャ@
sahabenin de derhal
ve ihya etmek istedigi mevat topraklan
ゥセ。イ・エャュケ@
koyul-
duklan 。ョャセュォエ、イiRXN@
、ャセュ。@
Belirtmek gerekir ki, Hz. Peygamber mevat arazi uzerinde ihya
tasarrutlarda
「オャョュセエイN@
da bazl
Geryekten de O'nun sahipsiz arazilerden bir klsmml bazl
sahabilere mulk olarak verdigi (ikta)129, kimi arazileri ise, ilerde de deginilecegi uzere
kamu menfaatine olmak uzere koruluk haline getirdigi (hlma)130 ケ・セゥエi@
rivayetlerde
zikredilmektedir .
Kaynaklar, Hz. Omer'in bu konuda Hz. Peygamber'in tatbikatml aynen benimsedigini bildirmektedir l3l . Ancak Hz. Omer'den rivayet edilen uygulamalann konuya
biraz daha aylkhk getirdigi gorulmektedir. Bu rivayetlerden birinde
verilmektedir: Hz. Omer, Ebfi Musa'ya bir mektup ケ。コュャセ@
カ・ョゥセエイZ@
"Ebfi Abdullah bana
「。セカオイォL@
セオ@
hadiseye yer
ve kendisine セオ@
talimatl
Dicle kenanndaki bir toprak paryaSlnI
kendisine vermemi istedi. Sayet bu arazi cizye (haray) arazisinden degilse ve cizye
(harac) suyunun aktlgl topraklardan sayrlmlyorsa onu kendisine ver,,132.
Hz. bmer'den aynca, imar etmek uzere ゥセァ。ャ@
ile sInlrlandlrdlgl
133
,
edilen topragm ihya siiresini Uy sene
Hz. Peygamber Cs.a) tarafindan ikta edildigi halde, sahibinin ihya
etmeyip atIl blraktIgl biiyiik arazilerin ihyaya gUy yetirilemeyecek bolumunu geri
128
Ebil Davud. Ha/'(1c, 36: $evkiin'i, Neylu'l-cvllir, V, 340.
Bkz. Tirmizl, Kald 'f. 39: EbG Davud. Ha/'(1c, 36; $afil, el-Om. Ill, 269, 272-273; Maverdi, clAhMlIlu's-sullanzvyc, s. 239; Yahya b. Adem, cl-Harae, s. 91-93; EbG Ubeyd, cl-Emval, s. 348354,368; ibn Zenceveyh, el-EmvaI, n, 613-616, 647; Kudiime b. Ca'fer, el-Harae., s. 214-215;
$evkanl, a.g.c., V, 348 vd.
130 Bkz. Buharl, Cihiid, 146; Masakiil. 11; Ebil Davud, Harae, 39; Aluned b. Hanbel, cl-Miisned,
IV, 38, 71, 73; ibn Bclban. el-ihsfl/1, Hlmti, 4683-4685: EbfI Ubcyd, a.g.e., s. 275. 294;
Maverd'i, a.g.e .. s. 233 vd.: Ebfl Ya'lii. el-AhMmii's-sulliiniyye, s. 222-224; $evkiilll, a.g.e .. V.
346 vd; Askaliinl. Felha 'I-had. V. 54 vd; Aynl. Umdelii 'I-kiirf, X, 220-221.
131 Buhclrl. Hars. 15: Ebfl Ubcyd. a.g.e .. s. 363.
129
132
B3
Yahya b. Adcm. a.g.c .. s. 26.78.79: Ebil Ubcyd, a.g.c., s. 352-353; ibn Zcnccvcyh. a.g.c., n,
625; ibn Rcccb. cl-i\·lihriie. s. 59.
Ebfl Yusuf. el-ffan7c. s. 71: Ebfl Ubcyd. a.g.c .. s. 367: Yahya b. Adcm. axe .. s. 91; Maycrdl.
axe .. s. 240.
hlam H"",,",, Eserlerinde 1:alllll Mallarmm Ell' aャュセ@
45
aldlgl 134 ve "arazinin rakabesi bize aittir" dedigil35 rivayet edilmektedir. Bununla birlikte kaynaklar, Hz. Omer'in ve Hz. Osman'm da tlpkl Hz. Peygamber gibi mevat
arazi iktamda bulundugunu bildirmeJ...'1edir 13G .
Mevat arazi ile ilgili tatbikat brneklerini verdikten sonra konunun doktrinde nasIl
ele ahndlgma da klsaca deginmek gerekir:
islam hukukyulan mevat araziyi esas itibariyle iki klsma aYlrmaktadlrlar.
Birincisi,
「。セエョ@
beri
「セオイ@
arazisi sayIlan Hicaz topraklan ve halkmm kendiligin-
den musluman oldugu bblgelerde bulunan mevat topraklardlr. Bu nitelikteki mevat
topraklar genel olarak mubah kabul edilmekte ve buralan kim ihya ederse onun
mulkUne girecegi belirtilmektedir. Bu konuda islam hukukyulan arasmda herhangi bir
ァ「イuセ@
aynhgma rastlamlmamaktadlr
Mevat arazilerin ikinci ケ・セゥ、ョL@
(sulhen) fethedilen blO topraklar
EbQ Yusuf mevat arazinin ウ。カセi@
137
、オセュ。ョ@
ウ。カセi@
(anveten) veya 「。ョセi@
ッiオセエイュ。ォ、ャN@
veya 「。ョセi@
fethedilmesinin, bu arazilerin hu-
kukl niteligi ve bunlara uygulanacak hukumler iizerinde herhangi bir etkisinin 01madlglm belirterek, "bu topraklarda bina ve ziraat emareleri yoksa, yakm kbyler iyin
harman yeri, hayvanlann topIanma sahasl, kabristan, odunluk, hayvanlann otIagl
degiIse, aym zamanda kimsenin miiIkU oImadlgl gibi hiybir kimsenin de eIinde bulunmuyorsa, ゥセエ・@
bu toprakIar bIii toprakIardlr. Herkim, bu bIii toprakIann hepsini veya
bir klsmml ihya ederse, yani imar ederse,
gbre, devlet 「。セォュ@
134
I35
136
m
138
0
yerIer imar edenindir I38 " demektedir. Ona
ya da onun yetki verdigi ォゥセi・イ@
bu araziIeri, diIedigi kimseIere ikta
Yahya b. Adcm. el-Hank s. 93: Ebil Ubcyd. r/-ElIll'iil, s. 368; ibn Zcncevcyh. e1-ElIll'iil,
647: KlId,lmc b. Ca 'fcr. r/-Harfic. s. 214.
.
EbfJ Ubcyd. a.ge., s. 347; Ibn Zcncc\'cyh. a.ge., 11. 627; ibn Rcccb, el-jslihrfic. s. 60.
Bkz. ibn Zcncc\'cyh. a.gl' .. 11. 624-626.
Bkz. Ebfl YlISUf. cI-llm·fic. s. 72.
Eb!1 YlISlIL a.g. c.. S. (ll).
n,
hldm Hukuku Escrlcrindc Kamu Afallarmm Elc A!lm"i ' 46
olarak yerebilirler yeya uygun bulduklan takdirde buralan icara yermek suretiyle
ゥセャ・エ「イQSY@
.
Diger taraftan ibn Receb (0. 79511392), ウ。カセャ@
ye 「。ョセャ@
elde edilen meyat top-
ウ。ケセャ@
elde edilen meyat top-
raklan birbirinden aYlrarak incelemektedir. Ona gore,
raklann hukuki niteligi konusunda iki belirgin
ァッイゥセ@
yardlr:
Eyzal (0. 1571773), Sufyan es-SeVl'1 (0. 1611777) gibi bazl
yerler "fey"l40 hukmundedir ye muslumanlann ュゥャセエ・イォ@
ィ。ォオセャイ@
gore bu
millkil saYlhr. DolaYlslyla
ihya ile ozel millkiyete geyemez. Bir rivayette Ahmed b. Hanbel'in de Sevad arazisini
l41
meyat saymadlgl belirtilmektedir .
EbQ Hanife (0. 1501767), imam セ。ュ@
(0. 204/819)142, imam Malik (0. 1791795),
EbQ Sevr (0. 240/854) gibi gibi milctehidlerin de dahil bulundugu
セッァオョャ。@
gore bu
yerler mubahtlr ye kim ihya ederse onun olur. Bir riYayete gore Ahmed b. Hanbel (0.
241/855)'de aym ァoイuセエ・、ゥiTSN@
Meyat arazinin ihyasmm hukuken ァ・セイャゥ@
devletin yetkili organlanmn izninin gerekip gerekmedigi ise bu ァVイuセ@
arasmda
ァッイuセ@
aynhklanna yol
。セュャエiイ@
olmasl ゥセョ@
taraftarlan
ki, konu ilzerinde biraz sonra tekrar durula-
caktIr.
139
Ebu Yusuf, el-Han'ic, s. 69.
Fey kavranunm kapsanu ve kulIanllUl konusunda c;ok エ。イャセュ@
vardlr. Bu kavram tarihi siirec;
ic;inde de farkh セ・ォゥャ、@
ァ・ャゥセュエイN@
Yaygm ァッイゥセ・@
gore fey, islam devletinin gayri miislim
tebaadan aldlgl cizye, harac; ve ticaret malIan vergilerinin ortak adldlT. Amlan kavram Kur'an-I
Kerim'de hem ウ。カセ@
olmakslzlIl Hh。セイ@
59/6), hem de ウ。カセ@
sonucunda ele gec;irilen malIan
Hh。セイ@
59n-1O) ifade edecek セ・ォゥャ、@
kulIamlmakla birlikte burada, ウ。カセャ@
elde edilen, fakat
ganimet malIan gibi dagltJlmaYlp biitiin 1l1iisliimanlann yaranna olmak iizere vakfedilen
topraklar ic;in kulIallllmaktadlr (Fey kavranuna verilen farkh anlamlar ic;in bkz. Erkal, js/am
Vergi Hukllku, s. 255-257: $afak, hdalll Arazi Hukuku, 140 vd.; Fayda, "Fey", DjA, XII, 511513).
141 Bu ァッイゥセョ@
dclilleri ic;in bkz. ibn Rcccb, c/-h;tihrac, s. 58-59.
140
142
143
$afiiler ウ。|Gセャ@
ahnan mcvat yerlcrill miisliimanlarca ihyii edilmcsini kural olarak kabul
etmcklc biriikte bUlla bir istisna gctirmcktedirlcr. 0 da セオ、イZ@
s。カセャ@
clde edildikten sonra
sahiplcrinin clinde blrakJlmak iizcre 。ョャセュ@
yapJlan ycrlcrin ahalisi セ。ケ・エ@
mevat ara7jyi
vcrmclllck ic;in 、ゥイ」ョュセ@
\'c savunmada 「ャオョュセ@
isc, bu ycricr miisliimanlarca ihyii cdilcmcz.
vc lIliisliimanlar ic;in miibah olmaktan
<;iinkii. buralar ycrli ahalinin ozcl miilklcri ッャュオセ@
c[ャォョオセQイ@
($irazi. e/-A/iihc::::cb. I. 55]: Rcmli. ,1I,'ihliyclu'/-lllllhlac. V. ]]2).
Dclillcri ic;in bkl.. ibn Rcccb. c1-islihrac. s. 59-60,
jslfl1l1 Hukuku Eserlerindc Kamu Afallarmm Elc aゥャLセQ@
b。ョセ@
47
yoluyla elde edilen mevat topraklara gelince, fun Receb bu konudaki
ァcIヲ|ャセ・イゥ@
de ayn ayn incelemektedir:
Bir
ァ「イゥNセL@
「。ョセ@
ahalisi ile, topraklan kendilerinde mulk olarak kalmak uzere
yapdan bblgelerin mevat yerlerinin muslumanlar tarafmdan ihya ile bzel mulk haline
getirilemeyecegini ileri sunnek.'1edir. Bu
。ョエャセュウ@
ァ「イuセ@
「。ョセ@
taraftarlanna gore, yapdan
sbzkonusu bblgelerin hem mamur hem de mevat kesimlerinin kendileriyle
「。ョセ@
yapIlan ahaliye ait oldugunu bngbrmektedir. ibn Ctireyc (b. 1501767), imam
Safii, Kadl EbO Ya'la (b. 45811065) ve bazl Hanbelller bu kanaattedirler l44 .
Bazl Safii hukuk<;ulanmn benimsedigi bir
ァ「イオセ・@
bzel mulkiyet konusu olabilir. Kimi Hanbeliler de bu ァ「イエゥセオ@
ceb'in tercihi de bu dogrultudadlf. Bu
oldugunu, yapIlan 「。ョセ@
。ョャセュウ@
ァ「イuセ@
ー。ケャセュォエ、イN@
ibn Re-
sahipleri, butUn mevat topraklann mubah
ahalinin
ge<;erli oldugunu, mevat arazinin ise 「。ョセ@
gbre ise, bu yerler de ihya ile
0
slrada elinde bulunun bzel mtilkler i<;in
kapsamma girmedigini soylemektedirler145 .
ibn Receb'in bildirdigine gbre, yapIlan bir 。ョエャセュ@
geregi miilkiyeti musluman
devletin olmak uzere sahipleri elinde blrakIlan bblgelerdeki mevat arazi konusunda da
iki
ァッイuセ@
vardlr:
Bazl hukuk<;ulara gbre buralar miislOmanlann tamaml i<;in vaklfttr ve ttpkl
ウ。カセャ@
elde edilen mamur yerler gibi bzel mOlkiyete geyemez. Diger bazt hukukyulara gore
ise buralar muslUmanlann ッセオイ@
arazisi gibidir ve ihya ile ozel miilk haline gelebilirl46.
Mevat arazinin hukukl niteligini belirlemede onemli bir kriter de mevat arazilerin
ihyasmda devlet
「。セォョュ@
ya da devletin yetkili organlannm izninin aral1lp aranma-
yacagldlr. Doktrinde uzun uzadtya エ。イャセiョ@
bu konu iizerinde l47 ktsaca durmak faydah
olacaktlf.
144
145
146
147
Bkz. ibn Rcccb. el-jstilmic. s. 61. Bu ァVイゥセ@
i9in aynca bkz. ibn Kudame, cl-Mugn/, V, 568.
.
Bkz. Ibn Rcccb. n.g. r .. s. 61-62.
.
Ibn Rcccb. a.g.c., s. 62.
MuaSlf ilim ad,lIlllanndan bazIlan, mcvat arazinin ihyasIIlIn gC9crIiligi i9in dc\"lct yctkilisinin
izninin araJlll1aSl II1csclcsinin bzclliklc Emc\'i vc Abbas; doncmlcrindc dcvlctin arazilcri kontrol
all1nda tutll1C1 politikaSlllln bir sonucu olarak ortaya 91ktlgllll ilcri siirmcktcdirlcr. Bu ilim
1sl0111 Hukuku Eserlerindc Kamul\1allarmm Elc AlmlJI ' -l8
b。セエ@
imam Muhammed (b. 189/804), imam Malik
l48
, imam $afil, Ahmed b.
Hanbel olmak uzere islam huk.llkc;:ulannm c;:ogunluguna gbre meyat arazinin ihyasl ic;:in
deylet yetkilisinin izni
セ。イエ@
degildir. Bu hukukc;:ular amlan
ァ「イuセャ・ゥョL@
"ijJij
topragl
ihya eden kimse onun maliki olur" hadisine ye blii topraklann tlpkl mubah ormanl49
dayandlrmaktadlrlar . Onlara gbre,
lardaki odun, av, su ye ot gibi mubah ッャオセョ。@
meyat arazi beyrulmal mallanna dahil degildir. Buyililmal mallan butUn musliimanlann
mUlkU sayIidlgmdan onlann idaresinden deylet
「。セォュ@
sorumludur. DolaYlslyla bu
maIlarda tasarrufta bulunmak deylet yetkilisinin iznini gerektirir. Meyat arazi Ise
mubahtlr ye diger mubahlarda oIdugu gibi kim bnce eIe gec;:irirse onun oIur150 .
EbG Hanife ise ihyanm gec;:erliligi ic;:in deylet yetkilisinin iznini セ。イエ@
ォッセュ。エ、ャイN@
Ona gbre izinsiz ihyalar sonuc;: dogurmaz 151 . EbG Hanife, deylet yetkilisinin iznini セ。イエ@
ォッセ。イ・ョ@
Ulkeyi deylet 「。セォョュ@
olmayacagl セ・ケゥ@
eli aItmda saymakta ye "ins an ゥセョ@
yapmak caiz degildir,,152 hadisine dayanmaktadlr
I53
emirin razl
.
BaZl kaynak-
Iarda, MekhGI (b. 1121730), ibn SIrIn (b. 110/728), ibnu'I-Museyyeb (b. 941712) ye
savunduklan zikredilmektedir l54 .
Nehal'nin (b. 961714) de benzer ァ「イuセオ@
M8
149
150
151
152
153
adam1anna gore, ihya ile ilgili problemler ve bu konudaki rivayetler Hz. Peygamber'in
vefatmdan soma erken donell1 is lam tarihinde ortaya ケエォョオセャヲN@
Hz. Peygamber devrinde,
ヲ・エィ、ゥャュセ@
ァ・ョゥセ@
arazi kesimleri olmadlgl iyin ihya miiessesesine de ihtiyay yoktur.. Biiyiik
fetihIer ァ・イケォャセエゥ@
sonradlr ki, devlet gelirlerini arttlrmak tizere mevat topraklar kOllUSU bir
de\"let politikasl olarak ァ・ャゥセQエイ@
(Bkz. Ziaul Haque, Landlord and Peasant, s. 248-249, 251).
.
Malild mezbebi, mevat arazillill Ihyasmda kural olarak devlet yetkilisinin iznini セ。イエ@
ォッセュ。ャ@
birlikte meskun mahallere yakm yerleri bundan istisna etmekte ve buralanll
ihyasl iyin izni gerekli gormektedir. Maliki mezhebinin bu ァッイエゥセ@
benimsemesinin altmda yore
sakinlerinin ortak kullallIm alanlafllll daraltlp onlara zarar vennenill olltine geyme 、ゥセャ」・ウ@
yatmaktadlf (Bkz. Malik b. ElIes. el-Mudevvene, IV, 377; Hattiib, MeviihibU'l-celfl, VI, 11;
Baci. el-Miil1tcka, VI, 27-28: h。イセャN@
HiiJiye, VII, 70).
g・ョゥセ@
bilgi ゥセョ@
bkz. EbG Yusuf, el-Hariic, s. 64; Safii, el-Olll. IV, 42; Yahya b. Adem, elHaroc, s. 89-90; Kud,lme b. Ca 'fer. e/-Hariic, s. 214: Maverdi, el-Ahklilllu's-sultoniyye, s. 223;
Ebii Ya'lii. e1-Ahkli1llii's-sultiiniyye. s. 209; Siriizi, el-Muhezzeb, I, 553; Serahsl, el-Mebsut,
XXIII, 167: ibll Kudiime, cl-Mugni. V, 596-597; Zeylai, Tebyin, VI, 35; ibll Receb. ・ャMェLセエゥィイ。」@
59 Yd.; Buhflt!. KCHiifU 'I-klllii '. IV. 186; AYlIi, el-Biniiye, XI, 318-332; Askaliilli. Fethii'I-Mrf,
V. 23; Ziaul Haque. Landlord and Peasant. s. 248.
'
Ibn Kudiime. アMLセᄋ・イィャGォヲN@
VI. 151: ibn Kudiime. el-Mugnf. V, 597.
Ebii Yusuf. a.g.l' .. s. 64; Mcrginani. c1-Hidoye, IX, 3; Zcylai. Tl'bYln, VI. 35.
Heyscml. Mccma '/I '=-=cl'oid. V. 3J 1: Mcrginiinl. cl-fIidaye, IX, 3: Zeylai. Nasbii 'r-raye. Ill.
430--U 1: Ma\'crdi. n,.I!..(',. S, 223.
Maycrdi. ax c.. s, 223: Zcylai. Tchyfn. VI. 35.
154 Bkz AYIlI. ['mc/cfii 'I-kdri. X. 17<).
A
hlam Hukuku Eserlerinde Kamu A1allarmm Ele Alml$1 i 49
EbO Hanife ile aym ァ。イゥセ@
ー。ケャセョ@
EbO Ubeyd (a. 224/837), "Adi araziler
Allah ve Rasulii'niindiir .. '· hadisini zikrettikten sonra, adi arazilerin hiikmiiniin
imam'a ait oldugunu belirtmektedir 155 . Hie;: kimsenin ihya etmedigi, hie;:bir miislliman
veya zimmi tarafmdan mulk haline
ァ・エゥイャュセ@
bulunan butun arazilerin de aym nite-
lih.1e oldugunu sayleyen EbO Ubeyd, imam'm ikta etme yetkisinin de yalmzca bu nevi
arazilerde sazkonuzu oldugunu ifade etmektedir. Ona gare, Hz. Omer'in "Arazinin
rakabesi bize aittir" sazii ve alU araziyi c;:eviren ォゥセョ@
bu araziyi ihya etmeksizin
elinde tutma siiresini iic;: sene ile smlrlandlrmasl, bu nevi topraklarda hiikum verme
l56
yetkisinin imam'a ait oldugunu anlatmaktadlr .
Bu
ァ。イゥセ@
diriltirse
taraftarlan Hz. Peygember'den rivayet edilen, "Kim OIii bir topragl
0
onundur" yolundaki hadislerin de genel bir hukilm koymak ic;:in irad
edilmedigini, aksine bu hadislerin belli ォゥセャ・イ@
oldugunu ileri surmektedirler
157
.
ic;:in エ・セカゥォ@
amac;:h bir izin niteliginde
Serahsl (a. 48311090) bu hadisin, mOlkiyetin sebebini
beyan etmek ic;:in geldigini, mulkiyetin sebebi klhnan ihyanm izni de kapsadlgml,
hadisin sonundaki, "hakslz kijke bir セ・ケ@
l58
belirtmektedir .
yoktur" ibaresinin bu セ。イエャ@
Hanefilere ait bazl eserlerde, EbO Hanife'nin adl gec;:en ァ。イゥセoョ@
lendirmek Ozere bu yerlerin, ウ。カセャ@
gerektirdigini
aIdI olarak delil-
(anveten) fethedildigi ve dolaYlslyla fey hOk-
mOnde oldugu, fey'in de tlpkr ganimetler gibi ancak imam'm izni ile iktisap edilebilecegi yolunda izahlar yapIlmaktadlrl59.
EbO Yusuf (a. 182/798). iznin gerekip gerekmedigine ゥャセォョ@
farIdl iki ケ。ォャセュ@
Hanife'nin amlan ァVイuセoL@
155
。ョャセiイN@
156
157
158
159
arasmda オコャ。セエヲ」@
bir ァ。イゥセ@
yukanda zikredilen
ortaya koymaktadlf. Ona gare, EbG.
mevat arazinin ihyasJ konusunda insanlar arasmda vuku
Serahs!. "bir セ・ケ@
Allah'a ve Rasfl]ii 'ne izafe ・、ゥャュセウL@
bu konuda tedbirin imama ait oldugu
DolaYlslyla imanlIn iZlli olmadan bu konuda hie;: kimse kendi 「。セQャ@
davranamaz"
demektedir (Bkz. Serahs\. el-.\Jebs(U, XXIII. 1(7).
Ebfl Ubeyd. eI-ElI/val. s. 35-l: Benzcr dcgerlcndirmeler ie;:in bkz. ibn Zencevcyh, el-l:-llIl'iiI. 11,
627: Kudiimc b. Ceder. el-Ifarac, s. 215 vd.
MaverdI. el-Ahkiil/lu GウMオャ。Oセ|y・L@
s. 177: KaS;IIlI. Bedii 'i, VI. 195: Zeylai. Tebyfn, VI, 35.
Scrahsi. el-.\febsul. XXIII, 167.
.
Ibn Zencc\cyh. a.y,.e .. 11. 6-l0: Scrahsi. cl-.\khsUI. XXIII, 167: MerglnallI. cI-flidaye. IX. -l:
Ayni. cl-BIIII].!'C. Xl. :122: Zcylai. Tc/Jyill. VI. 35.
js/(im Hllkuku Eserlerinde Aamll lo.lallarmm Ele NTAャョコLセQ@
bulacak ihtilaf ve
、ャゥセョ」・ケ@
」[・ォゥセュャイ@
meydan vermemek
gore, ihtilaf ve
」[・ォゥセュャイ@
エ。セャュォ、イN@
bir セ。ィウ@
「。セォウャケ@
ァッイャゥセ@
セ。イエ@
ォッセオャュ。ウ@
ile bertaraf
ashnda mevat arazinin ihyasl ile ilgili
Zira, mevat araziyi izne dayanarak ihya eden
yine ona malik olmaktadlf. ゥセエ・@
ihyclda, 「。セォ@
dayanmak-tadlf. Bu
ancak devletin izninin
edilebilecektir. Ebu Yusufa gore bu
hadisleri inkar anI ami
、オセョ」・ウゥ@
. 50
ォ。イセャ@
Ebu Yusuf bu noktadan hareket ederek, mevat araziyi
herhangi bir zarar sozkonusu degilse, toprak lizerinde
herhangi bir ihtilaf da yoksa Hz. Peygamber'in izninin klyamete kadar
gec;;erli olacagl, dolaYlslyla aynca izne gerek bulunmadlgl kanaatine varmaktadlr.
Fakat,
「。セォウュ@
bir zarar sozkonusu oldugunda izin almmasmm gerekliligini savunan
EbQ Yusuf bu hlikmlin, hadiste gec;;en "hakslz koke bir
anla;>lldlgml soylemektedir l60 .
セ・ケ@
yoktur" ifadesinden
Klasik Hanefi eserlerinde izin konusunda geneIlikle EbQ Hanife'nin
・、ゥャュセエイN@
ァッイャゥセ@
tercih
Diger taraftan Mecelle ve AK'nun da bu konuda EbQ Hanife'nin
l61
benimsedigi gorlilmektedir .
、ャゥセョ」・ウ@
Goruldiigu gibi klasik doktrinde genel olarak mevat arazinin miibah ッャオセ@
bir
ァッイオセ@
olarak kendini gostermektedir. Mevat arazinin hukuki niteligine
」[。ァ、セ@
isHim hukukc;ulan arasmda da 」[・セゥエャ@
kIsaca degindikten sonra konuya ゥャセォョ@
ァッイオセャ・@
ゥャセォョ@
mevcuttur. Bu ァッイオセャ・@
de
kendi degerIendirmemizi sunmak istiyoruz.
Bazl hukukc;;ulann kanaati, mevat arazinin miibah oldugu ybnUndedir
ァッイオセL@
baskm ,
162
. Bu
Hz. Peygamber'in (s.a.) hadisleri, sahabe uygulamalan ve doktrindeki baskm
ァッイオセ@
dikkate ahndlgmda isabetIi bir kanaat olarak gozUkmektedir. Ne var ki, topragm
bir Ulkenin siyasi, ekonomik vemali ac;;J!ardan onemi gozonUnde bulunduruldugunda,
diger mubah
セ・ケャイ、ョ@
farklt hukukl dUzenlemelere konu edilmesi kac;mtlmazdlr. Bu
farkhltklar ic;;inde en onemlisi, mubah arazideki tasarruflann devlet kontrolUnde
ァ・イ」[ォャセュウゥ@
olmaltdlf. Bu itibarla, mUbah arazinin ihyasmda devlet yetkilisinin iznini
160
.
EbfI Yusuf. el-Hank s. 64: Hadisin bcnzcr bir yonullu ic;in bkz. lbn Zenccvcyh, el-£l1Il'at, ll,
640.
161
Bkz. Meccllc /lld. 1272: AA.' /lld. 103: Ali Haydar. Diircrii 'l-hllkknl1l, Ill, 550.
162
Kadri
ャQiゥォzセGyHN@
p。セN@
aAゥイNセB、@
'I-hayrdn md. 147-149: Zcydan. el-Mcdhal, s. 259: Tiirkmflnl. [)avd hi fll '1s. 20 vd.: Ali Halif. cI-AfilkZl")'C. s. 304.
jstalll Hukuku Eserlerinde Aalllu Alallarmm Ele aャュセ@
セ。イエ@
ォッセ。ョ@
ァ「イゥセ@
daha fazla tercihe セ。ケョ@
genellikle bu dogrultuda
gbzukmektedir
l63
/51
. Nitekim uygulama da
ッャュオセエイN@
BazIlan da, mevat arazinin kamu mah niteliginde oldugunu ileri surmekte ise de
bu
ァ「イゥセ@
l64
bizce isabetli degildir. \:unku, yerinde incelenecegi uzere, kamu mallannm
en bnemli bzelligi, bu mallann halk tarafindan dogrudan dogruya kullamlmasl ve uzerinde amme menfaatinin bilfiil ァ・ョ[Zォャセュゥ@
bulunmasldlr. Mevat arazide ise bu nitelik
bulunmamaktadlr. Nitekim klaslk fiklh eserlerinde, kamu mallannm aYlrdedici bzellikleri belirtilirken ihya, ikta, gibi mevat arazi uzerinde ァ・イセォャエゥョ@
mallannda ァ・セイャゥ@
tasarruflann kamu
olmadtgi, kamu mallannm bzel mUlkiyete ger;:emeyecegi bzellikle
vurgulanmaktadlr. Vine bu kaynaklarda mevat arazinin, kamu mallannm smmm
ッャオセエイ、ァ@
belirtilmektedir. DolaYlslyla mevat araziyi kamu mallanndan saymamlz
mumkUn gbzukmemektedir.
Bir grup ise, bu arazilerin devletin bzel mallanna dahil oldugunu savunmak「イゥセャ・ョL@ァ
yukanda zikredilen "Adi arazi Allah ve
tadlr l65 . Bu ゥセャ・イ@ォ
RasiiIii'niindiir ..... " yolundaki hadislere, Hz. Omer'in "arazinin rakabesi bizimdir"
deyip tahcir suresini ur;: yIl ile smlrlandlrmasma ve EbQ Hanife gibi hukukr;:ulann ihya
ir;:in izin セ。イエュャ@
getirmesine dayandlrmaktadlrlarl66 .
Mevat arazinin devletin bzeI mulkiyetinde oldugunu savunan ァ「イゥセオョ@
edici dayanaklardan yoksun oldugu 。ョャセiュォエ、イN@
de ikna
Bir kez, erken dbnem islam hu-
kukr;:ulan "adi arazilerin Allah ve Rasiilii'ne ait oldugu"nu belirten hadisten, bu
163
Carplk ve planslz セ・ィゥイiュョ@
engeIIenmesi ve iilke topraklanmn ァ・ャゥセコ@
9ar9ur
edilmesinin oniine ge9ilmesi a91sllldan giiniimiizde devlet kontrolii daha bir onem ォ。コョュャセエイN@
164
Bkz. Fencer'i, "ei-islam ve'l-milkiyyetii'l-miizdevice ... ", s. 110. Y. Linant de BeIIefonds'a gore,
hem kamu arazisi hem de mevat arazi res nullius niteligindedir. Bunlann her ikisi de
sahipsizdir ve ortak bir sllura sahiptirler. Zira, mevat arazi kamu arazisinin en u9 Sllllflm エ・セォゥャ@
etmektedir. Bu iki amzi ァ・セゥ、@
araslOdaki en belirgill fark ise, mevat arazillill aksine kamu
(Bkz. "Les terres 'conlll1unes'en
arazisinin ihyii yoluyla ozel miilkiyete asla 、ッョゥセ・ュャQウイ@
pays d'Islam ... ", s. 111-112).
165 M. Biiklr es-Sadr, Refik Yunus el-Mlsri. AIi Safak, Fahri Demir, Mtinzir Kahf. Abdullah
bu dogruJtudadlr. Bkz. es-Sadr, jklisadul1li. s. 434 vd.;
Muhtar Yunus gibi hukuk9ulann ァッイゥセ@
Mm!, Usulil '/-iklisiid, s. 48; Safak. jstalll Am;;; Hllkuku. s. 172; Dcmir, j,.dlim Hukllkunda
s. 205.
MflIkiycl, s. 200-20\: Kahf. "cl-Klta'u'l-iimmi'l-iktisadi ... ". s. 119; Yunus. 」OMm[ャォセカケ・N@
166
Bkz. セ。ヲォL@
a.g. c.. s. 170-172.
hlfim Hukuku Eserlerinde AamU Alallarmm Ele aャQLセ@
arazilerin devletin ozel mtilkiyetinde oldugu sonucunu GゥZiォ。ョュャセイ、N@
52
Onlara gore,
bu hadis mevat arazinin devletin hiikmti altmda oldugunu ve devlet yetkililerinin bunlan uygun ォゥセャ・イ@
ikta olarak verebilecegini anlatmaktadlr. Hz. Omer'in "arazinin
rakabesi bizimdir" sbzti ve tahcir siiresini iie; sene ile smlrlandlnnasml da devletin bu
araziler iizerindeki hiikiim ve tasarruf yetkisine ィ。ュャ・エゥセイ、iVWN@
セ。イエ@
EbG Hanife'nin mevat arazinin ihyasl ie;in devlet yetkilisinin izninin
ォッセュ。ウᆳ
dan da bu arazilerin devletin ozel miilkiyetinde oldugu sonucunu e;lkarmak kanaatimizce miimkiin degildir. <;:iinkii EbG Hanife adl gec;en hiikme vanrken mevat
arazinin devletin ozel miilkii oldugu noktasmdan hareket etmemektedir. EbG Yusufun
da belirttigi gibi, onu bu
セ・ォゥャ、@
ァッイゥNセ@
beyan etmeye sevkeden amillerin
「。セュ、@
mevat
arazinin ihyasl konusunda insanlar arasmda meydana gelmesi muhtemel olan
ve
」[・ォゥセュャイ@
エ。イャセュ@
bulunmaktadlr.
Her ne kadar bazl fiklh eserlerinde EbG Hanife'nin bu
ァッイゥNセオョ・@
dayanak olarak
bu tiir arazilerin ganimet hukmunde oldugu degerlendirmesi yapdmakta ve Ebfi
Hanife'nin de bu degerlendirme ile hareket ett@ belirtilmekte ise de erken doneme ait
kaynaklar Ebfi Hanife'nin boyle bir mulahaza ile hareket ettigini dogrulamamaktadlr.
l68
Kadlzade'nin (0. 98811580) de pek isabetli olarak ゥセ。イ・エ@
ettigi gibi bu degerlendirme1er sonraki hukukc;ular tarafindan Ebfi Hanife'nin ァッイゥNセオョ@
ispatIamak iizere ケ。ーiャュセエjイN@
hukiimlerinin
Nitekim, daha 「。セエョ@
dogrulugunu aklen
beri mevat arazi ile ilgili ganimet
uygulandlgma dair bir kayda rastlamlmamaktadlr.
1274/1858 tarihli AK'na kadar mevat araziyi ihya eden
ォゥセョ@
Tam
tersine
ona malik oldugu, an-
cak bu tarihten itibaren ihya edilen arazinin mirl arazi statiisunde olmak tizere rakabesinin devlete ait oldugu ァッイエゥセオョ@
hakim oldugu bilinmektedir. Bu da gosteriyor ki
mevat arazi, mirj araziler de oldugu gibi dogrudan dogruya hazineye ait devlet mallan
gibi degildir.
167
161'
Bkz Eb() Ubcyd. l'/-FIIIWI/. s. :I·n. 354: ibn Zcnccvcyh. c/-EIIII'{1/.
cl-floriie, s. 215.
Bkz KadJliidc. Xclfiicii '/-c:fkiir. IX. 4.
n.
627: Kud;IIllC b. Ca'fcr.
L'\ldl1l Hllkuku Eserlerinde Kmnll A1allarmm Ele aャュセQ@
53
Demek oluyor ki, meyat arazi ne mutlak anlamda mubah mallardandlr, ne kamu
mal!dlr, ne de deyletin bzel mallanna dahildir. Bizce meyat arazinin hukuki niteligine
ゥャセォョ@
sbylenecek en dogru
mallardan sayilmasldlr
l69
.
セ・ケL@
onun devletin hiikiim ve tasarrufunda bulunan
Devlet bu mallar uzerinde (istlin kamu yetkisine dayanarak
birtakim tasarruflarda bulunma hakkma sahiptir. Ornegin, bunlan kamu yarannm
gerektirmesine gore kamu mal! haline getirebilir (hlma), bedelli yeya bedelsiz olarak
dagltlma konu edebilir (ik.1:a); ya da
ケ。エョ、セャ@
kendi
「。セャョ@
ozel mulk haline
getirmesine (ihya) izin yerebilir.
2. Ozel Mallar
Ozel mallar, ォゥセャ・イョ@
tek 「。セュ@
yeya ュオセエ・イォ@
mulkiyeti altmda olup, ne raka-
besinde ne de menfaatinde ammenin ortakhgl bulunmayan mallardlr
islam hukuku ォゥセャ・イョ@
17o
.
bzel mulkiyet edinme hak ye ozgiirliigiinii tammakta, saygl
gostermekte ye onu her tUrlu ihlale ォ。イセャ@
titizlikle korumaktadlr l7l . Kur'an-l Kerim
ozel miilkiyete hem isim hem de kurum olarak yer yermektedir 172 . Ayet-i kerimelerde,
174
l73
insana nispetle milk
ye kesb
deyimlerinden sozedilmekte ve insanm mal-miilk
169
kイセN@
Eb6 Zehra, el-MilkZWe, s. 114-115: Ali Hafif, el-Milkiyye, s. 303-304; Berki, Toprak
Hukuku, s. 84.
170
Bkz. Zerkil, el-Flkhu'l-hlomi, III, 221; Karaman, jstam Hukuku, III, 20; Abbildi, el-Milkiyye, I,
243; Yunus, el-Milkiyye, s. 156: VillI, el-Musavat, s. 51.
171
.
temelinde miilk Allah'mdlr ilkesi mevcuttur (Bkz. Bakara 2/284;
Islam mUlkiyet 。ョャyセij@
Mii'min 40116; En'am. 6/12; A'raf71128: Tahi\ 20/6; Maide 5/120). Miilkiin gen;:ek sahibi olan
Allah, tek sahibi bulundllgu kainattaki varhklardan gokte ve yerdeki セ・ケャイゥ@
insanlann
istifadesine tahsis ・エュゥセL@
bu tahsisin "isihlaf' niteliginde bir tahsis olduguna ゥセ。イ・エ@
・エュゥセイ@
(Bkz. Al-i imran 3/26; En'am 6/165; Yunlls 10/14: Nur 24/33; Hadid 57n). Buna gore, insan
Allah' III yeryiiziindeki halifesi ye temsiIcisidir. Yetkisiz temsil sozkonllsll olamayacagllla gore,
insana mah kuIIanma. semerelerinden yararIanma, tiiketme hakkl カ・イゥャュセエN@
insan. mllhtay
sahibinin koydllgU kuraIIar yeryevesinde istedigi kadar edinebilir. ゥセエ・@
miilkiyet
oldllgu セ・ケャイゥN@
deniIen セ・ケL@
esas itibariyle bu edinmeden dogan ゥャセォ、・ョ@
ibarettir HkイセN@
MIsr!, Usulii 'l-iktisad,
s. 45-46: Nebhan. el-hticdhu'l-cemlii. s. 184- I 86; MIsri, Adaleta Tevzfi 's-serve It'I-/<;lol1l, s.
132-133: Diireyn'i. el-Hak. s. 163-164: EbG Zehra. el-Milkiyye, s. 64-66: Yunus, a.g.e .. s. 103107: Demir. islom Hukukllnda MillkZvet, s. 139-140). Bazl ya7_arlar her セ・ケゥョ@
miilkiyetinin
Allah' a ait olmasl 。ョャyiセQ@
hllkuki degil dini oldllgllnll vc bll tarz bir ケ。ォャセョ@
yallllz
islam'a ozgii olmadlgllll. ornegin Hristiyanhkta da aYIll tclakkinin mevcllt blllllndllgllllll ilcri
siirmektcdirlcr (Bkz. Challaye. MiilkZl'ctin Tarihi. s. 55-57: Uyok-MlImcll, Tiirk Hukllk Tarihi.
s. 102: Cin. (I.g. e .. s. 9).
172
kイセN@
Demir. a.!'..£' .. s. 127.
m Bkz. Yasin 16171: Nllr 24/61.
174
Bkz. Bakara 2/2()7: i'\isa 4112: I\'lcscd 111112
hdiim Hllkllkll Eserlerinde Kamll Afallarmm Elc aBュLセャ@
"1 me k'te d'Ir QWセ@ '. D'. 1 7, 6tIcaret
.
177 ,
d'lI e getIrl
Iger taraft an K
ur' an, mlras
• f a k lSI gl'b'I k'avram Iar ve k'urum I
. d e uzun
alz 179, ze k at 180, m
ar"uzenn
I anma 178 , f·
sahI'b'I
b ッイセ@
54
0 Iuセ@
uzadlya durmaktadlr ki, bu gibi kavram ve kurumlann ozel mulkiyeti gerektireceginde
セオーィ・@
yoktur.
Hz. Peygamber (s.a.) de hem sozleri hem de uygulamalan ile ozel miilkiyetin
varhgml ve
etmehedir
ュ・セイオゥケエョ@
182
kabul
・エュゥセイN@
Biryok hadis bu hususu aylk bir
セ・ォゥャ、@
ifade
.
. Insanlann mallannm, kanlannm ve Irzlannm haram (dokunulmaz)
oldugunu ilan eden Veda hutbesi ozel mulkiyetin koruma altmda oldugunun en belig
ifadesidir
l83
.
Diger taraftan Hz. Peygamber'in fetihler slrasmda slk slk muIk arazi
tevcihlerinde bulunmasl, ihya muessesesini kabul ve tatbik etmesi ozel muIkiyeti
tamdlgml gosterirl 84 . Hadislerde ォゥセャ・イョ@
mahm korumak ugruna ウ。カセュ@
lahnmasl, hatta mahm korurken oldurulenlerin セ・ィゥ、@
mubah
sayIlmasl 185 da islam dininin ozel
mulkiyete verdigi onemi ifade etmektedir.
islam'm genel ilkelerine gore de ozel mUlkiyet onemle korunmasl gereken
hususlardan biri kabul edilmektedir. Nitekim din, can, abl ve nesil gibi maIm korunmasl da isIam'm genel amayIanndan birisini meydana getirmehedir.
Bkz. Bakara 21261, 264-265; Nisa 4/2, 5-6, 10, 38,29; Enfa! 8/28, 72; Tevbe 9/55, Ill; isra
59/8; Saf 61111; Mearic 70/24-25; h。セイ@
59/8,
17/34; Sebe 34/35; h。セイ@
176
Bkz. Nisa4n, 11-12, 172.
177 Bkz. Bakara 2/275-279; Nisa 4/29.
178 Bkz. Bakara 2/282-283.
179 Bkz. Bakara 2/188, 275, 279; Rum 30139.
180 Bkz. Bakara 2/43,83,110,177,277; Nisa 4177,162; Maide 5/12,55; A'raf7/156; Tevbe 9/5,
11. 18,60, 71,103: Meryem 19/31. 55; Enbiya 21173: Hac 22/41; Nur 24137,56; Miicadele
58/13; Miizzemmil 73/20.
181
Bkz. Bakara 2/3.254.261. 264-265. 268. 272; Enfal 8/3; Hac 22/35; Kasas 28/54; Sura 42/38;
Nisa 4/38.
182 Ornek olarak bkz. Buhari. illlan. 17; MUslim, iman, 32-36: ibn Mace, Filen, 1-3; Tirmizi.
Tefsir. 88: EbfJ Danld, Cihtid, 95: Nesai. Zekilt, 3 ve Buhiiri, Te/sfr, Sflretii Al-i inwlll, 3;
MUslim, aォ、セカ・N@
1: Nesa'i. Kn:a. 36: ibn Mace, Ahkillll. 7 ve BlIhari, Rikiik, 10: MUslim, Zekilt,
116. 119; Tinnizi. bifid. 27: Afenaklb, 32: ibn Mflce. Ziihd. 27.
183 BlIhiiri, hilll, 9: Megflzi. 77: MUslim, ;':nsame, 29-31: Tirmizi. Birr, 18; Ebfl Davlld, Edcb, 35:
ibn Miice. Fitcn. 2
184
kイセN@
Ali Abdiilkadir, "Land Property ... ". s. 5-6: Berki. Topmk Hllkuku, s. 58: Cin. ()sIlIGI1II
Topmk J)a:cni, s. J O.
IS:;
Bkz. Bkz Buhari. A/£':alilll. 1:1: MUslim. iman. 226: Tinnizi. Diyat: Ebfl Da\"lId. ,<""iil1n£'. 2<):
Nesai. Ta/1rilll. 22-24: ibn Mace. "lIdful. 21.
175
jslom HlIkllku Eserlerinde AamU Afallarmm Elc aャュセ@
.. 55
islam, hlfSlZhk. aldatma, yol kesme, gasp gibi fiileri haram bhp, bu fiilleri ゥセャ・ケョᆳ
lere belli cezalar
・、ゥャュセ@
「ョァュャオセエイN@
Aynca emanetlerin eda edilmesini ye hakslz olarak elde
mallann sahiplerine iade edilmesini ・ュイエゥセN@
Bu da islam dininin, bzel
l86
mulkiyeti him aye ettigini, hakslz kazanCl ise korumad!£!nl gbstermektedir .
islam huk.-uk sisteminde ye onun temel kaynaklan olan Kur' an-I Kerim ye hadis-i
セ・イゥヲャ、@
ozel millkiyeti elde etmenin yollan gbsterildigi gibi ァ。ケイゥュ・セオ@
lan da 「ゥャ、イュセエN@
isHim hukuku eserJerinin イ[・セゥエャ@
kazanr; yol-
bahislerinde incelenen bu yollarm
neler oldugu ye isimlendirme hususunda islam hukukr;ulan arasmda bazl ァ「イuセ@
aynhklan sbzkonusu ise de bu aynhklann haddizatmda
islam eセケ。@
セ・ォャゥ@
oldugu
。ョャセiュォエ、イN@
Hukukunda mulkiyeti edinme yollan genel olarak mulkiyetin aslen
kazamlmasl ye devren kazamlmasl セ・ォャゥョ、@
iki temel 「。セィォ@
altmda incelenmektedir.
Burada tezimizi dolayh olarak ilgilendiren bu konu ile ilgili bir bibliyografYa yermek
l87
yeterJi olacaktlr .
islam hUkllkuna gore, herkes bzel mulkilnde istedigi gibi tasarruf edebilir. Hir;
l88
kimse mOlkOnde tasarruftan men olunamaz . MOlkiyet hakkImn malike 「。ィセ・エゥァL@
kullanma (usus), semerelerinden yararJanma (fractus) ye tOketme (abusus) yetkilerini
tarn olarak kullamr.
Ancak, islam hukuk sisteminde bzel mOlkiln dokunulmazhgl temel bir ilke sayIlmakla birJikte, mOlkiyete mutlak bir hak olarak bakIlmaz. islam hukukuna gore millki186 kイセN@
Muslih, AlIyudu'I-lIlilkiyye, s. 181; Yunus, el-Milkiyye, s. 155 vd.; Demir, hliim
Hukukunda Malkiyet, s. 120 vd. isliim'da ozel miilkiyetin ュ・セイオゥケエ@
ve korunmasma ゥQセォョ@
ァ・ョゥセ@
bilgi iyin aynca bkz. Ali Hafif, el-Milkiyye, s. 104 vd.; Abbadi, el-Milkiyye, I, 243 vd.;
Fencer!. "el-islfull ve'l-mi1kiyyetti'l-miizdevice ... ". s. 98 vd.: Zuhayli, "Tanzlmu hakki'lmilkiyye .. :·. s. 28 vd; Siiyis, "Mi1kiyyetti'l-efriid ... ", 134-135; Nebhiin, el-hticahu'l-celllaf, 182
vd.: MIsn. Yunus. a.g.e .. s. 41-43; MIsrl, A da le ta 't-tev::fi 's-seI1Je ji 'I-hlam, s. 131- vd.; Viifi,
el-Musiivot. s. 62-65: Cin. Osmanfl Toprak Du::eni, s. 9-12; Berki-Hamidi. Kur 'an 'da Hukuk, s.
104 vd.; Barkan. "Miilk Topraklar ve Sultanlann Temlik Hakkl. .. ", s. 174-176; Ali Abdtilkadir,
"Land Propert)' ... ". s. 4-11; Karaman. js/olll Hllkuku, Ill. 30 vd.
187
g・ャゥセ@
bilgi iyin bkz. ibn Niiceym, ・OMeセG「。ィL@
s. 342: Haskefi, ed-Dun-u'I-IIIul1lar. V, 298;
Mecel/e md. 1248: Ali Haydar. Diircrii '/-hllkklim, Ill. 523-525: Kadri p。セN@
mゥイセG、。@
'I-hayran
md. 72-167: Ali Hafif. HGOMmゥォセiyL@
s. 265 vd.: Ebf. Zehra. ・ャMaQゥォセカyL@
s. 110 vd.: Subhi esSalih. Mcalilll. s. 316 vd: Zcydan. cf-A/('dhal, s. 247 vd.: Selcbi, el-Medhal, s. 374; Muslih,
kャセGヲゥ、@
GャMュゥォセiy」N@
s. 235 vd.: tゥイォュセョN@
Davfibitu'I-lIIilkiXvc. s. 20 vd.: YlInlls. C'1-AfilkiXI'C'.
176-182: Karaman. n.,g.C' .. Ill. 48 vd: Cin-Akgiindiiz. 7i'irk JJllkllk 1'arihi. H. 249-253.
Il<l<
a.g!'. md. 57.
Mcccl/c md. 1197: Ali Haydar. n.g.!' .. Ill. 4(l2 vd: Kadri p。セN@
istam Hukuku Eserlerinde Kamu Afallarmm Ele aャュOセQ@
" 56
yet, sosyal fonksiyonu olan bir hak olarak kabul edilmektedir l89 . Bu hakkm. hem sahibine ye hem de
「。セォウュ@
セ・ォゥャ、@
zarar yemleyecek
hakkmm k.llllamlmasmda malikin
セ。ィウュ@
yeya
「。セォウュ@
kullamlmasl gerekir. Mulkiyet
yonelik
ヲ。ィゥセ@
zarar meydana
geliyorsa,
hak kotUye kullamhyor demektir. Bundan hareketle islam Hukuk
sisteminde.
セ。イエャョ@
meycut oldugu takdirde mulkiyet hakkmm kaylt altma almabilecegi
genel bir ilke olarak 「・ョゥュウセエイN@
Nitekim, islam hukuku kimi zaman kamu men-
faatleri, kimi zaman da ozel menfaatleri korumak amaclyla, bazen de dini kurallar ye
adaletin gerektirmesi dolaYlslyla mtilkiyetin kazamlmasmda, mtilkiyeti korumada,
mtilkiyet hakkmdan faydalanmada, mtilkiyet uzerindeki tasarrufta ye mulkiyet sebebiyle ytiklenen mOkellefiyetlerde birtaklm slmrlamalar ァ・エゥイュセ@
190.
Ozel mOlkiyet konusu mallar menkul olabildigi gibi gayrimenkul de olabilir. Her
iki mal ァ・セゥ、ョ@
de ilgilendiren yukandaki genel a91klamalardan sonra, konumuz
a91smdan ozel bir onem エ。セャケョ@
mOlk araziler Ozerinde biraz daha ァ・ョゥセ@
olarak durmak
faydah olacaktIr.
Mtilk arazi, rakabe ye tasarruf hakla kaYltslz セ。イエウャコ@
aym セ。ィウ@
ait olan araziler-
dirl91. Her ne kadar bazl yazarlar tarafindan islam' da arazi Ozerinde ozel mOlkiyetin
l92
olmadlgl iddia ・、ゥャュセ@
ise de bu iddialann inandlflCl dayanaklardan yoksun oldugu
。セゥォイ、ャN@
islam hukukunun temel kaynaklanndan ayetler, hadisler, 「。セャョァYエ@
halifeler deyri sonuna kadar deyam eden ornek deyirde ァ・イォャセョ@
ictihatlar incelendiginde topraga deylet yanmda ozel ォゥセャ・イョ@
イ。セゥ、@
uygulamalar ye
de malik oldugu gayet
189
kイセN@
Mllslih. Kuyudu'l-lJIilkiyye, s. 192-214; Nebhan. el-hticiihu'l-cemai, s. 187: Ali Hafif, elMilkiyye. s. 44: Diireyni, el-Hak, s. 216-218; Subhi es-Salih, Meiilim, s. 357; Karaman, h;/iim
Hukuku. Ill. 82: Demir. isllilll Hukukunda Mu/kiyet, s. 120; Fendoglll, Temel Haklar, s. 182.
190 Ozel miilkiyetin sllllrlandmlmaSI hakkmda ァ・ョゥセ@
bilgi iyin bkz. Mecelle md. 1197-1212; Ali
Haydar. Dureru 'I-hukkiilll, 1II, 462 vd; MllSlih. a.g.e., s. 217 vd.; Nebban, a.g.e., s. 197 vd.; Ali
Hafif. a.g. e .. s. I 12 Yd.: Vafi. el-Miisliviit. s. 54-61; Diireyni, el-Hak. s. 219 vd.; Tiirkmanl.
aヲゥイセB、オ@
'I-hayriin md. 57-71: Demir, a.g.e .. s. 238
Davlibilu'l-milki}'ye. s. 89 vd.: Kadri p。セL@
254-257: Fcndoglll.
vd.: Karaman. a.g.e .. Ill. 82 vd.: Cin-Akgiindiiz. Turk Hukuk Tarihi,
Temel Haklar. s. 182-189.
191
AK md I: Ali Haydar. ,>'('rh-i Kanun-i Arli::f. s. 11: Halis eセイ・ヲN@
,)'el'h-I Kanul1-i Arli::f. s. 49:
Mardin. Toprak Hukukll. s. 5: Berki. Toprak lIukllku, s. 71-72: K6priilii. Toprak HlIlilIkll. s. 14:
Cin. Osman/t Toprak [)ii::cl1i. s. 26: Safak. a.ge .. s. 80: Karaman. a.g.c .. III. 69.
192
Bkz. McydfIdi. .\/cs 'cletii lIIilkiyycli 'I-ard fi 'I-islalll. s. 8 \'cl.: Cin. a.gc .. s. 11; DiyilC;ioglu.
/I.\ya (rclilll Tar:1 1'(, OSII/al/II '/'oplulI/u. s. 6-9: AIi Abdiilkadir. "Land ProperlY ... ". s. 4 yd.
n.
hlam Hllkllkll Eserlerinde Kamu Afallarmm Elf' aャュセLG@
net olarak goriilebilmektedir
l93
. Nitekim. islam hukllku eserlerinin onemli bir klsml
ozel mulkiyet konusu gayrimenkullere
ゥャセォョ@
hukumleri ihtiya etmektedir.
Klasik islam hukuku eserlerinde ye AK'da mulk arazi \[・セゥエャ@
・、ゥャュセエイN@
konu
「・セ@
57
セ・ォゥャイ、@
taksime
Bunlann tilmunu gbzonunde bulundurarak mulk araziyi genel olarak
kIsma aYlrarak incelemek mumkundur.
1- AsII arazinin mahiyeti ne olursa olsun, kby ye
arsalar ile kby ye
セ・ィゥイャョ@
i<;inde bulunan mulk
セ・ィゥイャョ@
kenarlannda yer alan ye tetimme-i sukna denilen arazilerl94
dir ki, bunlann hukuken tespit ・、ゥャュセ@
kesin miktarlan, ol<;i.ileri yoktur .
2- oセオイ@
sonra
l96
arazisi (arazi-i 「セイゥケ・I@
195: s。ケセ@
yoluyla (anyeten) fethedildikten
ganimete hak kazanan gazilere yeya diger muslumanlara dagltIlan arazidir.
Fethedilen ulke halkl musli.iman olursa, onlann ellerinde blrakIlan arazi de Vセオイ@
arazisi
l97
olur . islam hukuk<;:ulan Arap topraklan denilen, Doguda Kufe, Guneyde Yemen,
Kuzeyde Sam, Bat!' da KlzIl Denize kadar olan araziyi butilnuyle
「セオイ@
arazi
saケュャセ。イ、iYXN@
193
194
195
1%
197
198
g・ョゥセ@
bilgi ic;:in bkz. Abbiidi, el-Milkiyye, s. 266-272; MIsri, Usu/U'I-iktisiid, s. 42-43; Barkan,
"Miilk Topraklar ve Sultalllann Temlik Hakkl. .. ", s. 174 vd.; a.mlf., "Toprak Miilk ve
Vaklflanlllll Hususiyetleri ... ". s. 249; Sayis, "MilkiyyetU'l-efrad ... ", s. 135 vd.; es-Sadr,
jktisiidill1ii, s. 417 vd.: Kutb, en-Nllzumu 'I-miiliyye ji 'I-htam, s. 90-100; Yunus, el-l\fi/kiyye, s.
221 vd; Safak, jsliim Arazi Hukuku, s. 80 vd.: Zlaul Haque, Landlord and Peasant, s. 245 vd.
g・ャゥセ@
bilgi ic;:in bkz. AK md. 2: Ali Haydar. .5'erh-i Kanlll1-i Arazf, s. 14; Halis eセイ・ヲN@
Kil/liyiit-l
,'jerh-i Kiil1i1l1-i Arazf, s. 53-54: Mardin. Ahkam-l Arazi, s. 6-8; a.mlf., Toprak Hukukll. S. 6; Al1f
Bey, Arazi Kal1l1l1l1Gne-; Hii/lulyul1u .5'erlli, s. 15-16; Berki, a.g.e., s. 74; Cill, a.g.eoo s. 26-28;
Safak, a.g.e .. s. 89-94.
g・ョゥセ@
bilgi ic;:in bkz. Ebii Yusuf. el-Harae, s. 69; ibn NUccym, eI-Bahr, V, 112 vd.: AK md. 2;
Ali Haydar. a.g.e., s. 18 Yd.: Halis eセイ・ヲL@
a.g.e., s. ] ]-12; 69-70; Mardin, Toprak Hukuku, s. 8]0; Berki, a.g.e .• s. 74; AufBey. a.g.eoo s. 18; Cin, a.g.e., s. ,26; Cin-Ak!,rtindilz, a.g.e., s. 259;
Karaman. a.g.e., Ill. 69 Yd.: Safak. n.g.e., s. 95 vd.; Poliak; a.g.m., s. 54-55.
Fethedilen topraklann stasiisilnUn ne oldugu Hz. bmcr dcvrindcn itibarcn エ。イャセョ@
vc bu
konu mezhcpler araslllda oncmli ァoャゥセ@
aynhklanna yol 。」[ZョャQセliイN@
ilcridc dcvlctin ozcl (hazinc)
mallan konusu ゥセャ」ョイォ@
bu hususa tckrar tcmas olunacaktlr.
Bkz. Ebfl Yusuf. a.gc .. s. 69: Ebil Ubcyd. a.g.e .. s. 69 vd.: Yahya b. Adcm. a.g.eoo s. 28;
Mavcrdi. a.g.e .. s. 187: ibn Reccb. cl-is/ilm1c. s. ] 1: Haskcft, ed-Durril'l-mull/ar. Ill. 254; ibn
Abidin, Rcddii '1-lIIull/ar. Ill. 25-l: Ali Haydar, a.g. e.. s. 19: aQcセL@
'Toprak vc islam". s. 207.
Bkz. Ebt1 Yusuf. cl-Horae. s. 58. 69: YaJlya b. Adcm. a.g.c., s. 26 vd.: Kud;lmc b. Ca'fcr,
a.g.c .. s. 211: ibnO·I-Hiirn,im. Fcll!ii 'I-kad/r. V. 278: ibn Abidln. n.g.c .. Ill. 25J: Ali Haydar.
(I.g Coo s. 21: Safak. (I.g.c .. s. 99-1 00: aャ」セN@
(I.g.III .. s. 209-210.
Lv/am Hukuku Eser/erinde Aa11111 .Hallarmm E/e A AャュセQ@
3- Harac arazisi (arazi-i hadiciyye) 199: Bu 」[・セゥエ@
aynlrnaktadlr: a)
s。カセ@
elinde blrakIian araziler
ahmp
「。セォ@
/ 58
arazi de kendi ·ic;;inde uC;; klsrna
yoluyla fethedilen bir ulkenin musluman olmayan sakinleri
2t10
.
b) Fethedilen ulkenin gayri muslim yerli ahalisinin elinden
ケ・イャセエゥョ@
yerlerden getirilerek oraya
gayri muslimlere temlik edilen
arazil er2CJl. c) Toprak mulkiyeti halkma ait olrnak uzere yapllan sulh 。ョ、ャセュウ@
(sulhen) islam ulkesine kaulan ulke arazileri
202
gore
.
4- Aslmda miri (devlete ait) arazi iken ifraz edilerek ve
セ。イエャョ@
uyularak sahih
temlik ile mUlk haline getirilen arazidir. islam hukuku, belli セ。イエャョ@
ァ・イ」[ォャセョウゥ@
halinde hazineye ait arazinin mulk haline getirilrnesini kabul etrnektedir. Bu hususa
devletin ozel (hazine) mallan konusunda tekrar tern as olunacaktlr.
5- Mevat araziden
セ。イエャョ@
uygun olarak ihya edilen arazi. AK'nun rnulk arazi-
lerden sozeden 2. maddesi rniilk arazileri yukanda saydan dort 」[・セゥエ@
arazi ile
smlrlandlrrnaktadlr. Kanun, rakabeye rnalikiyet suretiyle ihya olunan yerleri ise rniilk
203
arazi nevileri arasmda zikretrnernektedir
.
Ancak klasik islam hukuku eserlerine ve
Mecelle'nin 1272. rnaddesine gore, rnevat araziden
セ。イエャョ@
uygun olarak ihya edilen
yerlerin de rniilk arazi sayIlrnasl gerekrnektedir. Nitekirn Basra arazisinin onceleri rnevat arazi iken Hz. Orner zarnanmda ihya edildigi ve sahabenin icmal ile ッセイゥ@
199
200
201
202
203
topraklar-
g・ョゥセ@
biIgi ir;:in bkz. Maverdi, a.ge., s. 187; ibn Receb, eI-htihrae, s. 32 vd.; ibn Nticeym, elBahr, V, 113; fun Abidin, a.ge., III, 255; AK md. 2; Ali Haydar, ,'jerh-i Kanfm-i Arazf, s. 2021; HaIis eセイ・ヲL@
kuOセカ。エMi@
LセG・イィMゥ@
Kanun-i Arazi, s. 70 vd.; Mardin, AhMI1l-1 Arazi, s. 12 vd.;
a.mIL Toprak Hllkuku, s. 10-12; Berki, Toprak Hukuku, s. 75-78; $afak, jsWm Arazi Hukuku,
s. 110 vd; Karaman, jstalfl Hukukll, III, 69; Cin, OSlllal111 Toprak Duzel1i, s. 32-33.
Bkz. Ebfi Yusuf, el-Harae, s. 69; Ebfl Ubeyd, a.g.e., s. 86 vd.; Maverdi, el-AhMlllu'sslIltaniyye, s. 188; Mcrginani, el-Hidfrye, V, 279; Ali Haydar, a.ge., s. 20; Safak, a.g.e., s. 110Ill.
.
,
a.ge., s. 13; AIi Haydar, a.g.e., s. 20; $afak,
Ibll Abidin. Reddu'l-muhlfrr, Ill. 254; Halis eセイ・ヲL@
a.g. e.. s. Ill.
EbG Yusuf. a.g.e., s. 28-29, 69; $afi'i, el-Om, IV, 103-104; Ebil Ubcyd, el-Emvii/, s. 131; ibn
Zcnccvcyh. eI-ElI/val, I. 365 vd.; ibll Rcccb, el-j,\·lihrfrr., s. 11-12; Haskcfi. ed-Darru'/-lfIuhlfrr,
Ill. 255; Ali Haydar. a.g.e .. s. 20;.Halis eセイ」ヲN@
a.g.e .. s. 13; $afak, a.g.e .. s. 1] 1.
AA: amlall arazi イ[Z」セゥ、ャ@
miilk arazi kapsClmlJla bilinr;:li olarak 。ャュiQセイN@
Ciinkii. kallunun
yiirtirliigc ginncsilldcll ilibarcn ihyfl OIUll:lll ycrlcrin rakabclcri dcgil yahuz llIcnfaatlcri tcmlik
」、ゥャァュセN@
dolaYlslyla bunlar mid arazi statiisiindc ゥセャ」@
ァ「イャゥセ」、@
(Bkz. Ali Haydar.
a.}!,.c .. s. 21-22; Mardin. TO/lmk I/llkllkll. s. 12; Bcrki. a.g.e .. s. 78).
hlam Hukllkll Eserlerinde Kamu A1allarmm Ele aャュOセQ@
. 59
$u halde miilk arazinin 「・セゥョ」@
de
dan saytldlgl kaynaklarda yer almaktadlr
bu nevi araziler エ・セォゥャ@
etmektedir
205
204
.
ケ・セゥ、ョ@
.
Miilk arazinin hiikiimlerine gelince, AK bu
ケ・セゥエ@
arazinin tabi oldugu hiikiimler
konusunda fiklh kitaplanna yollama yapmaktadlr206 . Gerc;:ekten de, miilk araziye ゥャセォョ@
htikiimler, islam hukuku eserlerinde ye Mecelle'de aynntIh olarak yer almaktadlr.
Bunlardan bazIlanm slralamak gerekirse, miilk arazilerin rakabe ye tasarruf hakkI
maliklerine aittir; menkul miilk
gibi hiikiimler geyerli olur
207
・セケ。@
gibi mirasla intikal eder, yakIf, rehin, hibe ye
セゥヲ。@
.
3. Vaklf l\1aIIarl
Arapya y-k-f maddesinden
エゥイ・ュセ@
olan yaklf (el-yakf) masdar olarak sozliikte
208
hapsetmek ye ahkoymak manasmdadlr
.
Kelimenin yogulu "eykaf' ye "vukUf' セ・ォᆳ
linde gelmektedir. VakIf kelimesi bir de ism-i mefUl anlammda kullamlmaktadlr ki,
yakfedilen mal demektir209 .
VakIf hukukl ayldan ケ・セゥエQ@
tarifini yaparken temelde
sebebini vakIf ゥセャ・ュョ@
210
kiindOr
204
205
206
207
208
209
210
。ョャセュォ@
セ・ォゥャイ、@
tarif ・、ゥャュセエイN@
islam hukukyulan, yakfm
birlikte bazl aynntIlarda ihtilaf ・エュゥセャイ、N@
hukukl niteligindeki ァッイゥセ@
Bunun
aynhklanna baglamak miim-
.
Ebii Yusuf, eI-Harae, s. 59; Yahya b. Adem, el-Harae, s. 29; Maverd'i, e/-Ahklimu 's-sultaniyye,
s. 187, 225; ibll A.bidill, Reddu'I-III11htflr, III, 254; Ali Haydar, .)'erh-i Kanul1-i Ara::f, s. 15;
Mardin, Toprak Hukuku, s. 12; Safak, hliilll Arazi Hukuku, s. 99.
kイセN@
Ali Haydar, .)'erh-i K(lI1iil1-i Arazf, s. 21; Berki, Toprak Hukuku, s. 78; Cin, OSllla111z
Toprak Duzeni, s. 33; Safak, a.g.e .. s. 95, 183-186.
AK md. 2.
g・ョゥセ@
bi1gi i9in bkz. Ali Haydar, .)'('rl1-i Kmlrm-i Arazi, s. 24,28; Berki, a.g.e., s. 71-73; Cin,
"Toprak ve
a.g.e., s. 35; Safak. n.g.e., s. 115 vd.; Karaman, hilam Hukuku, Ill. 73; aエ・セL@
islam", s. 210.
Bkz. ibll Manzllr. Lisilllii'l-arab; IX. 359-361; Ziiv'i. Terlibii 'I-Kalllusi 'I-IIIuhit, IV. 645-646;
ASlll1 Efcndi. Amlllls Tcreiilllesi. Ill, 762-764.
ibnii'I-Hiimam. FClhll'l-kadir. V. 416: ibn Abidin. a.g.e .. Ill. 357; Omcr Hilmi. hha.fli'l-ah/a/.
s. 13; Bilmcn. Aall/IIS, IV. 284: Akgiindiiz. l'akif. s. 30; Zuhayll, cl-Jlcsaya vc'I-\'aV, s. 153.
kイセN@
Akgiindflz. I 'ak!f. s. 30.
jsliim Hllkllkll Eserlerinde Kamu A1allarmm Ele Alml§l 60
Ebu Hanife 'ye gore vakIf. "bir mulkun aym (rakabesi) sahibinin mulkii hukmunde
kalmak uzere menfaatinin bir cihete tasadduk edilmesidir,,2Il. Ebu Yusuf ve imam
Muhammed'in tarifi ise. "bir mulkun menfaatini halka tahsis edip aymm Allah
Teala'nm mulku hukmunde olmak uzere temlik ve temellukten ebediyyen alIkoymakllr,,212 セ・ォャゥョ、イN@
Safl! ve Hanbell hukukyulannm vakfi tarifleri de buna
yakmdlr213. Maliki huk.llkyular ise vakfi セオ@
rende kalmak uzere bir セ・ケゥョ@
セ・ォゥャ、@
tarif etmektedirler: "Mulkiyeti ve-
menfaatini, var oldugu surece teberru etmektir.,,214
islam hukuk.ll eserlerinde vakIf muessesesini ifade etmek uzere habs, ihtibas,
215
tahbis, tesbil ve sadaka kelimeleri de kullamlmaktadlr .
Vakfm caiz ve ュ・セイオ@
216
fak halindedir
ッャオセ@
hususunda hemen hemen buttin islam hukukyulan itti-
VakIf, irade beyam ile kurulan ve taraflar avlsmdan tek tarafll hukuki bir ゥセャ・ュ、イN@
Ancak islam hukukyulan ァ・ョゥセ@
kitaplannda vakIf ゥセャ・ュ@
anlamda bOtiin hukuki ゥセャ・ュイ@
iyin de akit tabiri kullamlmaktadlr
akit dedikleri iyin fikIh
217
.
islam hukukyulannm cumhuruna gore, vakfm unsurlan vakfeden (vakIf), vakfedilen mal (mevkuf), vakIftan yararlananlar (mevkufun aleyh) ve irade beyam (siga)
ibnii'I-Hiimiim. Fethll'l-kadir, V. 416; Timurt,W, Tenviru'l-ebslir, Ill, 357; Molla Hiisrev,
Dureru 'I-hukkiim. n. 132: ibn A.bid'in, Reddu '1-lIIuhtlir, Ill, 357; Bilmen, Kamus, IV, 284.
212 .
Ibnii'I-Hiimiim. a.g.e .. V. 416: Haskefi, ed-Durru'l-muhtor, Ill, 358; Bilmen, a.g.e., IV, 284;
AIi Haydar. .'jcrh-i Konfln-i Arii::i. s. 11; Omer Hilmi, hhajU'l-ahM/, s. 13; Berki, Vakiflar, s.
42.
213 d・ァゥセォ@
laflzh tarifler ic;in bkz. ibn Kudame, el-Mugnl, V, 597; セゥイ「GャL@
Mugni'l-muhtac, n,
376; Buhuti. KC§"§'iifii 'l-kll1ii '. IV. HO; ibn Kudame, q-.'}erhu 'I-Kebfr, VI, 185. Tariflerin tahlili
ic;:in aynca bkz. Akgiindiiz. C·akif. 35 vd.; Zuhayl'i, el-Vesoyo ve'l-vakf, s. 154-155; Davud, "el-
211
Vakf... ", s. 105 vd.
Derdir. q·_,>'crllU'l-kebir, IV. 76: Hattab, Mevlihibu'l-ce/il, VI, 18; Karafi, el-Furuk. n, Ill;
h。イセGゥN@
hゥセ|ᄋケ・N@
VII. 78; Zuhayli. a.g.e .. s. 155-156; Akgiindiiz, a.g.e., s. 36-37.
215 Bilmen. a./!..e .. IV. 284: Karaman. hliim Hukuku. 1. 216; Zuhayli, a.g.e .• s. 153; Akgiindiiz.
Vak!! s. 29 vd.
216
Vakflll hllkuki dayanagl hakklllda ァ」ョゥセ@
bilgi ic;:in bkz. ibn Kudame. el-Mu[!,nf. V, 597-599;
Zuhayli. a./!..(' .. s. 156-157: :-.lcbhan. c/-hliclillll'l-cemm, s. 233-235; Davud. a.g.m .. s. 108-109
Akgiindiiz. Cnkif. 14 yd.
セQW@
kイセN@
Bilmcn. HOIセNG@
.. IV. 297: Akgundiiz. InkI/. s. 49 yd.
214
jslam Hukuku Eserlerindc Kamu A1allarmm Ele aャュセ@
olarak dort tanedir218 . Hanefi ィオォセャ。イL@
エゥセ@
unsur
ゥセョ@
aranan
219
belirtmek.1:edirler
ィオォセャ。ョ@
.
セ。イエャョ@
yakfm kurucu unsurunun siyga oldugunu ilk
ise yakfin kurucu unsuru degil slhhat
Amlan unsurlara ゥャセォョ@
arasmda bazl
ァッイゥNセ@
61
セ・ゥエャ@
セ。イエャ@
ye bu セ。イエャ@
セ。イエャョ@
oldugunu
tizerinde islam
aynhklan yardlf. Ancak burada konumuzu dogrudan
ilgilendinneyen bu hususlann detaylanna girilmeyecektir220. $u kadanm belirtmek
gerekir ki, hanefi hukukr,;ular yaktf konusu mallannkural olarak akar221 olmasml セ。イエ@
ォッセュオャ。イ、N@
Ancak cihadda kullamlan ye hakkmda nass bulunan at ye silah gibi
mallar ile yakfedilmesi orf ye teamtil haline gelen menkul mallann yakfinm da caiz
oldugunu kabul
tizere akar ゥセャ・ュョ@
・エュゥセャイ、ヲN@
Aynca akara tabi olan menkulleri de yerinde incelendigi
tabi エオュセャ。イ、RN@
Diger ィオォセャ。イ@
gore gayrimenkuller gibi
menkuller de mutlak olarak yakfm konusu olabilir223 .
Vaktf ゥセャ・ュョ@
baglaYlclhk (Itizum) kazanmasl,
vakfa intikaIi gibi hukukl ウッョオセャ。イ@
ゥiセォョ@
ォ・ウゥョャセュ@
ye yakfediIen maIm
de islam hukukyuIannm farkh iytihatlan
yardlr224.
Klasik kaynaklarda birr,;ok yaklf
bazl vaklf ttirleri meydana ァ・ャュゥセエイN@
セオ@
セ・ォゥャ、@
ケ・セゥ、ョ@
rastIanmaktadlr. Son donemlerde yeni.
Bunlar da dikkate ahnarak vaktflan geneI olarak
grupIandlrmak mtimktindtir.
1- VakIflar, konusu itibariyle sahih vakdlar ve gayri sahih vakIflar kIslmlanna
aynImaktadlf.
218
219
220
.
.
Bkz. Ibn Kudame, el-Muglll. V, 602 vd.; Nevevi, Ral'za, IV, 377-390; Ibn Ctizey, cl-Kavtinfn, s.
242-243 vd.; Derdir, e:j-.)'erl1u's-sagfr, IV, lO1 vd.; セゥイ「GョL@
Mugni'l-muhttic, n, 376, 383;
Buhiit'i, Kq:ja/ii 'I-kmti', IV, 241 vd.; Karafi, el-Fiiruk, n, 111; Akgiindiiz, Vakif, s. 58 vd.;
s. 159.
ZuhaylI, e/-Vestiyti ve GOセャ。ォヲN@
.
Ibnii '1-Hiimam, Fethu 'I-kadfr, V, 416-417; Haskefi, ed-Diirrii'l-muhttir, Ill, 359.
..
g・ョゥセ@
bilgi i<;in bkz. Omer Hilmi, hlw/ii'l-ahlaf. s. 18 vd.; Bilmen, Kamus, IV, 297 vd.;
ZuhayJ'i, a.g.c., s. 159 vd.: Akgiindiiz, Vak!{, s. 58 vd.; Davud, "c1-Vakf... ", s. 113 vd.
221
AK'nun 4. maddesi vaklfaraziyi ayn ve miistakil bir arazi \[」セゥ、@
olarak saymaktadlf.
222 ibn Abidin, Reddil'I-/JIuhlar, Ill, 373; bmer Hilmi. a.g.e., s. 20-21; Bilmen, a.g.e., IV, 313314: Zuhayl'L a.g.c., s. 161 vd.; Akgiindiiz, a.g.e., s. 137 vd.
223
.
Bkz. Ibn Kudamc, el-Mujinf, V, 642-643; Ncvcv'i, Ral'=a, IV,378; Buhfll'i. Kq§'iifo 'l-kll1ii " IV,
243: Hallab, MCl'al1ihii 'I-cclil, 21: ibn Ciizey, el-Kal'l'illln, s. 244: Akgiindiiz, Vak!/: s 137 vd.:
Zuhayli. a.g.£'., 163 vd.
224
g」ョゥセ@
..
biJgi i<;in bkz. Olllcr Hilmi. a.g.c., 35-37; Bilmcn, a.g.c., IV, 329 vd.: ZuhayJi, a.g.c., s.
157-158: 169 vd.: Akgiindiiz, I 'ak!{, s. 94 vd.
hlalll Hukuku Eserlerinde Kamll AJallarmm Ele aャエュIセ@
Konusunu miilk arazi veya diger miilk menkul ve gayri menkul mallann
、・ョゥャュセエイN@
tigi vaklflara sahih vakIflar
budur:25. Vakfm bu 」[Z・セゥ、ョ@
ゥャセォョ@
エ・セォゥャ@
62
et-
VakIf denilince esas itibariyle akla gelen
hiikiimler klasik fiklh eserlerinde uzun uzadlya
incelenmek1:edir.
Sahih vakIflann mi.ilkiyetleri ve butun tasarruf haklan vaklfla beraber vUcut bulan
valaf hukmi セ。ィウゥケ・エョ@
226
ait bulunmaktadlr
Gayri sahih vaklflara irsadi vaklflar veya tahsisat kabilinden vakdlar da
denilmektedir. Bu 」[Z・セゥエ@
kalmak セ。イエャケL@
vaklflar, devlete ait bir arazinin kuru mi.ilkiyeti yine devlette
sadece gelirlerinin devlet 「。セォュ@
veya yetkili bir セ。ィャウ@
tarafmdan, hu-
kuken beyllilmaldan istahkakl bulunan bir cihete tahsisinden ibarettir. Yani devlet,
egitim, sagltk ve sosyal guvenlik hizmetleri gibi bazl kamu hizmetlerinin finansmam
ic;:in devlete ait mirl arazinin gelirlerini valaf adlyla devamh olarak tahsis etmektedir.
Vakfm bu
」[Z・セゥ、@
gerc;:ek anlamda vaklf olmadlgl ic;:in buna gayri sahih valaf 、・ョュゥセエイL@
yoksa hukukl olarak gec;:ersiz anlammda degildir. Gayri sahih vaklflar, mirl arazi
hukiimlerine tabidir:m .
2- Yararlananlar aC;:lsmdan valaflar hayri ve ziirri vakdlar olmak uzere iki Iasma
aynlmaktadlr. Hayri vakdlar, dogrudan dogruya kurbet (haYlr) amaclyla kurulan ve
yararlananlan bufun insanlar ve fakirler olan valaflardlr
Valaftan yararlananlann saYlSI yUzden
。セァャ@
228
.
olup genellikle vakfedenin zengm
veya fakir hlslmlanndan ibaret bulunan ve fakirlerin yararlanmasl bunlann inlaraz
セ。イエュ@
229
baglanan vaklflara da ziilTi vaklflar
225
226
227
22S
230
denmektedir
.
AK md. 4: Ali Haydar. LセG・イィMゥ@
Knnfm-i Ara:f. s. 33-35: Omer Hilmi, hhnfil'l-nhllif s. 39 vd.:
Mardill. Toprnk /fll/illkll. s. 55 vd.: AkgUlldiiz. Vakif, s. 131.
Mardin, n.g.e .. s. 55.
g・ョゥセ@
bilgi ic,:in bkz. Bcl;ltllllllSl. Tnhriru'l-mnM/. 173 vd.: AK md. 4: Ali Haydar, ,)'erh-i
kゥャセiGエM@
LセG」イィMゥ@
A:lillull-i Am:f. s. 104-108; Al1f Bcy.
Knnim-i Arli:i. s. 35 Yd.: Halis eセイ・ヲN@
Am:i Kanlllll1c1l11c-i HiimIiY/IIIII LセG」イィゥN@
s. 32-42: Mardin. AhknllH Arn:i. s. 30 \"(1.: Bcrki.
/okiflnr. s. 18-19: Akgiilldiiz. / ッォセイN@
s. 425 Yd.: Cill-Akgiilldiiz. Tiirk Hukllk Tarihi. 11. 3:
Zuhayli. c/-/'csriyli \lC GiM|HOセイN@
s. 167: ('in. ()slIInnl/ Toprnk Dii:clli. s. 37-38.
Akgiindiiz. / ok// s. 200: OZtiirk. /'nk!/lnr, s. 82: Zllhayli. n.g.c .. s. 161.
jsliim Hukuku Escrlcrindc Aal1lU Mallarmm Elc AillllJI 63
3- Kendilerinden yararlanma biyimleri aylsmdan ise vakIflar aym ile intifa olunanlar ve aym He intifa olunmayanlar diye iki klsma aynlmaktadlr.
Aym ile intifa olunan vaklflara miiessesat-I hayriyye denilmektedir. Bunlar da
kendi iyinde iki gruba aynlmaktadIr: Birincisi, kendisinden herkesin istifade edebilecegi muessesat-I hayriyyedir. Mabedler, kuttiphaneler, misafirhaneler,
ケ・セュャイL@
kuyular, kopruler, ribatIar, genel mezarhklar gibi. ikincisi ise sadece fakirlerin istifade edebilecegi muessesat-I hayriyyedir. imaretIer, yemegi, ilacl vakIf tarafindan
ォ。イセiャョ@
hastahaneler, dulhaneler gibi231.
Aym ile intifa olunmayan vakIflar, kendilerinden dogrudan dogruya degil de,
gelirleri ile intifa olunan (kazany saglanan) vakIflardlf. Topluma sunulan hizmetin devamml saglamak iyin ihtiyay duyulan sermaye, vakfm bu kesiminin
edilir.
Gelirinden
miistagallat;
mektedif. Bu
ゥセィ。ュL@
yararlamlan
ケ・セゥエ@
ケ。イセャL@
arazi,
bag,
bahye gibi
ゥセャ・エュウ@
ile temin
vaklf gayrimenkullere
ev vs. gibi bina halindeki akarlara da miisakkafat denil-
vakIflar da
ゥセャ・エュ@
usulti bakImmdan
ケ・セゥエQ@
kIslmlara aynlmak-
tadlr232 .
Vaklf kavramlyla ilgili bu klsa aylklamalardan sonra, bu noktada vakfin konumuzla olan
ゥャセォウ@
uzerinde durmak yerinde olacakttf. Bunun iyin bazl vakIf ケ・セゥエQイョ@
tek tek ele alarak tahlil etmek ve kamu mallanyla ゥャセォウョ@
ortaya koymak gerekir:
Yukanda da belirtildigi uzere, vakIflar esas itibariyle sahih ve gayri sahih
kIslmlanna aynlmaktadlf. Sahih vaklflar da yararlananlar aylsmdan hayd ve zurrl 01mak uzere ikiye aynlmaktadlr.
229
Ziirri valoflara evlatllk veya ehll vaklflar da denilmektedir. Ziirri vakIflar konusunda tarih
boyunca uzun エ。イャセョ@
ケ。ーiャョセエイN@
Lehte ve aleyhteki ァVイゥセャ・@
i9in bkz. Akgiindiiz. Vakif, s.
201-203.
セッ@
.
g・ョゥセ@
bilgi i<;in bkz. BilmclI. Kallllls. IV. 358 vd.: Akgiindiiz, Vakif, 200 vd.; OZtiirk, Vakiflar.
s. 84; ZllhaylL cl-Vc.wlyii ve 'I-I'akf, s. 161.
2,">1..
.
Bkz. Omcr HilmL lthaJii GiM。ャエセイN@
s. IS. 52-53: Mardin, Toprak Hukuku. s. 56; Bilmcn, a.g.e.,
IV. 286: Akgiindiiz. l'ak!! s. 209-213; Cin-Akgiindiiz. Tark Hukuk Tarihi. s. 44: OZtiirk, a.gc.,
s.82.
セR@
..
g」ョゥセ@
bilgi iyin bkz.. Omcr Hilllli. a.p.. c'" s. 54 \'d.: Mardin. Toprak Hllkllku, s. 56 \'d.:
Akgiindiiz. l'aJ.4 s. 2 1l-215: Oztiirk. a.p,.C'" s. !Cl-R4: BcrkL Toprak llllkllkll, S. 92-93; Kazlcl.
l·ok!/lar. s. RH.
is/om Hukuku Eser/erinde I\.amu .Hallarmm E/c aOュャセh@
Zurri vaklflar kamu mallan aylsmdan fazla bir onem
idareleri hem de yararlananlan bakImmdan smlrh
ォゥセャ・イ@
エ。セャュォ、イN@
64
<;unku hem
ilgilendirmehedir.
Hayri vakIflara gelince. muaslr hukukyulann bir klsml bu tur vaklflan -tek tek
fertleri belirli olmayan topluluklann yaranna
ォオイャュセ@
olmalan ozelligini one
ylkararak- mutlak olarak kamu mallan kapsammda degerlendirmektedirler233 . Onlara
gore vaklf mallarmm, vakfedinin mtilkiyetinden ylkarak Allah'm mulku hukmJine
girdigi yolundaki aglrhkh
dir
234
ァッイuセ@
de bu mallann kamuya ait oldugunu teyit etmekte-
.
Hayrl vakIflardan yararlananlar ve bu vakIflann ebedilik vasfI
tutuldugunda amlan ァoイuセオョ@
エ。セャュウ@
gozonunde
isabetli oldugu soylenebilir. Ancak ileride ァ・ョゥセ@
bir §e-
kilde anI atd acagl uzere kamu mallannm ozellikleri ve kamu mallanm aYlrmaya
yarayan kriterler dikkate ahndlgmda hayrl vaklflann llimunun kamu m all an ztimresine
dahil edilmesi kanaatimizce yerinde degildir.
Soyle ki, kamu mallanmn belki de en onemli ozelligi, kendilerinden dogrudan
dogruya yararlamlma imkamdlr. Hayrl vaklflan bu ayldan tekrar gozden geyinnek
gerekmektedir. Bilindigi gibi vakIflar kendilerinden yararIanma biyimi aylsmdan aym
ile intifa edilenler ve aym ile intifa edilmeyenler olmak uzere iki kIsma aynlmaktadlr.
Aym ile intifa edilen vakIflardan yararIanma dogrudan dogruya olmaktadlr. Buna
kar§lhk aym ile intifa edilmeyen vaklflardan dogrudan dogruya yararlamlmamaktadlr.
Bu rur vakIflardan yararlanma onlann gelirIeri vasltaslyla geryekle§mektedir.
Bu aylklamalardan da 。ョャセiゥ、ァ@
gibi aym ile intifa edilen vaklflar gerek yararIa-
nanlar ve gerekse yararlanma biyimi ayIsmdan kamu mallanna buytik oranda benzerIik
gostermektedir
ribat, ケ・セュN@
213
?J4
?J5
235
.
Bu yuzden bu yah§mada da aym ile intifa edilen cami, medrese,
kervansaray v.s. gibi vakIflar kamu mallan yeryevesinde ele ahnacaktlr.
Bkz. Ali Hafif. "cI-Alilkiyye. s. 76: Ncbhan. e/-illicdlJu'l-ce/lldi. s. 232: Abbadi. ・OMaヲゥャォセZIjL@
I,
253: Sci\"i. "c1-En1Y{llii'I-[ul1lllc ... ". s. 170: Fcncer!, "c1-islam vc'l-milkiyyetii'l-miizdevice ... ". s.
112-113.
Bkz. Abbadi. a.g.£' .. I. 253: Ncbh;lll. a.g.l' .. s. 238-240.
kイセN@
Onar. "AIlIIllC Ellllaki Tcorisi ... ". s. 514: a.mlf.. Uarc IJllkllkll. n. 1294: Kopriilii. Toprak
I [Ilk II/; 11. s. X-I. AYllIyla inlira olunan yaklr binalar bugiin de bu nilcliklcrini kOnImakladlf. 2762
jsliim Hukuku Eserlerindc Kamu l\lallarmm Elc Almlfl . 65
Geliri ile intifa olunan vakIflara gelince, yukanda da
ゥセャ・エイォ@
elde edilecek geliri bir haYlr cihetine
セ。イエ@
。セャォョ、ァ@
gibi, bunlar
edilen vaklf mallandlf. Vaklf ゥセャ・エᆳ
meleri de denebilecek bu mallar esas itibariyle bzel mallara benzemehedir.
セオ@
farkla
ki. bunlardan elde edilen gelir belli bir haYlr cihetine harcanmaktadlf. DolaYlslyla bu
tilr vakIflardan yararlanma dogrudan dogruya degil dolayh olarak ァ・イセォャュエ、ゥヲN@
Buradan da
。ョャセi、ᆪ@
iizere, bu yaklflan dar ye teknik anlamda kamu mallanndan
saymamlz milmkiln degildir.
Ge1iri ile intifa edilen vaklflar bin;ok bakImdan hazineye ge1ir getiren devlet ryiftlik
ye
ゥセャ・エュイョ@
benzemektedir. Biraz soma inceleyecegimiz gibi, deyletin bzel mal-
lanna dahil olan bu
ァ・ョゥセ@
ゥセャ・エュイョ@
ゥセョ@
gelirleri de kamu menfaatine harcandlgl
bunlan
anlamda kamu mallanndan saymak miimkilndilr. Bu aryldan bakIldlgmda geliri
ile intifa edilen yaktflan da
ァ・ャゥセ@
all)amda kamu maHan kategorisinde degerlendir-
mek uygun olabilir. Ancak, bu mallar bazl
「セイケ@
mektedir. Sbzgelimi,
。セャイ、ョ@
ozel mal statiisiine de tabi olabil-
sebebiyle hacze konu olabilmekte, kazandmcl
コ。ュョセャ@
ile malik olunabilmektedir. Bu ytizden, bu maIlara M. Ahmed ez-Zerka'nm Fethi
ZaglUI' e atfen dedigi gibi, "ikisille de bellzeyen mallar (e)-emv:il コ。エゥGセM・「ィyiャIB@
demek daha uygun 、ゥャセ・VN@
Zira bu m all ar, gayesi ve kendisinde tasarrufta bulun。セiャョ、@
mamn caiz olmamasl
konu エ・セォゥャ@
kamu mallanna;
コ。ュョセャL@
hacze ve ahm-satlma
etmesi baklmmdan da ozel maIlara benzemektedir.
Konumuzla ゥャセォウ@
arylsmdan gayri sahih vakdlar ilzerinde de biraz durmak fay-
dah olacaktlr:
sayIlI Val<lflar Kanunu'nun 8. l11addesi, valof エ。セャiュコョ@
dogmdan dogmya hayrattan, eski
hukuktaki dcyimiyle "miicsscsat-I hayrinc"den bulunanlanm diger vaklf mallanndan
。セBャヲイォ@
セオ@
kuraII ォoyiャQセエオイZ@
"Vaklflann dogmdan dogruya hayrallan olan gayri l11enkulleri
rchncdilcmezler. Bunlarda llliilkiyct vc irtifak hakkl iyin iktisabi murum zaman ゥセャ・ュコ@
vc bu
kanunun gostcrdigi haIler 、ャセ|。@
saltlal11azlar. Bu gayri I11cnkuIlcr VakIOar idarcsinin istcmcsi
iizcrinc vakIOar adll\a tapuca lcscil olunurlar. Bu tcscildc hiybir rcsilll vc hary alll1lllaz."
Kanun 'un 9. maddcsi de "bir onccki Illaddcdc yazllan gayri mcnkuIler Dcvlel mallan
imliyazllldan faydalalllrlar" kuralllll koymakladlr (Hatcmt, MC'dClli //lIkllk Tfi;;C'1 Ki,}·ileri. I,
715).
RNセV@
.
Zcrk;1. cl-Flfihii 'I-/sllillli. Ill. 2:11.
Is/rulI Hukllku Eser/erinde Kallllll\fallarmm E/e aAャョLセ@
66
Klsaca, devlete ait bir maim gelirinin beytiilmalden istihkakl bulunan bir cihete
tahsisi anlamma gelen gayri sahih vakIflar (irsada veya tahsisat kabilinden vaklflar)
esas itibariyle hazine mallanndandlr. Ancak bu mallann geliri kamu menfaatine tahsis
・、ゥャュセエイN@
aョャ。セi」ァ@
ァ・ョ[ォャセュエ、ゥイN@
tizere, bu mallardan yararlanma yine gelirleri vasltaslyla
Su halde, bu vaklflar da dar ve teknik anlamda kamu mallanndan
sayIlamaz. Bununla birlikte bu
ケ・セゥエ@
mallan
ァ・ョゥセ@
anlamda kamu mallan olarak kabul
etmek mtimktindtir.
Durum boyle olmakla birlikte, gayri sahih vaklflann konumuz aylsmdan ayn bir
onemi vardlr. Yerinde incelenecegi gibi, kamu mallannm kazamlmasl yollanndan biri
de tahsistir. Bu, bir maIm aynmm devletin yetkili organlan tarafmdan kamu yaranna
olmak tizere tahsis edilmesini ifade etmektedir. Bu kabil tahsislerle gayri sahih
vaklflann hukuki niteligi arasmda esas itibariyle bir fark yoktur. Zira her ikisi de devletin yetkili organlan tarafindan ve sonuy itibariyle kamu menfaatine olan tasarruflardlr. Tek farkla ki, birisinde bir mal dogrudan dogruya kamu yaranna sunulurken,
obtirtinde kamunun bu maldan yararlanmasl geliri vasltaslyla ァ・イケォャセュエ、ゥN@
Diger taraftan kimi zaman, gayri sahih vaktf
ゥセャ・ュケ@
de bir mal dogrudan
dogruya kamu yaranna sunulabilmektedir. Sozgelimi hazineye ait mer' alarm vaktf
bir yararlanma
yoluyla kamu menfaatine tahsis edilmesi durumunda bu セ・ォゥャ、@
sozkonusu olmaktadlr237 . Nitekim, Osmanh Devletinde memleketin mer'a ihtiyacl
genellikle bu kabil tahsis セ・ォャゥョ、@
vaktflarla da temin edilmekte idi238.
4. Devletin Ozel Mallan (Hazine Mallan)
islam hukukunda devlet hazinesine "beytiilmal" denmektedir. Kelime anlamt "mal
evi" olan beyttilmal, bir terim olarak devlete ait mall ann muhafaza edildigi fiziki
'2..:17
'2.,,1\
Dllmm. Cumhuriyet toprak rejilllinde de mer'a hllkuku baklllllndan a)'llIdlr: bir farkJa ki. セェュ、ゥ@
\'aklf セ・ォjゥョ、@
oJlIlaYlp sadeee lahsis オセァj。ョュォャ、イ@
(Bkz. Berki. Topmk [fukuku. s. 9)-9-+).
Berki. a.g.c' .. s. 9).
h/fllll Hukuku Eser/erinde Kamu A1allarmm E/c aOュャセ@
mekam ifade ettigi gibi. deylete ait
エ。セュャイ@
エ。セュコ@
' 67
maIlann biitiiniinii ye bunlann
239
idaresiyle ilgili huh.l1ki kurumu da ifade etmektedir
,
Klasik kaynaklarda yer alan bilgiler, beytiilmalin islam hukukunda hukmi セ。ィウゥᆳ
yete sahip miistakil bir kurum gibi kabul edildigini gbstermektedir. Nitekim, beytlilmal
adma bon;:lamldlgl durumlarda bu borca muhatap olan, borylanmaYI yapan kamu
gbreylisi degil, dogrudan dogruya beytulmaldir. Beytulmal gelirlerinin mUlkiyeti de
dogrudan beytlilmal iyin sabit olmaktadlr. Aym
セ・ォゥャ、@
beyrulmal hukuki bir
セ。ィウゥケ・エ@
olarak mirasylsl bulunmayan terikelere sahip ylkmakta ye husumet ye dayalarda taraf
240
olabilmektedir
.
「。セォョュ@
Deylet
beytulmal uzerinde
セ。ィウゥ@
bir !lakkl yoktur; onun beyrulmal uze-
rindeki yetkisi bir kamu yetkisidir; dolaYlslyla harcamalan kendi istegine bagh olmaYlp
41
kamu yaranyla slmrhdl1 . Bundan btiirOdur ki, hem Mayerdl, hem de ケ。ァ、セQ@
Ebil
Ya'la eI-Ferra, beyrulmalin, deylet malIanmn muhafaza aItmda bulundugu bir mekandan ibaret olmadlglm, onun hak ye borylara ehiI bir kurum oldugunu ozelIikle belirtmekted irl er242.
ケャォセQ@
BeytUlmalin ortaya
muaslr
。イセエャュ、@
ye tarihi
uzun uzadlya
ゥセi・ョュエイN@
ァ・ャゥセュ@
gerek klasik kaynaklarda gerekse
Burada
。イセエャュ@
aIammlZl dogrudan
iIgiledirmeyen bu konunun detaylanna girmek istemiyoruz243 .
islam hukukunda devlet hazinesi yani beytOJmal yukanda da belirtildigi gibi
エ。セュャイ@
ye
エ。セュコ@
konulmasl ayn bir
239
240
241
242
243
ケ・セゥエャ@
malIara ve gelir kaynaklanna sahiptir. Bunlann ortaya
ケ。ィセュ@
konusudur. Ancak beytUlmalin sahip oldugu ye beslendigi
'
ErkaI, "Bc)1iilmaI" DIA, VI, 90: Mlsr'i, usu/a '/-iktisad, s. 47; Zelhlm, c1-Eml'al, s, 15;
Yenic;:eri. is/a11l 'da Dc\'/et Biilr;esi. s. 43 vd.
Zerka, el-Flkltii 'l-isJami. Ill, 258: Erkal, a.g.md., s. 92; Karaman, islam Hukllkll, I, 206-207.
Belatunusl, Tahririi '/-makal. s, 17-l-176: ErkaL a,g.lIId., S. 92; Zcrkii, axe., Ill. 258.
Her iki miicIlif de bUIlUJI ic;:in "cihcl" tabirini klllIanmaktadlr (Bkz, MavcrdL cl-IIhkiilllii'ssultaniyye, s. 266: Ebu Ya'la, cl-Ahkamii GウMャエゥQセZカ・N@
s. 251).
g・ャゥセ@
bilgi ic;:iJl bkz. セQ」ャコL@
cl-llalinrctii'l-islnIllZI:\IC. I, 207 vd,; Tug, isJam /'crgi I1l1kllklll1ll/1
Ortaya HャォセᄋN@
S, 33 \'d,; ErkaL n.g,IIId.. S. 90-92; YCllic;:cri. a./!,c" s. 46: YllllllS. cl-MilkZI:\IC. s,
20-l vd.
islam Hl/kl/kl/ Eserlerinde Aaml/ .\fallarmm Ele A iュOセQ@
ッャオセエァョ@
mal yarhgmm nelerden
konumuzla ilgisi nispetinde klsaca
68
。セャォュ@
fay-
dah olacaktJr.
Deylet hazinesinin sahip oldugu mallan genel olarak dort gruba aYlrmak mumkundur
244
:
a) Mali mamelek
Para, klymetli eyrak ye diger menkul mallardan
ッャオセ。ョ@
bu mallar deyletin mali
yarhgml ifade etmekte ve isHim Maliye Hukukunun temel konusunu ッャオセエイュ。ォ、N@
Beytiilmal m all an denildiginde dar anlamda bu mallar kastedilmektedir.
ケ・セゥエャ@
Zikredilen anlamda beytiilmal
yergiler ye diger gelirlerle beslenmekte ye
bunlar belirli harcama kalemlerine sarfedilmektedir. Zaman
lerde farkhhklar 、ッァュオセ@
ise de yine de ィゥセ「イ@
lemleri sbz konusu ッャュオセエイRTUN@
ゥセョ、・@
bu gelir ye gider-
dbnemde 、・ァゥセュケョ@
gelir ye gider ka-
Beytiilmalin beslendigi bu gelir ye gider kalemleri
klasik kaynaklarda son derece kapsamh ye detayh bir
biryok muaSlr muelliftarafmdan da ケ・セゥエQ@
ayIlardan ケ。ィセュ@
konu ile ilgili bnemli baZI kaynaklara dipnotta ゥセ。イ・エ@
セ・ォゥャ、@
ゥョ」・ャュセエイN@
Bu konu
konusu ケ。ーiャュセエイN@
etmek yeterli olacaktIr 246.
Hazinenin sahip oldugu bu mallarda amaylan geregi tedaviil mumkundur
tiirlu haklar, ucretler,
244
kイセN@
ュ。セャイ@
Burada ,
247
. Her
ve diger borylar, alacakhlanna bu gelirlerden usulune
Muhammed, Flkhu 'I-iktisiidi 'I-amll/, s. 349; MISrl, Usulu'l-iktisad, s. 47-48; Zelliim, el-
EII/val, s. 91-96.
245 Erkal, "Beytiilmal" DjA, VI, 93.
246
Bkz. Ebii Yusuf, el-Han1c, s. 18-27; 42-48; 76-86; 122-126; 132-137; Ebii Ubeyd, el-EII/val, s.
14 vd; Kudame b. Ca'fer, el-Harac, s. 204 vd.; Maverdi, el-Ahk6mu GウMオャエ。OQコ|セカ・L@
s. 145-198;
Ebii Ya'la, el-Ahkamu's-sultaniyye, s. 251-253; BelatunusI, Tahriru'I-AtaM/, s. 139 vd: ibn
Abidin, Reddu'l-muhtlir, III, 253 vd.: Muhammed, Flkhu 'I-jktisadi 'I-lill/II/, s. 55 vd.: ZClllUll,
el-Ell/viiI, 33 vd.: Nebhan, e!-hticlihu'l-cell/al, s. 260 vd.; KefravI, Szvliseta GャMゥjセイォ@
'l-fIlI/lI/, s.
265 vd.; Melz, el-Hadlireta GQMェNセiゥjャzカケ・L@
I, 207 vd.: Muslih, K uyrida '1-lI/ilkZlye, S. 115- J 20;
Tug, jslflll/ Vagi Hukllklll1l1l1 Ortaya ('lk9'/, s. 47 vd.; Erkal, a.g.md., s. 93-94; Ycniycri.
jslall/ 'da Del'let Biitr;esi, s. J75 vd.: SlddlkL jslflm Devletinde Mali Yapl, s. J8 vd.
247
BlI noklada bir hUSlIsa ゥセ。イ」エ@
clmckte fayda \'ardlr. Beytiilmal gcIirlcri yoncticifcrin harcallla
yctkisi bakllllIndan csas itibariylc ikiyc aynllllaktadlr. Bazl gcIirfcrin -zckat da oldllgu gibinaslarda bclirtilcn sarf ycrfcrinc harcanlllasl zaruridir. BUIIlann 「。セォ@
kalcmlcrc kaydlfllmasl
illlkansmilr. Bu yiizdcn yctkililcrin bu Hir Illallar ii/.crindcki yctkisL ycd-i cminin kcndisinc
blrakJlan Illallardaki ),clkisinc 「」ョコエゥャイセN@
Fcy, haray, cizyc \"b. gibi gclirfcrin tasarnlf yctkisi
isc karnu yarannlll gozctilrncsi kaydlyla yctkili ),oncticifcrc 「ャイ。ォjュセエN@
BUlllar yctkilifcrin
lセO。ヲャ@
Hukuku Eserlerindc Kamu Alallarmm Eh' aャュセ@
gore odenebilir. Huh.l1ki bir istihkak olarak bu mallardan kime
ッ、・ョュゥセウ@
··69
odenen
0
mal onun millkiyetine girer. <;ilnkil bu mallar, hak sahiplerine bu yolla temlik edilmek
ilzere tahsis ・、ゥャュセエイRTX@
. ./\ncak hemen eklemek gerekir ki, bu mallar son tahlilde
kamuya ait oldugu ic;:in yetkili yoneticilerin bu mallar ilzerindeki tasarruflan diger
deylet mallannda oldugu gibi kamu yaran ile ウャュイi。ョ、ヲセエRTYN@
b) Araziler
Beytiilmal hilkmi bir セ。ィウゥケ・エ@
lete gelir getiren araziler ye
olarak カ・セゥエャ@
ゥョセ。エ@
エ。セュコ@
mallara sahip olabilir. Dey-
ivin kullamlabilecek arsalar bunlara omek goste-
rilebilir. islam tarihi ivinde ozellikle bilyilk fetihler ァ・イカォャセエゥョ@
soma elde edilen
arazilerin hukukl statilsilntin ne olacagl ye genel toprak politikasl daha erken donemlerden itibaren deylet yoneticilerinin ye islam hukukvulannm yogun ilgi gosterdigi
konular arasmda belki de en 「。セュ、@
olarak エ。イャセiュ@
yer 。ャュセエイN@
Konu klasik doktrinde vok yonlti
ye hukukvular arasmda onemli ァッイuセ@
Burada sozti edilen エ。イャセュ@
..
2.50
yermekI e yetmlYoruz .
aynhklanna yoI 。カュャセエイN@
girmeyip dipnotta konu ile ilgili bir bibloyografya
Beytiilmal arazisi, memleket arazisi, havz arazisi, Osmanh doneminde miri
arazi ye sultani arazisi denilen hazine arazileri 251 Hz. Peygamber (s.a.) doneminden
elinde ozel セ。ャオウョ@
elindeki malIar gibidir (Bkz. Ebu Ya'Hi. el-Ahkamu GウMオャエ。OQセカケ・L@
s. 252253: Erkal, "Beytiilmal" DjA, VI, 93).
248 kイセN@
Zerkii. el-Flkhii'l-hlam/, Ill, 228; Muslih, Kuyudu GQMャゥォセケy・L@
s. 114; Abbfldl. el-Milkiyye,
249
250
Rセ@
1
1. 258.
Bkz. BeliituIlusL Tollrfril'I-lI/aklil. s. 142. 148- 149, 206-207, 174, 176; Mecelle md. 58; Sav),
"el-Emvalii 'I-amme ... ", s. 169- I 70.
Bkz. Ebu Yusuf, el-Horae, s. 24 vd.; Ebfl Ubcyd, el-EII/val, s. 69 vd.; Kudame b. Ca 'fcr, 1'1Horae, s. 206 vd.: MavcrdL el-Ahkmllii GウMオャエ。jQセケy・L@
s. 174 vd; ibn Kudame, el-.\fugn/, II, 716
vd.; ibn Rcceb, el-htihrlic, s. IS vd.: $cvkaul. Neylii'l-cvtlir, VIII, IS vd.: Scmih, Afilkiyyetil 'lord, s. 281 vd.: Zuhayli, cl-Fddlll '1-j,\·11i1l/1, It 41 vd: Bflll, Muhlidorlil, s. 124 vd: Dcmir, hlal1l
HukukllJ1ria [|{ゥャォセG」エL@
s. 198 vd.: Abbfldl, ・ャMaQゥォセカケN@
L 273 vd: YlIllllS, el-Milkiyyc, 225 vd:
419 vd: aエ」セL@
"Toprak vc isliun". s. 206 vd; Kcttani, "cI-Ard ... ", s. 35 vd.: $afak. jsllil1l Ara:i
Hukukll. s. I-l6 vd.: Fayda. "Fcy". nl!1, XII, 511-513.
.
,
Haskcfi, ed-[)iirrl1 'I-I/Iulltnr. Ill. 256: Ibn Abidln, Rcddii'I-lIllllItlir, Ill, 256; Ali Haydar, ,>'crh-i
j,JIII[iI1-I.'Jrli=i. s. l I: セ。イォL@
axe .. s. l-ll.
islam Hukuku Eserlerindc Kamll A1allarmm Ele aャュセLG@
beri mevcut
ッャュオセエイN@
、・ァゥセォャイ@
Tarih ic;:inde az c;:ok
esas itibariyle bu arazilerin ゥセャ・エュ@
セオ@
ise de bu
、・ァゥセォャイ@
tarzma ゥjセォョ、イRUN@
AK'nun biiyilk bir klsml
esas almarak mid arazi
ッャュオセ@
70
253
セ・ォゥャ、@
mirl araziyi duzenlemeh."1edir. Bu kanunun 3. maddesi
tarif edilebilir:
"Miri arazi, kuru miilkiyeti (rakabesi) devlete ait olmak iizere, yararlanma
(tasarruf) hakkl,
ォ。イセャィァュ、@
、・カャエセ@
yetkili kIlman
siiresiz olarak ozel ォゥセャ・イ@
Miri arazi. 、・ァゥセォ@
bu araziyi 「・セ@
ォゥセャ・イ@
tarafmdan belirli bir bedel (tapu)
tefviz edilen topraklardlr."
ac;:dardan taksime konu ・、ゥャュセエイN@
256
kIsma aYlrmak mumkundur
oャオセュ@
254
セ・ォゥャイ@
aC;:lsmdan
255
:
1- Fetih yolu ile ele zaptedilen topraklardan gayri miislim sahiplerinin elinde
blrakIlmayan ve daglllm 、ャセ@
(anveten), 「。ョセ@
tutularak beytiilmale blralalan arazi. s。ケセ@
yolu ile
yolu ile (sulhen) ye ahalisinin kaC;:lp terketmesi ile elde edilen araziler-
den hangilerinin deylet hazinesine kalacagl konusunda az once de belirtildigi gibi
islam hukukc;:ulan arasmda セゥ、・エャ@
252
kイセN@
エ。イャセュ@
ye farkh ァッイゥセャ・@
bulunmaktadlr
257
.,
Barkan. ''Tiirkiye'de Toprak Meselesinin Tarihi Esaslan", s. 138 vd.; Cin-Akgiindiiz, Turk
Hukuk Tarihi, n, 261; Safak. hlam Arazi Hukuku, s. 146 vd.
253
Nitekim Kanun. 8-90. maddeleri arasmda d6rt fasll i<;:inde mirl araziyi diizenlemektedir.
254
Kulliyiit-l .5erh-i Kiinfm-i Arazf, s. 74; Ali Haydar,
Aym nitelik..teki tarifler i<;:in bkz. Halis eセイ・ヲL@
.),erh-i Kiinfm-i Arazf, s. 29; Auf Bey, Arazi Kanunniime-i Humiiyunu .)'erhi, s. 28; Mardin,
Toprak Hukuku. s. 15; Berki. Toprak Hukuku. s. 79; Barkan.."Miilk Topraklar ve Sullanlann
Temlik Hakla ... ". s. 157: Cin. OSlllanit Toprak Duzeni. s. 51.
25S
a<;:ilardan \[Z・セゥエャイ@
i<;:in bkz. Ali Haydar. a.g.e .. s. 31-35; Mardin. AhkaJll-l
Mirl arazinin 「。セォ@
Arazf. s. 27 yd; a.mlC Toprak Hukuku, s. 19-20: Cin, a.g.e., s. 41.
256 Bu セiォャ。イ@
hakklIlda ァ・ョゥセ@
bilgi i<;:in bkz. ibn Abidin, Reddu '/-muhtiir, Ill. 255 vd; Ali Haydar,
a.g.e .. s. 31; 26-27: Halis eセイ・ヲN@
a.g.e .. s. 78-79; Mardin. Ahkalll-I Arazf, s. 24-27; a.mlC
Toprak Hukllku. s. ]9; K6priilii. Toprak Hllkukll. s. 24; Berki. a.g.e .. s. 80-81, Cin, a.g.e .. s. 6263; Zerka. cl-Flkhii'l-islami. ilL ] 52; Poliak. "Classification of Lands in the islamic Law and
its Technical Terms". s. 50 yd.; Safak. a.g.£' .. s. 145-146; Barkan. "Ttirkiye'de Toprak
Mesclesinin Tarihi Esaslan'·. s. ]32 vd.; a. mlf.. "Tanzimat ve Arazi Kanllnnamesi. .. ". s. 5 vd.
257
lIyglllanacagl konllsu doktrillde エ。イャセィQj@
vc
Fetih yolllyla elde edilcn arazilcre hangi ゥセャ」jQ@
farkiI ァVイゥセャ・@
ilcri ウゥイャ|セ@
isc de. Hz. Olllcr'in halifcligindcll itibarcn clde cdilcll arazillin
Irak. Sam. MIslr laraOanna fcy hiikmii ャiケァQ。ョュセN@
rakabcsi
Arabislall kcsillli ィ。イゥセ@
「ャヲ。ォjiセイ@
(Skz. ibn KlId,lme. C'I-Mugnf. H. 7 ]6; ibn Rcccb. c/beytiilmalc. inlifal セ。ャウイ@
1.l/ih}'(1c. .1'.15-16; Safak. n.g.£' .. s. l-l·l; FCllccri. "cl-isl<lm vc·l-milkiyyclii·l-miizdcvice ...... s.
113-114).
islam Hukuku Eserlerinde Kam/l Afallarmm Ell' aャュセQ@
71
Diger taraftan beytiilmale kalan arazilerin hukukl niteliginin ne oldugu da yine ihtilaflara sebep
ッャュオセエイN@
Bu hususta
セオ@
kadanm ifade ede1im: Hanefiler
2S8
katI1an gazilerin haklanndan feragat etmesiyle
mesiyle
2S9
カ。ォヲ・、ゥャュセ@
namma
ve gerekse kendiliginden
260
,
、ャセュ。ォゥ@
hukukc;:ular, gerek
gerek devlet 「。セォョュ@
ウ。カセ@
karar ver-
beytiilmale kalan arazilerin butiin muslumanlar
sayIldlgml ileri surmektedirler. Bu araziler kimsenin mulkiyetine
gec;:emez, rakabesinde tasarrufta bulunulamaz ve geliri
ウ。カセ」[Ziャョ@
giderleri, koprii ve
mescit gibi kamu hizmetlerine harcamr. Ote yandan yine Hanefiler 、ャセュ。ォゥ@
hukukc;:u-
lara gore, sulh yolu ile elde edilip sulh akdi ile arazinin rakabesinin miisliimanlara ait
oldugu ォ。イャセエュョ@
261
araziler
ile sahiplerinin kaC;:lp gittigi araziler
262
de miisliiman-
lara vala.f olur ve rakabesi uzerinde herhangi bir tasarrufta bulunulamaz. Buradaki
"vaklf' tabirinin ne anlama geldigi uzerinde az sonra durulacaktlr.
Bazl eserlerde Hanefilere gore de, devlet
ウ。カセ@
「。セォョュ@
-tercih hakla.m kullanarak-
yolu ile elde edilen arazileri asIl sahiplerinin ellerinde blrakmaYlp veya gazilere
258
259
260
$afiiler, Hal1belilerden bir ri\'ayet ve Malikllerdel1 bir gorti$ bu dogrultudadlf (Bkz. $afii, elOm, IV, 103, 192; Ma\'erdi, el-Ahkiimii's-s/lltaniyye, 174; a.mlf., el-Havf, XIV, 260; Ebfi
Ya'la, el-Ahkiimii's-suIIGniyye. s. 146; ibn Reeeb, el-jstihrae, s. 15; Baci, el-Miintekii', Ill, 219
vd.; Neve\"1. Rav=a, VII. -l69-470: Dusfiki, h。セゥケ・L@
n, 189; Abbadi, el-Milkiyye, I, 278,280).
Hanbeli mezhebinin tereih edilen ァッイャゥセ@
budur. Sevri. Ebfi Ubeyd ve Malikilerden bir grup da
aylll ァッイャゥセエ・、@
(Bkz. EbG Ya'la. a.g.e .. s. 146-147; Ebfi Ubeyd, el-Emval, s. 70 vd.; Kudame b.
Ca' fer. e1-Harae. s. 206: Malik b. Enes. el-Miidevvene, I, 387; Buhfiti, kアセゥヲッ@
'l-kll1a " III, 94;
ibn Kudame, el-.\fugni. H. 718-719; ibn Reeeb, el-istihrae, s. 16).
bu ァッイゥセャ・、N@
Hanbeli mezhebinde de bir ァッイエゥセ@
bu yondedir (Bkz. Malik
Malikilerin セッ{[ャオァ@
b. Enes, e/-MadeVl'ene. 1. 386-387: Kudame b. Ca'fer, a.g.e., s. 206-207; Ebfi Ya'la, a.g.e.,
147: Ma\'erdi. e/-Ahkiwlii's-sullaniyye, s. 174; a.mlf., el-Hftvf, XIV, 260; ibn Ciizey, e1Kal'iin/n. WO: h。イセQN@
Hit:jiye. n. 128; ibn ruセ、L@
Bidayelil 'I-miietehid, I, 324; Abbadi, a.g.e., I,
278).
261
262
Bkz. $afii. el-tm. IV. 103-1 O-l: Malik b. Enes. el-MadeVl'ene, I. 387; Maverdi, el-Ahkt1mil'ssul/aniyye. s. 175; EbG )"a·la. n.g.e .. s. 16-l; Biiei. el-Man/eM', 1II, 219; ibn Kudame. n.g.e., IJ,
719:}bn Rcceb. el-i.\·/ihrite. s. 15-16; hオイ。セゥN@
ヲゥセケ・L@
Ill, 149; BuhGti, Kq§'afll 'l-kll1ii '. Ill. 95:
Ibn Abidin. Recldii 'I-muhlar. Ill. 255.
Bh. Ebll Yusuf. r/-Hnrae. s. 23: Mavcrdi. c1-Ahkii11lii's-sul/aniYl'e. s. 174-175: Ebfl Ya' la.
age .. s. 148: $irazi. cI-.1 liihc::ch. I\. 247-249: ibn Kud;lmc. cl-MII{!.I11. IJ. 719: ibn Reccb. c1lSlihrae. s. 13: ibn rゥセN@
Hidii.l'l'tii ·/-Jl/iic/ehid. I. 325: ibn COzey. cl-A.(l\'anln. s. 99: $irbini.
.\fllp.lli '1-Jl/lIhlac. Ill. 9Y. Buhi'll\. jNᄋアセゥエイ[@
'/-kIl1l7 '. Ill, 95.
!sltim Hukuku Eserlerinde Amnu A1allarmm Ele aャュセQ@
··72
dagltmaYlp, rakabesini beytUlmal ic;in ahkoyabilecegi ifade edilmek'tedir. Bu durumda
263
min arazinin bir klsml bu tUr topraklardan meydana gelmektedir .
2- Fetih esnasmda hakkmda ne yaplld@ bilinmeyen ye dolaYlslyla statUsU belli
olmayan arazi.
3- Maliklerinin mirasr;:lslz vasiyetsiz ve borr;:suz blmelerinden dolaYI beyttilmale
intikal eden arazi. Mid arazilerin bnemli bir klsml bu
ki, bzelIikle Hanefi mezhebine gore, deylet
「。セォュ@
セ・ォゥャ、@
meydana
ウ。ケセ@
ァ・ャュゥセエイN@
Sbyle
yoluyla fethedilen araziler
konusunda muhayyerlik hakkma dayanarak bunlan asIl sahiplerinin ellerinde onlann
miilkii olmak iizere blraktIktan sonra bu arazilerin sahipleri mirasr;:l blrakmadan ollip
giderlerse, bu takdirde arazinin rakabesi beyttilmalin olur ye siiresiz bir kira akdi ile
tebeaya kiraya yerilir. ゥセエ・@
264
tadlr .
4- z。ュセャ@
mirl arazinin temelini esas itibariyle bu 。ョャyiセ@
ッャオセエイュ。ォᆳ
ile malikleri me<;hul hale gel en arazi
5- Kuru mlilkiyeti beytulmale ait olmak Uzere yetkili makamm izniyle ihya edilen
arazi
265
.
Hazine arazilerinin kuru miilkiyeti deylete aittir ye tasarruf
diizenlenmektedir. Bu arazilerin ゥセi・エャュウ@
manh doneminde en miikemmeI セ・ォャゥョ@
263
。ャュセエiイRVN@
tarihi セ。イエャョ@
セ・ォャゥ@
da etkisiyle ァ・iゥセイォ@
de deyletr;:e
Os-
AK'nun onemli bir Iasml bu arazi-
Maverdi. e1-Ahkiilllii 's-su/{fmiyye. s. 17-l: Ali Haydar, .)'erh-i Kiinfll1-i Ariizf, s. 3 t 260; Mardin,
Toprak Hukuku, s. 19; Cin, OSlIIol111 Toprak Duzeni, s. 62; Barkan, "Miilk Topraklar ve
Sultanlann Temlik HakkI. .. ", s. 17l.
264 Maverdi, e1-Ahkfilllll 's-su/tal1iyye. s. 243: ibn Abidln, Reddu '1-lIluhtiir, IIJ, 256; Barkan, a.g.IIl.,
s. 172-173. Bazl hukuk<;:ular Irak. Sam ve Mlslr arazilerinin, asIl sahiplerinin yok olmaslyla
miri niteligi kazanan arazilerdcn oldugUllU ilerc siirmcktedirler (Bkz. ibn Niiceym, el-Bahr: V,
114; ibnii'I-Hiimam. Fethu'l-kadir. V. 182-283; ibn Abidin, a.g.c., Ill, 255-256).
265
dc ゥセ。イ」エ@
cdildigi iizerc, 1274/1858 tarihli AK'ndan sonra ihya
Ozcl mallar kOllllSU ゥセャ」ョイォ@
vc ihya cdcne yalIllz tasarmf hakkl 「ャイ。ォゥュセエ@
edilcn arazilcrin rakabcsi dc\'lcte ait ウ。ケャゥョセ@
(Bkz. Ali Haydar, n.g.c .. s. 21-22: Mardill, n.[!,.c., s. 12; Bcrki, Toprak Hukuku. s.78).
266
Osmanh imparatorlugllnda fcthcdilen mcmlckct topraklanlllll dcvlctc ait oldllgunu vc digcr
miilklcrdcn ayn hiikiimlcrc tabi tutuldugllnu gostcrcn bclli 「。セィ@
vcsika. kanullllclllclcrdc
Ebussuud Efcndi tarafllldan yazlldlgl kaydcdilcn bir hiikiim surctidir ki. bll hiikmiin ash allllan
hukuk<;lInlln cl )'a/.Isl)'la BlIdin Dcftcri'nin 「。セiャ@
ケ。コャゥ|セエイN@
Vcsikallln Inllhtcvasl i<;:in bkz.
Barkan. 'Tiirkiyc'cic Toprak Mcsclcsinin Tarihi Esaslan". s. 129 vd.
Islam Hukuku Escrlcrilldc Aa11111 A1allarmm Ell! aAャョエセGB@
' 73
Ierin tasarruf huk.'Uku ile iIgilidir267 , Klsaca ifade etmek gerekirse. Osmanhlar
zamanmda bu araziler bir bakuna kiralama usuluyle (tImar/dirIik)
yetkili Ialdlgl ォゥセャ・イN@
tefviz
268
tasarruf hakkml suresiz olarak
nama hakkI
ォゥセャ・イ@
denilen bzeI bir ウ「コャ・セュ@
ォゥセャ・イ@
ゥセi・エャュイL@
Devletin
ile bu topraklar uzerindeki
devretmektedir. Bu
セ・ォゥャ、@
topragm yararIa-
devredilirken onlardan topragm bedeline yalan miktarda
ー・セゥョ@
bir
para almmaktadlr ki buna tapu veya muaccele denilmektedir. Bundan sonra da her
yIi topragm uIiinunden
「セオイ@
denilen 1I2'sinden 1110'a kadar
miktar ahnmaktadlr ki, buna da miieccele adl verilmektedir
Bu セ・ォゥャ、@
topragm tasarruf hakkIm elde eden ォゥセL@
、・ァゥセョ@
269
nispette bir diger
•
tasarruf hakkmm kendisine
sagladIgI yetki sonucu, araziyi elde bulundurma, kuIlanma ve yararIanma haklanna
sahip oIdugu gibi, yararIanma hakkmI uc;:uncu
ォゥセャ・イ@
ferag etme yetkisine de sahiptir.
Bu hak, mutasarnfin vefatl halinde kanunun gbsterdigi nispetIerde mirasc;:I1anna intikal
etmektedir. Bununla birlikte, mirl arazinin kuru mulkiyeti devlete ait oldugu ic;:in mutasarnfm bunu etkileyecek olan satma, vakfetme, 「。ァiセャュL@
hukukl ゥセャ・ュイ、@
vasiyet etme, rehin gibi
bulunma yetkisi yoktur. Aynca mid arazi cebrl icraya da konu 01270
mamaktadlr
.
isHim hukukc;:ulan beyttilmale ait arazileri yetim mallanna; ybneticilerin beyttilmal
malIan uzerindeki tasarruflanm da veli ve vas in in yetimin mal! uzerindeki tasar-
267
268
269
270
AA '/1 un en onemli klsmllll ャ・セォゥ@
eden 8-90. maddeleri, mid arazinin tasarruf, ferag, intikal ve
mahlU1at セ・ォゥャQイョ@
diizenlemektedir.
hukuki niteligi ャ。イエセQィ、N@
Bllnllnla birlikte, lefviz ゥセャ・ュケ@
dogan
Tefviz ゥセャ・ョ@
yararlanma (Iasarruf) hakkllun bllgiinkii hukuk alYlSllldan kira, inlifa veya miilkiyet hakl(l
olmaylp, aynl hak bcnzcri kcndine ozgii bir hak oldugu aglrhkh ァッイゥセ@
olarak kendini
bilgi ゥセョ@
bkz. Ali Haydar, .yerh-i Ka/1u/1-i Arazi. s. 32; Mardin. Toprak
gostermektedir. g・ョゥセ@
Hllkllku. s. 15 vd,: Barkan. "Tanzimal vc Arazi Kallllnnamesioo.". s. 16; Cill, Osman!l Toprak
Dazcni. s. 102-110.
g・ョゥセ@
bilgi ilYin bkz, AK md. 3: Halis eセイ・ヲN@
kゥャOセカ。エMi@
.yerh-i Aanu/1-i Arazi, s. 75 vd.; Ali
Haydar, a.g./! .. S. 32: Mardin. Toprak H,,/iuku. s, 15 vd.: Barkan, a.g.m .. s. 4 vd; Cill, a.g.c., s.
97 vd,
Miri arazinin Icf\'iz. lasarmf. fcrag yc inlikal hiikiimlcri hakklllda dclayll bilgi ilYin bkz. .'1/\ md,
3.8-90: Halis eセイ」ヲN@
n,g,C'oo s, 24 \'d,; Mardin. Toprak Hukukll. s. 15 Yd.: a.mlr.. Ahknlll-I Ara::;,
s, 28 yd,; Barkan. n,g,m,. s, 55 yd,: Cin. ()s/IIn,,!I Toprak fJii::(,l1i. s, 64 Yd.; 49 yd,: Karaman.
Islalll HU/illku, Ill. 7:'-75,
Islc1m Huk"k" Eserlerinde Kam" Mallarznzn Elc aiOャセ@
271
ruflanna benzetmektedirler . Bu baglamda hazineye ait topraklann bzel ォゥセャ・イ@
74
エ。イャセュォ、N@
lik ediIip edilemeyecegi meselesi de
tem-
Konu klasik kaynaklarda esas
ウ。エャセュ@
ye temliken iktamm caiz olup olmamaSl tizerine
temellendirilmektedir. islam ィオォセャ。ョュ@
buytik yogunlugu hazine arazilerinin bzel
itibariyle hazine arazilerinin
ォゥセャ・イ@
ウ。エャセュ@
yeya temIiken iktaml uygun bulmamakla birlikte zaruret ye maslahatm
gerektirmesi halinde bunun caiz oldugunu da Kabul ・エュゥセャイ、RョN@
Osmanlt dbneminde
meydana getirilen hukukl duzenlemelerde de deyletin slkmtlya 、エゥセュ・ウ@
yarannm gerekli ktlmasI hallerinde miri arazilerin
bzel mi.ilkiyete ァ・ケゥセ@
ウ。エiセL@
ya da kamu
bedelsiz temlik gibi yollarla
ォ。ョオャセエュイRWSN@
Bu arada mirl arazilerin kazandmcl zaman
。セャュ@
ile iktisabmm da mtimktin
oldugunu belirtmek gerekir274.
b) Devlete ait sanayi tesisleri ve ticari i§letmeler
islam hukukunda deylet, kamu sektbrti slfatlyla, bzel ォゥセャ・イ@
gibi ekonomik ye ti-
cari faaliyetIere kattlabilir. Bu hukuk sistemine gore, bzellikle karhhk oranmm
olmasl sebebiyle ozel sektbrtin yatlflm yapmaya ケ。ョセュ、ャァi@
!$
alanlannda gtintimtiztin geyerli deyimiyle kamu iktisadi エ・セォゥャイ@
gbstermesi mtimktin hatta gereklidir
275
.
ゥセエ・@
、エゥセォ@
bazl tiretim ye hizmet
kurularak faaliyet
daha yok gtintimtizde onem kazanan bu
fun A.bidln. Reddu'I-lIIuhtlir, III, 258: Belatunusl, Tahriru'l-makal, s. 140-144; fun Niiceym. elBahr, V, 114; Mecelle md. 356: Barkan, "Miilk Topraklar ve Sultanlann Temlik Hakkl ... ", s.
158 vd.
2n Burada aynntIlanna girmedigimiz bu konu hakkll1da bkz. Ebfi Yusuf, el-Hank, s. 57-58: Ebfi
Ubeyd, el-Emval, s. 99 Yd.: Maverdi. el-Ahkamu's-sultdniyye, s. 241 vd; ibn Niiceym, el-Bahr,
V, 114-115; a.mlf.. "Beyanti'l-iktaat...", Resailu jbn Nuceym, s. 144 vd; Belatunusl, Tahriru'l11lakal, s. 158-159; 203. 240 vd: ibn Abidln, a.g.e., II1, 257, 265-266; Ali Haydar, ,)'erh-i
Kanun-i Arazi, s. 15 vd.: Halis eセイ・ヲN@
Kulliyaf-I ,'jerh-i Kanul1-i Araz[, s. 53 vd.; Berki, Toprak
Hukuku. s. 74: Mardill. Ahkalll-I Am:[, s. 8-12; Barkall, "Mtilk Topraklar ve Sultanlann Temlik
Hakk!...", s. 159: Turall. "ikta", /4 . VIII. 949-959; Demir, jstam Hukukunda Miilkiyet, s. 215
vd.: Safak, h.Mm Am:i fIlIkllku. s. 201 vd.: Cin, OS11lanlz Toprak Duzeni, s. 28-30: Karaman,
jslrilll HllkllkIl., III. 71 \·d.: Akgiindiiz, Vakif, s. 445 vd.: aエ・セL@
"Toprak ve islam'·. s. 212 vd.:
Abbadi. el-Milkiyye. I. 325 Yd.: Klllb. Ni:a11lii 'I-Mare, s. 332 vd.
273 AK md. 2. 121: Meccl/c md. 356.
271
274
275
Miri arazi icrill コ。ャョセQi@
siircsi 10 scne olarak 「ョァッイゥャ|Qセ@
(Bkz. Mecel/e md.1662: Zcrkil.
cl-FlkhiJ GiMェLセエ。ャヲ@
m. 230: Cin. a.g.!' .. s. 375 vd; Dcmir, a.g.e., s. 62).
.
kNイセ@
Fcnccri. "cl-Islam \'c 'I-mi IkiyyClii' I-miizdcvice ... ". s. 116-117: Mlsri. Usfilii 'l-ikli.\"(1d. s.
73-74: ZclIillll. el-EII/\'{il. s. 102-105. isl:lm Ekonol1li sislcmindc kamll scklbriiniin ycri
konllsllllda ァcャゥセ@
bilgi i<;ill bkz. Kahf. "c1-KI1;1'u·I-f1lllmi'l-iklis;ldl ... ". s. 113 vd.
isltil11 Hukuku Escrlcri"dc Aal11U !\fallarmm Elc aiQOLセ@
gibi
エ・セォNゥャイ@
de hazine mallannm bir
ケ・セゥ、ョ@
ッャオセエイュ。ォ、N@
75
Bugunden arnek
vermek gerekirse, haralar, tohum Islah istasyonlan, uretme yiftlikleri, kaglt. bez.
selUloz. demir yelik fabrikalan, elektrik, su. havagazl tesisleri bu tur mallar arasmda
saYllabilir.
c) Hizmet maIlarl
Devlet kamu hizmetIerini yUrliturken bu hizmetin vasltasl olarak bazl mallara ihtiyay duymahadlr. Bu ihtiyay islftm devletinin ォオイャセョ、。@
ュゥセエイN@
itibaren kendini hissettir-
Sazgelimi, Hz. Peygamber (s.a.) zamanmda elyi heyetinin konaklamasl ic;in ev
・、ゥョャュセ@
ye yaplmmda Allah Rasfilu bizzat ケ。ィセャエイRWVN@
Benzer セ・ォゥャ、@
beyrulmal ic;in
kulIamlan binalar Hz. Peygamber daneminden itibaren yapIlmaya 「。セャョュエiイRWN@
Hz Omer'in (La.) Mekke'de dart bin dinara bir ev satm alarak oraYI hapishane
olarak kullandlgl rivayet edilmektedir278 . Kaynaklar, Hz. Ali'nin de ォ。ュャセイ、ョ@
"Nftfi"
isminde bir hapishane yaptlrd@m, fakat bunun pek saglam olmamasl sebebiyle
hlrslzlar tarafindan delinerek ic;ine girildigini, bu yUzden de bazl mahkfimlann firar
ettigini, bunun uzerine onun "Mahyes (yeya Muhayyes ya da Serahsl'ye gbre
279
mahbis )" admda エ。セョ@
ye c;amurdan mustahkem bir hapishane binasl yaptIrdlgml
280
bildirmektedirler
「。セャュエiイRXQN@
.
Vilayetlerde yali konaklan da ilk defa イ。セゥ、@
halifeler daneminde
ibnu'l-Esi'r (b. 63011232), Hz. Omer'in Basra ye Kfife セ・ィゥイQョ@
282
kurarken birer cami ile birlikte vali ic;in de bir bina yaptIrdlgml belirtmektedir .
Musluman hukumdarlardan hastane kuran ilk
283
kaynaklarda zikredilmektedir .
276
ォゥセョ@
de Velid b. Abdulmelik oldugu
Ketlanl, c/-Tcrti/ibu'l-idfiriyyc (O::cl), n, 202; Yeniycri, hlfil1l 'da DCl'Icl Biitgcsi, s. 343.
Yeniycri. a.g.c .. s. 46 yd.
278 Ibn Kayyim. cf-Turukll'l-hukl1liyyc. s. 103; ibnti'I-Htilllalll. Fcthu'l-kadir, V, 375; Ibn Abidin.
Rcddii'I-lJIuh/fir, IV. 313; Keltanl. ct-Tcrtifibii'l-idnrzvyc (O::c/). 11,57: Hamidullah. ls/a1ll
Pcygalllbcri. It 194.
279
Scrahsi. cl-lIfcbsul. XX. 88.
280 .
.
.
Ibnii'I-Hiimam. Fcthll·l-kadir. V. 375; Ibn Abidill, a.g.c .. IV. 313: Kcltiini. a.g.c .. II. 55;
Billllcn. Aallllls, Ill. 34; HamiduIlah. a.g.c .. 1/, 194.
281
HUSSilll1l.AmpAdlllil1islmliol1. s. 43; Ycnir;cri. a.g.c .. s. 339.
2ie
ibllii'I-Eslr. cl-I\{lIl/il. 11. 529.
2X3
!-\.cll{1II1. a.g.c .. 11. 2W.
277
islcim Hukuku Eserlerinde KG/nu Afallarmm Elc aャュセ@
' 76
Tarihi surer;: ir;:erisinde kamu hizmetIerinin yogunluguna paralel olarak bu hizッャオセエイ。ョ@
metlerin YasltaSlnJ
イ[Z・セゥエ@
hizmet mallarmda da hem sayl hem de
tikr;:e artan oranda bir
ァ・ャゥセュ@
olarak git-
kaydedildigi g6rillmektedir. Gunumuzde de, hukumet,
belediye, karakol, okul binalan, k6y odasl, hastane ya da diger saghk tesisleri,
kutilphane, kitaphk, askeri koruganlar, hailer, adliye saraylan, cezaeyleri ye diger
kamu hizmetlerinin yapllmasmda gerekli olan ye kamu hizmetinin yiiriltillmesinde
bUyiik katklsl olan
エ。セュャイ@
ye
Hazine maIlannm
イ[Z・セゥエャ@
エ。セュコ@
maIlar hizmet malt kategorisini
ile ilgili bu 6zlil ar;:lklamalardan sonra
lann konumuz olan kamu mallan ile
ゥャセォウョ・@
ッャオセエイュ。ォ、N@
セゥュ、@
de bu mal-
klsa bir g6z ataltm.
Hazinenin sahip oldugu biitiln mallar sonur;: olarak karnuya aittir. Deylet
「。セォョュ@
beytulmal iizerinde セ。ィウゥ@
bir hakkl yoktur. Onun beytillrnal iizerindeki
yetkisi bir kamu yetkisidir; dolaYlslyla tasarruf ye harcamalan kendi istegine bagh 01maYlp karnu yaranyla smlrltdlr284 . Kamuya bakan bu yonunden dolaYl beytillmal mallannm tilrniinii ァ・ョゥセ@
manada kamu mallanndari saymak miimkiindiir. Nitekim bir-
taktrn islarn hukuku eserIerinde beytillmal mallan da dahil, kamu yaranna olan biitiln
mallan ifade etmek iizere kamu (amme) mallan, ュゥセエ・イォ@
285
kullamlmaktadlr
mallar gibi deyimler
.
Dururn boyle olmakla birlikte, beytillmal mallan bazl aytlardan dar ye teknik anlamda karnu maIlarmdan aynlmaktadtr. Hatta bu konuda beytillrnal mallannm kendi
ケ・セゥエiイ@
arasmda da farkhhklar soz konusudur. Bu itibarIa dar ye teknik anlamdaki
kamu mallanyla ゥャセォウ@
aylsmdan beytiilmal mallarmm ケ・セゥエャイョ@
klsaca tahIiI etmek
yerinde olacakttr.
Hazine mallannm onemli bir klsmml
ゥセャ・エュイ@
tedaviil kabiliyeti ye ゥセャ・エュ@
284
285
ッャオセエイ。ョ@
mali mamelek, araziler, tesis ye
taw aylsmdan esas itibariyle ozel maHara ben.
BcHltunusi, Tahriril'l-lIIafial, s. 174-176: z」イォセiL@
el-Flfihil'I-Isliimi, Ill. 258: NcbhflIl, eIhticahu'l-ccmiii. s. 397: Mlsri, A dalclii tcv:ii 's-serve.fi 'I-islalll, s. 145 vd.: Yunus, el-Milkiyye,
s. 213-214: Erkal, "Bcytiilmal" DiA, VI. 92.
.
s. 43: Bclalunusi. a.ge .. s. 251: Ncbhan. n.g e., s.
Bkz. Ibn Tcymiyyc. d-Elllvalii GQMャiゥセᄋエHイォL@
397: Zcrkfl. a.g.c .. Ill. 220-2JO: Mlsri, 。スセNHG@
.. s. 145: Slddlki, islfim Del'/('/illde Mali rap I , s.
91: Dcmir. isliilll !!uk"klllula A1iilkiyct. s. 53 \'d.: Fcndoglu, TeJllcl!!aklar. s. 170 \'d.
h:lam Hukuku Eserlerindc Kamu Afallarmm Ele aャュセL|@
' 77
zemek'tedir. Ki!?iler bu mallardan dogrudan dogruya yararlanamazlar. Amlan mallar
kapital degeri \'e verimi ile ancak dolaylJ olarak kamu hizmetlerinin gbrulmesine
yaramaktadlrlar Bu ye!?it maIlarda mevcut kamu yaran bu malIann aymlan ile degil
maliyet ve klymetleri ile ilgilidir.2!>6 Bu olgu iyinde hazinenin sahip oldugu bu nitelikteki mallan dar ve teknik anlamda kamu mallanndan saymamlz mtimktin degildir.
Genel kural boyle olmakla birlikte, hazineye ait bazl arazilerin hukukl niteligine
ili!?kin islilm huk.llkyulan arasmda tartl!?malar vardlr. Bu エ。イャセュ@
daha ziyade fetih
yoluyla elde edildikten soma mtisltimanlar namma ya da beyrulmal adma vakfedildigi
ileri sUrtilen hazine arazileri etrafmda ケッァオョャ。セュォエ、イN@
ozellikle Hanefiler 、ャセュ。ォゥ@
Yukanda da deginildigi gibi,
islam hukukyulan arazinin bazl hallerde mUsliimanlar
namma veya beytUlmal adma vaklf oldugu ァッイオセuョ@
savunmaktadlrlar. Bu ァッイオセエ・ョ@
hareket eden muaslr islam hukukyulanndan bazIlan da bu セ・ォゥャ、@
vakIf sayIlan arazi287
lerin kamu mallan zUmresine dahil oldugunu ileri siirmektedirler
ケ・セゥ、ョ@
arazi
.
$u halde amlan
hukukl statUsUnUn ne oldugu aylklanmaya muhtay gozUkmektedir.
Meseleyi aydmhga ォ。カオセエイュ@
aylsmdan, oncelikle burada geyen vaklf tabirinin
ne anlama geldigini tespit etmekte yarar vardlr. islam hukukyulan buradaki vakIf
tabirini iki セ・ォゥャ、@
aylklaml!?lardlr:
Birincisi; buradaki vakdtan kaslt, arazinin bUtUn miisltimanlar iyin baki kalmasl,
haracmm ahnarak kamu yaranna harcanmasl ve buna hiykimsenin miinhaslran malik
olamamasldlr. Bundan otUrtidUr ki, amlan arazilerin satIlmasl, vakfedilmesi ve benzeri
288
tasarruflar caiz degildir
.
ikincisi; vaklftan kaslt, sozkonusu arazmm taksim edilmemesi, oldugu gibi
blrakIlmasl ve rakabesi Uzerinde devamh bir haray vergisinin konulmaSldlf. Bu sebeple
ismi vakIf da olsa, bu arazi satIlabilir ve vakfedilebilir. Bu 。ョャケセ@
286
287
288
kイセN@
gore mUslUmanlann
Zerbl. el-Flkhii 'l-i,1aI/lI, Ill. 228: Dcmir. jslfllllllllkllku. s. 61.
.
Bu ァ「イゥセ@
i<;in bkz. Ncbh;ln. cl-lttica!/II'I-ccJl/fIf. s. 225-232: Abbc1d'i, el-;\Ii1ki, ...ye. I. 252: MISTL
HセG|ヲゥi@
·/-hlisad. s. 45: Fcnccri. "c1-islillll \·c·l-milkiyyclii'l-llliizdcvicc ... '·. s. 113-114: Dcmir.
a.g.c .. s. 21 X.
M;J\"crdi. cl-.. lhkal/lii GウMャゥセ|ZiスHLN@
s. 174: ibn Kudfll1lc. CI-:\/II,r!.lIf. 11. 719: Bulltll!' jNZHGセ|キ_ヲゥ@
'1krnii·. Ill. 9·L RcmIi. /1/ilriiy('lii 'I-Jl/llhliic. VIII. 77: Abbfld1. n.gC' .. I. 321.
jsltim Hukuku Eserlerinde Kamu Alallarmm Elc aャュセQ@
78
bu arazideki haklan arazinin bizzat aymna degil haracma yani araziden elde edilen
gelire taalluk etmektedir
289
.
Her iki anI amI ile de bu konudaki vaklf tabirinin, bir vakIf hukukl terimi olan
"vaklf muamelesi" ile aym olmadlgl kesindir. Su kadar ki, buradaki vakIf, Osmanhlann
uyguladlgl mid arazi rejimine ve ozellikle mid araziye ait gelirlerin belli bir haYlr cihe290
tine tahsisi demek olan tahsisat kabilinden vakfa yok benzemektedir
GOrOldugu gibi, mirl arazi ile diger mezheplerin "muslUmanlara vakIf'
。ョャケセ@
arasmda hemen hemen hiy fark yoktur. Her ikisinde de arazinin kuru mulkiyeti devletin elindedir ye deylet araziyi
camaktadlr.
kゥセャ・イョ@
ゥセャ・エュケ@
yermekte ye gelirini kamu yaranna har-
her ikisinden de yararlanmasl gelirleri yasltaslyJa yani dolayh
olarak ァ・イケォQセュエ、ゥN@
Farkhhk olsa olsa yaklf denilen arazilerin temlik edileme-
mesi, ahlllp-satIlamamasmda soz konusu olabilir. Ancak, yaklf tabirini ikinci anlamda
izah edenlere gore bu da caizdir. Nitekim tarih boyunca uygulama da hep bu dogrultuda ッャュオセL@
bu araziler ahlllp ウ。エiャュセ@
ye カ。ォヲ・、ゥャァュセエイRYN@
Hatta, vaklf tabirini
birinci anlamda anlayan ve bu arazilerin alIm-satlmllll caiz gormeyen hukukyular bile,
292
onaylamasl halinde mi.ilkiyetin sabit olacagml belirtmektedirler .
hakimin bu ウ。エャセ@
Benzer セ・ォゥャ、@
bu hukukyulannda iyinde bulundugu biryok islam hukukyusu, bazl
yoneticilerin bir セ・ォゥャ、@
ozel ォゥセャ・イョ@
geri alma ァゥイセュャ・ョ@
ケッョ・Qエュゥセャイ、RYS@
セゥ、・エャ@
ォ。イセャ@
mulkiyetine geyen beytulmal arazilerini tekrar
ケャォュセ。イ@
ye bu yoneticilere yogun ・jセエゥイャ@
.
Buradan da
。ョャセ、ァ@
gibi fetih yoluyJa elde edilen ve muslumanlara yaklf oJdugu
belirtilen araziler de dahil olmak uzere beytulmaJ arazilerini dar anlamda kamu mallanndan saymak oldukya gUy gozukmektedir. Bize gore, kJasik kaynaklardaki teorik
289
29{1
291
RYセ@
-:!J:'
.
Jbn Kayyim, lada '1-/IIe 'lid, Ill. 118-119; ibn Tc),miyye, el-jJltiylirliW GiMゥャOセカケ」L@
s. 71 'den
Akgiindiiz. VaJ.4. s. -l29: Abbcldi. 」ャMaQゥォセカケN@
I. 321-322.
kイセN@
Akgiindiiz. l'of.4. s. 430.
.
Ibll KlIdiimc. cl-.\/uj!n/. 11. no vd: ibn Kayyim. Ziidii 'I-/l/c 'lid. Ill. 118: Abbiidi. a.g.c .. s. 322
vd.
ibn KlId,II11C. cl-.\/U'p.III. 11. 723: Karafi. cl-Fiinik. IV. -l: Abbiidl, a.gc .. s. 324.
g」ョゥセ@
bilgi ir;in bkz. ibll Abidin. J<cddii 'I-mull/lir. Ill. 258-259: Abbfldi. a.g.c .. I. 329 Yd.
is/full Hukuku Eser/erinde Ka1ll11 Afallarmm Ele A/mIJI 79
izahlarda ve ka\Tam1a!?tlrmadaki farkhhklara ragmen beytiilmale ait arazilerin hUk.llki
stattileri arasmda pratikte hel11en hiybir aynhk sozkonusu degildir294.
Hazine l11allanndan geriye hizmet mallan kalmaktadlr. Bilebildigimiz kadanyla
klasik islam hukuku eserlerinde hizmet mallan kavramml dogrudan ifade eden bir
kelime bulunl11adlgl gibi, bu mallann hazine mallanndan ayn mustakil bir stattisuniin
varhgmdan da soz edilmemektedir. Bu sebeple hazine maIlan iyin uygulanan genel
htiktimler hizmet mallan iyin de geyerli
294
ッャュオセエイN@
Fahri Demir, kamuya ait topraklan, devletin, rakabe miilkiyeti ile ikta edebilecegini ilk savunan
caiz
zatm fun Abidin oldugunu, ondan ewel de ibn Niiceym'in iki kat kIymetIe ウ。エャセュ@
savundugunu belirterek her iki mliel1ifin ァッイエゥセョ、・@
de isabet ッャュ。、セ@
olacagl ァッイエゥセャョ@
kanaatini sergilemektedir. (Demir, js/am Hukllkllnda Mu/kiyet, s. 215). Ona gore, islam
iilkesine ォ。エiャ、jセ@
slfada sahipJi iken sonradan, mesela sahibinin varissiz OIumu ile beytiilmale
intikal eden topraklar, kamu miilkiyetine gec;:er. Bu topraklann idaresi beytillmaldaki menkul
mal idaresine benzemez. Gayrimenkul mal idaresine benzer. Onun ic;:in bu topraklar, rakabe
miilkiyeti ile kill1seye temIik edilemez. Bu topraklan kamu namma devlet ゥセャ・エイN@
Gelirini kamu
hizmetlerine harcar. Burada devlet 「。セォュL@
tJpkl yetimin mahm idare eden veH gibi
ttirJu saglayamama gibi bir zaruret
davranacaktlr. Yetimin velisi, yetimin nafakasml 「。セォ@
olmadlkya, yeti me ait gayrimenkulii satamadlgl gibi, kamuya ait gayrimenkulli de muslull1anlar
(kall1u) bu manada llluhtay olmadlkc;:a devlet 「。セォャQ@
satamaz... (a.g.e., s. 218)
Fahri Demir'in sow edilen toprak ケ・セゥ、ョ@
ll1iilkiyetinin devlete mi yoksa kamuya llll ait
oldugu konusundaki son derece dakik tespit ve degerlendirll1elerini takdir etmekle birlikte baZl
noktalarda itirazlanUllZ1l1 oldugunu da beIirtmemiz gerekmektedir. Demir, sow edilen
topraklann idaresinin beytulmaldaki menkul mal idaresine benzemedigini, gayrimenkul mal
beytulmale ait 、セァ・イ@
gayrimenkullerin
idaresine benzedigini soylemektedir. Bu ァッイエゥセ・ョL@
idaresinin menkul mal idaresine benzedigi manaSl C;:lkmaktadlf ki, bu dogru degildir. Aksine
beytiihnale ait biittin topraklar 「。セャョァ」[Zエ@
beri kamu hukuku kurallanna gore 、ャゥコ・ョセ@
ve
diger mallardan ayn hukuki rejime tabi ッャュオセエイN@
Benzer セ・ォゥャ、@
sadece sow edilen topraklar
ait biitlin topraklar kamu namIIla devlet tarafmdan ゥセャ・エュ@
ve geliri kamu
degil, 「・セQゥャュ。@
hizmetlerine ィ。イ」ョオセエjN@
MiielIifin bu Wr topraklann rakabe miilkiyeti ile kimseye temlik
hakh bulabiliriz. Zira klasik islam hukukyulanndan da bu ァッイゥセ@
edilemeyecegi ァoャゥセ@
savunanlar ッャュオセエイN@
BUllllnla birIikte yukanda da belirttigimiz gibi uygulama bunun aksine
ッャュオセエイN@
Kaldl ki. bu topraklanll temlik edilemeyecegi ァッイエゥセオ@
benimsense bile bu onlarm
kamu miilkiyeti adl altlllda devlct Illiilkiyetillden ayn bir kategoride yer almaslJlI gerektirmez.
BlI olsa olsa de\'lctin sahip oldllgll Illallar lizerindeki tasarruf yetkilerinill farkh oldugunu ifade
eder. Bir diger iliraz 1l0klaSl da セャi、オイZ@
MOellif. devlel 「。セォョャオ@
bu topraklar iizerindeki
yetkisini, yClilllill mal1l1l idare cdcll \'clinin yctkisinc bcnzclcrek bu lopraklanll dcvlet 「。セォャ@
tarafllldan ウ。ャセQ@
zarurcl vc Illaslahal' セ。イャ@
baglamaktadlf. Esascn yukanda da dcginildigi
),ctimin vclisi gibi davranmasl gcrcgi sadcce bll topraklar iyin degil.
iizere de\'let 「。セォョャ@
devlcle ail biitiin malIar ic;:in dc gcycrlidir. Zira bu malIar dcvlcl 「。セォャョ@
セ。ィウゥ@
miilkii
olmaylp. tamanu son lahl ildc kalllllya aillir. Bu itibarlil dcvlct 「。セォョャ@
dcvlclc ait biitiin
mallardaki lasarrunannda kalllll yaraTIIll g6zclmck Illccbllriyctindcdir. Klsaca soylclllek
gerckirsc. Demir'in kanaalinin aksinc sozii cdilcn toprak yqidi ilc bcytiillllalc ait digcr
lopraklar araslIlda csas ゥャ「。イセGQ」@
hir fark yoklllr vc bu topraklan kalllll miilkii adl altlllda devlcl
miilkiindcn ayn bir staliidc saYllIak bil.cC yerindc degildir.
lshil1l Hukllkll Eserlerindc Kal1lll Afallarmm Ele AhnIJI 80
Meseleye kamu mallan aylsmdan bakddlgmda ise
セオ@
degerlendirme yapIlabilir:
Hizmet mallan bir kamu hizmetinin gOriilmesinde kullamlan ve bu hizmetin vasltasml
エ・セォゥャ@
eden mallardlr. Kamunun bu mallardan yararlanmasl dogrudan dogruya olmaYlp
dolayhdlr. Bu ayldan bakIldlgmda hizmet mallan ile kamu maIlan arasmda onemli bir
nitelik farkl ケ。イ、ャセUN@
Ancak bazl hizmetlerde, hizmetIe onun vasltasl olan mal, birbi-
rinden aynlmasl imkanslz derecede ォ。ケョセュエ、ャイN@
Bu gibi haIlerde, hizmetle onun
bir unsuru, bir tamamlaYICl paryasl haline gel en aynm ayn ayn hukukl rejimlere tabi
olmasma imkan yoktur. Hizmetin niteligi bu aymlara da sirayet eder ve onlann da aym
hukukl htildimlere tabi olmasml gerektirir.
Teknik sahadaki
ァ・ャゥセュイ@
kamu hizmetleri tizerinde etkisini gosterdikye hiz-
metle vasltasl arasmdaki bu baghhk da c;ogalmaktadlr. Dtin herhangi bir binada
yilriiti.ilen faaliyet bugun ozel bir mekana ihtiyay gosterince, kamu hizmetleri bakImmdan bin a hizmetin bir unsuru haline gelmektedir. Sozgelimi dtin slradan bir bin a kolayca hastane veya okul haline getirilebildigi halde, bugtin hastane olacak bir binada
biryok teknik セ。イエャ@
aranmakta, bu セ。イエャョ@
エ。セャュケョ@
yet yilriitulememe1..1:edir. Benzer セ・ォゥャ、@
ilmi birtaklm ozel セ。イエャ@
bir binada hastaneye ait bir faali-
bugtin okul yapIlacak binalarda da pedagoji
aramaktadlr. Guntimtizde belki bir zablta エ・セォゥャ。ュL@
nufus veya vergi dairesinin herhangi bir binada 」[。ィセ「ゥャ・ァ@
zablta ゥセャ・イョ、@
tertibata sahip binalara ihtiyac; gosterecektir
Bu itibarla, bir kamu hizmetine
kilde 「。ァャョュセ@
soylenebilir. Ancak
gori.ilen teknik i1erIeme belki pek az zaman sonra bu ゥセ@
0
296
bir
ic;in de ozel
.
hizmetin esasb bir unsurunu エ・セォゥャ@
edecek セ・ᆳ
blllunan hizmet mallannm kamu mall sayIlmasl ve kamll mallannm
sahip oldugu ozel koruma ayncahklanndan faydalanmasl ontinde islam hukukllnun
genel ilkeleri aC;lsmdan bizce herhangi bir engel yoktur. Nitekim, bugunkti hllkllkta
hizmet mallan kategosinde degerlendirilen bazl mallar klasik islam hukuku eserlerinde
295
セxI@
Hizmet llIallaruun hllkuklniteligi 」[Z。ァ、セ@
hllkuk sistcllIlcrindc de ihtilaf konusu ッiュオセエイN@
Tiirk
hukukunda hizmct maIlanmll kall1l1 maIlanndan oldllgll yoIlInda kll\'Vclii bir kanaat
buIlInmakla birliktc. bll maIlann nc olc;:iidc kamll mall katcgorisinc girdigi エ。イャQセュ、@
(Bkz.
Onar. Marc lfukuku. II. 130 I \·d.: a.mlf.. "AllImc Emlaki Tcorisi ... ", s. 481 vd.: Diircn, idarc
Hukuku. s. 10 Yd.: DlIrall. Ui(/i. "Kamllsal MaIlann 01 c;:iitii" , s. 50-52: Balta. "Kalllll
Mallanndan Yararlanma .. .'·. s I J 8).
kイセ@
Onar. a.f!..c .. 11. DO:l- J:\(I·L a.mlr.. a.g.. III .• S. 482-483.
jsl{1/1l Hukllkll Eserlerinde Kamu Alallarltllll Ele aャエOセQ@
kamu mallan olarak kabul
オケァャ。ョュセエQイN@
・、ゥャュセ@
·81
ve bunlara kamu maIlanna uygulanan hilktimler
Camiler, medreseler, hanlar, ribatIar, tekke ye zaviyeler buna ornek
gosterilebilir. Fakat, burada dikkatten kaylfllmamasl gereken husus セオ、イN@
hukuku eserlerinde kamu maIJ olarak
ゥセャ・ュ@
Klasik islam
goren bu maIIar, orgiltIil ye sistemli bir
kamu hizmetinin Yasltasl olarak degil, hizmetin konusunu
dogrudan dogruya yararlandlgl aymlar olarak ele
エ・セォゥャ@
edecek
セ・ォゥャ、@
halkm
。ャュセエイN@
Biltiin bunlar gozonilnde tutularak, bugiln hizmet maIIan adl aItmda kamu mallannm bir
ケ・セゥ、@
olarak degerlendirilen bazl maIlar bu
ケ。ィセュ、@
da kamu maIIan kap-
samll1da ele alll1acak ye dolaYlslyla ilerde ilzerinde tekrar durulacakttr.
5. Kamu Mallan
islam hukukunda mallann ilgili ォゥセャ・イ@
aylsmdan yaprJan tasnifinde hem mahiyeti
hem de ken dine ozgil hukukl rejimi itibariyle yukanda incelenen mal tiirlerinden farkh
「セィ。ャQ@
bir mal kategorisi yer almaktadlr ki bu, genel olarak gtintimtizde kamu
mallan deyimi ile ifade edilen maIIar zilmresine
ォ。イセ、ャ@
gelmektedir.
islam hukuk sisteminde kamu mah olarak kabul edilen malIar yok ye ケ・セゥエャ、イN@
Y oIIar, akarsular, meydanlar,
yaylaklar, ォiセャ。イL@
ケ・セュャイL@
ケ。イセャMーコ@
yerleri, harman yerIeri, mezarhklar, mer' alar,
mabetIer, hanlar, keryansaraylar, baltahklar hep bu nite-
Iikte malIardandlr. Tezimize konu ettigimiz bu malIar ye hukukl rejimleri bundan sonraki boltimlerde ァ・ョゥセ@
ye aynntlh bir biyimde tetkik edilmeye ケ。ィセ、」ォエャイN@
••
•
••
••
IKINCI BOLUM
iSLAM HUKUKUNDA
KAMU MALLARININ HUKUKi REJiMi
iSLAM HUKUKUNDA KAMU MALLARININ HUKUKl REJiMi
Bu bblumde islam hukukunda kamu mallanna ゥャセォョ@
gene! hukumler tetkik edile-
cektir. Kamu malt kavraml ve hukuki dayanagl, kamu malt niteliginin kazamlmasl ve
kaybedilmesi, kamu mallan uzerindeki hakkm niteligi, kamu mallannm hukuki bzellikleri ve kamu mallanndan yararlanmanm gene! ilkeleri bu bblOmun belli bir Slra ve sistematik yeryevesinde ゥセャ・ョ」ォ@
temel konulanm ッャオセエイュ。ォ、N@
ince!emeye kamu
malt kavraml ve hukukl dayanagl konusu ile 「。セャュ」ォエイN@
I. KAMU MALI KA VRAMI ve HUKUKi DAYANAGI
A. KAMU MALI KA VRAMI
Hukuki teknik bir terim olarak kamu malt deyiminin ne anlama geldigini aylklamak ve belli bir tarif ortaya koymak iyin klasik kaynaklarda kamu mal! mefhumunu
ifade eden birtaklm kavramlann tahlil edilmesi yararh olacakttr. Aynca kamu mal!m
aYlrmaya yarayan kriterlerin neler oldugunu tespit etmek de yapllacak tarifin
ッャオセᆳ
muna katkl saglayacaktlr.
1. Klasik Eserlerde Kamu Mahlll ifade Eden Kavramlar
Klasik islfun hukuku eserlerinde kamu mallan her ne kadar konu olarak 「。セエョ@
beri ゥセャ・ョュ@
ise de, kamu malmlll net bir tarifi yapIlmadlgl gibi, bilebildigimiz kada-
Kamll Afallarmm Hllkuki Rejimi . 84
nyla gunurnuz hukukundaki anlarnlyla "kamu rnah" deyirnine tarn
ォ。カイョャセエ@
da soz konusu
ッャイョ。セエN@
ォ。イセャィ@
gelecek bir
Bununla birlikte amlan eserlerde kamu
rnallanm ifade eden birtaklrn ka\Tamlara
ウャォセ。@
b。セィ」ャョ@
rastlarnak rnurn"'i.indur.
セオョャ。イ、Z@
a) Erfak ve ir·rak
Aym anlarnda kavrarnlar olan bu iki kelimeden birincisini Maverdi, ikincisini ise
EbG Ya'la kulIanmaktadlr ' . Adl gegen kavram her iki muellif tarafindan da,
"insanlarm
セ。イᄃjMーコ、@
oturulacak yerlerden, caddelerde yo)cular
ゥセョ@
blrakl-
lan alanlardan, meskun yerlerin etrafmdaki bo§ sahalardan ve konak yerlerinden ッイエ。ォャセ@
yararlanmasl,,2 セ・ォャゥョ、@
tammlanmaktadlr3 .
Hem Maverdi hem de EbG Ya'la, bu kavramm muhtevasml Uv kIslmda incelemektedir. Birinci klslm
ケ・イャセゥュ@
alanlannm
kaynagl gibi yerlere; ikinci kISlm,
ケ・イャセゥュ@
mulke konu olan arazilerin) etrafindaki
、ャセュ。ォゥ@
sahra ve yollerde konak yeri, su
「ッセ@
merkezlerinde evlerin ve emlakin (ozel
alanlara; uvuncu klSlm ise ana ve tali yol-
larm vevresine ozgudur.
Adl geven muellifler her bir kIslmla ilgili hukumler hakkmda aynntlh bilgi vermektedirler. Aynca cemaatin ve ilim adamlannm cami ve mescidlerden
2
3
カ・セゥエャ@
セ・ォゥャM
Maverdi. e1-Ahkiimu 's-slIltaniyyc, s. 233: Ebu Ya 'Hi, cl-Ahkiimu 's-sultliniyyc, s. 222.
Maverdi, a.g.c., s. 235; Ebu Ya'la, a.g.c .. s. 222.
Klasik kaynaklarda crfak anlallllIlda killli zall1an mcI'll ftic kelimesi kullallllmaktadtr. Meraftk
bir ゥセ@ ve ncsncye izafetIe
"mirfak"lIl c;;oguludur. Mirfak, dirsek anlanunlll 、ャセi。@
kullalllldlglllda, yararlallllan セ・ケ@
dCll1cktir. Mcraliku'd-diit· dcnildiginde, cvin abdcsthanc.
llllltfak. kuyu, avlll gibi yararlallllall b6liill11cri 。ョャセQォエ、イN@
Mcralilm'l-bilad dcnildigindc
dc. halklll ortak bir セ」ォゥャ、@
yararlandlgl ycrlcr akla gclmcktcdir (Bkz. ibn ManzfJr, Lisnnu'lamb, X. 118-119: CcYhcri. es-."itluih: IV. 1482: MlItarnzi, el-Mllif.rib, L 339-340: ASlIll Efcndi.
hmI/US Terciiml'si. Ill. 861). Yinc bll bll kclilllcIcrlc a)'11I k6ktcn olan irlifak kcIimcsi, Icknik
alllamda irtifak hakkllll ifadc cllllcktc isc dc. csas itibariylc gcncl olarak islifadc ctmc mallaSllla
gcllllCktc vc klasik kaynaklarda c;;ogunlukla bll manada kullallllrnaktadlr. "cl-l\1iirtcfali"
yararlallllan セ」IG@
m:lllaSll1a gcImcktcdir
kclilllcsi dc kClldisilldcn istifadc cdilcn. ortak bir セ」ォゥャ、@
IX,
(Bkz. Ma\'crdi. a.g.c .. s. 235-2)6: NcvcYl.l<m·:a. IV. 359. 3W, 363: Mcrgilliini. 」ャMjゥ、サセiGHLN@
.1: ibn Abidill. Rcddii "I-lIIulltnr. V. 278).
Kamll Afallarznzn HlIkukf Rejimi 85
lerde yararlanmasl da bu kavram iyinde 、・ァイャョゥュセ@
ye aym 「セィォ@
altmda bunlar-
dan yararianmamn ilkeleri de 。yャォョュセエイTN@
Dikkat ediliise gerek Maverdi ve gerekse EbG Ya'Hi irfak yeya erfak ic;:in bazl
brnekler vermekle yetinmekte, bu kavramm muhtevasma giren burun cuzleri kapsar
。ョャセi@
nitelikte bir tamm yapmamaktadlf. Fakat yerilen brneklerden
bulunmaktadlr ki,
0
da ilgili
5
masma konu olmasldlr
.
セ・ケャイゥョ@
herkesin
ュゥャセエ・イォ@
ortak bir tema
ye genel bir
DolaYlslyla kamunun ortak bir セ・ォゥャ、@
セ・ォゥャ、@
yararian-
yarariandlgl biltiln
mallan errak kayraml ic;:ine dahil etmek milmkundilr. Bu durumda errak kayraml,
AK'nda metruk arazinin bir klsml olarak dilzenlenen herkesin yararlandlgl arazilere
denk 、ゥャセュ・ォエイVN@
Metruk arazinin bu 」[Z・セゥ、@
doktrinde arazi-i miirfaka adlyla aml-
maktadlr ki, Mayerdi' ye EbG Ya'la'mn kulland@ kavramlarla ゥャセォウ@
bu tarz bir ォ。ケイュャセエQ@
7
son derece yerinde g6zilkmektedir
、オセョエゥャァ・@
.
b) Harim
Kamu mallannm bir klsmlm ifade etmek ilzere yaygm bir
セ・ォゥャ、@
kullamlan kay-
ramlardan biri de harimdir. Harim, sbzlilkte asla dokunulmayacak ye ゥャセュ・ケ」ォ@
tarzda haram olan セ・ケ@
セ・ケゥョ@
(akarm)
セ・yイウゥョ、@
8
anlammdadlr . Kelime kaynaklarda teknik bir terim olarak; "bir
ye yoresinde bulunup ondan tarn olarak yararlanmaYI
miimkiin kllan hukuk ye meraflk,,9 セ・ォャゥョ、@
tammlanmaktadlrIO .
islam hukuku eserlerinde harim, birc;ok nesneye izafe edilerek kullamlmaktadlf.
S6zgelimi, bir
4
5
6
8
9
J(I
ケ・イQセゥュ@
biriminin harimi, eyin hartmi, kuyunun harimi, kaynagm
MaverdL el-AhkiW/a GウMャiヲHェョセZカ・L@
s. RSUMWセ@
Ebfi Ya'la, el-AhkOma's-slIltfmzvye, s. 226-227.
Aynca ォイセN@
Halis eセイ」ヲL@
,5'erh-i Kiin[m-i Ariizf.. s. RMTセ@
Ziyauddin. ,5'erh-i Kiinul1-i Ara::i. s. 1921.
kイセN@
KUlb. Xi::iimu 'I-idiire. s. 209.
AKmd.5
kイセN@
Halis eセイ」ヲN@
a.g.e .. s. 23-24: Ziyclllddin, a.g.e .. s. RPMQセ@
366, 373.
ion ManzlIr. Lisill1U 'I-arab. XII. 125: Fc)'yfllll1. el-Afisbiihll 'I-mlln/r. s. 51: ASlIll Efcndi. Kmlllis
Tcrca/llcsi. IV. 232.
I1ulwk "C mcrilfJl, burada gcncl olarak irtifak lI1uhtc\,alJ biiliin haklan ifadc ctlllck iizcrc
hClllcn hCIllCll qanlamda kllllallllan iki kcliI1lcdir. Bu kanallllafln farkh kullanllll vc anlallllan
ic;in bkz. Hacak. irlUrrk Ilaklnn, s. 33.-36.
Ncvc\'l. Rm·::n. IV. 3,18: RCIIlIi. ,\'i//(7yclii'I-lJIlllltiic. V. nL ibn Abidin. a.gC' .. V. 279: AIi
H<lydar. f)iircrii 'I-It IIkkrilll , Ill. 557.
Kamll .Hallarmm Hllkuki Rcjimi 86
haIimi, nehrin harimi, kanahn harimi, agaylann harimi, bu eserlerde farkh harim rurleri
olarak yer almakta ye bunlarla ilgili hukumler ayn ayn tetkik edilmektedir. Fakat, buケ・セゥ、@
rada konumuzu dogrudan ilgilendiren harim
bu nedenle diger harim ケ・セゥエャイ@
birimlerinin harimi olup,
lizerinde durulmayacaktlr II .
islam hukukyularmm hemen tamaml, bir ケ・イャセゥュ@
sinde yer ahp, halkmm
ケ・イャセゥュ@
ッイエ。ォャセ@
merkezinin yeYresinde ye yore-
yararlandlgl baltahk, mezarhk, yopluk, mesirelik,
yocuklar ir;in oyun mahalleri, toplantl yerleri, meydanlar, caddeler, harman yerleri,
hayyanlann otianma, sulanma, dinlenme ye bannma yerleri, namazgah, pazar-panaYlr
alanlan, su yollan, konak gibi yerIerin ozel mulkiyete konu oIamayacagl ye inhisaIi
ォゥセャ・イョ@
oIarak ozei
tasarrufuna terkedilemeyecegi hususunda
ァッイオセ@
birligi iyerisinde-
dirler. Bu gibi yerler meyat araziden sayIlmaz. CtinkU kendilerinden halihazlrda yararIamlmakta ye bunlara yore sakinlerinin hakIa taalluk etmektedir. Oysa iIgili bolUmde
de belirtildigi gibi bir yerin meYat arazi sayIlabilmesi ir;in herhangi bir
セ・ォゥャ、@
yarar-
Ianma konusu oImamasl ye "kimsenin hakkmm taalluk etmemesi" gerekmektedir.
DolaYlslyla
ケ・イャセゥュ@
dan dahi ozel
セ。ョエャュ@
ァuケャ・セエゥイL@
ォゥセャ・イ@
birimlerinin haIimi ihya edilemedigi gibi, deylet yetkilileri tarafinikta oIarak yerilemez. Zira bunlann ihyasl yore sakinlerinin yaonlan SlkmtIya sokarI2. Amlan bumn bu ozeIIikIer bu gibi yerle-
rin kamu mal! niteligini ortaya koymaktadlr.
Bu セ・ォゥャ、@
herhangi bir ケ・イャセゥュ@
biriminin haIimini エ・セォゥャ@
eden ye halkm ortak bir
biyimde yararlandlgl yerIerin dokunulmazhgl herkes tarafindan geneI bir kuraI oIarak
11
iセ@
Harlmler konllsllnda aynnllh bilgi i<;:in bkz. EbG YllSllf, cl-Harae, 100-10 1; Klldame b. Ca' fer,
el-Harac, s. 249-250: Davfldi, el-Ell/vol, s. 55-57; ibn Hazm, eI-Muhallii, X, 81-82; Maverdi,
el-Ahkiimu GウMャエゥョセIケ・L@
s. 238: EbfI Ya'lii. e/-Ahkiimii GウMャエゥョセカケ・L@
s. 225: セGゥョャコL@
elMuhe::::eh. I. 555; ScrahsI. el-Mcbsut, XXIII. 162 vd.: Ncvcvl. Ravza, IV, 348 vd.: Rcmli,
Nihiiyclii'I-lI/llhtoc. 336 vd: Buhiiti. Kq§'a/ii 'l-kll1a', IV, 192: Aynl, el-Binaye, XL 332 vd.;
Zcylai, Tcby/n. VI, 36-39; Ezhcrl. CCl'ahirii'l-iklfl, 11, 202: Scmih, MilkiyyeW'l-ard, s. 127 vd.:
Ali Haydar, Diirerii'l-hllkkam, HI. 557 vd.
EbfI Yusuf. a.g.l'oo S. 63: セ。ャゥL@
cl-Om, lII. 264; EbfI Ya'lii, a.g.eoo s. 217, 220; Davudi, clel-Miil1e:::ch, L 554: Nc\'cvl, Ral':a, IV, 348, 349: a.mlf.. cl-A1ecmu', XVI.
Ell/vol. s. 52: セゥイLャコN@
121: ibn KlIdilmc, cI-Aftl/!.ni. VI. 151: Rcmli. ,\'i!UlyCfii'I-1I111htiic, V, 334,335: Zcyla'i, Tchyin,
VI. 36: Ezhcri. ('c\'(lhirii'l-iklf/. H. 202: ibn MnOih, cI-Miibdi', V, 250-251: Hatl<ib.
A!cl'o17ihii'I-('clf/, VI. I I: Kasalll. Ikda'i, VI. 194: BlIhfltl. !\q',I'I!(ii '/-kllla', IV, I X7; Ayni. ('/HiI/(7yC. Xl. 330-DI; Mcydfllli. c/-UiMh, I. 220-221: Mcc('/lc md. 1271.
Aam" Mallarmm H,,/.:,,/.:f Rejimi . 87
benirnsenrnekle birlikte, bu yerlerin smm ye hukuki niteligi noktasmda hukukc;:ular
arasmda birtaklrn
ケ・イャセゥュ@
Bir
smIrIm
ァッjゥセ@
ayniIklan rneydana
biriminin (umran) hariminin smm aym zamanda meyat arazinin de
エ・セォゥャ@
etmektedir. Bir
「。セォ@
yerde meyat arazi 「。セャュォエ、イN@
ゥセャ・イョ@
ァ・ャュゥセエイN@
anlatlmla, harlm saYllan toprak kesiminin bittigi
isHirn hukukc;:ulan bu konuyu esas itibariyle ihya
konu olacak rneyat arazinin smIrIm tespit etrnek arnaclyla ele alrnaktadlrlar
Ebfi Hanife ye Ebfi Yusufa gore ister bilfiil yararlamlsm, ister yararlamlrnasm
umrana yakm yerler hari'm sayIllr ve ihya edilernez. Bu hukukc;:ulara gore umrana yakm yerler hakikaten yararlanma konusu olrnasa bile hukmen yararlanma konusudur.
<;unku bu yerler her zarnan ic;:in yararlamlrnasl kuwetle muhtemel yerlerdir. Bu yerlerden halihazlrda yararlamhp yararlamlmadlgl hususu kimi insanlann anlayamayacagl
derecede kapah bir
セ・ケ、ゥイN@
Bu yUzden herkes ic;:in
。ョャセiイ@
bir olc;:u olarak yakmhk-
I3
uzakhk kriterini esas almak gerekir . Kaynaklar Hanbelilerden bir riyayetin de aym
l4
dogrultuda oldugunu bildirrnektedir .
Malikilere gore umrana yakm olup halihazlrda yararlanma konusu olrnayan yerlerin prensip olarak ihya edilmesi mumkundur; ancak bu yerlerin yararlanma konusu
olup olrnadlgmm tespiti aC;:lSlndan ihya ic;:in deylet yetkilisinin ァッイゥNセ@
masl gerekir
yararlanma
$afiiler
15
セ。イエャ@
16
.
Bundan 。ョャセ、ァュ@
ye onaymm alm-
gore, Malikl hukukc;:ular da hari'rn ic;:in halihazlrda
aramaktadlrlar.
,
Hanefilerden imam Muhammed 17 ye Hanbelilerin
18
mezhep ァッイゥNセオ@
ka-
bul edilen bir riyayetine gore, umrana yakm yerler halihazlrda bilfiil yararlanma ko-
13
14
15
17
IK
Serahsi. el-Mebsut. XXIII. 166: ibn Kudame. el-Mugnf, VI. 152: Zeylai, Tebyin. VI, 36;
Babcrti. eI-indye, IX. 317 vd.: Mcydilni. el-Lilh6b. 220-221.
ibn Kud,lmc. eI-KiiJi, 11, 436: Mcrdfivl. el-insiij VI. 361: ibn Miiflih. el-Milbdi '. V, 251.
Malik b. Encs. el-Miit/evvene. IV. 377: Bad. el-Miin/eM. VI. 28-29: Hatlab. Mevdhibil 'I-celil.
VI. 11-12: h。イセQN@
jmLスBセカ」N@
VII. 70: ibn Ciizcy. el-Kavanin, s. 222.
$afii. el-Olll. 264-265: 272-273: Mavcrdl. el-AhMlllii's-sultnniyye, s. 223: ibll Kudamc. elA/ugni. VI. 152.
Scrahsi. £'I-Mchsftl, XXIII. ](i6: ZcylaL Tch.l'in. VI. 35: Bfibcrll. cl-iJ1(lyc. IX. 3 18.
Ebil Ya ·Ia. ('/-:lh/.:lllllii 's-slIl/aniYI'£,. s. 220: ibn KudfllllC. cl-Muj!,nf. VI. 152: ibn Miiflih. c1Aliibll!·. V. 251: Buhflll. Kq}IYii 'I-kind '. IV. 1X7-188: Mcrdfld. cl-insdj VI. 3W.
Kamu A1allarmm Hllkllki Rejimi . 88
nusu degilse harim sayIlmaz. Bunlar mevat arazidendir ve aynca bir izne gerek 01makslzm ihya ile bzel miilkiyete girebilir.
Demek oluyor ki. islam ィオォセャ。ョ@
bir yerin harimini belirlemek uzere iki blyiit
ileri surmektedirler. Bunlardan biri halihazlrda yararlanma konusu olmasl, digeri ise
yakmhk-uzakhk kriteridir. ikinci kriteri esas alan hukukylllar da yakmhk ve uzakhgm
hangi esasa gbre tespit edilecegi nok1:asmda
セ。イエャョュ@
zinin
ァ「イエゥセ@
aynhgma
、オセュZ[^ャ・イゥN@
Mevat ara-
aylklarken de deginildigi uz.ere Ebfi Yusufuzakhk yaSfml, umran yerIe-
rin kenanndan gur sesli bir
itibaren 「。セャエュォ、イ@
セ。ィウュ@
bagmnasl halinde, bu sesin
ki, uygulamada genellikle bu ァ「イエゥセ@
mezhebine gbre, hayvanlann otlamak iizere
ウ。「ィMォセュ@
ゥセエャ・ュケ」ァ@
noktadan
tercih edilmi:;>tir
I9
.
Malikl
gidip geldikleri saha yakm
saYlhr; bundan btesi uzak hiikmundedir20. Bu konuda belkide en fazla tercihe セ。ケョ@
ァ「イエゥセ@
uzakhk ve yakmhgm tespitinde orfe
「。セカオイャュウ@
ongorun Hanbeli hukukyu-
lanD goru:;>iidur. Onlara gore, bu gibi yerlerde re'y ile tahdit konulamaz; tahdit ancak
teykifi olarak konulabilir. Seriatm bu konuda bir tahdidi olmadlgma gore, orfe 「。セᆳ
21
vurmak en dogru yoldur .
aョャ。セ、ァ@
kadanyla bir yerin hariminin smm konusllnda herhangi bir nass mev-
cut degildir.
DolaYlslyla bu konll iytihat sahasma girmektedir.
Hanbemerin amlan
ァッイエゥセオョ@
biraz daha
ァ・ャゥセエイォ@
Bu
nedenle,
bugun iyin bir yerin harimini beJir-
leme yetkisini, merkesi ya da mahalli idarenin takdir yetkisine blrakmak kanaatimizce
en uygun yol olacaktif.
Y ・イャセゥュ@
birimlerinin harimi uzerindeki hakkm niteligine gelince, kaynaklarda bu
konuda net ifadelere rastlamasak da islam hukllkyulannm konuyu ele 。ィセ@
den bun un, halkm ッイエ。ォャセ@
biyimlerin-
kullandlgl diger malJar gibi kamuya ait oldugu ye yararla-
nanlar aylsmdan ilerde de aylklanacagl uzere umumi ortakhk niteliginde ye ibahe
karakterli bir yetki dogurdugll 。ョャセュォエ、イN@
19
::fJ
セi@
Nitekim kaynakJarda harim niteligin-
Ma\'crdi. el-Ahk6mli's-sulliillil'Ve'. s. 231: Scrahsi. c1-Mchsfil, XXIII. 166; Zcylal. Tehvin, VI,
35: HarazIllI. cl-K!fiiyc. IX, '2: ibn Abidin, Rcddii'I-/IIl/hliir, V. 278: Ali H;lydar. Diircrii'lIlIIkk6111. Ill. 5-lS.
B;ld. cl-:\Iiill/('liii. \"1. 2CJ: Hall;lb, .\/c\"(iliihii 'l-c('/fl. VI, 11.
ibll Kud;lIllC. cI-.1/II.!!.lIi. VI. 1-l2: ibn 1\ Wnih. ('/-.\/iihdi '. V. 251.
Kamu Afallarmm Hukuki Rcjimi 89
deki yerlerin dokunulmazhgl ifade edilirken bunlarm tlpkl yollar ve nehirler gibi 01dugu belirtilerek kamu mall niteligi ar;:lkr;:a vurgulanmaktadlr
kapsanundaki yerlerden yore sakinlerinin
・セゥエ@
ve ortak bir
22
Bunun anlaml, harim
.
セ・ォゥャ、@
yararlanma haklan-
nm varhgldlf. Ancak yine kaynaklann verdigi bilgilerden bu yetkinin sadece yore halkma mahsus oldugu,
「。セォ@
yerlerde oturanlann buralardan yararlanma haklanmn bu-
lunmadlgl 。ョャセiQュォエ、ヲN@
iJerde kamu mallannm イ[Z・セゥエQ@
bolilmilnde ele ahnacak
olan ve AK'da de hilkme baglanan bir klslm halkm yararlandlgl kamu mallannm bir
bolilmilniln hukuki zeminini harim kapsammda degerlendirilen mallar
Bazl hukukc;:ulara gore ise,
ケ・イャセゥュ@
ッャオセエイュ。ォ、ヲN@
biriminin harimi ilzerinde yore sakinlerinin
daha gilc;:lil yetkiJeri vardlf. Bu yetkinin bir nevi millkiyet hakkl oldugu belirtilmektedir. Ancak bu ァッイゥNセエ・@
「セュ。@
olan hukukc;:ular da bu hakkm セゥイ「@
hakkmda oldugu gibi tek
23
satlm akdine konu edilemeyecegini ifade etmektedirler
r;:ular amlan hak
unsurlanm
エ。セャiョウ@
イ[Z・セゥ、ョ@
da- belirli bi)' cemaat lehine
24
23
24
Demek ki, bu hukuk-
muhtemelen -dar ve teknik anlamdaki irtifak hakkmlll biltiln
de gerl endirm ektedirl er
22
.
ォオイャュセ@
il·tifak hakkl olarak
.
Bkz. Zeylal, Tebyin, VI, 36; Aynl, el-Biniiye, XI, 331-332. Kasani yaptIgt arazi taksimatInda,
yararlandtgt yerleri miibah arazinin bir ケ・セゥ、@
olarak
baltaltk, mer'a gibi halkm ortak bir セ・ォゥャ、@
olarak
ele almaktadtr (Bedii'i, VI, 193). Burada miibah deyimi miilk araziye ォ。イセエャ@
kullarulmakta ve yararlananlar aytsmdan iblihe karakterli bir yetki dogurduguna ゥセ。イ・エ@
edilmektedir. Yoksa bu deyim sozii edilen arazilerin mevat arazide oldugu gibi ozel miilk
edinilmesinin serbest oldugu anlanl1nda ォオャi。Qュエセ@
degildir.
Reml!, Nihiiyetu '1-l1Iuhtiic. V, 334: $ebramelIisi, Hii:jiye, V, 334.
Kasani, her ne kadar bir beIde halkmlll belde 、エセャi。@
ッイエ。ォャセ@
yararlandtgl yerlerin mevat
olllladtgtlll, buralann ttpkt evlerinin finiist gibi belde halklIllll hakkt oldugunu soyleyerek harlm
kapsanl1na giren yerler iizcrinde bel de halkllllll kuvvetli bir yetkisinin bulunduguna ゥセ。イ・エ@
etlllekte ise de, devanl1nda "miisliimanlar iyin onsuz olmaz Olyiisiinde ihtiyay duyulan tuz
mahalIeri, neft, zift gibi maddelerin ytkttgt arazilcr de ay1l1 niteliktedir; yiinkii bunlar
miisliimanlann umumunun hakktdtr.." demek sureliyle bu malIar iizerindeki hakklll umumi
ortakhl{ nileliginde oldugunu aylkya belirtmckledir (Bedii 'i, VI. 194).
Maverdi ve Ebii Ya'15, melindc de temas edildigi gibL crrak (veya irfiik) yeryevesinde
olmak iizere "hal'imii'l-cmsar (ycrJqim mCI'kczlcrinin harimi)" diye bir kavramdan soz
elmeklc ve yapllklan aylklalllalarda bu kavramlll evlerin ve ozel arazilerin (emlak) yevresindeki
「ッセ@
alanlan ifadc ctligini bclirtmektedirler. iki miiellife gore de. buralardan 「。セォャョQ@
yararlanmasl miilk sahiplerinc zarar vcriyorsCl buna engel olunur; miilk sahibine zmar
\'crllliyorsa bu takdirdc buradan 「。セォャョQ@
yararlanmasl iyin miilk sahibindcn izin ahlllp
ahnmayacagl konusunda iki ァッイゥセ@
vardlr. Bir ァッイゥセ・@
gorc. llliilk sahiplcri izin vcrmcsc bilc
「。セォャョ@
bu ycrlcrdcn yararlanabilir. (:iinkii buralar ortak yararlauma alanlandtr (mirfak);
セ」ケャイ、@
biitiin insanlar 」セゥエ@
yararlanmCl hakkllla sahiptir.
miilk sahiplcrinin ihtiyael 、ャセi。ォゥ@
gore isc, bll yerlcrdclI miilk sahiblcrinin izni olmaksIZln 「。セォャョ@
ikinci ァッイゥセ」@
yararlanmasl caiz dcgildir. ('iinkii bll llIallar ozcl cmlakc tabi olup sahiplcri buralarda onccliklc
kullanma "c tasarrllf hakkllla sahiptir. Gbriildiigii gibi, Ma"crdi vc Eh!. Ya'lfi, bu ycrlcrin
Aamll llfallarmm Hukuki Rejimi ··90
b。セエョ@
beri yapdan aylklamalardan 。ョャセ、ァュ@
gore. islam hUJ...llkyulannm ァ・Qゥセᆳ
tirdikleri harim kavraml kamu mallannm onemli bir kismml iyine almaktadlr. Bununla
birliJ...-te, sadece
ケ・イャセゥュ@
birimlerinin
セ・カイウゥョ、@
yer alan kamu mallanm kapsamasl;
madenler, akarsular, uzaktaki konak yerleri, su kaynaklan,
daha pekyok kamu mah
ケ・セゥ、ョ@
、ャセ。イ@
セ・ィゥイャ。ウ@
yollar gibi
blrakmasmdan otiiri.i bu kavramm kamu mah
methumunu biitiiniiyle temsil etmekten yoksun oldugu soylenebilir.
c) Hlma
Arapya h-m-y maddesinden "korumak, menetmek, yasaklamak" anlammda bir
masdardlr. Fakat genellikle ism-i meful olan mahm'i (mahmiyyun) manasmda kullamlmaktadIr ki, sozliik manaSl itibariyle, dokunulmaz,
ゥャセュ・コL@
ォッイオョュセ@
nesne de-
mektir25. Kelime Tiirkye'de "koru, koruluk" tabirleriyle ォ。イセiャョュエ、RVN@
HIma, hukuki bir miiessese olarak da ケ・セゥエQ@
tiimiinii goz oniinde tutarak kisaca
セッケャ・@
セ・ォゥャイ、@
tarif ・、ゥャュセエイN@
Bunlann
bir tarif yapmak miimkiindiir: "Him
miibah bir araziyi kamu yararml gozeterek belirli hayvanlarm otlamasl
tahsis edip koruma altma almaktrr"n. Tariften 。ョャセエQ」ァi@
limesi hukuki bir ゥセャ・ュ@
ifade edecek セ・ォゥャ、@
a,
ゥセョ@
iizere burada hIma ke-
masdar manasmda kullamlmaktadlr. An-
cak eklemek gerekir ki hIm a deyimi, islam hukuku eserlerinde sozliik manasma uygun
olduk<;:a ョ・エャセゥイュォ、N@
Birinci ァッイゥセ・@
gore, harim
hukukl niteligi konusundaki ァッイゥセャ・@
kapsamll1daki yerler kamu mahdlr ve bunlar tizerinde umumi ortakhk niteliginde bir hak
miilk sahiplerine oncelik vermekte ve bu hakkl bir nevi irlifak hakkl gibi
vardlr. ikinci ァッイゥセL@
etmekte fayda vardlr. 0 da セオ、イN@
Hemen
gormektedir. Ancak bu noktada bir hususa daha ゥセ。イ・エ@
。ョャセエ」ァ@
iizere Maverdl ve Ebl1 Ya 'la'nUl kullandlgl anlamda harim kavraml yukanda
anlatllan harim kavranundan daha dar kapsamhdlL Ger<;:ekten de, bu iki mtiellif harimden ozel
miilklerin civanlll kastederken, YUkandaki harlm kanaml biitiin olarak ケ・イャセゥュ@
birimlerinin
<;:evresin"i anlatmaktadlL Bu yiizden iki kanam araslllda mahiyet farkl bitlu'nmasa da en azmdan
bir kapsam farklllln varhgl kcsindir. Bu nokta goz onUndc bulllndllruldugunda, ozel miilklerin
hemen 「ゥエセァョ、」@
yer alan 「ッセ@
alanlarda miilk sahiplerine daha gii<;:1ii yetkiler tamnmasl
olduk<;:a makul vc ycrindc goziikmcktcdir.
ibn ManZllr, Lisanu'l-amh. XIV. 199: Ccvhcrl, es-,<';Ihiih. VI. 2319: FCy)'llll1l. e/-Mishiihu'llIIan/l', s. 59: ASllll Efcndi. Kalllus TCl'ciimcsi. IV, 929.
ASllll Efcndi. a.p,.e .. IV. 929.
Klasik kaynaklardaki 、」ァゥセォ@
IUlIlfl tariOcri i<;:in bkz. \1a\"crdl. 」QMaィォゥャオGウエ。ョセケ・N@
s. 233:
Eb(1 Ya'I;1. cl-.·lhknlllii GウMN|ᄋャiョOセZ」@
s. 222: Ncvcd. !?al':a. IV, 357: Mutn. Tckllliletii'li\Jeclllfi', XVI. 152: iun Kud{lI11C. cl-AlII,cl/i. V, 580: h。エセ「L@
A/cl'nhibii'l-alil. VI. -l: Sc\'kan1.
NC:l'lii'I-Cl·/nr. V, 3-l7: Askalflni. FI.'/ftll 'I-hari. V. 5-l: h。イセゥN@
Q。NセᄋゥャGHL@
11. 70: Halis eセイ」ヲN@
SC'rh-i
Kan(lI/-i Arn:i. s. D.
Kamu A1allarznzn Hukuki Rejimi 91
olarak koruma altma ahnan araziyi ifade etmek uze;-e, yani "koru" manasmda da yaygm bir セ・ォゥャ、@
kullamlmaktadlr.
Hlmanm
ュ・セイオゥケエ@
Hz. Peygamber'in (s.a.) sozleri ve fiileri ile sonraki halifele-
nn uygulamalanna dayandmlmaktadlr28 . Kaynaklann bildirdigine gore, islamiyetin
、ッァオセョ。@
once bedevilerin ileri gelenleri, verimli topraklar uzerinde ytiksekye bir
yere kopeklerini baglaYlp seslerinin
オャ。セ「ゥ、ァ@
yere kadar uzanan yerIerin kendilerine
ait oldugunu iddia ederek buralardan
「。セォ@
kimselerin yararIanmasma izin vermez-
lerdi 29 . Hz. Peygamber "HUlla ancak Allah ve RasUlii ゥセョ、イLSP@
tiyle
31
bu yirkin toprak rejimini yャォュセ@
yerIerden oldugunu ifade
・エュゥセイN@
buyurmak sure-
ve bu nevi topraklann kamu yaranna mahsus
Nitekim kaynaklar O'nun Medine'de Bald' (bazl
rivayetlerde Naki'32) denilen yeri Ensar ve MuhacirIerin atIan (cihad atIan) iyin koru33
luk olarak tahsis ettigini bildirmektedir .
imam Safil'ye gore az once zikredilen "Rima ancak Allah ve Rasftlii ゥセョ、イB@
hadisi iki
セ・ォゥャ、@
。ョャセiQ「ゥイN@
Birincisi, RasUlullah'tan
「。セォ@
hiykimsenin koruluk tah-
sis etme yetkisi yoktur. ikincisi bir kimsenin, cahiliyye doneminde, nufuzlu ォゥセャ・イョN@
kendi セ。ィsi@
iyin koruluk tahsis ettigi gibi degil, ancak Rasulluh'm (s.a.) yaptIgI gibi
kamu menfaatine koruluk tahsis etme yetkisi vardlr. imam Safil ikinci 。ョャケセ@
30
31
Sセ@
33
benim-
BatIh baZl Imkulwular humlnlIl Roma hukukunda ュエゥセ・イォ@
arazi (res nullius) kapsamlIlda
degerlendirilen agri deserli miiessesesinden ger;:tigini ileri stinnektedirler (Bkz. Linant de
Bellefonds, "Les terrcs 'communes' en pays d'Isliim ... ", s. 112). Bu konudaki sahih rivayetler
goz oniinc ahndlglllda a11llau ァoャゥセ・@
kalllmak miimktin goztikll1ell1ektedir HォイセN@
Safak, Is'/om
Arazi Hukuku, s. 226)
Maverdl. el-Ahkall/ii's-sultnllixVl', s. 234: ibn Kudiime, el-Mugnf, V, 580; AskaliinL Fethu'lbari, V, 54 vd. h。イセQN@
Iin,<;iye, n, 70; Scvkani, Ney/il'I-evliir, V, 347; Halis eセイ・ヲL@
LセG・イィMゥ@
Kiinfm-i A rn:;i, s. 23: Afzalllrrahman, Economic Doctrines of hliim; II, 164; Zialll Haque,
Landlord and Peasant, s. 246: inalclk, "isliim Arazi ve Vergi Sislell1inin t・セォャゥ@
... ", s. 30.
Ebfl Ubeyd. C I-EI11 viii. s. 386: DCI\'lldL el-ElI/vnl, s. 54: Buhiirl. Cihiid, 146; Miisiikal, 11: Ebfl
Davud, Harnc, 39: Ahmcd b. Hanbel. cl-MUsncd, IV, 38, 71, 73; ibn Belban, cl-jhsnn, X, 538540; Maverdi. a.g.c .. s. 233 Yd.: ScvkiinL a.gc., V, 346 vd.
Ebfl Ubeyd'c gore bll hadislc yasakhgl bildirilcl1 hllnii, bOliin insanlar ir;:in orlak klhnan su, 01
ve 。ャ」セゥョ@
koru halinc gClirilcrck insanlann bunlardal1 yararlanmasllla engel olmakllr (Bkz. EbG
Ubcyd, n.gC'" s. 386).
Ncvcvi dognlsullull )\;aki oldugllllu bcIil1mcktcdir (Bkz. Nc\'c\'J. Rav:;a, IV. 352).
Hz. Pcygambcr aJlllall ycrdc yiiksck bir lCpcyc <;lklP miibarck cIleriyIc ゥセ。イ」ャ@
cdcrck "nu hcnim
IlllllanHhr". yani "kaJIIll mcnfaali i<;ill セオイ。ウャ@
kOfllmam aItllldadll'" 「オケイュャセ@
(Bkz. Safii. cl(ill/. Ill, 270: BlIhflri. ('il/{'id. 14<i: Ebil Da\'lId, Ifol'lic, 39: Ebll Ubcyd, n.g.c" s. 389-390:
Ma\'crdi. O.,!!,.i'" s. n3: Ebll Ya'I;1. C'1-.:lhklill/ii's-SlIltfll1(I:I'C, s. 222: Sc\·kani. a.g.c" V, 346348).
Aamu Alallarmm Hukllki Rejimi 92
sedigini belirtmektedir. Aksi kanaatler bulunmakla birlikte isl5.m hukukyulanmn genel
kanaati de bu dogrultudadlr
34
.
Nitekim uygulama da bu ァッイゥNセ@
istikametinde ァ・ャゥセュᆳ
tir. Hz. EbO Bekir Rabeze denilen yeri sad aka hayvanlan iyin "hlm5."
EbO Sel5.me'yi 「。セュ@
ォッケュオセエイN@
ケ。ーュャセ@
ye kolesi
5
Hz. Omer de Seref denilen yeri "111m5." yaparak
Hunel6 admdaki medaSlnI korucu tayin ・エュゥセイSWN@
muessesesi daha da ァ・ャゥセイォ@
Sonraki donemlerde de "hlm5."
yarlIglnI ウオイ、ゥNュセエSX@
Bununla birlikte, Hz. Peygamber'den sonra kamu yaranna hIm a tahsis etme yetkisinin kime ait oldugu doktrinde
ァッイゥNセ@
aynhklanna yol
。イ[ュャセエN@
Kimi hukukyular bu
yetkinin sadece Hz. Peygamber'in yerine ger;en ye islam toplumunun umumi velayetini elinde tutan devlet
kaymakam gibi deylet
「。セォョi@
「。セォョャ@
ait oldugunu ileri surerken kimileri bunu yali,
naibi durumundaki diger kamu goreylilerine de
エ・セュゥャ@
etm ektedirl er39.
34
35
36
37
38
39
Bkz. $afi'i, el-Om, Ill. 270 vd.; Ebu Ubeyd, el-ElIlval, s. 391; Maverdl, el-Ahkiimu's-sultiiniyye,
s. 233; Ebu Ya'lii. e/-Ahkalllu's-sultiiniyye, s. 223; AskaHinl, Fethu'l-barf, V, 54; Remri,
Nihiiyetu'l-muhtiie, V, 342; Hattabl. Meviihiba 'I-celfl, VI, 6; Buhutl, Kc§§afil '/-kl11ii " IV, 201;
ibn Kudame, el-Mugnl, VI. 581; $evkanl, NeylU 'I-evtiir, V,347.
Rabeze ve $eref Mekke ve Medine araslllda kalan iki mevkidir (Bkz. Askalanl, Fethu 'I-barf, V,
55; $evkanl, a.g.e., V, 348).
Kaynaklar Hz. bmer'in, mevlasl Hiiney'i luma ir;:in korueu tayin ederken onun bu gorevi hangi
esaslara gore iera edeeegini gosterir bir talimatllll nakletmektedirler. Adl ger;:en talimat セオ@
ifadelerIe son bulmaktadlr: " ... Eger Allah yolunda eihad ir;:in tuttugum セオ@ hayvanlar olmasaydl,
memleketlerinin bir ォ。ョセ@
topragllll koru ha line getirmezdim." (Bkz. Malik b.
illsanlara ォ。イセャ@
Enes, e/-Muvatta " Da 'vetii '/-lIIazlfim, 1; Ebu Yusuf, el-Harae, 104-105; BuMrl, CiMd, 180;
Ebu Ubeyd, a.g.e .. s. 389-390; $afil, el-Om. Ill. 267-268; Davudl, el-Em viiI, 54; Maverdl,
a.g.e .. s. 233-234: $e\'kalll. a.g.e .. V, 346-347).
Ebu Yusuf, el-Harae. s. 104-105: BlIhari. Cihad.180; Malik b. Enes, e/-Muvatta '. Da 'veta '/lIIazlfllll. 1: Ebfl Ubeyd. a.g.e .. s. 390: Davlldl, el-EII/val. s. 54; Maverdi, a.g.e .. s. 233; $'inlzi,
,')'erh-i Aiinfln-i Ariizl. s. 23.
el-Miihezzeb. I. 558: Ne\'e\'l, Ravza. IV. 357: Halis eセイ・ヲL@
bneeleri deylete. koy ve kasabalara ail hllllalar, askerler ile Serif ve Seyyid dellilen gorevliler
bu kOlludaki diizelllemclcr islami esaslara, mahaIIi orf ve adcllerc gore
tarafllldall ォッイオャュセN@
ケ。ーiャョセイN@
Fakat sOllralan kabilc 11ImaIan kaldmhp dcvlellllmalan haline ァcャゥイュセN@
Dcvlcl
hllmllan Emc\'ilcr Z<lInalllllda ァ」ャゥセュエイN@
Irak yorcsinde her koyiin eivannda halka ail
ャQゥセエ」イォ@
hll11,llar mcveul ッャQセオイN@
Buralar 0 koy vc セ」ィイゥョ@
ュゥセエ」イォ@
miilkii kabul 」、ゥャQセイ@
(Bkz. Lokkcgaard. Islamic Taxation. s. 29-30: inalclk. "islfim Arazi ve Vergi Sistcminin
t・セ」ォゥャ@
.. .", s. 30-3 I: Abdiilkadir, ''Land Propcrty ... ". s. 5-6; $afak, jsliim AnlZi Hukuku. s.
228).
gcャゥセ@
bilgi ゥセiャ@
bkz. Ebil Ubcyd. a.g.C' .. s. 391: $ir,lzl. C'/-AfiihezzC'h, I. 558; Bad. el-AfiilllC'kli V,
328; ibn Kud,jIllC. cl-,\IU,i'i.lli, V. 5X I: Nc\·cvl. Ravza. IV. 357: Mul'i'l , Tekmilefi}'I-:\!ccmu '.
XVI. 15-l-155: Buhllll. ヲLZHGNセᄋOiゥ@
'l-klllri·. IV. 201: Rcmli, Nihliyelii'l-muhlac. V, 3-l2: Aynl. ('/Binli.l'e. XI. :r12: Hatt{lb. ;\/(,\'(Ihihfi 'l-cl'lil, VI. 6; Aynl, [llI/dclii'l-kiiri. XII, 213: h。イセQN@
ヲAャゥセᄋG」N@
VII. (ll).
Kamu .Hallarmm Hukukf Rejimi .. 93
islam hukukc;ulan bir yerin huna olarak tahsis edilmesi ic;in gerekli セ。イエャョ@
ャ。ュセイ、N@
aC;lk-
Buna gore.
1- HIma olarak tahsis edilecek yerin genel ya da ozel herhangi bir hakka konu
olmayan miibah araziden olmasl gerekir40 .
2- Tahsis yapan
ォゥセL@
devlet
「。セォュ@
ya da az once belirtildigi iizere
「。セォョュ@
yet-
kili klldlgl kamu goreylilerinden birisi olmahdlr.
3- Insanlann miibah alanlanm gereksiz ye re daraItarak onlan slkmtlya sokmamak
i<;in ancak ihtiya<; kadar ye yeterli miktarda hlma tahsis edilmesi gerekir. Bu yUzden
islam hukuk<;ulan meyat arazinin tiimiinii ya da ekserisini hlma tahsis etmenin caiz
olmadlgml 「・ャゥイエュセQ@
erdir41.
4- HIma tahsisi dogrudan ya da dolayh olarak kamu yaranna yapIlmahdlr. Klasik
kaynaklarda yer alan kamu yaranna hlmalardan bazdan
セオョャ。イ、Z@
a- Cihad atlan i<;in,
b- Sadaka ye cizye bedeli olarak beytiilmal ic;in ahkonan hayyanlar i<;in,
c- Allah yolunda kulIamlan yiik deyeleri i<;in,
d- Yitik ye sahipsiz hayvanlar i<;in,
e- Hayvanlanm otlatmak iizere uzaklara gidemeyecek kadar zaYlf ve gii<;siizler
ile fakir kimselerin hayvanlan i<;in,
f- Btitiin ケ。エョ、セi@
Kaynaklarda huna
ゥセi・ュョ@
hayvanlan i<;in42.
hukukl niteligi, hlma mahiyetinin kaldmlmasl, hIm a
haline getirilen yerlerin ihyasl, hlma konusu arazilerden yararlanmamn prensipleri gibi
40
41
42
Maverdi. el-Ahkalllii GウMオャ。Qセカ・N@
s. 233; Ebii Ya'la. el-Ahkiilllil's-sultiiniyye, s. 222: Ayn'i,
Ullldelil'l-kar/. XII. 213; Hallclb. A!cl'ahihii'l-celfl. VI. 4; h。イセGゥL@
hゥセコスI・L@
VII. 69; Scvkani,
Neylil'l-el'liir, V. 348.
Slifii. el-('III. Ill. 272; Mavcrdi. a.p,.c .. s. 233: Ebfl Ya·lii. a.g.e., s. 222; ibn KlIdiimc. el-MlIgn/,
V, 582; a.mlf.. ei-KiiJi, II, 444; Nc\'c\'1. r。ャGセL@
IV, 357; Buhuli, k・セᄋNスGHゥヲャ@
'l-kll1ii', IV, 201:
Hallab. a.g.c .. VI. 4; RClld!. Nihiiyclii '1-/IIuhliic, V, 342: h。イセGゥL@
ヲjゥセGカ・L@
VII, 69.
gcャゥセ@
bilgi iyin bk7.. Ebi"i Ubcyd. cl-FlIlI'iil. s. 389-390; Mavcrdi, n.g.e., s. 233-234: EbfJ Ya'la.
nKC' .. s. 222-224: Sirflzi. 」ャMjiヲゥBHGセZィN@
I. 448: Nc\,c\·i. a.gc .. IV. 357; ibll KlIdiimc. cl-Muj!,II/.
V. 581: Clmlf.. 」ャMi|セOゥN@
11. 444: BlIhilli. a.g.c'. IV. 20): Rcmli. n.gc., V, 342: Hall{lb. a.f!,.c .. VI.
4: AYIli. cl-lIillii.I'l'. XI. :1:"12: h。イセゥN@
(I.g.c .. VII. 69: Sc\·kalli. nKc .. V. 346.
Aamu Mallarmm Hukuki Rejimi 9-l
daha bazl konular incelenmektedir ki, bunlann bir klsmma ilerde yeri geldikc;:e temas
olunacakttL Ancak burada hllnfmm hukukl niteligi ye kamu malt karakteri uzerinde
biraz daha durmak.-ta yarar vardtr.
h・イセケ、ョ@
once
セオョ@
belirtmek gerekir ki, l11ma olarak tahsis edilen arazi dogal
niteligi ye uzerinde mulkiyet hakkmm
ォオイャュ。エセ@
olmasl aC;:lsmdan meyat saytlsa da
islam hukukc;:ulan bu yerin l11ma oIarak tahsis edildikten sonra uzerinde yararlanma
hakkmm sabit olmast dolaYlstyla meyat hukmunden c;:tktlgml ve artlk amir (imar edilュゥセI@
arazi statiisune girdigini beli11mektedirler43 . Bunun ani amI hlmanm mubah mallar
ktimesinde yer alamayacagldlL
Htmanm ozeI arazi olmadlgl da aC;:lktIr44. Zira, 「セエ。ョ@
da 。ョャセエ」ァ@
beri yapllan aC;:lklamalardan
uzere, hIm a tahsisinde kamu yarannm gozetildigi kesindir45 . Nitekim
muaSlr islam hukukc;:ulanndan baztlan kamuya bakan yonunden dolaYl hlmaYI kendi
ic;:inde bir aymma tabi tutmakslzm mutlak anlamda kamu maIIan ic;:inde saymaktadlrlar46. Kamu maIIan deyimi ァ・ョゥセ@
anlamda almdlgl takdirde hlmamn bu maIIar ic;:eri-
sinde degerlendirilmesi bizim de kattlabilecegimiz bir
43
44
45
ァッiゥNセエl@
Fakat
ァ・ョゥセ@
manada
Safi!, el-Om, Ill, 273; Sevkanl, Neylu 'l-evtar, V, 348; Kutb, Nizlimu 'l-idlire, s. 371.
llltiIk セ・ォャゥョ、@
Lokkegaard, lUlllamn Hz. Peygamber zamamnda tIpkl ikta gibi セ。ィウゥ@
。ョャセ、ァュ@
ileri siirmekte ise de, bu ァ。イゥセ・@
kattlmak llliimklin degildir (Lokkegaard, Taxation,
s. 29-32; inalclk. a.g.m., s. 30-31). Tam tersine gerek Hz. Peygamber'in ve gerekse イ。セゥ、@
halifelerin sazleri ve uygulamalan hIlnada kamu lllenfaatinin amaylandlgll1l aylkya ortaya
koymaktadlf. Bir kez Hz. Peygamber'in "hlma ancak Allah ve Rasfdii iI;indir" sow bir
hllnalan ortadan kaldlflrken ate yandan Illmanll1 kamuya bakan yontinii
taraftan セ。ィウゥ@
Allah ve RastiIiine izafe edilmesi onun
aYlklamaktadtr. Nitekim isliimi litaretiirde bir セ・ケゥョ@
etmektedir. ikinci olarak, Hz.
kamuya ait oldugll yaniinde kuvvelli bir karine エ・セォゥャ@
Peygamber'in Baki 'yi Allah yolllnda cihatla kullamlan ウ。カセ@
atlan iyin huna yapmaslllda da
kamu yaran alllaCI aYlktlr. Sonraki halifelerin hum! uygulamalannda bu amay ァッコ・エゥャュセイN@
Hz. Omer'in yukanda bir paryasi aktanlan sozleri de bunu teyit etmektedir. Klsacasl islamm ilk
donellllerinde lumii hiybir Z<lman belli bir grubun, belli bir kabilenin ya da ォゥセョ@
lehine degiL
aksine genel olarak iimmcl yaranna tcsis HkイセN@ 」、ゥャュエ
Zmul Haque, Landlord and peasant, s.
246-248; Afzalurrahman. Econolllic Doctrines of jslfilll. n, 164-165).
illlam Safii hll11,ll1ln hcr ケ」セゥ、ョ@
kalllusal )'oniiniin bulllndugunu bclirtmcktcdir. Ona garc
cihad hayvanlan iyin tahsis cdilcn 11IIlliilar miisliilllan lopllllllgllnun tamanll iyindir. Zckat
hayvanlan iyin tahsis cdilcn 11IIllalar zckata hak sahibi olan fakir miisliimalllar toplulugll
ic;illdir. (Gcyilllini ancak hay\'alllan III orada oLlatarak saglayabilccck) h>iic;siiz dUTUmdaki
miisliimanlann hayvanlan ic;in tahsis cdilcn 11I1I1;llar da giiysiiz miislii1l1alllar topllllugu ic;illdir
(Bkz. cl-Om. Ill. 27:l-27-l).
Mlsri. (1,\·filii'l-iktisiid. s. MャセUZ@
Abb;ldl. cl-.I/ilkiy\lc. s. 251: Ncbhiin. cl-illic£ill/l'l-ccmai. s.
Rセ@ 1-2H: ZI<llll Haquc. fl.gc s. 2-lo-2-l7: Fcnccd. "cl-is lam \'c'l-milkiyyclii'l-mii7.dc\'icc ...... s.
J 12.
oo
Aamll Alallarmm Hukllki Rejimi . 95
kamu mallan kavraml ie;:inde birden e;:ok mal
・[Zセゥ、@
yer almaktadlr. Bu noktada bzel-
likle hlma konusu arazilerin deyletin bzel mallan ile dar anlamda kamu mallan arasmda hangi kategoride yer aldlgmm tespiti bnem
エ。セャiョォ、イN@
Hlma konusu topraklann kime ait oldugu ile ilgili erken dbnem uygulamalannda
tarn bir netlik gbIiilmemekte ise de, lehine hlma tahsis edilen
ォゥセ@
ya da kurumlann
niteliginden yola e;:lkarak bu konuda bazl sonue;:lar elde etmek miimrundiir. Yukandaki
tasniften yiiriiyerek lehine hlma tahsis edilen
ォゥセャ・イ@
「。セィ」@
iie;: grub a aYlrarak incele-
yebiliriz.
Birincisi, hunanm cihad atlan ye sad aka (zekat) deyeleri ie;:in tahsis edilmesidir.
Hemen
deyletin
。ョャセi」ァ@
iizere, bu lumalar deyletindir ye kamunun bunlardan yararIanmasl
ァ・イ」[Zォャセエゥ、@
kamu hizmetleri
dolaYlslyladlr.
Giiniimiizdeki askeri
koruganlara benzeyen bu hlmaJan devletin ozel (hazine) mallarmdan saymamlz
miimrundur47.
ikincisi, hlma tahsisinin biitiin ケ。エョ、セャイ@
ic;:in yapIlmasldlr ki, halkm buralardan
yararIanmasl hem genel hem de dogrudan dogruyadlr. Bu nite!ikteki hIm alar tlpkt,
yollar, meydanlar, parklar gibi dar anlamda kamu mallarmm biitiin unsurlanm
エ。セャᆳ
maktadlrIar48 .
Uc;:iinciisii ise, hlmanm fakirIer, zaYlf ye giic;:siiz kimseler gibi smlrlt bir kesim ic;:in
tahsis edilmesidir. Bu tiir hlmalardan yararIanmada her ne kadar kategorik bir slmrlama meycut ise de, aym yaslftaki
ォゥセャ・イョ@
gene! ye
・セゥエ@
bir
セ・ォゥャ、@
yararlanmasl
sbzkonusu oldugu ic;:in bunlan da kamu malIanndan saymamlz gerekmektedir. Nitekim kamu malIannm
」[Z・セゥ、@
malt
47
kイセN@
」[Z・セゥエャイ@
bahsinde bir klslm halkm yararIandlgl c;:ok saYlda kamu
incelenecektir. Bu nitelikteki mallan da genel park yerlerine nazaran e;:ocuk
YunllS, el-Milki.I'Yc, s. 187, 207: KlIlb. Ni:;nmii'l-idnl'c, s. 371-372. Halklll dogrudan
yararlanma imkanllllll ッャ。yiセQ@
scbcbiylc bll nilciiktcki hIlll,llan bcytiilmal mallanndan saymak
cn gf)(;:1ii ihtimal goriinlllcktc isc dc. dcdctin bll 11IIllfJlar iizcrindc fiili vc hukllkl tasarmf
yctkisinin sIluriJ oャセi@
vc sahip oldukbn ozci korum<l ayncahklanndan dolaYI bll mallann cia
kalllll mall saYlhnasl gcrcktigini soylcycn hukllk<;:lIlara da hak vcrlllck gcrckliginc inalllyonJz
(Bkz. f-.lIsri. l 'sfilii 'I-iklisfid. s. 44-45).
kイセN@
KlItb. 。Nセ」@
.. s. 372: Mlsri. a.}!,.C' .. s. 45: )'unlls. 。NセャGL@
s. 187-189.
Kamu Afallarmm Hukuki Rejimi 96
parklanna benzetebiliriz. Geryekten de, bu parklann sadece yocuklara tahsis
49
olmasl onlann kamu malt niteligine etki etmemektedir
Hlmamn hukuki niteligine
mmm ileri dbnemlerdeki
ァ・ャゥセュウ@
ゥャセォョ@
・、ゥャュセ@
.
bu aylklamalardan sonra biraz da hlma ka\Tauzerinde durmak faydalt olacakttr.
Bilhassa Osmanh dbnemi uygulamasmda hIm a kayrammm kapsam olarak oldukya
ァ・ョゥセャエ、@
gbrOlmektedir. Ornegin AK'nu セ・イィ、ョ@
Halis eセイ・ヲL@
hukuki bir terim
olarak hlmaYl; "rakabesi beytiilmale aid olan araziden kimseye temlik ye i'ta
olunmakslzm umumun istifade ve menfaatl il;in terk ve tahsis klhnan kura ve
mer'a ve tarik-i am ve pazar yeri gibi mahallere ItIak olunur"
maktadlr. Hlma'Yl iki klsma aYlran Halis
ャ。セォ@
eセイ・ヲL@
セ・ォQゥョ、@
tammla-
birinci klsmm koru, mer' a, yaylak ye
gibi belli kby ye kasabalar ahaIisinin menfaatma uygun surette terk ye tahsis
lahnan mahalIer oldugunu ye buna
セゥュ、ォ@
halde metruk arazi ismi yerildigini; ikinci
lasmm ise tarik-i amm, pazar yeri, meydanlar, sokaklar gibi kamunun yararlanma ye
kullamml ic;in terk edilen mahallerden ibaret bulundugunu ye buna erflik dendigini
belirtmektedir
50
.
Gbriildilgil gibi HaIis
ic;ine alacak セ・ォゥャ、@
eセイ・ヲL@
hlma kayramml nerdeyse kamu mallannm tilmilnil
kullanmaktadlr. Diger taraftan bu kullammda dikkat c;eken bir
nokta da "erflik" ye "metruk" kayramlannm hlma"nm birer
」[・セゥ、@
olarak ele almmasl-
dlr. Hatta bu kullanllna gore, "har'im" kayrammm ic;ine giren mallar da hlma c;erc;eyesinde degerlendirilmektedir. Hlmanm BォッイオョュセL@
hlmaye altmda 。ャュセB@
セ・ォQゥョ、@
kelime anlammdan yilrOnilldiigiinde bzel korumaya tabi olan kamu mallanmn tiimiinil
ifade edecek セ・ォゥャ、@
kullamlmasmm yerinde oldugu sbylenebilir. Oysa biraz sonra
temas edilecegi iizere AK'nda duzenlenen
tarafindan da benimsenen ァ「イoセL@
51
ye konuyu ele alan hukukc;ulann c;ogu
hllna ye erfak kavramlanm metruk kapsammda iki alt
kayram olarak degerlendirmektedir. Bunlardan birincisi arazi-i mahmiyye adl ile bir
49
50
51
kイセN@
Kutb. Ni::(ullii '/-idfirc. s. :'72.
,)'crll-i I\fillltl1-i Arfi::i.. s. 21-24. Ziyauddin isc huna. arazi-i mahmiyyc. arazi-i
Halis eセイ」N@
lIliirfaka \'C aral.i-i mctrukc dcyillllcrini birbirinin ycrinc kullan!labilccck kanClmlar olarak
dcgcrlcndirmcklcdir (Ski.. Ziyauddill. )I'I'II-i };llllltll-i .-1nd. s. 19-20. :'()(j).
,·1'" md. 5.
Kamll Afallarmm Hllkllki Rcjimi
97
klslm halkm yararlanmasma aylk kamu mallannt; digeri ise arazi-i miirfaka adl ile
butiin insanlann yararlanmalanna aylk kamu mallarml ifade ・エュォ、ゥイUセN@
イゥNセ@
"HIma ye Erfak"
セ・ォャゥョ、@
「。セィォ@
Bu son ga-
atlp bunlan birbirinden baglmslz iki ayn kavram
olarak inceleyen Maverdi ve Ebt1 Ya'Hi'nm
ォ。カイュャセエョ@
da uygun
、オセュ・ォエᆳ
dir.
d)
B・ャM|。ヲゥGオュセエォ@
ve
B・ャM。Gケオュゥセエイォ@
Bilebildigimiz kadanyla ilk defa Nevevi'nin kullandlgl 53 B・ャMュョ。ヲゥGオセエᆳ
reke" kavraml sonraki Safil hukukyular tarafmdan da benimsenerek ォオャ。ョエュセiイUTN@
B・ャM。GケョオュゥセエイォU@
deyimine ise Reml1'nin (a. 1004/1595) Nihayetu 'l-muhtac
56
adh eserinde rastlantlmaktadlr .
Bu kavramlardan
・ャMュョ。ヲゥGオセエイォL@
tez konusu edindigimiz kamu m all an
ile dogrudan iIgilidir. Turkyeye "ortak menfaatIer" diye yevirebilecegimiz bu kavram
esas itibariyle halkm ortak bir
セ・ォゥャ、@
faydalandlgI mallan ifade etmektedir. Fakat bu
kavramm ihsas ettirdigianemli nokta, faydalanma konusu mallar uzerinde
yararlanma yetkilerinin bulundugu, buna ォ。イセャィ@
ォゥセᆳ
Ierin bu malIan azel mulk edinme haklannm oImadlgldlr57 . "Ortak aymlar" diyebile-
yalntzca ortak ve
cegimiz
B・ャM。Gケョオュゥセエイォ@
・セゥエ@
ォゥセャ・イョ@
bir
セ・ォゥャ、@
kavramI ise
ォゥセャ・イ@
aylsmdan hem yararIanma hem
de edinme yetkilerini iyermektedir. Bize gore, bu iki kavraml
mallar"
ュ・ョ。ヲゥオGャMセエイォB@
セ・ォャゥョ、@
Mァ・ョゥセ@
manada- "miibah
ust bir kavram altmda toplamak mumkundur. Bu durumda "elyararlantlmasI mubah olan, fakat mulkiyete geyirilmesi caiz 01-
52
53
54
55
56
57
AtIf Bey, Ara::i Konulll1ollle-i HUlJloyun ,ljerhi, s. 42-43, Mardin, AhkalJl-l Ara::f, s. 192-193:
a.mIC Toprak Hukuku. s. 74: Onar, "Amme Emlaki Tcorisi ... ", s. 5II: a.mlf., Mare Hukuku,
11,1291: Berki, Toprak Hukuku, s. 88: Kopriilii, Toprak Hukuku, 1. 72: Cin, Mer 'a, ray/ak ve
kャセᄋO。ォイN@
s. 22. Halis eセイ・ヲ@
de escrinin ァゥイセ@
klsmlllda dilc gctirdigi ァッイゥセョ@
aksine. AK 5.
maddc セ・イィゥョ、」@
digcr ィオォセャ。ョ@
ァッイゥセョ・@
paralcl 。セャォュイ、@
bulunmaktadlf (Bkz. Halis
eセイ・ヲN@
,)'erh-i Kiinul1-i .:1ro:;[, s. 109).
Ncvevi. Rav::a, IV, 359.
V, 342, 349.
Bkz. Rcmli. Nihiiyclid-lIIl1hliic. V. 342. 349: Scbralllcllisi. hoセGゥケ・L@
Bu kavranll asllllda )\C\'C\'j dc kullall1llaktadlr. Allcak OIlUII kullanllntnda B」ャMQiゥセエGォ@
slf,ltl
ycr almamakladlr (Bkz. Ral'::a. IV. 3()5).
Rcmli. .\'ilulycIU'/-lIIlIhtiic. V. 349.
NcvcvI araziyi csas ilibariylc ゥセ@ klsma aYlfIllaktadlr. J) MCIlllllk arazi: 2) Yollar. mcscitlcr.
Illczarltklar. ribatlar gibi kalllll Illcllfaati ゥセャ@
エャQオセ@
arazi: 3) Uzcrilldc gCllcl vc ozcI ィゥセ「イ@
hakklll bulllllll1adlgl IIlc\'al ara/.i. ゥセャc@
」QMmャ。ヲゥGiセエイォN@
halklll ortak bi!' セ」ォゥャ、@
yararlalldlgl ikillci klSl1Il arazilcri ifacJc ctlllcktcdir (BkI.. Nc\'c\'i. Rm·::a. IV. 359).
Kamu Afallarmm Hukukf Rejimi 98
mayan
セ・ケャイゥ[@
mubah olan セ・ケャイゥ@
B・ャM。Gケョオュセエイォ@
tse elde edilmesi ye mulkiyete gec;irilmesi
58
ifade edecektir
.
Gerek NeveYI ve gerekse daha sonraki Safii hukukc;ular
B・ャMュョ。ヲゥオGセエイォ@
kayramJ ic;inde ana yollar, pazar yerleri, cami ye mescitler, ribatlar, medreseler, konak
yerleri gibi halkm ortak bir
セ・ォゥャ、@
kullandtgt mallan incelemekte ye bunlardan usu59
lune uygun yararlanmanm prensiplerini ac;tklamaktadtrlar
.
Dikkat edilirse, sayIlan bu
mallar biraz once ele alman "errak yeya irfiik" kayranunm muhteyasmt
ッャオセエイ。ョ@
mal-
larla hemen hemen aYIlldtr ye belirtildigi gibi bunlar herkesin yararlanmasma aC;lk
kamu mallan grubunu meydana getirmektedir.
B・ャMaGケ。ョオュセエイォ@
「。セィァエ@
iki konu ゥセャ・ョュォエ、イVPN@
altmda ise madenler ye sular olmak uzere
Daha once yapIlan ac;tklamalardan da 。ョャセ」ァ@
「。セャi」@
gibi, bu
mallar duruma gore dar ye teknik anlamda kamu malt yeya mubah (serb est) mal saYllabilmektedir. brnegin, buyiik bir akarsu yatagtyla birlikte 、オセョャァ・@
kamu mal!
sayIllrken yalIllz su ac;tsmdan bakIldtgmda mubah hukmundedir. Benzer
rinde incelenecegi uzere tuz, neft, alC;t
エ。セャL@
kibrit, kirec;, degirmen
エ。セャ@
セ・ォゥャ、@
ye-
gibi zahirl ma-
denIer de istihsal edilen maden aC;lsmdan mubah Kabul edilirken yatagl ye kaynagl
baklmmdan kamu malt saYllmaktadlr. Sonuc; olarak, bu kavram bunyesinde bazl kamu
mallanIll banndlrmasmdan dolaYI bir ayldan
tamamlaYlcl bir nitelik エ。セャュォ、イN@
kamu malt sayllmayan
kayrammdan daha
ァ・ョゥセ@
B・ャMュョ。ヲゥGオセエイォ@
kayraml iyin
「。セォ@
Bununla birlikte bu kayram dar ye teknik anlamda
mallan da ihtiya ettigi iyin bir
「。セォ@
ayldan kamu malt
olma ozelIigi gostermektedir.
e) Metruk arazi
Hukukl bir terim olarak klasik fiklh eserlerinde rastlaIlllmayan metruk arazi (arazii metruke), Osmanh hukukc;ulan tarafmdan ァ・ャゥセエイョ@
hnna, erfak (irffik), arazi-i 111utfaka, hari111 gibi
58
59
((J
(,1
kイセN@
、・ァゥセォ@
bir kayramdlr61 . Daha onceleri
tabirlerle antlan bu araziler,
Zcrkfl. el-Flkflii 'I-/INI/II/. Ill. 222: Dcmir. islalll Hukllklll1da aヲェャォセカ・N@
s. 53.
Nc\·c\'\. Rm':a. IV. 359 \·d.: Rcmli. Nilu7yCfii'I-/IIl/fllac, V. 342 vd.
Bkz. Ncvc\"i. Rm':a. IV. 365 "d.: Rcmli. a.g.c .. V. 349 vd.
Halis eセイ」N@
,ycrlt-i "/illitll-i :Ira:i. s. 109: Sc\'ig. Toprak !llIkllkll. s. 247: Kopriilii. a.g.c .. s. 72:
Akgiin. Hcr 'a IllIkllkl/. s. 19: $afak. ish/III.·lra::1 III/kllk 11 , s.225.
Kamu Mallarmm Hukllki Rejimi 99
1274 tarihli AKda metruk arazi
セ・ォャゥョ、@
ust bir kavram aItmda toplanarak, ilgili hii-
J....iimler son derece sistematik bir tarzda ォ。ョオャセエュイgRN@
Mecelle'de de ifadesini
bulan metruk arazi deyimt', bu bakImdan kamu malIannm kavramsal ァ・ャゥセュョ@
dukrya ileri bir safhasml
エ・セォゥャ@
01-
etmektedir.
Hemen dikkat yekmek gerekir ki, burada kulIamlan metruk tabiri, bir miilkiin
kullamlmayarak terki yani blrakIlmasl anlammda degildir. Bu tabir esas itibariyle kamunun kullamm ve yararlanmasma tahsis olunma keyfiyetini anlatmaktadlr. Bu gun
artlk エ・イォ、ゥャュセ@
bulunan bu tabir, yerini "kamu mallan" deyimine 「ャイ。ォュセエVTN@
AK metruk araziyi iki klsma aYlrarak duzenlemektedirG5 . Birincisi, umumun yararlanmasl iyin terk ve tahsis olunan umumi yollar, meydanlar, namazgahlar, mesire mahalleri, pazar ve panaYlr ve iskele gibi yerlerdir. Bunlara islam hukukunda yukanda da
belirtildigi gibi, "erfak" veya "arazi-i miirfaka" denmektedir.
ikincisi ise, bir veya bird en fazla kby ye セ・ィゥイャョ@
olunan baltahk, mer'a, yaylak ye ォャセ。@
umum ahalisine terk ye tahsis
gibi yerlerdir ki, doktrinde bu ケ・セゥエ@
GG
"him a" ya da "arazi-i mahmiyye" adl yerilmektedir
arazilere
•
Metruk arazi ile ilgili hiikumler fikth kitaplannm ilgili bblumlerinde, Mecelle'nin
セゥイォ・エM@
ibahe bahsinde ve AK'nun ikinci babmda
、オコ・ョャュゥセエイN@
Bu hukumlere tezi-
mizin ilerleyen bblUmlerinde yeri geldikrye temas olunacaktlr.
aョャ。セi」ァ@
uzere, metruk kayraml kamu mallannm bnemli bir miktanm iyine
almaktadlr. Denebilir ki, セゥュ、ケ・@
62
65
kadar incelenen kavramlar iyerisinde kamu maIlanm
Metruk arazi ile ngili diizcnlemclcr AK' nUll ikinci babuun birinci fashnda yer almaktadlr (md.
91-102).
"Umrana karib olan ycrlcr ahaliyc Illcr' a ye hannan ycri ve muhtatab olmak iizere terk olllnllf.
Vc bll yerlerc arazi-i mc(rflkc dcnilir.'· CI/eeC'lIe md. 1271).
Kbpriilii. Topmk Hllkukll, I. 72.
AKmd.5.
Bu セャォ。イ@
hakkll1da aynlltlll bilgi iyin bkz. Halis eセイ」ヲN@
,}'CI'h-i Konim-i Aro:;i, s. 22-24. 109- 110.
185 vd.: Ali Haydar. .>'('/'17-i l\anill1-i ,·Ira::i. s. 43: Atlf Bcy. Ara::i KanunnlilllC'-i Hillllliyunu
LセG」イャQゥ@
s. 42-·D: Mardin, /)l1ka/ll-1 ,·Im::i. s. 192 vd.: a.mlf.. Topmk J/Ukllku, s. 74: Kbpriilii,
Topmk J/llkllkll. s. 72 \·d.: Safak. j.l'hilll .. ) m:i //lIkllllll, s. 224 Yd.: Cin, Mer 'a, fay/ak I'e
ヲNᄋiセMサ。ォOイ@
s. 22: Bcrki. Topmk //11/;11/;11. s. X8-X!); Akgiill. McI' 'a /llIkllkll. s. 19-20: Onar. Marc
IIlIkllkll, 11. 12l) I: Cin-AkgiillCliiz. nil'/; !!lIkllt.- Tarilti, 11. 26X Yd.
Kamu .\fallarmm HlIkllkf Rejimi
100
ifade eden en kapsamh terim belki de budur. Bununla birlikte bu deyim biltiln kamu
mallanm temsil etmede bize gore rine yetersiz kalmaktadlr. $byle ki, bizim degerlendirmemize gbre metruk kapsanllna giren araziler, nitelikleri geregi bzel millkiyete elカ・イゥセャ@
olduklan halde kamu menfaatine tahsis
liklerini
ォ。ケ「・エュゥセ@
・、ゥャュセ@
bulunduklanndan btilril bu bzel-
mallardlr. Bunlar bu gilnkil hukukta hemen hemen "orta maIlan"
deyimi ile ifade edilen mal kategorisine
ォ。イセャィ@
gelmektedir. Oysa kamunun yararlan-
dlgl ve dogal nitelikleri geregi bzel millkiyet konusu olamayan
「。セォ@
mal tilrleri de
bulunmaktadlr ki, bunlann da kamu mallan iyerisinde ele almmasl kaymIlmazdlr. Ornegin, akarsular, sahiller, maden suI an, madenler dogal nitelikleri geregi bzel millkiyete
・ャカイゥセ@
oImayan mallardandlL Hukukl birtakIm incelikler gbzardl edildigi tak-
dirde bu mallar da belki metruk kapsamma sokulabilir. Ancak, bu tarz bir zorlama
yoluna gidilmektense, dogal nitelikleri geregi kamu malt sayIlan
セ・ケャイゥョ@
gilnilmilz
hukukundaki gibi sahipsiz mallar diye ayn bir kategoride ele ahnmasl ve hem bunu
hem de metruk kapsammdaki mall an ifade edecek ayn bir hukukl deyimin kullamlmasl
kanaatimizce daha dogru olacaktlr.
f) "el-EmviUii'l-amme" ve "el-emvalii'l-mii§tereke"
islam hukuk eserlerinde, Tilrkye'ye kamu mallan セ・ォャゥョ、@
milmkiln olan "el-emvalil'l-amme" veya
ler yer almaktadlL Fakat bu deyimler 「。セエ@
B・ャMュカ。ゥGセエイォ@
tercilme edilmesi
gibi birtaklm deyim-
beytillmal mallan olmak Uzere kimi zaman
vaklf mallanm da kapsayacak tarzda kamu yaranna olan bUtiln mallan iyine alacak
セ・ォゥャ、@
ァ・ョゥセ@
manada kullamlmaktadlL Su kadar var ki, "el-emvaIU'I-amme" deyimi ile
bunun TUrkye
birlikte- bu ケ。ィセュ、@
ォ。イセエャァ@
olan "kamu m all an" deyimlerini -bazl muhteva farkhhklan ile
ele alman yen;evede kamu mallanm ifade edecek セ・ォゥャ、@
teknik anlamda kullanan ケ。ァ、セ@
dar ve
islam hukukyulanna da rastlamlmaktadlr. Aynca bu
deyim hukukl bir terim olarak modem hukuk biliminde de ケ・イャセュゥ@
Demek oluyor ki, "kamu mallan" deyimini birisi ァ・ョゥセ@
manada anlamak milmkilndilr. Bize gbre bu ケ。ィセュ、@
bulunmaktadlr.
bbUril dar olmak ilzere iki
tetkike tabi tutulan maIlan hu-
kukl bir kategori olarak temsil etmeye en yaklll kavram dar anlamlllda 。ョャセイQュォ@
kaydlyla "kamu mallan" kavramldlr. Nitekim gerek tez 「。セャjァ、@
gerekse tez boyunca
Aamu Afallarmm Hukuki Rejimi " 101
「・ョゥュウセ@
"kamu mallan" deyiminin
olmasmda da boylesi bir degerlendirmeden
hareket edilmektedir.
Bu mallara ゥャセォョ@
islam hukuk eserlerindeki ifade bi<;:imleri de bu konuda bizi des-
tekler mahiyettedir. Soyle ki, klasik kaynaklarda genel olarak blitOn kamu mallanm
ゥセョ・@
alacak bi<;:imde "kamu mallan"
birlikte, bu eserlerin
、・ァゥセォ@
セ・ォャゥョ、@
bir tamlamaya tesadlif edilmemekle
bolumlerinde yeri geldikye
ゥセャ・ョ@
bu mallar, onlann
kamu mah niteligini ortaya koyan bazl kelime ve kahplarla birlikte kullamlmaktadlr ki,
bunlar hemen hemen kamu mah deyimine ォ。イセャィ@
Sozgelimi, sular konusu
ゥセャ・ョイォL@
gelecek bir kavram ッャオセエイュ。ォ、N@
oze! akarsular (el-enharii'l-hassa)m
ォ。イセャウュ、@
kamu mall olmak uzere genel sulardan bahsedilmekte ve bunun iyin biiyiik nehirler
deyiminden 「。セォ@
kimi zaman da "umumi nehirJer (el-enharii'l-amme)" deyimi kul-
lamlmaktadlr. Ozel ォゥセャ・イ@
ait yollarla kamuya ait yollann birbirinden aynlmasl esasma
dayah ozel yoHar (et-turuku'l-hassa) - genel yollar (et-turuku'l-amme) セ・ォャゥョ、@
ォ。カイュャセエi、@
67
da aym durum soz konusudur
Benzer セ・ォゥャ、L@
.
gene! yollar, nehirler, caddeler, pazar yerleri, camiler, vb. gibi
kamu mallannm kime ait oldugu belirtilirken de bunlar iyin "kamunun (li'l-amme)",
"m iisliimanlarm
tiimiin iin
(li-ammeti'l-muslimln,
li-ceml' i' 1-muslimln)" ,
"miisliimanlar toplulugunun (li-cema' ati'l-mlislimln)", "biitiin miisliimanlarm
( .. .li'l-muslimlne kaffeten)" gibi bu mallann kamu mah niteligini vurgulayan deyimler
68
kullamlmaktadlr
.
Vine ayOl eserlerde, bu mallann biitiin miisliimanlarm miilkii,
biitiin miisliimanlarm hakkl, biitiin miisliimalllarm ihtiyacl oldugu soylenmekte
ve bu mallardaki yararlanma hakkmm "umumi ortakhk" niteliginde oldugu belirtil-
67
Bkz. Ebu YUSllf, eI-florac. s. 93: Serahsl. el-Mehsftl. XXIII. 164; KasClIl!. Ber/a'i. VI, 192;
SuyiHI. el-Havi. I. 180. 182. J 88: ibn Ciizey. el-A'avlil1il1. s. 222. 224; Bllhuti. a・セᄋ|キGゥNイ@
'l-kll1a "
IV. 199: ibn Abidin. Reddii'I-JII/1hta/', V. 380 vd.: Afecelle md. 92(J, 927. 1238; Kadri p。セL@
Miir§'idii'l-hayrflll md. 56: Zllhayli, cl-Flkliii 'l-ls/ftJIII. s. 100.
Bkz. Ebu Yllsuf. a.!!,.e .• s. 97. 98: $alii. cl-tm. III. 266: Serahs!. a.g,.e .• XIV. J80: Halliib,
lIfc'I'ahihii'l-cclil. VI. I I: Zeylai. Tch\'ill. VI. 142 "d.: ibn Miinih. cl-lIfiihdi', V. 251: Suyutl.
a.£.c .. I. 180. 188. I()/: Bczzazi. cl-Fclnm'l-hc::::a::i\'\'c. VI. 122:!lfc'cel/c md. 926. ()27. 1238:
ibn Abidin. {/.!!,.C .. V. 2113: ibll Miiflih. n.,I.'..C' .. V.25i.·
Aamll Afallarmm Hukuki Rejimi
102
mektedir69 . BOtOn bunlar, kamu malI deyiminin sec;ilmesinin ne denli yerinde oIdugunu
at;lkc;a ortaya koymaktadlr.
2. Kamu l\1ahm AYlrmaya Yarayan Kriterler
Kamu mallan, islam hukukunun genel mal smlflamasmda kendine has ozellikleri
ve hukuki rejimi ile ayn ve baglmslz bir mal kategorisi
tada
ォ。イセャュコ@
ッiオセエイュ。ォ、ャN@
Fakat bu nok-
hangi mallann kamu mah sayrldlgl problemi C;lkmaktadlr. Kamu malla-
nnm tarn ve kesin bir tarifinin yapllmasl da esas itibariy1e bu prob1emin c;ozOmOne
baghdlr. Su ha1de her tOr!O kamu mah it;in get;erii ve kapsaYlcI bir olt;OtOn belirlenmesi
konunun aydm1atl1masl aC;lsmdan bOyOk onem エ。セャュォ、イN@
Aslrna bakihrsa, kamu mallannm ozel mOlkiyet konusu mallardan aYlrdedi1mesi
ciddi bir mesele
ッャオセエョ。ュォ、イN@
<;OnkO kamu mall an ile oze1 mOlkiyet konusu
mallar arasmda m01kiyete ye hukukl
ゥセャ・ュイ@
tabi olup olmama esasma dayah onemli
bir mahiyet farkl yardlr. Buna gore, kamu mallan kamunun yararlanmasma tahsis
・、ゥャュセ@
olup mahiyetleri geregi mOlkiyete ye hukukl
den ozel mOlkiyet konusu mallardan kesin bir セ・ォゥャ、@
ゥセャ・ュイ@
konu
エ・セォゥャ@
edemedigin70
aynlmaktadlrlar
.
Benimsenen bu olc;ot, oze1 mOlkiyet konusu mallara oranla kamu maIlan ic;in bOyOk olc;Ode belirleyici gozOkmekte ise de ozel molk olmayan, aym zamanda dar anlamda kamu mah smlfina da dahil bulunmayan
「。セォ@
mal tOrlerinin de yarhgl hesaba
katIldlgmda kamu mallannm diger bOtOn mallardan aYlrdetmeye yarayacak daha gene1
ve daha aC;lk kriterlere 「。セカオイュォ@
70
ihtiyac; haline gelmektedir. Ozellikle kamu mallan,
Bkz. セゥイ。コl@
・OMmゥャィセ「L@
L 559: Zeylai. Tebyin, VI, 38, 40; ibn Miiflih, e/-Milbdi', V, 251;
Remll, Nihliyelil'I-IIIII!Jtfic. V. 338; BuhlllL k・セBAIゥju@
'/-kll1li', IV, 188; He)1emi, el-Felava, Ill,
189; Ayn'i, e/-Binfiye, XL 346; Kasani. Beda'i, VI, 192; Suyfll'i. el-Havi, 1. 190; ibn Abidin,
Reddu '/-lIIuhtar, V, 380: Kadri p。セN@
aヲオイセゥ、ャGMィ。ケLNョ@
md. 10, 39.
Gergeklen de gencllikle ozcl hukuk konllsunda eser lelif edcn mllaSlr isIam hukuk«ulan,
lIygulama alanlan 、ャセQ。@
kalan melllan tcspil ctmck vc kcndi konulanna bir slIm «izmck
maksadlyla, mallan IIlUlkiyctc vc hukllk'i ゥセャ」ュイ@
」ャカイゥセ@
olup olmamak a91sllldan
slluflandmnakta vc bu krilcrc gore kamu mallanllln da i«indc bulundugu belZ1 lIlallan ozcl
miilkiycI konusu mallardan bir «Irplda aYlflllakladlrlar (Bkz. Ebii Zchra. cl-MilkZlye. s. 68;
Aful}idil'l-haY/"(ln md. 9-10: Sciyis, "Milkiyyctli'l-cfrad ... " , s. 124: Zcrkii, clKadri p。セN@
Flkhii'l-l'·I/illli. Ill. 222; Dcmir. islfilll /l1I/;lIklll/(la AliilkZI'c/, s. 53: Ali Hafif. cl-Afilkiyyc. s. 67;
Sf"'I, "cl-ElIlviilii'l-anllllc ... ". s. 169: Abb;idi. cl-AlilkZI:I'C. I. 207: Yusuf Musa, el-EIIII'(II vc
ャO。セBziZGHゥ@
'I-akd. s. I (,(,.
Kamu Afallarmm Hukukf Rcjimi . 103
deyletin ozel mallan ye mubah mallar, teme1de kamuya ait olmalan itibariyle bin;:ok
bakImdan birbirlerine benzediklerinden ye zaman zaman da
ォ。ョセエャイュ@
sebep 01-
duklanndan dolaYl, bunlar arasmda hassas ye dakik bir ay mm yapma ihtiyacl daha aglr
bir 「ゥセュ、・@
kendini hissettirmektedir.
Klasik islam hukuku eserlerinde kamu mallanm aYlrmaya yarayan gene\, aylk ve
kesin bir olyut bulmak oldukya gUytur. Muaslr islam hukukyulan da nedense bu koセ・ォゥャ、@
nuya ciddi bir
「。セィュ@
、オケュ。ャセイN@
egilme ihtiyacl
bir inceleme konusu olarak
Kamu mallannm eserlerde
ウ・ケゥャュセ@
olmasmm bu olgu iizerinde onemli
bir payl olsa gerektir. Bu durum yeryevesinde biz, islam hukukyulannm konuya yakャ。セュ@
biyimi ye k.'1lllandlklan ifade1erden yUruyerek kamu mallanm aYlrmaya yarayacak
birtaknn olyiitler belirlemeyi deneyecegiz. Ancak hemen eklemek gerekir ki, bu olyiitler kauhktan uzak olup kamu mallanm aymcl nitelikte pekala 「。セォ@
tiirlii olyiitIer de
ongoIiilebilir.
ilk olarak, kamu mallanmn devletin ozel (hazine) mallanndan aynlmasml saglayacak olyiitIer iizerinde durmak uygun olur. Hatlrlanacagl iizere, deyletin
セュ。コ@
biitiin mal yarhgl beyrulmal denilen tiizel ォゥセャァ@
エ。セュャイ@
ta- .
haiz bir kamu kurumu tarafin-
dan temsil edilmektedir. Bu mallar da tIpkl kamu mallan gibi temelde kamuya ait sayddlgt iyin bunlar iizerindeki tasarruflarda kamu yaranmn gozetilmesi セ。イエN@
ilgili boliimlerde, bu mallar ァ・ョゥセ@
anlamda kamu mallan arasmda コゥォイ・、ャュセエN@
Nitekim
Su yar
ki, bu mallarla dar ye teknik anlamdaki kamu mallan arasmda onemli bir nitelik farkl
yardlr ki,
0
da
セオ、イZ@
imkam bulunmaYlp,
slyla ァ・イケォャセュエ、ゥN@
ォゥセャ・イョ@
Bilindigi gibi, deylet mallanndan dogrudan dogruya yararlanma
bu mallard an yararlanmasl yapdan kamu hizmeti YasltaBuna ォ。イセ、ャ@
dar ye teknik anlamdaki kamu mallanndan ォゥセᆳ
ler dogrudan dogruya yararlanmaktadlrlar. Su halde, hazine mallan ile kamu mallanm
7l
aYlrmak uzere dogrudan dogruya faydalanma kriteri ongorulebilir .
Dogrudan dogruya yaradallllla kriteri, kamu mallanm mubah mallardan aylrmada yetersiz kalmaktadlr. (\inku ォゥセャ・イョ@
71
kイセN@
mubah mallardan yararlanmasl da genel-
Muhallllllcd. Frkhil 'I-ikti.widi 'I-tillllll. s. 353.
Kamu Afallarmm Hukuki Rejimi ' 104
likle dogrudan dogruyadlr. DolaYlslyla bu konuda
セ。イエャN@
「。セォ@
bir olc;:iittin tespit edilmesi
Klasik kaynaklar incelendiginde miibah deyiminin c;:ogunlukla kamu mallanm
da ic;:ine alacak
セ・ォゥャ、@
ァ・ョゥセ@
manada kullamldlgl gOriilmektedir. Bununla birlikte
kamu mallannm hukuki ayldan farkhhgma da slkc;:a
larla kamu mallannm
ォ。イセャ@
ォ。イセャケ@
ゥセ。イ・エ@
edilmektedir. Miibah mal-
geldigi durumlarda bu fark daha net olarak goriil-
mektedir. Sozgelimi arazinin ihya edilmesi, iktasl gibi inhisari yararlanma hakkl doguracak tasarruflar giindeme geldiginde, kamu mall netiligindeki yerlerin bu tasarruflara
konu
エ・セォゥャ@
edemeyecegi, c;:unkii bu gibi mallardan halihazlrda fiilen yararlamldlgl,
bunlar iizerinde kamu hakkmm, kamu yarannm ye kamu ihtiyacmm sabit oldugu belirtilmektedir72 . Biittin bunlardan, kamu mallanm aYlrmaya yarayacak bir 「。セォ@
olC;:iit
C;:lkarmak miimkiin olmaktadlr ki bu, "kamunun ihtiyacl ve fiiIen yararIanmasl
(kamu yaran)" セ・ォャゥョ、@
Bu iki olc;:iitii
formiile edilebilir.
「ゥイャ・セエォ@
ifade etmek gerekirse bir maim kamu malt sayIlmasl ic;:in
iizerinde kamu yarannll1 buIunmasl ve kendisinden dogrudan dogruya istifade
ediImesi gerekir denebilir. Elbette bu kuralm bazl istisnalan olacakttr ki, bunlara SlraSI
geldikc;:e temas edilecektir.
3. Kamu Mahnll1 Tarifi
Kamu mallanm ifade eden kayramlara
ゥャセォョ@
biraz once yapdan aC;:lklamalar
kamu mall kayramlm biiyiik oranda aydmlatmaktadlr. Kamu mallanm aYlrmak iizere
tespit edilen kriterler de esas itibariyle kamu malt ic;:in yapllacak tarifin unsurlanm
meydana getirmektedir. Su yar ki, biitOn bunlar goz oniinde tutularak kamu malmm
ktsa, oz ye derli toplu bir tarifini yapmaYI denemek kanaatimizce abes bir tekrardan
ibaret saYllmayacaktIr. Buna gore kamu malt ic;:in
セッケャ・@
bir tamm yerebiliriz:
"Kamu mallan, umul11un ya da belirIi bir yer haIkmm umum ahaIisinin
dogrudall dogruya ve serbestl,'e YHI'HI'IHnl11asma terkedilen yerIerdir."
72
AynnlJil bilgi ic;in bkz. Ebti Yusuf. cI-llarae. s. 91-93, 104: $afii, el-(III, IlL 265: Serahsl, elMchsfil. XXIII. 166: l\c\'c\i NOI'::a. IV, 359: a.mlf.. el-A/eclllfi', XVI. DO: RcmIl. Nihiiyctii'lIlII/IIMe. V. 335. 31X. :;.t9: Ayni. ('I-nil/aye. XI. 316, 331: ibn Kudamc. cl-Kaji. [I. 440: Kas:lnl.
necla'i. VI. I93-19.t: BuhiJli. }.:c.n'iifIi'l-fllI/n. IV. I X7: ibn Miinih. cl-.\/iihdi '. V. 251.
Kamu Mallarmm Hukuki Rejillli 105
Tariften de 。ョャセエ」ァ@
tizere islam huJ...llJ...llnda kamu mallan temelde iki klsma
aynlmaktadlr. Birincisi, kamunun yararlanmasl ic;in terk ye tahsis olunan genel yol,
pazar yeri ye sokaklar gibi; ikincisi ise, bir yeya birden fazla koy ye
halkll1a terk ve tahsis edilen hamlan yeri, mer'a, yaylak ye ォャセ。@
セ・ィゥイャョ@
umum
gibi yerlerdir.
,,73
B. KAl\IU MALLARININ HUKUKl DAYANAGI
isHim hukukunun temel kaynagl Kur' an-l Kerim' de ozel mulkiyet yanmda kamu
mulkiyetinden ve
ァ・ョゥセ@
manada kamu mallarmdan soz edilmekle birlikte tezimize konu
edindigimiz dar anlamda kamu mallan ile ilgili pek fazla nas yer almamaktadlr. Ancak
yine de bazl ayetlerde bu mallara
ゥセ。イ・エ@
eden delilIere rastlamak mtimktindur. Sozge-
limi, su kaynaklanndan yararlanmamn hukukl rejimini belirleyen iki ayet konumuzla
yakmdan ilgilidir. ilk ayette Salih (a.s.)' a "Bir de slIyun aralarznda taksimli oldllgllnll
kendilerine haber ver. Her su nobetinde sahibi hazlr blllllnslln.,,74 セ・ォャゥョ、@
セッケャ・、ゥイZ@
edilmektedir. Aym olayla ilgili ikinci ayet ise
hitab
"Salih dedi ki, i§te bu di§i deve.
Su i91ne hakkz bir gun onllndllr; belli bir giinun ir;me hakkz da sizin" 75 . aョャ。セイQ」ァ@
gibi, bu ayetIerde bir su kaynagmdan farkll
ュ・セイオ@
ォゥセャ・イョ@
ortak bir
セ・ォゥャ、@
yararlanmasmm
oldugunu gostermektedir.
Diger taraftan Kur' an-l Kerim'de yer alan ayetlerden biri de "Suphesiz mescitler
(yalmzca) Allah 'a aittir .. ,,76 mealindedir. Bu ifade, cami ve mescitlerin islam toplumuna ait oldugunu, muslumanlann ic;inde ibadet ve diger faaliyetlerini icra etmek suretiyle bunlardan ortak bir セ・ォゥャ、@
yararlandlklanm anlatmaktadlr77 . Aynca cami ve
mescitIerin, inhisari olarak ozel yararlanmalara konu edilemeyecegi de bu ayetin
ゥセ。イ・エ@
ettigi hususlardandlr.
Kamu mallannll1 hukuki dayanagll11 esas itibariyle Hz. Peygamber'in sunneti
ッャオセエイュ。ォ、N@
73
kイセN@
Sahabe tatbikatmda da konuya ゥャセォョ@
c;ok saYlda delil bulma imkam
AK md. 5; Halis eセイ」ヲL@
Nセᄋ」イィMゥ@
Kanfill-i Ar6=1. s. 109; Suayb. Hukfik-u Marc, I. 250; Cin.
OSlIIanlr Toprnk Dii:cni. s. 38; Bcrki. Toprnk Hukllku, s. 88; Onar, Marc HlIkllkll. 11. 1291;
Safak. jsliim Arn:i Hukllkll. s. 225.
Kamcr 55/28.
SlIar,\ 261155.
Cin 72118.
kイセN@
Aii Hafif.
ャGQMN|ィォセiBc@
s. 51.
Kamu Afallarmm Hukukf Rejimi / 106
Vardlf. Kamu mallannm hukuki zeminini
rine
セ・ゥエャ@
vesilelerle belli
lar da ケ。ーiャュセエQイN@
ッャセゥN、・@
エ・セォゥャ@
、・ァゥョャュセL@
eden hadislere ve uygulama omekleilgili konular
ゥセャ・ョイォ@
gerekli
。セャォュᆳ
Fakat amlan rivayetlerin hiy olmazsa bir klsmmm toplu bir セ・ォゥャ、@
birarada gori.ilmesinin faydalI olacagl
、エゥセNョ」・ウケャ@
bunlar
slralanacak ve yorumlan yok kIsa aylklamalar 、ャセュ。@
1- Hz. Peygamber (s.a.); "insaniar ゥセ@
maktadlr. Bazl rivayetlerde bu エゥセ@
manaYl ifade eden 「。セォ@
。セァャ、@
maddeler halinde
ilgili bahislere blrakdacaktlf.
セ・ケ、@
ortakhr: Su, ot ve 。エ・セNB@
kategori mala tuz da ilave ediImektedir
buyur78
.
Benzer
hadisler de rivayet ・、ゥャュセエイWYN@
2- Rivayet edildigine gore, Ebyad b. HammaI (r.a.) RasOlullah'a (s.a.) gelerek
Me'rib tuzlugunun kendisine ikta edilmesini ゥウエ・ュセL@
・エュゥセN@
RasOlullah da bu yeri ona ikta
Fakat mecliste bulunanlardan Akra' b. Habis (veya Abbas b. Mirdas)
Rasfilullah'a (s.a.),
resinde 「セォ。@
0
yerin cahiliyye doneminde tuz madeni olarak kullamldlgml,
tuz madeni bulunmadlgml, her ugrayan セ。ィウュ@
セ・カᆳ
buradan istedigi kadar
ahp gittigini ve bunun tlpkl hiy kesilmeden akan su gibi oldugunu soyledi. Bunun Ozerine Rasfilullah (s.a.) Ebyad'a
ケ。ーュャセ@
oldugu iktadan
カ。コァ・」[ュゥセ@
ve suda oldugu gibi
bundan da her ugrayan kimsenin alabilecegini 。c[ャォュセエiイXPN@
3- Kaynaklann bildirdigine gore, Kayle bt. Mahreme et-Temlml (r.ah) yoI ark a、。セQ@
-Bekir b. Vail'in ・ャセゥウM
huzuruna ァ・ャュゥセエN@
Hureys b. Hassan ・セMsケ「。ョゥ@
ile birlikte Hz. Peygamber'in
Hureys, kendisi ve kavmi adma Hz. Peygamber'e biat ・エュゥセ@
ve
Q'ndan kendileriyle Beni Temim arasmda Dehna mevkii ile ilgiIi olarak, yolcu ve
ォッュセオ@
olanlardan
「。セォ@
onlardan tek bir kimsenin kendi taraflanna, Dehna'ya gec;-
memesini ic;erir bir talimat yazmasml ゥウエ・ュセL@
セ・ケゥ@
yazdlrmaya 「。セャュエiN@
78
79
RasGlullah da bunu kabul ederek istedigi
Tarn bu esnada Kayle duruma mOdahale ederek; "Ya
Bkz. EbG Yusuf. el-Harne, s. 96, 97; Ebft Davud, Buyft', 62; ibn Miice, Ruhfm, 16; Alllned b.
Hanbel, el-Masl1ed, V, 364; Ebfl Ubeyd, cI-ElI/vnl, s. 373, 374; $evkanl, Neyla'l-eVfnr, V, 343344.
Buhiiri, Jiilsaktif, 2; Miislim, A/iisnktif, 36-38; EbG Da\'ud, Bayft', 62; Zeknf, 35; Tirmizl, Bayft,
44; Darimi. QゥセャGL@
70; ibn Milce, Rllhiin, 18, 19; Alullcd b. Hanbc!, el-Miisned, III, 480; n,
244, 273; Malik b. EIlCS, ('/-A/IIl'affa', Akdzve, 25, 29, 30; EbCJ YlISUf. a.g.e., s. 96-97; Ebfl
Ubeyd, a.g.e., 374; Da\'lldi, el-ElIIl'nl, s, 55; $c\'kanl, a.g.e., V, 341-349.
Tirmizi. ..ll1knlll, 39: Darimi.lJii.l'ii', 66; Eb!1 Da\'lId,//arne, 36; ibn Mike, Rllhiin, 17; Yahya b.
Adelll, cl-Harne, s.11 0; Ebft Ubcyd, ('/-EI//I'nl, 350-351; Maverdi, cl-IIhknlllii's-slIlfnniyye, s.
247; Ebll Ya'lil. cl-Aliktllllii GウMャヲョセ|ZicL@
s. 235.
Kamu Mallarmm Hukuki Rcjimi 1107
RasulaIlah! Bu
ォゥセL@
sizden slradan bir arazi talep etmiyor; Dehna denilen yer deyelerin
bagiandlgl, dayarlann otladl£;l bir yerdir. Arkasmda da Beni Temim'in kadmlan ye
ryocuklan yardlr" dedi. Bunun uzerine Hz. Peygamber (s.a.); "Ey ogul yazmaktan
カ。コァ・セL@
bu kadmcaglz dogru soyliiyor. Miisliiman miisliimanm
(Dehna'daki) su ve ot her ikisine de yeter. Onlar fitnecilere
birbirlerine yardlm ederler" buyurdu
4-
aゥセ・@
S1
ォ。イ、・セゥN@
Hセ・ケエ。ョャイI@
ォ。イセQ@
.
(r.a.) anlatlYor: Dedik ki, "Ey Allah'm Rasu1i.i! Sana, Mina'da seni golge-
lendirecek bir bina yapahm mI?" Allah RasGlu; "HaYlr! Mina, once gelenin devesini
セッォ・イエゥァ@
yerdir.,,82 buyurdu.
Bilindigi uzere Mina, hacllann
セ・ケエ。ョ@
エ。セャュォL@
kurban kesmek gibi bazI hac ye-
cibelerini yerine getirdikleri bir mekandlr. RasululIah (s.a) insanlann ortak bir
セ・ォゥャ、@
kulIandIgI yerlerin -peygamber ve deylet
「。セォュ@
olarak kendisi iryin dahi olsa- ozel
kulIammlar iryin tahsis edilmesini kabul
・エュゥセイN@
Bu hadis kamu malIannm en
onemli hukuki dayanaklanndan birini エ・セォゥャ@
etmektedir83 .
5- Birtaklm riyayetler Hz. Peygamber'in bazI topraklan イケ・セゥエャ@
(hlma) olarak tahsis ettigini ye
Allah ve Rasfdii ゥセョ、イNBXT@
セッケャ・@
amarylarla koruluk
buyurdugunu bildirmektedir: "Hlma ancak
Sonraki halifeler de bu uygulamaYI devam ・エゥイュセャ、N@
Daha once uzerinde uzun uzadlya duruldugu ilzere hlma ile kamu malIan arasmda ryok
sIkI bir ゥャセォ@
soz konusudur.
Hemen
rekli bir
81
82
83
セ・ォゥャ、@
。ョャセiゥ」ァ@
ッイエ。ォャセ@
gibi, zikredilen bu riyayetler, kamunun ihtiyac; duydugu ye silyararlandlgI mallann -deylet
「。セォュ@
tarafmdan bile olsa-
Ebu Da\'ud, Hank 36; Tirmiz'i. Edeh, 50; DavlldL el-EII/va!, s. 55; Ebu Ubcyd, a.g.c., s. 372373; AskaIanl. e!-/wlhe, VIII. 83-87.
Tirmizi, Hac, 51; EbfI Da\'ud, .\Jenlisik, 89; ibn Mace, Menasik, 52; Darimi, Menasik, 87;
Ahmcd b. HanbcL VI. 187, 206-207; Mavcrdi, el-Ahklil/lu's-sulldniyye, 235; Ebu Ya'la, e!Ahkall/ii GウMOャエ。ョセカcL@
s. 225.
Mavcrdi, a.g.t'., s. 235; EbCl Ya'liL a ..f!,.(' .. s. 225; Scrahsi. el-Mchsut, XXIII, 163: Ncvc\'1. eIMcclllu " XVI. 140: Zcllfull, el-Ell/viiI, 76-77.
Bkz. Bllhflri, Cihlirl. lolG: .\/iisoktit, I I: Ebfl Da\'lld, lJarac, 39; Ahmcd b. HanbcL cI-Miisl1cd,
IV, 38. 71. 73: ibn Aclbiin, cI-ihslin. X, 538-5ol0: Eb!1 Ubcyd, a.g.C' .. s. 386: D(\vfldL cl-Ell/viiI.
s. 5ol: Ma\'crdi. a.g!' .. s. 233 \'d.: $c\'kiinL .1I,'cylii '!-cl'tnr, V, 346 vd.
Aamu Mallarmm Hukukf Rcjimi' 108
belli
ォゥセャ・イョ@
セ・ォゥャ、@
inhisari olarak tasarrufuna blrakllamayacagml net bir
anlatmak-
tadlr85 .
6- Hz. Peygamber'in bir klSlJ11 hadislerinde de halkm genel ve ortak bir
kullandl£;l
セ・ケャイ@
dikkat yekilerek, bunlann uygunsuz bazl tasarrutlara
masl ongori.ilmektedir. Bir ornek vermek gerekirse, RasUlullah (s.a.)
tur: "Lanete sebep o]acak
ゥセ@
セッケャ・@
ォ。イセャ@
セ・ォゥャ、@
korun「オケイュセᆳ
§eyden sakmm: Su mecra]arma, yo] ortasma ve
go]geye abdest bozmak.,,86 Hadis yol, meydan, pmar, yay, lrmak ye nehir gibi yerler
ile herkesin dinlendigi golgeliklerin kirletilmemesi geregini dile getirmekten
aym zamanda kamunun ッイエ。ォャセ@
yararlandlgl 「。セィ」@
mallara da ゥセ。イ・エ@
「。セォL@
87
etmektedir
.
Belirtmek gerekir ki, kamu mallanmn hukukl zeminini Kur'an ye sunnet naslan
ile
イセゥ、@
halifelerin uygulamalan
エ・セォゥャ@
etmekle birlikte, biltiin arazi meselelerinde 01-
dugu gibi, bunlann da tarih iyesirindeki
lenen ye zamanla 、・ァゥセョ@
ァ・ャゥセュョ、@
ihtiyay ve geleneklere gore
om hukukun onemli bir roW PiュオセエイXN@
adete gore zaman zaman
ケャォ。ョィュセ@
Islam hukuku, セ・イゥ。エュ@
diger sebeplerle devlet
retiyle deylet sistem ye
Bu hukuk orf ye
birtaklm emirler, fermanlar ye
kin olarak yerilen mahkeme kararlan ve fetvalardan ッャオセュ。ォエ、イXYL@
セ・ォゥャᆳ
ケ・セゥエャ@
olaylara
ゥャセᆳ
Bilindigi gibi,
aylkya menetmedigi hususlarda kamu menfaatinin geregi ye
「。セォュョ@
エ・セォゥャ。ュ、L@
olf ye adete uyarak ya da bizzat kural koymak suidari mekanizmada
、・ァゥセォャ@
yapabilecegini kabul
etmektedir90 . Nitekim toprak meselelerine ait fetvalarda sIkhkla rastlamlan "oo. §er'i
mas]ahat degildir, bu hususta Ulu']-emre miiracaat etmek ]azlm gelir, nice memur ise oyle yaplhroo.,,91 yolundaki kaYltlar da esas itibariyle bunu anlatmaktadlr.
85
86
!r.
88
89
!XI
91
Bkz. セ。ュL@
cl-Om. Ill, 265; Dmlld'L el-Elllval, s. 55; Maverdi, el-AhMmii 's-sultal1iyye, s. 247s. 235: セゥイャN@
el-Miihezzeb, 1, 557; Nevevi, el248; Ebu Ya'lil. el-Ahkiimii GウMOャiゥQセカケ・L@
Mecmu'. XVI, 147: ibn Kudelme. el-J.:aji. n. 440. Aynca ォイセN@
Yunus, el-MilkZWe, s. 187: $afak,
hliim Arazi Hukuku. s. 130: Zelli'ull, c1-EIIIViil, s. 78; Nebhan, el-hticahu 'l-cem6i, s. 246-247.
EbfI Davud, Tahiiret, 14: ibn Melee, Toharet, 21; Bcnzcr bir rivayct ic;:in aynca bkz. Muslim,
Tohiiret, 20.
kイセN@
SlIyi'Itl. cl-Hal'l. I. 183.
kイセN@
Barkan. "Tanzimat \'c Arazi KanunJlamcsi ... " s. 43.
Cin. 0.\'/1101111 Toprak Diizcni. s. 1(1-17: Ulgcnalp. "Ewclki HlIkllklll11l1zda Gayrimcnkllle
Tasarruf Bclgclcri'·. s. 3(,1).
Bkz. Afcccl/c md. 58.
Barkan. "Tlirkiyc' dc Toprak McsclcsiniJl Tarihi Esaslan". s. 131: Cin. Osmonfl Toprak Diizeni,
s. 17.
Kamu Afallarmm Hukuki Rejimi,' 109
n. KAMU MALI NiTELiGiNiN KAZANILMASI ve KAYBEDiLMESi
islam hukuh:unda kamu mall niteliginin kazamlmasl ve kaybedilmesi bu mallann
tiirlerine gore
、・ァゥセォャ@
kIm hukuki veya idari
ゥセャ・ュイョ@
gostermektedir. Bazl mallann kamu mall sayIlmasl ic;in birtavarlIgl gerekirken, bir klslm mallar boylesi bir
ゥセャ・ュ@
gerek kalmakslzm dogal yapIlan geregi bu niteligi kazanmaJ...1:adIrlar. Aym durum
kamu mall niteliginin kaybedilmesinde de gec;erli olmaktadIr. Bu itibarla kamu mall
niteligini kazandIran ve kaybettiren belli
「。セィ@
yollann neler oldugunu ayn ayn incele-
mekte yarar vardlr.
A. KAMU MALI NiTELiGiNiN KAZANILMASI
islam hukuku eserleri incelendiginde kamu mah niteliginin 「。セィ」@
セオ@
yoIIardan
biri ile kazamldlgl gortilmektedir:
1. MaIm Dogal Niteligi Geregi Kamu Mah SayIlmasI
islam Hukuk sisteminde genel sular, tuz mahaIIeri, zahiri madenler, otlaklar gibi
tabii servet ye kaynaklar dogrudan dogruya umumun kuIIamm ye yararlanmasma tahsis ・、ゥャュセ@
mallardandIr. Bunlann kamu mail sayIimasl ivin kanuni ya da idari bir ゥセᆳ
leme gerek yoktur. Daha once deginildigi gibi, bu gibi セ・ケャイゥョ@
btitiin insanlar ivin or-
tak oldugu yolunda birtakIm hadisler rivayet edilmektedir. Bu riyayetler goz ontine
ahnarak bu mall ann kamu mah niteligini kanundan
Hセ・イGI@
aldlgmI soylemek ml1mkUn-
dUL
Fakat islam hukuku eserlerinde bu hadislerle birIikte bu maIIann tabii ozeIIikleri
ve niteliklerine de dikkat vekilmektedir. Bu noktada, tabii servet ve kaynaklann
dl1nyada Allah Teala'nm yarattIgl セ・ォゥャ、@
、iセ@
mevcut bulundugu ve bunlann ッャオセュョ、。@
insan emeginin herhangi bir katklsmm bulunmadlgl, dolaYlslyla btitiin insanlann ortak
bir セ・ォゥャ、@
yararlanma haklannll1 var oldugu belirtilmektedir
92
.
Diger taraftan dogal
yapIian ve nitelikleri geregi bu mallann mulkiyet rejimine girmelerine imkan olmadlgl
92
aヲゥOォセiNGQサ@
Bkz. SMii. dJ·III. Ill. 265: iLlIl KlIdiiIllc. l'/-MIlj!,lli, V, 157; Ncvcvl. ROI':n. IV. 36R: Abbi\dl, c/I. 24R.
Kamu Afaflarmm Hllkllki Rejimi ! 110
ゥセ。イ・エ@
edilen hususlardandlr. Bir ornek vermek gerekirse, buyiik nehirJer
hakimiyeti altmda olan 「。セォウュ@
ゥセョ@
"suyun
hakimiyeti altma giremez" denilerek 93 ozellikle kay-
nagl kesilmeyip devamh surette su akltan akarsulann dogal niteligi geregi ozel mtilkiyet rejimine tabi olamayacagl anlaulmak istenmektedir94 . Bilindigi gibi, suya ゥャセォョ@
hukukI htikumler, ona klyasla
ー・ォセッ@
tabii servet ve kaynak
ゥセョ@
de
ァ・セイjゥ@
olmakta-
dlr95. Su halde, tabii servet ve kaynaklann kamu mah niteligini kazanmasmda, セ・イGi@
naslar'dan
「。セォL@
onlann dogal yapdan ve ozelliklerinin de buyiik olc;ude belirleyici
oldugunu soylemek mtimkUndtir.
2. Maim Gelenek Yolu ile Kamu Mall Saydmasl
islam hukukunda bir ktslln mallann kamu mah niteliklerini "gelenek-gorenek" geregi kazandlgl kabul edilmektedir. Ornegin, belli bir yorede oturan insanlann oteden
beri yararlandlklan mer'a, yaylak,
ォャセ。L@
harman yeri, baltahk gibi yerler ile kamunun
eskiden beri yarariandlgl yollar, koprliler, namazgahlar, pazar yerieri,
」[・セュャイL@
kuyu-
lar, meydanlar, mesire yerieri, iskeleler, mezarhklar gibi metruk topraklar genellikle
kamu mal! olma ozelliklerini gelenek ve gorenek geregi (kadimden beri bu amac;la
kullamlmalan sonucu)
ォ。コョャiセイ、N@
Tarihi ve sosyal zaruretlerin bir sonucu olarak
ォゥセャ・イョ@
yararlanmasma
ウオョャュセ@
olan bu mallann, aksine bir tasarrufla amlan nitelikleri kaldlfllmadlkc;a kamu mah sa96
ydmalan zorunludur
.
Zira islam hukukunun genel prensiplerine gore zarar
sozkonusu oldugu durumlar 、ャセュ。@
B「セャ。ョァ」i@
kadim haklann korunmasl esastIr97. Kadim,
kimse tarafmdan bilinmeyecek kadar eski olan" demektir98 . Buna gore,
oteden beri mevcut ve ュ・セイオ@
bir セ・ォゥャ、@
kullamlan bir mal uzerinde ォゥセャ・イョ@
sahip 01-
dugu yararianma hakkmm, aksine bir delil olmadlgl surece oldugu gibi blrakIlmasl ve
93
セ@
95
%
97
Bkz. Serahsi. el-Afebsut, XXIII, 175: Aynl, e/-Binaye, XI, 346.
kイセN@
Kasani. Beda 'i, VI, 192.
Bu noktada. Hz. Pcygambcr'in "hie,: kcsilmcdcn akan su gibi" oldugul1ul1 biIdirilmesi i.izerine
Mc'rib tuzlugunll ikta ctmcktcn \'azgce,:tigi hatlrlanmaIldlr.
kイセN@
Onar. idare Hukllku. 1I. I3-l0: Giritli-Akgiincr, idare IJllkllku, s. 28.
"Kadim kldcmi iizre tcrkolunur" (A/eeelle md. 6): "Zarar kadim olmaz" (AfcCC'lIe md. 7). kイセN@
Mcrginanl. cl-I fidaye. IX. 17: Kadihan. el-Fetiivii. III. 206: Kadri p。セL@
Miir§idrt 'I-hayriin, md.
-l8.
"Kadim odur ki c\'\'clini bilir killlSC olmaya.'· ,\I('cclle md. 166.
III
Kamu l\fallarmm Hukuki Rejimi
esklden ben suregelen niteliginin
、・ァゥセエイャュウ@
kadim olmasl husnuzan geregi onun
gerekmeh."1edir. (:unku bu hakkm
ュ・セイオ@
yoldan
etmektedir99 . Ebl1 Yusufun, "Devlet 「。セォョュ@
ォ。コョiャュセ@
エ・セォゥャ@
olduguna delil
bilinen sabit bir hak olmadlkya bir
kimsenin elinde bulunan セ・ケ@
mudahale hakkl yoktur,,100 yolundaki ifadesi de esas
lOl
itibariyle bunu anlatmaktadlr . AK da metruk topraklar ile ilgili hukumleri 、・イーゥセ@
ederken bunlann "kadimden beri terk ve tahsis olunma" keyfiyeti tizerine slkya vurgu
lO2
yapmaktadlr .
3. Maim Hukuki Bir Tasarrufla Kamu Mah Niteligini Kazanmasl
Bazen hukukl bir
ゥセャ・ュ@
ゥセャ・ュ@
de bir mal kamu malt niteligini kazanabilmektedir. Bu
genellikle devlet iradesi ile ァ・イ」[Zォャセエゥュ、N@
ォゥセャ・イョ@
ozel
Bununla birlikte kimi zaman
tasanufu ile de bir mal kamu mah saydabilmektedir. Bu c;:eryevede maim
hukukl bir tasarrufla kamu mal! olma ozelligi kazanmasml セオ@
セャォ。イ@
aYlrarak incele-
mek mtimktindtir.
a) Tahsis
Guntimuz hukuk terminolojisinde tahsis, bir mall umumun faydalanmasma veya
herhangi bir kamu hizmetine arzetmek, baglamak demektir. Bir 「。セォ@
anlatlmla tahsis,
bir malt kamu emlaki kategorisine sokan idari bir tasarruftur 103 .
isJam hukukunda tahsis ゥセャ・ュョ@
sesi ッャオセエイュ。ォ、N@
hukukl zeminini btiytik olytide "hlma" mtiesse-
Yerinde incelendigi tizere hlma, miibah bir araziyi kamu yara-
rma olmak iizere koruma altma almak yani tahsis etmekten ibarettir. c[。ァ、セ@
lam hukukyulanndan bir klsml hlmanm ォ。ュオャセエヲョ@
ォ。カゥ、[GOZヲィセャケ・L@
Im
101
ioセ@
103
niteliginde bir ゥセャ・ュ@
isoldugunu
Ali Haydar. Diircrii'l-hukkiilll. I. 45: Hanl7l1. cl-Fcriiidii'I-!Jehivve, s. 126: ZcrkiL Sl'rilll'ls. 39: Ncd\'l. el-J.:al'iiidii GOセヲゥォィケャL@
s. 375: z」セォ。L@
C/-Flkhu 'I-islflllll, n, 988;
Ergiincy. AJccc//l' Kii/li Kaidcleri. 21-23.
EbfJ Yusuf. l'l-llar(ic. s. (15-(1().
kイセN@
Zcrka. a.,!!,. e. , 11. ()XX: Ncd\·i. a.J!. c .. s. 375.
Bkz. AA' md. () I. 95. 96, ()7. ()8. (1). 10 I. 102.
kイセN@
Onar. idarc IllIkllkll. 13·.\0-1341: rin.Mer'a, J.:1}lak \'C' raylaklar. s.l7.
I
Aamu Mallarmm Hukuki Rejimi.· 112
iIeri ウオイュ・ォNQZilセ@
ise de bu degerlendirmenin dogru oImadlgl aC;:lkttr. (unku biraz sonra
aC;:lklanacagl UZere hukuki teknik bir terim oIarak
ォ。ュオiセエャイL@
ozeI
ォゥセi・イ@
ait mallar
ic;:in soz konusu oIan bir tasarruftur. HaIbuki kIasik kaynakIardaki tammIamaIara gore
"hlma" kavraml esas itibariyIe sahipsiz araziIerin beili bir cihete tahsisi anIammda kuIi。ュャセエイN@
Yani, h1111a devletin hukum ve tasarrufu aItmdaki mubah bir maIm devIet
tarafindan kamu mall haline getiriImesidir. UyguIamanm da
「。セエョ@
istikamette geIi;;tigi g6ri.iImektedir. Nitekim, kaynakIarda ozeI
sahipIeri elinden aImarak him a yapIldlgma
tadlr
105
ゥャセォョ@
beri genellikIe bu
ォゥセi・イ@
ait topraklann
herhangi bir biIgiye rastlamImamak-'
.
isIam hukuk.ll kaynakIannda devIete ait bir maIm gelirinin kamu menfaatine tahsi si anIamma geIen gayri sahih vaklflar (irsadi veya tahsisat kabilinden vakIflar) bir
yana blrakIhrsa devIetin 6zel mallarmm kamunun yararIanmasma tahsisi konusu pek
fazla ゥセャ・ョュエイN@
Bu olgu uzerinde devletin ozeI malt, mtibah mal, kamu mah kav-
ramlan arasmda dakik ve net aymmIann
gerektir. Oysa beyruImaI tiizeI
ォゥセャァョ@
ケ。ーiャュセ@
olmasmm onemli bir payl olsa
muIkiyetinde bulunan bazl araziIer de tlpkI
mubah araziler gibi idari bir tasarrufla kamu malt haline getirilebilir. Hatta eger kamunun ihtiyacl varsa idareciIerin bunu yapmasl zorunlu bir gorevdir. Mesela, devlete ait
bir arsa, ihtiyaca gore yoI, c;:ocuk bahc;:esi veya park yeri olarak aynlabilir. Benzer セ・ᆳ
kilde devlete ait bir arazi bir koy veya kasaba halkI ic;:in baItahk ya da mer' a olarak
tahsis edilebilir
106
.
Bu セ・ォゥャ、@
halkm kullamm ve yararIanmasma tahsis edilen mallar da
nitelikleri geregi kamu mallan kategorisine dahiI olacaktlr.
b) Vaklf
islamm hakim oIdugu b6IgeIerde gunumuzde devletin ifa etmekle yiikumlU 01dugu birc;:ok kamu hizmeti vaklf yoluyIa yerine ァ・エゥイャュセiPWN@
104
105
HKi
10;
Mal 」[Z・セゥエャイョ@
inceler-
Sib,U, i§·tirakixvclii 'I-islam. s. 10 1-102: Zuhayli, "Tanzimii hakki' I-milkiyyeti' I-ferdiyye fi' 1islam", s. 33: van, el-i\fiJ.wil'al. s. 67-6X: Diircynl, el-Hak, s. 152: Ali Hafif. ・ャMmゥォセカケL@
s. 106;
Karaman, islam !fukuku. H. X-l-X5.
kイセN@
Fcnceri. "cl-Milkiyyctii' I-miizdc\,icc ... ", s. 112: Ncbluln, c1-iUicahu'l-cell/ai, s. 244-246:
Muhammcd, Flkhu'l-iklisiidi'l-amm, s. 346: Abb,ldi. ・ャMmゥォセスBL@
H, 372-375; Muslih,
kャセGヲ、ゥ@
GャMュゥォセIᄋcN@
s. -l61-463.
kイセN@
Kahf. "cl-Klta'IJ'I-alllllli'l-iktisfldi ... ", s. 119: Vclfi. a.g.c" s. 6X.
Akgiindiiz, I 'nk(t: s. 2.
Kamu .\fallarmm Hukuki Rcjimi . 113
ken belirttigimiz gibi, islam hukukunda vaklf mallanndan bir klsml biinyelerinde kamu
mallannm biitiin unsurlanm ta!?lInaktadlr. Dogrudan dogruya aynlyla intifa edilen vaklflar bu ozelliktedir. Bunlar mabetler, mektepler, darulfununlar, medreseler, kutiiphaneler, imaretler, hastaneler. yetimhaneler, dulhaneler. kopruler. yollar, kuyular.
bendier, su yollan, goller, kabristanlar, karakollar (ribatlar) ve misafirhaneler gibi haYlr
sahipleri tarafmdan
ゥョセ。@
ve vakfedilen haYlr eserleri olup, vakIf i!?lemi ile kamu mal!
niteligi kazanan mallardandlr lO8 .
Birtaklm mallann bu !?ekilde kamu hizmetine sunulmasl isiam tarihinin ilk donemlerinden beri
オケァャ。ョ・ュゥセエイN@
Nitekim sahabenin yaptlgl vaklflar ve Hz. Peygam-
ber'in (s.a.) bunlan tasvipleriyle ilgili saglam nakiller mevcuttur. Hz. Peygamber Medine' ye geldiginde Neccarogullanndan bir evi satmalmak istemesi ve onlann
sozkonusu yeri Allah iyin vakfetmeleri 109, Hz. Ali'nin Yenbu'da bir arazisini ve ケ・セᆳ
mesini fakirlere, miskinlere, yolda kalanlara ve Allah yolunda vakfetmesi" O; Hz. Peygamber Medine'ye gelip Rume kllYUSU
、ャセュ。@
tath su bulamaymca 'Cennette
ォ。イセャᆳ
hk olmak iizere bu kuyuyu kim satm alacak' demesi Uzerine Hz. Osman'm hemen
burasml satm ahp vakfetmesi lIl bu konudaki yok saYlda ornekten sadece birkay tanesidir.
Islam hukukyulan Hz. Osman'm Rume kuyusuna ゥャセォョ@
yolcular iyin
ォ。コAャュセ@
uygulamasl dolaYlslyla
kuyularda herkesin yararlanma hakkInm bulundugunu
「・ャゥイエュセᆳ
lerdir. Soz konusu kuyuyu kazanlar bundan istifade aylsmdan diger insanlardan farkslzdlr. <;UnkU RGme kuyusunu vakfettikten sonra Hz. Osman da diger insanlarla birlikte kova ile su yeker ve kuyuya bu !?ekilde ortak olurdu ll2 . Bir kimse sahipsiz arazide
kendisi iyin aytlgl kuyudan, orada ikamet ettegi siirece oncelikle yararlanma hakkma
sahiptir. Fakat bu
bu kuyu
「。セャョァjH[@
ォゥセ@
bu yerden gOy ettigi takdirde ayllan kuyu yolcularmdlr. Boylece
itibariyle ozei, sonuy itibariyle kamu mah niteligi kazanml!? olur.
Kuyuyu kazanlar daha sonra geriye donseler bile, daha ewel sahip olduklan oncelikli
J(t!
109
110
I11
11:
Omcr Hilllli. ithafu GHM。ィャセエZ@
md. 1(,: Akgiindliz. J nklf 2(1).
Buhari, l'c.wiya, 30: Ayni. {'/lII/ctii ·/-kliri. XIV. s. 67-69.
Bcyhaki. cs-,'ifincnu '/-kIIlmj. VI. I(,O-I(>l.
Buhari. AS/llihu ·n-lIchi. 7: Tirmizi. ,\/cl1Iij.:Jh, 18: Ayni. ('/Il1lclii ·/-kliri. XIV. 71.
Ma\'crdi. c1-.·lhkril1lfi ·s-sulllimIYL'. s. 229: Ebil Ya'l:i. cl-Ahkrilllii ·.I'-.I'U/lrilliyyc. s. 217.
Kamu Mallarmm Hukukf Rejimi 1114
yararlanma haklanm elde edemezler. Onlar da tlpkl diger insanlar gibi bu kuyudan
・セゥエ@
yararlanma hakkma sahip olurlar l J3.
k。ュオャセエG@
c)
ォ。ュオャセエQイ、N@
Kamu mallannm kazamlma yollanndan biri de
ォ。ュオャセエイL@
siyle
d U.l
14
ォゥセャ・イョ@
k。ュオャセエQイL@
.
istegine balalmakslZln
mallanna el konulmasl-
kamu giiciiniin kullamlmasl sonucu ortaya ylktlgl ve ozel miilki-
yete a!!;tr bir darbe ッャオセエイ、ァ@
slkya
エ。セュコ@
En basit ifade-
「セカオイャ。ョ@
iyin 115 islam tarihinde kamu mallannm kazamlmasmda
bir yontem
ッャュ。セエQイN@
Bunun yerine kamu yaran iyin gerekli olan
tesisler, hiikiimdarlar veya fertler tarafmdan haYlr gayesiyle
gerekli arazi, bin a gibi セ・ケャイ@
ケ。ーゥャュセ@
ve bu tesisler iyin
genellikle sahiplerinin nzaslyla ve deger ve bahasl ー・セゥョ@
verilerek satm ahnma yoluna ァゥ、ャュセエイQVN@
Durum boyle olmakla birlikte erken donemden itibaren ender de olsa bazl kamuャ。セエQイュ@
orneklerine rastlamak miimkiindiir. Hz. Peygamber'in (s.a.) Medine'ye hicret
ettiginde cami
ゥョセ。ウャ@
iyin bazl kimselerin sahip oldugu araziyi kendi nzalanyla satm
almak istedigi; sahipleri herhangi bir fiyat talep etmeyip sozkonusu araziyi 「。ァャセュォ@
istedikleri halde arsanm bedelini onlara cari fiyattan odedigi bilinmektedirll7 .
Hz. Omer kendi zamanmda, Kabe mescidi insanlara dar geldigi ve etrafi da evlerle yevrili bulundugu iyin istimlak yoluyla mescidi ァ・ョゥセャエュ@
sahiplerinden bir klsmml pazarhkla raZl ・エュゥセL@
yoluna ァゥエュセL@
ev
razl olmayanlann evlerini ise cebren
113
Maverdi, el-Ahklilllu's-sultaniyye, s. 229: Ebil Ya'la, el-Ahklimu's-sultaniyye, s. 217; Remli,
114
Nihiiyetu'l-muhtac, V, 355.
kイセN@
Abbadi, el-Milkiyye, n, 370; Muslih, Kuyudu 'I-lIIilkiyye, 559; MIsr'i, UsulU'I-iktisad, s. 50;
kオ「。セL@
Devlet Mallan, s. 63.
115
116
117
ilgili boliimde de belirtiJdigi iizere, isl;lll1 hukukunda ozel miilkiyet, titizlikle korunll1asl
gereken saygldeger ve dokunulmaz bir hak olarak kabul edilmektedir. Bununla birlikte, bu
sistemde セ。イエャョ@
mevcut oJdugu takdirde miiJkiyet hakkIllln kayll altma almabilecegi de temel
<;iinkii, islam'a gore miilkiyet, sosyal fonksiyonu olan bir hak
bir ilke oJarak 「・ョゥュウ」セエイN@
kゥセョャ@
lIliilkiyet sahibi olmasl sadece kelldi
olarak kabul edilmcktcdir. Bunun anJauu セオ、イZ@
ォゥセョ@
i9inde bulundugu tabii
gayrct ve cmcginin bir sonucu dcgiJdir. Bu hakkJll ッjオセュ、。@
vc topJumsaJ gevrcnin dc oncmli bir payl vardlr. Bu 。ャyiセ@
ozcl miilkiyetin sllllrlandmlll1aSlllm
(Giinay, "Miilkiyct Hakklllln Smulandmltemel dayanaklanndan birini ッャオセエイュ。ォ、@
masl. .. ", s. 168).
Abbadi, "Ncz'lI'l-milkiyycti'l-hassa ... ", s. 33: Aktiirk, "islam HlIkukunda k。ュオャセエョ@
... ". s.
33.
BlIhari. Mcnnkibii 'l-cl/snr. 45-46: Miislim. Mcsncid. I: ibn Kcsir. el-Bidaye, Ill. 254.
Kamu Alallarmm Hukukf Rejimi /115
。ャュセ@
ye bedellerini, sahipleri istedikleri zaman alsmlar diye Kabe hazinesine
ォッケュオセᆳ
tur. Aym uygulama Hz. Osman zamamnda da ケ。ーャュセエイQiXN@
k。ュオャセエイョ@
caiz olup olmadlgl islam hukllkyulan tarafindan エ。イャセュォ@
de 1I9, baskm ァッイゥNセL@
nn ォ。ュオャセエjイ@
belli セ。イエャ、@
ォ。イセャィョュ@
ー・セゥョ@
odemek セ。イエャケ@
ise
yetkili makamla-
yoluyla ozel mtilkiyete el koyabilecegi yoniindedir120. "Zarar-I amml
def iyin zarar-I has ihtiyar olunur,,121; "Zarar-l ・セ、L@
zarar-I ehaf ile izale olunur"I22;
"Def-i mef'asid, celb-i menafi'den evladlr"l23; "Zaruretler memnu olan セ・ケャイゥ@
miibah
kIlar,,124; "Zaruretler kendi miktarlannca takdir olunur,,125; "Raiyye yani tebe'a iizerine
tasarruf maslahata mel1l1ttur,,126 gibi Mecelle'de de ifadesini bulan gene! kaideler ka-
ュオャ。セエイョ@
islam hukukunda dayandlgl prensipleri 。ョャエュォ、セイQRWN@
Mecelle'nin
"ihtiyay halinde devlet eliyle bir kimsenin miilkii degeri odenerek altnabilir ve yola
katllabilir. Fakat fiyatl odenmedikye ォゥセョ@
129
dogru.dan ォ。ュオャセエiイ@
ile ilgilidir .
aョャ。セiQ、ァ@
miilkii elinden almamaz,,128 maddesi de
iizere islam hukukunda ォ。ュオャセエイL@
kamu mallanmn kazamlmasl
yontemi olarak zaruret ye kamu yaran gerekye!erine dayandmlan ve miimkiin oldugunca az
118
119
120
121
122
123
124
125
126
127
「セカオイャュ。ウ@
ongoriilen bir miiessese olarak ele almmaktadlr. "Deylet
Tinnizi, Menakzb, 18; Belazuri, Fu/uhu'I-buldan, s. 62; Maverdi, el-Ahktimu's-sultaniyye, s.
205.
islam hukukuna gore ォ。Qャオセエヲョi@
caiz olup olmadlgma ゥiセォョ@
エ。イャセュL@
lehte ve
aleyteki deIiIler i'rill bkz. Kutb, Nizamu 'I-idare, s. 311-312; Muslih, Kuyudu'l-milkiyye, s. 454469; Sibai, h'/irakiyyeli1 'I-jsltim, s. 10 1 vd.; Abbadi, el-Milkiyye, 11, 366-398; a.mIf, "Nez'u'lmilkiyyetii'l-hassa ... ", s. 38.
Aynntlh bilgi ゥセャ@
bkz. EbU Zehra, el-Milkiyye, 148-149; Selebl, el-Medhal, s. 404-405;
istimliiki'l-akar... ", s.
Nebhan, el-hticfihu'I-celllfif, s. 218-219; Abdiilmiin'im, Bm・セイオゥケエu@
261; Kadri p。セL@
Mur§idu'l-hayran, md. 165; AIi Haydar, DurerU'I-hukkfim, Ill, 489-490;
Abbc1di, a.g.e., n, 397-398; a.mlf., a.g.m., s. 36 vd; Halil. Nez'u'l-milkiyye, s. 7-8, 31-32;
Fencerl, "el-islc1m ve'l-milkiyyetii 'I-miizdevice ... ", s. Ill; Zeydall, el-Medhal, s. 245; AIi HafIf,
el-Milkiyye, s. 106-107; Cill-AkgiindUz, TUrk Hukuk Tarihi, n, 255; Karaman, j,s-ltim Hukuku,
.
Ill, 84-86.
Mecelle md. 26.
Mecelle md. 27.
Mecelle md. 30.
Mecelle md. 21.
Mecelle md. 22.
Mecelle md. 58.
Abbiid1. a.g.m .. s. 34; Aktiirk, "isIcIIl1 HlIkllkllnda k。ャQオセエヲョ@
... ", s. 34; Karaman, a.g.e., Ill,
85.
121l
129
「。セM
Afecelle md. 1216. kイセN@
Kadri p。セN@
Karaman. a.g.c., I11. S5.
llKe. md. 165.
Kallll1 A1allarmm Hllkllki Rejimi /116
kanmm bir
セゥ、・エi@
ォゥセョ@
ozeI miilkunu ancak butUn muslUmanlar iyin helak
・ョ、ゥセウ@
yeya
zaruret hali bulundugu durumlarda ye bedelini yererek alma hakkt yardlf.
Tlpkl yaresiz kalan
ォゥセョ@
durumu gibi ... " diyen Serahsl bunu aylkya ifade etmekte-
dir 130. Burada dikkat edilmesi gereken onemli noktalardan biri, kamu yaranm geryeki・セエゥイュ@
gayesine yoneIik
セ・ォゥャ、@
ォ。ュオャセエiイ@
olaymda
ォ。ュオャセエヲョ@
millkun degerinin adil
sahibine odenmesi geregidir l3l . Zira az once zikredilen "Zaruretler kenqi
mikdarlannca takdir olunur" セ・ォャゥョ、@
umumi kaide bunu ongormektedir132 .
Osmanh hukukunda da yukandaki esaslar aynen
「・ョゥュウセエイN@
セ・ケィゥャウ。ュ@
Ebussuut Efendi (0. 95111544) bir fetyasmda, kamunun ihtiyacl iyin su yollanmn ye
suyun geyecegi yerlerin sahibinin izni olmasa bile deger ye bahasl yerilmek suretiyle
ahnacagl hususuna icazet ケ・イュゥセエQSN@
k。ュオャセエiイ@
ile ilgili Mecelle 、ャセュ。ォゥ@
ilk
dUzenleme 1272/1855 tarihli Nizamnamedir. 129511876 tarihli Menatl-i Umumiye iyin
istimlak Kararnamesi ise batl hukukundan istifade edilerek ィ。コャイョュセL@
hurumlere de ters 、ゥャセュ・ケ」ォ@
bedelinin ー・セゥョ@
dir
134
セ・ォゥャ、@
、ゥャコ・ョュセエイN@
k。ュオャセエヲ」ォ@
ancak セ・イGャ@
mallann rayiy
odenmesini dilzenleyen ilyilncil maddesi bunun en onemli gostergesi-
.
B. KAMU MALI NiTELiGiNiN KA YBEDiLMESi
Genel olarak bir mala kamu malt niteligi veren sebeplerin ortadan kalkmasl
0
ma-
hn kamu mah niteligini kaybetmesine neden olmaktadlr. Bu yeryeyede kamu mah niteliginin kaybedilmesi 「。セィ」@
セオ@
セ・ォゥャイ、ョ@
biri ile ァ・イケォャセュエ、ゥZ@
1. Kamu Mahnm Dogal Niteligini Kaybetmesi
Dogal nitelikleri geregi kamu mall sayIlan mallar, amlan niteliklerini kaybettikleri
takdirde kamu malt olma ozelligini yitirirler. Gollerin kurumasl, nehirlerin mecra ye
130
131
k。ュオャセヲョ@
Serahsi, el-Mebsfil, XXIII, 203.
bcdeli hakklllda ァcャQゥセ@
bilgi iC;il1 bkz. Abb,ldi, "Nez'u'l-milkiyyelii'l-hassa ... ", s.
39 vd.
132
133
134
kイセN@
Karamal1, jslftl11 Hukuku. Ill. 86.
A1.1i.irk. "isiam Hukllkunda k。ュオャセヲ@
... ". s. 33: Onar, "AlIlll1e Emlaki Tcorisi ... ", s. 509.
Cin-Akgiindiiz, Tiirk f1l1kuk Tnrihi, 11. 255. Osmallh hllkukullda ォ。ャオセjBョc@
ile ilgili
diizcnlcmclcr ic;in aynca bkz. Aktiirk. n.g.III .. s. 34.
Kamu Mallarmm Hukukf Re}imi / 117
seviye
、・ァゥセエョウL@
gol ve deniz klYllanmn dolmasl gibi.
Nehir yataklanndaki su seviyesinin alvalmasl ile meydana gel en adaclklann hukuki avldan durumunun ne oldugu yok erken donemden itibaren islam hukukyulannm
。ャュセエイN@
ilgilindikleri konular arasmda yer
Ebfi Yusuf, el-Harac adh eserinde bu ko-
nuyu "Dic1e ve Flrat Ozerindeki Adalar ve Su Dolaplan" セ・ォャゥョ、@
mustakil bir 「。セィォ@
altmda tetkik etmektedir. Dicle, Flrat gibi kamu nehirleri uzerinde zaman zaman suyu
yekilen adalan
セ・ィゥイャ@
yakm veya
「ゥエセォ@
olanlar ve
セ・ィゥイャ、ョ@
uzakta bulunanlar
olmak uzere iki klsma aYlran Ebfi Yusuf, birinci klsma giren yerlerin hukukl niteligini,
bunlar uzerindeki tasarruflann
「。セォウュ@
zarar verip vermeyecegi kriterine gore belir-
lemektedir. Buna gore, bu ozellikteki adalan ihya edip ekip biymek veya bin a yapmak
セ・ォャゥョ、@
birtakIm tasarruflarda bulunacak
ォゥセョ@
bu tasarruflan
meyecekse ada topraklan mevat hukmundedir. Eger 「。セォャョ@
ise bu takdirde
「。セォャイュ@
zarar verbir zarar soz konusu
0 kimsenin, adadaki topraklan imar etmesine ve oralara bina ve saire
yapmasma izin verilmez. Diger taraftan devlet
「。セォョュ@
da bu adalardan bir kimseye
ikta olarak arazi verme veya bin a yapmasma miisade etme yetkisi yoktur.
セ・ィゥイi、ョ@
uzak yerIerde bulunan adalara gelince, onlar mevat topraklar mesa-
besindedir. kゥセ@
onu ihya eder ve devletin hakkmt da verirse,
Bazt HanbeIIIerin
ァッイゥセ@
de
「。セォウュ@
edilebilecegi yoniindedir136. Buna ォ。イセiャ@
lugul38 bu セ・ォゥャ、@
ッャオセ。ョ@
0
topraga sahip olur I35 .
zarar vermedigi siirece bu adaclkIann ihya
Safil hukukyular 137 ile HanbeIIIerin yogun-
adaclklann mevat statiisiinde olmadlgml dolaytSlyla ihya ile
ozeI mulkiyet konusu edilemeyecegini ileri siirmektedirler. Onlara gore bu adaclkIar
nehir ya da nehrin harimi hiikmiinde olup buralardan halk
ケ・セゥエi@
セ・ォゥャイ、@
yararlan-
maktadtr.
Klasik islam hukuku eserlerinde nehirlerin su seviyesinin alyalmaSl ile maydana
gelen adaclklardan
135
136
137
138
「。セォL@
akarsulann yatak
、・ァゥセエイュウ@
ya da suyunun yekilmesi so-
EbG YUSllf. el-HaN1c, 9 I -92.
BllhUti, k・Zェセ。ヲッ@
'l-kll1a '. IV, 188: ibn Kudalllc. el-M/lgnf, V, 576.
Scbramcllisi, Ha:jiye. V. 335.
Ebft Ya'la. ・iMaィォ。OャゥQGウセZvHLN@
s. 212: ibn Kud;lmc. a.ge .. V. 576: ibn Miiflih. el-Miibdi',
V. 252: BlIhftli. a.g.e .. IV. ISS.
Kamu Mallarmm Hukukf Rejimi ,/ 118
nucu
ッャオセ。ョ@
toprak paryalannm hulldd statiisli de lizerinde onemle durulan hususlar-
dandlr. Bu konu セオ@
セ・ォゥャ、@
ォ。ゥ、・ャセエイュZ@
Dicle, Flrat gibi bliylik nehirler bir
daha aym yataga donmesi mlimklin olmayacak tarzda yatak
len topraklar
Mケ・イャセゥュ@
、・ァゥセエイウL@
meydana ge-
merkezlerinin harimi degilse- mevat arazi saylhr ve ihya ile ozel
mlilkiyete geryebilir. Bu
セ・ォゥャ、@
yatagml
、・ァゥセエイョ@
nehirlerin tekrar aym yataga don-
mesi ihtimal dahilinde ise buralar ihya edilemez. <;unkti bunlar nehrin parryasl sayIldlgmdan kamunun hakkI taalluk etmekte dolaYlslyla mevat ゥセャ・ュョ@
tadlr. Bir
「。セォ@
tabi tutulamamak-
anlatlmla bu yerler uzerinde kamu mah niteligi hala slirmektedir. Su-
yun ryekilmesi ile meydana gelen kara paryalannda da aym hliktimler geryerlidir 139.
Yukandaki arylklamalanndan da 。ョャセ、ァ@
lizere, イケ・セゥエQ@
nedenlerden otiirli nehir
yatagl oIma ozelligini kaybeden toprak parryalan bu halIeriyle islam hukukryulannm
ryogunluguna gore kamu mah oImaktan rylkarak mevat yani mlibah arazi statiisline
girmektedirler. Bu rur topraklar uzerinde
「。セォャョ@
zarar soz konusu oImadlgl tak-
dirde ihya ile ozel mlilkiyet hakkI kurulabilmektedir.
2. Hukuki Bir Tasarrufla Kamu Mah NiteJiginin Kaldlrllmasl
'.
Hukukl bir tasarrufla kamu mah niteliginin kaldmlmasmdan maksat, kamu mallanndaki umuma tahsisin kaldmlmasldlf. Belirtmek gerekir ki, burada soz konusu edilen
tahsis inceleme kolayhgl aylsmdan gelenek ve vakifyoluyla Zlmnen ァ・イケォャセョ@
de iryine alacak セ・ォゥャ、@
ァ・ョゥセ@
tahsisi
bir anlamda kulIamlmaktadlr. Hlma oIarak tahsis edilen
yerlerden bu tahsisin geri ahnmasl, kullamlmayan, harap oIan mescit yerlerinin, yoI
fazlahklanmn durumu gibi hususlar bu ryerryevede ele aIm an konulardandlr.
Klasik kaynaklarda bir yerin, bir kez hlma oIarak tahsis edildikten soma ikinci bir
ゥセi・ュャ@
bu niteliginin kaldmhp kaldmlamayacagl エ。イャセュ@
daki ァッイャゥセ・@
konusu ・、ゥャュセエイN@
Bu konu-
hlma tahsisinde bulunan otoritelerin durumuna gore farkhhk gostermek-
tedir:
139
Mcrgillani, e1-Hidaye, IX, 10; Zcylai, Tebyfn, VI, 38; Ayn1, el-Binclye, XI, 346; Mcydilnl. C'ILiibfib. 11, 222; セ」「イ。ョャゥウN@
ャヲ」セゥケHGL@
V. 335-336.
Kamu Mallanl1ll1 Hukukf Rejimi /119
1- Hz. Peygamber'in hlmalan: Hz. Peygamber tarafindan tahsis edilen hlmalara
halen ihtiyay duyuluyorsa bunlann hlma niteIiklerinin kaldlfllamayacagl hususunda
biitiin islam hukukyulan ァッイゥNセ@
birIigi iyindedirIer l40 . Bunlara haIihazlrda ihtiyay kalュ。ャセ@
ise bu konuda iki ァッイゥNセ@
ortaya yャォュセエイN@
Bir ァッイエゥセ・@
gore, buralardan hlma ni-
teliginin kaldlfllmasl nassa dayaiJ bir hilkmiln ictihat ile nakzedilmesi anlamma geld iginden bunun caiz olmad@nt soylemektedir. ikinci ァッイエゥセ@
ise, hlma tahsisine gerekye
olan sebebin ortadan kalmasl dolaYlslyla hlma niteliginin de kaldlfllabilecegini ileri
silrmektedir 141 .
2- Hz. Peygamber'den sonraki yoneticilerin yaptlgl hlmaIar: islam hukukyulan
Hz. Peygamber' den
「。セォ@
yoneticiler tarafindan tahsis edilen hlmaIann, ihtiyay ye
kamu yaranntn gerektirmesi halinde bizzat tahsisi yapan ォゥセ@
tarafindan 、・ァゥセエイャ「ᆳ
cegini ve eski haline getirilebilecegini kabul etmektedirIer142 . Fakat bu ゥセャ・ュョ@
tahsisinde bulunan yetkili degil de bir 「セォ。ウャ@
ne olacagI bazl
ァッイゥNセ@
aynhklanna yol
hIma
tarafindan yaptlmasI durumunda hilkmiln
。ケュャセエiイN@
<;ogunlugu
ッャオセエイ。ョ@
hukukyular bu-
nun da caiz olmasl gerektigini savunmaktadlrlar. Onlara gore, bir yoneticinin hlma
tahsisinde bulunmasI kendi donemi iyin geyerli olan bir ictihat olup kendisinden son- '
rakileri baglamaz l43 . Bazl セ。ヲゥャ・イ@
ise, bir ictihadm 「セォ。@
bir ictihad tarafindan nakzedilmesi manasma geldiginden bu ゥセャ・ュョ@
Kamuya ait bir yolun gilzergahmm 、・ァゥセュウ@
bir 、・ァゥセォャ@
caiz olmadlgml soylemektedirler l44 .
yeya セ・ィゥイ@
imar planlannda yapJlan
eskiden cadde veya sokak olan bir yerin arsa haline gelmesi, eski yol,
cadde veya sokaga artlk ihtiyay kalmamasl nedeniyle bunlann hazineye maledilmesi ya
da ozel
140
141
142
143
1·1·1
セ。ィャウイ@
sattlmasl, ayntyla intifa edilen yaklflardan birinin hakh bir sebeple
elMaverdl, el-Ahkdmu 's-sultiiniyye, s. 235; Ebfi Ya'la, el-Ahkdmu 's-sultiiniyye, s. 224; セャイ。コL@
Miihezzeb, I, 559; Nevevl, Ravza, IV, 357; fun Kudame, el-Mugni, V, 582, Remll, Niluiyetii'll11uhtiic, V, 342; fun Miillih, el-Miibdi', V, 265; Merdavl, el-jnsiif, VI, 387; BuhGt'i, k・AェセゥヲオGャᆳ
kllu'i " IV, 201.
Safil, el-Om, III, 271-272; セGゥイ。コQL@
a.ge., I, 558-559; Nevevi, a.g.e., IV, 357; ibn Kudame,
a.ge., V, 582; Hallab, Meviihibii 'I-cclil, VI, 10; Mcrdavl, a.ge., VI, 387; Buhflti, a.g.c., IV,
Hii:jiye, II, 184.
201; セゥイァ。カL@
Ncvevi, a.g.c., IV, 357; ibn Kudamc, a.ge., V, 582; Buhflt1, a.gc., IV, 202; Rcmli, a.g.c., V,
342.
Ncvcv'i, a.gc., IV, 357; ibn Kudamc, cl-AI/lglli. V, 582: a.I1I/f, eI-Kaj'i, It 445; Hatt{lb, a.g.c.,
VI, 10; BuhfJti. a.g.c., IV, 202; Rcmll, a.g.c., V, 342: ibn Miiflih, a.g.c., V, 265.
Ncvcvl, a.g.c., IV, 357: Rcmli, a.g.c., V, 342.
Ka11lu }'lallarmm Hukllki Rejimi;' 120
satJlmasl veya 、・ァゥセエイャュウ@
halinde de bu mallar iizerindeki kamu malt niteligi kalkmaktadlr l45 . islam hukul-ama gore, yol fazlahklannm hazine tarafindan ozel ォゥセャ・イ@
satilabilecegi kabul edilmektedir l46 . Kural olarak kamu mallannm temliki miimkiin
degilse de
ケ・セゥエャ@
sebeplerle kamu tarafindan kullamlmaz hale gel en yol fazlahklannm
artlk yol hukmunden ylktp devletin ozel mallanna dahil oldugu ve bunlann
oti.iril kamuya bir zarar gelmediginin
hiikmi セ。ィウゥケ・エ@
tarafindan ozel セ。ャウイ@
。ョャセュウ@
halinde
ウ。エャセュ、ョ@
yol fazlaltklanm devletin
l47
sattlabilecegi ifade edilmektedir .
0
Yine harap olan veya ihtiyay kalmadlgmdan kullamlmayan mescit yerleri hakkmda ne tur bir ゥセャ・ュ@
yapdacagl da bu konu ile ilgilidir. Bu hususta islam hukukyulan
ァッイゥNセ@
aynhklan vardlr. Ahmed b. Hanbel' e gore, bu nitelikteki
mescitler satlhr ve bedeli aym ozellikte 「。セォ@
bir mescide sarfedilir l48 . imam Malik ve
arasmda birtaktm
imam Safil bu yerlerin sattlamayacagml, aksine oldugu gibi blraktlmasl gerektigini
l49
savunmaktadlrlar . Ebil Hanife ve EbG Yusufa gore de bu yerlerin mescit olma vasfi
ebediyyen
、・ァゥセエイャュコN@
Ebfi Yusuftan gelen ikinci bir rivayet, harap olan mescit
enkazmm hakimin izni ile en yaktn 「。セォ@
bir mescide nakledilecegini ifade etmektedir.
imam Muhammed ise, bu gibi yerlerin artlk mescit olmaktan ylkacagml ve onu ゥョセ。@
l50
edenin veya varislerinin mulkiyetine geri donecegini ileri surmektedir .
Burada eklemek gerekir ki, umuma ait ribat, kuyu, havuz gibi kamu mallanmn da
harap olmasl veya kullamlmamasl halinde aynl hukumlere tabi olacagl belirtilmektedi r l5l.
145
146
147
148
1·19
150
ISI
Zerka, el-Flkhu'l-h/iimi, Ill. 226-227; Demir, h,'/tim HlIkukunda Mulkiyet, s. 60-61.
"Miirreye mazarratl ッャュ。、セ@
haldc bir kimesne larikin fazla ol.1n yerini semen-i misli ile canibi Il1lriden ahp hanesine ilhak edebilir." (Mecel/e md. 1217).
Mardin, Ahka/1/-1 Arazi, s. 195; On.1r, "All1mc Emlaki Teorisi. .. ", s. 513.
dャiQ。セォAL@
Rnhmetii 'l-uII//1/e. I. 192; Merdavi, cl-insof, VII, Ill.
dャiョ。セォQL@
n.g. c., I, 192; Nc\"c\i, Rnvzn, IV, 420; Siiv!, Biilgntii's-sfilik, IJ, 308; ibn Ciizcy, clKavonin, s. 244.
Serahs1, e/-Mcbsf'tt, XlI, 42: Kasani, Bcdn'i, VI, 221; ibnii ')-Hiimall1, FcI/7u'l-kndir, V, 64; ibn
Niiccym, cl-Rnhr, Y. 271-273; Haskefi, ed-Durrii'I-I1IIl17(or, IJI, 371; ibn Abidin. Het/dii'lmull/fir, Ill. 371-372.
Nc\"cd, n.g.C'., IV, 420; Haskcfi. n.g.c., Ill. 371: ibn Abidln, n.g.c., Ill, :171-:172.
Kamu Alallarmm Hukllki Re}imi /121
3. ihya De Kamu Mala Niteliginin KaldIrllmasl
Kural olarak kamu mallan tizerinde -bu niteiikllerini
エ。セャ、ォョ@
stirece- ihya ile
ozel mtilkiyet kurulmasl miimktin degildir. Bununla birIikte islam hukuku eserIerinde
bazl kamu mallannm ihya
ゥセャ・ュョ@
konu olup olmadlgl
エ。イャセiュォ、N@
Bu vervevede ele ahnan hususlardan birisi hlma olarak tahsis edilen yerlerin ihya
edilip edilemeyecegidir. Bu konudaki
ァッイエゥセャ・@
de ihyanm yetkili mercilerin iznine da-
yamp dayanmamasma gore farkhhk gostermektedir. ihyanm yetkili ォゥセャ・イョ@
ァ・イカォャセエゥュウ@
izni ile
durumunda kamu mallannm hukukl bir tasarrufla kaldmlmasl soz
konusu oldugu ivin biraz once aylklanan htikUmler geverIi olmaktadlf. Zira hlma nitelikli yerIerin ihyasma izin verilmesi Zlmnen hlma tahsisinin kaldmlmasllll anlamma
gelmektedir. izinsiz ァ・イカォャセエゥョ@
ihyalara geiince, ihya edilen yerler Hz. Peygam-
ber'in (s.a.) tahsis ett@ hlmalardan ise yapdan ゥセャ・ュ@
geversiz ウ。ケ、ュャセエイiURN@
Yok eger
bu yerler diger yetkililerin hlmalan ise bu takdirde ihya htikmtintin ne olduguna ゥャセォョ@
iki ayn
ァッイエゥセョ@
varhgmdan soz edilmektedir. Bir
ァッイエゥセ・@
gore, yapllan ihya geverIi
olup ihya edilen hIm a ozel mtilkiyet konusu olmaktadlr. Zira yetkili ォゥセャ・イョ@
hlma tah-,
sis etmesi bir ictihattlr; oysa mevat arazinin ihyasl nasla sabit bir htiktimdtir. Nassa
dayah bir htikmtin ictihat tirtinti bir htikme gore onceligi bulunmaktadlr. ikinci ァッイエゥセ@
ise yapdan ゥセャ・ュョ@
geversiz oldugu yontindedir. Bu ァッイエゥセ@
rak, hIma karanmn yetkili
ォゥセャ・イ@
taraftarlan da gerekve ola-
tarafindan usultine uygun olarak ytirtirltige
bir htikilm oldugunu; dolaylSlyla bun a ォ。イセQ@
ォッョュオセ@
geimenin caiz olmadlgml one stirmektedir-
ler l53.
Genel olarak hlma 、ャセュ。ォゥ@
kamu mallanmn ihya ile ozel millkiyete gevirileme-
yecegi kabul edilmektedir. Su var ki, Hanbell mezhebine mensup hukukvular buralan
ihya eden ォゥセャ・イョ@
ler
152
153
QUセ@
154
oncelikli yararlanma hakkma sahip bulundugunu belirtmektedir-
.
セ。ヲゥャL@
el-Om, Ill, 271-272; Mavcrd'i, el-Ahkfl/lIu GウMオャエVQセカケ・L@
s. 235; Ebu Ya'la,el-Ahknmii 'ssultfll1iyye, s. 224; Ncvcvi. Rav::a, IV, 357-358; ibn Klldamc, cl-Mugll/, V, 582.
Mavcrd'i, a.ge., 235: Ebu Ya'Ui, a.g.c., s. 224; セゥイL@
el-Afiihc::::ch, I, 559: Ncvcd. a.gC' .• IV,
357; BllhfIti. KqJafii 'l-k/11a', IV, 202: ibn Kudamc. n.g.c., V. 587.
Buhflti. a.ge .. IV. 187.
Kal1ll1 Afallarmm Hllkllkf Reji",i
In
nI. KAMU MALLARININ HUKUKi 6ZELLiKLERi
Genel olarak kamu mallanm diger mal 」[Z・セゥエQイョ、@
aYlran ozellikleri セオ@
セ・ォゥャ、@
slralamak mumkundur:
A. KAMU MALLARI DEViR VE FERAG EDiLEMEZ
Bugunkii telakkiye gore kamu mallan genel olarak mulkiyet duzenine bagh degildir. Mi.ilkiyet duzenine bagh olmayan nesnelerde, mulkiyetin devri de soz konusu
olamaz l55 . Bu yUzden, kamu mallan uzerinde ozel mulkiyete konu olma anlamma gelecek ve hukuki alanda devir ve ferag sonucunu doguracak ウ。エャセL@
kira, teminat gosl56
terme, ipotek, rehin etme gibi ゥセャ・ュイ@
yapIlamaz . C;unkti boyle yerlerde ferdi tasarrufa izin verilmesi diger hak sahiplerinin intifa haklanm kullanmaktan men edilmeleri
anlamma gelmektedir. Bu ise kamu mallannm terk ve tahsis amacma tamamen aykm
、オセュ・ォエL@
onlar uzerinde kamuya エ。ョュャセ@
olan yetkilerle 「。ァ、セュォエャイQUWN@
Kamu mallannm bu ozelligi islam'm ilk donemlerinden itibaren vurgulanmaya
「。セャョュエiイN@
Nitekim, kamu mallannm hukukl dayanagl dolaYlslyla daha once zikredildigi uzere, Hz. Peygamber'in birtakIm kimselere bazl yerleri ikta ettigi, ancak bunlann kamu mah oldugunun bildirilmesi uzerine ケ。ーュャセ@
oldugu iktalardan vazgec;:tigi
bilinmektedir. Klasik islam hukuku eserlerinde de halkm genel ve ortak olarak yararlandlgl mallar uzerinde ihya ile ozel mulkiyet hakkI kurulamayacagl ve yoneticiler
tarafmdan ozel ォゥセャ・イ@
ikta ve temlik edilemeyecegi; aksi takdirde bunlardan yararla-
ォ。イセャケ@
kalacagl aC;:lk bir セ・ォゥャ、@
dile getirilmektenanlann zorluk ve slkmtl ile ォ。イセQ@
l58
dir . AK da kadimden beri baltahk, meydan, namazgah, pazar, panaYlr, harman yeri
olmak uzere terk ve tahsis klhnan yerlerin ahmp satllamayacagml, bir kimseye mustakil
155
15r.
157
QUセ@
Giiran. "Anayasa Ma Ilkcmcsi'nin Kamu Malma b。ォャセBN@
s. 68.
kイセN@
Giritli-Akgiincr. idare ffukllku. s. 20: Onar. "Ammc Emlaki Tcorisi ... ". s. 493: Giiran.
a.glll .. s. 85.
Halis eセイ」ヲN@
'.>'erh-i Kal1ul1-i aイ。セゥN@
s. 518-519; Kutb. nゥセ。ュ@
'I-idare. s. 219. 248. 340-341: Cin.
Mcr 'a, faylak I'e K IJlaklar. s. :13.
Eb!, Yusuf. cl-flarae. 92-93: ibn Hazm. cl-.\llIhal/a, V. 73: Mavcrdi. cl-/lltkiimii's-slIlfr/l/iI'I'c.
247-248: EbfI Ya·I;1. cl-Altk(illlii'.\·-SlIlliill(IYC. s. 235-236; Kasani. nee/ft'i. VI. 1<J·L·lllll
Kud;)lIlc, cl-MII,p.ni. V, 576-580: a.mlf.. cl-ANi, 11, 436: Suyflt1. £'I-f1ft I' i. I. 180.
Kamu Afallarmm Hllkllki Rejimi /123
olarak tasanuf etmek uzere senet yerilemeyecegini, tasarruf eden olursa men olunacagml hukme 「。ァャュセエイiUYN@
B. KAMU MALLARI HACZEDiLEl\IEZ
Kamu mallan hacze ye cebri icraya konu olamamaktadlr. Bu kural, kamu yarannm ustiinltigu ye kamu hizmetlerinin surekliligi prensiplerine dayanmaktadlr. Zira haciz ye cebri icranm, soz konusu maldan kamunun yararIanmasma yeya maIm kamu
hizmetinde kullaOllmasma engeI oIacagl kesindir l60 .
C. KAMU MALLARINDA ZAMANASIMI CEREYAN ETMEZ
islam hukukunda "maIm terki ile uzerindeki mulkiyet hakkmm kaybolmayacagl,,161 kurah geyerIi oIdugu iyin kazandmcl コ。ュョセャ@
mtilkiyet kazanma sebebi
olarak kabul edilmemektedir. Bununla birlikte hukuk duzenini korumak ve yIllann
geymesinden soma ispat gUylugtinden dogacak mahzurIan onlemek amaclyla dayaYl
engelleyici bir sebep olarak -sureleri farkh mal kategorilerine gore 、・ァゥセォQ@
Ien 162_ iskati H、オセイエゥ」I@
コ。ュョセャ@
itibar edilmektedir163 .
Ancak iskatl H、オセイエゥ」I@
zaman 。セャュ@
gosterebi-
kamu mallan iyin geyerIi olmamaktadlr. Bu
ozellik, kamu mallanndan herkesin yararlanma hakkmm bulunmasl dolaYlslyla bunlar
uzerinde inhisari olarak mulkiyet hakkl tesisinin imkanslz olmasmdan ileri gelmektedir l64 . Gerek Mecelle'de 165 gerekse AK'da 166 kamunun eskiden beri ortak bir セ・ォゥャ、@
yararIandlgl arazilere ゥャセォョ@
159
160
161
162
163
164
165
1("
davalarda コ。ュョセャ@
itibar olunamayacagl aylk bir
AK md. 92, 94, 95, 96,97, 101.
Kutb, Nizlilllu '1-idlire, s. 248.
"Tekadiim-i zaman ile hak SakI! olmaz." (Mecelle md. 1674)
z。ュョセャ@
siireleri i<;in bkz. Ali Haydar, Darcrii'l-hukkiil11, IV, 364-365; Kadri p。セL@
mオイセゥ、@
'I-hayrlin, md. 257-261; Mardin, Toprak Hukuku, s. 80; K6priilti, Toprak Hukllku, s.
82.
Zerka, cl-Ftkhii'l-hllimi, I, 243; $cIcbi, c1-Mcdhal, s. 379-380; Karaman, jsliim HII/mkll, III,
50-51.
Ali Haydar, a.g.c., IV, 364: Cin, Mer 'a, Yay/ak vc Kt.}·laklar, s. 34: a.mlf., OSlllanlt Toprak
Dii::cni, s. 40.
'Tarik-i ,1111111 vc nchir VC mcr'a gibi I11cmHii l1111Uma aid olan ycrIcrin da'vaslIIda llliirur-i
zamana i'tibar olunlllaz." (Mcccllc md. 1675)
"Koru vc onn(ln \'c tari k-i iimlll vc p(ln(l),lr vc ーHャWセQイ@
vc h(lrm(ln ycrIcri vc Illcr'a vc ォャセ。@
\·c
yaylak misiillii minc'l-kadim (Ihaliyc tahsis \'c tcrk ッャQョセ@
olan (Irazi-i mctrllkcyc llliitcallIk
da'valarda llIiirllr-i 7lllnana i'tibar olunlllaz." (ilK md. )02)
Kamu A1allarmm Hukllki Rejimi .' 124
diIle ifade edilmektedir167 . Buna gore bir kamu malI, uzun zaman atd blrakIimasl nedeniyle bir ozel
ォゥセ@
tarafindan kuIlamlsa, bu kuIlamm ne kadar uzun sureIi olursa 01-
sun, kamu maII ozel
ォゥセ@
tarafindan iktisap edilememekte ve aleyhine dava ayma yetkisi
her zaman iyin mevcut bulunmaktadlr 168 .
D. KAMU MALLARINA
iLiSKiN DA VALARDA SULH ve mRA CAiz
DEGiLDiR
Kamu mallan uzerinde ozel mulkiyet mevcut 0lmadlgmdan 169 ve bunlardan kuyuk, buytik, akdh, mecnun ehliyet farkl gozetmeksizin herkesin istifadesi mUmkun
oldugundan hak sahiplerinden herhangi bir kimsenin veya yararIananlar adma dava
ayan kimsenin sulh ve ibrasl digerIerinin hakkmt ortadan kaldtrmaktadtr. Bundan dolayt, kamu mallanna
ゥャセォョ@
davalarda sulh ve ibra ehliyetsiz bir kimsenin sulh ve ibrasl
hukmunde saydmakta ve Mecelle'nin 1541 ve 1573 maddeleri geregince geyersiz
kabul edilmektedir170. Bu kurala gore, 6rnegin bir mer'a ihtilafmda muhtar veya k6y
ihtiyar kurulu ya da k6y halkmdan biri, diger taratla ihtilaf konusu mer' a hususunda
sulh olamaz. <;unkti sulh akdinde veya ゥセャ・ュョ、@
taratlar belirli oranda ォ。イセャィ@
olarak
haklanmn bir klsmmdan vazgeyip, tavizde bulunurIar. Oysa toplumun ortak yaranna
tahsis olunan nesnelerin bir Iasmmdan vazgeymek mUmkUn degildir.
E. KAMU MALLARINDA TEBERRU HUKUMLERi CEREYAN ETMEZ
Bir kimse kendi arazisinden bir yeri yol haline getirse veya varolan yola kattlmak
Uzere terk etse
0
yer yoldan bir cuz kabul edilmez. <;unku yukanda deginildigi uzere
isHl.m hukukunda mulkiyet hakkt terk ile saklt olmadlgmdan yer sahibi bu teberrudan
167
168
169
170
Bununla birlikle. kamu mallanndan hakslz yararlanmalara ゥャセォョ@
yIlhk iskali コ。ュョセャi@
siiresi 6ng61iilmekledir (Bkz. Halis
eセイ・ヲL@
lazminat davalannda on 「・セ@
,)'er17-i Kiinfll1-i Ara::/, s.
560).
g」ョゥセ@
bilgi i<;:in bkz. Halis eセイ・ヲL@
a.g.e., s. 560; AIi Haydar, Diireril '/-/wkMm, IV, 364-365;
Mm·din, Toprak Hukuku, s. 80-81: Cin. OSlIIanlt Toprak DOzen;. s. 375 vd.; K6priilii, Toprak
cari
fJ"kuku, s. 81-84. Mcnfaali umuma ait olan miicsscsat-I hayriyyc davalannda da zZQi。ャセ@
olmaz (Omcr Hilmi, ithafii GOM。ィセHN@
s. 123).
Kasani, Bcr/ii 'i. VI, 49.
gcャゥセ@
bilgi i<;:in bkz. Halis eセイ」ヲN@
a.g.l' .. s. 521-523: Ali Haydar. a.g.l' .. Ill. 486: Mardill. a.g.c.,
s. 34.
81; K6priilii. a.p,.c., 84: lill, McI' 'a, ray/ak \'c kOセ。ォイN@
Aamu kfallarmm Hukuki Rejimi / 125
har zaman vazgegebilirl7l. Ancak burada belirtmek gerekir ki, ォゥセ@
kendi mtilktinii ka-
muya vakfetmek suretiyle yol ve saire haline getirse ya da yola katIimak iizere blraksa
elbette bu, aym ile intifa olunan vaklfniteliginde kamu mal! sayIiacaktlf.
. F. KAMU MALLARINDA SINIR DEGiSiKLiGi GE(ERLi DEGiLDiR
AK kadimden beri ne miktar belirii arazi mer' a olmak iizere terk ve tahsis
ise
0
miktar belirii araziye mer' a denilecegini, sonradan yapIlan Slmr
ォiゥョュャセ@
、・ァゥセォャイョ@
itibar olunmayacagInI belirtmektedir172 . Buna gore, bir koy veya kasabaya ya da birden
fazla koy ve kasabalara belli SInlriar gergevesinde terk ve tahsis kthnan sozgelimi iki
donum mer' amn bir ktsml mesela ti9yUz donumiinun ifraz edilerek ormana blrakdmaSI, buna ォ。イセエャ@
セ・ォャゥョ、@
edilmesi
セ・ォゥャ、@
ormamn diger tarafindan ii9yUz doniim mikdannm mer' aya tahsis
meydana getirilen Slmr
、・ァゥセォャイョ@
gegerliligi yoktur. Benzer
soz konusu mer' aya ormandan ya da diger topraklardan bir miktar arazi katllmasl suretiyle meydana gelen ilave ve fazlahklarda da metruk arazi (kamu mal!) htiyerier de metruk arazi
kiimleri uygulanmaz 173 . Bunun gibi, metruk araziden ァセウ「・、ゥャョ@
l74
niteligini kaybetmez . islam hukukunda "kadlm kldemi iizere terk olunur,,175 セ・ォML@
l76
linde formule edilen genel kaide de esas itibariyle bu htikmti gerektirmektedir .
G. KAMU MALLARINDAN YARARLANMA karセilszd@
Kural olarak kamu mallanndan istifade edenlerden herhangi bir iicret veya resim
almmaz 177 . Fakat bu kural!n bazl istisnalan vardlr ki, kamu mallanndan yararianma
konusu
171
172
173
174
175
176
17:
ゥセャ・ョイォ@
bu husus uzerinde daha aynntlh olarak durulacaktlf.
Mardin, Toprak Hukuku, s. 82; Kopriilii, Toprak Hu/wku, s. 85; Cin, Mer 'a, Yay/ak vc
AI§'/ak/ar, s. 34.
AK md. 98.
Fakat cski mcr'anll1 ahali i<;in yctcrsiz kalmasl ncdcniylc yctkili ォゥセャ」イョ@
ycnidcn tahsis
yapmasl halindc mcydana gctirilen ilavc vc fazlahklann rnctruk arazi hiikiimlcrinc labi
olabilcccgi bclirtilmcktcdir (Bkz. Atlf Bcy, Ara::i Kanllnniillle-i HiilllaYlInu ,)'crhi, s. 319).
Halis eセイ」ヲN@
5jerh-i Aiiniill-; Arii::f, s. 547: AlIf Bcy, a.g.c., s. 318-319; Ali Haydar. ,)'('rl1-;
Ka11l111-i /1rii::f, s. 354-355: Mardin, a.g.e., 81-82; Cin, a.g.e., s. 34.
Mccc/le md. 6.
Ali Haydar, a.ge., s. 355.
Halis eセイ」ヲL@
,)'crll-i J,:iinll11-; Ara::f, s. 35: Mardin, a.gc., s. 79-RO; KopriiliL a.p.. c., s. 81; Cin.
a.!!..c., s. 33.
Kamu Alallarmm Hllkllki Rejimi,. 126
H. KAMU MALLARINDA HAKSIZ iNSAA T HUKUMLERi
UYGULANMAZ
islam hukukunda genel olarak, bir kimsenin 「。セォウュ@
arazisi iizerine hiisniini-
yetle bina yapmasl yeya agay dikmesi halinde, bina ye agaylar araziden Klymetli ise,
arazi bina yeya agaylara tabi olarak gasbedenin elinde blrakIlmaktadlr (siibjektif hiisnuniyetle cebri iktisap)178. Fakat kamu mallannda boyle siibjektif hiisniiniyetle bina
ゥョセ。@
・、ゥャュセ@
bulunmasl halinde aZI yoga tabi tutma yolundaki cebri iktisap
セ・ォャゥ@
tatbik
edilmez. Tarn tersi, kamu mallanndan bir yere bir bina yapIlmasl veya agay dikilmesi
179
halinde bina ye agaylar klymetleri ne olursa olsun mutlaka Ylktmhr yeya kaldmhr .
Bunun nedeni, umuma
ケ。ーエャュセ@
olan tahsis durumunun bundan etkilenmesidir. Zira
kamu mallannda astl olan umuma tahsis halinin deyaml ye bunlardan felilerin tahsis
180
esaslan yeryeyesinde stirekli bir セ・ォゥャ、@
yararlanmalandlr .
i. KAMU MALLARlNDA MUSTEREK TASARRUF DELiLi MUSTAKiL
TASARRUF DELiLiNE TERCiH EDiLm
islam yargtlama hukukununca benimsenen gene! kurala gore, menkuI ye gayrimenkuI bir mala zilyet olan iki kimseden biri mtistakil, digeri ュエゥセ・イォ@
mtilkiyet iddia-
smda bulunsa, mustakil mulkiyet iddiasmda bulunan kimsenin de!illeri, ュオセエ・イォ@
mtill81
kiyet iddiasmda olan zilyedin delillerine tercih edilir . Oysa kimi hukukyulara gore,
kamu mallannda durum tamamen tersi olup ornegin iki koy arasmda
ュエゥセ・イォ@
olan
baltahklarda herhangi bir ihtilaf ortaya ylktlgl ye her ikisi de baltahga aynt zamanda
zilyet bulundugu takdirde, gene! ispat kaidesinin aksine ュエゥセ・イォョ@
zilyet bulunma
182
delili, miistakil tasarruf deliline tisttin tutulmaktadlr . Bununla birlikte bazl eserlerde
178
179
IRO
IKI
IR2
Bkz. Mecel/e md. 906; Ali Haydar, Diireru '/-hukkalll, 11, 850 vd.; Karaman, jslnlll Hllkllkll, JI,
462; Ill, 62-63.
AK md. 97; AIi Haydar, Diirerii '/-hukkam, n, 862; Mardin, Toprak lfllkllkll, s. 88; Kbpliilii,
Toprak I1ukuku, s. 85-86; Cin, Mer 'a, ray/ak ve kャセGO。ォョL@
s. 35.
Ali Haydar, n.g.e., n. 862: Kbpliilii. n.g.e., s. 86.
!Heeel/e md. 1756.
Mardin. n.,g.c., s. 89: KbpliHii. n.f!,.e., s. 86: Cin. n.gc., s. 35.
Kamu A1allarmm HlIkllki Rejimi: 127
kamu mallannda da genel kuralm uygulanacagl, yani miistakil tasarruf delilinin
rek tasarruf deliline tercih olunacagl yolunda aylklamalar vardlr l83 .
ュゥセエ・ᆳ
IV. KAMU MALLARI UZERiNDEKi HAKKIN NiTELiGi
Kamu mallan uzerinde iki ttir yetkiden s6z edilebilir. Bunlardan biri, kamu mallan
uzerinde idarenin (devletin) haiz oldugu yetkiler, digeri ise yararlanan
ォゥセャ・イョ@
yetki-
leridir. Bu nedenle konuyu iki ayldan ele almakta yarar vardlr.
A. IDARE YONUNDEN
kオセォウコL@
devlet kamu malIan uzerinde birtaklm yetkilere sahiptir. Fakat bu
yetkilerin ne llir haklan ihtiva ettigi aylklanmaya muhtaytlr. inceleme kolayltgt baklmmdan meseleyi
セオ@
セ・ォゥャ、@
ortaya koymak da mumkundiir: Devletin kamu mallan
uzerindeki yetkisi bir mulkiyet hakkl mldlr; yoksa bu hak bir denetim ye g6zetim
(zablta ye nezaret) yetkisinden mi ibarettir? Bu noktanm aydmlattlmasl iyin her
ewel idarenin kamu malIanna
ゥャセォョ@
セ・ケ、ョ@
ne gibi tasarruflarda bulunabileceginin tespit
edilmesi gerekmektedir.
Bu konu ile ilgili klasik kaynaklarda bol malzeme bulma imkam yardlr.
b。セエ@
Maverdi' ve Ebfi Ya'la olmak uzere islam hukukc;ulan bu konuyu eserlerinde ァ・ョゥセ@
セ・ォゥャ、@
bir
ele almaktadlrlar. Burada bazl 6rnekler uzerinde durmak faydah olacaktlr.
HatIrlanacagl iizere bir ktslm kamu mallan
hanlar, konak yerleri ve su kaynaklan gibi
セ・ィゥイャ。ウ@
ケ・イャセゥュ@
uzun yollar, bu yollardaki
mektedir. Bu yerlerle ilgili bazl hukumler klsaca
セVケャ・、ゥイZ@
merkezlerinin uzagmda bulunabilY ・イャセゥュ@
yerlerinin uzagmda
bulunan konak yerleri, su yolIan gibi kamu mallanndan genellikle iki ttirlu yararlanma
s6z konusudur. Birincisi, buralardan yolculann gelip geymesi, dinlenmek uzere konaklamasldlr. Uzakta olmasl
183
184
184
ve yolcular iyin zaruri bulunmasl nedeniyle bu yerler devlet
Bkz. Ali Haydar. Dii!"('!"ii 'I-hllkkfilll, IV, 600.
uャ。セiョ@
arac;lanndaki ュゥャィセ@
ァ」iゥセュイ@
dolaylslyla mcsafclcrin arllk c;ok ケ。ォiャセァ@
hcsaba
kaltlarak "lIzakltk" lInsllrunllll bll gUn ic;in artlk ollcm ャ。セQョ、ァ@
soylcllcbilir. BlIllllnla birliklc
bll gibi kamu mallan ilc dogrlldan dc\"lcl 「。セォャ@
yani I11crkczi hiikiimclin dcgil dc mahalli
idarcIcrin ilgilcnmcsi bu giin ic;in de cn gcc;crli )'01 olma o/clligini korumakladlr HkイセN@
Klltb,
Si::nmii 'I-ida!"!'. s. 215).
Kal1lu Afallanmn HlIkllkf Rejimi ' 128
「。セォョュ@
(idari merciin) dogrudan yetki alanma girmez
diren セ・ケL@
ォゥセ@
. Devlet 「。セォョュャ@
ilgilen-
buralann Ylktk yerlerini tamir etmek, sulanm korumak, insanlann oraya inip
konaklamalanm
len
l85
ォッャ。ケセエjヲc@
tedbirleri almaktlf. Bu gibi kamu mallanna ilk once geォゥセャ・イ@
oncelikle yararlanma hakkma sahip olup, idarenin
arasmda yararlanma
Slrasml belirleme yetkisi yoktur. Fakat buralara aym anda gelip yararlanma Slrasl konusunda ihtilafa
、オセ・ョャイ@
olursa, bu nok1:ada devlet
「。セォョャ@
(idari merciler) soz konusu
ihtilaft gidermek uzere gerekli mudahalelerde bulunabilir
186
.
ikincisi, bu yerlerin ikamet etmek ve vatan edinmek iyin 、オセョゥャュ・ウヲN@
nuda devlet 「。セォュョ@
Bu ko-
en uygun olam gozetecegi takdir yetkisi (nazar) bulunmak-
tadlr. Soyle ki, eger buralara ikamet etmek uzere konaklama esas hak sahibi olan yolculara bir zarar veriyorsa, devlet 「。セォュ@
bu ゥセエ・ョ@
hem konaklamadan once hem de soma onlan
menetme yetkisine sahiptir. Yolculara herhangi bir zarar soz konusu degilse
bu takdirde, devlet 「セォ。ュャョ@
yine ケ・イャセュォ@
menetme ya da buraya onlan degil de
iizere onlara izin verme veya bundan
「。セォ@
insanlan
hakkl bulunmaktadlr 187 . Bu hak, devlet 「。セォョュ@
iyin izin verme yetkisine benzetilmektedir
ケ・イャセエゥュ@
konusunda "takdir"
mevat araziyi ikta etme veya ihyasl
188
.
Goriildiigii gibi konak yerlerinden oncelikli yararlanma hakkl yolculanndlf. Bu
noktada idarenin fonksiyonu bu mall ann tahsis cihetine uygun kuIlalllmml saglamak
ve esas hak sahibi olanlann haklanlll garanti aItma almaktIr. idarenin bu yerlerin kul185
186
187
IXX
Maverdi ve Ebll Ya'lii tarafmdan dile getirilen "yetki (nazar) alanma girmez" ifadesinin "bu
onceden 。ャQョセ@
bir izne ya da ruhsata gerek
yerlerden yararlanmak ic;:in devlet 「。セォャQョ、@
yoktur" セ・ォャゥョ、@
。ョャセュウ@
kanaatimizce daha dogmdur. Bu hukme gcrckc;:e olarak "uzak
olmasl ve yolcular ic;:in kaC;:II11lmaz bulunmasl"nm gosterilmcsi savllndll!,'umllz fikri
gerektiginde kamu giicunu dc kllllanarak 「。ョセャL@
kuvvetlendirmekledir. Yoksa devlet 「。セォョャ@
guvenligi ve adaleti saglamak lizere gereken tcdbirleri all11aya yctkili blllllnmasl kadar tabii bir
セ」ケ@
0lal11az. Nitekim ami an l11liclliflerin de l11Uteakip sallrlarda dile gctirdikleri gibi, bll
yerlerden yararlananlar araslllda herhangi bir ihtilaf vc 」[Z・ォゥセュ@
C;:lkmasl halindc dcvletin yctkili
organlan olaya mtidahale edcrek ihtilaf scbeplcrini ortadan kaldlflllaya ve taraflann araSl1ll
bulmaya yctkilidirier HkイセN@
KlItb, Ni::al1lii 'I-idare, s. 214-215).
Maverdi. el-Ahkiil1lii 's-slIltiiniyye, s. RSUMVセ@
EbG Ya'lll, el-AlIkiimii 's-slIltiiniyl'c, s. 225.
Nitekim Hz. blller. Basra ve Ktifc セ」ィゥイャ・ョ@
kurarken. 」[Zセゥエャ@
kcsimlcrdcn yoIcular toplanarak
Iitncye vc kan dokiilmesine scbep olmasllllar diye bll iki セ」ィイL@
lIyglln gordiigii insanlan
ケ」イャセエゥN@
Yinc bir klslJIl insanlar Hz. bmcr'c gclcrek Mckkc vc Medine araslllcIaki )'01
iizerinde Sll kaynaklanrlln blllundugu yerlcrcIe evlcr yapmak istediklcrini 「ゥャ、イュセL@
Hz. bmer
dc buna izin \'ermeklc birlikte yoIculann suya vc golgcye oncclikle hak sahibi olacaklafllll セ。イエ@
ォッセュャエオイ@
(Bk7_ Ma\'erdi. a.g('., s. 2:16: Eb!1 Ya'i;i, a.f.!..C' .. s. 225).
Ma\'crdi, a.gc .. s. 236: Eb!1 Ya'lfl, n.g('., s. 225.
Kamu l\/allarmm Hukuki Rejimi / 129
lamml ile iIgili takdir hakkl ise, asIl hak sahiplerinin haklanm elde etmesinden soma
devreye girmektedir.
ikinci ornek cadde ve sokaklann 。ィセMカ・イゥ@
mak gibi tahsis ciheti
、ャセュ。@
yapmak, bir セ・ケ@
koymak, ゥョセ。エ@
yap-
kuIlanmll ile ilgilidir. EbG Ya'Hi, bu tarz kuIlammlarm -
yolun dar oImasl sebebiyle- gelip gegenlere zarar vermesi halinde buna engel oIunmasl
gerektigini, devlet
ァ・ョゥセ@
「。セォョュ@
dahi buna izin verme yetkisinin bulunmadlglm; yol
olup yolculara bir zarar soz konusu olmadlgl durumda ise mevcut iki rivayetten
l89
birine gore, yine engeIlenmesinin セ。イエ@
oldugunu kaydetmektedir .
Maverdl ise bu tGr yararlanmalann devlet
lirtmekte
l90
;
。ョャyセ@
aralanndaki ihtilatlan 90zume ォ。カオセエイュャ@
ォゥセャ・イ@
iki farkh 。ョャyセュ@
varhgmdan
gore, bu yetki amlan yerlerden yararlanan
yapmalanm onlemek, herhangi bir
Oturan
takdirine bagh olugunu be-
fakat takdir yetkisinin muhtevasma ゥャセォョ@
soz etmektedir. Birinci
エセォュィ@
「。セォョュ@
セ・ォゥャ、@
ォゥセャ・イョ@
zarar vermelerine engel olmak ve
slmrhdlr. DolaYlslyla devlet 「。セォュョ@
kaldlrmak, geride olam ileri almak
Hォゥセャ・イョ@
yerlerini
、・ァゥセエイュォI@
gibi
miidahalelere yetkisi yoktur. Bu gibi yerlerin herhangi bir kesimine kim once ァ・ャュゥセウ@
oradan oncelikli yararlanma hakkl onundur.
ikinci 。ョャyセ@
gore, devlet 「。セォョュ@
takdir yetkisi, tJpkl beytiilmal maIlannm
idaresi ve mevat arazinin iktiisl konusunda oldugu gibi, cadde ve sokaklardan tahsis
ciheti 、ャセュ。@
yararlanmak isteyen ォゥセャ・イョ@
yararlanma onceligini 、・ァゥセエイュL@
duruma gore oturma yerlerini belirleme,
hatta kimi insanlann bu yerlerden yararlanmasml
yasaklamaya varacak ol9iide insiyatif kuIlanma (i9tihat) yetkisini igermektedir. Bu
。ョャyセ@
gore, "bir yere kim once gelirse oncelikle yararlanma hakkl onundur"
kuralt burada gegerli degildir191.
189
19')
Ebfl Ya'la, el-Ahkiima GウMOャッョセカケ・L@
s. 226.
Ma\'crdi burada コゥォイ」エュセ@
olsa da dc\'lct 「。セォョャ@
takdir yctkisi, bu Hir kullalUmlann
yoldan gclip gc<;cnlcrc bir zarar \'crmcdigi dunllnlar i<;in soz kOllusudur. Yoksa, aSll hak
sahiplcri olan yolculara zarar vcrcn kullanllnlara dc\'lct yctkililcrinill dahi izin \'crmc ),ctkisillin
ycrdcki セオ@
ifadcsindcll a<;lk<;a 。ョャセォエ、イZ@
"Hisbc
olmadlgl Mavcrdl' nin bir 「。セォ@
SOTllmlllSlI, pazar kllntlan ycrlcrill yolclllara /;trar vcrip \'crlllcdigini gozctlcmcsi \·c yolculal'lll
yasaklamasl gcrckir... .. (Mavcrdi. cI-Ahknlllii 's-slIlfolliyl'<', s. :n I).
l.arar gordiigii セ」ケャイゥ@
Ma\·crdi. a.g.c., s. 2lG-237.
'.
Kamu Afallarmm Hukukf Rejimi
i
130
yararlanmalar セ。ケ・エ@
l92
buradan gelip geyenlere zarar veriyorsa buna kesin olarak engel olmak gerekir . Bu
Demek oluyor ki, cadde ve sokaklardan tahsis ciheti
、ャセュ。ォゥ@
konuda idarenin de aksine bir karar'verme yetkisi yoktur. Yolculara zarar vermeyen
kulIammlarda idarenin fonksiyonunu iki ttirlu
gore, "bir yere kim once
ァ・ャュゥセウ@
vardlr ve idarenin fonksiyonu
。ョャyセ@
belirlemektedir. Birinci
oncelikli hak onundur"
エ。セォュィャョ@
セ・ォャゥョ、@
。ョャyセ@
genel bir kaide
ve zararlan onlemek suretiyle herkesin bu
kaideye riayet etmesini saglamaktlr. ikinci 。ョャyセ@
gore ise amlan kaide geyerli olma-
ylp idare bu konuda bu yerlerden yararlanmaya izin verme, bunu yasaklama, yararyetkilerle 、ッョ。エiャュセイYTN@
lanma biyimini ve Slrasml belirleme gibi l93 daha ァ・ョゥセ@
Cami ve mescitlerden yararlanmada idarenin ne tur bir fonksiyonunun oldugu da
uc;:uncu bir ornek olarak incelenebilir. ilk olarak cami ve mescitIerin avlusundan
(hariminden) namaz kIlanlar 、ャセュ。ォゥ@
kimselerin 」[Z・セゥエャ@
セ・ォゥャイ、@
yararlanmasl uze-
rinde dunnak gerekir. Bu ttir yararlanmalar cami ve mescit halkma zarar veriyorsa
bunun yasaklanmasl gerektigi buttin islam hukukc;:ulanmn ortak ァッイゥNセオ、@
yararlanmalara devlet
「。セォュョ@
Bu tarz
da izin vermesi caiz degildir. <;unku cami ve mescit-
lerin avlusundan oncelikli yararlanma hakkl namaz kIlan ォゥセャ・イョ、N@
Cami ehline zarar
vermeyen yararIanmalar genel olarak caiz kabul edilmektedir. Bu noktada yine devlet
「セォ。ョュ@
bu tarz yararlanmaya izin verip veremeyecegi meselesi gundeme gelmekte
ve bu konuda biri olumlu digeri olumsuz iki ayn
l95
dir .
ァッイゥNセオョ@
varhgmdan soz edilmekte-
Bu c;:erc;:evede uzerinde durmakta yarar umulan ikinci husus cami ve mescit iyerisindeki yararIanmalar ve idarenin bu konudaki fonksiyonudur. Cami ve mescitlerde
ilim adamlanmn halkalar ッiオセエイ。ォ@
192
ders ve fetva ゥセ@
ile ュ・セァオi@
olmalan birtaknn usuI
Ali Haydar Efcndi de "kamu ゥセャ・イョ@
goriilmesi dcvlct 「。セォョャ@
aitlir. Ancak amll1cyc zarar
dcylet 「。セォャQョュ@
izin vcrmesi uygun dcgildir, bunllnla birliktc izin vcrmckte bir
\'cren セ・ケャイ@
olan
maslahat bulunup da izin vcrse caiz olur"; "fakat boyle tarik-i amm lizcrine ケ。ーiャQセ@
koprlUerde ve セ」ィョゥャイ、@
hakk-l karar olmaz, Ylktmhr vc YlkIldlktan sonra tckrar bina
cdilmck istcnirse ycniden mcn olllnur" dClllcktcdir (Ali Haydar, Diirerii '/-hllkkiilll, 1lI, 486487).
193
diizcnlcmck CIlnaclyla bazl trafik kurallan koymak ve bll kuraIlara
YoIlardaki trafik 。ォャセ@
llyulmasllll saglamak iizcrc gcrckcll tcdbirlcri almak dcvlctin sahip oldugu "takdir \'c
diizcnlcmc" yctkisi c;crc;c\'csindc dcgcrlcndirilmcIidir.
kイセN@
Kutb, :\'i:iimii '/-idiire, s. 221.
Ma\·crdi. c/-:1hkiimii GsMiャOエQjセ|ケ」L@
s. 236; Eb!1 Ya'l;l, c/-/lhkiilllii 's-slI/tliniYI'c, s. 226.
Kallllll\fal/arm/n Hukllkf Rejillli
ve kaidelere
ョャQセエイN@
「。ᆪャョュセ@
ve bu konuda devlet
「。セォョュ@
i
131
(idareye) bazl yetkiler tanm-
idarenin yetki ve sorumlulu£unun boyutu aC;:lsmdan bu mekanlar genel olarak
iki klsma aynlmaktadlr. Birincisi buyuk ve cemaati kalabahk olup bizzat sultanlann
gozetim ve idaresi altmdaki sultan cami ve mescitleri; ikincisi de boyle olmayan mahalle mescitleridir l%.
Gene! olarak imaml devlet tarafindan tayin edilmeyen mahalle mescitlerinde ne
imamhk yapmak ne de ders ve fetva vermek ic;:in idareden izin almaya gerek yoktur.
imamlan bizzat devlet 「。セォュ@
tarafindan tayin edilen camiler ve bUyiik mescitlerde ise
ゥセi・ュ@
o boIgedeki emsaI mekanlann orf ve adetine gore
bir cami veya mescitte bu rur
ゥセャ・イ@
devlet
「。セォュョ@
yaplhr. Soyle ki,
benzer
takdir ve karanna gore icl'a edili-
yorsa burada da hem imamhk gorevi hem de ders ve fetva verme
almmasl gerekir. Tam tersi benzer mekanlal'da bu
セ。ケ・エ@
ゥセャ・G@
ゥセ@
iyin idareden izin
iyin otedenberi devlet
「。セォュᆳ
mn insiyatif kullanmasl soz konusu degiIse burada da aym faaliyetIer iyin idarenin izni
セ。イエ@
degildil'
197
.
Su kadar var ki, buralarda dile getirilen bozuk ve bid'at fikirler konu-
sunda idarenin gerekIi mudahaIelerde bulunma hakkl her セ。ュョ@
iyin sakhdlr
198
.
idarenin kamu mallan uzerindeki hakkmm niteligini belil'lemede yukanda zikl'ediIen orneklerden 「。セォ@
セオ@
hususlan da hatlrlamakta fayda vardll'. Biraz once belli 01-
yude deginildigi uzel'e, kamu mallannm idare tal'afindan ozel ォゥセャ・イ@
ve temlik edilmesi mumkiin degildir. Klasik kaynaklar, devlet
duydugu ve ortak bir セ・ォゥャ、@
yararlandl£l mallan ozel ォゥセャ・イ@
yasl iyin izin verme ve inhisari olal'ak belli ォゥセャ・イョ@
1%
197
198
satIimasl, devil'
「。セォョュ@
halkm ihtiyay
temliken ikta etme, ih-
kullammma sunma
199
selahiyetinin
Mavcrd'i, el-AhMlI1ii 's-slIlfaniyve, s. 127: Ebfl Ya' W, cl-AhMII1i1 GウMャヲ。ョセカケ」L@
s. 94.
Mavcrdl,' a.g.c., s. 237: Ebfl Ya'l;l, a.g.e .. s. 227.
g」ョゥセ@
bilgi ic;:in bkz. Mavcrdi. a.g..e., s. 238: Eb!1 Ya'lii, a.gc., s. 227: HcytclIIl. cl-Fcfa\'a, Ill.
186-187.
199
ilcrdc aC;:lklanacagl iizere deylet 「。セォョエ@
belli セ。イエャ、@
kalllll maIIanndan bzcI yararlandlrlna
hakkll\a sahiptir ki. buna il<ta-i irfHl{ denilmektedir. Fakat bu yararlandmnalar k11llluya /;Jrar
verlllelllek セ。イャ@
「。ァャョセjイ@
(Bkz. Serahs!, cl-Mchsitf. XXIII. 183: ibn Klldiillle, cl-MII.f!.IIi.
V, 577-578: a.mlC. 」ャMjNZゥセ@
11. H3).
Kalllu Alallarmm Hukuki Rejillli ( 132
bulunmadlgml; c;:ilnkU bunun halkl darhk ye slkmtlya
、オセイ・」ァゥョ@
セ・ォゥャ、@
net bir
aC;:lk-
lamaktadlrlar200 .
Bu ornekler toplu olarak degerlendirildiginde genel olarak
C;:lkmaktadlr: Devlet
「。セォoャ@
セッケャ・@
umumi yelayeti dolaYlslyla kamu mallanna
tasarruflarda bulunma yetkisine sahiptir ki bu "takdir (nazar) ve
rak nitelendirilmektedir
kanaatimizce ケ。ョィセ@
bir sonuc;: ortaya
20l
.
bazl
yetkisi ola-
Buna, kamu hurriyetJerini duzenleme yetkisi demek de
202
olmaz
ゥセエィ。、B@
ゥャセォョ@
.
idare haiz oldugu bu yetkiye dayanarak kamu maIlann-
dan yararlanmaYI duzenleyen ye
ォッャ。ケセエイョ@
birtaklm kurallar koyabilir ye bazl ko-
ruma tedbirleri alabilir. Fakat bu tasarruflar hic;:bir zaman kamuya zarar yerecek noktaya gelemez. Ebfi Yusufun da belirttigi gibi, halifenin kamu mallan uzerinde halkm
203
zararma olacak tasarruflarda bulunmast caiz degildir
.
Cunku deylet 「。セォョュ@
hal-
km c;:tkanOl "gozetme" yetkisi yardtr. Bu yetki, kamuya zarar verme ye insanlann
・、ゥョャュセ@
haklanm iptal ya da birbirine tercih etme selahiyetini ic;:ermez
204
Biitiin bunlar goz oniinde bulunduruldugunda, bazt hukukc;:ulann ァッイゥセオョ@
.
ak-
sine deyletin kamu mall an uzerinde bir rakabe (kuru miilkiyet) hakkmm bulunmadtgmt
rahathkla soylemek mumkiindur
205
.
Zira deylet kamu mallannm rakabesine sahip olsa,
bu mallan fertlere tefviz edebilmesi ye bunlar uzerinde fiili ye hukukl tasarruflarda
bulunabilmesi gerekirdi. Oysa yukanda da ifade edildigi gibi, deyletin boyle bir hakkt
yoktur.
200
201
202
セPS@
2[.1
:m
Ebt1 Yusuf. el-Harae, s. 92-93; ibn Hazm, el-Mllhalla, V, 73; Maverdi, e1-Ahkalllii's-slIltan(vye,
s. 247-248; Ebt1 Ya'la, el-Ahkli/llil GウMオャエ。ョセZカ・L@
s. RSUMVセ@
Kasan'i, Beda'i, VI, 194; ibn
Kudame, el-.\flli!,ni. V, 576; a.mlr., el-Kaji, n, 436; SlIyfltl, el-/Jal'i, J, 180.
Serahsi. cl-Afcbsut. XXIII, 183; Mavcrdi. a.g.c .. s. RSVMWセ@
Ebt1 Ya'la, a.g.e .. s. 225-227: ibn
Kudame. cl-.\fui!,ni. V, 578; a.mlr., el-Klifl. n, 443.
kイセN@
Kutb, ./I,'i::alllii 'f-idlire. s. 226.
Ebfl YUSllf. a.g.c., s. 92-93.
Scrahsi. a.p,.c., XXIII, 178, 183, 203.
BaZl hukukC;lIlar rnctmk arazinill rakabcsillill (kuru lIIiilkiyctillin) dc"lctc ait oldugunu onc
siirlllcktcdirlcr (Bkz. Bcrki. Topmk I fllkllkll. s. 88: AkgiiJl. MC'r '0 flllkll/ill. s. 48: Kuball. "Eski
MC\'i'.Uatlllllz \'C Madcn Miilkiycti'·. s. 807 \·d.).
Aamll Mallarmm Hukuki Rcjimi . 133
Su halde bizim de taraftar oldugumuz
ァッイゥセ・@
gore, kamu mallan devletin miilki-
yetillde degil, hiikiim ve tasarrufu altmdadlr. Devletin bu yerler uzerindeki hakkI da
bir "denetim ve gozetim" yetkisinden ibarettir
206
.
B. YARARLANANLAR YONUNDEN (KiSiLER YONUNDEN)
Kamu mallan kamunun yararlanmasma aylk mallardlr. Toplum bu mallardan tahsis amacma uygun olarak farkl1 セ・ォゥャイ、@
yararlanmaktadlr. d・ァゥセォ@
vesilelerle birkay
kez zikredildigi uzere Hz. Peygamber'in hadislerinde insanlann su, ot, 。エ・セL@
malIarda "ortak" oldugu 「ゥャ、イュセ@
insanlar bu u y セ・ケ、@
ァ・ョゥセ@
tuz, gibi
ve bu Mecelle tarafmdan "Su ot ve 。エ・セ@
ortaktJrlar" セ・ォャゥョ、@
ォ。ョオャセエュjイRPWN@
mubahtJr.
Buttin bunlar ォゥセャ・イョ@
anlamda- mubah nesneler uzerinde birtaklm yetkilere sahip
-
oldugunu
gostermektedir. Bununla birlikte bu yetkinin hukukl niteliginin ne oldugu incelenmesi
gereken bir konu olarak ォ。イセャュコ、@
Yararlanan
ォゥセャ・イョ@
durmaktadlr.
kamu malIan uzerinde bir millkiyet ve
Mォゥセャ・イ@
miri arazide oldugu gibi- bir tasarruf hakkmm olmad@ kesindir
tefviz edilen
208
.
Cunku yeri gel-
dikye deginildigi uzere hiykimsenin bu yerlerde fiili ya da hukuki bir tasarrufta bulunma hakkt yoktur. Sozgelimi, yollara mtilk olarak agay dikilip, bina yapIlamaz.
Mer'a, harman yeri ekilip biyilemez veya 「。セォ@
tasanuflann yanmda ウ。エャセL@
amaylarla kulIamlamaz. Bu gibi fiili
kira vb. gibi hukuki tasarruflar da kamu mallannda milm-
kun degildir. Diger taraftan kamu malIanndan istifade edenlerin ortak iradeleri de
bunlann tahsis cihetini
、・ァゥセエイュ@
ve onda ferdi haklar kurmaya kafi gelmemektedir.
Muaslr muelIiflerden bazllan, ォゥセャ・イョ@
sinin bir tur irtifak hakkl
206
207
20R
2W
kイセN@
209
kamu mallan uzerindeki yararlanma yetki-
niteliginde oldugunu ileri silrmektedirler. Bu hukukyulara
Halil, "Nez'u'l-milkiyye li'l-mcnfaati'l-amme... ", s. 50; Sfivi, "cl-EmvaJii'l-iimmc ... ", s.
169; Linant de Bcllcfonds, "Les tcrres 'communcs' cn pays d'IsIam ... ", s. 128 vd.; CiIl, 1I1er'o,
Yay/ok I'C KI§/ok/ar. s. 32: a.mlf., Osmol/I! Toprak Dii::cni, s. 39-40; Onar, Mare Hukukll, 11,
1292, 1327, 1328; a.mlf.. "Ammc Emlaki Tcorisi ... ", s. 506-507; FCIldoglu. 7'c/l/c/ Hok/or. s.
175.
Mecel/e md. 123.J..
Bkz. Scrahsi. eI-.\fcbsiil. XXIII. 16.J.. 165; Ayni, c/-Binol'e, XI, 374.
islam hukukunda 」セケ。@
iizcrindcki YClkilcr. b;, yclkinin ,;itclik vc giiciinc gorc gCllcl olarak mill;.,
ihiiha vc hukuk olmak iizcrc ゥセ@ gmba aynllllaktadlf. irtifak haklan milkill bir イ[」セゥ、@
olaIl
Illcnfaat llliilkiyCli (milkii·I-lllcllfaa bila aYII) kapsamlllda olup aylla bagll (aYIII) haklardalldlr.
'.
Kamu klallarmm Hukuki Rejimi' 134
gare, sazgelimi, bUyiik bir nehire biti;;ik arazilerin buradan su alma yetkisi, bir sulama
irtifakl niteligindedir ye bu hak nehir uzerindeki umumi ortakhktan dogmu;;tur
2IO
.
Fa-
kat bu fikre a;;agldaki gereks;elerden arurii katIlmak mumkun degildir.
Klasik kaynaklar dikkatlice incelendiginde gariilecektir ki, isliim hukukyulan azel
mulkiyete konu olan akarlar ile kamu mallanm biribirinden aYlrarak, ikincisinin kural
olarak irtifak hakkma konu olmayacagml belirtmi;;lerdir. Ornegin Kasani (a.
587/1191), umumi yoldaki ges;i;; hakkmm milk nitelikli (ayni) bir hak olmaYlp, bir
yetki ye ruhsattan ibaret olduguna ;;u ;;ekilde as;lklamaktadlr: "Umumi yol,
muslumanlardan (fertlerden) hiS; kimsenin mulkiyetinde degildir. Onlann sadece
haklan Yardlr. Bu hak, yolun rakabesinde kurulu bir hak olmaYlp, tam tersine bir
ァ・ウ[ゥセ@
ァ・ウ[ゥセ@
yetkisinden ibarettir.,,211 Kasani, kamunun ortak olarak yararIandlgl bUyiik nehirIer
uzerinde kurulu セゥイ「@
hakkmm niteligi ye bunlann azel mulkiyet konusu mallar Uzerin-
deki haklardan farkl hususunda da
セオョャ。@
kaydetmektedir: "Seyhun, Dicle ye Flrat
gibi buyiik nehirler uzerinde kimsenin milk (ayni) nitelikli bir hakkl olmadlgl gibi nehrin rakabesine de kimse malik degildir. Keza bu nehirIerin ne rakabesinde ne de
セゥイ「ョ、・@
hiS; bir ferdin azel bir hakkl yoktur. Bunlar butun muslumanlann (fertlerin)
hakkl olup herkesin yararIanmasma as;lktlr ... ,,212
セオ@
halde
ォゥセャ・イョ@
umuma ait mallar uzerindeki haklan bir milk ortakhgl (ayni
hak) olmaylp, ibahe ortakhg/ 13 niteligindedir214. Ozel mulkiyete konu olmayan bu
210
211
212
213
eセG。@
iizerindeki en zaYlf hakimiyet "ibaha" kavranuyla ifade edilmektedir. ibahanlll
kazandlrdlgl yetki teknik anlamda bir hak degildir. ibaha da iki temel gruba aynlabilir: 1) Ozel
miilkiyet konusu nesne iizerinde malikinin izni ile kurulan yetkiler. 2) Kamu mall an ile yatagl
vc kaynagmdaki su, ot vc av hayvanlan gibi aslen miibah mallar lizerindeki haklar.
Nitelik olarak milkten farkh ve zaYlf yetkiler vercn bazl haklar daha vardlr ki, bunlar
"hulmk" kavraulI ile ifadc edilmekte ve sahibine sagladlgl yetkinin glicii baku11IIldan milk ile
ibc1ha arasll1da yer almaktadlf. Bu ka\Tamlann ァcャゥセ@
vc dcrinlemesine tahliIIcri ic;:in bkz. ibn
s. 417 vd.: Ali Hafif. el-MilkiXIJe. s. 66-75:
Reccb, el-Kaviiid, s. 181 vd.: ibn Niiceym, ・ャMeセィ。L@
Ebtl Zehra, cI-Milkiyve. s. 68 vd.: Sayis. "MilkiyyetU'l-cfrad ... ", s. 125 vd.; Abbildl. 」ャMG|iゥォセIZ・L@
I. 231-343; Senhurl, Mesadiru 'I-hakk. L 26 vd.; Hacak, irtifak lIaklan, s. 11-22.
Ali Hafif, a,g,e., s. 14!: EbG Zehra. a.g.e .. s. 79: Sayis, "MilkiyyctU'l-cfr,\d ... ". s. 129:
Karaman, isllim Hukuku. HI. 123.
KasanL BC'dii 'i, VI, 49.
Kasanl. n.g.c .. VI, 192.
Mcccl/c ib;lhc ortakhgllll セオ@ セ」ォゥャ、@
lanlllllalllakladlr: "Sirkcl-i ibaha ...... llliibah olan ya'ni su
gibi fil'asIl killlcsncnin rniilkii ollllayan セ」ケャイゥ@
ahz vc ihraz ilc IClllclliikc sclahiycld\: <lIllIllCllin
ャiQゥ」セ。イォ@
ollllasldlr." (md. 1(45).
'.
Kamu Afallarmm Hllkuki Rcjimi.· 135
yerler uzerinde her fert ibaha niteliginde bir izne sahiptir. Grnegin, her ferdin kendi
arazisine オャ。セュォ@
iyin kamuya ait yolu kullanma yetkisi vardlr:!15. Bu, bzel millkiyete
ォゥセョ@
konu olan bir arazideki yolda geyit irtifakma sahip olan
yetkisinden farkhdlf.
Birincisi dogrudan kanunun tamdlgl bir izin ve ibaha, ikincisi ise milk niteliginde bir
irtifak hakkldlr:!'G.
Gzel mulkiyet konusu akarsular ile kamu nehirleri ilzerinde kurulu bulunan セゥイ「@
hakkIIlll1 farkh oldugu Mecelle 'de de aylk bir セ・ォゥャ、@
hilkme 「。ァャュセエイRQWN@
Burada konu iIe ilgili oIarak belirtilmesi gereken bir
rin kamu maIlan ilzerinde kurulu haklanna
ゥャセォョ@
「。セォ@
husus da
セオ、イZ@
kゥセャ・ᆳ
olarak aylklanan hilkumIer amlan
mallardan genel yararlanmalar iyin geyerIidir. ilerde incelenecegi uzere kamu mallanndan mesela, devlet tarafindan umuma ait yoI vb. bir yerde ticaret yapabilmesi iyin
bir
セ。ィウ@
ikta yoIuyla imtiyaz verilmesinde oldugu gibi bzeI ve yogun yararlanmaIar
sbz konusu oIabilmektedir ki, bu tip yararlanma yetkisini kazanan ォゥセャ・イョ@
Ian uzerinde ibahedan daha gUyIu yetkiIeri haiz oldugu ォオセウコ、イN@
yetkiyi miIkin dbrt
ケ・セゥ、ョ@
kamu maIibn Receb, bu
biri olarak saydlgl miicerret intifa miilkiyetinin.
218
(milkii'l-intifaI'l-milcerred) brnekleri arasmda zikretmektedir
Su kadar var ki,
.
milku'l-intifa, ibahadan aynhp milk niteIigi ve seviyesinde bir hak olarak takdim edilse
de, bu pek yok hukukyu tarafindan teknik anlamda ayn'i nitelikte bir hak olarak kabul
edilmeyip yine ibaha ozelligi エ。セャケョ@
214
セQU@
セQV@
::17
219
bir yetkiye benzetilmektedir
.
Serahsl, Hz. Peygamber'in SU, ot gibi bazl nesnelerde biiWn insanlar ic;:in 6ng6rdiif,rU
"oI1ak"hgII1, bu gibi nesnelerin miibahhgII11 ve yararlanma aC;:lsII1dan biitiin insanlann ・セゥエ@
haklara sahip bulundugunu ifade ettigini; bunull bir mlilkiyet orlakhgl セ・ォャゥョ、@
。ャセュウ@
gerektigini; zira bu gibi nesnelerde kimsenin ayni bir hakkllun (milk) soz konusu olmadlgII11
belirtmektedir (cl-Mcbsut, XXIII, 164, 165, 169, 175).
Kasanl de umumi ortakhgII1, ancak ibiihe nitelikli bir yetki dogurdugunu aC;:lk bir セ」ォゥャ、・@
ifade ctmektedir: "Umumi ortakhk H・セMゥイォエGャュ」I@
miibahhgl gcrcktinncktcdir." (Beda'i,
V, 146; VI, 189: ォイセN@
Hacak, jrlijnk Hnklol'l, s. 98).
Mcce/lc'yc gore "hcrkcsin tarik-i ammda hakk-I miirllru vardlr. Fakat 「ゥセ。イエGウM」ャ[ュ、B@
(md.
926).
Hacak, n.g.c., s. 21-22.
Aiccc/lc 'nin 955. maddcsi セッIGャ」、ゥイZ@
"Sirb-i hass 」セィ。ウMi@
ma'dfldeye mahsus olan mii-i ciiridcki
AIIIma umUlllUIl miintcfi oldugu nchirIcrdcn su almak セゥイ「M@
hass kabilindcn
hakk-I セゥイ「、N@
dcgildir."
ibn Rcccb. cl-f.:m'aid. s. 189.
Karafi. cl-FiirM.:. I. 187: Muhammcd Ali. Tch::i/Jii'I-Fiiruk. Ill. 213: Zcrkii. I'/-Flkhii 'I-lslrillli. I.
285. Ill. 34: Hacak. ョNセHGL@
s. 16-17.
Ka11l1l Afa lIarm m HlIkllki Rejimi / 136
F ertlerin kamu mallan uzerinde kurulu ibaha nitelikli haklan onlara bu malIara
ゥャセォョ@
birtaklm yetkiler
konunun daha iyi
「。ィセ・エュォ、ゥイN@
Bu yetkilerin neler oIdugunu klsaca a<;:Iklamak
。ョャセュウ@
yardlm edecektir.
1. intifa Hakkl
Fertlerin kamu malIanndan usulune uygun oIarak yararlanma haklan bulunmaktadlr ki, kamu mal1anndan yararlanma bic;;imleri ve prensipleri biraz soma ayn bir
「。セᆳ
hk altmda tetkik edilecektir.
2. Dava Hakkl
Kamu mallanna herhangi bir tecaviiz soz konusu oldugunda oradan istifade edenゥャセォョ@
ler dava ac;;abilirJer. Kamu mallanna
bu mall ann 」[・セゥ、ョ@
gore 、・ァゥセォャ@
kimlerin dava ac;;ma yetkisine sahip oldugu
gostermektedir:
a) Gene! yol, btiyiik nehir, meydan gibi menfaati umuma ait olup kamu mallannm
birinci kategorisini ッャオセエイ。ョ@
yerJerde her ferdin dava ac;;ma hakkl bulunmaktadlr
Hatta dava ac;;mak ic;;in
0
yerde ikamet etmek de セ。イエ@
220
.
degildir. Sozgelimi izmir'de ika-
met eden bir セ。ィャウ@
istanbul'da umuma ait bir yola vaki olan teceviizlere ォ。イセQ@
22l
ac;;abilmektedir . Sikayette bulunma ve dava ac;;ma konusunda cinsiyet, オケセォ@
dava
ve din
farkllllll da bir rolti ve etkisinin olmadlgl, hatta mtikatep kolelerin bile bu haklara sahip
222
oldugu belirtilmektedir
.
b) Kamu mallannlll ikinci klsmml ッャオセエイ。ョ@
mer' a, baltahk gibi belirli kby ve ka-
saba halklllm yararlandlgl kamu mallanna ゥャセォョ@
ranlara ve
0
yerden yararlananlara エ。ョュャセイN@
kadm, akIlh-mecnun toplam yiiz ォゥセ、・ョ@
セッ@
セj@
dava ac;;ma hakkl, ancak
0
yerde otu-
Burada da halkl buyuk-kuc;;uk, erkekfazla olan (kavm-i gayri mahsur) bir kby veya
Scrahsi. e/-Mehslil. XXIII. 178. 200: tlfecelle md. 1644; Halis eセイ」c@
,yerh-i Klinlin-i /Irli:i, s.
520; Ali Haydar. Diircrii '/-llIIkklilll. IV. 292-293; Mardin. Toprnk Hukuku., 75; K6priilii. Toprnk
Ilukllkll, s. 75. Mcnfaati umulI\a ait olan miicsscsat-I hayriyycyi davada halktan hcrhangi biri
da\'acl olabilir (Omcr Hilmi. hhalifii '/-ah!t7/. s. 127).
Mardin. a.g.£' .. s. 75; Kopriilii. a.gc .. s. 75.
Scrahsl. a.g. c.. XXIII. 200; Mardin. Toprnk 111I1\1Ikll. s. 75; a.mlf.. ,·ll1ka11l-1 .. lra:i. s. 1<)<);
K.6priilii. n.g.c .. s. 75.
Kamu Mallarmm Hukllki Rejimi I 137
kasaba soz konusu ise, ir;lerinden bir klsml, hatta bir
tadlr. Koy halk! yuz
ォゥセ、・ョ@
ォゥセョ@
dava ar;masl yeterli olmak-
az ise (kavm-i mahsur) bunlann hepsinin ya da vekillerinin
veya vasilerinin birlik1:e dava ar;masl gerekmekte olup ir;lerinden biri veya bir klsmmm
ar;tlgl dava sonucu verilecek hukum digerlerini baglamamaktadlr223 . Bu farkm nedeni
olarak yUz
ォゥセ、・ョ@
lunmamasma
ォゥセャ・イョ@
az olan
ォ。イセャィL@
yUz
ォゥセ、・ョ@
doguracagl; dolaYlslyla ュ・セ。ォエゥョ@
tumunun hazlr bulunmalannda bir
fazla olan
ォゥセャ・イョ@
ュ・セ。ォエ@
bu-
bir araya gelmesinin
ォッャ。ケセエイュyi@
ュ・セ。ォエ@
gerektirdigi zikredilmektedir
224
.
3. Tazmin Hakl{)
Her fert, kamu mallanndan tahsis cihetine uygun olarak yararlanma hakkma sahiptir. Fakat bu hak, az soma ar;lklanacagl uzere
ウャュイ。ョ、セエN@
「。セォャョ@
zarar vermeme
DolaYlslyla, kamu mallannda bir fiil
ゥセャ・ョイ@
セ。イエャ@
ile
ve bu istifade edenleri
zarara sokarsa madur taraf failden zaranm isteyebilir. EbG Yusuf, nehirler uzerinde
kurulan dolap ve su r;ekme istasyonlan yUzunden -geminin dolaba bindirmesi veya
suyun tazyikine maruz kalmasl sebebiyle- kmlan ve zarara ugrayan gemilerin zaranm
dolap sahiplerinin tazmin edecegini belirttikten soma, devlet
tlrma ve
yecek
セ・ォゥャ、@
ウッイオセエュ。ャョ@
「。セォョュ@
gerekli
。イセᆳ
yaptlktan soma bu dolaplann derhal Ylktlmasl ve zarar vermekenara r;ekilmesi hususunda talimat vermesini ogutlemekte, ardmda da
bu konuda uyulmasl gereken genel kaideye ゥセ。イ・エ@
etmektedir: "Dicle ve Flrat
mOslOmanlar ar;lsmdan umumi yollar mesabesindedir. Bu itibarla, hir;kimsenin boyle
umuma ait yerlere bir セ・ケ@
yapma hakk! yoktur. Her kim oraya bir セ・ケ@
yapar da 「。セォᆳ
sma zarar verirse odetilir.,,225 Klasik isHim hukuku eserlerinin hemen hepsinde de
ozellikle genel yollarda (tarik-i amm) yapIlan セ・ケャイ@
tazmini konusu mOstakil olarak ゥセャ・ョュォエ、イN@
ve meydana getirilen zararlann
Mecelle de bu konuya bir fasIl
。ケャヲtiQセᆳ
tlr (md.926-928)226.
223
セRT@
225
セイN@
Mecelle md. QVTUMセ@
Halis eセイ」ヲL@
,),erh-i Kfinfil1-i /1rfi:;[, s. URPセ@
Ali Haydar. Diircrii '/11IIkkfim. IV. QYSMRTセ@
Mardin. Ahkmll-I /1m:;i, s. QYMRPセ@
a.mlr., Tnpmk !!ukuku, s. 77-78;
Kopriilii. Toprak Hllkuku. s. 76.
Ali Haydar, Diirerii '/-llIIkkfim. IV. 294.
EbfI )'usu[ HGOMiサ。ャョ」セ@
s. 93.
i\!ccc//c'nin bu konu ilc ilgili macldclcrindcn birisi セVケャ」、ゥイZ@
"jZIl-i \'c1iyyiilcmr olmacllkc;a
kimsc tarik-i ;iIllmdc bcy' \·c セゥイ。@
ic;in oluramaz. Vc bila izin bir セ」ケ@
\,az' \'c ihclas cdcnlCz. Vc
Kamu Afallarmm Hllkllki Rcjimi ' 138
Demek ki. bir
ォゥセョ@
gene! o!arak kamu mallan uzerindeki hakslz bir hareket
tarzl digerinin haklanm ihlal ettigi takdirde madur olan taraf hukuk kurallan yeryeveセオ@
sin de failden tazminat isteyebilmeJ...Ledir. Fakat
SOJU
bilgileri hatlrladlktan soma akla bir
gelmek."1edir: Hatlrlanacagl uzere kamu mallanndan bir klsml belli bir kby veya
kasaba halkmm yararlanmasma tahsis
・、ゥャュセ@
olup bun!ardan yararlanmada bir baklma
inhisarilik sbz konusudur. Grnegin, bir baltahk veya mer'a hangi kby veya kasaba
halkma tahsis
・、ゥャュセウL@
oradan yararlanma hakkI, yalmz
kimselere aittir. Kural o!arak
maz. Faydalanmaya エ・セ「オウ@
「。セォ@
0
kby veya kasabada oturan
bir kby halla diger kbyun mer' asmdan faydalanaeden kimse, hak sahibi kby veya kasaba sakinlerince her
zaman iyin bundan menedilebilir
227
.
Simdi bir kbytin mer'asmda mevcut otlan veya
baltahgmdaki agay!an, oradan faydalanma hakkI olmayan bir kimsenin ahp gbtiirmesi
halinde tazminat gerekecek midir?
Bilebildigimiz kadanyla, klasik kaynaklarda hIma ve mubah meralardan yararlanan ォゥセャ・イ、ョ@
devlet 「。セォョュ@
deginildigi halde yararlanan
olmadIgl uzerinde fazla 、オイャュ。セエN@
ォゥセャ・イョ@
ucret veya tazminat ahp alamayacagI meselesine
haksIz istifadelere
ォ。イセi@
tazmin haklanmn olup
Bununla birlikte bazl eserlerde mubah ve hIm
a
olarak tahsis edilen yerlerden hakslz olarak yararlananlara -otun aslen mubah olmasI
228
gerekyesiyle- bunun tazmin ettirilemeyecegi yolunda ifadelere rastlamlmaktadlr
.
Yine 127411 858 tarihli AK'da bu hususta bir hukum yoktur. Fakat konu Osmanh
hukukc;ulan tarafindan doktrin duzeyinde ele 。ィュセエiイN@
Buna gore, bir kbye veya ka-
sabaya tahsis edilen baltalIktan odun elde etme ve yararlanma hakkl olmayan ォゥセQ・イョ@
buradan hakslZ yere kestikleri agac;lann, ilgili
ォゥセャ・イ@
tazmin ettirilecegi hukmu
maslz kabul edilmektedir229 . Mer'a konusunda ise genel olarak iki ァ「イゥャセオョ@
L27
22S
セZAY@
エ。イャセᆳ
varhgmdan
ederse andan teyelliid edcn zarar ye ziyaIll zamin olur." (md. 927) g・ョゥセ@
aC;:lklamalar ic;:in bkz.
Ali Haydar. Diircrii '/-lIukklim, n, 917 vd.
Bkz. AK Old. 91. 97.
Bkz. セ。ヲゥN@
cl-Cm. Ill, 266: NevcyI. Rav:a, IV, 358: Mu!l'i, Tekmi/ctii '/-AJcclllfi', XVI, 154;
RcmIl. Xillfr,l'clIA 'I-mulllac, V, 342: Buhfl!i, kcセGHゥ@
'I-kuul', IV. 202: Ha!!ab. Afcl'allihii 'I-cclil.
VI. 8.
Halis eセイ・ヲN@
Scri:-i Kanlll1-i lira:!, s. 529. ilK 91. maddesine 3 Mar! 1292 !arihinde eklcncn bir
flkra ile baltalItlardan hakslz olarak odun kesilmcsi halindc nasll bir !azmina! alJn<lcagl
。\[ャォョiセQイN@
Buna gore, kcsilcll ya da sokiilcn agac;:lann ayakta olclugu haldcki kl),lllctlcri
ilgili セ。ャiウイ、L@
tahsil edilip bal!alIk!a hakkl olan koy ahalisinin !alllanlllla ・セゥA@
olarak !aksilll
olunacaktlr (Bb: Halis eセイ・N@
n.,!!..c .. s. 529: Mardin. TOflmk 11111.'11/..'11, s.77-7X).
Kamll A1alfarllll1l Hllkllki Rejimi :' 139
soz edilmektedir. Bir
ァッiゥセ・@
gore, bir koye tahsis
・、ゥャュセ@
ォッュセオ@
olan mar'anll1 otu
koy halkll1dan bir kimse tarafindan biyilip gotilIiilurse, bu kimseden biytigi ota
ォ。イセiャ@
tazminat istenemez. <;unkii ot aslen mubahtlr. Bu nedenle mer' aYl sulamak yeya hendek ya da yitle yeyirmek suretiyle otun ihraz edildigi yani ozel mulkiyete geyirildigi
gosterilmedikye, hakkl olmadan otu biyen ya da mer'ada hayyanlanna yediren kimse230
den tazminat istenemez .
ikinci ァッiゥセL@
mer'adan yararlanma hakkl olmayan kimsenin, mer'ada hayyanlanOl
otlatmasl yeya ot biymesi halinde tazminatIa ylikiim]u oIacagl yoniindedir. Bu
ァッiゥセ・@
gore ot ashnda mubah ise de, mer' anm belli bir koy yeya kasabaya tahsis edilmesiyle
miibah oImaktan ylklP ihraz ・、ゥャュセ@
sayJlmaktadlr. ihraz, yalmz mer'aYl sulamak yeya
etrafim yevirmekle oImaYlp bizzat tahsis durumu yeya mer'aYl korumak iyin bekyi
エオャュセ@
olmasl gibi haIler de hiikmen ihraz sebebi kabul edilmelidir. Zira "bir ゥセエ・ョ@
maksat ne ise hukum ona gore 0Iur,,231 セ・ォャゥョ、@
umumi kaide bunu gerektirmekte-
dir. DolaYlSlyla koy, yararlanma hakkma e\ atJldlgl ye ondan yararlanamadtgl nispette
232
tazminat isteme hakkll1a sahip 0Imaltdlr . Bu arada, mer' alar iizerinde tazmin hakkll1a
ゥャセォョ@
ileri suIiilen bu
233
belirtilmektedir .
Bu ikinci
ケ。ォャセュ@
ァッiゥセャ・イョ@
yaylak ye
ォャセ。イ@
iyin de aynen geyerli oldugu
daha isabetIi goziikmektedir. <;iinkii, aksi takdirde mer' a ye
baltahk gibi yerlerin sadece tahsis ・、ゥャュセ@
oldugu koy yeya kasaba halkll1a ait olmasl-
nm bir anlaml kalmamaktadlr. bte yandan binlerce doniimden ッャオセ。ョ@
mer' ayl sulamak
ya da etrafim yeyirmek oldukya zor hatta uygulamada yogu zaman miimkiin degildir.
Bu gibi yerlerden hakslz istifadeler ayOl zamanda koyler arasmda yok ciddi ケ。エjセュャイ@
234
da sebebiyet verebilir ve vermektedir .
:elf)
m
セjS@
Halis eセイ」ヲN@
.)'erh-i Kaniill-i ..Ira:!, s. 544; Cill. Aler 'a, ray/ak I'£, kOセ|MA。ォイN@
s. 69.
Alecelfe md. 2.
Halis eセイ」ヲN@
a.g.e .. s. 544; Mardin. :lhkml/-/ ,1m:i. s. 201-202: a.mlf. Topmk Illltil/kll. s. 77-78:
K6priilii. T()prak IJllkllkll. s. 76; Cill. a.g.c .. s. 69.
Bkz. Halis eセイ」ヲN@
a.ge .. s. 558.
kイセN@
Halis eセイ」N@
a.g.c .. s. 544-545: Cill. a..セN」@ .. s. 70.
Kamu Afallarmm Hukuki Rejimi ./ I-lO
IV. KAMU MALL-\RINDAN YARARLANMA
Fertlerin kamu mallanndan yararlanmalan duruma gore farkh
セ・ォゥャ@
ye derecelerde
olabilir. Fertler bu mallardan kimi zaman kamu hurriyetleri yeryeyesinde
bir
セ・ォゥャ、@
・セゥエ@
ye genel
yararlamrken. kimi zaman da idari bir tasarruf sonucunda daha
ァ・ョゥセ@
ye
imtiyazh olarak yararlanma hakkl elde edebilirler. DolaYlslyla bu yararlanmalan genel
セ・ォャゥョ、@
yararlanmalar, ozel yararlanmalar
iki klSlma aYlrarak incelemek mumkun-
d ur235.
A. KAMU MALLARlNDAN GENEL YARARLANMALAR
Genel yararlanma ile anlatIimak istenen kamu mallannm, tahsis amacma uygun bir
biyimde herkes tarafindan kullamlmasldlr. kゥセャ・イョ@
yollardan, meydanlardan, deniz
klyIlanndan, nehirlerden yararlanmasl kamu mallanndan genel yararlanmalara ornek
olarak gosterilebilir.
isHim hukukunda kamu mallanndan yararlanma konusunda ォゥセャ・イ@
serbestiyet
エ。ョュャセL@
ancak bu yararlanmalar iyin belli birtaklm ilkeler de
fur. Bu ilkeleri 。セァャ、ォゥ@
ァ・ョゥセ@
bir
ッョァイuャュゥセᆳ
biyimde slralamak mumkundur:
1. Genellik iIkesi
Kamu mallannm en belirgin ozelliklerinden birisi, bunlann kural olarak herkesin
236
yararlanmasma aylk olmasldlr
.
Bazl kamu mallan belli bir koy yeya kasaba gibi bir
klSlm halkm inhisari olarak yararlanmasma tahsis edilebilmekte ise de bu durum kamu
mallanndan yararlanmadaki genellik ilkesine ters bir olgu degildir. C;unku, her ne kadar bu tUr kamu mallanndan yararlanacak ォゥセャ・イ@
ise de, bunlardan lehine tahsis yapllan ォゥセャ・イョ@
kategorik bir slmrlama getirilmekte
yararlanma biyimi soz konusu edildi-
ginde yine genellik ilkesinin korundugu dikkat yekmektedir. Sozgelimi, belli bir koy
veya kasaba ahalisinin yararlanmasma tahsis ・、ゥャュセ@
olarak sadece orada ikamet eden
2...l5
::.1(,
ォゥセャ・イ@
bir baltahk ya da mer'adan kural
yararlanabilirler. Elbette ki bu tarz bir tahsis,
kイセN@
Kutb . .\'bimii '{-ir!/irc, s. 223.
Scrahs!. "biiyiik nchirlcr YC "adilcr tlpkl ァゥョ」セ@
gibidir. Hcrkcsin buralardan 「。セォウャ|@
ycrmclllck kaydlyla yararlanma hakkl yardlr" dClllcklcdir (I'/-Mc/lsfil. XXIII. 175).
1;1I'ar
Kalllll Afa/larmm HlIkukf Rejil1li' 141
「。セォャョュ@
amlan baltahk ya da mer'adan yararlanmaslnl bnleyici bir nitelik
tadlr. Fakat burada dikkatten kayIrllmamasl gereken nokta bu
セ・ォゥャ、@
エ。セャュォᆳ
bir tahsisin,
belli bir yer ahalisinin tek tek fertlerine degil ahalinin umumuna ケ。ーiャュセ@
olmasldlr
237
.
Buna gbre, brnegin bir baltahk ya da mer'adan lehine tahsis yapJlan kby veya kasaba
fertlerinin milk niteliginde degil yine umumi ortakhktan dogan ibahe karakterli yararlanma haklan vardlr. Geryi ilgili
ォゥセャ・イ@
bu nitelikteki mallar iizerinde tazmin hakkl
gibi bazl hususlarda genel kamu mallanna oranla daha giiylii yetkiler
エ。ュャQセイN@
aylklandlgl iizere bu yetkiler hiybir zaman mulkiyet hakkl seviyesine
Fakat
オャ。セュォエ[@
yararlananlar aylsmdan bu mallar uzerindeki umumi ortakhk niteligi asla
、・ァゥセュォᆳ
tedir238 .
Yine kamu mallanndan musliimanlar gibi gayri muslimlerin de yararlanma haklannm varhgl sbzu edilen genellik ilkesinin bir sonucudur. Nitekim islam hukuku eserlerinde yol, meydan, akarsu, zahirl maden gibi kamu mallanndan yararlanma konusunda prensip olarak musluman ile gayri muslim arasmada bir farkm olmadlgl belirtil239
mektedir
.
Su kadar var ki mescitier, Mina,
Arafat, Muzdelife gibi bazl kamu malla-
nndan bu mallann niteligi dolaYlslyla gayri muslimlerin yararlanma haklannm bulun240
mayacagl a Ylktlr
.
Diger taraftan bu mallardan yararlanma セ・ォャゥ@
ve bnceligi aylsmdan
gayri muslimler iyin bzel bazl kurallar konulup konulmayacagma ゥャセォョ@
farkh ァ「イゥセャ・@
237
238
2.,9
セᄋQHI@
vardlr
241
doktrinde
.
AK kamu maUclflIlln bu 」[・セゥ、ョ@
lannularken "Bir karye .... nin umum ahalisine lcrk \'c lahsis
olunan" ifadesini ku\lanmaktadlr (md. 5)
kイセN@
Berki, Toprak HlIkllkll, S. 107, Ill; Cin, Mer 'a, J'ay/ak ve KIJ/ak/ar, s. 47.
SerahsL e/-AJebsut, XXIII, 164; RemIi, Ni/ulyeta '/-/IIlIhtiic, V, 343, Sebramc\lisi, hゥセHケ・L@
V,
343; 349; Onar, "Amme Emlaki Teorisi. .. ", s. 505. Daha bncc 」[セゥエャ@
vcsilclcrlc zikrcdilcn vc
kamu mallanndan yararlaI1Illa konusulllln da lcmclini エ」セォゥャ@
cdcn bir hadis-i セ」イェヲゥョ@
belZl
ri\'aycllcrinde "l\Hisliimanlar ゥセ@
セ」ケ、@
ol'takhl'lar ... " dcnill1lcktcdir. BlIradaki
"mlisliimllnlar" dcyimi. isl,lm hllkuku kurallan ilc miisliimClnlann muhalap olmasI scbcbiylc
ォャ。iQセイZ@
yoksa gayri miislil1llcri 、ャセ。ヲj@
blrakll1ak gibi bir gayc ャ。セiQオュォエ、イ@
(Ali
Haydar, Dii/'c/'ii '/-/1IIkkiilll, Ill, 512). Nitckim. aym hadisin bazl ri\'ayctlcrindc "miisliimanlar"
ycrinc "insanhu'" dcyiminin ycr aldIgl gbriilmcktcdir ki. i\fccc/lc bu ri\'aycti ォ。ャQョセエGiイ@
(md. I D4).
Bkz. ScbramcllisJ. axe., V, 343.
Bkz. Nc\'c\'J. ROI':a. IV, 359; Sirgihi iョセHカGN@
11. IX2.
Kamu Afallarmm Hukuki Rejimi , 142
2. eセゥエャォ@
i1kesi
Hz. Peygamber bir taraftan "Heniiz kimsenin
ァ・セゥイウ@
セ・ケ@
0
bir
onun olur,,2.t2 demek suretiyle ォゥセャ・イョ@
yararlanmadaki
セッォ・イエ」ァゥ@
ッャュ。Nセ@
・セゥエャァョ@
セ・ケゥ@
kim ilk once ele
her ttirli.i mtibah mallard an
dile getirirken, diger taraftan, "Mina, once gelenin devesini
ye."dir,,243 buyurarak ozel olarak kamu mallanndan yararlanmadaki ・セゥエャォ@
ilkesine
bir
ゥセ。イ・エ@
etmektedir. Buna gore, potansiyel olarak herkes kamu mallanndan
セ・ォゥャ、@
・セゥエ@
yararlanma hakkma sahiptir. Bu hak esasen insanm haklar ve odevler kar-
セャウュ、。ォゥ@
・セゥエQァ@
prensibinin bir sonucu olarak ortaya セャォュ。エ、イRTN@
ォゥセョ@
Bir kamu mahndan, ornegin bir akarsudan aym anda birden fazla
・セゥエ@
lanmasl imkan dahilinde ise her fert bu kamu malmdan ihtiyacml
bir
yararセ・ォゥャ、@
ォ。イセャᆳ
layabilir. Fakat, suyun kifayetsiz olmasl, su yatagmm veya kaynagmm dar olmasl ya da
yolun iki
ォゥセョ@
ァ・セュケ」ゥ@
birden fazla
ォゥセャ・イョ@
kadar dar olmasl orneklerinde oldugu gibi kamu malt
aym anda yararlanmasma
sinde fertlerin kamu mallanndan yararlanma
konulmasl
ォ。セュエャコ@
「ゥセュョ@
・ャカイゥセ@
degilse,
・セゥエQォ@
セ・イカᆳ
ilkesi
dtizenleyici belli bazl kurallann
hale gelmektedir, Klasik kaynaklarda kamu mallanndan yarar-
lanma konusunda izdiham meydana gelmesi halinde ne gibi tedbirlerin almacagl tartlセャエュイN@
Bu tedbirler kamu mahmn durumuna ye ozelligine gore
、・ァゥセォャ@
gosterm ektedir.
Kamu malt, herkesin ihtiyacml
ォ。イセャケ」@
yeterlilikte oldugu halde, ornegin su
yatagmm yeya kaynagmm dar olmasl gibi birden fazla
sma
ァ・ャゥセ@
・ャケイゥセ@
ォゥセョ@
aym anda yararlanma-
degilse, fertler bu maldan slraslyla yararlamrlar; oncelik SlraSI da oraya
zamanma gore belirlenir. Tam tersine kamu mah gelen herkesin ihtiyacml
:·1:
:·13
:1·1
ォ。イセャM
Eb(1 Davud, ill/ore, 36.
Tirmizl. Hnc, 51: Ebil Da\'ud, Afcnosik, 89: ibn Mace, Menosik, 52: D<1rillll. A/cnosik, 87:
Ahmed b, HanbeI. VI. 187, 206-207: Maverdl,c/-Allkamii 's-sll/tiiniXI'C', s. 235: Ebi1 Ya'I£1. c//lllkall/ii GsMiャOエoQゥNセj・L@
s. 225,
Kutb,I\'i:Olllii '/-ir/are, s. 232: Kahf. "c1-Klta'u'I-{lIl1mi'l-iktis{ldi .. .", s. D9.
1\amll Mallarmm HlIkllki Rejimi ' 143
layacak yeterlilikte degilse, yine buraya ilk once gelen ihtiyacl kadar istifade eder; geri
kalanlar rnurnkunse daha soma istifade ederler245 .
Diger taraftan karnu rnahndan yararlanmak uzere birden fazla
ァ・ャイョゥセ@
ォゥセョ@
aylll anda
「。セカオᆳ
olrnasl da ihtirnal dahilindedir. Bu dururnda yine bazl tercih kriterlerine
rulur. Ornegin, karnuya ait bir nehre biri arazi sularnak, digeri su iyrnek uzere iki ォゥセ@
246
aylll anda ァ・ャイョゥセ@
ise, iyrnek iyin gelene oncelik verilir . Yine insanlann hayvanlara
247
gore onceligi vardlr . Bu セ・ォゥャ、@
ケ・セゥエャ@
yollarla birini digerine tercih etrne irnkalll
yoksa bu dururnda yapllacak
ゥセャ・イョ@
lanrna onceligini belirlernek iyin
セ。ケョ@
ァッイuセオョ@
ォゥセャ・イ@
hakkmda iki
ァッイゥセ@
vardlr. Bir
gore, yarar-
arasmda kur' a yekilrnesi gerekir ki, tercihe
bu oldugu ileri surUlmektedir. Diger ァッイuセ@
duzenlerneleri devlet 「セォ。ャQョ@
ァッイuセ・@
ise, bu konuda yaptlacak
takdirine blrakrna egilirnindedir248. Diger taraftan
kamu rnallanndan yararlanrna SlraSl ken din de olan
ォゥセャ・イョ@
bu hakktl1l ne kadar sure
ile kullanacaklan ve hangi dururnda bu haklanl1l kaybedecekleri de エ。イャセョ@
249
arasmdadlr
Kanaatirnizce idarenin karnu rnallanndan yararlanrnaya
leri yaprnasl ve gerekli denetim ve rnueyyidelerle
ォゥセャ・イョ@
ゥャセォョ@
konular
gerekli duzenlerne-
bu rnallardan
・セゥエ@
ve usulune
uygun olarak yararlanmalanl1l saglarnasl en dogru yoldur. Nitekirn, yerinde incelendigi
uzere, idarenin bu mallardan istifadeyi duzenleyen birtaklrn kaideler koyma yetkisi
mevcuttur. Sozgelimi bugiin yollardan istifadeyi ォッャ。ケセエiイョ@
fik kurallan ve trafik denetirnleri bu kabil duzenlernelerin カ。ァ、セ@
rnaktadlr
245
2.:t6
247
セᄋQX@
セᄋQGj@
::<;0
250
.
Hatta az soma ゥセャ・ョ」ァ@
arnaclyla konulan trabir ornegini ッャオセエイᆳ
uzere idare gerekli gordugu takdirde ruhsat,
I, 557; Ne\'evI, Ravza, IV, 368; Remll, Nihfrye/ii'I-lIIuhtac, V, 352; ibn
S'irazi, ・QMN|ゥィコセ「L@
Miiflih, el-Miibdi', V, 266; fun Kudame, el-Mugnf, V, 575; a.ml£., el-1\a./f, n, 441; Sirgav'i,
h。セコケ・L@
II, 182.
NcvevI, a.g.e., IV, 368; Rcmli, a.g.e., V, 352; Sirg,lvI, a.g.c., H, 182.
Remli. a.g.c., V, 352.
,.,.....
.
Slfazl, a.g.c., I, 556, 557; Ncvcd, a.g.e., VI, 365, 368; Ibn Kud,lme, el-Muif,nf, V, 575, 577;
a.mlr.. el-Kn./i, n, 441: Buhllti. kcGゥセョヲャ@
'I-kllln '. IV, 196- I 97; Rcmli, a.g.C'., V, 344-345, 352:
Sirgavl. a.,f!.. e., It 182.
Bkz. SiriiA a.g. C., I, 556-557; Ncvcvi. a.g.c .. IV, 360, 361. 364, 365; ibn Kud,lme, C'I-M/I[!.nf.
V, 575, 577; a. 1II1r. , cOMkセヲゥL@
H, HI: Bulnl!\. a.gc'., IV, 196: RC1l11i. a.,f!..c., V, 344-345, 348.
352: ibn r-.HWih, a.g.c., V, 266.
kイセN@
Muti'i. 'J'ckllli/I'fii 'I-Mccmil', XVI. 140; Kutb, NQiLGゥセョャ@
'I-idn/'C', s. 226, 232-234.
1/1"""f Rcjimi! 144
Kamll Alallarll1l11
imtiyaz gibi idari tasarruflarla kamu mallanndan ozel nitelikli yararlandlrmalar yap abilme yetkisine de sahiptir.
3. Serbestlik llkesi
islam hukukc;:ulan yol, meydan, hlma, cami avlusu, maden ve salre gibi kamu
mallanndan yararlanmak ic;:in devlet yetkilisinden onceden 。ャュセ@
25l
madlgml aC;:lk bir セ・ォゥャ、@
belirtmektedirler . Gerc;:ekten de ゥセャ・イョ@ォ
bir izne ihtiyac;: 01kamu mallan uze-
rinde kurulu yararlanma haklan dogrudan kanundan dogdugu ic;:in, bu hakkm kullamml idarenin iznine bagh degildir.
kゥセi・イ@
kamu mallanndan, maIm tahsis amacma
uygun olarak kamu hurriyetIeri c;:erc;:evesinde serbestc;:e istifade ederler. $u kadar var
ki, idarenin gelenek ve ihtiyac;:Iara gore dtizenIeme, denetim ve muhafaza yetkisi burada da gec;:erliligini korumaktadlr.
4. Zarar Vermeme llkesi
Kamu mallanndan, onlann tahsis amacma uygun' olarak herkesin yararlanma
hakkI vardlr. Ancak halkm bu mallardan yararlanmasl
ile
セL@
,
ウュャイ。ョ、エiセN@
「。セォウュ@
zarar vermeme
ォゥセi・イL@
Buna gore, kamu mallanndan yararlanan
diger
セ。イエャ@
ォゥセi・イョ@
.:
yararlanmaslm engelleyecek veya onIara zarar verecek tutum ve 、。カイュセiョ@
ka-
c;:mmak zorundadlrlar. Aynca daha once belirtildigi tizere idarenin de bu maIlara ゥiセォョ@
252
kamuya zarar verir nitelikte tasarruflarda buIunma yetkisi yoktur
.
Kamu mallanndan
yararlanmaya ゥャセォョ@
zarar vermeme iIkesi, isIam hukukc;:uIan tarafindan ozellikIe vur253
"zarar ve zaguIanmakta ve isIam hukukunda aym zamanda ktilli bir kaide oIan
rara kar§lhk zarar yoktur" hadisinin
251
252
254
bunu gerektirdigi beIirtiImektedir2'i5. Gerc;:ek-
Nevevl, Ravza, IV, 359. 367; ibn Miiflih, el-Mubdi " V, 260; BuhGti, k・セZェiGゥヲャ@
'l-kll1a " IV, 196;
Rcmli, Nihayetil 'I-/III/Mac, V, 343.
Ebu Yusuf" ... hiy kimscnin, zarar vcrecck セ」ォゥャ、・@
miisliimanlann yoluna bina vc saire yapma
hakkI yoktur. Miisliimanlara zaran dokunacak セ」ォゥャ、N@
miisliimanlara ait yollardan halifcnin dc
「。セォャョ@
bir parya ycr tahsis cOnc (ikta) hak ve sclahiycti yoktur" dClllcktcdir (cl-lIarac, s,
93).
253
254
セU@
Afccclle md. 19.
Malik b. Encs, cl-All/mtta " Akdiyc, 26; ibn MfICC, Ahknlll 44; Ahmcd b. HanbcI. I. 3 L'l: V. 327;
Darckutni, aォ、セカ・N@
83-85 (IV. 228): Zcylai, Nashl/ 'r-rayc, IV. 384-386.
Ebll Yusuf. a.g.e .. s. 93.94: Ma\'crdi. c/-Ahkiilllii GウMャOエョQセij・N@
s. 121: Eb(1 Ya'W. ('/-:Ihkalllii 'sウャO。Qセiv」N@
s. 306; Scrahsi. c/-Mchsfil. XXIII. 175. 178; セゥイ。GN@
C'/-JlliihC'::::ch. I. 557: Mcrginani.
c1-lIidnyl'. IX. 12; Nc\'c\'i. axC'., IV. 361; ibn KudfllllC. cl-AlIl[i.l1f. V. 57(). 577: Zcylai. TC'/J.I'ill.
Kamu A1allarmm Hukuki Rcjimi ' 145
ten de
ォゥセャ・イ@
ュオセエ・イォ@
bu maIlardan yararlamrken
bir mulkte hissedar gibi hareket
etmekte ve bir ayldan kendi mulktinde, bir ayldan da
・エュゥセ@
「。セォウュ@
mulkilnde tasarruf
saYllmaktadlr; bunun iyin de her iki tarafm hakkml gbzetmek mecburiyetindedirler256.
Mecelle "herkesin umumi yolda
セ。イエjケャ、LRUW@
ァ・ケゥセ@
hakki (hakk-l murur) vardlr. Fakat selamet
demek suretiyle amlan ilkeyi net bir セ・ォゥャ、@
ォ。ョオャセエjイュ@
bulunmakta-
dlr258.
5.
Ucretsizlik ilkesi
Klasik isliim hukuku doktrininde kamu otoritelerinin mevat arazi, hllnii, umuml
yol, nehir gibi mubah nesnelerden yararlanma ォ。イセャィァュ、@
talep edemeyecegi ァ「イエゥセオ@
tarafindan 「・ャゥイョュセ@
ォゥセャ・イ、ョ@
herhangi bir ucret
kabul ・、ゥャュセエヲN@
<;unku herkesin bu nesnelerden kanun
umumi ortakhk niteliginde yararlanma haklan mevcuttur259 .
Gerc;ekten de kamu mallanndan genel yararlanmalar kamu hurriyetlerinin bir sonucu
oldugu iyin bu yerlerden istifade prensip olarak ォ。イセャィウz@
kadanyla klasik kaynaklarda bunun aksini savunan bir ァ「イエゥセ@
Bununla birlikte bu ilkenin gunumuz セ。イエャョ@
260
olmahdlr
257
258
2...')9
:11 ,
'.
aylsmdan yeniden gbzden gec;irilme-
ahnmamasmm bu mallarla ilgili giderek ァ・ャゥセョ@
256
Bildigimiz
yoktur.
sinde fayda Vardlf. Zira kamu mallanndan yararlanma ォ。イセャィァュ、@
ォ。イセャィ@
.
mutlak anlamda bir
ve ケ・セゥエャョ@
modern kamu
VI, 39, 142; RemIi, Nihayetil 'I-muhtiic, V, 343; Haskefi, ed-Diirrii'l-muhtiir, V, 282, 380; ibn
Abidln, Reddii 'I-muhtiir, V, 282, 380; Ali Haydar, Diirerii 'I-hukkiim, n, 907 vd.
Ali Haydar, a.g.e., 1I, 908.
A1ecelle md. 926.
Mecelle ilgili maddenin devamll1da, "Yani ka<;lIlIlmaSI miilllkUn olan durumlarda 「。セォウャiQ@
zarar vermemek セ。イエャ@
ile baghdn. DolaYlslyla umumi yolda bir hamahn arkaslI1daki yiikii 、ゥセー@
de birinin lllaiIm lelcf clse hammal lazmin eder. Nilckilll demirci diikkanll1da demir doverkcn
kivIiclIll sl<;raylp da ul11ul11i yoldan gc<;cn bir kimscnin clbiscsini yaksa dcmirci lazmin cdcr"
a<;lklamaSIIlI yapmakladlr. Mecelle 'nin bir sonraki maddcsi (md. 927) ise セオ@ セ」ォゥャ、イZ@
"Yctkili kal11u gorcvlisinin izni oilnadlk9a kimsc ul11umi yolda 。ゥャセMカ」イ@
yapmak i<;in oluramaz.
Ve izinsiz bir セ」ケ@
koyamaz vc ihdas CdClllCZ. Ve edcrsc ondan dogacak zarar vc ziyall1 lazmin
cdcr. DolaYlslyla bir kil11sC lImllmi yol iizcrinc kcrcsle yahlll ャ。セ@ YIglp da iizcrinc 「。セォウャョ@
hayvam baslp siir9crck lclcf olsa 0 kimsc lazmin cdcr. Kcza, bir kimsc umllmi yola yag gibi bir
hay\'anl kaYlp Iclef olsa 0 kimsc lazmin cdcr."
kaygan ncsnc dokiip 「。セォウャ@
Bkz. Ebll YlISUf. cl-Harae. s. 9R: Ma\'crdi, c!-/Ihka/llii 's-slIl(aniyl'c, s. 215: 237: Ebll Ya'If!. 1'1/Jhknl/lii GL|ᄋMウャi。ョセZHN@
s. 224. 226: Nc\'cd. Ral':a. IV. 360: Rcmli. a.g.£' .. V. 342
kイセN@
KlIlb, Yi:amii ·I-ida/'c. s. 210. 224. 227.
Ka1l111 Mal/armm Hukukf Rejimi ' 1-l6
hizmetleri olgusu ile
「。ァ、セャー@
「。ァ、セュケ」@
エ。セュャォᆳ
ortaya konulmasl onem
dlr. Nitekim, eskiden genel olarak
ォゥセャ・イ@
kamu mallanndan masrafIm kendisi
ォ。イセiQᆳ
mak suretiyle bizzat ye dogrudan dogruya yararlanma imkanma sahip iken gunumilzde artlk bu mallardan yararlanmalar bir yandan bilyilk ye masrafll yatmmlan, kimi
zaman da bilyuk olyekli
tori.in
ァ・イケォQセエゥ、@
ゥセャ・エュイ@
gerektirmektedir. Su halde deyletin ya da ozel sek-
bu yatmm ye
ゥセャ・エュイ、ョ@
istifade
ォ。イセャィァュ、@
ilgili
ォゥセャ・イ、ョ@
hiybir bedel almmayacak mldlr?
Bize gore, ilcretsizlik ilkesini mutlak olarak kabul etmemek gerekir. Elbette, fel1lerinkamu malIanndan en kolay
セ・ォゥャ、@
yararlanabilmesi iyin tedbirler almak, gerekli
yatmm ye harcamalarda bulunmak birinci olarak deyletin goreyidir. Hazinede yeterli
kaynagm bulunmasl durumunda bu hizmetler
ォ。イセャィァュ、@
deyletin fertlerden bir bedel
talep etmesi de uygun degildir. Ancak deyletin yeterli finansmana sahip olmamasl halinde, fertlerin de imkan olyusunde bu hizmetlere katklda bulunmasmm islamm genel
kurallan aylsmdan bir sakmca dogurmayacagl kanaatindeyiz. Nitekim, klasik kaynaklarda da bizi destekleyen bazI hukUm ye uygulamalara rastlamlmaktadlr
261
.
Bir ornek
yermek gerekirse, isHim hukukyulan, Dic1e, FIrat, Nil gibi butUn insanlann istifadesine
aylk kamu nehirlerinin korunmasI, Islalu ye bunlara
kural olarak deylet 「セォ。ョュ@
lan odenegin beyrulmalden
ゥャセォョ@
yatmmlann yapIlmasmm
ォ。イセiャョュウ@
sorumlulugunda oldugunu ye bu
gerektigini hukme
ゥセャ・イ@
iyin ihtiyay duyu-
「。ァャュセイ、N@
<;tinku bu
hizmetler dogrudan kamuyu ilgilendirmektedir ye beyttilmahn esas tesis amaCl kamu
hizmetlerinin yerine getirilmesidir262 . Fakat amlan hukukyular, bu ゥセャ・イ@
261
iyin beytul-
Mavercli, kamu yaran ve kamu hizmetleri ie;:in gerekli Odenegin beytiilmalin harcama
belirttikten soara bu harcamalann beyttihnal ie;:in bir bore;:
kalemlerinden birini ッャオセエイ、ァョ@
olarak sabit olmaslIllll orada yeterli kaynaglll bulunmaslIla baglt oldllgllnu ilave clmektedir.
Ona gore. beytiilmalde bu ゥセャ・イ@
ie;:in yetecck mebJag blllllnllyorsa. bunun harcanmasl gcrckli
olllp bu konllda miislilmanlann tizerindcki mecburiyct 、ゥセャQ・ォイN@
Fakat yClcrli kaynag\ll
bulllnmamasl dummunda bcyttilmalin Cidcl11e zonmlulugll ortadan kalkmaktadlf. Sayct bll
ゥセャ・イョ@
yerinc getirilmcmcsindcn dogan zarar kal11l1Yll ilgiJcndiriyorsa bll takdirde bunlann
yapdmasl biiliin miisliil11alllar ie;:in farz-I kifaye htikmiindedir. Yok cgcr l11cydana gclcn zarar
allcrnatif c;oziimlcrlc tcJafi cdilcrck kamuya dokllllmayacak hale gctirilcbiliyorsa blllllann
yapllmasl rniisliimanlar ie;:in farz-I kifaye olmaktan da e;:lkmaktadlr (Mavcrdi, el-:lhkalllii'.\'ウOャエイゥQセ|ケ・N@
s. 267: ォイセN@
EbG Ya'la. c1-Ahkalllii 's-slIllaniyye, s. 252-253).
Ebfl Yusuf. el-Harae. s. 97: Semhsl. cl-.\IC'bsfil. XXIII. 175. 203: Kasanl, Het/a 'i. VI, 192:
Merginfllli. cl-lIidriyc. IX. l-l: Nc\'c\'1. Ral'::a, IV. no: Kud{lIl1e b. Ca' fer. ('/-llanlc. s, HR:
Zcyla1. 1'('''yill. VI. -lO.
Kamll Alallarmm Hukuki Rcjimi " 147
malde yeterli kaynagm olmamast halinde kamu menfaatini koruma gerekyesine bagh
olarak yoneticilerin kamu otoritesini kullanarak bu gibi nehirlerin tslah ye tamirini
bunlardan menfaati olan
ォゥセャ・イ@
zorla yaptlrma yetkilerinin bulundugunu belirtmekte-
dirler263 . Bu hususta herkes gilcDne ye durumuna gore katklda bulunacakttr. Buna
ケ。ィセイォL@
gore, yeterli bedeni gDce sahip olanlar fiilen
buna imkam olmaYlp da hali
yakti yerinde olanlar da maddi ayldan katklda bulunarak masratlara ortak olacaklardtr264 .
Demek ki, deylet bu kabil mallara
ゥャセォョ@
olarak ozel ye istisnai de olsa birtaktm
menfaatler temin edebilmektedir. Ancak burada hatlrda tutulmast gerekli bir nokta
yardtr ki,
0
da セオ、イZ@
Kamu mallanndan ォゥセャ・イョ@
en gDzel セ・ォゥャ、@
lamak Dzere gerekli tedbirleri almak ye bu
ゥセ@
yararlanmasmt sag-
iyin ihtiyay duyulan finansmam temin
etmek esas itibariyle deyletin yazifesidir. Kamu hizmeti denilen boylesi faaliyetler, eger
o faaliyetin m aliyeti , kan, yeni yatmmlarla
B・セゥエ@
hesaplanarak fiyatlandmhrsa "genel" ye
ァ・ョゥセャエュウ@
iyin gerekli harcamalar
olarak yararlanma imkam biryok
iyin ortadan kalkacakttr. Su halde kamu mallanndan istifade
niteliginin ne oldugu 6nem
エ。セャュォ、イN@
amortisman, kar gibi ekonomik
ォ。イセャィァュ、@
ahnan ilcretin
セ。イエャ@
Belirtilen gerekyelerden 6ti.irti bunun maliyet, '
uyannca ye hizmetin tam
ォ。イセャィァ@
olarak ahnan
bir fiyat olamayacagl aYlktlr. Kanaatimizce bu ilcret, klsmen yararlanan
ettigi faydamn
ォ。イセャィァL@
ォゥセ@
fakat bDyilk klSlTIlyla bir
ケ・セゥエ@
kattlma payl
セ・ォャゥョ、@
ォゥセョ@
elde
belirlene-
cek bir hary (yergi) niteligindedir. Ornegin bugDn plajlardan, bazl yollardan
(otoyollardan) ye 6zellikle k6prtilerden gelip geyme sebebiyle alman Dcretl er, b6yle
degerlendirilmelidir265.
AK da metruk araziden istifadenin
エゥイュセN@
ォ。イセエQウャコ@
olmasl ilkesine bazl istisnalar ge-
Ornegin, pazar, panaYlr ye iskele gibi yerlerden Defterhanede kaYltll olan
263
2f>.1
クLセ@
Hz. Omcr'in bu kOlluya ゥャセォョ@
"siz kcndi halinizc blrakIlsalllz c;:ocuklannlZl salarsllllz" dcdigi
ri\"aycl cdilmcklcdir ki bu, idarcnin bir zorlamasl olmakslZln halklll kcndiligindcn bu ゥセャ」イ@
yapmaya ケ。ャセ」ァQ@
ゥセ。イ」ャ@
Cllllcklcdir (Bkz. Scrahs/. e/-i\1c/Jsfil, XXIII, 175; McrgIllflllI,
c/-flidayc, IX, l.t; Zcylai. Tebyill, VI, 40).
MaycrdI, c/-,·Ihknmii GウMャOi。セカケ」L@
s. 305-307: Eb!l Ya'la, eI-Ahknmii GウMャOi。セZカ」L@
s. 289:
Scrahsl, a.,g,c' .. XXII/. 175; Mcrgillani, a.,g,c .. IX, l.t: Zcylai. a.g.c .. VI. .to. Aynca ォイセN@
Kulb,
.\'i::alllii '/-ida/lc s. 2.t9 \·d.
kイセN@
Kahf. "cI-Klla'u'l-iilllmi"l-iklisadi...", s. 117: KUlb. a.g.e., s. 210,225.
Kamu Mallarllllll Hllkllki Rejimi' 1-l8
reSlm ahnrr:!66. Yaylak ve ォャセ。イ、ョ@
yaylak ve ォiセャ。@
istifade edenlerden de, tahammullerine gore
resmi ahmr267 . Bunlara aynca, baltahklardan ticari amayla yapIlan
kesimlerden alman ッセイu@
268
de eklemek gerekir
.
B. KAMU MALLARINDAN QZEL Y ARARLANMALAR
Ozel yararlanma, bir kamu mahndan belli ォゥセャ・イ@
rarlanmadlr. Bu halde
ォゥセャ・イョ@
inhisari bir セ・ォゥャ、@
kamu malmdan yararlanmalan
エ。ョュャセ@
ya-
「。セォャョュ@
yararlan-
masml onleyici nite1iktedir. Diger taraftan oze1 yararlanmalar yogunlukla kamu mahmn tahsis amacma aykmdlr. Bu nedenle ozel yararlanma iyin idareden bir ruhsat veya
imtiyaz ahnmasl gerekmektedir. isHim hukuk doktrininde yogunlugu エ・セォゥャ@
eden hu-
kukyular tarafindan269 kural olarak idare tarafmdan kamu mallanna ゥャセォョ@
sat ve imtiyazlann verilebilecegi kabul
・、ゥャュセエイN@
KIsaca ikta-i irfak
ォゥセャ・イ@
・、ゥャュセ@
ve bu "ikta-i irfak" kavraml ile ifade
yararlanma hakkmm temliki, bir
inhisari yararlanma ruhsatI verilmesi demektir.
bu tOr ruh-
\[。イセャMーコ、@
「。セォ@
sergi ve tezgah me-
kanlannm tahsis edilmesi; yollarda, meydanlarda, cami avlulannda oturup
mak
Hゥセーッイエ。ャ@
anlatlmla
ウ。エiセ@
yap-
、ゥイャュセエRWPN@
kurmak) iyin ruhsat verilmesi hep ikta-i irfak yeryevesinde degerlenMadenlerin ゥセャ・エュ@
imtiyazmm ozel ォゥセャ・イ@
verilmesini caiz gorenlerin
bir klsmma gore bu tur imtiyazlar da ikta-i irfilk kavramma girmektedir271 .
Bugun, dukkan sahiplerinin dukkan onunde mal
portalann,
:Yi6
267
268
YJ9
セッ@
ウ。エャセ@
エ・セィゥイ@
etmeleri, kaldmmlarda
ゥセᆳ
klubelerinin kurulmasl, sokak uzerindeki kahvelerin yaya kaldmmla-
AK md. 95; Halis eセイ・ヲL@
,5'erl1-i KnnulI-i Arazf, s. 537 vd.; Mardin, Toprak Hukuku, s. 79;
Kopriilii, Toprak Hukuku, s. 74; Cin, Mer'a,raylak vc Kl§-Jaklar, s. 33; a.mlf., Osman!J Toprak
Duzen, s. 40.
AK md. 101; Halis eセイ・ヲL@
a.g.e., s. 557 vd.; Mardin, a.g.e., s. 80; KopriilU, a.g.e., s. 74; Cin,
A/er 'a, raylak vc kャセO。ォイL@
s. 33; a.mlC. Osmanh Toprak Diizcni, s. 40.
Mardin. a.g.e .. s. 80; Kopriilii, a.g.e., s. 7-l; Cin, Osmanh Toprak Diizeni, s. 40.
セ@
Icr. yonclicilcrin kamu mallaruu bu セ」ォゥャ、@
Bazl yam
ozcl ye inhisari iSlifadeIcrc lahsis clmc
(Bkz. Mavcrdi,el-Ahkalllu 's-sul/aniyve. s. 237; Ncvcvl,
yctkisinin bulunmadlgl ァッイゥセョ、」ャ@
Rav::a. IV. 359).
g」ョゥセ@
bilgi ic;:in bkz. Safii, c1-01ll, Ill. 266; Sin!z!, el-Miihe::::cb, I, 558; Ncvcvl, a,g,c. IV. 359;
Buhilli. Kc.y,ynfii '1-/i/l1a', IV, 195; ibn KudAmc, cl-MlIgni, V. 577-578; a.mlf., cl-KaJ'i, ll, -l-l3;
Zcylai. Tcbyil1. VI. 142; Mcrdavl. cl-illsaj: VI, 377-378: ibn Rcccb. cl-Kavaid. s. 193-19-l;
Rcmli. Xillfr.l'ctii'I-IIIIIII/ac. V, 3H: ibn Miinih. cl-Muh(fj'. V. 260: SlIYlIlt. cl-I/al'i. I. 172 yd.
Ma\crdi. II)!..C.. s. HR.
Kamu Mallarmm Hukuki Rejimi /149
nna gelip geyenlere rnani olrnayacak
セ・ォゥャ、@
iskernle ve rnasa koyrnalan, deniz, gol,
nehir klyIlannda plaj veya iskele kurrnak da aym nitelikte yararlanrnalardlr
islarn hukukyulan bu セ・ォゥャ、@
272
.
ozel yararlanmalann, ilgili kamu rnahndan tahsis
cihetine uygun genel yararlanma hakkl olan kimselere bir zarar vermemesi gerektigini;
「。セォョュ@
esas hak sahiplerine zarar verecek tarzda kullammlara devlet
verme yetkisinin bulunmadlgml 「・ャゥイエュセ、RWSN@
dahi ruhsat
Bu nedenle idarenin ozel yararlan-
malara izin ve ruhsat verip vermemekte bir takdir yetkisine sahip oldugu kabul edilmektedir. Buna gore idare ozel yararlanmalann kamuyu rahatslz edip etmeyecegini
。イセエi」ォ@
ve vardlgl sonuca gore ruhsat karanm verecektir274 .
ikta-i irfiikm sonuylanna gelince, ruhsat sahibinin, diger bir anlatImla kamu mallanndan ozel yararlanma izni alan
ォゥセョL@
kamu malt iizerinde bir miilkiyet hakkl 01-
maYlp yalmzca oncelikli yararlanma hakkI bulunmaktadlr. Aynca kendisine tahsis edilen yere 「。セォャョュ@
miidahalesini engelleme yetkisi de mevcuttur. Meseleyi
セオ@
セ・ォゥャ、@
izah etmek de miimkUndiir: Kamu mallanndan genel yararlanmalarda. herkes
rumdadlr ve buraya ilk once kim ァ・ャュゥセウ@
・セゥエ@
du-
oncelikli yararlanma hakkI onundur. Ozel
yararlanmalarda ise oncelikli yararlanma hakkl dogrudan idare tarafmdan verilmektedir. Diger bir fark ise yararlanma hakkmm
bir kamu mahndan yararlanmakta olan
ォゥセL@
、ゥセュ・ウョ@
ゥャセォョ、イN@
0
Genel yararlanmalarda
yerden aynldlgl ya da
・セケ。ウュャ@
naklettigi
takdirde yararlanma hakkml kaybetmektedir. Halbuki, ozel yararlanma hakkml elde
・エュゥセ@
ォゥセL@
dir
275
ilgili yerden
・セケ。ウュャ@
ョ。ォャ・エュゥセ@
bile olsa mevcut hakkml kaybetmemekte-
.
Kamu mallanndan genel ve ozel yararlanmalara
ゥャセォョ@
bu aylklamalardan soma
burada konu ile ilgili bir hususun daha tahlil edilmesi yerinde olacaktlr. 0 da
b。セィ」@
kamu mallanndan birini
272
273
27-1
275
エ・セォゥャ@
セオ、イZ@
eden umumi yollann, bunlann asIl tahsis ciheti
kイセN@
Muti'i. Tekmilelii 'I-Mecmlt', XVI, 149.
Ebfl Yusuf. el-Hanlc, s. 93: Safii, el-Om, Ill, 266; Buhfltl. Ke/pjn.!ii 'l-kll1n " IV, 195: ibn Mi.inih,
el-Miihdi', V, 260: Suyuti, el-fMl'f, I, 177-178, 180, 184, 190.
Safil, a.g.e., III, 266; Sirazi, eI-Miihc::::eb, I, 558: Nc\"cvi, Ral'::a, IV, 359; ibn Kudamc. clMugni, V. 578; a.ml£.. e/-Kn./i, H, 443: Rcmli. Nihflycfij'l-ml/hlnc, V, 344', Buhfltl, a.g.e., IV,
195; suセゥャエN@
a.g. c., I, 173.
Safii, axe., III, 266; Sinlzi, "tI .•ttc.;-1, 558: ibn Kudiimc, cl-All/li,lIf, V, 578: a.mlr., 」ャMスGZセヲゥL@
11,
H3: Buhini. a.g.e., IV, 1%: ibn Miinih, n.g,.c., V, 2C>O.
Kamu Alallarmm Hukllkf Rcjimi' ISO
olan gelip geyme
、ャセュ。@
omegin,
。ィセMケ・イゥ@
yapmak iizere oturmak ya da
ゥセーッイエ。ャ@
kurmak gibi maksatlarla k.llllamhp kullamlamayacagl islam hukuku doktrininde tartlセャュ。ォエ、イN@
ァ・イケォャセュウゥ@
Bu tiir kullammlann idarenin izni ya da ruhsatl ile
halinde
kamu mallanndan ozel yararIanma durumu soz konusu olmaktadlr ki, buna az once
、・ァゥョャュセエイN@
Bu nitelikteki yararlanmalann idareden herhangi bir izin ya da ruhsat
almmadan yapIlmasl halinde hiikmiin ne olacagma ゥャセォョ@
ァッイゥセ@
ortaya
yャォュセエイN@
Hanbell mezhebine mensup hukukyulardan bir kismma gore,
yollann tahsis ciheti 、ャセュ。@
エ・セォゥャ@
islam hukukyulannm iki ayn
kullamlmasl caiz degildir276 . Buna ォ。イセャィ@
eden hukukyulann
ァッイゥセL@
「。セォウュ@
yogunlugu
zarar yermedigi takdirde bu
セ・ォゥャ、@
ya-
rarlanmalann caiz ye miibah olmasl gerektigi dogrultusundadlr. Onlara gore, yollar
otedenberi boylesi
ゥセャ・イ@
iyin kullamlmakta olup
「。セエョ@
beri buna itiraz eden kimse bu-
lunmamaktadlr. DolaYlslyla bu konuda miictehitlerin ittifakl hasil
mezhebinde sahih kabul edilen ァッイゥセョ@
Y ollarm tahsis ciheti
caiz kabul edenlerin
ァッイゥセ@
、ャセュ。@
ッャュオセエイN@
Hanbell
de bu yonde oldugu bildirilmektedir277 .
idareden izinsiz olarak amlan
esas almarak
、ゥセョオャァ・@
セオ@
ゥセャ・イ@
iyin kullamlmasml
soru hatlra gelmektedir:
Boylesi kullammlar kamu mallanndan gene! yararlanma niteliginde mi, yoksa oze!
yararlanma niteliginde mi sayilacaktlr? Bu, ilk
「。ォャセエ@
yollardan ozel yararlanma gibi
gOziikmektedir. <:;unkii, yollann tahsis ciheti gelip geymedir ye bunlardan asH olarak
yararlanma hakki yolculanndrr. Bu nedenledir ki, gelip geyme
aSll hak sahibi yolculara bir zarar Yermemesi
セ。イエ@
ォッセオャュエイN@
、ャセュ。ォゥ@
kullammlann
Fakat, bu tiir kullal11m-
lar iyin idareden bir izin yeya ruhsat aranmamaSl ye yararlanma
ォ。イセャィァュ、@
kural ola-
rak bir iicret odenmemesi bunun kamu malmdan genel nitelikli bir yararlanma ケ・セゥ、@
oldugu sonucuna gotiirmektedir ki, bizde de bu kanaat daha aglr basmaktadlr. Zira,
yollann bu
vaslftaki ォゥセャ・イ@
セWg@
セ・ォゥャ、@
・セゥエ@
kullal11lmasl da kamu hurriyetlerinin bir sonucu olup bundan aym
bir セ・ォゥャ、@
istifade etmektedirler278 . Bununla birlikte, amlan tiirdeki
セW@
Ebfl Ya '1,l,el-Ahkiimu GウMャ。Qセvy」L@
s. 226; ibn Reccb, e1-Kal'aid, 195; Mcrdavi, el-insaf, VI,
378. GcncI yollar konusu gcIdiginde tckrar dcginileccgi iizcre Mecellc'nin diizcnlcmcsi dc bu
yondedir (bkz. md. 927).
.
セゥョャコL@
cl-Afiihc::::eb, I, 557: Ibn Rcccb. a.g.c., 194-195; ibn Kudiime, el-Alugnl. V. 576: a.mlr..
cl-Ka.fi. JI, 442: Mcrda\'i. a.g..c., VI. 378: Zeylai, TcbYln, VI. 142: Haskcfi. cd-J)iirrii'I-/IIl/hlar,
V.380.
セWk@
kイセN@
KUlu. Ni::amii 'I-it/clre, s. 22-l-225.
Kamu Mallarmm Hukukf Rejimi .. 151
yararlanmalan ifade etmek ilzere "yogun genel yararlanma" deyimini kullanmak,
sanmz bunlann normal genel yararlanmalardan farkml ortaya koymasl aylsmdan yerinde bir ifade biyimi olacaktIr.
· " HUKUKUNDA
ISLAM
KAMU MALLARININ セeゥtlr@
is LAM HUKUKUNDA KAMU MALLARININ <;ESiTLERi
Bu boliimde islam hukukuna gore kamu maIIan kategorisinde yer alan 、・ァ[ゥセォ@
mal tiirIeri incelenecektir. Ancak hemen belirtmek gerekir ki, burada kamu malt saYllan tek tek butiin maIlann tetkiki amaylanmamakta; bunun yerine, ozeIIik arzeden ye
belli olcyiide temsil niteIigi olan bazl maIIar Ozerinde durulmak istenmektedir. Diger
tarafian, eIe alman maIIar eIbette ki pek cyok aCYldan inceleme konusu edilebilir. Fakat
burada amlan maIIar bOtiin yanleriyle uzun uzadlya anlatIlmayacak, bunlar hakkmda
kamu malIan ile
ゥャセォウ@
oramnda ye bu azelligi vurgulayacak tarzda ktsa ye azlii bilgi-
ler yerme yoluna gidilecektir.
kオセォウコ@
burada yerilecek bilgilerden bir kIsml, daha onceki boliimlerde
yesilelerle dile getirildigi icyin bir bakIma tekrar niteligi
エセャケ。」ォiイN@
、・ァゥセォ@
Bununla birIikte,
her bir kamu malt ile ilgili derIi toplu bilgi yermek ye bunlann ne olcyiide kamu malt
saYlldlgml daha net bir
セ・ォゥャ、@
edecektir 、oセョ」・ウゥケャ@
boyle bir tekrar gaze almmaktadlr.
ortaya koymak konunun daha iyi
セ・ォャゥョ、@
Bu cyercyeyede kamu malIan sahipsiz malIar ye orta mallan
。ョャセエュウ@
yardnTI
iki ana gruba
aynlarak tetkik edilmeye 」ケ。ャエセォイN@
I. SAHipsiz MALLAR
ケ・イ。ィュセ@
Belirtmek gerekir ki, "sahipsiz maIIar" deyimi, klasik isHlm hukuku kaynaklannda
bir deyim degildir. Bu, modern hukuk literattiriinde
M「。セォ@
bazl anI amI aria
'.
Kamu Afallarmm (:e§it/eri / 154
birlikte 1- dogal yapIlan geregi kamu malt sayIlan mallan ifade etmek iizere kullamlan
bir deyimdir. inceleme kolayhgl saglamasl, giiniimiiz hukukunda ケ・イャセュゥ@
ye islam hukukunun セ・ォャゥョ@
ve ruhuna aykm bir ozeIIik エ。セュャウ@
ァッイゥャュセエN@
da aym deyimin kuIIamlmasl uygun
sinde
。セァャ、ォゥ@
mal
bulunmasl
ケ・セゥエiイ@
sebebiyle burada
Buna gore sahipsiz maIIar kategori-
ele almacaktlr.
A.GENELSULAR
Miibah (serbest) mallar konusu
ゥセャ・ョイォ@
sular konusuna da
yerine gore miibah mal, serb est mal ye kamu malt olabilecegi
miibahltk aylsmdan durumu tetkik
kamu mallan ile ゥャセォウ@
・、ゥャュセエN@
、・ァゥョャュセ@
「・ャゥイエュセ@
sulann
ye ozellikle
Burada ise sular konusu, aglrllkh olarak
aylsmdan ele almacakttr.
Genel sular, su kiide ye birikintilerinin dogal olarak ylktlgl ye yeryiiztinii kapladlgl
bi9im ye gOriiniimlerdir. Bu do gal goriiniimler genellikle yeryiiztinde deniz, gol, akarsu bi9iminde ォ。イセャュコ@
Ylkmaktadlr2 . Bunun iyin sulan denizler ye goller, nehirler,
kuyular ye kaynaklar olmak iizere dart grub a aYlrarak incelemek miimkiindiir:
1. Denizler ve Biiyiik Goller
Kur'an-l Kerim'de, denizin Allah Teala'nm nimetIerinden biri olarak insanoglunun kontroliine ye
ケ・セゥエャ@
セ・ォゥャイ、@
istifadesine amade kthndlgml bildiren biryok ayet
yer almaktadll Bu ayetlerden denizin gerek suyundan gerekse diger deniz iiriinlerinden istifade etmenin miibah oldugu hiikmiinO ylkarmak mOmkiindOr.
2
3
ilk bolUmde de ゥセ。イ・エ@
edildigi Uzere, gerek modern hukukta gerekse isliim hukukunda bir セ・ケゥョ@
sahipsiz ッャオセ@
dogal yaplslmn egemenlik aItma almmaya ・ャカイゥセウコ@
ohnasmdan veya dogal yapIslmn ・ャBイゥセァョ@
ragmen hukuk dUzeninin bu egemenligi 「・ョゥュウiャセ@
olmasIl1dan ileri gelebilecegi gibi, hukuk diizenince ozel miilkiyete ・ャカイゥセ@
kabul edildigi Imide heniiz kiIllse tarafIl1dan iktisap ・、ゥャュセ@
ya da Uzerindcki mUlkiyet hakkl エ・イォ、ゥャュセ@
bulunmasllldan da
kaynaklanabilir. Burada s6zii edilcn "sahipsiz mallar" deyimi ile yallllzca dogal yaptlan vcya
hukuk diizeni gcregi miilkiyete konu olmayan セ」ケャ・イ@
kastedilmcktedir.
Yazman, Kaynaklarm Tabi Oldugu Hukuki Rejim, s. 21; kiイ「。セL@
Del'let Mal/an, s. 20; DUrcn,
Mare Hukuku, s. 88. kイセN@
Akgiin, Sular Hukuku, s. 13; Balta, "Kamu Mallanndan Yararlanma ... ", s.124.
Bu ayctlcrdcn baztlan Illciilcn セVケャ」、ゥイZ@
"..l/Ial1 () (vace) l'arlIkllr ki, CIIIl'i [.',£'rcif,incc ir;inde [.',elllil('I'in ya:l1Icsi vc /ill/edip vcrd(iS,i n:kl aralllalll: ir;in. bir de :jak/'cdesini: diyc deni:i si:e IW:1r
hal£' [.',(,/il'I1I;,I·/il'. .. (C;lsiyc 45112)
Ka11/u Afallarmm
ゥャセォョ@
Bununla birlikte deniz ve biiytik gollerin hukuki statiisiine
HG」セゥャOイ@
155
ne Kur'an'da, ne
de hadisler de aC;lk bir hiikme rastlamlmamaktadlr. Klasik isHim hukuku eserlerinde de
4
bu konuya c;ok az yer verildigi gOrillmektedir . Bu kaynaklarda deniz ve biiyiik gollere
ゥャセォョ@
genel olarak
セオ@
hiikilmler zikredilmektedir: Deniz ve biiyiik goller Hz. Peygam-
ber'in (s.a.) hadislerinde insanlann ortak oldugu belirtilen iiC;
girmektedir. Bu itibarla denizler ve biiyiik gollerden,
engellememek
tIpkl hava,
ァゥョ・セ@
セ。イエャケ@
セ・ケ、ョ@
ilkinin kapsamma
「。セォャョュ@
kullamm haklanm
her ferdin yararlanma hakkI vardlr. Bunlardan yararlanmak
ve aydan yararlanmak gibidir. Dogal yapIlannm smlrlanmaya ve e-
gemenlik altma ahnmaya
・ャカイゥセ@
olmamasmdan otiiril bunlar iizerinde bzel miilkiyet
kurulmasl da miimkiin degildir
5
.
YapIlan izahlara gore deniz ve biiyiik goller ilzerinde ferdi miilkiyetin kurulmamaSl, hem hukuk diizeninin bu nesneleri herkesin yararlanmasma ウオョュセ@
olmasmdan,
hem de bunlann dogal yapIlanndan kaynaklanmaktadlr. Biitiin bu ozellikler, deniz ve
biiyiik gbllerin miibah mallar kategorisinde degerlendirifmesini gerekli kIlmaktadlf.
Bununla birlikte isHim hukukc;ulanmn meseleye daha c;ok su aC;lsmdan ケ。ォャセエᆳ
lan da bir gerc;ektir. Deniz ve bilytik gollere, エ。セャ、ォョ@
sudan 「。セォ@
bir de su ile birlik-
te kapladIldan saha, yani zemin aC;lsmdan baktldlgl takdirde, konunun farkll yonlerinin
olacagl aC;lktlr.
Biiytik golleri, エ。セャ、ァ@
ゥセァ。ャ@
su aC;lsmdan miibah mallardan, su ile birlikte kapladlgl ve
ettigi zemin baktmmdan 、ゥセョャァ・@
ise kamu mallanndan saymak ケ。ョィセ@
degerlendirme olmasa gerektir. (:ilnkil bunlar, hem ォゥセャ・イョ@
bir
kendilerinden yararlanma
yetki ve bic;imi, hem de sahip olduklan koruma ayncahklan baklmmdan biinyelerinde
kamu mallannm biltiln ozelliklerini banndlrmaktadlrlar.
irinden faze el (bahk) yC11/cniz ve lakacagll1lz hir siis rlkarlllal1lZ irin denizi clllrinize vercn
Gelllilerin denizde (sulal'l) yam yam giltiklerini de g6ruyorsun. (Bulun hunlm) 0 'nun
liitjunu aramal7lz ve nimelillC :jlikretmcniz irindir. "(Nahl 16/14)
o 'duI'.
4
5
Son d6nem islam hukuku eserlcrinde de denizler konusuna daha c;ok dcvlctler umumi hukuku
aC;lslndan deginilmcktcdir (Bkz. Hamidullah, islamda Dcvlel Maresi, s. 75-78).
Merginani, cl-Hidaye, IX, 12: Ncvc\'i, Ravza, IV, 368; Haraznli, el-Kifa.ve, IX, 12; Ayn'i. clBina.ve, XI, 355; Afece/lc md. 1237, 1264; Ali Haydar, DilreriJ'l-hukkt'iIll, Ill, 535. Jlfccc/lc'nin
aIlllan madclclcri セVケャ」ゥイZ@
"Dcnizlcr YC biiyiik g611cr miibahlIr." (md. 1237): "I Icrkcs hava vc
l.iya ilc intifa cylcdigi gibi dcnizlcr yc biiyiik g611cr ilc dahi intifa cdcbilir." (md. 126-l)
Kamu Alallarmm
セG・ᄃゥエャイA@
156
Denizlere gelince, bilindigi gibi gunumuzde -klasik islam hukukc;ulannca tanmmayan- "aC;lk deniz,,6 ve "karasulan,,7 kavramlan ァ・ャゥセエイュN@
Denizin her iki bolu-
mu hukuld aC;ldan farkh statiilere tabidir. AC;lk denizlerde serbestlik ilkesi gec;erlidir8.
AyIk deniz, oylesine uysuz bucakslzdlr ki, butiin milletler (ister su almak, ister bahk
tutmak, isterse gemi yUzdurmek bakImmdan) nasII yararlanmak isterlerse istesinler,
herkese yeter9 . Bu bakImdan aC;Ik denizlerin, islam hukukunun genel mal tasnifi iyinde
mubah nesneler kategorisinde degerlendirilmesi yerindedirlO. Buna ォ。イセiィ@
karasulan
iyin mutlak olarak aym hukUmden soz etmek kanaatimizce mumkun degildir. Soyle ki,
karasulannm, sahildar devletin tilkesinin bir paryaSI, dolaYIsIyla onun mill etl eraraSI
kurallarla slmrh egemenligi, bir 「。セォ@
anlatImla hukum ve tasarrufu altmda oldugu
kabul edilmektedir. Denizin sImrlamaya ・ャカイゥセ@
ranna
ウオョャュセ@
olmayan yaplSl ve herkesin ortak ya-
olma ozelligi gozonunde tutularak bunlar uzerinde ozel miilkiyetin
geyerli olmayacagl aYlktlr. Diger taraftan su aylsmdan baktldlgmda karasulannm da
miibah セ・ケャイ@
kapsammda degerlendirilmesi gerektiginde ォオセ@
yoktur. Fakat, karasu-
lan smlrlan iyerisinde deniz zemini ile bunun altmm kamu mallanndan saytlmasl bize
gore daha uygundur. CunkU bunlardan tilke カ。エョ、セャ@
halihazlrda bilfiil ve dogru-
dan dogruya yararlanmakta olup bunlann menfaati umuma aittir.
Bu ケ。ォャセュ@
klasik doktrindeki "harlm" kavraml ile izah etmek de miimkiindur.
Klasik kaynaklar Hz. Peygamber'in her toprak paryaSI iyin bir harlm takdir ettigini
belirtmektedirll . Kuyulara, su kanallanna, pmarlara ve evlere tatbik edilmek iizere
ァ・ャゥセエイョ@
bu kaide
l2
karasulan iyin de ゥセャ・ョー@
aylklanacagl uzere, kamu mallannm bir ケ・セゥ、@
6
8
9
10
11
12
13
aセャォ@
tatbik edilebilir 13 . Diger taraftan ilerde
olan "klytlar" bu niteliklerini umumi
deniz iIe kastedilen "denizlerin karasulan snnrlan 、ャセiQ。@
kalan klSlll1laruun tiillliidiir."
(Kuntalp, Deniz Klydarmm Hukuksal Duzeni, s. 63)
Karasulan, "bir devletin kara tilkesini セ・カイケャョ@
ve a<;ak denize kadar uzanall deniz ォオセ。ァQャB@
belirtmek ゥセョ@
kullamlan bir terimdir (Kuntalp, a.g.e., s. 63).
1958 Cellcvre aセャォ@
Dcniz Sozlc§mcsinin 2. maddcsi serbcstlik ilkesini 。ケャォョセエiイ@
(Kunlalp,
a.g.e., s. 63).
Kunlalp, a.g.e., s. 63.
kイセN@
Mlsri, Usfl/u'l-iktisftd, s. 46-47.
Bkz. Kasani, Beda'i, VI, 195.
Bkz. Ebfi Yusuf, eI-Harae, s. 100-102; Serahsi, el-Mebsf1t, XXIII, 161-162; Kasanl, Beda'i, vr,
195; Mcrginiinl, el-Ifidaye, IX, 6-12; Ncvevi, Rav::a, IV; 348-350; ibn Ciizcy, el-AaVal1ln. s.
222; Buhflli, k」ᄃセG。ヲゥj@
'l-kll1a '. IV, 192-193; h。イセゥL@
Jfa§iye, VII, 68; Zcylai. TcbYln, VI. 36-3(}.
kイセN@
HamiduIlah. jslamda Del'let jdarcsi, s. 76.
Kamu Alallarmm
H・セゥエャイ@
' 157
sulann haIimi olmalan dolaYlslyla kazanmak.'tadlrlar. Karasulan da tersinden bakIldlgmda kara paryalannm haIimini
ッャオセエイュ。ォ、N@
2. NehirIer
Nehirler, ozellikle tan m arazilerinin sulanmasmda エ。セャ、ォョ@
onem dolaYlslyla is-
Him hukukyulannca yok erken donemden itibaren tetkik konusu
・、ゥャュセエイN@
b。セエ@
EbG
Yusuf'un Kitiibii'I-Hariic'l olmak iizere klasik islam hukuku eserlerinin hemen hepsinde ye yogun olarak
ゥャセォョ@
hassa nehirlere
nehirler
ケ・セゥエャ@
Bkゥエ。「GセMイ@
boliimii altmda diger su
ケ・セゥエャイ@
birlikte, biJ-
meselelere ozel bir onem yerildigi gOliilmektedir. Bu eserlerde
セ・ォゥャイ、@
tasnif edilerek
ゥョ」・ャュセエイN@
Bununla birlikte bu nehir tasnifセ・ォゥャョー@
lerinin genel olarak iki belirgin tarzda
ァ・ャゥセエョ@
soylemek miimkiindiir.
Bunlardan birincisi Mayerdi, EbG Ya'la ye genel olarak Hanefiler 、iセュ。ォゥ@
dig er islam
hukukyulannm eserlerinde; ikincisi ise Hanefi eserlerinde benimsenen tasnif biyimidir.
Burada nehirlerin kamu mallan aylsmdan durumu, diger nehir tasniflerine klsaca
deginildikten soma, daha fazla inceltilip
、・エ。ケjョャヲュiセ@
bulunan Hanefi mezhebi hu-
kukyulannm tasnifi iizerinden yiiriimek suretiyle tetkik edilecektir.
bu nehir tasnifleri ye bu tasniflere esas olan kriterler
ョ。セiイャ@
ッャオセエァ@
meycut ァッイゥセi・@
yapJlan
sabit oImaYIp daha yok
islam hukukyulanmn iytihatlanyla ortaya ォッョオャュセエイN@
bunlar iizerinde
kオセォウコ@
Fakat islam hukuku doktrini
iyin tarafImlzdan yapIlacak degerlendirmelerde ister istemez
esas aimacaktJr.
Mayerdi ye EbG Ya'la nehirleri, meydana gelmelerinde insan emeginin bulunup
bulunmamasma gore tasnif etmekte ye bu ayldan onlan iiy klsma aYIrmaktadlr I4 :
1- Dicle, FIrat gibi insanoglunun kazlp meydana getirmedigi, Allah Teala'nm aklttlgl biiyiik nehirIer. Bunlar biitiin insanlara yetecek kadar biiyiik olup bunlardan
herkes istedigi kadar yararlanabilir.
2- Vine insan emeginin bulunmadlgl, Allah Teiila'nm aklttlgl kiiyuk nehirIer.
Bunlar da kendi iyinde iki klsma aynlmaktadlr:
Aynntlh bilgi
ウャOiゥセZGcN@
ゥセョ@
bb.. Mavcrdi. cl-Ahkamii 's-slIl/alliXI'C,
s. 213-216.
S
22(,-229: Ebti Ya' hi. cl-.lhkal/lii 'S-
H・セゥエOイ@
Kamu Alallarmm
/ 158
a) Onune set gekerek tutulmaya gerek olmadan biltun arazilere yetecek kadar suyu bol olan ki.i9ilk nehirlerdir ki, bundan her arazi sahibi ihtiyacl kadar alabilir. Eskiden beri bu nehirlerde
セゥイ「@
hakla olmayan arazi sahipleri de kadim haklan ihlal etme-
mek kaydlyla bu nehirlerden yararlanabilirler.
b) Ancak bir silre tutulduktan sonra suyu ytikselen ye sulamaya
・ャケイゥセ@
hale gel en
ki.i9uk nehirlerdir ki, bu nehirlerden yararlanmak ondeki arazinin ilk once yararlanmasl
esasma gore Slra ile
ァ・イケォャセ」エゥN@
Buna gore, suyun kaynagma gore ondeki arazi
suyu ilk once tutacak, ihtiyacl kadar yararlandiktan sonra bir sonraki araziye sahyerecektir.
kゥセャ・イョ@
suyu kendi arazilerinde ne kadar tutacagl konusunda farkh
dlr. Bir ァッイゥNセ@
ァッイゥNセャ・@
Yar-
Hz. Peygamber'den (s.a.) gelen riyayetleri15 dikkate alarak topuk hiza-
sma kadar tutulabilecegini soylemektedir. Diger
ァッイゥNセ・@
gore bu, arazinin yaplsma,
ekimi ye dikimi yaprJan nesneye, meYsime, ekim zamamna, suyun durumuna gore
、・ァゥセォャ@
gostermekte ye geyerli orf ye teammullere gore belirIenmesi gerekmektedir.
3) Arazi ihya etmek uzere insanlann kazlp akittIgl nehirlerdir ki, bunlar tlpkl ozel
sokaklar gibi emegi gegenlerin ortak mulkiyeti aItmdadlr 16 .
Hanefi mezhebine ait eserlerde ise nehirler, genel olarak memluk nehirIer ye
memluk olmayan nehirler olmak ilzere iki klsma aynlarak
ゥセャ・ョュォエ、イZ@
1- Memluk nehirler:
Ozel ォゥセャ・イョ@
arazilerindeki ark ye kanallara taksim olan nehirlerdir ki, bu da
kendi iyinde iki klsma aynlmaktadlr:
15
16
OQォ、セスI・L@
Bu rivaycllcr ic;:in bkz. Malik b. EllCS, e/-MlIl'afln', Akdiye, 25: Buhar'i, .)'irh, 7-8; Ebfl Davud,
31: ibll Macc, Ruhfin, 20; Ahmcd b. Hallbcl, e/-Miisned, V, 327.
kセイN@
Sirii7j, c/-Miihe;:::ch, I. 559-560: ibll Kud,lmc, eI-Muff-ni, V, 583 \'d.: a.mlf.. cl-Kn.ji, H,
445-447; Mcrdiivl. cl-hIs/if. Vl. 384-386; Ncvc\"i, Rm';:a, 368-372: Rcmli. Ni/u7yclii'I-/IIlIlIlnc,
V, 351 yd.: Buhflti. Kq·,\·n.!ii 'I-kl//(/'. IV. 198-199; ibll Ciizcy. cl-I,:m·nnill. s. 222; ibll Miinih.
cl-,\liihdi '. V. 262-264.
Kamu Alallarmm (,qitleri': 159
a) Hususi nehirler (enhar-i hassa): Sahipli bir araziden ylkan ya da buyilk nehirlerden ahmp ark ve kanallar yolu ile koIlara aynlarak oze1
kaybolan ve deniz gibi bir sona
オャ。セー@
ォゥセャ・イョ@
arazilerinde tiikenip
dokiilmeyen akarsulardlr ki, bu tiir nehirler, ark
ve kanallarda akan su ayISlndan bazl
エ。イャセュ@
。ケュャセ@
yol
bulunsa da suyun iyinde
aktlgl ark ve kanallar bakImmdan genel olarak ozel miilkiyet kapsammda degerlendirildigi iyin kamu mallan ile ゥャセォウ@
yoktur 17.
b) Umumi nehirler (enhar-i amme): Kollara aynlarak oze1 mulkiyet konusu arazilere daglldlgl halde, bu arazilerde tamamen yok olmaYlp kalan kISlm kamuya mubah
olan aylk arazilere yani klrlara akan nehirlere de umumi nehirler (enhar-i ammei
、・ョゥャュセエイQY@
8
.
. Hususi nehirler ile umumi nehirleri birbirinden aYlran genel bir kriter olarak bu
nehirlerdeki ortakhgm
セオヲ。@
nanlann ortakhgl セオヲ。@
sebebi ise hususi nehir, degilse umumi nehirdir20 .
Hemen
。ョャセi」ァ@
mall karakteri エ。セャュォ、イRQN@
sebebi olup olmadlgma
「。ォiャュセエイN@
Buna gore, yararla-
uzere umumi nehirler bir ayldan miilk, bir ayldan da kamu
Nitekim bunlar kaynaklarda "enhar-i amme" deyimi ile
amldlgl halde memluk nehirlerin bir ケ・セゥ、@
olarak ele ahnmaktadlr. Su halde bu nehir-
lerin hukuld niteliginin ne oldugunu, yani bunlann hangi mal kategorisine girdigini
ョ・エャセゥイュォ@
konumuz aylsmdan onem arzetmektedir.
17
18
19
20
セi@
Bu nehirler hakklllda ァ・ョゥセ@
biIgi iyin bkz. Bkz. Zeyla'i, Tebyfn, VI, 39-41; ibn NiiceYll1, el-Bahr,
VIII, 242-244; Ayni, el-Binaye, XI, 354-361, 367-368; Damad, Mecma'u 'I-enhur, n, 440-44 I;
ibn Abidin, Reddu 'I-muhtar., V, 384; Mece/le md. 1239.
Buradaki "ull1umi nehirIer" kavrauuum az soma ゥセャ・ョ」ォ@
olan "memIuk oImayan geneI nchirler"den farkh oIduguna dikkat edilmeIidir.
ZeyIai, a.g.e., VI, 39-41; ibn Niiceym, a.g.e., VIII, 242-244; Ayni, a.g.e., XI, 354-361, 367368; Damad, a.g.e., II, 440-441; ibn Abidin, a.g.e., V, 384; Mecelle md. 1239.
セオヲ。@
sebcbi olan nehirler konusunda da ケ」セゥ{|@
ァッイゥセャ」@
nakledilll1ektedir. EbfI Hanife vc imam
scbebi dcgiIdir. Bunun tcrsi
Muhammcd'c gore, iyindc gcmilcrin scyrcdcbildigi nchirlcr セオイ。@
セャiイ。@
scbcbidir. Bir 「。セォ@
ァッイゥNセ」@
gore, kcndisindcn 10 ya da daha az ォゥセョ@
vcya tck bir koy
halkulln yararIandlgl nchirIcr hususi olllp セオイ。@
scbcbidir. Daha fazla ォゥセョ@
YCIrarlandlgl nchirlcr isc umumidir. Bu saylyl, 40, 100. 1000 olarak bclirlcycn ァッイゥセャ」@
dc lllcvcut oldllgu gibi.
bllnu bclirlcl11c ),clkisini ),oncticilcrin takdirillC blrakanlara da rastlanIlmaktadlr (Bkz. Zcyla1.
axe., VI. -l0-41; Ayni. a.g.c., XL 367-368; セ」ャ「ゥN@
ヲサイゥセGャcL@
VI, 40; Ofllnfld. a.g.t" 11. H2; ion
Abidin. a.g.c .. V. 28-l).
D;imiid. a.f.!,.c .. 11. -l42; .\Iccc/lc md. 1239.
Kamu A1allarmm ('qitleri /160
isHim hukuku eserlerinde memluk nehirler ile memluk olmayan nehirler arasmda
en belirgin fark olarak memluk olmayan nehirlerde herkesin hem
suyu hakkl) hem de
セゥイ「@
セゥイ「@
22
.
hakkl (iyme
hakkmm (tanm arazisini sulama hakkl) bulunmasma
ォゥセャ・イ@
memluk nehirlerde arazi sahibi
gosterilmektedir
セ・ヲ@
、ャセュ。ォゥ・イョ@
セ・ヲ@
yalmzca
Bu ayldan umumi nehirlerde de belirli ォゥセャ・イョ@
hakla yoktur. Bu nokta
、ャセュ。@
ォ。イセャィ@
hakkmm varhgl
、ャセュ。ォゥ@
insanlann
gorebildigimiz kadanyla umumi nehirlerin memluk
olmayan kamu nehirlerinden onemli bir farkl yoktur. Hatta dikkatli bir inceleme ile
bunlann kamu nehirlerine olan benzerIik yonlerinin daha fazla oldugu gOIiilebilir.
Soyle ki, bir kez bu nehirler ozel
olup bu nehirIerde herkesin セ・ヲ@
den itibaren de kamunun セ・ヲ@
ォゥセャ・イョ@
ihtiyacmdan fazla su
エ。セャケョ@
biiyilk nehirler
hakkl bulunmaktadlr. bzel arazilerin sona erdigi yerhakkl ile birIikte セゥイ「@
hakla da dogmaktadlr. ikincisi,
isHim hukukyulan umumi nehirIerdeki ortakhgm セオGヲ。@
sebebi olmadlgml belirtmekte-
dirIer. Oysa, irtifak haklanndaki ortakhgm Hanefi hukukyulara gore セオヲ。@
Ylldlgl bilinen bir husustur. Umumi nehirlerde
セオヲ。@
nehirIerdeki ortakhgl
セゥイ「@
hakkl olan arazi sahiplerinin bu
sebebi sayIlmadlgma gore demek ki, arazi sahiplerinin bu
nehirlerdeki haklan teknik anlamda (ayni nitelikli) bir
kaynaklar yararlanan
ォゥセャ・イョ@
sebebi sa-
セゥイ「@
hakkl degildir. Zaten bazl
'.
bu nehirler iizerindeki hakkmm "umumi ortakhk" nite23
liginde oldugunu aylkya belirtmektedirler
.
Onlann bu nehirler iizerindeki haklanm
ibiiheden biraz daha giiylii "ihtisas hakkl" olarak nitelendirmek kanaatimizce ケ。ョィセ@
olmaz. Amlan ihtisas hakla dolaYlslyladlr ki, buradan yararlanmada arazi sahipleri iyin
inhisarilik soz konusudur.
Su halde, bu nehirleri kaynagmdaki ve yatagmdaki su aylsmdan miibah mallardan,
suyun aktlgl ark, kanal ve yataklar aylsmdan da kamu mallarmdan saymak bize gore
daha uygun bir ケ。ォャセュ@
goziikmektedir. Bu nehirIerdeki セゥイ「@
hakkmm belli arazi sa-
hiplerinin tekelinde olmasl olgusunu g6z oniinde tuturak da bunlann tlpkl mer' alar,
otlaklar ve yaylaklarda gibi bir kIslm insanlann yararlanmasma ウオョャュセ@
kamu maIlan
statiisiinde degerlendirilmesi miimkiindiir.
Zcylai. Tebyin, VI, 39; ibn Niiccym, cl-Rnhr, VIII, 242: Dam:ld, A/ccllln '/I 'I-m/mr. 11. 441: ibn
Abidin, Rcddii'l-m/lhlar. V, 282: A/cccl/c md. 1265-12()7: Ali Haydar. f)iirC'l'ii'l-hukkalll. Ill.
517. 535 vd.
AYIli. cI-ninaye. XI. 368: Sclcbi. iャ。L|ᄋセ」N@
VI. .to.
Kamu Alallarmm <'qitlcri 161
2- Memluk olmayan nehirler:
Dic1e, Flrat , Nil, Tuna, Tunca gibi belirli ortaklar arasmda taksime konu olmayan
ye ozel
ォゥセャ・イョ@
mi.ilku olan mecralarda akmayan buyl1k nehirler memluk olmayan
nehirlerdir. Bu nehirler her bakImdan kamu mah ozelligi gostermektedir. Bunlann ne
suyunda ne de rakabesinde kimsenin ozel bir hakkl olmadlgl gibi, bu gibi nehirlerden
yararlanmada da hie;; kimse ie;;in bir inhisarilik soz konusu degildir. Kamu nehirlerinin
bu niteligi hem "insanlann ue;;
セ・ケ、@
ortak oldugunu" bildiren hadis dolaYlslyla kanun-
dan, hem de bunlann dogal niteliginden ileri gelmektedir. Nitekim klasik kaynaklarda
bu nehirIere
ゥャセォョ@
"suyun hakimiyeti altmda olan
「セォ。ウュ@
hakimiyetine giremez"
ifadesi kuUamlmaktadlr24 .
islam hukuke;;ulan bu nehirlerden yararIanmaYl bir taraftan haya ye ァオョ・セエ@
25
rarIanmaya benzeterek
bunlann su ae;;lsmdan mubahltgma ゥセ。イ・エ@
tan da cadde ye umumi yollardan yararlanmaya benzeterek
ya-
ederken, diger taraf26
genel olarak kamu malt
ozelligini vurgulamaktadlrIar. Nitekim, cadde ye umumi yollardan yararlanmak isteyen
hie;;kimseye engel olunamadlgl gibi bu nehirlerden yararIanmaya da kimse engel ola27
maz. Diger taraftan, bu nehirlerin ne yatagma
ne de klYlsma (harlmine) bin a yapmak
caiz degildir. <;unkU bunlara kamunun hakkt taalluk etmektedir28 . Herkes bu nehirlerden su almak, bahk tutmak ye gemi yI1zdurmek gibi istedigi bie;;imde yararlanma hak24
25
26
27
Serahsl, e1-Mebsflt, XXIII, 175; Merginiinl, el-Hidtiye, IX, 12; Zeylal, Tebyin, VI, 39; Aynl. elBiniiye, XI, 346, 356; Darniid, Mecma 'u 'I-enhur, 11, 441; Haskefi, ed-Diirrii'I-llIuhtGr, V, 282;
Mecelle md. 1238; ォイセN@
EbfI Zehra, el-Milkiyye, s. 80; Zerka, el-Flkhii 'I-hliimf, Ill, 224.
Serahsl. a.ge., XXIII, 164, 175; Zeylai, a.ge., VI, 39; Diirnad, a.ge., 11, 44l.
EbfI Yusuf, e1-Harlic, s. 93; Serahs!. a.g.e., XXIII, 164,175; Kasani, Bedli'i, VI, 192; Heytcm1.
el-Fetlil'li, III, 189; SuyutJ, el-Hlil'f. 1. 181, 182, 188.
Suyuti, Takiyiiddin es-Subkl'nin セオ@ soziinii nakletmekledir: " ... Halk arasmda nehir arazisinin
beytiilmalin miilkiyelinde oldugu yolunda yaygm bir inan9 vardlr. Oysa bunun hi9bir delili
yoktur. Tarn tersi 0 zahir'i madenler gibi olup devlet 「。セォャ@
onu ikta ve temlik edcmcz.... Su
yoIlaruun ikta edilemeyecegi konusunda miisliimanlann icmal vardlr. Bunlann salIlmasl haydi
haydi caiz olmaz. Bu kapllun a911masl dUlUlIlunda ゥセL@ mcmlckctin biitiin nehcrlcrinin b,1ZI kimseler tarafllldan salllmasll1a ve diger insanlann yararlanmasllla cngel olunmasll1a kadar vanr. ...
Bu nchirler lIpkl mcval arazi gibi miibah olup hcrkcsin bunlarda ortakligl vardlr. Bununla birlikte ihyii ile ozel miilk cdinilemcmcsi, salilamamasl ve ikla cdilemcl1lcsi yonlerindcn mevat arazidcn aynlmaktadlr. Bunlar iizcrindc sultanlll dahi bir lasarlU[ ),Clkisi yoktur. Bu konuda 0 da
hcrkcslc 」セゥエ@
dUlUmdadlf ... '· (Suyul!. a.g.e., I, 180).
Hcytcmi, a.g.£'., Ill, 189; SU)llll. a.gf' .. I, 181, 182-183. Kamu maIlafllllll kaybcdilmcsi kOllUSU
ゥセャ・ョイォ」@
dc bcIirlildigi gibi. ycnidcn dOllmcsi muhlcmcl olacak larl.da biiyiik nchirlerin SII sc\'iycsinin al9alinasl ya da yatak 、」ァゥセエョウ@
ile Il1cydana gclcn topraklafln ihY,1 ile ol.c1 Illiilkiyctc gC9clllcIl1csi dc bll akarsularda kallllI Illcnfaalinin blllullll1aslIldan ileri gclmcklcdir.
Kal1lu Afa/larmm (qitleri /162
kma sahiptir. Bundan
「セォ。@
kanallar as:arak, dolaplar kurarak veya pompa \'e benzeri
yollarla arazisini sulama veya tesisini besleme vb. haklara sahiptir. Fakat bu nehirlerden yararlanmalar buWn mubah mallarda oldugu gibi zarar vermeme kaydma bagャ。ョュセエイN@
DolaYlslyla, suyu
エ。セャヲiー@
da halka zarar verir veya nehrin suyu burun butun
29
kesilir ya da kaYlklann seyrine mani olursa bu tarz yararlanmalara en gel olunur
nel nehirlere ゥャセォョ@
zararh bir ゥセ@ yap an kimseye herkesin mudahale hakkl vardlr
30
.
Ge-
.
Kamu mal! nite!igindeki buyiik nehirlerle ilgili yukanda zikredilen huklimlerlerde
buWn islam hukuks:ulan arasmda hemen hemen ァッイゥNセ@
birligi meydana ァ・ャュゥセエイSQN@
Mecelle de, "Tarik-i amm ve nehir ve mer'a gibi menafii umuma aid olan yerlerin
da'vasmda murur-i zamana j'tibar edilmez" demek suretiyle nehirlerin kamu mal! niteligini as:1ks:a ortaya ォッケュオセエイSRN@
3. Kuyular
Kaynaklann verdigi bilgilere gore, hukuld ozellikleri as:lsmdan kuyular gene! olarak dort ayn durumda olabilir:
29
30
31
.ャNセ@
Ebil Yusuf bu konu iIe ilgiIi セッケャ・@
demektedir: "Dicle'de gemilerin gec;:tigi yerlerde ォオイャュセ@
olan su c;:ekme kuyu ve dolaplan Dicle'den gec;:en gemilere zarar veriyorsa, sahibine emir verileゥョセ。ウャ@
ic;:in once den gerekli emir
rek kenara c;:ektirilir. Gec;:en gemilere zarar vermeyecek セ・ォゥャ、@
ve bilgi verilmelidir. Kuyu ve doIap sahiplerinin gemilerin gec;:mesine zarar verecek yerlere dokontrol altmda tutuImahdlr.
lap koymalanna mtisaade edilmemelL bunIar devamh bir セ・ォゥi、@
Eger yapIlan tesisler gemiIere bir zarar vermiyorsa 」[Z。ィセュウ@
izin verilir." (el-Hariic, s. 93)
bir mesele nakletmektedir: "Btiytik bir nehir olan Mer\' nehri iIe
Kasani de EbfI Yusuftan セッケャ・@
iIgiIi oIarak EbfI Yusufa soruldu: 'Bir kimse Merv'in yukan kesiminde kimseye ait olmayan
bir yer ihya et se ve Merv nehrinden arazisine kanal ac;:arak arazisini suIasa bu caiz olur mu?'
EbfI Yusuf da: 'Eger Merv halkl bundan zarar gormeyeceklerse olabilir; zarar gormedikleri
verdi." (Kasani, Bedai, VI, 192)
takdirde buna engel olma haklan yoktur' ォ。イセャィァ@
Kasanl, a.g. e., VI, 192: Suyuti, el-Hiil'/, I, 188.
Kamu nchirleri ile ilgili ァ・ョゥセ@
bilgi ic;:in bkz. EbfI Yusuf, a.g.e., s. 93, 97; Kudame b. Ca'fcr, elHank, s. 246; Maverdi. el-Ahkiimii GウMャエ。ョセケy・L@
s. 226; EbfI Ya'l<1, el-Ahkiil11ii GウMャゥQセカケ・L@
s.
213-214; Scrahs!, el-Mcbsut. XXIII, 164,175; Kasani, a.g.e., VI, 192: ibn Kudame. cl-Mugn/,
V, 583; a.mlr., cl-Kaf/, 11. H6; Nc\'cvi, Ravza, IV, 368; Zcylai, Tcbyin, VI, 39; Rcmli.
kll1a', IV, 199; Mcrdavi, cl-h/S(if. VI, 385;
Nihayclii'I-l1ll/htiic, V. 351-352; Buhflli, k」セ。ヲゥサLQ@
Ayni, cl-Biniiye, XI, 355-356; SU),lIli, a.g.e., I, 179-180 Kadri p。セL@
Miir§'idii 'I-hayriin md. 39:
Diimfld, Mccma 'u 'I-cnhl/r. H. -l41: Haskcfi, ed-Diirrii'I-l11l1l1lar, V, 282; ibn Abidin. Rcddii'lI1lllhllir, V. 282: Mccc/lc f1ld 1238, 1265', Ali Haydar. Diircrii'l-hlllikal1l. lll, 515: Ebfl Zchra.
」ャMZ|iゥォセカ・N@
s. 80: Zcrk;1. cl-Flkhii 'I-isllilllf, 111. 224 .
Mcccllc md. 1675.
Kamu Afallarmm
セアゥエャ・イ@
i
163
1- Kuyu fi:ok eski olup kimin kazdlgl bilinmezse bu, biittin insanlar ifi:in ortak kabul
・、ゥャュセエイN@
Bu kuyuya ugrayan herkes ondan
・セゥエ@
bir
セ・ォゥャ、@
yararlanma hakkma
sahiptir. Hifi:kimse bu kuyulan kendi inhisanna alamaz ve bunlardan yararlanmak isteyen kimselere engel olamaz. islam hukukyulan bu ヲゥZ・セエ@
33
zetmektedirler
.
Hemen 。ョャセi」ァ@
kuyulan zahiri madenlere ben-
gibi bu nitelikteki kuyular kamu mallannm ozel-
liklerini yansltmaktadlr.
2- Bir
ォゥセョ@
kazlp yolculara, yani kamu menfaatine terkettigi veya vakfettigi ku-
yuda da herkesin ・セゥエ@
ve ortak bir セ・ォゥャ、@
yararlanma hakkl bulunmaktadlr. Soz konu-
su kuyuyu kazanlar bundan istifade afi:lsmdan diger insanlardan farkslzdlr 34 . Nitekim
kaynaklar Rume kuyusunu vakfeden Hz. Osman'm, diger insanlarla birlikte bu kuyudan kova ile su fi:ektigini ve onun suyuna bu セ・ォゥャ、@
kオセォウコ@
35
ortak oldugunu bildirmektedir
.
bu nitelikteki kuyular da kamu mallanndandlr.
3- Bir ォゥセョL@
miibah bir arazide kendi istifadesi ifi:in, ornegin gOfi:ebe hayatl ケ。セᆳ
yanlardan birinin bir araziye konakladlktan sonra kendisi ve hayvanlannm su ihtiyacml
ォ。イセ、ュ@
ivin kazdlgl kuyudan bu
ォゥセL@
orada ikamet ettigi siirece oncelikli yararlan-
ma hakkma sahiptir. Ancak kuyunun ihtiyafi:tan fazla olan suyunda 「。セォャョュ@
(su ifi:me) hakkl mevcuttur. Kuyuyu kazan ォゥセョ@
da セ・ヲ@
orad an aynlarak 「。セォ@
bir yere
gOfi:mesi halinde bu kuyu artlk yo1culann yani kamunun mah olur. Boylece soz konusu
kuyu 「セャ。ョァ」@
itibariyle ozel mal, so nu itibariyle de kamu mal! niteligi ォ。コュャセ@
maktadlr. Bu konuda isHim hukukfi:ulan arasmda bir ァッイゥセ@
Bununla birlikte belirtilen セ・ォゥャ、@
aynl!gl yoktur36.
kamu menfaatine terkedilen kuyuya, eski sahi-
binin tekrar donmesi halinde hiikmiin ne olacagl hususunda iki ァッイゥセ@
37
Safiller
33
35
36
.
1. -
ile Hanbelllerden
38
01-
ileri ウゥャイュセエN@
bir klSlmna gore, sonu itibariyle kamu mah niteligi ka-
fun Kudamc, el-Mugnl, V, 595: a.mlr., e1-Kafl, n, 440; Meccllc md. 1236; Ali Haydar,
Durcrii'l-hukkiil11, Ill, 514.
Ma\'crdl, cl-Ahkflll/u GウMャエゥョセケ」N@
s. 229; Ebii Ya 'la,cl-Ahkiil11u GウMャ。ョセケ」L@
s. 217; Ncvevi,
Rm':a, V, 372; Buhllti. kアセ。ヲゥ@
'l-kll1l7 '. IV, 190; ibn Kud;lmc, cl-Mugnf. V, 595: a.mlr., elKiifi, 11. 440; Rcml1. Nihayc/ii 'I-I/lllhlac. V, 354-355; Mcrdavi. cl-jnsa.!. VI, 366-367.
Ma\'crdL a.g.c .. s. 229; Ebii Ya·la. a.g.c .. s. 217.
ibn Hazm. e1-Mllhallli. VIII, 243: Mavcrdl, a.g.e .. s. 229; Ebfl Ya'la. n.g.e., s. 217: Nc\'c\'l.
n.g.c., IV, :'72: ibn KlIdamc, el-,\fIli!,lIi. V, 595: a.mlr.. c1-KIifi. H, 440: BlIhflti. a.p.. r .. IV. 190:
ibn Ciizcy. el-Knl'linill, s. 222: Rcmli. a.g.c .. V. 354: Mcrdavi, a.[!,.c .. VI. 367.
Ma\'crd1. a.g.c., 229: Nc\'c\'l. n.J!..c., IV. 372: RemIt. a.f!,.c .. V. 354 .
'.
Kamu J\lal/armm ('qitleri
コ。ョュャセ@
bulunan bu l:uyudan yararlanma
arasmda bir fark olmaYlp
0
。セャウュ、ョ@
i
16-l
onun ilk sahibi ile diger insanlar
da herkes gibi bu kuyudan ortak ye
・セゥエ@
bir
セ・ォゥャ、@
yarar-
lanma hakkma sahip olur. Hanbeli mezhebinde tercih edilen gori.i$e gore ise, kuyuyu
kazan ki$inin buraya tekrar donmesi durumunda soz konusu kuyudan yararlanma 011celigi de yeniden onun olur39 . Bu ィオォセャ。イ@
kazan
ァッセオー@
ォゥセョ@
da ァッイゥNセャ・ョ@
ァ・イォセ@
olarak, kuyuyu
kuyu kazmaktaki amaCl11111 bundan faydalanmak oldugunu, bir yerden
sonra oraya tekrar donmenin de, hayat tarzl olarak
ァッセ・「ャゥ@
ウ・ケュゥセ@
olanlann
genel adeti oldugunu, dolaYlslyla oncelik haklannm zail olmamasl gerektigini ileri
40
sunnektedirler
4- Bir
ォゥセョ@
.
mtilk edinmek uzere kazdlgl kuyu, ister ozel arazide isterse mubah
(mevat) arazide kazIlsl11, kazan
ォ。コャュセ@
ォゥセョ@
ozel mulku olur. Bu
kuyunun -mesafesi farkb
ァッイゥNセャ・@
aynca mubah arazide
、・ァゥセォャ@
gore
(ciyanna) de malik olur. Bu hususta islam ィオォセャ。ョ@
gosteren- harimine
ittifak halindedirler41 . Fakat
kuyadaki suyun mtilk mu, yoksa mubah ml olduguna
yardlr ki, konumuzla dogrudan alakah olmayan bu
ォゥセ@
ァッイゥNセャ・@
ゥャセォョ@
birtaklm
ァッイゥNセ@
aynlIklan
burada serdetmeyi gerekli
gonnuyoruz42 .
"
4. Kaynaldar
islam hukuku eserlerinde kaynak kayraml genellikle "ayn Hセッァオャ@
uyGn)" kelimesi
ile ifade edilmekte, fakat hukukl bir terim olarak tarn bir tarifi yapIlmamaktadlf. Arapセ。@
sozluklerde bu kelimeye farkh
38
39
40
41
42
「ゥイセッォ@
manalarla birlikte bir de "suyun yer altmdan
Ebu Ya'la, el-Ahkiimu 's-sultiiniyye, s. 217; Merdavi, el-jnslif, VI, 367.
Buhiiti, Kq:jlifu 'l-kl11li '. IV, 190; Merdavi, a.g.e., VI,367-368.
Buhuti, a.g.e., IV, 190.
Maverdi, el-Ahklimii's-slIltliniyye, s. 229; EbfJ Ya'la. a.g.e., s. 217; Bad, e/-Miinlekii, VI, 33;
IX, 6; Nevc\"i, Ral'za, V, 373; Rcml'i, NiMyelii '/-lIIuhllic. V. 355:
Mcrg'inalli, ・ャMQjゥ、HセカN@
Merdavi, a.g.e., VI. 368; Bllhflt'i, a.g.e .. IV. 190, 192; Babcrli. e/-hlliye. IX, 7; Ali Haydar.
Durerii '/-hukkiilll. 1II. 514; Mecel/e md. 1268. 1281. 1286.
Bad. a.g.e., VI. 33: Mavcrdi, a.ge., s. 230-231: Ebfl Ya'lii. a.g.e., s. 218-219: Mcrgln;lnl.
a.g.e .. IX, 13: Kasani. /3cdli 'i, VI. 188-189; ibn KlIdamc. C/-MII/!,I1/, V. 589-590. ;ulllr.. ('/-"'Ni,
H. 4-l5; Ncvc\"J. a.g.c .. IV, 373; Zcylai. TchyIII. VI, 39; ibn Miil1ih. c/-Aliihdi '. V. 253: BlIhfll'i.
ny.!.c,. IV. 189: ibn Cii7.cy. ('/-Aal'lil1ll1. s. 222; Rcmli, ng(' .. V. セUZ@
Mc cc 'Ill' md. 1251; Ali
Haydar. a.,!!..£'" Ill. 514. 527.
Kamu A1a/larmlfl (c§illcri /165
kaynaYlp rylktlgl yer, menba, su gozesi" ォ。イセiャ`@
rindeki ォオi。ュィセョ@
yerilmektidir
43
.
islam hukuku eserle-
goz ontine ahnarak kaynak iryin modern hukuk biIimine ait セオ@
ta-
rifin benimsenmesi mtimktindtir: "Kaynak, yer altmdaki su damarIan ye tabakalannda
meydana gelip menba denilen yerden topragm ytiztine rylkan sulardlr.,,44
islam hukukryulan kaynaklan ozellikleri aylsmdan gene! olarak dort kIsma aylrmaktadlrIar. Bu aymm kuyulann aymml ile btiytik olytide benzerIik gostermektedir.
1- Kimsenin mi.ilkiyetinde olmayan, bir yerden insan emeginin bir rolti olmakslzm
(Allah Teala'nm ylkarmasl ile) kendiliginden kaynaYIP satha ylkan kaynaklar. Bunlar
hukukl olarak btiytik nehirler gibi olup herkesin yararIanmasma aYlktIrIar. DolaYlslyla
kamu mah starustindedirIer. Menbamm dar olmasl ya da suyunun kifayetsiz kalmasl
nedeniyle bu kaynaklardan yararIanma hususunda birden fazla ォゥセ@
ケ・ォゥセュョ@
arasmda niza ye
ylkmasl durumunda soz konusu kaynagm suyu ile ihya edilen arazi dikkate
ahnarak mesele ryoztiltir. Buna gore, arazi ihya etmek iyin ilk olarak kim
「オャョュセウ。@
kaynaktan ilk olarak yararIanma hakkma
ォ。イセエャ、ョ@
0
sahiptir. Bu ォゥセ@
エ・セ「ゥウ@
ihtiyacml
soma bundan aym slraya gore diger arazi sahipleri yararIanacaktIr. Aym
anda ihya エ・セ「ゥウョ、@
ョッ「・エiセ@
bulunanlar ise ya kaynagm suyunu taksim edecekler ya da
45
(muhaye' e yoluyla) kuUanacaklardlr
.
2- insan emegi ile ylkartlltp kamu menfaatine terkedilen ya da yakfedilen kaynak46
lann da yine herkesin yararIanmasma aylk kamu mallarmdan saytlmasl gerekir
.
3- Mtibah bir arazide mtilk edinmek tizere ylkartllan kaynaklar. Bu ozellikteki
kaynaklann menba havuzu, 。ォャセ@
nagl ylkaran ォゥセケ・@
kuki niteligine ゥャセォョ@
43
aittir
ァッイゥNセ@
47
.
kanah ye belli mesafedeki harlminin mi.ilkiyeti kay-
Kaynaktaki suya gilince, ayl1l nitelikteki kuyu sulannm huaynhklan burada da geyerIiligini korumaktadlr.
ibn Manzflr, Lislinil 'I-amb. XIII, 303-304; Riiglb, el-Mi{fi·cdlit. s. 355; Asml Efcndi. Kalllus
Tcrcillllcsi, IV, 702.
Akgiin. ,<"'ular Hukllkll. s. 76.
Mavcrdi. cI-Ahklilllii's-slIltlini.l'Yc, s. 231; Ebll Ya 'lel, cI-lIltklilllii GウMャエゥョセカケ」L@
s. 221; ibn
Ciizcy, cI-Km'linin, s. 222; ibn TC)"llIiyyc, Fetliwl, XXIX, 220; Babcrll. rI-inliye, IX, 12.
Klasik isliim hukuku cscrlcrindc yapIlan kaynak tasnillcrincIc bu nitcliktcki kaynaklara ycr
\'crillllcdigi gbriillllcktcdir.
MCI\'crdi. (I.g.c., s. 231-232: Ebl1 Ya'lfl, a.g.c., s. 222; :\/cccl/c md. 12X2. 12X(J.
Kamu Ala/larmm
HG・セゥエiBL@
166
4- Ozel arazilerden v1kan veya fertlerin kendi arazilerinden vlkardlgl kaynagm suyunun hukuki' niteligi konusunda da ozel arazide kazllan kuyunun suyuna
ゥャセォョ@
ァ「iゥセ@
aynhklan sbz konusudur48 .
Hemen
。ョャセiQ」ァ@
uzere son iki
カ・セゥエ@
kaynagm kamu mallan ile dogrudan
ゥャセォウ@
yoktur.
B.KNILAR
Klasik islam hukuku eserlerinde kIyl kavraml, konu olarak ele alindlgl ve kendisiyle ilgili hukumler serdedildigi halde bu kaynaklarda kIyIlann hukukl smm, yani nerede 「。セャyー@
nerede bittigine ゥャセォョ@
bir avlkhk yoktur. Gunumuz hukuk terminoloji-
sinde deniz, gol ve akarsulann kara parvasma degdigi noktalan
vizgisi" denilmektedir. セオ@
veya su yonunde
var ki, bu kIYl vizgisi oldukva 、・ァゥセォョ@
、・ァゥセ「ャュォエイN@
「ゥイi・セエョ@
vizgiye "klYl
olup zamanla kara
Bu yilzden suyun en yilksek oldugu anda karaya
degdigi noktalann 「ゥイャ・セュ@
ile en a1vak oldugu anda degdigi noktalan 「ゥイi・セエョ@
arasmda bir kara parvasl yer almaktadlr ki, buna "ktyt セ・イゥ、B@
cak ktYl, klYl セ・イゥ、ョ@
daha ァ・ョゥセ@
deniz ve gbllerde エ。セォiョ@
durumlan 、ャセュ。@
adl verilmektedir
vizgi
49
.
An-
bir kavramdlr. "Klyt deniz, gol ve nehirlerin ktYl
51
vizgisi50 boyunca uzanan kara paryasl" セ・ォャゥョ、@
tantmlanmaktadlr . Bu kara paryaSl,
kara yonunden en yok ilerledigi anda sula-
nn belirIedigi ktYl vizgisi ile bu yizgiden sonra da devam eden, klYl. hareketlerinin ッャオセᆳ
turdugu kumluk, vakIlhk, エ。セィォL@
kayalik, sazhk, batakhk alantnm kara yonundeki dogal
52
smlr yizgisi arasmda kalan alandlr
.
Anllan tarif ve kapsamdaki ktyt kavraml ile klasik islam hukuku eserlerindeki byt
kavrammm hemen hemen 「イエゥNセuァオョ@
kaybedilmesi konusu ゥセャ・ョイォ@
49
50
51
soylemek mumkundur. Kamu malt niteliginin
ktsmen deginildigi uzere, islam hukukyulan ozellikle
Bkz. Mavcrdi, eI-Ahkalllii GウMオャエ。セケ・L@
s. 231-232; Ebu Ya'lft, el-Ahkalllii's-sultdniyye, s. 222;
KasanL Beda 'i, VI. 188-189; Ncvcvl. Ravza, IV, 373; BuhfIt'i, kアセwWヲッ@
'1-/([110', IV. 189.
Diircn, "KlyJlann Hukukl DiizClli", s. SI; Kuntalp, "KlyJlann Hukuksal Diizcni", s. 77.
Dcniz. gol vc akarsulaflll kara ー。イセウャ@
dcgdigi Iloktalan 「ゥイャ」セエョ@
セゥコァケ」@
kl)'1 セゥコァウ@
dcnir
(Diircn, a.g.III., s. 8 I: Kuntalp, a.g.IIl., s. 77).
KIYlllIn farkh 。セエQイ、ョ@
tanlllllan ゥセョ@
bkz. Kuntalp, [)CII;:: Klydarll1l11 IIl1kllksal J)ii::c/li, s. :11
HI.; a.lI1lf, , s. 76-77; Diircn. CI.g.IIl., s. 81.
Diircn. a.p.. IIl .. S. RI: 1\.\Illtalp, a.gC' .. s. .t5: <1.lIIlf.. a.glll .. S. 76.
Aamu .\fallanl1l11 (q'illcri
167
bihiik nehirlerde su seviyesinin alc;:almasl sonucu meydana gelen toprak pan;alannm
hUk.llkl aC;:ldan durumunu tetkik
・エュゥセャイ@
ye neticede suyun tekrar geri donmesi ihtimal
dahilinde ise bu yerlerin nehrin bir parc;:asl olarak kamu maiI ozelligini korudugunu
dolaYlslyla ihya ile ozel mulkiyete konu olamayacagml ウッケャ・ュゥセイ、UZ[N@
gidip geldigi bu kara parc;:asl tam olarak bugun "klYI
Su cey\1erinin
セ・イゥ、B@
deyimi ile al1lian sahil ke54
simini ifade etmektedir. AYI1l kavraml deniz ve goliere de uygulamak mumkundur .
KIYI
セ・イゥ、ョ@
-esas itibariyle deniz, gol ve nehirin bir parc;:asl sayIldlgmdan- kamu mal!
oldugunda セオーィ・@
Klyl
yoktur.
セ・イゥ、ョ@
soma devam eden klYI
ォオセ。ァュ@
gelince bu, bazl kaynaklarda dog-
rudan dogruya "sahil,,55 deyimi ve Turkc;:e sahil anlamma gelen diger deyimlerle56 ifade
edilirken, bundan
gorulmektedir
57
「。セォ@
ozellikle nehir klyIlannm "harlm" kavramlyla da anlatIldlgl
.
Hangi deyimlerle ifade edilirse edilsin butUn islam hukukc;:ulan klYllann kamu
mal! oldugunda 「ゥイャ・セュォエ、N@
Onlara gore, kIymm bu niteligi sudan yararlanmanm
bir aracI olma ozelliginden ileri gelmektedir. Zira klydar sudan tam manaslyla yararlanmak ve gerekli temizlik ve baklml yapmak ic;:in onsuz olmaz olc;:ude ihtiyac;: duyulan
yerlerdir
58
.
Genel sulardan herkesin yararIanma hakkl bulunduguna gore, klyIlarda da
tlpkI umumi yollar gibi herkesin hakla vardlL Bu yUzden genel sulann gerek yatagmda
gerekse kIyllannda kamunun istifadesini onleyici tasarruflarda bulunulamaz
59
.
Bunlar
ihya ile mulkiyet altma almamaz, satIlamaz, ikta edilemez. Kopru vb. gibi istifadeyi
)3
54
55
57
Merginan'i. el-Hidaye. IX, 10: Zeylai, Tehyfn, VI, 38; Aynl, el-Binaye, XI, 346: RClllll .
.Vihayelii 'l-lIIulllac. V, 336: セ」「イ。ャuゥウl@
j。セカ・L@ヲ
V, 335-336: Meydani, el-LuMh. Il, 222.
Maliki l11czhebine mensup hukukryulardan bir klSllll. dcniz suyullun ryckilmesi ilc Illcydana
gelen arazilcrin. 「ゥエセォ@
ya da aYIII hizada olall arazi sahiplcrinin miilkiyctinc gcrymcdigini. tJpkl
delliz gibi biitiin miisliimanlar iryin fcy hiikmiindc oldugunu ilcri siinncktcdir (Bkz. S,lYi'.
Balgalii's-salik. II, 29-+).
Bkz. EbfJ YlISllf. cl-!!arac, S. 70: セ。ヲゥl@
cl-Om, Ill, 266.
Bkz. Scrahsl. el-;\fehslif, XXIIJ, 191: Hatt;lb. MCl'ahihii'l-cclf/. VI. 12. SlIynli'nin klyJiann
hllkllki nilc\igi ni \'C klYllardaki yapl yasagllll ゥセャ」、ァ@
"c\-Cchr bi mcn' i'l-bUr(lz aliI セ[ャゥG@
0ochr" 「。セャイォ@
miislakil bir risalcsi blllllnlllaktadlr ki. bll risalcdc kl),"<l1'I ifadc cdcn kcIimc\cr(Bh. SIIYllli, ('1-/ !th'f, I. 178-19X).
dcn birryogll コゥォイ」、ャQセ@
SUYllli. a.p.. l' .. I. 1X6: Rcmli . .|LゥャセIG」ᄋiMOjサ。N@
V, ))5.
Rcmli. a ..I!.. c. V. :n 5: SUYlll1. a.g. c .. I. IXI.
Scrahsl. 。NLセ」@
.. .'\.'\111. I ()\: Hcylcllli. !'I-Vdli)'a, Ill. I XI): SUYllti. lI.gc .. I. 179.
Aal/l/l ;\/al/arlllll1 (qitlcri
ォッャ。ケセエュョ@
amaclyla yapdanlar 、ャセュ。@
klYllara ゥョセ。エ@
yapmak da caiz degildir
Uo
168
Bu
yerlerdeki mevcut binalarm da Ylktmlmasl gerekir. Hatta yapllan bina mescit dahi olsa
61
Ylktmlacagl, bu hususta dort mezheb imammm icma'mm bulundugu belirtilmektedir
・セゥエL@
Diger taraftan, klydardan herkesin
serbest ve ortak bir
saglamak ve bunu onleyen engelleri kaldlrmak devlet
「。セォョュ@
セ・ォゥャ、@
.
yararlanmasml
(idareye)
カ・イゥャュセ@
bir
u2
gorev olarak kabul edilmek"1edir . Nitekim kaynaklar Hz. Omer'in, Yahya b.
63
Umeyye'yi deniz kIyIlanna amir tayin ettigini bildirmektedir ki bu, amlan gorevin bir
geregi olarak degerlendirilmelidir.
C.MADENLER
Madenlerin hukukl niteligi ve statiisii, islam hukukunda otedenberi bnemle iizerinde durulan konulardan biridir. Klasik kaynaklarda madenlerle ilgili bol malzeme
bulma imkam vardlr. Konu bin;ok
\[。ァ、セ@
miiellif tarafmdan da ele
gerek klasik donem islam hukukyulannm gerekse ケ。ァ、セ@
yok zekat ve vergi hukuku aylSlndan
ケ。ォャセエョ@
。ィュtiQセエャイN@
Ancak
miielliflerin konuya daha
da bir geryektir.
1. Madenlerin Tarifi ve SmIflandlrllmasl
Klasik kaynaklarda biryok maden tarifine rastlallllmaktadlr. Tariflerden bir klsml,
ic;inde maden olan arazi kesimini 64, bir kIsml dogrudan kaynagmdaki cevheri
(rezerv)65 bir klsml da kaynaktan istihsal edilen maden iiriiniinii 66 esas almaktadlr.
Fakat biitiin tariflerin 「ゥイャ・セエァ@
ana tema, maden kavrammm "Allah Teala'nm arzm
iyinde yarattlgl cevherler"i ifade ettigidir.
G]
62
63
li5
It,
SerahSl, eI-Mehsul, XXIII, 191: Hatlab, Mel'ahiba 'I-ce/f/, VI. 12; Rcmll, Nihiiycfii 'I-/Illlhlac, v.
335; Hcytcm'i. el-Fefava, Ill, 189: SU)1Itl. el-/fav/, L 179. 180, 181. 182-183.
's-satik, n. 294: Suyutl, a.g.e., I, 179.
Remli, a.g.e .. V. 335: Sa\''i. bゥャNセ。@
Rcmlt a.g Co, V. 338.
Ebfl Yusuf. cl-//arac. s. 70.
Bkz. Ma\'crd'i, el-:/hkalllii's-SlIlfan(I:I'e, s. 247: Ebfl Ya'la, cl-/llIklilllii GL|MウャiヲHゥOQセZ・@
s. 235:
Nc\'c\'i, Rm':a, IV. IV, 36 I: Rcml'i. a.g.c., V, 349: Buhtlti. I.:c.}'.}'a/fi 'I-lillul', H. 222.
Kasan'i. Heda 'i, 11. 65: Buhtl!i. a.p,.c., H. 222: ibnO'I-Hiim{lIl1, Fl'Il/II'l-kadir, L 538: ibn A.biclin.
Rcddii'l-IIII1I1/(II', 11. -l·t
Scrahsi. n,!.!.c .. 11. 21/: Ibn Cii/.cy. cl-A..lII'IIJ1/n. s. 7().
I-:amll .\Ia/larllllll C,'qil/cri
Diger taraftan islam hukukll eserlerinde madenlerin farkh yonlerden 」[Z・セゥエャ@
67
lerde sImflandmldlgl gorulmektedir .
169
bic;:im-
Maverdi ve Ebti Ya'lii tarafindan yapllan ve daha sonraki Safil ve Hanbeli Illezhebi hukukc;:ulannea buyuk olc;:ude benilllsenen
G8
bir tasnife gore Illadenler aC;:lk ma-
denier ve gizli Illadenler olmak uzere iki klsma aynlmaktadlr ki, bu tasnif konull1uz
aC;:Ismdan da onem
エセャュ。ォ、イN@
a) A":lk madenler (el-Me'adillu'z-zahire)
AC;:Ik madenler genellikle satlhta veya satha yakIl1 olup herhangi bir ameliye ve
masrafa ihtiyay olmadan eevheri gorunen, herkesin dogrudan dogruya yararlandIgl
surme
エ。セャL@
zift, tuz, neft, kibrit, beram, alyI
ran, mumya, degirmen
ャ。セiュエイVYN@
エ。セiL@
エ。セiL@
kirey, balylk (yomlek c;:amuru), kat-
yakut, zumrut, mermer, zernik gibi nesneler
Bu tamma gore, エ。セ@
oeaklan, tugla harmanlan, セゥヲ。ィ@
セ・ォャゥョ、@
an-
sIeak ve soguk ma-
den sulanm da aC;:lk madenler kategorisine sokmak milmkilndur. Muaslr muelliflerden
bazllan ise aylk madenleri, satha yakm olan madenler
ra gore aylk rnadenler, yapIsl itibariyle エ。セ@
セ・ォャゥョ、@
ve toprakla ォ。ョセャュ@
anlamamaktadlr. Onla-
kendisinden faydalanmak iyin aynea eritme ve tasfiye gibi
halinde bulunmayan,
ゥセャ・ュ@
gerek duyulmayan
madenlerdir. Amlan milellifler, madenl' karakteri aC;:lk olan biltUn madenleri ister yerin
altmda isterse yerin usrunde olsunlar bu gruba dahil etmektedirler7o .
b) Gizli madelller (el-Me'adillu'l-batma)
Gizli madenler, eevheri aneak emek sarfederek, bir ameliye ile e1de edilebilen madenier diye tarif edilmektedir. Yani istihsal edilen maden ister eritme ve tasfiyeye ihtiyac;: gostersin, isterse gostermesin yerin derinliklerinde bulunuyor ve C;:lkartIlmasl hafri-
d」ゥmセォ@
madcn tariOcrini YC madcn1crin farkIJ yonlcrdcn klSlllllanlll toplllca gonnck ir,:in bb..
Kardiivi, Ftkhu ':-:ckal. 1. 433: Abbiidl, C/-AlilkZl'ye. 1,347 vd: Scmih. Afi/kZI;l'cfii '/-ard. s. 1461·l7: Aktan. Madell/crill ,\'fafiisii, s. 25 Yd.
BlI tabiri baZl Hancli cscrlcrindc dc gonnck miimkiindiir (Bh.. Haskcli. cd-J)iirrii '/-mllllltir. V.
m
278).
Safii.
cl-('m. Ill. 265-266: Ma\"crdi, cl-.-lhknmii's-.I·II/lnIlZI:!'c, s. 247: Ebfl YaTl. c/-.lhklimii ',1s. 2:15: SirilZi. c!-.\[ii!lc::eh. I. 55(): Nc\·c\,1. Rm':n. IV. 3(,5-3()(): ibn Kucl:"III1C. d.1!II,filll. V, 571: Rcmli . .\'Ihtiyclii '1-/IIlIhtlic. V, 349: Haskcli. cd-/liirrii '/-/IIlIltlnr. V. 27X-279.
cs-Sadr. ikli,wldill1n. s. 4()X.
ウャョjQセiZGHL@
hnm/l .I In IIn r/l1 111 (,'qil/cri
yat gerektiriyorsa gizli maden adml almaktadlr. Altm,
ァオュセN@
demir, baklr ve
170
ォオイセョ@
gibi madenler bu rur madenlerin ornekleri olarak zikredilmektedir 71 .
Diger maden tasniflerinde c;ogu zaman vergilendirme problemi etkili ッャュオセエイWRN@
Su var ki. madenlerin \'ergi hukuku bakIl11Indan durumu konumuz aC;lsmdan fazla
onem
エ。セャュォ、イN@
Burada esas itibariyle ortaya konulmasl gereken
ゥャセォ@
rin kamu mallanyla ne oranda
セ・ケL@
madenle-
oldugudur.
2. Madenlerin Hukuki Durumu
Her セ・ケ、ョ@
once belirtmek gerekir ki, kaynaktaki maden ceyheri (filiz) ile istihsal
edilen maden birbirinden farkb セ・ケャイ@
genellikle milbah muamelesi
ァッイュオセエuN@
olup staruleri de farkhdlr. istihsal ・、ゥャュセ@
maden
Fakat bizi ilgilendiren istihsal edilen maden
degil kaynagmdaki madenin yani maden ocagmm hukukl niteligidir. Bu balamdan
maden bulunmasl muhtemel farkb arazi nevilerini dikkate alarak ye madenleri millkiyet ve tasarruf hukuku aylsmdan daha aylk bir
セ・ォゥャ、@
ortaya koyan aylk maden-gizli
maden aymmmdan yilrilyerek meseleyi tahlil etmek yararb olacaktIr.
islam hukukunda maden millkiyetine ゥャセォョ@
hukilmler arazi \[・セゥ、ョ@
gore 、・ァゥセォᆳ
lik gostermektedir. Ancak bilebildigimiz kadanyla arazilerin bu ayldan tam bir smlflamaSI ケ。ー、ュャセ@
degildir. Bununla birlikte yakm donem Hanefi hukukyulanndan ibn
Abldin'in yaptlgl tasnif meycutlar i<;erisinde en kapsamhsl olarak gozukmektedir. Ona
gore madenin bulunabilecegi arazi dort klsma aynlmaktadlr: a) Mubah araziler, b)
71
72
Mavcrdi, el-Ahkiil1lii GウMOャヲQセIケ・L@
s. 248; Ebfl Ya 'Ut. e/-/lhkiilllii GsMOャヲゥQセIZ・L@
s. 236: $'irazL el-'liihezzeb, I. 556: Ncvc\'1. Rnv::n, IV. 361: ibn Kudame. el-M/lgni, V, 572: Rcmli. A'iflfiyelii'llIIuhlfic, V. SセYN@
Orncgin Hancfilcrdcn Scrahsl. istihsal cdilcn madeni once katl vc SIV! madcnlcr diye ikiyc
aymnakta sonra da kall madcnlcri dc. crililip dbkUmii yapllabilen vc crililip dokiimii yapJlalllayan :;;eklinde lekrar gmplandmnakladlf. BlInlar ic;:erisinde sadece erililip dokiimii yapJlabilen
madenlcri yergiyc tabi kJlmakla diger tiirlcri vergiden 11111af tlllmaktadlr (Seralls'i. cl-;lfI'hsfll, IJ.
211-212). Sonraki Hand'i eserlcrinde de gcncJ olarak bll lasnifin benimsendigi goriilmekledir
(Bkz. Kasanl. Jirclti'i. I\. 67: ibnii'I-Hiimfllll. {-'('IIIII·I-IIne/ir. I. 537: Baberll. cl-inn.!'('. J. 537:
HarazllIi. cl-};!(6.\·c. I. 537: ibn NiiceYllI, ('/-/IlIh,., 11. 252).
BlInllIl 、Aセャi。@
JIladeIllcri ba:;;ka ar;J1ardan omegin. 」ョ・セゥャ@
kaynClgl olllp ollllaclJidanna gore
lasIlifedelllllllCl5lf llliiellinere de rastlarllllllaktadlr (Aklan, .I/nc!{'///C'/'ill Slaliisii. S. :\:\).
hal11l1 .\/a/lal'/Il/fl
ᆱ|セゥャ」イ@
171
Butiln rnuslurnanlara rnillk araziler, C) Muayyen kimselerin mulku olanlar, d) Vaklf
araziler
73
.
ケ・セゥ、@
Dikkat edilirse burada kamu arazileri milstakil bir arazi
ュャセエイN@
Bu nitelikteki araziler muhtemelen milbah arazi kapsammda
olarak ele almma、・ァイャョゥュセエN@
Halbuki, bu tasnifi aynen benimseyen 1858 (1274) tarihli AK'da kamu arazileri
"metruk arazi" adl altmda mustakil bir ケ・セゥエ@
adl geyen
「・セ@
arazi
ケ・セゥ、ョ@
olarak slmflamaya dahil ・、ゥャュセエイWTN@
Simdi
gore aylk ye gizli madenlerin hukukl durumullu incele-
yebiliriz:
1- Aylk madenler:
Aylk madenler; ister satlhta yeya satha yakm madenler olarak, isterse madenl karakteri aylk olan madenler olarak kabul edilsin, hukukyulann ekserisine gore ozel
mulkiyete konu olmazlar. Bunlann bulundugu araziler, su mecralan ye umumi yollar
mesabesinde o[up ihya ye iktasl mumktin degildir75. Deylet 「。セォュ@
bir ォゥセケ・@
ikta ・エュゥセ@
bu tOr madenleri
76
olsa bile, bu ikta hukukI baklmdan geyersizdir . DolaYlslyla ォゥセ@
boyle bir iktaya dayanarak soz konusu madenden 「。セォウュ@
77
yemez
.
Hatta deylet dahi bunlann ゥセャ・エュウョ@
yararJanmasml engelle78
tekeli altma alamaz . Sadece dagltl-
mmm adilane yapllmasml saglayabilir79. <;unku bu tur madenler herkesin ihtiyay duydugu ye dogrudan dogruya yararJandlgl su ye ot gibi toplumun ortak mah olup ozel
73
ibn Abidin, Reddu '1-lIluhtar, It 44. Bazl eksikliklerle birlikte benzer aymmlar ie;;in bkz. KasanJ.
n, 67-68: Merglnani. el-Hidaye, I, 537 vd.: ibnii'I-Hiilllalll, Fe/hu 'I-kadil', I. 538-539:
Babert'i. el-j,ulye. I, 537-539: Halcbi. Miil/eM. I, 174.
Malikilerden ibn Ciizey (0.741/1340) ise llladen e;;lkartIlan arazileri iie;; kIsl11a aymnaktadlr:
I) Sahipsiz arazi, 2) Muayyen kil11selcrin miilkii olan arazi, 3) Zorla (anvcten) vc slIlh yoluyla
(sulhcn) cle gee;;irilen arazilcr gibi l11uayyen olmayan kimselcrin miilkii olan arazi (Bkz. ibn
Ciizcy, el-Kavanin, s. 70: ォイセN@
Bad. cl-Miin/eM, JI, 101; DlIsuki, hiゥセGケ・L@
I, 487).
Bkz. AK md. J07.
Davudl. el-Elllvlil. s. 52: Yiavcrd'i. 」ャMaィmゥQB|Gウオヲjセi・L@
s. 247; EbfI Ya'la, cl-Al1klilllii'sウオャヲゥョセG・L@
s. 235: Siriiz'i. cl-;\/iihc::c/J. I. 557: Ncvcvl. Ral':a. IV, 365: a.mlC cI-JlIcclllu '. XVI.
147: ibn Kudiimc. cl-;\/lIgni. V, 57 L a.mlC cl-f..'Ii,{t. 11. 440.
$afi'i. cl-Olll. Ill. 265: Ma\'crdi, a)!.. c., s. 247: Eb!1 Ya'lil. a.gc., 236: Kasani, a)!..c .. VI. 1')4:
Haskcfi, cd-Diirrii '1-lIlullfar. V. 279.
Ma\'crdi. a.g.c .. s. 247-248: EbfJ Ya'W, a.g.c., s. 236: ibn KlIdiimc. cl-JlII1[!.1I1. V. 571-572:
Mcrdfl\·1. HGOMィャsセイN@
VI. :l62: Haskcfi. a.g.c., V, 279.
Bkz. セ。ャゥN@
('/-(111. Ill. 266: -Nc\'c\'i. Ral':a. IV, :l(>5: SldclIki. jslnlll /)('I'I('fillr/c' .lfali rnlN, s.
In: Aktan. ,1/ar/(,IIIC'rill ,\·lafiisii. S. :lX.
Beda'i,
74
75
セGI@
AI\lan. n.g.c., s. :IX.
A.-alllll ;\lallal"ll1ll1 (qitleri
ォゥセャ・イョ@
172
inhisanna terkedilmeleri halinde toplum fertleri buyilk olyude darhk ve slkmtlya maruz kalacaktlf. Bu nedenle amlan madenlerden faydalanmada herkesin
・、ゥャュセエヲN@
hakka sahip oldugu kabul
su. ot.
。エ・セ@
Kaynaklarda bu
ァoイuセオョ@
・セゥエ@
delili olarak. "insanlann
ye tuzda ortak oldugunu" bildiren ye daha once biryok kez zikredilen hadis
ile Hz. Peygamber'in Ma'rib arazisini Ebyad b. Hammal'e ikta ettikten sonra. soz konusu arazinin, deyamh yenilenen bir tuz madenini banndlrdlgl itirazl uzerine yaptlgl
80
iktadan rUcu etmesi gosterilmektedir
Bununla birlikte bir
konusunda bazl
bazl $afiiler
81
,
ァッイoセ@
ォゥセョ@
.
ozel mulkiinde ylkan aylk madenlerin hukuki niteligi
aynhklan meydana
Malikilerden Sahnun
82
ァ・ャュゥセエイN@
Biraz sonra deginilecegi uzere,
83
bir riyayete gore Hanbelller
,
ye Zahiriler
84
ozel
arazideki her ttirlO madenin, arazinin bir ciizti olarak arazi Malikine ait oldugunu kabul ederken, bazl $afii hukukyularca da ー。ケャセ、ョ@
razideki
SIYI
Hanbeli'lerin zahir ァッイエゥセL@
ozel a-
madenlerin arazinin bir ctizti olarak ozel mtilkiyetin bir paryasl olmadlgl;
aksine su gibi herkese ortak mubah nesnelerden oldugu yolunda kanaat ウ・イァゥャュセᆳ
dir
85
.
Klasik Hanefi eserlerinde de mtilk arazilerde bulunan madenlerin mutlak olarak arazi sahibine ait oldugu belirtilmektedir. Bu htikme gore rnOlk arazilerdeki aylk madenlerin de ozel mtilk niteliginde oldugu
。ョャセ、ュォエイN@
KatI madenleri arazinin bir ci.izti
saymak mtimktin oldugu ic;:in katI aC;:Ik madenler iyin bu htikmu uygulamak tabiidir.
Ancak
SIYI
aC;:lk madenler konusunda biraz kapahhk yardlr. Hanefiler petrol, zift, tuz
gibi aylk madenleri suya klyas ederek yergiden muaf tutmakta ye gerekc;:e olarak da
80
g」ョゥセ@
bilgi icrin bkz. Safi'i, 1.'1-0111, Ill. 265-266; EbG Ubcyd. el-EIIIl'lll. s. 350-351: MaycrdL 1.'1Ahklilllu GウMOャヲHゥョセケ・L@
s. 247-248; Ebfl Ya . Hi. ・ャMaィォエゥQOオGウョセカケL@
s. 235-236: Sirclzl. clmヲエィ・セ「L@
L 556; Scrahs), el-Mebsii/. 11, 212; n, 216: ibll Kudamc. el-'\fllgni. V. 571-572;
NC\'cvi, Ral';:a. IV. 365-366: Kasanl. Bedli'i. VI. 194; BlIhflll. k・セ|スゥNH@
'I-kllu!'. 11. 224: Rcmli.
Nihiiye/il'I-//IlIh/lie. V, 349: Haskcfi. cd-Diirrii'I-IIIl1hlnr. V. 278-279; YUllllS. cl-MilJ..)l:llC. s.
255.
RI
8:'
H3
Ma\'crdi, a.g.e., s. 248: Slrazl. axe .. I. 555: Rcmli. a.g.e .. V. 350.
ibn rゥセ、N@
cl-A1l1kaddcllllil. I. 225.
Eb!1 Ya Ti. a.g. C., s. 236: ibn KlIdamc. cl-A1ugnf. V. 573: a.mlr.. cl-Kii.fi, 11. ·08: BlIhilti. a.g.c ..
IV. 189: Mcrd;lvi. cl-J/lsii.f. VI. 363.
ibn Hazm. cl-,I/III1alld. V. XI-83.
セェイ[ゥコN@
a.,!'.. c. I. 555: ibn KlId£lI11C. C'1-.IfuRlli. V. 573; a.mlf.. cl-KiiJi. 11. ·nx: Buhl'llI. a.g.c .. IV.
IX!). Mcrd;id. QNLセHG@
.• VI. 3().f.
Aam/l .\lallar//1//1 (q"itlcri
173
bunlann hadisten otiirti (kanun geregi) herkese ortak mubah nesnelerden oldugunu
belirtmektedirler 86 . Nitekim, mubah mallar konusu incelenirken aCYlklandlgl uzere Hanefiler ozel mulkteki sulan su aC;lsll1dan herkes i<;:in mubah kabul etmektedirler. Buna
gore ozel mulkteki SIYl a<;:lk madenlerin de kaynagll1daki ye filizindeki maden a<;:ISll1dan Hanefilere gore ozel mulk kapsaml
、ャセiQ。@
tutulmasl gerekir. Ancak madenin yeri
yani maden ocagl arazi Malikine ait oldugu iyin malik suda oldugu gibi
「。セォjョュ@
kendi mulkune girmesine engel olabilir.
2- Gizli Madenler:
a) Miilk arazilerde bulunan madenlerin, hukukc;ulann yogunluguna gore araZI
sahibine ait oldugu kabul edilmektedir. Hanefiler
lerden s。ィュャョGセ@
87
,
Safiller
88
,
Hanbelller
89
ye Maliki-
gore, bir ferdin eyinde, bahc;:esinde, diikkanmda yeya ozel arazisin-
de medfun bulunan kat! madenler, arazinin miitemmim ciizii (tamamlaYlcl paryasl)
sayrlmakta ye araziye malik olan
ォゥセョ@
ona tabi olarak madene de malik oldugu kabul
edilmektedir91 . Miilk arazideki SIYl madenler konusundaki meycut ァッイエゥセ@
aynhgl yuka-
nda コゥォイ・、ャュセエYRN@
86
R7
88
89
9)
91
Bkz. Serahsi, el-Mebsut, I1, 212, 216.
Kasani, Bedii'i 11, 67-68; fun Nticeym, el-Bahr, Il, 253; Halebi, Maltekfi, J, 174; Haskefi, edDiin'ii'l-muhtiir, Il, 46; fun Abidin, Reddii 'I-!Iluhllir, Il, 46.
s. 248; セゥヲHャコL@
el-Miihezzeb, J, 431; Remn, Nihiiyetii'lMaverdi, e/-Ahkamii GウMオャエゥOQセカケ・L@
muhliic, V, 351.
EbG Ya'la, el-Ahkfimii's-sulfiiniyye, s. 236; ibn Kudame, el-Mugnl, V, 572-573; Buhuti,
k・セゥヲオ@
'l-kll1ii " n. 223; Merdavi, el-hn'iif, VI, 363.
ibn rゥセ、L@
el-Mukaddemfrf, J, 225; ibn Ciizey, el-Kaviinln, s. 70; DllSflki, hiゥセケ・L@
I, 487; Ali
Hafif, ・QMaゥャォセZカL@
s. 292.
Fahri Dcmir, "hie;:bir miictehid, kaynaklaki (filizindeki) cevher tizcrinde ne yer sahibi nc de
bulan ie;:in miilkiyet hakklIldan soz etmcmcktedir" dcdikten sonra ・[Z」セゥエi@
mezheplcre mcnsllp
biI1akull escrlere atIfta blllunarak. "bll eserJerin hepsinin, madenlcrin rakabe miilkiycli oJarak
hie;: kimseye iktii edilcmeyeccginL bunJann. biitiin insanlann ortak olduklan miibah mallar 01dugunu bildirdigini" ifade etmektcdir (Dcmir. jsllim Hukukul1da aQゥ、ォセカ・ャL@
s. 22 J). Ancak bize
gore kaynaklar adl gce;:cn miicIlifin ァッイゥセエョ@
teyit cdcr mahiyctte goziikmcmcktcdir. Nitckim,
I11clindc mlltcbcr kaynakJara dayanarak ae;:lkJandlgl iizcrc, Malikilcr 、ャセQi。ォゥ@
111czhcplcr gcncl
olarak ozc\ Illiilktcki gizli madcnJcri. bagll blllllndllgu arazinin miitcmmim ciizii olarak mOlk
sahibinin miilkiyetindc dcgcrlcndinncktcdirlcr. Hatta Malikilcrdcn bir ァッイゥセ@
dc bu fikrc katlll11aktadlr. Gcre;:i. miicIlifin bll ァVイゥセ@
ae;:lk 11ladcnlcr ic;:in bir dcrcccyc kadar gce;:crlidir. ama yukanda da bclirtildigi gibi bllnda ozc\ l11iilktcki ae;:lk madcnlcrin hiikmii konusunda yinc dc
miictchillcr aras\1lda ァッイゥセ@
aynllgJ lllC\,cuttur. Digcr taraftan ycrindc gOliilcccgi iizcrc madcnIcrin iktfll JIlcsclcsi ozcl llliilktcki dcgil daha e;:ok Illiibah arazi vc dc\'lct arazilcrindc bullln:lnlar
ic;:in giindclllc ァ」エゥイャQセN@
Kaldl ki. bu konucla cia Illaclcnlcrin tCllllikcn ikl:lllll cai/. gOflIlCYCIlIer セG。ョャQ、@
bUllu kabul cclcn hllkuJ...r;lIlar da IIlC\·cut1ur.
Islihsal cclilcn madcnin \'crgilclldirillllcsi \·c bu huslIstllki ihtilanar ayn bir kOlllldllr.
Ka/1/11 ,\Jallar/ll//1 <'£':fit/cri 17-l
AK bu esasl kabul ettigi gibt' Mecelle de "kirn ki bir yere malik olursa mafevkine
ve rnatahtma dahi rnalik olur"9.l demek suretiyle rnUtemmim cUz lehinde genel ve
mutlak bir hUkUm sevketmektedir,
m・セィオイ@
ァッイエゥセ・@
gore Malikiler,
beytUlmale ait oldugu esaSllll
rnadenler
bulunduklan
\[・セゥ、@
ve ylktlgl yer neresi olursa olsun madenlerin
「・ョゥイウセャ、N@
arzm
Bu ekole mensup hukukyulara gore,
mUlkiyetine
bagb
olrnaYlp
tarn
tersine,
btitiin
rnUslUmanlara ait fey hUkmUndedir. DolaYlslyla devletin hUkUm ve tasarrufu altmdadlr.
Devlet
「。セォュ@
bunlar Uzerinde kamu rnenfaatine en uygun
セ・ォゥャ、@
tasarrufta bulunma
hakkma sahipti r95,
b) Devletin ozel arazisinde (miri arazide)96 ylkan gizli madenlerin devlete ait 01dugu konusunda islam hukukyulanmn hemen hernen ァッイゥNセ@
Malikilerin ュ・セィオイ@
ァッイエゥセu@
birligi vardlr
97
,
Soyle ki,
98
zaten bUttin madenleri beytUlmale ait kIlmaktadlr
Diger
,
rnezhepler de genel olarak madenler konusunda mUtemmim cUzU kaidesini uygulamaktadlrlar. Devlete ait arazilerin rakabesi beyttilrnale ait olduguna gore, buralarda
medfun bulunan madenler de yine devletin olacaktlr. Devlet bunlan uygun
ゥセャ・エイォ@
karnu yaranna kullanacaktlr
99
セ・ォゥャ、G@
,
AK da mirl arazide maden ylkmasl hadisesini tasarruf hakkmm zayi olmaSI sebeplerinden biri ウ。ケュャセエイioL@
93
9-1
95
97
AK md, 107,
Mecelle md. 119-l
g」ョゥセ@
bilgi ic;:in bkz. Malik b. Encs, e/-Miide1'l'ene. I. 247, 249: ibn rゥセ、N@
e/-Mllkadde/llnl, 1.
225; Bad, e/-MUII/eka, n, 101-102; ibn Ciizcy, e/-Knviinln, s. 70; DusflkL hョセ|ᄋャG・N@
1, -lSG--l87;
Ebft Zehra, e/-Ali/kiwe, s. 127-128; Ali Hafif, e/-Mi/kiwe, s. 292.
miilkii olan arazi" dcyilllini kulibn Abidin bu nitcl'iktcki arazilcr ic;:ill "biitiin ュゥウャョセ」ヲ@
lanlllakla vc buradaki madcnlcrill hiikl1liinc rastlamadlglI1I. faka! kcndi kanaatinin bunlarJlI tal1lanllI1In bC)iiillllalc ait klllIll1laSI gcrcktigi yolunda oldugunu bclirtmcktcdir. (Bkz. ibn Abidin.
Redda '/-JIIuhtnr, H, 44). AYIlI tabiri kullanan ibn Ciizcy isc bu arazilcrin zorla (anvctcn) vc sulh
bll ycrlcrdcki l1ladcnlcrin bir ァッイゥセ」@
gorc fctyoluyla (sulhcn) fcthcdilcn ycrlcrdcn ッャオセエァョL@
hcdcnlcrc, bir ァッイゥセ」@
gorc dc ,oc"lct 「。セォャQョ@
(dcvlctc) ait oldugullu bildirmcktcdir (ibn
Clizcy. £'/-l\a\'(111 Ill. s. 70).
Ebfl Zchra. a.p,.c .. s. 128; Abbfldi. c/-Mi/kiyyc. I. J48: Yunus, 」OMaiゥォセZGcN@
s. 25J.
ibn rゥセ、N@
n.g.c., I. 22-l-225: Biici. n.g.!' .. 11. IOL Dusilk1. a.g.£' .. I. -l86--lX7.
Salii. ('/-('/1/. Ill. 268; ibn Abidin. n.g.c., 11. 4.1: Ali Haydar, ,Ycrh-i j.:nllrl/l-i ,·INi:[. s. J(,l); Atlf
Bc.\'. ,·lrn::i I\alllllllln/l/c-i OiゥャHセGLケ」イィN@
S. )41; Ali Halif. a.,I!..c .. s. 29J.
Bb.:IA" md. 107. Yonllll ic;in bb.. Ali Haydar. n.g.c .. s. :no.
/.:al1lll lIlallannlll (,c:fil/cri
175
c) Mevat arazideki madenlere gelince, bilindigi uzere mevat arazi hukuk<;ulann
c;:ogunluguna gore mubah yani sahipsiz arazidir. Maliki'ler sahipsiz arazideki madenlerin mutIak olarak devlete ait oldugunu kablll etmektedirler
me\'at arizdeki madenler mubahtlr
lO
kurulmayacagl konusunda birtakIl1l
::.
ケッァオョャ。セQォエ、イN@
.
Diger mezheplere gore
Ancak bunlar uzerinde ozel l1lulkiyetin kllrulup
ァッイオセ@
ァ・ィョゥセエイN@
aynhklan l1leydana
me\'at arazideki gizli madenlerin ihya ve ikta gibi
selesi uzerinde
lO1
ゥセャ・Qイ@
t。イエャセQL@
konu olup oll1layacagl l1le-
Bu yUzden konunun aydmlatJll1laSl ic;:in mevat arazi-
deki madenlerin ihya ve iktasmm l1li.imkun olup ohnadlgml incelel1lekte yarar vardlr.
i03
Malildler, sahih kabul edilen ァッイオセ・@
gore $afiiler , iki ァッイオセエ・ョ@
daha zahir olal11i04
na gore Ranbelller gizli madenler uzerinde aC;:lk madenlerde oldugu gibi ihya ile ozel
mUlkiyet kurulmasml kabul etmemektedirler. Yukarda bin;ok kez belirtildigi uzere
ュ・セィオイ@
ァッイオセ・@
gore Malikiler, butUn madenler ic;:in devlet mulkiyeti kuralul1
tedirler. Madenlerin ihyasml kabul etmeyen $afii ve Hanbell hukukc;:ular ise
セVケャ・@
ゥセャ・エュォᆳ
ァッイオセャ・ゥョ@
bir gerekc;:eye dayandlrmaktadlrlar: Mulkiyetin sebebi olan ihya, bir yerin yapIlan
ゥセャ・ュョ@
tekranna ihtiyac;: duyull1layacak セ・ォゥャ、@
imar edilerek istifadeye ・ャカイゥセ@
getirilmesi demektir. Gizli madenlerin C;:lkanlmasmda yapJlan
ゥセャ・ュL@
etmek olup, madenlerden her ne zaman yararlamlmak istense bu
hale
kazmak ve tahrip
ゥセャ・ュョ@
tekrar edil-
l1lesi gerekmektedir. DolaYlslyla yapllan ゥセ@ ihya manaSl エ。セャュォ、イゥPUN@
$afii ve Ranbeli mezheplerine mensup hukukc;ulann bir klsml tarafmdan ileri surulen ikinci ァッイエゥセ・@
gore ise, mevat arazideki gizli madenler uzerinde ihya ile ozel l1lulki-
yet hakkl kurmak mUl1lkundur. Bu ァッイオセ@
taraftarlanna gore, sahipsiz yerlerdeki gizli
madenler mevat arazi hukmundedir. Bunlardan istifade de tlpkJ mevat arazinin ihyasmda oldugu gibi ancak bir emek ve ュ。ウイヲォセャィァ@
101
iセ@
ァ・イ」[ォャセュエ、ゥjPVN@
Bad, c/-Miil1fckii, 11, lO1: ibn rゥセ、N@
cl-Mllkaddcmiif. I, 224-125; ibn Ciizcy, cl-/.:al'(//lII1. s. 70:
Dus(iki. ャjゥZセᄋiG」N@
I, .t.87: h。イセゥN@
{AゥZセᄋicN@
11. 208: Ebtl Zchra. el-Milkiyvc. s. 129.
.
Sirazi. cl-Mahe::::ch, I. 556: Scrahsi. cl-Akhsiif, 11. 212. 217: Ibn Kudamc. CI-;\/IIf!.II1. V. 572573; ibn Abidin. Rcddii'I-lIlllhf(/I', 11. H: EbfJ Zchra. a.J.!..c .. s. 129. 135: Ali Hafif. cl-:\/ilkil'l'C'.
s.293.
](>1
I"'>
I'"
Sirazi. a.gc .. I. 556: Nc\'c\-J. Ral'::a. IV. 366: Rcmli. ,h,'ihiiyC'fii 'I-mullfiic. V. 351.
ibn Klld,ill1c. cl-Mul',ni. V. 572: Buhtl!i. j':q}n./Ii 'I-kllla '. IV, 188.
Safii. cl-(III. Ill, 266-267: Sir{d. a.g.c .. I, 55(>: ibn Kudamc. a.p,.c.. V. 572.
Sir;lI.i. a.g.c .. I. 55(>: ibn Kud;IIIlC. a.,!.!.l'., V. 572: Remli. a.g.l' .. V. 351.
Knmu .\/n/lnrmm ('q'itlcri
Gizli madenlerin ihyasml calZ gorenler bunlann deylet
. ォゥセャ・イ@
ik1:a edilmesini de ュ・セイオ@
saymaktadlrlar
lO7
「。セォョi@
tarafmdan ozel
Buna ォ。イセャi@
,
ァッイゥセ@
ihyasml caiz gormeyenler bunlann ik1:aSl konusunda
176
amlan madenlerin
aynhgma
、ゥャセュ・イZ@
Safil ye Hanbel'i mezhebine mensup bazl hukukyular gizli madenlerin iktasll1l da
ュ・セイオ@
gormemektedirler. Onlara gore, gizli madenlere biltiln insanlann ihtiyacl yardlf.
DolaYlslyla bunlar herkes iyin ortaktlr
Malikller 109 , sahih ァッイゥセ・@
セゥャョ・Q@
108
,
gore Safiller llO ye Hanbe1l1erin zahir kabul edilen gorii-
gore ise, milbah arazideki gizli madenlerin deYlet 「。セォュ@
ァ「イゥャセ@
izdiL Bu
birtaklm
ゥセャ・ュイ@
denleri ozeI
ゥセャ・エュウョL@
taraftarlan, bu tilr madenlerin
tarafindan iktasl caherkesin
「。セイュケ」ァャ@
ォゥセャ・イョ@
ye bilyilk sermayeye ihtiyay gbsterdigini; bu yilzden de bu tilr maゥセi・エュウョ@
terketmenin diger fertlerin aleyhine oImayacagml ileri
silrmektedirIer. Onlara gore, Hz, Peygaber'in (s.a.) Bilal b. Haris eI-Milzeni'ye (La.)
Kabeliyye madenini ikHi etmesi
ll2
kendi ァ「イゥャセi・ョ@
deIiI エ・セォゥャ@
Diger taraftan maden iktallll caiz gbrenler de deylet
ifade edip etmedigi hususunda fikir aynhgma
oldugunu; lehine ikta edilen ォゥセョ@
、ゥャセュ・イN@
「。セォョュ@
etmektediL
bu iktamm temlik
Bir klsml bu iktam temlikI
madenin rakabesine malik oldugunu ye bunlar
ilzerinde diger mallanndaki gibi mulkiyet hakkmm 「。ィセ・エゥァ@
biltiln tasarrufyetkilerine
sahip bulundugunu, bldilkten sonra da yarislerine intikal ettigini savunurken; diger bir
kIsml yapllan iktam irfiikI oldugunu, yani temlik ifade etmeyip madenden belli silre
bncelikle ゥセi・エュ@
10;
lOll
1(1)
110
I11
112
11,
ye yararlanma hakkl ihtiya ettigini ileri ウゥャイュセ・、SN@
Bkz. Sin'izi, el-Milhe::::eb, I, 558; NcycyJ. Rnv::a, IV, 367.
Mavcrdl, el-Ahknmii GウMオャョセiZI・L@
s. 248: Ebfl Ya'la, el-Ahkamil's-slIlInniyye, s. 236: Sirazi.
n.g. e., I, 558; NcvcvI, a.g.e., IV, 367: ibn Kudamc, el-MlIgl1f, V, 572; BuhfIll. a・セhャゥL@
'I-klna '.
IV, 188.
ibn rゥセ、N@
el-Mllkaddemal. I, 224-225: Bad, el-;\liinleka, I, 101: Dusflk'i. IJn:ji,l'e, I. 487: h。イセャN@
ijョスセャG・L@
IJ, 208.
M avcrdl.
" a.g.c., s. 248: セ|イ。zャN@
" n.gc .. I. 557-558: NcvcvI. Ral'::a. IV. 367: a.mlr.. cl-;\/ecmft '.
XVI,147.
ibn Kudamc. a.g. e.. V. 572: Buhflll. a.gc .. IV. 188.
Malik b. Encs . .1/al'alla '. Zcknl 3: Ebfl Da\'lld. imarc. 36: Eb!l Ubcyd. cl-HIIIl'nl. s. 348: Yahya
b. Adcl11. el-Ilarnc. s. 29..,: DaYlldl. cl-Ell/I'M. 52. 56.
セ。ヲゥjN@
dJ·III. Ill. 26(): Ma\·crdl. n.g.c., s. 248: ibn rゥセ、N@
a.g.e .. I. 225: B;kL a.g.('" 11. 101:
Dllsllki. a.,I.!.('., I. ..,87: h。イセゥN@
a.g.C'" 11. 208: Halis eセイ」N@
LセG」イィMゥ@
Kalliill-i :Irn::i s. IX.
I-:amll .\/allarll1l11 ('c,'it/cri
177
Klasik Hanefi doktrininde dogrudan dogruya madenlerin ihyasl ve iktasmm bir
konu olarak
ゥセャ・ョ、ァ@
rastlamlmamaktadlr. Ancak kullamlan ifadelerden, onlann da
gizli madenlerin ihyasl ve iktasma kural olarak ォ。イセQ@
olmadtklan 。ョャセエAュォ、イiQTN@
Nitekim Hanefi kaynaklarda su, tuz. petroL zift gibi aC;lk madenlerin bulundugu arazilerin iktasl11l1l kesin olarak caiz olmadlgl belirtildigi halde ll5 gizli l11adenler ic;in boyle
yasaklaYlcl bir hukum yer almamaktadlr. Diger taraftan biraz once aC;lklandlgl uzere
Hanefiler ozel arazideki madenleri kural olarak arazi sahibinin kabul etmektedirler.
Buna gore ihya ve ikta yolu ile ozel mUlkiyete gec;en yerlerdeki l11adenlerin de mutemmim cuz kaidesine gore
0
yerin malikine ait olmasl gerekir. Bununla birlikte Ha-
nefi l11ezhebine l11ensup bazl hukuk<;:ulann, madenlerin iktasl11l11 caiz olmadlgll11 ima
eden bazl ifadelerine rastlamlmaktadlr ki, bunlan mezhep
lann セ。ィウゥ@
ァッイuセオ@
degil de bu hUk.llkc;u-
kanaati olarak degerlendirmek daha dogrudur ll6 .
d) Metruk araziye gelince, klasik kaynaklar madenlerin mulkiyeti aC;lsllldan metruk araziyi ayn bir arazi
ケ・セゥ、@
olarak zikretmeyip muhtel11elen mubah arazi kapsamlll-
da degeriendirmektedir. AK ise metruk araziyi mustakil bir arazi
\[Z・セゥ、@
olarak sayarak,
buradaki madenlerin de mevat arazidekinde oldugu gibi -vergisi odenmek
bulan ォゥセケ・@
ait oldugunu ll7 、・イーゥセ@
セ。イエャケM
.
etmektedir 1l8 . Bu a<;:ldan AK'na gore madenler a<;:l-
smdan l11evat arazi ile metruk arazi arasmda bir fark yoktur.
114
115
Bkz. Kasani. Bedii 'i, VI, 194; Halis eセイ・ヲL@
,5'erh-i Kiin£m-i Ar6zf, s. 18.
Bkz. Kasanl. a.g.e .. VI, 194; Haskefi, ed-Dtirrti '!-llIuhtar, V, 278-279;
ォイセN@
Abbiidi, e/-Mi!kiyye,
I, 357.
116
117
Serahsi セッケャ・@
bir ornek vermektedir: "Bir ォゥセL@
devlet 「。セォョャ、@
bir madeni (iktii olarak) alsa
ve bu maden oeaglllda iieret ォ。イセャィァ@
ゥセケ@
ケ。ィセャヲsL@
ゥセケョ@
iierelini yiiklendigi ゥセョ@
iSlihsal ediolur. <;iinkii ゥセケャ・イョ@
yapllgl ゥセ@ ゥセカ・イョ@
kendisi ケ。ーョャセ@
len maden -yergisi hariy- ゥセカ・イョ@
saYlhr. Fakat ゥセケャ・イョ@
aylll madende ゥセ|G」イ・ョ@
lalimatl olmakslZln gidip ケ。ィセュャョ@
durumunda
elde edilen madcn -vergisi 、ゥセャォエ」ョ@
sonra- ゥセャ・イョ、N@
Zira madeni ele ァ・セゥイョ@
onlardlr.
<;iinkii yatagllldaki maden kaynak niteliginde ortak miibahlardan olup bu gibi セ」ケャイゥ@
dc"'el
「。セォャQョ、@
(iklii olarak) kabul ctmek sahih dcgildir (Bkz. e/-Mebslil, II, 217).
Hiiseyin 1\ail Kubah. AI-: ilc bu kanunun kaynagl saytJan e!-Ma!lC'kri'da, madanlcr konusunda
csas ilibariyle l1liitcmmim eiiz sislcmi bcnimscndigi haldc I1lcval vc I1lclruk arazidcki madcnolarak dcgcrIcrdc "sahipsiz mal" sislcl1linin uygulandlgllll bclirlcrck bll durlllllll bir ケ」ャゥセォ@
lIliilkiyCli (rakabcsi) dc\'IcIC
Icndinncktcdir. Zira ona gorc. mcval vc I1lclmk arazilcrin セiーャ。ォ@
aillir \'C miitcll1lllim eiiz sislcminc gorc bu arazilcrdcki madcnlcrin dc ylplak miilkiyclc lI1alik
olan dC\'lclc ail ollllasl gcrckir (8kz. Kubalt. "Eski Mc\,zlIallllllz vc Madcn Miilkiycli". s. S07
\·d.). Fahri DClllir dc bll fikrc ゥセャイ。ォ@
clll1cklcdir (8kz. DCll1ir. is!rim IflllilllilllU/17 Miilkiycf, s.
222). Aneak bizc gorc daha 「。セャョ@
halah bir \'arsaylll1 iizcrinc kurlllan bll dcgcrlcndirmc isabClli dcgildir. Soylc ki. bclirtildigi H/crc Kllbalt bll yarglya. mc\'al \'C mclrllk arazinin セi}Iャ。ォ@
lIliilkiyclinin Icmcldc dc\'lclc ail oldllgll \,arsaYll11lndan yiiriiycrck \·arnlakladtr. Oysa ycrindc
1\.0111/1
Ancak biz bu iki arazi
」[・セゥ、ョォ@
uzere, mevat arazideki madenler
MaNセョ。@
エ。セャiョォケコN@
セッケャ・@
esas
kural olarak mubahtlr ve ihya ve ikta gibi
ァ・ョゥセ@
ゥセャ・ュイ@
エ・セォゥャ@
ki, az once aC;lklandlgl
eden Hanefi mezhebine gore deozel mulkiyete gec;ebilir. Buna
anlamda mubah mallar kapsammda sayIian metruk arazi ise esas itibariy-
le kamu mahdlr ve kamu mallanmn mubahhfp, herkesin bunlardan serbestye ve
セ・ォゥャ、@
178
madenlerin hukuki niteligi konusunda bazl
nok"talarda farkhhklar bulundugu kanaatini
ォ。イセャエ@
J\!nl/nrm/IJ ('c:fit/cri
・セゥエ@
yararlanma hakkmm varhgml ifade etmektedir. Y oksa, mevat arazinin aksine
prensip olarak bu mallar uzerinde herhangi bir bic;imde ozel mulkiyet kurulmasl imkanslzdlr. Metruk arazideki madenlere de bu aC;ldan bakmak gerekir. Yani, bu mad enlerden herkes serb est ve ・セゥエ@
mesi ya da 「。セォャョュ@
セ・ォゥャ、@
yararlanabilir ancak bunlann ozel mulkiyete gec;-
yararlanmasml onleyici tarzda·tekelci kullammlara tahsis edil-
mesi kanaatimizce dogru degildir. Metruk arazideki madenleri arama ve ゥセャ・エュ@
kmm silreli olarak ozel
ァゥイセュ・@
hak-
verilmesi meselesi de, kamu malIannda gec;erli olan
ikta-i irfak (ozel yararlanma) muessesesinin genel kurallan c;erc;evesinde c;ozumlenmelidir.
e) VakIf arazide ylkan madenlerin de -mutemmim cilz kaidesi kabul edildigi takdirde- araziye tabi olarak vakIf niteliginde olmasl gerekir
ll9
.
Her ne kadar ibn
Abidi'n'in eserinde, sahipsiz ve ihrazl milmkiin olmasl dolaYlslyla vakIf arazideki madenlerin onu bulan ォゥセケ・@
ait olmasl gerehigi kanaati belirtilmekte ise de dogrusu bu
madenlerin vakfa ait olmasldlr. Zira vaklf arazileri sahipsiz degil, vakIf hukmi セ。ィウゥケ・ᆳ
tinin mulkiyeti altmdadlr
l20
.
Kitekim AK da sahih vakIf niteligindeki arazide zuhur
eden madenlerin vakfa ait oldugunu aylk bir セ・ォゥャ、@
IIX
\19
1211
ince!cndigi iizere aksi kanaallcr bulunmakla birlikte baskm olan vc bizil11 dc tcrcih cttigimiz
ァッイゥセL@
gcrek mcvat gcrekse I1Ictmk arazinin dcylctin miilld)'ctindc dcgil hiildim vc hlsarl"Ufu
altIIlda oldugudur. DolaYlslyla hcr iki arazinin dc <;:Iplak l11iilkiyclinin dcdctc ait oldugu ァッイゥセ@
cn azmdan ittifakla kabul cdilcn bir ァッイゥセ@
dcgildir. Bu ncdcnlc kanaatil11izce, gcrck /IK gcrcksc
onun kaynagllll エ」セォゥャ@
cdcn l'/-.'.!ii/(ckn kcndi sistcmi vc l1lantlgIIla gorc tutarltdlr.
Bkz. AK md. 107.
Ali HafiC 」QMmゥOォセiZGHL@
s. 293.
Al i Hayda r. .)'l'rh-i Knll[/II-i A I"(i:i, s. セ@ 7()- セ@ 71: Allf Bcy, ,·1 m:i ;:n/11l/lIlnll/c-i Iliillln.l'lIl1l1 .yaM. s.
セMャN@
I cl
hukme 「。ァャQセエイRN@
,.If.: md. 107.
A-a/1//ll\jallarll1l11 (c!fit/cri
Buraya kadar madenlerin klasik doktrinde nasIl ele almdlgl tetkik
bu aC;:lklamalar
Qセャァュ、。@
・、ゥャョセエイN@
179
Simdi
konu ile ilgili bazl degerlendirmeler yapmak faydah olacaktlr.
Klasik kaynaklardaki tariflere gore aC;:lk madenler, halihazlrda kamunun dogrudan
dogruya yararlanmakta bulundllgu, ozel
ォゥセャ・イョ@
inhisanna terkedildigi takdirde ondan
faydalanmakta olan fertlerin slkmtlya 、オセ・」ォャイゥ@
herkese aC;:lk madenlerdir. AllIlan
tarifi ye ozellikleri dolaYlslyla aC;:lk madenlerin bizim sistemimize ye kriterlerimize gore
kamu mallanndan saytlmasl gerekmektedir. Ancak burada bir husus a<;:lklanmaya ihtiya<;: gostermektedir. Tabii ozelligi itibariyle a<;:lk madenler talllmmm kapsamma girdigi
halde
ケ・イャセゥュ@
merkezlerinden uzak olmasl ya da kolay
ゥセャ・エュウ@
nedeniyle halkm
halihaZlrda dogrudan dogruya istifade etmedigi madenler de yine kamu mall niteligin-de ozel miilkiyet yasagma dahil midir? Kanaatimizce bu nitelikteki madenlerin diger
a<;:lk madenlerin hukmiine tabi tlltulup mutlak olarak ihya ye ikta kapsaml
tulmasl yerinde degildir. imam Safil'nin ァVイゥセオ@
、ャセュ。@
tu-
de bu konuda bizi desteklemektedir.
Ona gore, a<;:lk madenler sllllfina girdigi halde,
ゥセャ・エュウ@
ozel emek isteyen, herkesin
kolayhkla istifade edemeyecegi madenler, ozel miilkiyet konusu olabilirler. Ornegin
tuz madeni a<;:lk madenler statlisiinde oldugu halde, elde edilmesi ye mamul hale getirilmesi i<;:in hafriyat ye tasfiye gibi
ikta edilmek suretiyle ゥセャ・エイ「|RN@
ゥセャ・ュ@
ihtiya<;: gosteren tuz yataklan, ozel
Safil hllkuk<;:ular bu nitelikteki madenleri a<;:lk
madenler ile gizli madenler arasmda ayn bir statude degerlendirmektedirler
ekolune ait eserlerde de bu konuya aylll tarzda ケ。ォャセi、ァ@
Esasen bu
ケ。ォャセュL@
goriilmektedir
S6zgelimi, klasik kaynaklarda slYlhk ye arkasmm
ォ・ウゥャュセ@
\[Z・セゥ、ョ@
12·1
iセGゥ@
124
.
Hanbell
.
uygulamak mi.imkiindur.
olmasl ozelliginden do-
laYI suya klyas edilerek aC;:lk madenler arasmda zikredilen petrol
QセS@
123
klasik kaynaklarda a<;:lk maden niteliginde kabul edilerek
onlara ozgii hukumlere tabi tutulan pek<;:ok maden
manada petrol istihsaline
ォゥセャ・イ@
・ャカイゥセ@
125
-ki, bunlan modern
olmayan SIZlIltl halindeki asfalt yataklan olarak an-
$;ilil, cl-Om, Ill, 266: Ncvc\"1. Rav::a, IV. 366: Rcmll. Nilu7yctn '/-mllhlflc. V. 350.
$cbrcllllcll isi. /l イゥZェセカ・N@
V. 350.
Bkz. ibn KlIdfllllc. c/-.\fllf,l1i. V. 57-l: Mcrd;hi 」QMェャウセイN@
VI. 363.
Bb.. $alii. 。NLセ」@
.. Ill. 266: Mavcrdi. c/-,·Ihkflmii GウMャOiイゥョセカHL@
s. 2-+7: Ebfl Ya'lfl. c/-//likrimii'ssiOャヲセGHL@
s. 235: $Ir{lli c/-:\fii!Jc:;;:ch. I. 556: Scrahsi. c/-;\!chsul. 11. 211: Kas:tnl. /kt/rI'i. 11.
(l7: VI. 19-1: ibn KlIdflmc. 。NLセ」@
V. 571: Nc\·cyi. a.f.!,.c .. IV. 365: Haskcli. ct/-/hil'l'ii '/-lIll1hlrll'.
11. H: V. 27X.
Aamll .\Jal/arlllln ᆱHGセゥエiイ@
180
lamak daha isabetlidir126 - esas itibariyle yerin derinliklerinde birikmekte ve sondajla
Ylkanlmaktadlr. istihsali iyin de buytik yaplt emek ye sermaye gerektirmektedir. DolaYlslyla imam Safii'nin tuz misalini buna da uygulayarak bunlann ozel ォゥセャ・イ@
ikta
l27
Bu ケ。ォャセュL@
ozellikle bugun iyin a91k mad enedilebilcegini soylemek mlimk[lI1dur
cs
problemine buytik ol9ude yozum getirecektir .
lerin ゥセャ・エュ@
Aynca hatlrda tutmak gerekir ki, kimi hukukr;ular kamu malt hlikmlinu yall1lzca
ozel araziler
、ャセュ。ォゥ@
ar;lk madenler ir;in uygulamaktadlrIar. Zira yerinde deginildigi
lizere, bazl hukukyulara gore, ozel arazide r;lkan ar;lk katl -kimine gore SIYI da dahilmadenler araziye tabi olarak arazi Malikinin mlilkti saytlmaktadlr.
Gizli madenlere gelince, birtakIm farklt egilimler gozardl edildigi takdirde mezheplerin bu konuya ゥャセォョ@
ァッイエゥセャ・@
genel olarak セオ@
セ・ォゥャ、@
ozetlenebilir: Hanet!, Safil
ye Hanbell mezhebine gore gizli madenler yaplsl itibariyle arazinin bir ctiztidtir ye
bundan ottirti mtilkiyet rejimleri itibariyle de bulunduklan arazinin htikmtine tabidirIer.
Yani bunlar duruma gore, ozel mal, deylet malt, mtibah mal, kamu malt, ya da yaklf
malt olabilirIer. DolaYlslyla gizli madenler tizerinde kural olarak ozel mulkiyet kurulmaSI mtimkilndtir. Malikller ise bu konuda farklt
、エゥセョュ・ォイャN@
Onlara gore, ma-
denIer bulunduklan arazinin mtilkiyetine baglt degildir. Tam tersine, ylktlgl yer neresi
olursa olsun her
tine en uygun
セ・ォゥャ、@
イ[・セゥエ@
maden beytillmale ait olup idare bunlar tizerinde kamu menfaatasarrufta bulunma yetkisine sahiptir.
Anla!?llacagl tizere ォゥセャ・イョ@
gizli madenlerden ferdi olarak ye re'sen yararIanmalan
oldukr;a zordur. Bu nedenle de dar ye teknik anlamda kamu mallan kategorisinde yer
almalan imkanslz gozukmektedir. Zaten isHim hukukr;ulannm yogunluguna gore
bunlann ihyalikta gibi
ゥセャ・ュイ@
konu olmasl ye tizerIerinde ozel mtilkiyet kurulabil-
mesi de bunlann kamu mail stattisilnde degerlendirilmedigini gostermektedir.
iセ^@
I :s
\lutj'i, Tc/.;mi/clii 'I-.\/ccmlt', XVI. 148: Aktan, Afadclllcril1 Slaliisii, s, 32,
Aktan, a.g.c., s. 32, Pclrolii. bir cncrji kaynagl olmasl dolaylslyla "atc(c klyas cdcrck ozc\
Illiilkiyct slIurlan 、ャセi。@
tutan \[。ァ、セ@
ケ。ォャセiQイ@
da rastJallllmaktadlr (BkI.. Aktan, a. c., s.
,1:\-44).
kイセN@
AktaIl, a.c., s. 40.
Aamu Jlallar/lllll
Bununla birlikte bugiin karadan ye denizden ylkanlan her
ケ・セゥエ@
ᆱH|セゥエO」イ@
181
maden sanayide,
askeri savunmada ye diger biitun sahalarda kulIamlmakta; adeta zenginligin, yenilenmenin gostergesi saYllmaktadlr. Bu durum aralannda istisna blrakmayacak
セ・ォゥャ、@
hepsinin stratejik maddeler arasma girmesini gerekli kJlmaktadlr129 Bu yiizden giinlimiizde madenlere
ゥャセォョ@
duzenlemelerde genelIikle "deYletyilik" sisteminin egemen
oldugu gOri.ilmektedir
130
.
isHim hukuku aylsmdan da ozeIlikle gizli madenlerin hukuki statiisiinii -klasik
doktrindeki
ァッイゥNセャ・@
ャセァュ、。M
yeniden gozden geyirmekte fayda vardlr. Bize gore,
ister teknik anlamda kamu mal! sayIlsm ister sayIlmasm butiin madenler, bugunku sosyal, ekonomik ye stratejik onemleri nedeniyle medeni hukuk hukumlerine bagh ozel
mi.ilkiyet duzeninin
、ャセュ。@
blraklhp, kamu mallannm sahip oldugu koruma ayncahk-
lanna sahip kIimarak, onlara deyletin deylet olmak niteligi ile eli altmda tuttugu mallar
diizeni iyinde yer yerilmelidir
ャ。セエヲュウ@
l3l
.
Bu amayla ozel miilk niteligindeki madenlerin kamu-
da gundeme gelebilir 132. Bununla birlikte セ。イエャ@
gore, arama ye ゥセャ・エュ@
hakkI -her tiirlu gozetim ye denetim yetkisi deylete ait olmak kaydlyla- belli bir sure
iyin geryek ye tiizel ォゥセャ・イ@
deyredilebilir. Nitekim ケ。ァ、セ@
islam hukukyularmm yogu
da madenler konusunda "deyletyilik" ilkesinin benimsenmesi temayiiliindedirler
129
130
131
132
133
.
Bu
Adah, "Tiirkiye'nin Petrol ve Madencilik Kesiminde Zekat Potansiyeli", Turkiye'de Zekat Potansiyeli, s. 69.
1982 Anayasasl, 168. maddesi iIe tabii servet ve kaynaklann devletin hukiim ve tasarrufu altm4.6.1965 tarihli ve 3213 SIYlh "Maden Kanunu"nun 4. madda oldugunu hiikme 「。ァャュセエイN@
desinde de. "madenler devletin hiikiim vc tasarrufu altmda olup i<;:inde bulunduklan arZlll miilkiyetine tabi 、・ァゥャイセG@
hiikmii yer almaktadlr Hg・ョゥセ@
bilgi i<;:in bkz. Gnar, Mare Hukuku, 11,
1372 vd.: Kubah, "Eski Me\"Zuat1l11lZ vc Maden Mtilkiyeti", s. 806-807; Duren. Mare Hllkuku,
s. 95-96: kャヲ「。セL@
Dev/et Mallan. s. 24-25: GiritIi-Akgiiner, Mare Hukuku, s. 37-38).
Slddlki vc Aktan'lIl da hakh olarak dikkat <;:cktikleri gibL tcknik imkanlann sagladlgl ゥセQ」エュ・@
kolayhklan sayesinde madenIerin kazandlrdlgl milli zcnginligin bazl fcrtIerin tckclindc topmilli ekonomiye zararh 0lanmasl miilllkiindiir. Diger taraftan planslz ve hlldlltSllz bir ゥセャ・エ|Q@
labilir. Hatla bazen bir llladenin belli bir donemde ゥセi・エャュウ@
milli menfaatlere daha lIyglln
、ゥセ・「ャイ@
(Slddlki, Del'/£'/indc Ala/i rapl, s. 132-133: Aktan, Afadcn/crin ,c;,'tatiisii.-s. 58).
kイセN@
Slbiii. i\/clililll. s. 356-357: Slddlki, a.g.e., s. 133: Aktan, a.g.e., s. 61. Ozel mUlkteki madenin deylet eliylc ゥセャ・エィョ」ウ@
soz kOllllSlI degilsc, セ。イエャョ@
haiz olmak kaydlyla ゥセャ・エュ」@
teklili
oncclikIc arazi sahibine yapd mahdlr (Aktan, a.g.e., s. (1).
es-Sadr, ikti.\"(ldllllli, s. 479 \'d.: Nebhan, ('/-illiclihll'/-C(,I/Ilif, s. 250-25 I: Kahr. "cl-Kitflll'l,immi 'l-iklisiid1... ", s. 117-118: Slddlki. a.!!,- (' .. s. 132-134: Fencer!, "cl-isl;'im yc 'I-Illilkiyyctii '1miil.dc\'icc ... ", s. 110: Af/;lllIrrahlllan, Ecol/olllic /)octril/('s (!( is/alii, 11. 1()5: Aktan, n.g.('., S.
5() ,d .., HatcllIi, ishllll :lpslI/dnll L|GッセH、ゥZi@
s. 194.
Kamu .\fallarl1ll1l (qitleri
ケ。ォャセエュL@
182
butUn madenlerin teker teker fertlerin degil kamunun (devletin) olmasl gerektigini savunan Malikl ァ「イゥセオ@
ile buylik blc;:ude paralellik gbstermektedir
134
.
D.ORMANLAR
Ormanlar da madenler gibi son derece bnemli tabii servet ve kaynaklardandtr. Hz.
Peygamber'den dogrudan bu konu ile ilgili herhangi bir rivayete rastlamlmamaktadlr.
Su, ot,
。エ・セL@
tuz gibi bazl mallann butun insanlara ortak oldugunu bildiren hadisin
metninde de ormanlar apkc;:a zikredilmemektedir. Hatta islam hukukc;:ular, ormandaki
agac;:lann amlan hadiste gec;:en "ot" kapsammma girmedigi 135 , otlak ile orman arasmda
statu baktmmdan farkhhk oldugu
ァ「イuセオョ、・ゥャN@
Gerc;:ekten de, mubah mallar konu-
sunda deginildigi uzere kimi hukukc;:ulara gbre bzel mulkteki otlar mubah sayIld@
halde, bu yerlerdeki agac;:lar ister sahibinin emegiyle, isterse kendiliginden
ケ・エゥセュ@
「。セォウャ@
olsun mubah degildir ve bu agac;:lann uriinlerinden sahibinin izni olmadlkc;:a
yararlanamaz. izinsiz yararlanmalar tazmin konusu 0IurI36. Bununla birlikte, orman
ic;:indeki yabani hayvanlar ye ay hayyanlan bzel mulkiyet kapsammda sayllmadlgl ic;:in
mubah mallar olarak kalmaya devam ederler 137 .
Otlaklann aksine ormanlann hukuki ゥセャ・ュイ@
・ャカイゥセ@
kaynaklar bazl ormanhk bblgelerin maktu bir bedel
olmasmdan dolaYldlr ki,
ォ。イセャィァュ、@
bzel
ォゥセャ・イョ@
ゥセャ・エュᆳ
sine terkedildigini bildirmektedir. Nitekim Hz. Ali "Burs Ormam"mI38 ytlhk 4000 dirhem bdemeleri kaydlyla eski sahiplerinin elinde
135
136
137
「ャイ。ォュセ@
ve bu
。ョャセュケ@
bir deri par-
bulunan Osmanh Devlcti meyzuatJl1Hukuki konularda genellikle Hanefi doktrinini esas ッィQjセ@
da da kural olarak ozel rniilkteki madcnler arazi maliklerine ait kabul ・、ゥャュセエイN@
Ancak, Osmanh Dedetinde arazinin 「ゥセォ@
<;:ogunlugu miri nitcligindc sayJldlgl iyin sonUyla madcnlerin
de onemli bir kISI11J de\"letin tasarmfunda ッャュオセエイN@
Bu nedenle Osmanll devletindc bllgUn re\"ayta ohm "dcvletyilik" ilkesinin llygulamada biiyiik olyiidc ァ」イ\[Z・ォャセュゥ@
bulundllgunu soylcmek miimkiindiir HkイセN@
Kubah. "Eski Mevzual1mlZ ve Maden Miilkiycti", s. 806).
Mecelle "Ot siikl olmayan nebatat olup 」セ。イ@
セ。ュゥャ@
olmaz ... " demcktcdir (md. 1242).
Ebu Yusuf. el-Hank. s. 103-104: Scrahs!, el-MebsuI, XXIII, 165: Kasanl, Bedii'i, VI, 194: ibn
Abidin. Reddii 'I-muhtar. V. 283: .lIecelle md. 1244: Ali Haydar. Diireril '/-hukkiim. Ill, 519.
Ebu Yllsuf セッケャ」@
dcmcktcdir: "Ormanlar hiiklim aylSllldan <;:aylrlar gibi dcgildir. Hic;:kimscnin
「。セォウャ@
ait ormandan izinsiz olarak odun almaya hakkl yoktur. Egcr izinsiz olarak 。ャョセウ@
tazmin cdcr. Egcr bir kimse ormandan bll Ofmanda bahk vcya 「。セォ@
bir av haFal11 avlarsa 0
;l\·layal11ndlr. (:iinkii onnan sahibi ormandaki (l\' hayvanlanna malik dcgildir ... " (l'/-f1nrac, s.
IOn
Burs Orm;tlll, Babil yakllllannda bir bolgcdir (Yahya b. Adclll, l'I-lInrrlc. s. 32, dipnot 2).
J.:.amu .\1al/al'/lIln (c:jillcri
c;asmm iizerine ケ。コョャQセエイSYN@
183
Biitiin bunlar kural olarak ozel miilkiyet konusu ormanla-
nn mevcut olabilecegini gostermektedirl-lO. Burada devletin ozel arazisi (mirJ' arazi) ve
yakIf arazideki ormanlann da
ゥセャ・エュ@
ve tasarruf hukuku aC;lsmdan ozel miilkiyet kap-
sammdaki ormanlar statiisiinde degerlendirmenin bir mahzuru olmasa gerektirl-ll.
Ote yandan, belli bir kbyiin veya ybrenin insanlannm yararlanmasl ic;in tahsis e、ゥャュセ@
ya da kadimden beri
0 セ・ォゥャ、@
ケ。イャQァ・ュゥセ@
agac;hk alanlar baltahk adl ile
allllmaktadlr. Baltahklar bir klSlm insanlann yararland@ kamu mallannm bir 」[・セゥ、@
olarak ilerde miistakil olarak incelenecektir.
Burada ilzerinde asIl durulmasl gereken
kahir c;ogunlugunu
ッャオセエイ。ョ@
セ・ケL@
bir memleketteki orman miktanllln
ve klasik kaynaklanmlzda cibali miibaha adl ile allllan
ormanlann hukuki ayldan ne gibi bir nitelik arzettikleridir. Yani bu nevi koru ve ormanlar, hiykimsenin millkiyetinde olmayan milbah (mevat) arazi kategorisinde mi,
devlet millkiyetindeki (miri) arazi niteliginde mi, yoksa kamu arazisi hilkmilnde midir?
aイ。セエャ「ゥ、ァュコ@
kadanyla, bu nitelikteki ormanlann hukuki statiisi.i ve genel ola-
rak orman politikasmm ne oldugu hususu klasik kaynaklarda fazla
ゥセャ・ョュエイN@
Bu
muhtemelen islam'm ilk defa zuhur edip yaylldlgl bolgelerde ormanhk alanlann az
olmasma baglanabilir. Geryi, milbah mallar konusu dolaYlslyla klsaca deginildigi gibi
islam hukuku eserlerinde miibah ormanlar, milbah daglar deyimleri zikredilmekte ve
buralarda kendiliginden ケ・エゥセュ@
agaylann biltiln insanlar iyin milbah oldugu belirtil-
mektedir. Fakat amlan eserlerde biltiln insanlar iyin ortak oldugu belirtilen milbah ormanlar, milbah daglar deyimlerinden de agaylann
ケ・エゥセァ@
zemin degil, intifa konusu
agaylann kastedildigi 。ョャセiュォエ、イN@
Osmanh uygulamasmda konunun nispeten daha aylk ve detayh oldugu gorulmektedir. AK bu konuda bazl hi.iki.imler ihtiva etmektedir. Kanunun 104. maddesine gore
139
Ebfl YlISlIC cl-Harlie. s. 103: Yahya b. Adcm, ('1-llarlie. s. 32; Bclflziiri, Fiilfi/III '/-/Joldlin. s.
382.
1·1(1
1·11
Gcrck .. lA: gcrcksc 0,11,' tizcl ォゥセャ」イ@
ait koru \'c ormanl;]nn mcvcudiyctini kabul cdcrck blllllara
ゥャセォョ@
hiikiimlcri diizcnlcmcktcdir (Bkz. IIJ.: md. 29-30, 106: ON md. I)
Onar. jdarc 1/11/.;11/.;11. [I. D()8.
J.:oml/ .\/ollonl1lll (qil/eri
cibal-i miibaha 142 denilen koru ye ormanlann ozellikleri ye bunlara ゥャセォョ@
184
hiiklimler
Klsaca セッケャ・、ゥイiTSZ@
1- Bunlar kadimden beri ahaliye terk \,e tahsis
2- Yer itibariyle
ウュャイ。ョ、ヲセエN@
ォiゥュ。ョャQセイ、N@
Bu nitelikteki ormanlar daglar ye balkanlann
ziryelerinde bulunmaktadlr. Bu slmrlandlrma bunlardan yararlanmaYl belli olC;:iide
ァゥ」[Zャ・セエイュォ、T@
.
3- Kural olarak cibal-i mubaha ormanlanndan intifa tamamen serb est olup her
tilrlil madahaleye ォ。イセャ@
ォッイオョュセエQTUN@
Bunlardan her ferdin qit 146 ye M「。セォウュ@
za-
rar yermedigi surece- smlrSlZ bir セ・ォゥャ、QTW@
yararlanma hakkl bulunmaktadlr.
4- Cibal-i mubahadaki koru ye ormanlardan yararlanmak
likteki yerlerden istifade edenler herhangi bir bedel
セᄋi、@
lrI er 148 .
degl
Hッセオイ@
ォ。イセエャウコ@
olup bu nite-
ye rUsum) yermekle yilkiimlU
5- Cibal-i miibahadaki ormanlar kural olarak ozel mUlkiyete konu olamazlar149 .
142
143
144
145
146
147
14H
1<1'1
Cibal-i miibahadan 。ョャセュウ@
laZlm gelen daglardaki hiidayi nabit ormanlar, bUgUn muhafaza
(koru) ormanlan adllll almaktadlr (Kopriilii, "Ormanlarla Baltahklann Durumlan ... ", 704).
g・ョゥセ@
bilgi ic;:in bkz. Kopriilii, a.g.III., s. 703 vd.
Kopriilii, a.g.m., s. 704.
kイセN@
Mecelle md. 1255.
Mecelle de, ''Cibal-i miibahede ya'ni kimsenin yed-i temelliikiine ァ・」[Zュゥセ@
olan daglardaki
hiidayi nabit agac;:lar miibahdlr" (md. 1243); "Cibal-i miibahada hiidayi nabit olan agac;:lan kim
olursa olsun ihtitab edebilir..." (md. 1253) "Miibah ile herkes intifa edebilir. Fakat saire zarar
(md. 1254), diycrek AK'nun bu hiikmiinii teyil etmekledir.
vermcmekle ュ・セイオエB@
Gerck AK'nun allllan maddcsi, gcrckse Afecelle'nin bir onceki dipnotta zikredilen maddelcri
cibal-i miibaha ormanlanndan herkesin kaYllslz vc セ。イエウャコ@
yararlanma hakkuun var oldugunu
hiikme baglarken 11 Sewal H. 1286 larihli ON'nin 15. maddesi, ahalinin bu ormanlardan isti(Bkz. Ali Haydar, ,)'erl1-i KOl1fm-i Arid, s. 366).
fadcsinc birtakull sllllflamalar ァ・ャゥイュセエ@
AlIf Bcy bu hususu aC;:lklarken '"<;'iinkii bunlar ahalinin zaruri ihliyac;:lanndandlr" demcklcdir
(Allf Bey. Am::i KOl1lllll1lime-i Hii/l/(lYUI111 $erl1i .. s. 332). Bununla birlikle 1286 larihli ON bu
hiikmii ladil ederck bazl iSlifadclcr ォ。イセャィァ、@
bir para ahnmasllll kabul 」ャュゥセイ@
(ON md. 5;
ォイセN@
Onar. Mnre HlIkllkll, II. 1368).
AJ.: Il1d. 104 son flkra "bu ll1akfllc cibal-i ll1iibahadan bir mikdan bilifraz miislakIllcn vcya
ュゥセャ」イォョ@
koru illihaz olunll1ak iizcrc mc'mum laraflndan kimscyc bil lapu lasarruf cttirilIIlCZ" dCll1ck surctiylc all1lall nitcIiktcki ormanlanll ozcI miilkiyClc 」Qカイゥセウコ@
ッャオセョ@
aC;:lk bir
セ」ォゥャ、@
hiikmc baglamakladlr ki. bu lIokta c;:ok oncll1lidir. AlI1lan ll1addcyi セ」イィ、ョ@
Atlf Bcy.
"zira bu セ」ォゥャ、@
tapu ilc tasarruf cttirilse. orlllanlIk halindcn C;:lkarak II1cll1lckct ic;:in lal.llll olan
orll1:1nlar lI1ah\"olur" dClllcktcdir (AtlfBcy. n.g.c .. s. 33:;) ...•.
J.:amu ,\/allann/ll
omlanlan miri ormanlar diye カ。ウャヲョ、ュセ@
186
H」セゥOイ@
ise de 155 bu, miri arazi niteligindeki ya da
miri arazi uzerindeki ormanlar demek degildir. (unku miri arazide uygulanan birc;:ok
hukum bunlarda cereyan etmemektedir. Gerc;:ekten de mid arazide kendiliginden
ャオセュ@
0-
omlanlar, mir'i arazinin hukmune tabi olarak C;:lplak mulkiyetleri (rakabeleri)
Devlete ve tasarruflan mutasarnfa ait kabul edildigi halde, miri arazi uzerinde mutasarnfin
ケ・エゥセイ、ァ@
agar;lar -agar; dikme fiili mulkiyetin kazantlma sebeplerinden oldugu
iyin- onlan
、ゥォュセ@
olan arazi mutasarnfmm mulkiyetine girer. Yani zemin mid, uze-
rindeki agaylar ise mulk niteliginde olup ayn ayn hukumlere tabidirler
tan mid topraklann bir baktma rakabesiz iktisap
cibal-i mubahadaki orman ve korular iyin kabul
セ・ォャゥ@
.
Diger taraf-
olan hakk-l karar muessesesi
ッャオョュ。セエiイN@
Buna bagh olarak da
cibal-i mObaha ormanlannda tazminat davalan 、ャセュ。@
ュャセエイiUWN@
156
コ。ュョセャ@
muteber saydma-
Bunlar ve diger sebeplerden oturO cibal-i mubahadaki ormanlar ile miri arazi
uzerindeki ormanlan birbirinden aYlrmak gerekir
l58
.
Cibal-i mubaha ormanlannm kamu mall an ar;lsmdan durumuna gelince, bazl
muellifler bu tOr ormanlan orta mall niteliginde kamu mallan kategorisinde degerlenl59
tahlil edilmesi gerekir. Klasik doktrindeki mObah agaydirmektedirIer . Bu ァッイoセオョ@
lar/ormanlara ゥャセォョ@
dlgmda
。ョャセ、ュォエイ@
hukOmler ve AK'nun bu konudaki dOzenlemeleri ャセァュ、。@
bakll-
ki, cibal-i mubaha ormanlan, orman urOnleri aylsmdan herke-
sin dogrudan dogruya ve serbestye yararland@ mubah nesneler kapsammda ele alm155
156
QセW@
iセk@
iセGj@
ON md. 1.
AK esas itibariyleMecelle'nin "kim ki bir yere malik olursa mafevkine ve mataht1l1a dahi malik
miitemmim ciiz sisteminini benimseyerck, bir
olur" (md. ]] 94) hiikmiine paralel bir セ・ォゥャ、@
toprak iizerindeki agaylann topraglll tiiIiine tabi olacagll11 ve bu sebeple miilk ormanlar, vaklr
ormanlar. min ormanlar bulunabilecegini; metruk arazi iizerindeki agaylann ve korulann da bu
tiirden saYllacagllll kabul ctmekle birlikte, bazl hususlarda miitcmmim ciiz kurahndan aynlarak
toprak iizerindeki ciizlerin toprak miilkiyetine dahil olmasll1l1l zaruri olmadlgllll ァエゥウ・イャQセN@
Bundan dolayldlr ki, kil1li zaman miri topraklar iizerindc miilk agaylar, koru ve ormalllar; vakIf
arazide yine l1liilk ormanlar olabilmektcdir. Miri arazi stiz konusll oldllgunda da .ilK miitemmim
ciiz prensibini sadece arazi iizcrinde kendiliginden bitcn agaylara uygulayarak miri topraklar iizcrinde lIlutasarnf tarafll1dan dc\'lctin izniyle 、ゥォャュセ@
agaylann l1liri dcgil miilk nctiligindc 01dllgunu hiikmc 「。ァャュセQイ@
(Bkz. AK md. 25-30, 83, 106; ォイセN@
Ali Haydar, ,>'cl'h-i j,:an/tl1-i Arazf, 122-141, 327-328: Atlf Bcy, Arazi Kal1unnamc-i HumaYlll111 ,>'crhi, 103-] 21: 338-339: Onar,
Marc HII/wku, 11, 1367: Cin, Osmal1f1 Toprak Diizcl1i, s. 125-] 29). Cibal-i miibaha dcnilcn klSllll bunlann 、ャセi。イN@
Bunlar daglarda ケ」エゥセュ@
tabi ormanlar vc korulardlr (Onar, a.J!..c., It
1367).
g」ョゥセ@
bilgi iyin bkz. Halis eセイ」N@
,ycrh-i J.;an/tn-i Arazi, s. 564-565: KtipriiliL a.glll .. s. 714-715.
kイセN@
Onar, a.Kc.,I!. lセmc@
KbpliiliL "Ormanlarla BaltalJklann DlIrllllllan ... ". s. 714-7J().
Onar. a.gl' .. 11, )3()8.
'od
Kall/u .\/allarl/l/l1
mahadlr. Esasen herkesin dogrudan dogruya
・セゥエ@
ye serbest bir
セ・ォゥャ、@
H」セゥャイ@
187
istifadesine
aC;:lk olma ozelligi kamu mallan ic;:in de soz konusudur. Nitekim daha once de
」[Z・セゥエi@
vesilelerle dile getirildigi gibi klasik doktrinde milbah deyimi, hem mevat arazi hem de
セ・ォゥャ、@
kamu mallanm ifade edecek
ayn kategori
エ・セォゥャ@
ァ・ョゥセ@
manada kullamlmakta ve esas itibariyle iki
eden dar ve teknik anlamda mubah (serb est) mallar ile kamu mal-
lann1l1 araSl dakik bir
セ・ォゥャ、@
aynlmamaktadlr. Adl gec;:en ormanlar zeminleri ile birlik-
te ihyalikta, deyir/temlik gibi fiili ve hukuki
ゥセャ・ュイ@
・ャケイゥセ@
olmadlg1l1a gore bunlar-
daki kamu mal! ozelligi daha da barizdir.
Ancak burada bir farka
ゥセ。イ・エ@
etmek gerekmektedir. 0 da
セオ、イN@
Yerinde belirtil-
digi ilzere kamu mallann1l1, dogrudan dogruya yararlandma ozelliginden
「。セォ@
bir
diger ozelligi de kamunun istifadesine tahsis edilmeleri sebebiyle bunlar ilzerinde ka-
mu hakkl/yararmm mevcut olmasldlr. Ortada boylesi bir tahsis durumu olmadlgl ve
herhangi bir kamu hakkma atlfia bulunulmadlgl ic;:in klasik kaynaklarda ye AK'nda
cibal-i milbaha ormanlan omegin yollar, meydanlar gibi umuma ya da baltahklar gibi
belli bir kesime tahsis ・、ゥャュセ@
mallard an farkh muamele ァッイュゥャセL@
bunun sonucu olarak
da kamu mallarm1l1 sahip oldugu koruma ayncahklannm bir klsml bunlara tamnmaュャセエイN@
Gerc;:ekten bize gore de klasik doktin ve AK'nun
「。ォャセ」[Ziイュ@
gore cibal-i
milbaha ormanlanmn -birc;:ok bakImdan benzerlik gostermesine ragmen- teknik anlamda kamu mah kabul edilmesi milmkiln gorunmemektedir.
Bununla birlikte, bugiln ic;:in ormanlann bir illkenin ekonomisi, genel sagiIgl ye
dogal zenginligi aC;:llanndan kazandlgl onem dikkate almdlgmda artlk kamu yaran ile
yakmdan ilgili bulundugunda セオーィ・@
yoktur. Ne yar ki, bugunku telakkiler ve uygula-
malara gore bu kez de dogrudan dogruya yararlamlma ozelliginin zedelendigi gorulmektedir. Zira gunumilzde fertlerin -bazl istisnalar 、ャセQ。M
ormanlardan re'sen ye
serbestc;:e yararlanmasma musade edilmemektedir.
Su halde cibal-i mubaha ormanlan bir yonden ュオ「。セ@
lanna (hazine arazisine) ye bir 「。セォ@
mallara, deyletin bzel mal-
yonden de kamu mallanna benzerlik gosterse de
gerc;ekte ac;:tklanan gerekc;:elerden bturu bunlartn hic;:birine dahil edilememektedir. Eu
Kamll .\Ja/larIl11!1
nitelikteki koru ye om1anlan baZl muaSlr hukukc;:ulann
kendine ozgu bir arazi 」[・セゥ、@
Meseleye bugunkii
ァッイオセョ・@
cZ」セゥエャイ@
188
paralel bir
セ・ォゥャ、@
セ。イエャ@
olarak degerlendirmek kanaatimizce daha dogrudurl60.
c;:erc;:eyesinde bakIldlgmda denebilir ki, ami an ormanlar,
giderek artan onemleri dolaYISlyla herkesin serbestc;:e ye diledigi gibi. yararlandl£1
mubah mallardan ye diger gayrimenkullerden farkh hukukt duzenlemelere tabi tutulmal! ye kamu mallanna benzer koruma onlemlerine
nun
「。セィ」@
ォ。カオセエイャュィ、N@
Bize gore bu-
yolu da bu ormanlann deyletin hukum ye tasarrufu altmdaki mallar kiime-
sinde kabul edilmesi ye bunlann korunmasl, denetlenmesi, ァ・ョゥセャエュウ@
l61
hususunda deylet tekelinin benimsenmesidir . <;unku ozel ァゥイセュL@
ye
ゥセャ・エュウ@
kural olarak kiir
amaclyla hareket ettiginden ormandan, gucu otesinde fazla urun almak ye ormanlara
gerekli yatmml yapmamak gibi sonuc;:lar doguracak tutum ye
、。ケイュセ@
ic;:inde olabilir.
Bu nedenle ormanlar uzerinde modern telakkilere de uygun olan deylet
ゥセャ・エュ」ァ@
ilkesinin kabul edilmesi yerinde olur.
Sonuc;: olarak diyebiliriz ki, cibal-i mubaha ormanlanm hukuki bazl incelikler ihmal edilmek suretiyle kamu mallan smlfmda degerlendirmek ye kamu mallannm sahip
oldugu koruma ayncahk ye onlemlerini bunlara da エ・セュゥャ@
etmek islam hukuku genel
hukumleri aC;:lsmdan mumkUn, hatta gereklidir.
I(JJ
161
Toprak rejimini diizcnleycn AK'nda saYllan 「」セ@
」[Zセゥエ@
arazi arasmda ormanlar yoktur. Bununla
birliktc Ebu'I-Ula Mardin, Biilent Kopriilii, S.S. Onar gibi gibi muaSlf hukukc;:ular AK'nin yaptIgI bu taksimin akli vc hakikj (tiimdcngclim) olmaYlp itibari vc istikrai (tiimcvanm) oldugl.lnu,
yani gozlem vc tecriibeye dayanan bir mctodla ケ。ーijュャセ@
bulundugunu ilcri siirmcktcdirler. Buna
tiirdcn 「。セォ@
arazi yoktur dcncmcz. Bu tiirlcr 、ャセiQ。@
gore AK'undaki taksime gore, sayIJan 「」セ@
ozel niteliklere sahip topraklar da bulunabilir. Orncgin AK'nun cibal-i miibaha dcdigi ki11lscnin
ll1i.ilkiycline dahil olrnayan Ofll1anlar, dcnizdcn bir klSl1l1 doldumlarak cldc 」、ゥャュセ@
arazi. IlChirlerin Il1cydana gClirdigi dcllalar bu kabildcndir (Mardin, Ahkmll-l Ara:i, s. 5; Kopriilii,
s. 33;
"Ormanlarla Baltahklann Dummlan. s. 716: a.mlf, Tark Hllkllkllnda Orlllan mゥャォセカ・エN@
Onar. Mare Hllkuku, I1, 1367).
AC;:lklandlgl iizcrc klasik doklrinc vc AK'na gorc cibal-i miibaha onnanlanndan inlifa tamamcn
miibah sayIldlgl; bu dUnI11l isc bllnlann ァ」ャゥセエコ@
tahrip cdilmclcri sonucullu dogurdugu ic;:in
Dc\·lcl. artlk bunlann bu セ」ォゥャ、@
tahriplerinc clIgcl ol1l1ak ic;:in kcsin onlemlcf al1l1ak Qセャュイ」エゥョ@
,·c O."I'ndc cibal-i lI1iibaha orlllanlartnl, lIIiri ortnan katcgorisinc dahil 」エQャゥセイ@
、uyQャオセ@
(KopriiliL "Ol'lll;\n Nil.allln;11I1csinin Gctirdigi Ycnilikler ... ". s. 87-88).
Ka",,, Mallarmm (c§it/cri
189
n. ORTA MALLARI
Klasik eserlerde modern hukuk literatlirtinde ケ・イャセュゥ@
deyilllini tek
ョゥセ@
bir
「。セュ@
セ・ォゥャ、@
ォ。イセャケョ@
bulunan "orta
bir terime rastlamak gU9tUr. Kavrallllar bblumunde ge-
a91klandlgl uzere bugun orta mallannm muhtevasml
mallan klasik kaynaklarda "irffik/erffik", "hlma", "harim" vb.
・、ゥャュセエイN@
III all an"
ァ・セゥエQ@
ッャオセエイ。ョ@
kalllu
kavramlarla ifade
Su kadar ki, AK'nda yer alan "metruk arazi" deyimi neredeyse bugun kulォ。イセャィ@
lamlan "orta mallan" deyimine
gelmektedir.
islam hukukunda orta mallan kapsammda degerlendirilen mallar tahsis cihetleri
bakImmdan iki kategoriye aynlmaktadlr. Birincisi herkesin yararlandlgl orta mallan;
ikincisi de bir klslm halkm yararlandlgl orta mallandlr. Bu iki klslm orta mallanm ayn
ayn incelemekte yarar vardlr.
A. HERKESiN YARARLANDIGI ORTA MALLARI
Bu kategoriye geren m all an teker teker slralamak gUytur. Vine de burada belli
「。セィャョ@
deginmek faydah olacakttr.
1. Genel Y ollar
Hz. Peygamber (s.a.) genel olarak yollara buylik onem カ・イュゥセエN@
\[・セゥエQ@
hadisler-
de yollann daraltIlmamasl gerektigi, yollan ァ・ケゥセ@
コッイャ。セエ」ォ@
セ・ォゥャ、@
kesen ォゥセョ@
162
cihadmm olmadlgl ve yollara abdest bozmanm lanete sebep oldugu beyan edilmekl63
tedir . Diger taraftan yollarda gelip geyenlere eziyet verecek セ・ケャイゥョ@
kaldmlmasmm
l64
l66
imanm bir セオ「・ウゥョ@
エ・セォゥャ@
ettigi , sadaka yerine geytigi l65 ve magfirete sebep oldugu belirtilmektedir. Y ollann ァ・ョゥセャ@
ョ。ォャ・、ゥュセエイN@
Bunlardan birisi セオ@
yolun ァ・ョゥセャ@
IG2
IG3
16-1
1(,5
iHセ@
Ill]
yedi 。ャGセュ@
'
セ・ォゥャ、イZ@
ile ilgili de Hz. Peygamber'den bazl haberler
"Vol hakkmda ihtilafa 、ゥセ・ャGウョコL@
(zidi) blrakdll'.,,167 Kaynaklann bildirdigine gore, Hz.
..
Bkz. Ebu Davud, Ciluld, 88; Kellelni. cl-Tcriilihu 'I-idiiriyyc (O::e/). IJ. 49.
Miislim, Ta/Jiircl, 20; Ebfl Da\'ud, Tahiircl. 14: ibn Melee. Tahiircl. 21.
Miislim, j,l1an, 12: Nesai. j,l1an. 16: ibn Mace. Afllkaddi",e, 9.
l ' ,I!e::iililll.
1
BUlan.
24: Tinnizi. Birr I'C St/a. 36: Ebfl Da\'ud. !'aJal'l'lI. 12.
Buhari. Mc::iilil/l. 28: Tirmi7j. Rirr I'e ''-It/a. 38.
3 I: Tirmizi. ,·1hkiilll, 20.
Buhan." Me::iililll. 29: MUslim. ;\/ii.mkiil. 31: Ebfl Da\'ud. Ojォ、セiHGN@
A-alll/l J/a/larmm (q-il/cri
Omer dbneminde sahabe Basra セ・ィイゥョ@
desinin enini 60
。イセュ@
。イセュ@
ゥョセ。@
190
ettiginde merkezde yer alan en buyDk cad-
(zirii), diger caddelerin enini 20
。イセュL@
her bir sokagm enini de 7
olarak 「・ャゥイュセエiVXN@
Bu klsa ァゥイセエ・ョ@
soma yoUar konusunun isliim hukuk doktrininde nasIl incelendi-
gine bakmak yerinde olacaktlr. isliim hukuku eserlerinde yollar genel olarak iki klsma
aynlarak ele almmaktadlr:
1- Ozel yollar: Bunlar, bzel ォゥセャ・イョ@
disinde
ァ・」[Zゥセ@
mulkiyetinde olan yollardlr
170
.
0
yolda bir
セ・ケ@
ihdas
Bunlardan ァ・」[Zゥセ@
hakkI esas itibariyle sahiplerine aittir. DolaYlslyla yolun
「。セォウQャ@
gec;:mesini engelleyebilirler. Bununla birlikte -kamu yolla-
sahipleri buradan
r1l1da 。セュ@
. Ozel yol ken-
hakkI olanlann ortak mtilkti gibidir. DolaYlslyla bzel yol sahiplerinden
birisi digerlerinin izni olmadlkc;:a ister zarar versin ister vermesin
edemez
l69
izdiham olmasl gibi- zorunluluk hallerinde ァ・」[Zゥセ@
labilecegi kabul ・、ゥャュセエイN@
Bu nedenle Hanef! mezhebinde
ic;:in 6zel yollann kullam17l
bzel yol sahiplerinin ara-
lannda ittifak ederek ozel yolu satmalanna, taksim etmelerine ve agz1l11 kapatmalanna
cevaz カ・イゥャュセエ@
Hemen
。ョャセ、」ァ@
172.
tizere 6zel yollar genel olarak bzel hukuk hukumlerine tabi-
dir. DolaYlslyla kamu mallan alam
168
169
170
171
172
、ャセQi。@
kalmaktadlr.
Maverdi, el-Ahkamu's-sult(lI1iyye, s. 226; Ebt1 Ya'la, el-Ahkamu 's-sulttiniyye, s. 212-213; ォイセN@
Kettani, et-Teratfbu 'I-Mtiriyye, Il, 42.
-"vi Haydar, DUre/'u'l-hukkiilll, Ill. 23. Mecelle ozel yolu, "tarik-i hass, <;:lkmaz sokak demeklir"
(md. 956) セ・ォャゥョ、@
larif etmekte ise de, Ali Haydar Efendi bu tarifin efradllll cami agyanm
mani olmadlgllll soylemektedir ki, bize gore de bu degerlendirme dogrudur. Zira onun da pck
hakh olarak belirttigi gibi her <;:lkmaz sokak tarik-i hass olamayacagl gibi her <;:lkar sokak da
ki, kimi zaman tarik-i anllTIln \[ZャォセQ@
kapatilabildigi halde yine larik-i
tarik-i amm olamaz. セッケャ・@
am11l olarak kalacagl gibi, tarik-i hass sahipleri soz konusu yolu bir menfez H\[ZャォセI@
a<;:mak surebile 0, larik-i amm nileligi ォ。コョャセ@
01111az (Bkz. Ali Haydar,
tiyle tarik-i amma オャ。セエQイウ@
a.g.e., Ill, 23. Benzer bir degerlendirme i<;:in bkz. Merglnanl, el-lIidliye, a.g.e., V, 380-38]).
Bkz. セャョコL@
el-.\luhe::::::eb, I. 343; Merglniin1. a.g.e., a.g.e., V, 381; Nevcvl, Ral':::a, 1II, 44] -442,
H6: Zeylal, Tehyfn, VI, 143; Buhfill, k・セャゥヲ@
'l-kll1li', 1II, 407-408; ibn Ciizey, el-Kal'linin. s.
224; ibn Miiflih. el-Miibdi '. IV. 296; Mecelle md. 1220; Ali Haydar, a.g.e .. III, 495-496; Kadri
p。セN@
mオイセMゥ、@
'I-hayrlin md. 56.
Hukuk<;:ulann 90gun1uguna (cumhur) gore ozcI yol sahipleri ッイエ。ォャセ@
bir karar alarak ozcI
yolun agzllll kapallrlarsa bUlla clIgcl olunamaz. BlI ァッイゥセ@
taraftarlanna gore ozcI yolun ortaklar
araslIlda taksillli dc prclIsip olarak caizdir (Bkz. Nc\'c\'1. a ..セNᆪG@ .. 1lI. 442-441).
.1[c('ell1' md. 122:l: Ali Haydar, a.g.£' .. Ill. 498.
Kamu Alallarmm
2- Genel Y ollar: Bunlar belirli
ォゥセャ・イョ@
イ[・セゥエi@
i
191
inhisannda olmaYlp herkesin yararIanma-
sma aylk yoUardlr. KIasik literarurde "umumi yollar (turuk-i amme)" yeya benzer deyimlerle ifade edilen l73 ye uzerinde etrafilca durulan genel yolIar kamu malIarmm 0nemli bir
ケ・セゥ、ョ@
ッャオセエイュ。ォ、N@
Mecelle'nin
、・ァゥセォ@
ayIlardan iki ayn fasIl aYlrdl-
gl174 bu yollann huh.LJki durumu, metruk arazinin bir ケ・セゥ、@
d uzen 1・ョュゥセエイ@
olarak AK tarafindan da
175 .
Genel yolIar da diger kamu mallanndan farkh degildir. Bunlann kamu mah saYll76
labilmesi iyin bir tahsis ya da kadimden beri kullamlma durumu olmahdlr . Kamu
mallanndan genel, oze! ve yogun yararIanma esaslan ile butiln kamu mallan iyin on・セゥエャォL@
gOrillen genellik,
serbestIik, zarar yermeme, ucretsizlik gibi yararlanma ilke!el1
gene! yollar iyin de aynen geyerIidir 177 . Daha once uzun uzadlya ゥセャ・ョ@
bu konulann
burada genel yollar aylsmdan yeniden ele ahnmasl kanaatimizce abes bir tekrardan
ibaret olacakttr.
Bununla birIikte
セオ@
hususlann yeniden hatlrlanmasl da faydadan uzak degildir.
Gene! yollann asd tahsis amaCI gelip geymektir. (:unku bunlar esas itibariyle insanlann
kendileri, hayvanlan ye ・セケ。ャョュ@
menfaati 、ャセュ。@
de
エ。イャセュ@
「。セォ@
gelip geymesi iyin yapdmaktadlr 178 . Bu yollann asli
maksatIarla kullamhp kullamlmayacagl islam hukuk doktrinin-
ye bu konuda birbirine Zlt iki egilim
「・ャゥイュセエN@
sup hukukyulardan bir kIsmma gore, yollann tahsis ciheti
173
174
175
176
177
17H
Hanbell mezhebine men、ャセュ。@
kulIamlmasl caiz
Bkz. Ebft Yusuf, el-Hanic, s. 93; Safi!, el-Om, III, 266; Serahs!, el-Mebsut, XXIII, 164; Kasanl,
Beda 'i, VI, 192; Nevevl, Ravza, Ill, 438: fun Cuzey, el-Kavanln, s. 224; Suyftt'i, el-Hiivi, I, 170,
172, 182, 188; fun Abidln, Reddii'I-l1Il1htiir, V, 380 vd.; Mecelle md. 926-927, 1213-1223:
Miir§idu 'I-hayran md. 56.
Kadri p。セL@
Bunlardan birisi "tarik-i amde ihdas olunan セ・ケャイ@
dairdir" (md. 926-928). ikincisi ise gcnel
olarak "tarikler hakkllldadlr" (md. 1213-1223). Konu aynca "cinayet-i hayvan" fashnda da ycr
yer ゥセャ・ョイォエ、@
(md.932-935).
AK'un konuyla ilgili 93. Illaddcsi セッケャ・、ゥイZ@
"Tarik-i allll11 uzcrine bir killlse ebniye ihdas veya
agac; gars cdcmez. Edecck olur isc hedlll ye kal'olllnur. VclhasIl tarik-i al11l11da bir vec;hile kimsc tasarruf edcl11cz. Tasarruf cdcn olur isc mcn olunur."
N C\'CVI,
' a.g.e., III, 440-441; Cm.
. McI' 'a, raylak vc kャセG。ォイL@
s. 113,
Burada Mecclle'nin daha oncc zikredilcn "hcrkcsin u1l1111l1i yolda hakk-I l11iimrll Hァ」c[ゥセ@
hakkl)
vardlr, Fakal scJalllct セ。iゥャケ、イB@
(md. 926) yolundaki hiikmiinii hatlrlallllakta yarar vardlr.
Nc\'c\'I.' a.g.e., Ill. 473; IV, 359: Rcmli. Nihiiyelii '/-lIllllttiic. V, 242: Zcylai. Tc/Jyfll, VI, 142:
KUlb. Ni::iilllil '/-idftre, s. 221: ,I/('('cl/e "hcrkcsin larik-i {Jmllldc hayvallI ilc dahi lIliinlr hakkl
\'ardlr ... " dClIlcklcdir (md. 932).
Kamu Afallarmm ('c§itlcri, 192
degildir 179. <;ogunlugu エ・セォゥャ@
eden hukukyular (cumhur) ise genel yollardan -asJl hak
sahibi yolculara zarar vermemek kaydlyla- gelip geymek 、ャセュ。@
etmek l80 ilzere duraklamak l8l , otumlak, 。ィセMカ・イゥ@
yapmak, bir セ・ケ@
farkh セ・ォゥャイ、@
koymak vb. gibi
istifade1erin caiz ve milbah oldugu ァッイゥャセョ、・iXN@
yollar otedenberi bu tilr
「オャョュ。セL@
ゥセャ・イ@
iyin
ォオャ。Qァ・ュゥセL@
「。セエョ@
dolaYlslyla bu konuda milctehitlerin
Onlara gore,
beri buna itiraz eden kimse
ァッイゥャセ@
Genel yollar ilzerinde bin a ve agay gibi bir
de burada ilzerinde durulmasl gereken bir
「。セォ@
セ・ケ@
birligi
ッャオセュエイN@
Hanbeli
l83
de bu dogrultuda oldugu belirtilmektedir .
ekolilnde sahih kabul edilen ァッイゥャセョ@
セ・ケャイゥョ@
dinlenmek, sohbet
ihdas edilip edilemeyecegi meselesi
husustur. Bu konuda ihdas edilen
ozel menfatler iyin olmasl ile kamu menfaati iyin oImasl arasmda hilkilm baklmmdan farkhhk vardlr.
Genel yollar ilzerinde ozeI kullammlar iyin yapIlan
durumuna gore
、・ァゥセォャ@
セ・ケャイゥョ@
セ・ケャイゥョ@
hilkmil, bu
gostermektedir. Bu konuda yapIlan
セ・ケャイゥョ@
"kahcI" oIup
oImamasl ile kamuya "zarar" verip vermemesi onemli kriterIerdir. Soyle ki, eger genel
yollar ilzerinde ihdas edilen
セ・ケャイ@
kahcI degiIse ve sonuy itibariyle millkiyet ifade et-
miyorsa, aynca kamuya zarar vermiyorsa bunlara -gerektiginde kaldmlmak
cevaz verilmektedir. Buna gore ornegin, yolda oturup bir
179
180
181
182
183
セ・ケャ@
ュ・セァオャ@
セ。イエャケᆳ
oIanlar gelip
Ebfi Ya'lii, el-Ahkiimil's-sultaniyye, s. 226; ibn Receb, el-Kavaid, 195; Merdiivl, el-jnsaf, VI,
378.
Rivayete gore, Hz. Peygamber (s.a.) prensip olarak yoIIarda oturup sohbet etmekten sakmduョャセL@
iIIe de yapIlacaksa haramlara bakmaktan sakmmak, eza vennekten kaymmak, selaml almak, iyiligi emredip kotiiliikten sakmdlrmak ... suretiyle yolun hakkml vermek gerektigini soyャ・ュゥセエイ@
(Buharl, Mezalim, 22; jsti 'zan, 2; MUslim, Liblis, 32; Ebii Davud, Edeb, 12; Tirmiz'i,
hti 'zGn, 30).
Cadde ve sokaklarda yolcu indirip bindirmek, aray parketmek de bu kabil yararlanmalardalldu.
Alecelle "izn-i veliyyiiJemr olmadlkya kimse tarik-i ammda bey' ve セゥイ@
iyill oturamaz. Ve bila
izill bir セ・ケ@
vaz ve ihdas edemez... " (md. 927) demck suretiylc umumi yollanll tahsis cihcti dlセャQ、。@
kuIIammull mutlak olarak yasaklamaktadlr. Allllan maddcyi aylklayan Ali Haydar Efcndi
de genel olarak bu hiikme ゥセャイ。ォ@
etmektedir. Bununla birlikte 0, klasik fIkIh eserlerinde umumi
yolda 。ャiセMカ・イゥ@
yapmak iizere oturmakta kimscyc bir zarar yoksa bunun caiz oldugu hiikmiiniin
zikrcdildigini ilave etmektcdir. Fakat kendisi bu hiikmiin "vcliyyiilcmr tarafmdan yasaklanmadlgl takdirde" kayd1l1a baglI oldugunu, Mccelle'nin bu maddcsi ile vcliniiIcmr tarafmdan 0turrnal1ln yasak edildigini, dolaYlslyla artlk bUllull caiz olmadlgll1J soyIcmcktcdir (Ali Haydar,
Diirerii 'I-hl/kkall/, IJ, 910-9 I I).
セゥイ。コL@
eI-Miihc;;;;eb, I, 557: Ncvcvl, Rav::a, IV, 359: ibn Kudamc. cl-Ail/gill, V, 576: a.mlC, cIf.:n,fr,
442: Rcmll, Nilu1yclij'f-lI/l/hlac. V. 242-243: ibn Rcccb. cl-J\al'fiid. 194-195: Mcrdiivl.
'1-/;,11/(1', IV, 196: Haskcfi, cclcI-hlsn,(. VI, 378; Zcylai, TcbYIII, VI, 142; Buhflli. aGHBセ|ヲゥ@
n.
Dilrrii '1-l1IlIlIlnr, V, 3RO: $cykani. N(:I'liil'l-cl·lar. V. 154.
Kamu Afallarmzn
geyenlere bir zarar verrnernek kaydlyla
l84
kurarak golgelenebilirler .
Buna
ォ。イセャィ@
ihdas edilen
"rnulk" ihtirnali エ。セャケッイウ@
tedirler: YapIlan bu
セ・ケャイ@
ォオイョ。セL@
tente, branda gibi
セ・ケャイ、ョ@
イ[・セゥエャェ@
/ 193
セ・イョウゥケャ@
bina ve agay gibi "kahclhk" ifade ediyor ve
bu takdirde isliirn hukukyulan セオ@
セ・ォゥャ、@
ァッイゥNセ@
beyan etmek-
セ・ケャイ@
yoldan gelip geyenlere "zarar" veriyorsa ""zarar ve zarara
ォ。イセャィ@
zarar yoktur" hadisi l85 geregince buna kesin olarak izin verilernez. Bu hukurnde butiin hukukyulann ittifakl rnevcuttur l86 .
Herhangi bir zarar soz konusu olrnadlgl takdirde yapllan
oldugu hususunda geneI oIarak uy ayn ァッイゥNセ@
lerden Muharnrned b. Hasan l88 , bir ッイゥNセ・@ァ
セ・ケャイゥョ@
hukrnunun ne
187
nakIedilrnektedir: Malilciler , Hane±igore Safiiler l89 ister idareden izin allllslll,
ister ahnrnaslll bunun rnutlak oIarak caiz oIdugu
ァッイゥNセオョ、・ャ@
Hanbeliler l90 ile sahih kabul edilen diger ァッイゥNセ・@
gore Safiiler
191
de bunun tarn
zlddllll yani rnutlak olarak caiz olrnadlgllll ileri surrnektedirler. Onlara gore yollara
yapdan binalar ve dikilen agaylar halihazlrda zararSlZ bile oIsa gelecekte zararh olrnalan rnuhterneldir. Diger taraftan bu gibi
セ・ケャイ@
devarnhhk ifade ettigi iyin bunlara uzun
zarnan zilyet olanlar sonradan bu yerlerde rnulkiyet iddiaslllda bulunabilirIer. Bu da
karnuya ait bir hakklll kesilrnesi anlarnllla gelecektir.
184
kcッjセ、ヲゥQ@
185
186
IX7
IR8
189
190
1"1
S'irazl, e1-Muhezzeb, I, 557; NevevI, Ravza, IV, 359; ibn Kudame, el-Mugnf, V, 577; Buhfiti,
'l-kll1d " IV, 196; Sirvanl, hゥセケ・L@
VI, 218.
Malik b. Enes, el-Muvatta', Akdiye, 26; ibn Mace, Ahkiilll, 44; Ahmed b. Hanbel, el-Miisned. I,
313; V, 327; Darekulnl, Akdiye, 83-85 (IV, 228); Zeyla'i, Nasbu 'r-rdye, IV, 384-386.
Bad, el-Mun/eM, VI, 43; S'irazi, a.g.e., I, 557; Merginanl, el-Hidiiye, IX, 240; Nevevi, Ravza,
Ill, 439-440; Zeylai, Tebyfn, VI, 142-143; Hatlab, Mevahibu 'I-eelfl, V, 158; Buhfili, a.g.e., IV,
196; fun Receb, el-Kavdid, s. 193; Harazmi, el-K!ftiye, IX, 239; Haskefi, ed-Diirrii'l-mllh/ar, V,
380; kオイ・セャL@
Metilimu 'l-kUl'be, s. 78; Meeelle md. 927, 1214; Ali Haydar, Diireru'l-hukkGlII, lIl,
487; Kadri p。セL@
mゥBセ、。@
'I-hayrtin, md. 56. EbfI YIISllf, devlel 「。セォョャQ@
bile miisliimanlara
ikl,lcn vcnne hak ve
ail ana yollardan bir k1Sm1l11, iizerine bina yapmak iizcre bir ォゥセケ・@
sclahiyelinin bulunmadlglllI ifade elmeklcdir (Bkz. EbfI Yusllf, el-Hariie, s. 93).
Bad, el-Miintckii. VI. 43; Haltclb. Mel'iihihii 'I-eelil, V, 158.
Zcylai, a.g.e., VI. 143; Babcrli, el-hlG.ve, IX, 239; Harazmi, a.g.e .. IX, 240.
Rafii, Fet/m 'I-a::/::. X. 308-309; Ncvcvi, a.g.c., Ill, 439.
Eb!1 Ya'la. e1-Ahkiilllii GウMャOiエゥョセカケ・L@
s. 306; ibn Klldamc, cl-/IIl/gIII. V, 577: Buhflli, Kq"!jn./ii '//\lnii', IV, 196; ibn Rcccb, e/-Kal'(lid, 193.
Ma\'crdi, a.g.c .. s. 321; Ram. Fctllll 'I-a::/::. X. 308-309; Nc\'c\"i.l?m'::a. Ill. 439.
Kall/It Afallarmln C;e§itIeri / 194
Ebfi Hanife ve Ebfi Yusufise bunlann idareden
。ィョュャセ@
bir izin dahilinde yapllmasl
halinde caiz oldugunu aksi takdirde caiz olmadlglnt kabul etmektedirler 192 . Bu
muctehitler de
ァッイゥセャ・ョ@
セオ@
セ・ォゥャ、@
ゥャセォョ@
sin hakkJ vardlr. Buralara
mumkun degildir. Devlet
yapmaktadlr. Bu itibarla
gerekyelendirmektedirler: Genel yollarda herketasarruflarda tek tek butun fertlerin nzasml almak
「。セォョエ@
hepsinin temsilcisi olup kamu
ォ。ョセャィ@
onlar adma
ve duzensizligin onune geymek ir;:in bu konudaki
insiyatifin ona blrakIlmasl en dogru yoldur. Bu
セ・ォゥャ、@
ゥセャ・イョ@
ァッイゥセ@
taraftarlanna gore belirtildigi
idareden izin almmakslzm genel yollara bina yapmak ya da agay dikmek iste-
yen olursa buna her ferdin engel olma yetkisi bulunmaktadlr
193
.
Su kadar var ki, Ebfi Hanife ile Ebfi Yusuf gene! yollar uzerinde ihdas olunacak
セ・ケャイ@
hususunda idareden izin almmak gerektigi, aksi takdirde bunun yasak oldugu
noktasmda hemfikir olmakla birlikte, bir セ・ォゥャ、@
izinsiz olarak ihdas ッャオョュセ@
セ・ケャイゥョ@
bir kez ihdas olunduktan sonra kaldmhp kaldmlmayacagl hususunda ihtilaf ・エュゥセャイ、N@
Ebu Hanife idarenin yetki alantna tecavDz soz konusu oldugu gerekr;:esiyle bunu da
yasak kapsammda degerlendirirken, Ebfi Yusuf, halihazlrda
kaldmlmamasl gerektigini, zira yolda bir セ・ケ@
ihdas eden ォゥセョ@
ケ。ーャュセ@
bulunan
セ・ケャイゥョ@
burada oncelik hakkl
elde ettigini ve -kamuya zarar vermek gibi- bu hakkm iptalini gerektiren bir durumun
da soz konusu olmadlgml savunmaktadlr
dan Ebfi Hanife'nin ァッイゥセoョ@
194
.
Fakat kamu mallarmm korunmasl aylsm-
daha isabetli oldugu aYlktlr. Zira, kamuya ait yollara
idareden izinsiz olarak ihdas edilen セ・ケャイ@
mOsamaha gosterilmesi, kayak ケ。ーエャセュy@
ozendirerek, zamanla herkesin ortak bir セ・ォゥャ、@
yararlandlgl kamu mallannm ozel ォゥセᆳ
lerce sahiplenilmesi gibi olumsuz sonuylar dogurabilir.
Mecelle de Ebfi Yusufun ァッイゥセo@
dogrultusunda dOzenleme yaparak, bir yolun iki
tarafmda hanesi olan kimsenin birinden digerine koprO ゥョセ。@
men olunacagml, fakat ゥョセ。@
ettikten sonra eger gelip geyenlere zaran yoksa Ylktmlma-
yacagml hOkme baglamaktadlr. Fakat bu セ・ォゥャ、@
192
193
1"1
edecek olmasl halinde
genel yol Ozerine ケ。ーエャュセ@
olan kbp-
Be\Zl Hanbcli cscrlcrindc de bu ァッイゥセ@
dogrultusunda a<;:lklamalara rastlallllmaktadlr (Bkz.
BuhGtl, kアセGHゥヲ@
'l-kll1li " Ill. 406).
Mcrglnelni. cI-lIidaye, IX, 239-2-l0; Zcylal, Tc by ill , VI, 142-143; Babcrt!, cl-hlli)'e, IX. 239;
Harazmi. cl-Ki/aye, IX. 239; Ali Haydar. Diircril 'I-hllkkalll. III. -l8().
Zcylai. a.g.c .. VI. 142-1-l3; Harazmi. a.gc., IX. 239-240; Babcrti. a.p.. c .. IX. 239.
Kaml/ Afallarmm ('qitleri.' 195
rtilerde ve セ・ィョゥャイ、@
hakk-I karar olmadlgl, dolaYlslyla genel yol iizerine ゥョセ。@
olu-
nan koprti Ylkddlktan sonra sahibi bina edecek olsa yine men olunacagml aynca ilave
ederek EbG Hanife'nin ァッイエゥセョ・@
de biraz ケ。ォャセュエ、イQYUN@
Genel yollar iizerine mescit, koprti, dinlenme, yagmurdan ve
ァゥョ・セエ@
korunma
yerleri -giiniimiizde kentlerin ihtiyac; ve estetigi ic;in yapIlan durak, istasyon, alt ve iist
gec;itler, agay, elektrik, telefon vb. direkleri- gibi kamu yaran ic;in yapJlan セ・ケャイゥョ@
l
197
hiikmii konusunda da 「。セィ」@
iiC; ァッイエゥセ@
zikredilmektedir. Hanefiler %, Malikller , kimi
l99
Safiller l98 ve bir rivayete gore Hanbelllerin ァッイエゥセ@
bunlan yapmanm idareden izinli
202
200
201
ya da izinsiz olsun mutlak olarak caiz oldugu yoniindedir . Safil
ve HanbeH
mezhebinde daha zahir kabul edilen ikinci ァッイエゥセ・@
gore ise bunlar ancak idarenin bilgisi
203
ve izni dahilinde caizdir Maverdi ve Ebft Ya'lit ise idareden izin konusuna deginmeksizin genel yollar iizerine bin a yapIlamayacagml ve yapIlanlann mescit bile olsa
204
Ylktmlmasl gerektigini ifade etmektedirIer . Ancak hemen 。ョャセi」ァ@
iizere, bu iki
muellifin yasak saydlgl yapdar, kamu menfaatine bile olsa, genel yollan daraItan ve
yolculann gelip geymesini
コッイャ。セエiョ@
binalar olup yoldan istifadeyi
ォッャ。ケセエイ」@
nitelikteki yapIlar kastedilmemektedir.
Belirtmek gerekir ki, AK'nun 93. maddesi genel yollar uzerinde bina yaptlmaSlnI
ve agac; dikilmesini mutlak olarak yasaklamaktadlr205 . Bununla birlikte adl geyen mad-
195
1%
197
198
199
200
201
202
203
204
205
.A1ecelle md. 1213.
Merg'inan'i, el-Hidtiye, V, 380; Zeylal, Tebyfn, VI, 142; Harazml, el-Kifiiye, IX, 240; Haskefi,
ed-Dilrril'l-muhMr, V, 370.
Bad, el-Miintekli, VI, 43; Hattab, Mel'iihibu 'l-celfl, V, 157.
Biiceyrim'i, Hti§iye, Ill, 8.
fun Receb, el-Kavtiid, s. 193-194.
Genel yoIlar iizerinde ozel kulIanllular i<;:in bir セ・ケ@
ihdas etmenin caiz oldugu ァッイゥセョ、・@
olan-
lar. bunun kamu mellfaati i<;:in yapllmasllll haydi haydi kabul
Ram, Fethu 'l-a:zfz, X, 308.
fun Receb, el-Kaviiid, 193-194.
Bu ァ「イゥセョ@
ozellikle modern セ・ィゥイ」ャォ@
・エュゥセ@
olmalan gerekir.
。ョャyセQ@
a<;:lsIIIdan daha fazla kabule dcger oldugu a<;:lktlr.
Ma\'erdi, el-AhkiimU GウMオャエゥョセケ・L@
s. 321; Ebu Ya'la, cl-Ahklimii 's-sulttiniJYe, s. 306.
Genel yoIlar Osmallh donemindc ccza kanunlan ile de ォッイオョュセエN@
Nitckim Ccza KanunU"IIun 264. maddcsindc gcnel )'ollar. mcydan vc seyir ycrlcri gibi kamu menfaati i<;:in tcrk vc
tahsis ォャュセ@
olan ycrlcri tahrip edcIl vc),a topragllll <;:alan kimscnin, bozdugu ycrin tamir
masraflan ahndlktan sonra ii<; giilldcn bir haftaya kadar ha pis vc ッョ「」セ@
hqliktcn yinni 「」セャゥァ@
kadar nakit para CCI:ISI ile cczalandlfllacagl hiikmii ycr almaktadlr (11<11 is eセイ」N@
LセGHjィMゥ@
A(iniill-i
Ani;[. s. 535).
HG」セ@
Kamu Mal/armm
deyi
セ・イィ、ョ@
..itIc"i ' 196
hukuk9ular genel yollar tizerine kamunun gelip ge9mesini ihlal etme-
mek ve menfaati kamuya ait olmak uzere -zamammlzda bUyiik caddelerin etrafina
dikilenler gibi- aga9 dikilebilecegi, yine kamuya zarar vermemek
lecegi, zira bu maddedeki yasaglO bir
mak uzere aga9 dikmesine ゥャセォョ@
ォゥセョ@
セ。イエャケ@
bin a yapIlabi-
kendi mulku ve menfaati kendine ait 01-
oldugu セ・ォャゥョ、@
a91klama ケ。ーュォエ、ャイセVN@
Genel yollann, kamunun istifadesi i9in kuyu vb. a9mak uzere kazlhp kazIlamayacagl da bu gergevede de aynca ele altnan konulardandlf. isHim hukuk9ulan kamuya
y6nelik a91k bir zarar s6z konusu olmadlgl takdirde bunun caiz oldugu hususunda
ittifak halindedirler. セオ@
kadar var ki, bunun i9in idareden izin gerekip gerekmedigi
noktasmda yine birbirine Zlt iki ァVイゥセ@
208
Hanbemer
zahir ァVイゥセ・@
ortaya YiォュャセエイN@
bu konuda idarenin iznini 。イエ@セ
211
g6r Hanbelller b6yle bir 。イエ@セ
su, elektrik セ・「ォャイゥ@
ォッセ。イャ・ョL@
207
Hanefiler
ve bazl
Malikller209, セ。ヲゥQャ・イRo@
ve
aramamaktadlrlar. GunOmOzde yollann
ve kanalizasyon i9in kazIlmaslOl da buna klyas etmek mOmkUn-
dOr.
Klasik kaynaklarda yoIlann ァ・ョゥセャ@
rivayetler ve bunlara ゥャセォョ@
ァ・セゥエャ@
ile ilgili yukanda atdta bulundugumuz bazl
ァVイゥセャ・@
de bulunmaktadlr ki, bu konuyu aynntlh
212
olarak ele almak yerine dipnotta baZl kaynaklara ゥセ。イ・エ@
etmekle yetiniyoruz .
2. Meydanlar
islam hukuku eserlerinde meydanlar, gene! yol1arla birlikte amlmakta ve genel
yollara ゥャセォョ@
206
?JJ7
208
209
210
211
212
hOkOmler meydanlara da エ・セュゥャ@
Bkz. Ali Haydar, .,)crh-i Kanun-i Arozi, s. 346-347; AtIf Bey, Arazi KanunnoJ1lc-i Hiillloyunu
,5crhi, s. 312; Ttirkzade, ,5erh-i Kaniil1-i Ani::i, s. 374.
Zeylai, Tebyin, VI, 145; Baberti, el-inoye. IX, 145-246.
ibn Receb, el-Kavoid. 193.
Hatliib, Mevohibu 'I-cem, V, 173.
KalYllbi. HO:jiye, 11, 3 11: Bticeyrimi. hgセゥケ」L@
III, 8.
.
.
Ibn Kudiime, el-Afl/gni, IV, 553; Buhflli, kcセG。ヲゥ@
'l-k/l1G', Ill, 407; Ibn Rcceb, a.g. e., 193.
Yahya b. Adcm, el-lfariic, s. 97; Ma\'erdi, el-Ahkdlllu's-sultoniyye, s. 226; Ebfl Ya 'Ia, clAhkaJ1lii's-sultiiniyye, s. 2 I 2-213; Serahsi. el-Mebsii/, XV, 55-56; Nc\'e\'i, Rav::a. Ill, 441; ibn
Miiflih. c/-Miihdi', V, 25 I: Buhflt'i, a.g.e., IV, J88; Askalani, Fe/flu'l-harl, V, 141-142; Ayni.
Ullldclil'l-knri. XIII, 23-2-l.
セS@
edilmektedir213 . Ote yandan, dinlenme
.
Bkz. セゥイ」ャコN@
cl-Afilhc::::eh. I. 557-558; Ibn Kudiimc, a.g.e., V, 576; a.mlf.. cI-Kop. 11. 442;
lfo§·iye. V. 343; MlIli'i. Tl'k/llilctil 'I-.\/(,(,II/il',
Rcmli. .1I,'iMyc/ii'I-/III//1loc. V. 343; セ」「イ。QャゥウN@
XVI. 1-l0.
Kamll Alallarmm ('e§it/eri /197
ye eglenme yerleri olarak kurulan park, bahc;e, toplantt ye oyun sahast, mesirelik gibi
kamuya ac;tk alanlann da kamu mallan kategorisinde yer aldtgt ye bunlardan insanlara
ye c;evreye zarar yermemek
214
mehedir
セ。イエケャ@
herkesin yararlanma hakkmm bulundugu belirtil-
.
AK da koy yeya kasabalann ic;inde yeya
、エセュ。@
araba c;ekmek yeya hayvanlan
toplamak ic;in tahsis edilen yeya kadimden beri bu amac;la kullantlagelen yerlerin umumi yollann hukukl rejimine tabi oldugunu belirtmektedir. Buna gore meydanlann
da ahntp satIlmalan,
コ。ュョセエ@
ile kazamlmalan, uzerlerine agac; dikilip bin a yaptlma-
lan imkanstzdtr. Bunlar ozel mUlkiyete ye tasarrufa ・ャケイゥセ@
kendi aralannda
。ョャセウイ@
degildir 215. Yore halkI
bile bu gibi tasarruflar gec;erli olmaz. <;unku, bu mallar
uzerinde kiic;uk, ergin, miimeyyiz ye gayri miimeyyiz herkesin haklan oldugundan bu
konuda ittifak hukuki aytdan hukilmsuzdur216 .
セ・イィ、ョ@
AK'nun ilgili maddesini
217
oldugunu belirtmektedirler
hukukc;ular mesire yerlerinin de aym nitelikte
.
3. Pazar ve PanaYlr YerIeri
Pazar ye panaYlr yerleri, pazar ye panaYlr kurulmast iyin bir koy veya kasaba halkInm yararlanmasma tahsis ・、ゥャュセ@
olan yeya kadimden beri bu amac;la kullantlmakta
olan yerlerdir. Bunlar da hukukl ac;tdan herkesin yararlanmasma aC;lk genel yollar gibidirler
218
.
Pazar ye panaYlr yerleri ile ilgili uygulama ornekleri Hz. Peygamber donemine
kadar uzanmaktadtr. Hz. Peygamber'in Medine'ye hicret ettikten sonra yapttgt ilk
ゥセャ・イ、ョ@
biri, ュオセイゥォ@
214
セU@
セQV@
217
セiA@
ye yahudi pazarlanna alternatif olarak muslumanlann hakim ye
Serahs'i, el-MebsuI, XXIII, 164; Kasan'i, Bedo'i, VII, 272; Nevev'i, Ravza, IV, 348; BlIhfll'i,
Ke§§oja 'l-kmG', IV, 187, 196.
.
AK III d. 94; Halis eセイ・ヲL@
LセG・イィMゥ@
Kon(il1-i Arozf, s. 536-537;
AIi Haydar, $crh-i Kalliil1-i Arozi, s.
347-348; AlIf Bey, Arazi Kanlll1no/l/c-i HtiI110YIlI111 ,)'crhi, s. 313: Cin, Aiel' 'a, Yaylok vc K9'laklar, s. J 12.
A).I Haydar, a.g.c., s. 347-348; AlIfBey, a.g.e., s. 313; Cin. a.g.c., s. 112.
Ha ).IS eセイ」N@
a.J!..c., s. 536-537.
Bkz. Safii, cl-('III. Ill. 266: S'iriizL c/-Mii/7c::cb. T. 554; ibn KlIdfullC. cl-AlII,?!'lIf. V. 577-578:
a.mlf.. c1-KnJf. H. 4·D. Nc\'cvl, a.gC' .. 361.
Kal1ll1 j\lallarmm ('qilleri . 198
セ・イGゥ@
hukumlerin yUrUrhikte bulundugu mustakil bir pazar kurmak ッャュオセエイRQYN@
Kay-
naklar, Hz. Peygamber'in somadan Medine Pazan adInI alacak olan bu yerin etrafml
、ッャ。セエjォョ@
soma BHゥセエ・I@
sizin pazanmz budur; bu pazar daraltllmayacak ve bu-
rada vergi ahnmayacaktlr." bu)urdugunu bildirmektedir220 . Yine, Hz. Peygamber'in
(s.a.) tiiccann bu pazarda yadlrlar ve binalar kurma
エ・セ「オウャイゥョ@
engelledigi ve koy-
dugu yasaga ragmen pazar yerinde kurulan yadlfl Ylktlrmak suretiyle bu konudaki
kararhhgml gosterdigi kaynaklarda zikredilmektedir22l .
Hz. Peygamber, Medine Pazanlll kurarken burada sabit
sini ケ。ウォャュセR@
ォッセ・ャイL@
yerler edinilme-
boylece sabah erken gelen herkesin diledigi yere ケ・イiセュウゥ@
カ。コ・エュゥセイRSN@
rセゥ、@
halifeler doneminde de gene! olarak bu kurala riayet edildigi go-
rulmektedir. Nitekim, Esbag b.
Hz. Ali ile
ケ。イセャ@
kurahl1l
Ylktlk.
c。イセャ@
n・「セィGョゥ@
セッケャ・@
dedigi rivayet edilmektedir: Halife
halkmm belli yerIeri mekan edindiklerin gordu ve 'Bu
nedir?' diye sordu. Cevap olarak:
c。イセャ@
halkl belli yerIeri mekan edindi, dediler. Bu-
nun uzerine Halife: 'Buna haklan yok. Zira muslumanlann
ケ。イセエQョ@
ttpkt namazgalan
gibidir; bir yere kim once gelip konarsa bu yer oradan aynlmcaya kadar gun boyunca
onundur' dedi.,,224
Diger taraftan Abdurrahman b. Ubeyd, Mugire b. Su'be zamanmda225 sabahleyin
pazara gidip bir yere ケ・イiセョ@
ォゥセョL@
ettigini; fakat Ziyad ゥセ「ュ。@
geldikten soma, "Her kim, pazarda bir yere ケ・イiセゥウL@
orada kaldlgI surece
219
220
221
222
セS@
Zセ@
0
0
gun 。ォセュ@
kadar orad a kalmak hakkml elde
yerde oncelikli oturma hakkma sahip olur" kurahlll getirdigi-
Kallek, Devlet vc Piyasa, s. 31.
.
.
Ibn Mike, Tic(irlit 40; Ibn セ・「L@
Tliril1l1 '/-Medilleti '/-lIIiillevvere, I, 304; Bclilziir'i, Fi'ltftllll '/ba/drill, I, 24; Semhudi, I'clliii '/-l'£jli " I, 540. Mcdine Paz<lnnm ozellikleri hakklIlda ァ・ョゥセ@
bilgi
i<;:in aynca bkz. Kallek. a.g.e., s. 30-36.
Semhudi, a.g.e .. I, 540.
SemhfIdi, a.g.e., 1,540.
Kallek, a.g.e., s. 33, 36. Pazar ycrindc once gclenin rli<;:han hakkl olduguna ゥャセォョ@
rivayc\lcr
hakklllda bkz. Eb!1 Ubeyd. C/-£I/I\'(7/, s. 110-111.
Eb!1 Ubeyd. a.Po·c .. s. 110: Rcyhaki. cs-Siil/('/lii ·/-kiilm7. VI, 150-15 J: Bcliiziiri. a.g.c .. s. 420421.
Hl.. Omcr larafllldan layin cdildigi Kllfc \'aliligi csnaslllda (Eb!1 Ubcyd. a.g.c .. s. 111. c1ipnol I).
Kamu A1allarmm C;:e§itleri;' 199
ni 226 rivayet etmektedir227 . Daha sonraki uygulamalar da genel olarak bu kural dogrultusunda
ァ・ャゥセュエイN@
AK pazar ve panayu yerIerininin hukuki durumunu, metruk arazi dellilen kamu l11al-
lan ile ilgili bbliim iyinde duzelllemektedir. Kallullull 95. maddesi Deftcrhallcde kaYlth
olup kadimdell beri pazar ve pallayu iyin terk ve tahsis
ォiィュャQセ@
olan yerIerin alulIp sat1la-
mayacagllll ve bir kimseye mustakil olarak tasarruf etmek iizere senet verilemeyecegini;
tasarruf eden olur ise men olunacaglm; fakat bu tur mahaller iyin
「・ャゥイiョュセ@
olan resim
(vergi) ne ise hazine tarafmdan tahsil edilecegini hiikme baglamaktadu228 .
Amlan maddeyi aylklayan hukukyular, Defterhalle'de kayIth olma hususunun ihtirazi
(slllulaYlcl) bir kaYlt olmadlgllll, Defterhanede kaYlth olsa da olmasa da kadimden beri
pazar, panayu yeri olarak kullamlan her yerin aym hiikme tabi oldugunu belirtmektedirler229. Ancak bu ィオォセャ。イL@
Defterhanede kaYlth olmayan pazar ve panaylr yerIerinin
vergiye tabi olmadlgl ァ「イゥセョ、・ャRSPN@
4, Konak Y cdcl'i
Konak yerleri
セ・ィゥイ@
、ャセュ。@
yolculann ve geyici olarak ikamet etmek isteyen kim-
selerin yararlanmasma tahsis edilen yerlerdir. Konak yerIerini iki klsma aYlrmak mUmkUndiir.
226
227
228
22'.1
Yani, Mugire b. セオG「・@
zamamnda pazar yerlerinden yararlanmada hergiin ilk gelen ォゥセケ・@
rii<;:han hakkl tarundlgl halde, Ziyad zaman kaydulI kaldlrarak sadece ziIyct olma kurahm geエゥイュセL@
boylece bir bakuna pazarcllara belli bir yerden uzun stireli yararlanma imtiyazl saglaQャセエiイ@
HkイセN@
セ。ヲォL@
js/tim Arazi Hukuku, s. 253).
Ebii Ubeyd, e/-Emviil, s. Ill; BeHiztiri, Fiitflhu '/-bii/diin, s. 421.
AK'da pazar ve panayu yerlerinin vergiye tabi kIlmmasl, bu yerlerin hukukl niteligi konusunda
birbirine Zlt iki ayn ァッイゥセョ@
meydana gelll1esine yol 。\[ZャQセエオN@
Bir ァッイゥセ・@
gore pazar ve panaYlr
yerleri esas itibariyle ll1etruk araziden olll1aYlp, "gelir elde etmek iizere ィ。コャイョュセB@
mir) arazi
statlisiindedir. DolaYlslyla bunlara kall1u hakkl taalluk etmemektedir. セオ@ var ki, bunlar kadill1den beri pazar ve panaYlr olmak tizere terk ve tahsis edilip Defterhaneye muayyen bir resill1
(vergi) ile kaydoldugundan bunlar da kadill1ligi iizere mctmk arazi htikmiinde olarak terk olunup, bir kill1senin miistakil olarak tasarrufuna izin vcrilmez. Tasarruf eden olursa mir'i arazi
yetkilileri tarafmdan men olunur.
ikinci ァッイゥセ・@
gore ise, pazar panaYlr yerleri ger<;:cktcn mctruk arazidcndir. Bunlar lizcrinde
kamunun yararlanma hakkl vardlr. Bunlar kadimden beri rcsmc tabi ッャュオセ。イ、N@
Fakat tck baセQャ。@
rcsme tabi olmak, pazar ve panaYlr ycrlerinin mctruk arazidcn olmamasl i<;:in yctcrli bir scbcp dcgildir. DolaYlslyla pa7. ar vc pana)'lr ycrlerinde dava hakkl sadccc mir) arazi yctkililerinc
miinhaSlf olmaYlp gcncl yolJarda oldugu gibi ahalidcn yalruz bir ォゥセ@
bile bunlara ゥャセォョ@
davalarda tararolabilir (Bkz. Halis eセイ」ヲL@
,5crh-i Kt'infin-i Art'i::f, s. 538-539).
Halis eセイ」N@
a.g.c., s. 538; Ali Haydar, ,)crh-i Kanfill-i Art'i::f, s. 348; Cill. Afer 'a, ray/ak ve
KI}/ak/ar, s. 112.
HaJis eセイ」N@
a.f!,.c., s. 538.
'.
Kamu A1allarmm ('c§itleri /200
Birincisi, yolculann ge1ip geyerken mola verip istirahat ettigi han, kervansaray
gibi yerIerdir231 . Klasik doktrinde, B。ャオセ@
amaCl ve tahsis ciheti farkh olmakla birlikte
yararIanma rejimi baktmmdan ribatlar, tekke ve zaviyeler ve hatta medreseler de amlan
nitelikteki konak yerIeri gibi 、・ァイiョゥャュセエRSN@
Diger kamu maIlannda oldugu gibi konak yerIerinde de -zarar vermemek
ilk once geIen
ォゥセ@
onceIikle yararIanma hakkma sahiptir.
yiyecek vb. almak iyin
blrakmasl da セ。イエ@
、ャセ。ョ@
C;:lkmasl halinde bu hak
ォッセオiュ。ャエイN@
<;unkii ・セケ。ウュャ@
kゥセョ@
セ。イエャケᆳ
tekrar donmek uzere
、オセュ・コN@
Hatta,
・セケ。ウュャ@
orada
emanet edebiIecek emin bir ォゥセ@
her
zaman bulunamayabilir233 . Ancak kesin olarak aynlmak uzere oraYI terkeden ya da
donmek uzere aynIdlgl halde uzun sure geri donmeyen ォゥセョ@
onceIik hakkmm 、オセ・ᆳ
cegi beIirtiImektedir. Surenin uzun olup olmadlgmm takdiri ise orfe
セ・ォゥャ、@
onceIik hakktm yitiren
diger insanIarIa ・セゥエ@
ォゥセ@
「ャイ。ォュセエiN@
Bu
konak yerine tekrar geIirse, bu takdirde her konuda
muamele gorecektir234 .
Birinci boIumde aC;:lklandlgl uzere han, kervansaray, rib at, tekke gibi yerler vaklf
yoIuyla da tesis edilebilmekte ve bunlar, aym iIe intifa edilen vakIflar ya da muessesat-I
hayriye adlyla amImaktadlr. Y olcuIann hanlardan, ribatIardan; 、・イカゥセョ@
tekkeden; og-
rencinin medreseden istifade セ・ォャゥL@
gore duzenle-
buraIar vaklf ise vaktf セ。イエョュ・ウゥ@
nir235 .
Konak yerIerinin ikinci 」[Z・セゥ、@
de goc;:ebe hayatl ケ。セョ@
insanlann hayvanlanm
otIatmak uzere belli bir sure konakladlklan yerierdir. Bu insanlar, konaklaYlp goc;:tOkleri yerIerde yolcu hukumlerine tabidirIer. DolaYlslyla hanlara, kervansaraylara ilk on231
232
233
234
2.15
Kamu mall an iizerindeki hakklIl niteligi konusu ゥセャ・ョイォ@
de deginildigi iizere Maverdi ve Ebu
Ya'Hi, bu yerlerin devlet 「。セォャョ@
(idarenin) dogrudan "gozetim (nazar)" alanlIla girmcdigini
savunmaktadlrlar. Devlet 「。セォャョ@
bu yerlcre ゥャセォョ@
yetki ve sorumlulugu, buralann Ylklk
yerlerini tamir etmek, SUlafllll korumak, insanlann oraya inip konaklamalanm ォッャ。ケセエヲ」@
tedbirleri almakla snurhdlr (Maverdi, el-Ahkiilllii's-sultGniyye, s. 235-236; Ebu Ya'la,elAhkdlllil 's-sllltliniyye, s. 225).
Nevevi, Ral'::a, IV, 359, 363-364; ibn Miiflih, el-Miibdi " V, 266; Merd,lv'i, el-instil, VI, 380;
Rcrnn, NihliyeW '1-lIIuh/ac, V, 345, 348; Hcytem'i, cl-Fellil'ti, Ill, 165-166; el-Fe/al'a 'I-hindiyye,
11,464 vd.
Mavcrd'i, a.g.e., s. 235; Ebu Ya'la. a.g.e., s. 225; Ncvcv'i, a.g.e., IV, 263; Buhftt'i, Kq:jafo'lkma', IV, 196; ibn Miiflih, a.g.e., V, 266.
• •
Nc\'c\'1. a.g.e., V, 299; Buhuli, a.g.e., IV, 196; Rcrnn, a.g.c, , V, 348.
Nc\'c\'l, a.g.e., IV, 364; RcmIi, a.g.c., V, 348; cl-Fc/am ᄋQMャjゥO、セiZvcGN@
IL 464 vd.
Kamll Alallarmm ('qit/eri / 201
ce gelenIer gibi onIar da konakIadlklan yerIerde ihtiyayIan kadar onceIikIe yararIanma
hakkma sahiptirIer. Bu nedenIe onIann hayvanIanm saIdlgl otIak sahasma -herkesin
ihtiyacma ceyap yerecek yeterIiIihe degiIse-
「。セォiョ@
ortak oImaya
「。セォ@
bir yerde geyici bir sure konakIayan gOyebeIer,
oradaki oncelikli yararIanma haklanm yitirirIer
236
ォ。iセュコN@
Fakat
bir ye re gOy ettikIeri takdirde
.
5. Mabedler
Burada kamu mallannm bir
ケ・セゥ、@
oIarak eIe aIman mabed kayramt, ibadet gore-
vinin yerine getiriIdigi kutsal mekanIann tiimunu ifade edecek
kullamlmaktadtr. DoIaYlslyla bu
「。セィォL@
cami ye mescitIerden
「。セォL@
セ・ォゥャ、@
ァ・ョゥセ@
anlamda
hem Arafat, Mina,
Muzdelife, Muhassab gibi muslumanlara ait; hem de manastlr, kilise ye havra gibi 「。セᆳ
ka din mensuplanna ait ibadet mekanlannm hepsini iyine almaktadlr.
237
Mabedler, iyinde Allah TeaIa'nm ismi amlan ye O'na ibadet edilen yerlerdir
Kur' an-t Kerim' de mescitlerin Allah' a ait oIdugu
238
ye Allah' m mescitlerini ancak
239
birtaktm yaslflara sahip kimselerin imar edebiIecegi ifade edilmektedir
kオセォウコ@
.
.
islam'da en biiyiik mabed Mescid-i Haram'dtf. islam'dan once de A-
rabistan'da bilinen ilk yakIfmanasmdaki maIm, Ka'be-i Muazzama oldugu belirtilmektedir240 . Kur'an-l Kerim'in ifadesiyle, alemlere bereket ye hidayet kaynagl olarak in42
sanlar iyin kurulan ilk ey (mabed) Mekke'deki Kabe'dir241 . Nuh Tufanmdan sonrl
243
Hz. ibrahim'in Hz. ismail ile beraber temellerini yiikseItip ゥョセ。@
ettigi
Kabe, Allah
Teiila tarafindan insanlara toplanma mahalli ye giiyenli bir yer ォャィョュセエイRTN@
236
237
238
RSセ@
240
241
2"2
2·13
セᄋQェ@
Maverdi, e/-Ahklimii GウMャエゥョセケy・L@
s. 236; Ebu Ya'1l1, el-Ahklil1lii's-sultiiniyye, s. 225; Nc\'cv'i,
Ravza, IV, 364.
Nur 24/36-37; Hac 22/40; Bakara 2170.
Cin 72/18.
Tc\"be 9/18-19.
Omcr Hilmi, j{hafli 'I-ahlaf s. 9; AkgiindUz, Vaktf, s. 10.
AI-i imran 3/96.
Ma\"crdi, a.g..c., s. 202.
Bakara 2/127.
Bakara 2/125.
L.-\',.
Kamu kfallarmm ('e:jitleri / 202
islam hukuktyulan, Arafat, Mina ye MOzdelife gibi hac ibadetinin bir partyasm
エ・セQ@
eden ye bundan t)torO de kamunun hakkl bulunan yerlerin ihya
olamayacagl hususunda hemen hemen
rin ihyasl hac ibadetinin edasml
ァッイoセ@
ゥセャ・ュョ@
konu
birligi ityindedirler. <::OnkO bu gibi yerJe-
ァoエケャ・セゥイL@
insanlan slkmtlya sokar ye buradaki kamu
hakkmm yok olmasma yol atyar. Aym gerektyeden oti.irO bunlar Ozerinde yapl yasagmm
da varhgmdan soz edilmektedir. Amlan mekanlar, mescitIer, yollar, ribatIar ye namazgahlar mesabesinde degerlendirilerek, buralarda herkesin ・セゥエ@
rarlanma hakkmm mevcut oldugu ifade
・、ゥャュセエイN@
ye ortak bir セ・ォゥャ、@
ya-
セオ@
hadis bu
Daha once de zikredilen
hi.ikmOn en onemli delilIerinden birini ッャオセエイュ。ォ、RTUZ@
aゥセ・@
(r.a.) anlatIyor: Dedik ki, "Ey A1lah'm RasfilO! sana, Mina'da seni golgelen-
direcek bir bina yapalIm ml?" Allah RasfilO; "HaYlr! Mina, once geJenin devesini
セッォ・イエゥァ@
yerdir,,246 buyurdu.
Diger tarafian, aksi kanaatlerle birlikte
247
Muhassab, Nemire gibi yerlerin de Ara248
fat ve Mina hOkmOnde degerlendirilmesi gerektigini soyleyen hukuktyular da vardlr .
Sozii edilen mekanlardan
「。セォ@
harem slmrlan ityinde kalan diger topraklann ihya edi-
lip edilemeyecegi ve genel olarak Mekke eylerinin altm-satIm ve kira akdine konu
olup olamayacagl hususunda hukuk ekoIleri arasmda bir hayli ァッイoセ@
249
tur
.
Mabedler kamu malt oldugu ityin, mescit yapmak ォ。ュオャセエiイョ@
tyeIerinden biri ウ。ケiャュセエイN@
ォ。ュオャセエiイL@
aynltgl mevcut-
onemli gerek-
Nitekim, yerinde atylklandlgl Ozere mescit namma yapIlan
bu mtiessesenin en erken ve en bariz orneklerini ッiオセエイュ。ォ、ャN@
245
246
248
249
g・ャゥセ@
bilgi i<;:ill bkz. Nevevi, Ravza, IV, 351-352; Buhfttl, k・セ、ヲャゥ@
'l-kll1ii " IV, 176- I 77; Rcmli,
."'ihiiyetu'I-llIuh/iie, V, 337-338.
Tirmizi, Hac, 5 I; EbU Davud, Meniisik, 89; Diirimi, Meniisik, 87; ibn Mike, Meniisik, 52;
Ahmed b. Hallbel, el-MUsned, VI, 187, 206-207; Mavcrdi, el-Ahkiilllii GウMャOゥョセケ・L@
235; Ebft
Ya'la, el-AhkiimU's-sultiiniyye, s. 225.
Bkz. Rcmli. a.g.e., V, 338.
Scbramcllisl. ャヲゥセケ・L@
V, 338.
1'.laverdi, n.g.e., s. 207-208; Ebfl Ya'la, n.g.e., s. 189-191: NC\'CVI, n.g.e., IV, 351; Kasani,
Beda'i. V. 1-l6; ibll Kudiimc, cI-A1/1gni, IV, 288-290; ibn Kayyim, liidn 'I-Ill£' 'ad, Ill. 1 J 7;
Rcmli. n.g.e.. V, 338; Kurlubi, cl-Ciimi', XII, 33-3-l: Zcylai. 'l'C'/J.l'ill, VI, 29.
'.
Kamu Afallarmm ('qitleri 1203
Mescitler vaktfyoluyla kamu mah niteligini kazanan mallardandlr. Mescit ve cami
vaklflan, islam vaktf hukukunda ayn ve imtiyazh bir yer ゥセァ。ャ@
etmektedir. Ornegin, bu
tOr vaklflann kurulmasl i<;in tescile veya vasiyete gerek yoktur250. z。ュョセャ@
ile iktisap edilemezler25l . Mescit vaklflannm baglaYlclhk kazanmasl konusunda hukuk<;ulann
farkh
ァッイゥNセャ・@
vardlr. Bir klsmma gore bun un i<;in mutlaka sozlil irade beyam gerek-
mektedir. Bir ktsml bir yerin mescit olarak ifraz edilip namaz ktlmak i<;in insanlara izin
verilmesini yeterli gori.irken, diger bir klsml ise i<;inde bir vakit de olsa namaz kllmmasl
セ。イエャュ@
ilave etmektedir. Bu arada miltevelliye teslim セ。イエュャ@
ォッセ。ョャイ@
da rastlamlmak252
hisseli olmamasl Iazlmdlr253 . Mescitlerin satadlr . Mescit ve cami oIacak yerin セ。ケゥ@
ttlmasl ve harap olmasl halindeki muameleler ozellik
、・ァゥセォャ@
gostermektedir254 .
Bu a<;lklamalardan sonra mescit ve camilerden
iゥセォョ@
エ。セャュォ@
ve mezheplere gore
\[・セゥエャ@
セ・ォゥャイ、@
yararlanmalara i-
bazl hilkilmler iizerinde -konumuzu iIgilendirdigi nispette- klsaca durmak faydah
olacaktlr.
1- MescitIerde oturmak: Mescitlerde oturan
haklan orada oturma amacma gore
、・ァゥセォャ@
Mescitte namaz ktlmak iizere oturan
ォゥセャ・イョ@
bulunduklan yerdeki oncelik
ォゥセL@
gostermektedir. Soyle ki:
oturdugu yerde
0
anki namazml ktlmca-
ya kadar oncelik hakkma sahiptir. ihtiya<; gidermek, abdest tazelemek, burnunun kanamasl, bir davete icabet etmek gibi sebeplerden otilrii ge<;ici olarak bu yerden aynlmaSl halinde de oncelik hakkl 、ゥャセュ・ォエイN@
Bu hilkmiln delili olarak Hz. Peygam-
ber'in (s.a.): "Bir kimse oturdugu yerden kalkar da, sonra oraya donerse
o yerde oncelikli hak sahibidir.,,255 anlammdaki hadis-i セ・イゥヲ@
0
kimse,
ileri silriilmektedir Fa-
el-Fetliva'l-hindiyye, n, 455; bmer Hilmi, hhafu 'I-ahlaf s. 34; Akgiindiiz, Jlokif, s. 210.
Omer Hilmi, a.g.e., s. 123.
252
Eu ァエゥセャ・イ@
hakklllda ァ・ョゥセ@
biIgi ic;:in bkz. Kasani, Bedc'i'i, VI, 219-220; Nevcvi, Ravza, IV,
387-488; fun Kudame, el-Mugni, V, 603; Hattab, Mevc'ihibu'l-celil, VI, 27; ibn Niiceym, elBohr, V, 268; ibn Ctizcy, el-Kavlinin, s. 243; e{-Fetal'a GャMィゥQ、セIケ・L@
II, 454-455; Haskcfi, edDiin'a '{-lIIuhtiir, IJI, 369; ibn Abidln, Reddu '{-lI/lIhtar, III, 369; bmcr Hilmi, o.g.e.. s. 34.
253,
..
Mcrginalll, cI-Hidc'iye, III, )() I, 364, 373; Omcr Hilmi, o.g.e.. s. 23; Akgiindiiz, G.!!.. C'., s. 210.
RNG^セ@
!\'fczhcplcrin bu husustaki ァエゥイセャ」@
kamu Illallannlll kaybcdillllcsi konusu incclcnirkcn zikrcdi QiゥセエイN@
Bkz. tcz Illctni, s. 120.
2.'>5
Miislim Sellill/. 12: Tirmizl, Er/cb. 10; Ahmcd b. Hanbcl. e{-Miis/1ed. 11. 283.
250
251
Ka1l111 .Ilal/ant/m (c:;itleri 20-+
kat diger namazlar iyin b6yle bir hak s6z konusu degildir. Mescitte hadis ye yaaz dinlemek iyin oturan ォゥセャ・イ@
de bu hiikiimlere tabidir36 .
Mescidin belirli bir yerine, Kur'an, hadis, fIklh gibi
rini okutmak yeya fetYa yermek iizere oturan ォゥセョRNGW@
ilimleri ya da alet ilimle-
sonraki ッエオュセャ。イ@
エ。イャセュィ@
oncelik hakkmm deyam edip etmedigi hususu
セ・イGャ@
iyin
ise de baskm
ァッイゥセ@
0
yerde
bu hakkm
deyam ettigi y6niindedir. C;iinkii, onun deyamh olmak iizere belli bir yeri seymesinin
6ze1 bir gayesi yardlr ki,
0
da insanlann ona
。ィセュウャ@
ye her aradlgmda rahathkla bu-
labilmesidir. Hocadan ders alan 6grenci iyin de aym hilkmiln geyerli oldugu belirtilmektedir258 . isHim hukukyulan aynca cami ye mescitIerdeki ders halkalanm yararak
geymek isteyenlere engel olunmasl gerektigini soylemektedirler259 .
Bir mescitte itikafa giren ve belli bir yeri mekan edinen
yerde oncelik hakkma sahiptir. Bir 6ziir dolaYlslyla
oturan ォゥセ、・@
de itikaf silresince
0
ylkmasl halinde namaz iyin
oldugu gibi bu hakkl 、ゥャセュ・ォエイRVPN@
2- Mescitte
maSI ィッセ@
、ャセ。ョ@
ォゥセ@
ォ。イセiャョュエN@
セゥイ@
okumak, kaYlp aramak: MescitIerde
セゥイ@
okunmasl ye kaYlp aran-
Bu hususta biryok hadis riyayet edilmektedir261 . Bu hadis-
lerden otiiril bazl ilim adamlan, amI an fiillerin mutIak olarak yasak olduguna hilkュ・エゥセャイウ@
de genel olarak kabul edilen ケ。ォャセュ@
g6re yasakhk hilkrnil, islam'm
gilzelliklerini, 6gilt ye hikmetIeri, Allah'm nimetlerine
lann slfatIanm, gilzel ahlakl konu edinmeyen セゥイャ・@
256
257
258
2-'9
cOl
2til
セゥャォイ・エュケL@
iyi ve faziletIi insan-
iyin s6z konusudur262. Bu ァVイゥセャョ@
Nevevl, Ravza, IV, 362; Buhfit1. k・ZェセGヲゥ@
'l-kIl1G " n, 372-374; ibn Miiflih, e/-Mahdi '. V, 266;
Remli, Ni/ujyetu 'I-I11Ul1ll1c, V, 347.
.
izin allllak gcreCam I vc Illescitlerin amlan Illaksatlar ic;in kullamllllasl ic;in yelkili ォゥセャ」イ、ョ@
kip gereklllcdigi ve idarenin bu konudaki yelkisinin nc oldugu cami ve mescitlcrin durumuna
gore farkhhk gostermektcdir ki, bu hususa kamu mallan iizerindcki hakklll nitcligi konusu illBkz. tez metni, s. 130-131.
celcnirkcn 、・ァゥョャュセエイN@
Farkh ァoャゥセ・イ@
iC;ill bkz. Mavcrdi, e/-Ahkti1l1u's-sulttin(yye, s. 238; Ebfi Ya'lil. e/-AI11a1111ii'sslI/liiniyye, s. 227; NCVCVI, a.g.e., IV, 361, 363: Rcmli, Ni/u7yelii '/-l11l1l1ll1c. V, 345 vd.: ibn
MiiOih, a.g.e., V. 266: z」イォセQN@
j '1ti1l1ii 's-siicid, 391-393.
Ma\'crdi. a.g.e., s. 238; Eb!1 Ya'IiL a.g.e., s. 227; NcvcvI. a.ge .. IV. 363; Buhtlt!. axe .. 11. 372.
•
a.g.e., s. 393.
Nc\'cVl. a.g. e .. IV. 362; z」イォセゥN@
Bb.. Miislim. ;\!cslicid, 18: Tinnizi. Sa/lil, 123: lhiyfi', 76: Ebn Da\·ud. ,)'alr;l. 2 I: Ncs;ll.
;\/cslicid, 22-23-. 25: ibn M'kc. ;\!c,w1cid 5. 11.
Hall;lb. AJc"lihihii '/-('clil. VI. 15: z」イォセゥN@
a.gC'" s. 322.
Kallllll\/allal'mm r;qitleri / 205
gerekr;:esi olarak, Hassan b. Sabit ile Ka'b b. Ziibeyr'in meseitte Hz. Peygamber'i bviieii mahiyette セゥイャ・@
okudugu gbsterilmektedir 263.
。ィセ@
3- Meseidde
nm hiikmiine
meseitlerde 。ィセ@
ゥャセォョ@
カ・イゥセ@
yapmak: Klasik kaynaklarda meseitlerde
イ[Z・セゥエャ@
カ・イゥセ@
ァ「イゥセャ・@
。ィセ@
カ・イゥセ@
yapma-
zikredilmektedir. Hanbeliler, Hz. Peygamber'in
yapIlmasml yasakladlgl veya yerdigi
264
yolundaki hadislere daya-
narak bunun mutlak olarak haram oldugunu ileri siirmektedirler265 . Malikller meseide
mal getirilip 。ィセ@
ャ・セュ@
カ・イゥセ@
yapmaYl mekruh saymakla birlikte, mal olmakslz1l1 sadeee sbz-
yapmanm eaiz oIdugunu kabul etmektedirler
r;:ok olursa mekruhtur; zira r;:ok fazla
。ィセ@
カ・イゥセ@
266
.
Bir klslm Safiiler az oIursa eaiz,
meseitIeri diikkana r;:evirir demektedir-
ler267 . Diger bir klslm Safiiler de bunu, itikafta olup yiyeeek satm almaya ihtiyael olan
ォゥセ@
ir;:in miibah, 「。セォャョ@
ォゥセョ@
yalmzea 。ィセ@
268
ir;:in mekruh saymaktadlrlar
カ・イゥセ@
ウッコャ・セュゥ@
.
Hanefiler ise, itikafta olan
yapmasma eevaz vermekte, bu ォゥセ@
ir;:in meseide
mal getirilmesini mekruh kabul etmektedirler. itikafta olmayanlar ir;:in meseitte 。ィセ@
カ・イゥセ@
yapmaYI ise meseidin tiearethane haline 、ッョゥセ・ァ@
269
mekruh saymaktadlrIar
gerekr;:esiyle mutlak oIarak
.
Bu arada, meseit dahilinde terzilik vb. gibi sanatlan iera etmenin de
。ィセ@
カ・イゥセ@
yapmak gibi degerIendirildigini ilave etmek gerekirdi270 .
Meseid kaplsmda veya avlusunda 。ィセ@
カ・イゥセ@
yapmak ise yolu daraltmadlgl ve insan-
lara zarar vermedigi takdirde eaiz gOriilmektedir.
4- Meseidde yemek, ir;:mek ve uyumak: Meseidde yemek, ir;:mek ve uyumak genellikle miibah kabuI edilmektedir. Hz. Peygamber devrinde bazl kimselerin Meseid-i
263
264
205
266
'207
RエMォセ@
2W
:70
Buhari, Sallit, 68; NesaI, Mesiicid, 24; Ahmed b. HanbeI, el-Miisned, V, 222.
Bkz. Tirmizi, Salal, 123; Biiyfi', 76; Nesai, Mesacid, 22; ibn Mike, Mesiicid, 5.
BuhfJli, kcᄃGセゥヲ@
'l-k1l1ii " II, 366.
Hatlilb,a.g.e., VI, QT[m・カセャォL」MtゥGOヲ@
VI, QTZh。イセゥLjヲャケ」@
VlJ, 72.
セGゥヲHャzl@
el-Aliihe=::eh, L 20 I.
z」イォセQN@
a.g..c .. s. 325.
s. -I·W:
Kasanl. !1cdli'i. IJ, 116-117: Mcrg'in<1nl. cl-1!idliyc, 11, 312: ibn Niiccym. 」ャMeセᄋィゥN@
BabcrI'i. el-j,/(lJ'c. 11, 312.
.
Nc\·c\"J. /?al'::a. IV. 362; 8\1hllll. a.g.e., 11. 367: Halt£Jb. a.g.e., VI. 13. 15: Ibn CiilCY. 1'/;:m'lilllll. 37-38: Rcmll. nゥGiセャ」@
'1-/IIl/hllie. V. 3-18; h。イセQN@
a.g.!'., VII. 72: $cbraJllcl\isl. Ihi.)·i."c'. V. 3-18: ibn Niiccym. a.g..c .. s. -1-10: z」イォセゥL@
a.p,.c .. s. 325-32(1.
hamll Mallarmm (qitleri,. 206
N ebevl' de uyuduguna ゥャセォョ@
hadisler mevcuttur271 . Fakat, mescitlerin gece1eme yeri
veya yemekhane haline getirilmemesi ve yiyecek artlklan ile kirletilmemesi gerekir.
Bazl hukukyular mescitte uyumaYl evsiz barkslz
ォゥセャ・イ@
ile itikafta olanlar iyin m(ibah,
diger insanlar iyin mekruh saymaktadlrlar:!72.
5- Mescidde nikah laymak ve davalara bakmak: Mescidde nikah akdi yap111ak islam hukukyulannm ittifala ile caiz hatta mustehaptlr273 . Hz. Peygamber'in "Bu nikalll
ilan ediniz, onu mescidlerde klymlz ve onun
ゥセiャ@
def
セ。ィャコNB@
buyurdugu rivayet
edil111ektedir274 .
Mescitte davalara bakma mese1esine gelince, bunun 111ekruh oldugunu ileri suren27S
ler bulun111akla
birlikte genellikle benimsenen kanaate gore, na111az kIlanlara eziyet
venne111ek ve yliksek sesle baglrmak vb. suretiyle 111escidin hurmetine hale! getirmemek セ。イエャケ@
bu caizdir. \[・セゥエャ@
rivayetler Hz. Peygamber'in ve ondan sonraki halife ve
kadIlann mescidlerde davalara baktIgml bildirmektedir276 . Fakat mescitlerde had cezalannm uygulanmasl caiz gorulmemektedir. Mescidde yargIlamp hakkmda had cezaSl
verilen hukumlulerin, bu cezamn infazl iyin mescidin
dir
277
、ャセュ。@
ylkanl111asl gerekmekte-
.
Cami ve mescitleIin harimleri yani avlulan da kamu mall stattisundedir. Bunlardan
yararlanma hakkl oncelikle cami ve 111escit ce111aatine aittir. Fakat cemaatin ihtiyacmdan arta kalan yerlerde
hakkl vardlr.
278
、ャセ。イョ@
Bununla birlikte 、ャセ。イョ@
insanlann da
・セゥエ@
ve ortak bir
セ・ォゥャ、@
yararlan111alarm asIl hak sahibi olan ce111aate
herhangi bir zarar ver111e111esi gerekir. Zarar verici tasanuflara devlet 「。セォョャQュ@
271
272
273
274
275
c7G
277
yararlanma
dahi
Buhar'i, Sallit, 58; Miislim, Fe:ail, 4; Nesai, Mesacid, 29; Tinnizl, S'alat, 122; ibn Mike,
Mesacid,6.
'I-klllli "
ibni.i'I-Hi.imam, Fetllll'l-kadlr, J, 369; ibn Niiccym, el-E:jbah, s. 440; Buhutl, k・セGᄃ。ェu@
II, 368-369; Mevak, et- Tac ve 'I-iklil, VI, 12-13; ibn Ciizcy, el-Kal'anln, s. 37-38.
ibn Niiccym, n.g.e., s.440; h。イセGゥL@
h。セ|Gゥケ・L@
VII, 71; Zcrkqi, j '1Iilllii 's-sacid, s. 360; BuhGti,
a.g.e., 11,368; Mcv;1k, a.g.e., VI, 12.
Tirmiz'i, Niklih, 6.
z」イォセGゥL@
n.g.e., s. 370.
Buhari, Snllit, 40+; .·llIklilll, 18-19; Kasani, Beda'i, VII, 11; z」イォセGゥL@
a.g. e., s. 3 '/0; Pcdcrscn,
"Mcscid", jA, VIII. 46-47; Alar, is/aJII .:J d/iyc t・セ|ォゥャHOエL@
s. 152-156.
Bkz. Bllhar'i, /Ihklim, 19; EbG Oa\'lld. !furlrul, 37.
isl;im hllkukc;:ulan cami \'c mcscil a\"ll1sl1ncIaki c;:ql1lc YC flskiyclcrdcn zi11llllilcrin dc yararlanabilcccgini bclirll11cklcdirIcr (I3kz. RCI11Ii, .\'iM.l·C'lii '1-lIIlIlIlac, V, 34))).
Aamu Afallarmm
c[・セゥエiイ@
/ 207
izin yerme yetkisinin bulunmadlgl belirtilmektedir. Cami ye mescid cemaatine zarar
yermeyen tasarruflar ic;:in idareden izin almanm gerekip gerekmedigi hususunda ise
meskun mahallerin harimi konusunda oldugu gibi birbirine Zlt iki ayn
mektedir
279
ァッイuセ@
nakledil-
.
Burada cami ye mescitlerin yonetimi konusuna da deginmek gerekir. Fakat kamu
m all an uzerindeki hakkm niteligi incelenirken bu nokta uzerinde belli olc;:ude duruldugu ic;:in burada yeniden ele almaya gerek yoktur.
AK da namazgahlann genel yollar hukmunde olarak ahmp satliamayacagml, uzerine bina ye agac;: dikilemeyecegini, bir kimseye mustakil olarak tasarruf ettirilemeye280
cegini, tasanuf eden olursa ahalinin men edebilecegini hukme baglamaktadlr .
Cami ye mescitIer gibi islam'm fethettigi topraklarda ケ。セョ@
ye isHlm'm yaYlldlgl
yerlerde bulunan diger din mensuplanna ait manastlr, hayra, kilise gibi mabetIer de
kamu mallannm haiz oldugu koruma ayncahklanna sahiptir. Kur'an-I Kerim'de "Eger
Allah, bir klSlJl1 insanlal'l diger bir klsml ile 6nlemeseydi, mutlak surette, i9lerinde
Allah 'm ismi bol bol amlan manastlrlar, kiliseler, havralar ve mescitler YlkTllr giderdi. ,,281 buyurulmaktadlr. Hz. Peygamber (s.a.) de hayatta iken hlristiyanlarla yaptlgl
。ョャセュイ、L@
mabetlerin oldugu gibi korunmasl, Ylktl1'limamasl ye buralarda hizmet
veren din adamlanna dokunulmamasl hususunda teminatIar カ・イュゥセエNRX@
O'nun yefa-
tmdan sonra da Hz. EbG Bekir, Hz. Omer, Hz. Osman, Hz. Ali ye 「。セォ@
yoneticilerin
de bu konuda hlristiyanlara garanti verdigini bildirir c;:ok saYlda yesika kaynaklarda yer
283
almaktadlr . Aynca, Halife Omer b. Abdi.ilaziz'in (1011719) de emrindeki yoneticilere kiliselerin, havralann ye
digi bildiriimektedir284 .
279
:'Xo
:'XI
:'X2
:'X)
:'X.!
Mavcrdl.cl-./1hkc1l11ii GウMャOヲ。セカケ・L@
。エ・セ@
tapmaklannm tahrip edilmemesi yolunda taiimat Yer-
s. 236; Ebfl Ya 'la, cl-Ahkrilllii 's-slI/f(iniyye, s. 226.
/1 K md. YセN@
Hac ROセoN@
Bkz. Hamidllllah. c/-l·csliik. s. 175-179, \'csika YセMUN@
Bkz. Hamidllllah. a.e. s. 191-199,387-388, \'csika YXMQoセZ@
Ebfl Ubcyd, cl-FIIII·al. s. 123-124.
21)8-300.
Anl/IU "/nllnrll1l11 (qitlcri
l08
6. Meza.·hklar
islam hukuk<;:ulan mezarhklan da yoBar, mescitler. harm an yerleri gibi kamu
mallan arasmda ele almakta ve uzerlerinde kamu hakkmm bulunmasl sebebiyle bunlann mevat arazi kavrammm
、ャセュ。@
kaldlgml, dolaYlslyla ihya suretiyle mlilk edinileme-
yecegini hukme baglamaktadlrlar285 . AYI11 bzellikten btUru bunlar uzerinde zamanaセャQュョ@
da asla ゥセャ・ュケ」ァ@
belirtilmektedir286
Mezarhklar, metruk arazi ya da sahih vakIf niteliginde olabilirler287 . Klasik kaynaklarda daha yok vakIf mezarhklar uzerinde durulmaktadlf. Mezarhk vakIflan da
mescit ve camiler gibi ayncahkh birtakIm bzellikler
エ。セャQョォ、ヲN@
Mulk bir yer
Mァ「イオセ@
aynhklanl11 da gbzbnilnde bulundurarak- sbzlil irade beyal11 ile, mezarhk olarak ifraz
edilip iyinde blu defnine izin verilmekle, defne izin verildikten sonra bir tane blil defnedilmekle, miltevelliye teslim edilmekle ya da hakim tarafindan onaylanmak suretiyle
vakIfhukmilnil alarak baglaYlclhk kazal11r288 . BaglaYlclhk kazanmasl iyin aynca tescile
veya vasiyete gerek yoktur289 . Bir kez vakIf olduktan sonra artlk bundan rucu edilemez290. Mezarhk olmak ilzere bir millkiln セ。ケゥ@
hissesini vakfetmek caiz degildir291.
Mezarhklann eski halinin korunmasl gerekir. Kabirlere herhangi bir
vilz edilmesi caiz degildir. Tecavilz eden olursa, セゥ、・エi@
セ・ォゥャ、@
teca-
ta'zir cezaSl uygulamr292.
B. Bm KISIM HALKIN YARARLANDIGI ORTA MALLARI
HatIrlanacagl ilzere bir veya birden fazla koy ve kasabalann umum ahalisine terk
ve tahsis olunan harman yeri, baltahk, mer' a, yaylak ve
lannm bir bblilmilnu
285
:!XG
:10
:'.Xx
ye)
ZBセi@
ZGセ@
セiャ@
ッャオセエイ、ァ@
ve bu
ケ・セゥエ@
ォャセ。@
gibi yerlerin kamu mal-
arazilerin ozellikle Osmanh donemi hu-
Ebu Yusuf, cl-Hnrac, s. 63; Ncvcyi, Rnl'zn, IV. 359; Buhfltl, k・^|スセヲゥ@
'l-kll1a " IV. 187; ibn
Klldiimc, e/-MII[!,n/. V, 566-567; Hattiib. Mel'ahihii'l-crlf/, VI, 18. Mcscidlcr vc mczarhklar
miicsscsal-I hayriyycdcndir (Oll1cr HiImi, n.g.e., s. 15).
..
Omcr I-liImi, n.g.c., s. 123; Akgiindiiz, l'nktf, s. 211.
KopriiliL Toprnk /fllkukll, s. 97.
BII ァッイゥセi」@
iyin bkz. Ncvc\"l. !?nl'zn. IV. 387-388; ibn Kuc!;1mc. イiMaヲャLセWO@
V, G03; Kasani.
H('t/a 'i. VI. 219; cl-Fetnm '1-lIilld(I:I'('. IJ, -165: Olllcr HiIIlli, ョNLセ」@
s. 3-1.
Glner Hihni. n.J.!..e" s. SセN@
ibn KucIfllllc. cl-.I/II,i!.ni. V. 603.
l\1ergillflnJ. ('/-ffit/n.l·c. Ill. 36-1. 373: Oilier Ililllli. n.g.I'., s. 21.
!\kgiincIiiz. J 'lIk!!: s. 211.
I-:amu Mal/arlnlfl
H」セゥエiイ@
209
kukyulan tarafindan "hlma" ya da "arazi-i mahmiyye" tabirleriyle amldlgl daha once
。yャォュセエRYSN@
Su yar ki, buradaki luma yeya arazi-i mahmiyye kayramlanyla klasik
literaturdeki hlma muessesesinin tam olarak
ッイエゥセオー@
ッイエゥセュ・、ァ@
hususu bize gore
biraz kapahdlr. Bu nokta uzerinde bir miktar durmak gerekir.
Onceki boltimlerde ayLklandlgl uzere, klasik kaynaklarda etraflIca ゥセャ・ョ@
ot ye
otlaklar, genel olarak butUn insanlar iyin ortak (mubah) nesneler duzeninde yer
tlr. Hllna muessesesi ise bir iaslln otlaklann belli cihetlere ye sl11lrh ォゥセQ・イ@
mesini ifade etmektedir. Bir 「。セォ@
。ィュセᆳ
tahsis edil-
anlatunla hIma, umumi ortakhk hukmunden bir
istisna ya da bu hukme getirilen bir smIrlama niteligindedir. Ote yandan bu kaynaklarda mer'alar, harm an yerleri, baltahklar, esas itibariyle meskun mahallerin harimini
エ・セォゥャ@
eden ye yore sakinlerinin istifadesi iyin tahsis ・、ゥャュセ@
saYIlan herkese 011ak mal-
lar arasmda zikredilmekte, bu yUzden de ihy§., ikta gibi ozel mulkiyet sebeplerinin bu
294
mallar iyin geyerli olmadlgl belirtilmektedir
.
Buna gore konu ile ilgili mubah otlak-
lar, hIma ye harim olmak uzere uy ayn kayram ortaya yIkmakta ye mer' a, yaylak ye
ィセャ。ォ@
gibi bir klSlm insanlann inhisari olarak yararlandlgl kamu mallannm hukukl
zeminini bu kawamIardan hangisinin ッiオセエイ、ァ@
aylklanmaya ihtiyay gostermektedir.
Kanaatimizce teknik anlamda mer'a, yaylak ye
ィセi。ォャイL@
geneI anlamda otlakIar-
dan farkhdIr. Zira mubah otIaklardan· herkesin yararlanma hakh yardlr. Bunun iyin
otlagm sl11lrIan iyinde buIundugu koyden izin aImak mecburiyeti olmadlgl gibi, onIann
boyIe bir yararlanmaya engeI olma haklan da yoktur295. <;unku mubah otIaklar,
Sll1lr-
lan iyinde bulundugu koye veya kasabaya tahsisIi degiIdir296. Oysa dar ye teknik anIamda mer'a, yayIak ye
ュゥセエイ@
ォャセ。イ@
ise belli bir koy yeya
セ・ィゥイ@
ahalisi lehine tahsis ediI-
ye yararlanmada inhisarilik soz konusudur.
295
296
Bkz. tcz metni, s. 95-97.
Bkz. !cz metni, s. 86.
kイセN@
Cin, J\!cr 'a, Yay/ak "f I:I}/ak/ar, s. 103.
Nitckim AI-: cia otlaklan Illctmk arazi kIsnllncla dcgil, mcval arazi klsmlllda 」ャゥコョiQセ@
\'C
bunlan Illcr'a. yaylak "C ォiセャ。イ、ョ@
ayn hiikiimlcrc tabi エャQiuセオイN@
Kanunun 105. madclcsi bir
kby sllmlan ic;:indc kby Ye kasabalann ahalisinc tahsis 」、ゥャQセ@
olan mcr'alarclan 「。セォ@
otlak
lIlahalIcri ",usa. kby ahalisinin bu otlakta scrbcstc;:c "C hic;:bir rcsim bdclllcksizin haj'\'anlannl
otiatlp otunclan YC su)'undan in!ifa cdcbiIcccgini, 「。セォ@
kbyIcrin ahalisindcn olan insanlann <la
bu otlak!an yararlanabilccc;ini. ancak ci\'ar kby halkInclan olupta otlakta hay\'anlannl ollat,ln
ォゥセャ」イョ@
Dc\'lctc uygun lllii:t;hda bir rcsilll OclClllcsi gcrcktigini: kby ahalisinin onlara cngcl ()lamayacaklanlll ,·c ollak |Gcセゥウョ、」@
bit pay alalllayacaklannl hiiklllC 「[ャァiQセエイN@
Kalllll .1/allal'/l1/11 (qit/cri
Yine bir
「。セォ@
。セャ、ョ@
yeri. mer'a, yaylak ve
meskun mahallerin harimini
ォiセャ。ョ@
エ・セォゥャ@
2 \0
eden baltahk. harman
ise gene! olarak smlrlan i<;:inde bulunduklan koy veya
kasabaya mahsus oldugu ve yore halkmm bu yerler lizerinde inhisari yararlanma hakkm1l1 bulundugu kabul edilmektedir. Ornegin EbD Yusuf セッケャ・@
demektedir:
"Muhakkak ova ve dag koylerinin hayvanlanna ait gezek ve otlak yeri olmah ve ellerinde bir baltahk bulunmahdlr. Bu yerler kendilerine nispet edilir. Bliyiik ve kuc;uk
hayvanlan orada otlar, yakacaklanm oradan temin ederler. Onlar
lanl1l otlatmak, baltahktan odun toplamak lizere
「。セォャョ@
0
「。セ@
c;aYlrlarda hayvan-
izin verdikleri vakit bu
hem kendilerine hem de hayvanlanna zarar verirse, bu takdirde orada hayvan otlatmak
ve odun toplamak isteyen herkesi men etme haklan vardlr. Eger onlann civannda
mer'a ve baltahk varsa,
0
zaman insanlan oradan men etmeleri uygun degildir ve heHU
de olmaz." 297.
ォゥセャ・イョ@
Fakat bu gibi ortak kullamma aC;lk mallar bu niteliklerini dogrudan dogruya yetkili
hlmaSI, yani tahsisi yoluyla alabilecekleri gibi, kadimden beri bu
セ・ォゥャ、@
kul-
lal1llmalanndan oturii de bu niteligi alabilirler. DolaYlslyla klasik Iiteraturdeki teknik
tarifiyle bunlara him a arazisi adl vermek eksik bir ォ。カイュャセエヲョ@
olur. Bununla birlik-
te Osmanh hukukc;ulan muhtemelen huna ve har'im kavramlannm ifade ettigi OItak
temaYI yani "himaye altmda bulunan,
ォッイオョュセL@
dokunulmaz" manalanl1l ve herkese
degil sll1lrh bir topluluga tahsisli bulunmalanl1l dikkate alarak bu araziler ic;in "arazi-i
mahmiyye ya da l11ma adl
dirde bu tarz bir
カ・イュゥセャ、@
ォ。カイュャセエQョ@
ki, yapllan izahlar c;erc;evesinde
。ョャセi、ァ@
tak-
yerinde oldugu soylenebilir.
Bu degerlendirmeden soma bir klslm halkm yararlandlgl orta mallannm
hakkmda kIsa bilgiler vermek uygun olacaktlr. Konular
ゥセャ・ョイォ@
「。セィ」ャョ@
genellikle AK'nun
dtizenlemeleri esas ahnacaktlr. Zira klasik kaynaklarda her ne kadar isim ve konu olarak atlfta bulunulmakta ise de ornegin mer'a, yaylak ve
ォャセ。イL@
yerleri hakklI1da detayh bilgi bulmak neredeyse imkanslz gibidir.
Ehll Y\lS\lf. c1-l/ol"lic. s. Ill.'-I ()-/
baltahklar, harman
Aalllll .\/a/la/'IIII/I <, 'q'lf/cn
211
kiセャ。ォイ@
1. Mer'a, Yaylak ye
AA metruk arazi klsmmda mer' a, yaylak ve
ォiセャ。ョ@
ayn ayn
var ki, hukuki rejimleri aylsmdan mer' alarla yaylak ve
ォャセ。イ@
Su
、オコ・ョャjゥセエイN@
arasmda pek az bir
fark yardlL Bu yuzden, once AK nun mer' alarla ilgili hukumlerini inceleyip sonra
yaylak ve
ォiセャ。ョL@
mer'alardan farkh yonlerine deginmek daha faydah olacaktlL
a) Mer'alar
AK'nun 97, 99, 100. maddeleri mer'alann hukukl rejimini duzenlemektediL Ne
var Ici, kanun mer' ayl tarif etmemekte, sadece mer' anm birtaklm ozelliklerini ve
mer'adan yararlananlann hak ve odevlerini aYlklamaktadlr. Bununla birlikte AK'nun
ilgili hukOmleri ve hukukyulann yaptlklan tarifler esas almarak mer' ayl
セオ@
セ・ォゥャ、@
ta-
mmlamak mumkilndur:
"Mer' a, bir veya bird en fazla koy veya kasabaya mustakillen veya
ュオセエ・イォョ@
hayvanlanm otlatmalan, otundan ve suyundan yararlanmalan iyin yetkili makam tarafindan tahsis edilen veya kadimden beri bu amayla kullamlagelen arazidir.,,298
AK'nun bu konu ile ilgili maddeleri merkez almarak mer'alarla ilgili hukumler kIsaca セオ@
セ・ォゥャ、@
slralanabilir:
1- Bir yerin mer' a saYllabilmesi iyin bu amayla bir koy veya kasabaya tahsis edilmesi gerekir299 ,
2- Bir tahsis bulunmadlgl takdirde, kadimden beri
ォオャ。ュァ・ゥセ@
0
yenn mer'a olarak
olmasl gerekir300
3- Mer'a hangi koy veya kasabaya tahsis
dimden beri
0
・、ゥャュセ@
veya hangi koy veya kasaba ka-
yeri mer'a olarak kullamyorsa, yalmz
mer' adan yararlanabilir: 「。セォャョ@
Cin . .Iler 'a, Jay/al'
I'C
jZiLセGャ。ォイ@
0
k6y veya kasabalann ahalisi
30l
mer' aya hayvan suremez .
0
s :, 7: DiirclI. jdarc flukukll. s. Ien: Ercll. 'I II/WO/, I/II!.-II/\II. s
f.:alllll '\fa/larlllltl (c!fit/cri
4- iki wya ゥNセ@
ya da daha fazla kby ahalisi arasmda kadimden beri ュ・セエイォ@
mer'a hangi kbyun slmrIan
ュオセエ・イォ@
ゥセョ、・@
bulunursa bulunsun,
0
・、ゥャュセ@
olan
kby ahalisi hayvanlanm
olarak otlatJr, birbirIerinin otlatmasma engel olamazlar
5- Mer'a olarak tahsis
212
302
.
olan veya kadimden beri mer'a olarak
kullamlagelen yerIer ahmp satliamaz303 . Mer' a kendilerine ait olan kby ve kasaba ahalisi, mer'aYI kendi aralannda bir ahm satlm konusu yapamayacaklan gibi, butun ahali
ittifakla bir uc;uncu
セ。ィウ@
satmaya karar verse, bu
ウ。エャセ@
yine gec;erIi olmaz. Devlet de
04
mer' ayl bir veya birden fazla kimseye satamaz ve tefviz edemei
6- Mer'a yerleri tizerine mandlra, agIl, bina yapIlamaz,
。ァセ@
.
dikilerek koru,
bag ve bahc;e tesis edilemez. Herhangi bir kimse bu yasak tasarruflarda 「オャョュセL@
。ァセ@
、ゥォュセ@
veya bina
YlkIhr ve
。ァセャイ@
ケ。ーョオセウ@
aradan ne kadar zaman gec;erse gec;sin binaIar
soktiltir. Hak sahiplerinin nzasmm veya devIetin izninin bulun-
maSI ya da mer' anm ゥィエケセ。ョ@
fazIa oImasl bu hukmti 、・ァゥセエイュコSPUN@
7- Mer'a tarla haline getiriI emez. $oyIe ki, mer'a yerleri hak sahibi koy veya
kasaba ahalisi tarafmdan
birkac;
ォゥセケ・@
ュエゥセ・イォ@
olarak ekilemeyecegi gibi, ic;Ierinden bir veya
mer' ayl sokmesi ve tarIa haline getirmesi ic;in izin de veremezIer.
DevIet dahi buna yetkiIi degiIdir. Mer'aYI ekip bic;en kimse her zaman men edi306
lebilir .
8- Kural oIarak ahaliye mahsus mer' alann daraItIhp
- 'ld'If307 .
degl
301
SHIセ@
.,03
ァ・ョゥセャエiュウ@
Af.: md. 97: Halis eセイ・ヲN@
§erh-i A(lI1im-i Arazf, s. 543: Ali Haydar. NセG・イィMゥ@
Akgiin . .I fer 'a lJukuku. s. 45: Cin. Mer ·a. ray/ak vc Al.y/ak/ar. s. 36.
Af.: md. 97: Halis eセイ」ヲN@
a.f!,.e oo s. 543: Ali Haydar. a.f!,.coo s. 351 .
mumktin
Aanul1-i Arazf. s. 350:
AA md. 97.
Halis
eセイ・ヲN@
a.g.eoo s. 533-534: Ali Haydar, a.g.eoo s. 352: Atlf Bcy. Arazi Aanunnall/C'-i Halllas. 317: Akgiin. a.g.c., s. 24 vd.: Cin. a.g.e., s. 50. AA' mer'anllJ kiralanmasl konusunda bir hOkiim ihti\'a ctmcmektcdir. Bununla birliktc doktrindc mcr'adan yararlanan kby \'cya kasaba halklllln ittifakl ik kiraya \'crilcbilcccgi ilcri sOnilmcktcdir (Halis eセイ」ヲN@
a.g ('00 s.
54(): Cin. axeoo s. 51-52l.
a.p-.coo s. 543: Ali Haydar. a.f!,.c oo s 352: AtlfBcy. a.p-.coo s. 317.
Halis eセイ」ヲN@
Ali Haydar. a.g.coo s 353-354: Auf Bcy. axC'oo S セ@ IR: Cin. axcoo s. ()3
.. I""null l)X rnaddcsl "MillCI kadirn IIC miktin aral.l-i イョャ。セG|」@
rncr'a oll1lal-; iil.crc tcrk \'c i'dad
iM[ャョjセ@
isc 01 ll11f;[;lr 'JT(\7.I-i Q。ケセG」ョc@
Illcr'a dcnillp Illllahharcn ta\'in yco ゥィ、。セ@
olllllalt
YUI1U NセG・イィゥ@
Am1l11 .IJallarl/1lf1 (qil/cri 2 \3
9- Mer' alar uzerinde, kazandmct コ。ュョセエ@
10- Mer' anm tahsis ・、ゥャュセ@
ile bzel mulkiyet kurulamaz
308
.
oldugu kby veya kasaba ahalisinden olan kimselerin
mer' adan faydalanmalan da birtaktm bzellikler gbstermektedir. Ornegin, ahaliden bir
kimse, bteden beri ne kadar hayvant mer'ada
ッエャ。ァ・ュゥセウN@
sonradan bu hayvanlarォゥセョL@
dan ureyen ya\Tulan da otlatmak hakkma sahiptir. Fakat bu
nn 、ャセュ。@
ahalinin hayvanlannt darhga 、オセイ・」ォ@
otlatmasma izin
ケ・イャセュゥ@
カ・イゥャュセエN@
セ・ォゥャ、@
mevcut hayvanla、ャセ。イョ@
hayvan getirip
Diger taraftan, bir kbye sonradan gelerek ev
olan bir kimse, ahalinin hayvanlanna darhk vermemek セ。イエャケ@
miktar hayvan getirip
0
ケ。ーュャセ@
、ャセ。イョ@
ve
bir
kbyUn mer'asmda otlatma hakkma sahiptir. Aynca kbyden bir
kimse, kbyUn mer' asmda ne miktar hayvan
yurdunu satm alan kimse de
0
ッエャ。ァ・ュゥセウL@
sonradan
0
kimsenin evini,
miktar hayvan otlatma hakkma sahip olur
309
.
11- Mer'alardan yararlanmak kural olarak iicret ve vergiye tabi degildir 31O.
b) YayJak ve
kiセj。ォャイ@
AK' nun 101. maddesi yaylak ye
ォャセ。ョ@
lan maddede tarif edilmeyen yaylak ye
ォエセャ。イ@
hukukl rejimini duzenlemektedir. Amdoktrinde
セオ@
セ・ォゥQ、@
tammlanmakta-
dlr:
Yaylak, "bir yeya birkay kay yeya kasabaya miistakillen yeya
ュゥNセエ・イォョ@
hayvan-
lanyla birlikte yaz meysimini geyirmeleri ye otundan, suyundan yararlanmalan iyin
hudud ye SlIllfa itibar kIiullllaz." demcktcdir. AC;:lklama ic;:in bkz. Halis eセイ」ヲN@
Serh-i Aii11li/1-i .:1ra::i. s. 5OoP: Ali Haydar. LセGHイィMゥ@
Aa/1u/1-i Ara::f, s. 354-355: Auf Bcy. /Jra::i 1....a/1u/1/1al/le-i Hiil/layU/1/1 Lセ・イャN@
s. :; IX-:'l9: Akglin. Mcr 'a Hukuku. s. 42: Cin. Mer 'a, ray/ak I'C I .... /}/ak/ar. s. ()566.
SQNャセ@
309
3111
g・ャゥセ@
bilgi ic;:in bkz. AA md. 102: MCCl'IIe md. 1675; Halis eセイ」ヲN@
a.g.c .. s. 560: Ali Haydar.
a.ge., s. 361: AtlfBcy, a.[!,.e., s. 325-326: Akgiin. a.g.e., s. 31-32: Cin. a.!!..c., s. 53-54.
Al.' md. ((lO. g」ョゥセ@
aC;:lklamalar ic;:in aynea bkz. Halis eセイ」ヲN@
a.[!,.C' .. s. 552-556: AIi Haydar.
axe .. s. SUWMZセY@
AufBcy. a.[!,.l'., s. 322: Cin. a.ge., s. 70-71.
M cr'alan dlizcnlcycn AA'llun 97. maddcsi. mcr'adan yararlananlardan bir iicrct alIlllp alllllllilyacagl kOllusunda bir hiikiim ihtiya ctl1lclllcklc birliktc Illcsclcyi doktrindc clc alan lIlilellincr.
。セGtQ@
kanllllun. ahahnin 7.aruri ihtiyac;:lanlldan oldllgll ァ」イ・ォ[ZウゥセGQ@
baltalIklardall iicret '"c \'crgi
alllllll,l\acagllll hildlrir IJl maddcsini mcr'alara da ャiセGァ。ケイォ@
hllnlarlJl d" ,"ergl \'C ilCrctc tabl
OIIll:lIl1a<,1 ァ」イォャセQi@
hcl1T11l1cklcdnlcr (Hahs eセイ」N@
a ..!!.!' .. S. 54:'\. (ill. (If'/' セ@ "S. )\4)
Aall/l/ .\jallarl/lIl1 セ@ 'q'ir!cn
214
tahsis edilen yeya bte-.den beri (kadimden beri) bu amayla kullamlagelen araziye" de-
kiセャ。ォ@
ュゥセエ・イォョ@
ise. --bir veya birkay kby \'eya kasabaya miistakillen veya
vanlanm
ォャセ@
hay-
me\'siminde banndlrmalan ye otundan, suyundan yararlanmalan iyin tah-
sis edilen yeya oteden beri (kadimden beri) bu amayla kullamlagelen araziye" 、・ョゥイZ|ャセN@
Bu tariflerden de
。ョャセiゥ」ァ@
iizere yaylaklar genellikle daglar iizerinde bulunan,
su ye bitkisinden insan ye hayvanlann yaz aylannda yararlandlklan yiiksek ye serin
yerlerdir. Daglar iizerindeki bu yerlere giiniibirlik gidip gelmek yollarm
ye mesafenin uzakhg. gibi sebeplerden btOm mumkUn degildir.
lerinin ォエセュ@
ォエセャ。イL@
hukukl rejimleri itibariyle biryok ybnden mer'alara benze-
mektedir. Bu nedenle yukanda mer'alara
yaylak ye
ォエセャ。iイ@
ゥャセォョ@
yapdan aylklamalar bazl noktalar dl-
iyin de geyerlidir. Nitekim yaylak ye
yeya kadimden biri laIllanIlma
セ。イエャ@
ォエセャ。イ、@
aranmaktadlr. Yaylak ye
milkiyete konu olamaz. Bundan dolaYl yaylak ye
ュ。ョセャ@
ise dag kby-
hayvanlanru otlatmak ye sulamak iyin kullandlklan alyak yerlerdir313 .
Yaylak ye
セュ、。@
kャセ。ォイ@
・ャケイゥセウコァ@
ォャセ。イ@
da tahsis
ォャセ。イ@
satIiamaz; kazandmCl za-
ile iktisap olunamaz; tapu ile tasarruf edilemez. Yaylak ye
kby yeya kasabaya tahsis
・、ゥャュセウL@
yalmz
0
da bzel
ォャセ。イ@
hangi
kby yeya kasaba ahalisi oradan faydalan-
ma hakkma sahiptir. Diger kby yeya kasaba ahalisinin oraya girerek istifade etme
314
haklan yoktur
Yaylak ye
ォZエセャ。ョ@
.
mer' alardan farklt olan ybnleri ise
セオョャ。イ、Z@
1- Defterhanede ka\"ltlt olma hali:
311
31:
.111
31·1
kイセN@
Akgtin . .\jer·a Hllkllkll. S 49: Bcrki. Toprnk Hukuku, s. Ill: (in. lifer ·a. ray!a!.- 1'1' aOセGA。ォᆳ
!ar, s. 77-78: Diiren. /dare Hllkuku. s. 103: Ercn. Toprnk Hukukll. s. 2X7.
Akgtin. a.g.c.. s. 50: Berki. af!..c. s. Ill: (in. a.f!,.c .. s. 77-7'11.: Diircll. a.f.!..(' .. s. iHIセZ@
ErCIl.
a).!.. c .. s. 287 .
Ak·gun. a.f!..(' .. s. -ll)-5(' ( in. (;.f.!..l' s 78.
:IA" md 101-102: Hah, eセイ」Z@
.)"crh-: A"fmufI-i :1rii:i. s. 557-5()() . .'I.k!,-illl (1.('.1".. セ@ )(1-)1. C111
a.p.c .. s 7!\-SO
J.:all/lI.1fal/arlllll1
Hサ|セゥエャ」イ@
215
AKnun 101. maddesinde "Defterhane-i Amirede mukayyet olup .. '· bir kbye
mustakillen veya u\,
「・セ@
kbye
ュオセエ・イォョ@
tahsis
・、ゥャュセ@
olan yaylak ve
ォャセ。イ、ョ@
sbz edilme"-ledir. A11Ilan maddedeki "Defterhane-i Amire'de mukayyet olup" ifadesi-
nin ihtirazi (kesin. SInlrlaYlcl) bir kaYlt olup olmadlgl hususunda birtakIm
lan bulunmakla birlikte baskm
y6nundedif. Bu
de degildir;
0
ァ「イuセ@
aynhk-
bunun ihtirazi degil, belirtici bir kaYlt oldugu
taraftarlanna gbre defterhane-i amire kaYltlan bir tapu niteligin-
gtinkU fiili durumu yani meycut yaylak ye
tespit eden ve yaylak ye
ォiセャ。ョ@
ァ「イuセ@
ァ「イuセ@
ォャセ。@
ォャセ。ョ@
saYIsl ile yerlerini
resmine esas olan bir defterdir. Nitekim, her yaylak ye
Defterhanede kaydl yoktur ye Defterhanede kaylth olmamasl metruk araziden
olmadlgl anlamma gelmemektedir. Bu av1dan yaylak ye
ister olmasm ay11l hukme tabi tutmak gerekir
ォiセャ。Qイ@
2- Yaylak ye
315
ォャセ。ョ@
ister kaYlth olsun,
.
ahalinin nzaSl ile ziraat edilebilir:
Yukanda deginildigi ilzere AK'nun 97. maddesi mer'alann hiv kimse tarafindan
sbkilliip tarla haline getirilemeyecegi hilkmilnil エ。セャュォ、イN@
ォiセャ。ョ@
Buna ォ。イセエQ@
yaylak ye
duzenleyen 101.maddesinde " ... ye ahaIinin nzast oImakslzm ziraat ye hlraset
dahi oIunamaz." ifadesi yer almaktadtf. Ahalinin nzast oImakslzm ziraat edilemeyecegi
hukmil, dolayb oIarak ahalinin nzaSl oIdugu takdirde ziraat edilebiIecegi anlamma
316
gelmektedir .
F akat セオョ@
hemen ifade etmek gerekir ki, AK'nu セ・イィ、ョ@
hukukvular, ahaIinin
nzaSl deyimini, bilrun ahaIinin nzaSl oIarak kabul etmektedirIer. DolaYlslyla, ahaIiden
biT
ォNゥセ@
dahi raZl olmasa, yaylak ye
hak sahiplerinin ュオセエ・tォ@
ォャセ。@
ziraat olunamaz. <;ilnkil bu takdirde, diger
maldan yararlanmalanna imkan ォ。ャュコセQW@
ahalmin nzaSl lie. isteT nzasl olmadan ziraat edilsin, bu durum
Dte yandan, ister
0
yerin yaylak niteligini
ortadan kaldlrmaz·m .
31'
g」ュセ@
bilgi i.;in bkz Halis eセイ」N@
.ycrh-i J.:nl1ul1-i And s. 558: Akgiin. Aler 'a IIl1kll/;lI. s. 5 J -55:
(in . .',/cr·a laylai: I'C "·I.}·laklar, s. 81-S4: Bcrki. Tnl'rak lIukuku. s. J J 1-112.
Halls eセイ」N@
a.,r..c. s U\Iセ@
Ali Haydar. Scrh-i J.:nn[m-I .'Irii:::i, s. 160: (in. axc .. s. S5.
Halls eセイ」N@
a.g.( セ@ 559-5W: Ali Hayd;lf. n.f.!..c .. s. ャcjoセ@
Allf b」セN@
:lra:::1 f:al//ll/l1nIl/C-1 11/111/6.1·Wl/. SI'I'III. S SRセN@
(Ill. G,r..c s
X5
AkguII. a.f!..c .. s. 5(,-57:
(ill. n.f!..c .. S
xc)
f.:amu .\/allarll1l11 (c!jll/crl
3- Yaylak ye
ォャセ。イ、ョ@
216
yararlanma ucrete tabidir:
Al:' nun 10 I. maddesi. " ... ve bu makule yaylak ye
ォャセ。ァュ@
otundan ve suyundan
intifa eden ahaliden tahammuIlerine gore canibi mid iyin rusumat-l yaylakiye \,e
ォャセ。ゥケ・@
ahmr" hukmunti
dan yaylakiye ye
エ。セャュォ、イN@
i。セャォケ・@
Buna gore, yaylak ye
ォャセ。エョ@
yararlananlar-
adl aItmda bir resim almmasl ongorulmektedir. F akat bu
resim maktu olmaYlp nisbidir; yani herkesin mali gtictine gore odeyecegi bir ytiktimltii。セャォ@
ltikttir. Aynca yaylak ye
resminin almabilmesi iyin resmin miktanmn
319
Defterhanede kaYlth olmasl gerekir
.
Hukukyular, mer'alardan yararlananlardan bir ticret ye yergi ahnmadlgl halde
i。セャォイ、ョ@
yaylak ye
yararlanmanm yergiye tabi tutulmasml, yaylak ye
32o
ye zarur1 ihtiyaylardan olmadlgl gerekyesine baglamaktadlrlar
i。セァュ@
asH
.
2. Baltahklar
BaItahklar AK'nun, metruk arazi htikiimlerinin yer aldlgl 3. babmda 、オコ・ョャュゥセᆳ
tir. "Kadimden beri bir koy yeya kasabaya odun kesmek yeya diger
Ianmak tizere terk ye tahsis
i。ャュセ@
セ・ォゥャiイ、@
yarar-
oIan koru ye ormanlara" baItahk adl yerilmekte-
dir 321. BaItahklar, kimi zaman yalmz bir koy yeya kasaba ahalisine mtistakiI, kimi zaman da birden fazla koy yeya kasaba ahaIisi arasmda ュ・セエイォ@
Tariften 。ョャセエ」ァ@
oIurlar
322
.
tizere bir koru ye ormanm baltahk saYllabilmesi iyin fiili ve
hukuki iki unsura ihtiyay Yardlr. Bir yerin baltahk saYllabilmesi iyin odun olarak kul・ャケイゥセ@
lamlmaya
agaylar ihtiya etmesi gerekir ki, bu fiili unsuru
na gore, hentiz yeni
ケ・エゥセュォ@
koru baltahk olamaz
ッャオセエイュ。ォ、N@
Bu-
olan agay yeya bitki orttisi.inden ibaret bir orman veya
323
.
Hukuki' unsur ise, koru yeya ormanm koy veya kasaba halk]
tarafmdan kadimden beri baltahk olarak kuIlamlmasl ya da yetkili idari makam tarafm-
31')
SセQ@
eセイ・ヲN@
.)'('f·h-i f.:(lI1ill1-i A 1'0:/, s. 559: Cin. Mer 'a. ray/ak 1'(' kiNセᄋOョォ。イ@
s. X5.
I f.:nnfin-i /11'0:/, s. 360: Atlf Bey . ..1m:i Kanlll1l1om('-i Iliilllt1.I'11I111
AI'I Haydar, .)·cl"I-i
Halis
32-l.
,=:
BkI.. :11,' md.
Halis
[Ill.
eセイ」ヲN@
n ..!:
<)
I: 0.\' md. 21. HaIis eセイ」N@
ar.(' .. S.
1" .. S
)(15.
52l'.
n.f!..c .. s 52X.
LセGHOiN@
s.
J.:.a/1/1/ ;\/allarmm ({\,il/cri
dan kby ve kasaba lehine bu ama<;la tahsis ・、ゥャュセ@
bulunmasmdan ゥ「。イ・エZ[セMQN@
217
Bu arada
kby ve kasaba ahalisinin ihtiyacmdan fazla ormanlann baltahk sayIlmadlgml da aynca
belirtmek gerekir325 .
Baltahklardan yararlanma inhisari bir nitelik
エ。セャュォ、イN@
AK' nun 91. maddesi,
kadimden beri bir kby veya kasabaya baltahk olarak terk ve tahsis ・、ゥャュセ@
ormanm agacylanm, ancak
0
olan koru ve
kby veya kasaba ahalisinin kesebilecegini; 「。セォ@
kby veya
kasaba sakinlerinin kesme selahiyetinin bulunmadlgml ve yine birden fazla kby veya
kasaba lehine ュオセエ・イォョ@
tahsis edilen koru ve ormanlardan da yalmz
saba sakinlerinin yararlanabilecegini aC;:lkcya belirtilmektedir
326
.
0
kby veya ka-
Diger taraftan amlan
kanun maddesi uyannca baltahklardan zaruri ihtiyacylar icyin kesilen agacylardan herhangi bir ticret veya vergi almak da sbz konusu degildir327.
Btittin kamu mallan gibi, baltahklar da, tizerinde ferdi tasarruf ve bzel mtilkiyet
kurulmasma
・ャカイゥセ@
olmayan mallardandlr. Bundan bttirti, baltahklann bzel koru ha-
line getirilmesi veya ziraat icyin kullamlmak tizere ォゥセャ・イ@
セ・ォゥャ、@
ュ・セイオ@
325
326
32/\
・、ゥャュセエイN@
Bu
olmayan tasarruflarda bulunanlar, hak sahibi kby veya kasaba halkI ta-
rafmdan her zaman men edilebilirler328 . Bu konuda コ。ュョセャ@
324
tefvizi kabul
da muteber degildir
329
.
AK md. 91; ON md. 21; Cin, Mer 'a, Yay/ak ve Kl§"iak/ar, s. 105-106.
bilgi ic;:in bkz. Halis eセイ・ヲN@
/"jerh-i KGnlll1-i Arid, s. 533; AtIf Bey, Arazi KanunnGDaha ァ・ョゥセ@
me-i Humiiyunu $erhi, s. 308: Kbpriilti. "Ormanlarla Baltahklann Durumlan ... ", s. 721.
AK'nun amlan maddesi, hak sahibi olmayan kimselerin kby veya kasabaya tahsis ・、ゥィョセ@
olan
baltahklardan yararlanmaya エ・セ「ゥウ@
etmesi halinde ne yapdacagl konusunda bir htiktim エ。セャᆳ
mamaktadlf. BlI durumll aC;:lkhga ォ。Bオセエイュ@
ic;:in AK'nun 91. maddesine 10 Rebiylilevvel
1293 (3 Mart 1292) tarihli bir ek flkra ilave ・、ゥャュセエヲN@
BlI flkra uyannca bir kbye tahsis ・、ゥャュセ@
olan baltahga. hakkl olmayan diger kby ahalisi tecavtiz cderek agac;: kestigi takdirde. hakslz olarak kesilen agac;:lann klymeti mahkcme yoluyla baltahga tecaviizc cden kbyltilcrc tazmin cttirilir ye ahnan tazminat hak sahibi k6y ahalisi araslIlda taksim edilir. BlI konuda biiyiik. kiic;:tik.
erkek kadlll hcrkes ・セゥエイ@
(Bkz. Halis eセイ」ヲN@
a.g.c., s. 529-530: Ali Haydar. ,)'crh-i J.:anltl1-i Arid. s. 344-345: AtIfBcy. n.g.c., s. 309: Kbprtilti. n.[!..III., S. 722: Cin. a.[!..c., s. JOR).
Bununla birlikte 01\ セョゥ@
25. maddcsi. baltahklardan lchine tahsis edilcn kby vc kasaba halkl1l1n
ticarct ic;:in kestigi kerestenin 「セエゥイ@
vc resmc tabi oldllgllnll 「ャァイュエゥセ@
(Aynn111ar ic;:in bkz.
Halis eセイ・ヲN@
n.g.e., s. 532).
"Ahali-i kuriiya IllUhSllS kOTII vc ormanlardan bir miktiin. ifral.
AA'nun 92. maddesi セ「ケャ」、ゥイZ@
birlc koru ittihaz olllllmak vc yahlll ziraat ic;:ill ac;:mak iizcrc bir ォゥャウ・セG」@
Icfvil. ilc bcllapu
miistakillcn vcya ュゥセエ・イ」ォョ@
tasarruf cttirilmcz. Tasarruf cdcll olur isc ccmi zamanda ahalinin
mcn cylcmcgc salahiycti \';ndlr" Hkイセ@
OY md D. AC;:lklamalar ic;:in aynca bkz. llalis eセイ」N@
{/.J!..c.. s. 5:n-534: Ali Haydar. {/.,1:I'. , :;4'i-:;,UI: f\lJf b」セN@
a.J!..(' .. s lICl-lII. Kbpriilii. {/.}.!../I/ ..
s -:'20-722J.
,·If.. md. 102.
Kal/1/1 .Hnllarmlll セ@ 'qillcri
21 X
Lehine tahsis edilen koy ye kasaba ahalisi ile muhtarlar ye zablta memurlan baltahklann korunmasl iyin gerekli tedbirleri almakla yukumlildurler. Baltahklann korunmasl
bu konuda yapJ\acak ozel talimat hilkumlerine gore cereyan edecektir 330.
3. Barman Yerleri
Koy halkmm harman yapmasl iyin ahalinin geneline tahsis
・、ゥャュセ@
olan yeya ka-
dimden beri bu amayla kullamlagelen yerlere harman yeri denilmektedir33l . Barman
yerlerinin hUk..llld rejimi AK'nun 96. maddesinde
、オコ・ョャュゥセエイN@
Buna gore, bir yerin
kamu mah niteliginde harman yeri sayIiabilmesi iyin; ya ahalinin geneli iyin bu amayla
tahsis
・、ゥャュセ@
olmasl ya da ahalinin bu amayla kadimden beri kullanmasl gerekir. Bar-
man yerleri yalmzca harman dokmek uzere kullamlabilir. Bunun
maz; sokUlup ziraat olunamaz; uzerine hiybir
ュオセエ・イォョ@
セ・ォゥャ、@
、ャセュ。@
ahmp satIia-
bina yapdamaz, agay dikilemez;
yeya miistakillen tapu senediyle tasarruf edilemez. Bu セ・ォゥャ、@
tasarruf e-
den olursa, hak sahibi ahali tarafindan menedilir. Bu nitelikteki harman yerlerine 「。セォ@
koy halkl ekinlerini nakledip dokemez; doken olursa lehine tahsis edilen ahali tarafm332
dan men edilir
bir ォゥセョ@
.
Ahaliye mahsus harman yerlerinde her sene hak sahiplerinden yalmz
harman dokmesi de kabul edilmemektedir. <;iinkil bu gibi harmanlar ahali-
nin geneline terk ye tahsis ・、ゥャュセエイN@
Barman yerinden koy halkmm istifade セ・ォャゥ@
ye
duzenini belirleme yetkisinin de halkm geneline ya da onlann yekili durumundaki koy
ihtiyar meclisine ait olmasl gerekir333 .
Ahaliye terk ye tahsis ・、ゥャュセ@
harman yerlerinin yergisi de yoktur. Geryi AK'nun
ilgili maddesi bu hususta bir hiikum ihtiya etmemektedir. Fakat kanunu セ・イィ、ョ@
hu-
kuk<;ular, harman yerlerinin de baltahk ye mer'a gibi halkm asll ye zaruri ihtiya<;lanndan saYlldlglm; dolaYlslyla kanunda kendilerinden resim ahnamayacagl a<;lk<;a belirtilen baItahk ye mer' aya klyas edilerek harman yerlerinden de resim ahnmamasl gerektigini ifade etmektedirler
f. ,'jerh-i Kiinfm-i Arii::f, s. 532.
Cin. McI' 'a, ravlali vc AI!flaklar. s. 110.
Halis eセイ」ヲN@
a.g.c .. s. 5.to
Halis eセイ」N@
a .r:.C'. s 5.t I
Halis eセイ」N@
ag.e.. s 5.t2
330),
( ;\'
,,,:,
'"
334
md. 26: Ha ).IS
eセイ」@
SONU(:
SONUC
aイ。セエャュコ@
boyunca オャ。セエァュコ@
sonuylan
• Roma hukukunda oldukya
ァ・ャゥセュ@
セオ@
セ・ォゥャ、@
ozetlemek mumkiindur:
bir kamu mallan teorisi mevcut olmasma
ragmen batlh hukuk sistemlerinde XVIII. yiizyIl sonlanna kadar kamu mallan
cesi ortaya
ケャォ。ュセL@
lakine dahil
kamu ihtiyaylanna tahsis edilen
ウ。ケ、ュャセエiイN@
・セケ。@
、オセョᆳ
bile hukiimdann ozel em-
Modem hukuk sistemleri iyerisinde bu teori bazl farkhhklarla
Franslz, Alman ve isvivre hukuklannda yer ・、ゥョュセエイ@
ve gunden gUne de ァ・ャゥセュ@
kaydetmektedir. Kamu mallan konusunda genellikle Franslz hukukundan ve klsmen
de Alman ve isviyre hukukundan ・ウゥョャュセ@
olan Turk hukuk doktrini, idarenin elinde
bulunan mallan genel olarak ozel mallar ve kamu malIart olmak uzere ikiye aylrmakta; kamu mallanm da sahipsiz mallar, orta mall an ve hizmet mallan
セ・ォャゥョ、@
uy
kategoride ele almaktadlr.
• islam hukukunda ise maIlar 、・ァゥセォ@
ayIlardan tasnif edilmektedir. Sahiplerine
gore yaptIglmlz gruplandlrma, tez konusu edindigimiz kamu mallannm diger mallar
arasmdaki yerini en belirgin
セ・ォゥャ、@
ortaya koyan tasnif biyimidir. Buna gore mallar,
uzerindeki hakkm niteligi ve aidiyeti aylsmdan mubah (serbest) mallar, bzel mallar,
vaklf maIlan, devletin ozel mallan (hazine maIlan) ve kamu mallan olmak uzere
「・セ@
gruba aynlmaktadlr.
• Islam hukukunda niteligi geregi bzel mulkiyete konu olabilecegi halde, uzerinde henuz mulkiyet hakkl
ォオイャュ。セ@
olan
・セケ。@
miibah (serbest) mallar denmek-
5'-on/u;· 221
tedir. Mtibah mallar inceleme kolayhgl baklmmdan bu
lar ve gayri menkul mtibah mallar
セ・ォャゥョ、@
」[Z。ィセュ、@
menkul mtibah mal-
、・ァイャョゥュセエZ@
iki klslmda
1- Av hayvanlan, kaynak ve yatagmdaki su, sahipsiz yerlerde kendiliginden biten
otlar. daglarda kendiliginden
yet
ォオイャュ。セ@
ケ・エゥセョ@
yabani agac;:lar ve meyveler gibi tizerinde mulki-
ve herkesin istifadesine aC;:lk mallar menkul miibah maIIarl
ッャオセエイᆳ
maktadlr. Kural olarak bu mailar insan emegi ile ozel mtilkiyete gec;:ebilir. Menkul
milbah mallar ic;:erisinde degeriendirilen su, ot, 。エ・セ@
(s.a.) hadisleri nedeniyle birtaktm ozel hukumler
ve tuz hakkmda Hz. Peygamber'in
ッョァイエゥャュセN@
2- Genel olarak mevat arazi ile temsil edilen gayrimenkul miibah mallar teknik
anlamda ozel ya da genel herhangi bir hakkm konusu degildir. Bu mallar devletin
millkiyetinde degil, hilktim ve tasarrufu altmdadlr. Devlet ilstiln kamu yetkisine dayanarak ve kamu menfaatini g5zeterek bu mallara ゥャセォョ@
birtaktm tasarruflarda bulunma
hakktna sahiptir. 6rnegin duruma gore bunlan kamu mah olarak tahsis edebilir, bedelli
veya bedelsiz olarak ォゥセャ・イ@
dag.tabilir ya da
カ。エョ、セャイ@
tarafindan ihya suretiyle ozel
mUlk haline getirilmesine izin verebilir.
• kゥセャ・イョ@
tek 「。セュ@
veya ュゥャセエ・イォ@
millkiyeti altmda olup, rakabesinde (C;lplak
mtilkiyetinde) veya menfaatinde kamunun ortakhgl bulunmayan mallara ozel maIIar
adl verilmektedir. islam hukuku ォゥセャ・イョ@
onu koruma altma
。ャュセエiイN@
ozel mulkiyet hak ve ozgtirli.igilnil エ。ャQュセ@
ve
Arazi ilzerinde de ozel millkiyet kurulabilir. Tarihi silrec;
ic;:inde farkh yollaria ォ。コュャセ@
」[Z・セゥエャ@
millk arazi tilrieri meydana ァ・ャュゥセエイN@
kul isterse gayrimenkul olsun kural olarak herkes millktinde istedigi
bulunabilir. Bununla birlikte islam hukuku, istisnai de olsa, セ。イエャョ@
セ・ォゥャ、@
ister mentasurrufta
mevcut oldugu
takdirde mtilkiyet hakkmll1 kayJt altma alll1abilecegini geneJ bir ilke oJarak kabul etmektedir.
• Vaklf mallar da hukuki bir kategori olarak
turmaktadlr.
HZ・セゥエャ@
「。セィュ@
bir maJ grubunu ッャオセᆳ
baklmlardan taksime konu edilen vaklf mallan ic;:erisinde aym ile
intifa edilenler dar ve teknik anlamda kamu malmll1 hemen biltiln ozelliklerini
maktadlr. Ztirri vakltlar 、ャセiQ。「@
エ。セャᆳ
diger vaklf mallannda geneJ olarak kamu yaran ha-
!.
BエGZTセ@
_•
.セゥZーNイ@
.
Sonll y ,/ 222
kim oldugu iyin bunlan da dar ve teknik anlamda olmasa bile
ァ・ョゥセ@
anIamda kamu
mallarmdan saymak mumklindur.
• islam hukukunda devlet hazinesine beytiilmal denmektedir. Devlete ait menkul-gayrimenkul mall ann bUtUnilnil ve bunlann idaresiyle ilgili hul.--uki hlrumu ifade
eden beyti.ilmaJ hilkmi bir
セ。ィウゥケ・エ@
olarak
ケ・セゥエャ@
mallara sahip olabilmektedir. Bu tezde
beytillmaJin sahip oldugu mallann genel olarak dort ォuュ・ケセ@
aynldlgl tespit ・、ゥャュセエイZ@
1- Modern hukuk bilimindeki yaygm kullamma uygun olarak mall mamelek adml yerdigimiz para,klymetli evrak ye diger menkul mallar devletin mali yarhgl111 ifade etmekte ye bu mallard
a nitelikleri ye amaylan geregi tedavill milmkUn olmaktadlr.
... -_.
ァ・セゥエャケッ。イ@
•. :iIBeyrulmalin
sahip oldugu arsa, arazi gibi gayrimenkuller deyle-
tin ozel')nallannHlikinci
kategorisini
ッャオセエイュ。ォ、N@
..
...........
- - .
Bunlann rakabesi deylete aittir.
;,-';
ve
エ。ウセヲ・ォゥャイ@
de tarihi
セ。イエャ@
ye kamu yaranna en uygun
セ・ォゥャ、@
zenlenir. Klasik kaynaklardaki teorik izahlarda ye ォ。カイュャセエ、ゥ@
devletye dilfarkhhklara
ragmen beytillmale ait araziler arasmda pratikte hemenhiybir aynhk s6z konusu degildir. islam hukukyulanmn buyiik c;ogunlugu hazine arazilerinin ozel ォゥセャ・イ@
ウ。エiセュャ@
veya temlik edilmesini uygun bulmamakla birIikte zaruret ye kamu yaranmn gerektirmesi halinde bunun caiz oldugunu kabul
3- Beytillmal mallannm bir
ケ・セゥ、@
・エュゥセャイ、N@
de kamu sektoril slfatJyla ekonomik faaliyetIere
kattlan deyletin, bazl ilretim ye hizmet alanlannda faaliyet gostermek iizere kuracagl
sanayi tesisle.d veJi,cari
..• -
Nセ@
セᄃi・エュャイ、ョ@
meydana gelebilir .
....
4- Devlet kallJ.y"hizmetlerini yiiriltLirken, bu hizmetin vasltasl olarak birtaknn
mallara ihtiyay duymaktadlr. Hizmet mallan deyimiyle ifade ettigimiz bu mallar da
beytulmalin sahip oldugu farklt bir mal kategorisini ッャオセエイュ。ォ、N@
Beytulmalin sahip oldugu mallar soセオケ@
beytulmal uzerinde セ。ィウゥ@
olarak kamuya aittir. Devlet yetkililerinin
bir hakkl olmaYlp, onlann bu mallar uzerindeki tasarruflan
kamu yaran ile slmrhdlr. Kamiiy-a-bakan bu yonunden dolaYI beytulmal mallannm tomunu geni§ manada kam_lI mallarmdan saymak mumkiln ise de bu mallar bazl (lyl-
223
SOllUf
lard an dar ve teknik anlamda kamu mallanndan farklIdlf. Su kadar var ki, kimi
hallerde kamu hizmetinin onemli bir unsurunu
エ・セォゥャ@
eden bazl hizmet mallannlO kamu
mallannlO rejimine tabi killOmasmm Islam hukukunun genel prensiplerine aykm olmayacagl
、ャゥセョュ・ォエイL@
• Islam hukukunda kamu mallan da mahiyeti ve ken dine ozgli hukuki rejimi iセ@
tibariyle 「セィ。ュ@
bir mal kategorisine tekabi.il etmektedir. -.. -
• Islam hukuku eserIerinde kamu maIlan kapSamlrla"giren mallar "erfaklirfak",
"harim", "hlma", "menafi-i ュゥセエ・イォB@
セゥエャ@
"a'yan-l ュャゥセエ・イォBL@
>
"metruk arazi" gibi ye-
kavmmlarIa ifade edilmektedir. Fakat bu kavramlardan hiybiri tek 「。セュ@
kamu
'. maUannm
tiimiinii bird en temsiI edecek kapsam ve nitelikte degildir,
GUniimiiz pozitif
. .
..
Nセ@
. hukuk biliminde bir terim oIarak ケ・イiセュゥ@
bulunan "kamu mallan" deyimi Islam hu-
kuk eserlerinde genellikle kamu yaranna olan blitiin mallan anlatmak iizere ァ・ョゥセ@
manada kulla1l1Imaktadlr. Bununla birlikte bu deyimi dar ve teknik anlamda kamu
mallan1l1 ifade edecek
セ・ォゥャ、@
kullanan
nunun Islam hukuku eserIerinde ゥセャ・ョ@
イ。ュャセエョ@
ケ。ァ、セ@
miieIliflere de rastlanI1maktadlr ki, ko-
biyimi gozoniinde tutularak bu セ・ォゥャ、@
bir kav-
yerinde oldugu sonucuna vanlmaktadlr.
• Kamu maIlan1l1 diger mal tiirlerinden aYlrmak iyin kIsaca dogrudan dogruya
yararlanma ve kamu yaran セ・ォャゥョ、@
formi.ile ed.hm,- iki kriterin ongori.ilebilecegi
。ョャセュォエ、イL@
• Islam hukukunda kamu mallannm hukuki-dayanagml
bazl Kur'an ayetIeri ve
,
birtakIm hadisler ile イ。セゥ、@
halifelerin uygulamalan エ・セォゥャ@
teorisinin zaman iyindeki ァ・ャゥセュウョ、@
tarihi セ。iQャョ@
etmekle birIikte, kamu mallan
islam ィオォセャ。ョュ@
genel nitelikli naslan ve
dikkate alarak yaptlklan ictihatlar ile ihtiya\> ve geleneklere gore セ・ォゥャᆳ
nen ve zamanla 、・ァゥセョ@
orfi hukukun yok onemli rolU ッャュオセエイL@
• islam hukukunda bir mal dogal niteligi geregi veya ァ・ャョセ@
sis, vaklf, ォ。ュオャセエイ@
yolu ile ya da tah-
gibi hukuki bir tasarrufla kamu mCl.1I niteligini kazanabilmek-
.
.,"
SOnllf /
tedir. islam hukuk tarihinde tahsis ゥセャ・ュョ@
essesesi
224
hukuki zeminini buyilk 61c;:lide hlma mli-
ッャオセエイュN@
Aym
セ・ォゥャ、@
bir kamu mah da, dogal niteligini kaybetmek suretiyle veya hukuki
bir tasarrutla ya da istisnai bazl hallerde ihya yoluyla bu niteligini kaybedebilmektedir.
• Kamu mallanm diger mal
ケ・セゥエャイョ、@
aYlran birtakIm 6zellikler vardlr. Kural
olarak kamu mallan devir ve ferag edilemez; hacze ve cebri icraya konu olamaz. Kamu mallannda
コ。ュョセャ@
cereyan etmez. Kamu mallanna
ゥャセォョ@
davalarda sulh ve
ibra caiz degildir. Kamu mallan iizerinde tebenu hukiimleri cereyan etmez. Kamu
malIannda smlr 、・ァゥセォャ@
gec;:erli degildir. Kamu mallanndan yararlanma ォ。イセャィウzᆳ
dlr, Kamu mallannda
hakslZ
ゥョセ。エィォュャ・イ@
セN@
NZセ@
./t,:,:{.-- ;.-, ,
l "::. ",
.
, '.,
• Kamu mallan iizeitnde
yetkiden soz
・、ゥャセイNウ。ュ@
uygulanmaz .
セ@
'.
ゥ、。ヲ・カセ@
.':
yararlanan kiiiier
hukukunda kamu
ュ。ャィイセ@
セy[ャョ、。G@
、・セャエゥ@
olmak uzere iki tiir'"
mulkiyetinde
、セァゥャL@
hiikiim ve tasarrufu altmdadlr. idarenin bu yerler uzerindeki hakkt da bir denetim
ve gozetim yetkisinden ibarettir. .
Kamu mallanndan yararlanan
tur. Onlann bu mallara ゥャセォョ@
ォゥセャ・イ@
ォゥセャ・イョ@
de bu mallar iizerinde aynl bir hakkI yok-
haklan umumi ortakhk niteligindedir ki, bu ortakllk
ibahe karakterli bir yetki kazandlrmaktadlr. kゥセQ・イ@
. mallanndan usuliine uygun olarak ケ。イャAQセ「ゥ・L@
bu yetkiye dayanarak kamu
kamu mallanna tecavOz soz konu-
su oldugu takdirde dava ac;:abilirler ve kamu' maIlan iizerinde hakslz olarak meydana
getirilen zararlan tazmin ettirebilirler.
• Kamu mallanndan genel ve ozel olmak. tizere iki tiir yararlanma s6z konusu
olabilmektedir.
Kamu mallannm, tahsis amacma uygun olarak herkes tarafindan ・セゥエ@
bir セ・ォゥャ、@
lllllamlmasl genel yararlanmaYI ifade etmektedir. Genel yararlanmalar iyin birtaklm
NLセ⦅Z@
ilkeler ッョァイuャュオセエゥN@
of ,"
Bunlar genellik ilkesi, ・セゥヲャォ@
meme ilkesi ve ucretsizlik ilkesidir.
ilkesi, serbestlik ilkesi, zarar ver-
Ozel yararlanma ise bir kamu mahndan belli ォゥセャ・イョ@
da ruhsata dayanarak inhisarl bir セ・ォゥャ、@
idareden 。ィョュエセ@
yararlanmastdtr. islam hukuk doktrininde
genel olarak bu tDr yararlanmalar "ikHi-i irflik" kavramt ile ifade ・、ゥャュセエイN@
lanma yetkisine sahip ォゥセャ・イ@
mektedirler. Bu ォゥセャ・イョ@
bir izin ya
Ozel yarar-
ilgili kamu malmdan oncelikli yararlanma hakkt elde etkamu malt uzerinde bir 111lilkiyet haklan yoktur.
• islam hukllkunda kamu mallannm pek yok ケ・セゥ、@
vardlr. Bunlar inceleme ko-
layltgt bakullll1dan sahipsiz malIar ve orta malIarl セ・ォャゥョ、@
iki ana gtupta toplanarak
tetkik ・、ゥャュセエイN@
Sahipsiz mallar kategorisinde genel sular, bytlar, madenler ve orman-
lar ele alll1maktadlr.
• Genel sulardan denizler ve biiyiik golIer, エ。セ、ャォョ@
su as;Isll1dan mubah mal-
lardandlr. Bunlara, su ile birlikte kapladlklan saha ve zemin as;lsll1dan baktldlgll1da,
buytik goller ile karasulanl11 kamu mallanndan saymak mumkundur. AS;lk denizler ise
mubah htikmtindedir.
Dicle, FIrat gibi memluk olmayan biiyiik nehirIer kamu mallarll1dandlr. .Memluk umumi nehirIeri ise kaynagll1daki ve yatagmdaki su as;lsI11dan mtibah mal, suyun
--aktrgl ark, kanal ve yataklar as;lsmdan da bir bSlln halkm yararlanmaslI1a ウオョャュセ@
kamu malt Kabul etmek mtimktindtir.
Ozelliklerine gore kuyulann ve kaynaklarl11 bir bS1111 da kamu malt stattisunde
olabilmektedir.
• Klyl, bYI セ・イゥ、@
ve bYI ォオセ。ァャQ、ョ@
nehirlerin bir paryaSI saytlan ktyt セ・イゥ、L@
meydana gelmektedir. Gerek deniz, gol ve
gerekse ktYI セ・イゥ」ャョ、@
sudan yararlanmamll bir araCI niteliginde olan ktyt ォオセ。ァエ@
sonra devam eden ve
islam hukuks;ulannca kamu
malt statDslinde degerlendirilmektedir.
G
Madcnlcrin hukuki durumu cia madenin ケ・セゥ」ャョ@
zinin niteligine gore 、・ァゥセォャ@
gostcrmektedir.
ve Illcdfun bulunclllgu ara-
5;O/lllr 226
ォゥセャ・イョ@
HalihaZlrda kamunun dogrudan dogruya yararlanmakta bulundugu, ozel
inhisanna terkedildigi takdirde ondan faydalanmakta olan fertlerin slkmtlya
aylk ョセァ・ャイ@
、ゥセ・」ァ@
islam hukukC;ulannm bi.iyilk <;:ogunlugu tarafmdan kamu mal! hilkumle-
rine tabi kllmmak1adrr. Bununla birlik1e ozel arazideki a<;:lk madenlerin arazi sahibine
ait oldugu yolunda birtakJm
ァッイゥャセ・@
de rastlamlmaktadlr. Diger taraftan bazl hukukゥセャ・エュウ@
yulara gore tabii ozelligi itibariyle aylk madenler sImfina girdigi halde
ozel
emek isteyen, herkesin h)layhkla istifade edemedigi madenler de kural olarak ozel
millkiyet konusu olabilirler. Bu
olmasl ve kolay
ゥセャ・エュウ@
ァッイゥャセ@
temel ahnarak,
ケ・イャセゥュ@
merkezlerinden uzak
gibi nedenlerden otUril halkm halihazIrda dogrudan
dogruya istifade etmedigi ayIk madenlet:.i.n karrtumalI ウ。ケiャュ、ァNvセ@
buniar uzerinde
ozel mulkiyet tesis etmenin mlimkDn oldugu sonucuna vanlabilir.
Gizli madenler konusunda ise klasik セッォエイゥ@
セオ@
セ・ォゥャ、@
ッャオセュエイZ@
Genel olarak Hanefi, Safii ve Hanbell ekollerine gore gizli madenler yapIsI itibariyle arazinin bir clizi.idur ve mlilkiyet rejiooleri itibariyle bulunduklan arazinin hilkmune tabidirler. DolaYlSlyla bunlar duruma gore ozel mal, devlet malI, mubah mal, kamu
malI ya da vakIf mah olabilirler. Malikilere gore ise yIktlgI yer neresi olursa olsun her
ケ・セゥエ@
maden beyttilmale ait olup devlet
ne uygun
セ・ォゥャ、@
「。セォュ@
(idare) bunlar uzerinde kamu menfaati-
tasarrufta bulunma yetkisine sahiptir.
Gizli madenlerden
ォゥセャ・イョ@
ferdI olarak ve dogrudan dogruya yararlanmalan 01-
duk<;:a zordur. Bu nedenle dar ye teknik anlamda kamu maIlan kategorisinde yer almalan imkanslz gibidir. Bununla birlikte bugiln eskiye oranla yok daha fazla onem kazanan madenler konusunda yeni degerlendirmeler yapmak kaymJlmazdlr. Su an i<;:in
yapllabilecek en saghkll degerlendirme セオ、イZ@
bter teknik anlamda kamu mall sayIlsm,
ister sayJlmasm biitiin madenler, bugilnkii sosyal, ekonomik ye stratejik onemleri nedeniyle medeni hukuk hiikilmlerine bagIJ ozel miilkiyet diizeninin
kamu mallannm sahip oldugu koruma ayncahklanna
ォ。カオセエイャュA@
、ャセュ。@
blrakllIp,
ve onlara deyletin
devlet olmak niteligi ile e1i altInda tuttugu mallar dilzeni i<;:inde yer verilmelidir. Bu
arna<;:la gerekirse ozel millk nlteligindeki rnadenlerin
getIrilebilir Sar11ara gore bu rnadenlerin arama ve
Qセャ・エュ@
ォ。ュオャセエヲイョウ@
da giindcrne
hakkllllll -her tilrlii gozetim
."'011/1 r;
ye denerim yetkisi deylete ait olmak kaydlyla- belli bir sCIre i<;:in ger<;:ek
Ye
ti.izel
22 7
ォゥセャ・イ@
de\Tedilmesi de mCImhindCIr. Madenler konusunda genel olarak "deylet\=ilik" i1kesini
「・ョゥュウセ@
bulunan Maliki ァ「イゥNセci@
bu konunun hukuki zeminini
• islam hukuk doktrininde kural olarak bzel ォゥセャ・イ@
labilecegi kabul ・、ゥャュセエヲN@
エ・セォゥャ@
edebilir.
ait OI·manlarm meycut
0-
Klasik" kaynaklarda miibah ormanlar, miibah daglar de-
yimleri ile ifade edilen ormanlIk bblgeler ise bazl ybnlerden mCIbah mallara, deyletin
bzel
mallanna ye kamu mallanna benzerlik gbsterse de geryekte bu slmfiann hiybirine
dahil degildir. Bu ormanlan kendine 6zgLi bir arazi
ケ・セゥ、@
olarak degerlendirmek daha
dogrudur. Diger taraftan gLiniimiizde ormanlann, bir iilkenin ekonomisi, gene! saghgl
ye dogal zenginligi ayIlanndan gittikye artan bnemleri dolaYlslyla, herkesin ウ・イ「エケセBG@
ye diledigi gibi yararlandlgl mallardan farkh hukuki diizenlemelere tabi kthnmasl geregi ortaya yIlanaktadlr. Bunun iyin bu ormanlan hukuki bazl incelikler ihmal edilmek
suretiyle kamu mallan kategorisinde degerlendirmek ye kamu mallannm sahip oldugu
koruma ayncahk ve onlemlerini bunlara da エ・セュゥャ@
etmek islam hukukunun genel ilke-
leri aylSlndan miimkiin, hatta gereklidir.
islam hukuk doktrininde "orta mallan"nm muhteyasmJ ッャオセエイ。ョ@
mallar da tahsis
cihetleri baktmmdan iki kiimeye aynlmaktadlr. Birincisi gene! yollar, meydanlar, pazar
ye pana)'lr yerleri, konak yerleri, mabetler, mezarhklar gibi herkesin yararIandlgl
orta mallan; ikincisi de bir veya birden fazla kby ye
tahsis edilen mer' alar, yaylak ye ォャセ。イL@
セ・ィゥイャョ@
umum ahalisine terk ye
baltahklar, harman yerleri 'gibi hir klslm
halkm yararlandlgl orta mallandlr.
• Son olarak セオョ@
ifade etmek uygun olacaktJf. Muaslr idare hukuku otoritele-
rinden S. S. Onar'm da hakh olarak tespit edip"sergiledigi iizere XVIII. aSlr sonlarma
kadar batl hukukunda kamu mallan mefhumunun dogamamasma ォ。イセャゥL@
kunda
ァ・ャュゥセエイN@
「。セエョ@
'islam huku-
ァ・ャゥセュ@
bir kamu mallan teorisi meycut ola-
Kanaatimizce kamu mallanna ゥャセォョ@
islam hukuk tarihi boyunca belirlenen
beri yok esash ye oldukya
ilke ve hiikiimler, yeni
lanna da en giizel
セ・ォゥャ、@
ケ。ィセュャイ@
giincellenmesi kaydlyla. modern toplumun ihtiyaycevap verebilecek yeterliliktedir
セ@
セ@
... - ....
. ... :.,.
•
•
BIBLIYOGRAFYA
LMセN@
BiB LiYOGRAFYA
Kur' an-l Ker'im
セBLMG@
.
Abbadi, AbdusseHim Davud, el-Milkiyye ji'§-§erfati'l-islamiyye, I-HI, Amman 1974
(el-Milkiyye)
_ _ _., "Nez'u'l-milkiyyeti'I-hassa li'l-menfa'ati'I-.amme", Fi, Lubnan 3 Receb
1408-11art 1988, s. 20-45 ("Nez'u'l-milkiyyeti'l-hassa... ")
Abdiilkadir, Ali, «Land Property and Land Tenure in islam", IQ, c. V, sy. 1-2, s.
411, London 1959 ("Land Property... ")
Abdiilmiin'im, Abdulaziz b. Muhammed, Bm・セイuゥケエオ@
istimlaki'I-akar li'Imenfa'ati'l-amme", MBi, Riyad 1403, sy. 7, s. 259-267 Hm・セイヲゥケエ@
istimlaki'l-akir... ")
.
.
Adah, Sacid, "Turkiye'nin Petrol ve Madencilik Kesiminde Zekat Potansiyeli",
ilml ToplantIlar Dizisi: 8,
Turkiye'de Zekdt Potansiyeli, iSA V t。イエャセュィ@
istanbul 1987
Adevi, Ali es-Saldi (1189 WセIL@Q
b、セコカ・エゥェ@
'I-Adev! ala セG・イィゥ@
Ehi'l-Basall Ii risaleti
ihn EM Zeyd. I-H. Daru'l-fikr, Beyrut ts. (Hii!jiye)
Afzalurrahman, M. A., Economic Doctrines of lskim, I-IV, Lahor ] 975
Ahmed b ... JIa.nbel (241/855), .Hiisnedii Ahmed h. Hanhel, I-VI, Istanbul ]41311992
H・ヲMセャゥウョ、I@
•.
Akgiin, M. Zerrin, .Her 'a HlIkuku ve A1er 'alar ile ilgili Am:1 ve Tapulama J)CIl'alan,
Ankara J 968 a.ler'a HlIkllkll)
Sula,. Hukllkll \'(' Sula,. ill! ilgili Am:i !Javalan, Ankara 1077 (.\'II/ar
Hllkllku)
Akgiindiiz, Ahmet, L'iliim HlIkllkllnda ve Osmanh Tatbikatlllda Tok!! Aliiessesesi,
Ankara 1988 (Vakif)
Akipek, 1., Tiirk eセケ。@
Hukuku (.4)'ni Haklm) 1. Kitap: zゥセャGcエォ@
Hukuku)
Ankara 1959 Heセケ。@
t'e
Tap/( Sicili,
Aktan, Hamza, jslamda Madenlerin HlIkuki Statiisii, Erzurum 1986 (Aladenlerin
StatUsu)
Aktiirk,
Rebii, "islam Rukuk'lmda Mtilk Edinme ye Kullanma Hakkmm
NB, sy. 2, s. 30-37 ("islam
DokunulmaziIgl ye k。ュオャセエiイBL@
Hukukunda k。ュオャセエイ@
... ")
AIi Hafif, el-MilkiYYf! ヲゥGセM・イ。エャィュケL@
Beyrut 1990 (el-Alilkiyye)
AIi Haydar eヲ・ョセゥL@
Mecelleti'l-ahkam, I-IV, istanbul 1330
Dureru'l-hukkam セ・イィオ@
(Diireru'l-hukkam)
_ _-" Serh-i Cedid li Kanuni 'l-Arazf, istanbul1311 ($erh-i Kanun-i Arazi)
Anayasa 1982
Arazi Kanunnamesi (AK)
ASlm Efendi, KqJ?:us,Tercumesi, I-IV, istanbul ts.
Askalfmi, ibn Racer-Ahmed h. Ali (85211448), Fethu 'I-bari bi セ・イィゥ@
I-XIII, Kahire 1409/1988 (Fethu'l-bari)
M⦅セL@
el-jsabe fi temyizi 's-sahabe HョセイN@
1-:390-9211970-72 (el-isabe)
Sahihi 'I-Buhari,
Ali Muhammed el-BidiYl), I-VIII, Kahire
Atlf Bey, Arazi Kanllnname-i HiimaYllllu Serhi, istanbul 1319
Atar, Fahreddin, jslam Adliye t・セォゥャ。エL@
aエ・セL@
Ankara ts.
SUleyman, "Toprak ye islam" A [HFD, y. 1969, c. XVII, s. 201-237, Ankara
1971
Aydm, M. Akif, "Arazi Kanunnamesi", DjA, Ill, 346-347, istanbul ] 991
Ayni, Bedreddin (85511451), Umdem'l-kari .yerhu Sahihi'l-BlIhari, I-XXV, Beyrut
ts. (Umdetii'l-kart)
__セN@
Bfiti
el-Binayefi セᄋ・イィゥ@
\1uhammed
'1-Hidaye, I-X, Beyrut 141111990 (el-Binaye)
Said
Ramazan,
1401/1981 (Muhadar(lt)
Aluhr:idarr:il
fi 'I-flkhi '1-l1Il1kdrell,
dャュ。セォ@
bゥィャセカッァイ。ヲNョ@
n
1
Biiceyrimi, Suleyman (1221/1806), h。NセᄋゥIG・エ@
'I-Biice)'rimi ala Serhi Menheci 't-tlll/db
'1-isHimiyye, Diyarbaklr ts.
(et- Tecrid Ii nef'i'l-ahid), -・ゥセmォエ「u@
HhゥセャG・I@
Baberti, Ekmeleddin IvIuhammed b. Mahmud (786/1384), Ser/m'I-j,/dye ale '1Hidaye (ibnli'I-Humam, Fethu'l-kadir'in kenannda), I-IX, Beyrut ts.
(el-iniiye)
Baci, Ebu'I-Velid Suleyrnan b. Halef (494/1100), el-Miintekii
VIII, Beyrut ts. (el-Muntekii)
セ・イィオGiMmカ。エL@
l-
Balta, Tahsin Bekir, "Kamu 11allanndan Ozellikle GeneI Mallardan YararIanmanm
Tabi OIdugu Rejim", Su K,aynaklarl11l11 Kullal1llmaSl Hakkl11daki Kanun
Tasarzsl ile i/gili Bilimsel Hq/ta, s. 117-127, Ankara 1972 ("Kamu
Mallarmdan Yararlanma ... ")
Barkan,
Omer Lutfi, "islam-Turk Mulkiyet Hukuku Tatbikatmm Osmanh
imparatorIugunda AIdlgl Sekiller 11: Mtilk Topraklar ve SuItanlann
Temlik Hakkt", jHFM, eVIl, sy. 1, s. 157-176, istanbul 1941'den ayn
basl ("Miilk Topraklar ve Sultanlarm Temlik Hakkl •..")
_ _ _:, "Turk Toprak Hukuku Tarihinoe Tcinzimat ve 1274'(1858) TarihIi Arazi
Kanunnamesi", Tanzfmat, s. 1-101, istanbuI 1940 ("Tanzimat ve Arazi
Kanunnamesi...")
_ _ _ , "Turk-islam Toprak Hukuku Tatbikatmm Osmanh imparatorIuguRda AIdlgl
SekiIler: imparatorluk Devrinde Toprak Mulk ve Vaktflannm
Hususiyetleri (1)", Tiirkiye'de Toprak Meselesi (Toplu eウ・イャセL@
s. 249268, istanbul 1980 ("Toprak Miilk ve Vakdlarmm Hususiyetleri ... ")
BeHitunusI; Takiyilddin Muhammed b. Muhammed (936/1529), Tahrfru'l-makal
fima yehzllii ve yahrimu min beyti 'I-mat HョセイN@
Fethullah Muhammed
Gazi es-Sabbag), Mansure 140911989 (Tahr'iru'l-makiil)
Belaziiri, Ahmed b. Yahya (284/897), Futithu 'I-hiildan HョセイN@
Tabba'-Omer Enis et-Tabba'), Beyrut
1407-1987
--_0... · :'
Abdullah Enis et-
Berki, Sakir, Toprak Hukuku, Ankara 1967
Berki, Ali Himmet, v。ォセヲャイL@
Berki,
istanbul 1946
Sakir-Hamidi, HayruIJah, h-Iam HuslIsi Hukllkul1lm Ana Prensipleri
"Kur 'anda HlIkuk ", Ankara 1962 (Kur'anda Hukuk)
Beyhaki, Ahmed b Huseyin (458'1065 ), es-Siillenii'l-kiihra, I-X, Haydarabad 1925
Bczzazi.
IbnLI' I-Bezzaz el-Kerder! (827!J 424), eI-Cclll1i 'Il '1-I'C:ci= (e1-Fe/dm'lIUlld,.!:\'{' icinde), IV-VI. Beyrut 1406/1986 (el-Fetlil'to
Bihliyogrnfi.'(/
232
Bilmen. Omer セ。ウオィゥL@
Hukllkl r'lkimZl'ye ve /sllldhall FlkhZl:},1! Kamllsll, J- VIII.
istanbul 1988 (Kamus)
Buhuti. !vlansur b. Yunus (05111641), kアセキゥヲGMォャO、@
Beyrut 140311983 (KCHii[ii 'l-kmii ')
all I11I!111i'f-jklld'. I-VI.
Buhari. Ebu Abdullah Muhammed b. ism ail (256/869), Sahihll'l-Buhdri, I-VIII,
istan bul 141311992 (Buhiiri)
Cevheri, ismail b. Hammad (40011009), es-Slhdh: Tacii'l-fuga ve slhahu'l-arabiyye,
I-VII, Kahire1376-7711956-57 (es-Slltah)
Challaye, Felliclen, Mulkiyetin Tarihi (yev. T. Aytug), istanbul1944
Cin, HaW-Akgtinduz, Ahmet, Turk Hukuk Tarihi, I-Il, Kenya 1989
Cin, HaW, Osmanlz Toprak Duzeni ve Bu Duzenin Bozulmasl, Kenya 1992 (Osmanll
Toprak Diizeni)
_ _-,' Turk Hukukunda Mer'a, Yaylak ve Kl§laklar, Ankara 1980 (Mer'a, Yaylak
ve kLセャ。ォイI@
Damad, Abdurrahman b. Seyh Muhammed b. Stileyman (I07811667), Mecma 'u '1enhur fi セ・イィゥ@
Multeka'l-ebhur, I-Il, Dersaadet 1310 (Mecma'u'lenhur)
Darekutni, Ali b. amer (385/995), Sunenu 'd-Darekutni HョセイN@
Abdullah h。セゥュ@
Yemani el-Medenl), I-IV, Medine 1386/1966 (Diirekutni)
dャュ。セォゥL@
Ebu Abdullah Muhammed b. Abdurrahman (8. aSlr), RahmetU 'l-umme fi
ihtilafi'l-eimme, Beyrut 1987 (Rahmetii'l-iimme)
Darimi. Ebli Muhammed Abdullah b. Abdurrahman (255/868), Siinenu'd-Ddrimi, Ill. istanbul 141311992 (Darimi)
Davudi. Ebli Ca 'fer Ahmed b. Nasr el-Esedi (40211 011), ef-Emvdf HョセイN@
Muhammed), Rabat 1988
Davud. Abdulaziz b. Muhammed, "el-Vakf セオイエQィ@
sy. 1 L s. 103-145 ("el-Vakf... ")
Sehade-Rlza
ve hasaisuhu", A..,'\', Riyad 1400,
Debbusi. Ebu Zeyd (43011 03 8),Te'sisii'n-na.:ar, istanbul 1990
Demir. Fahri. hkim Hukukllnda Miilkzvef Hakkl ve Serve! J)af!.lImll, Ankara 1988
dsliim Hukukunda mゥャォセIG・エ@
Derbil. Suheyl. Idarl! HlIkllkll, Ankara 1959
Bibl(\·og.rafi·a 233
Derdir, Ebii'I-Berekat Ahmed b. Muhammed (120111786), q'-$erhll's-sagir aId
AATabi'l-mesdlik I-IV. Daru 'I-Ma 'rife, yy. 139811 978 (e$-Serllll's-
sagfr)
_ _ _ , ・セBMsイィャGォ「ゥ@
aid Muhfasari 'I-jmdm Halil (Dusllkl, h、セGゥケ・@
kebir iyinde), I-IV, Daru'l-fikr, yy. ts. H・セMsイBオ@
'l-kebfr)
ale
GセMD・イィゥ@
'1-
Di Marzo, Salvatore, Roma Hllkuku (yev. Z. Umur), istanbul 1954
dゥカエセッァャオL@
S., A.sya Uretim Tarzl ve Osmanlz Toplumll, istanbul 1967
Duran, Liitfi, "Kamusal Mallann Olytitii", AjD, Eyltil 986, c.19, sy. 3-52, s. 43-52
Dusfiki, Muhammed b. Ahmed (123011814), h、セゥケ・エオ@
I-IV, Daru'l-fikr, yy. ts. (Hii§iye)
'd-Dusiikf ale '§-Serhi '1-kebfr,
Diiren, Akm, jdare Hukukll Dersleri, Ankara 1979 (idare Hukuku)
_ _-" "Ktydann Hukuki Dtizeni", Mimarlzk, y. 14, sy. 147, s. 80-83, 197612
Diireyni, Fethi, el-Hak ve medd sultani 'd-devle fi takyfdihf, Beyrut 140411984 (el-
.
Fセ@
Diistzlr, Birinci tertip, jstanbul1289
Ebfi Davud, Stileyman b. ・ャMeセG。ウ@
es-Sicistani (275/888), Sunenu Ebf Davud, I-V,
istanbul 141311992 (Ebu Davud)
Ebfi Ubeyd, Kaslm b. Sellam (224/837), Kitabii 'l-Emval HョセイN@
Herras), Beyrut 1408/1988 (el-Emviil)
Muhammed Halil
Ebfi Yfisuf, Yakllb b. ibrahim (182/798), Kitabii'l-Harac, Daru'I-Ma'rife, Beyrut ts.
(el-Hariic)
Ebfi Ya'la, Muhammed b. el-Htiseyin e1-Ferra (458/1065), el-Ahkami/s-sultalliyye
HョセイN@
Muhammed Hamid el-Flki), Beyrut 1403/] 983
Ebfi Zehra, Muhammed, el-1I1ilkiyye vc na:ariyyetii'l-akd ヲゥGセM・イ。エャィュケL@
Kahire 1977 (el-Milkiyye)
Ergiiney, Hilmi, l:ahlL vc MlIkayeseli A1ecelle Kii/If Kaideleri, istanbul ] 965
(Mece/le KiWi Kaideleri)
Erkal. Mehmet, "Beyttilmal", DiA, VI, 90, istanbul 1992
_ _ _ , is/am Vergi HlIkuku (Hu/efa-i r。Nセᄋゥ、ャQ@
Doktora Tezi).
AOiiF,
ve Emeviler Devri) Hb。ウiャュセ@
Erzurum 1981 risliim Vergi Hukuku)
bゥ「ャセ|GoァOサェ@
'(/ 23-l
Ezheri. Salih Abdussemi' el-Abi, C'evdhim'l-iklil \'Ierhll A1l1htasari 'I-AI/dme GLセMs・Iィ@
Halil. 1-11, Beyrut ts, (Cel'ahiru'l-iklfl)
Fayda. !\1ustafa. "Fey", DiA. XII. 511-513, istanbul 1995
Fenceri. Muhammed Seyki. "el-islam ye' l-milkiyyetU 'l-muzdeyiceti 'I-hassa ye' 1amme", ed-Ddrra. y, 7, sy. 3, s. 92-123, 140211982 ("el-islilm ve'lmilkiyyetii'l-miizdevice ... ")
Fendoglu, Hasan Tahsin, HlIkllk Tarihimizde Temel Haklar, Konya 1994 (Temel
Haklar)
Feyyfimi, Ahmed b. Muhammed b. Ali, el-Misbdhii '/-miinir, Beyrut 1987
Giinay, H. Mehmet, "islfun Hukukunda Mulkiyet Hakkmm Sllllrlandmlmasl",
<;ergeve, y. 5, sy. 16, Ocak-Nisan 1996, s. 168-171 ("MiiIkiyet
Hakkmm SImrlandlrrlmasl... ")
Giiran, Sait, "Anayasa Mahkemesi'nin Kamu Maim a b。ォiセBL@
63-86, Istanbul 1984
jHjD, y. 5, sy. 1-3, s.
Giritli, lsmet - Akguner, Tayfun, jdare HlIkuku Ders/eri, Istanbul 1987 (idare
Hukuku)
Hacak, Hasan, js/am Hukllkunda jrtijak Hak/an ve j/gili Kavramlarll1 ・ャゥセュ@g
Hb。ウiャュセ@
Yuksek Lisans Tezi), MOSBE, Istanbul 1993 (irtifak
Haklart)
HakkI, ibrahim, Hukiik-u Mare. istanbul 1308
Halebi, ibrahim b. Muhammed b. lbrahim (95611 543), Miilteka 'I-ebhur HョセイN@
Suleyman Gaved el-Elbfml), I-II, Beyrut 140911989
Vehbi
Halil Cemaleddin. Te/his-i Ahkamii 'l-Arazf, istanbul 13] 5
Halil, Sa'd Muhammed. _Ye= 'If 'I-milkiy)!e /i 'l-nwl?faati 'l-aml17e heyne GL^BMNセᄋ・イゥ。エ[@
kaniin, Kahire 1993 (.Ne;,'u'l-milki):v e)
Halis eセイ・ヲN@
ve'l-
J.:ii/lZvdt-t Serh-i Kcmtm-i Ardzf, Dersaadet ] 306 (,,\'erh-i Kli11lln-i Arazi)
Hamidullah. Muhammed. e1-T'esdikll's-siydsiXve /i 'I-ahdi 'II-Ilehel'i ve 'l-hiMfeti 'rrd\\'ide. Beyrut 1405/1985 (el- Vesaik)
_ _ _ . is/{rm Feygamheri (tre Salih Tug-Said Mutlu), 1-11. istanbul ]969
- - - . Isldmda J>tT/et JJare,\," (tre J\.emal j|Nオセ\[ャiIL@
istanbul QYVセ@
Hamza. Mahmud. l'I-Feraidii'l-hehZl}'e ii 'I-km'aidi 'l-flkhiJ:I'e. dャュ。セォ@
(el-Feraidu
h。イセゥN@
14061986
GャM「・エセZカI@
Ebu Abdullah Muhammed b Abdullah (1101,1689). Ha,"i),e ala .\1uhlason
Seydf Half!, I-VIII, Beyrut ts. Hh。セゥjG・I@
Harazmi, i\levlana Celaleddin, el-K[faye ale'l-Hida)'C! (ibnu'I-Humam, Fefhu '1-kadfr
ile birlik.-te), Beyrut ts. (el-Kifiiye)
Haskefi, :rvIuhammed b. Ali b. Muhammed (108811677), ed-Diirrii'l-l11uhfar (ibn
Abidin, Reddil'l-l11uhfar'm kenannda), I-VI, Beyrut ] 40711987 (ed-
Diirru'l-multtar)
Hatemi, Huseyin, islam Ac;zsllldan S05yalizm, istanbul 1988
_ _ _:, lvfedeni Hukuk Tilzel Ki§ileri, istanbul 1979
Hattab,
Abdullah Muhammed b. Muhammed el-Magribi (95411547),
Mevahibil'l-celil li §erhi Muhtasan Halil, I-VI, Beyrut 139811978
(Mevfihihu'l-celil)
Ebil
Heyet, el-Fetava'l-hindiyye, I-V, Beyrut 140611986
Heysemi, Ebu'l-Hasan Nilreddin b. Ebu Bekr (80711404), Mecma'u'z-::evaid ve
menba '11 'I-fevaid, I-X, Beyrut 141411994 (Mecma'u'z-zel'iiid)
Heytemi, Thn Hacer Ebu'l-Abbas Sihabeddin Ahmed (97411566), el-Fetava'lkilbra '/:fzkhiyye, I-IV, Kahire 1933 (el-Fetfil'ii)
_ _-"
Tuhfetii'l-muhtac hi §erhi 'I-Minhac Hh。カセGゥ@
ala Tuhfeti'l-muhlac'm
kenannda), I-X, Daru'l-fikr, yy. ts. (Tulifetu'l-muhtiic)
Hussaml, S. A.
Q.. Arap Administration, Madras 1948
ibll Abidin. Muhammed Emin (12521] 836), Reddii'l-muhtar ale'd-Diirri'I-l17uhtar, IVI. Beyrut 1407/1987 (Reddii'l-muhtiir)
- - -,Afecmit 'alii resaili jhn Ahidin, istanbul ] 325 (Alecl1lu '([tU 'r-resail)
ibll Abdiilber. en :\'emeri el-Kul1ubi (46311 07 J), eI-Katf ff tikhi ehli l17edil1eti'/maliki Hョセイ@
M. Muhammed Uhayd el-Moritfmi), 1-11, 2. baskT, Riyad
J 400 1980 (el-Kafi)
iLm
AbdisseHim. lzzuddin Abdulazlz es-Sulemi (660' 12(1), ",'(1l'aidlf '/-ahkam
b・セャョエ@
t5. rel-Kal'iiidJ
mesalihi '/-ClIam. 1-11. Daru GQMォNゥエャ「セ|・@
ibn Brlhan. el-Emir Alaeddin Ali el-Farisl HWSYGQセャN@
HI/Jhjll Hョセャ@
sオ。セGィ@
el-Arna(itl.I-XVII
If
['i-Ih\,fllf, lilkrihi Sa/dill Ihll
8t'\TU' :.-; 12 I{){)i !cl-i/tsfrIlJ
bゥィOセ|Goァイ。ヲNサ@
ibn
Ciizey,
2:;6
Ebu'I-Kasun Muhammed b. Ahmed el-Glrnati (74111340), e/Km'dllinii 'l-f1khiXl'l!. Beyrut 1988 (e/-Kal'iinln)
ibn Hazm, EbG Muhammed Ali b. Ahmed (456; 1063), e!-1I1uhalld HョセイN@
Suleyman el-Bendarl), I-XII, Beyrut 140511984
AbdulgafIar
ibn Kayyim el-CeYziyye, Ebu Abdullah Muhammed (75111350), et-Turuku'lhiikmiyye fi 's-si),dseti GセMᄋ・LN@
'iyye HョセイN@
Muhammed Hamid el-Fakl),
Beyrut 137211953 (et-TlIrllku'I-ltukmiyye)
_ _ _ , Zddii 'I-me 'dd fi hedyi hayri 'l-ibdd HョセイN@
Suayb el-ArnaGt-Abdillkadir elArnaQt), I-V, Beyrut 140111981 (Ziidii'l-me'iid)
ibn Kesir, ism ail b. Dmer (774/1372), el-Biddye ve 'n-nihaye
Abdtilyahhab Fetih), I-XIV, Kahire 141311992 (el-Bidaye)
HョセイN@
Ahmed
ibn Kudame, Muvaffakuddin Abdullah b. Ahmed (62011223), el-Mugni, I-IX,
Mektebetil'I-Cumhuriyeti'I-Arabiyye, Kahire ts.
- - - " el-Kafififikhi'l-imami 'l-miibeccel Ahmed b. Hanbel HョセイN@
IV, Beyrut 140211982 (el-Kiifi)
Zilheyr s。カゥセIL@
1-
ibn Kudame, Semseddin EbQ Dmer (682/1283), e§-$erhu 'l-kebir ala metlli 'l-Mukni'
(Muvaffakuddin ibn Kudame, el-1I111gni ile beraber), I-XIV, Beyrut
140311983 (e!j-Serltll'l-kebir)
ibn Mace, EbQ Abdullah Muhammed b. Yezld (273/886), Siinenii jbn Mace, 1-11,
istanbul 1413/1992
ibn Manzfir, Muhammed b. Mukerrem (71111311), Lisanii'l-arab, I-XV, Daru
Sadlr, Beyrut ts.
ibn Miiflih, EbQ ishak ibrahim b. Muhammed (88411479), el-Miihdi'
1I1ukni', I-XI, Beyrut ts. (el-Muhdi')
fi
.yahi'l-
ibn Niiceym, Zeynuddin b. ibrahim (97011562), el-Bahru'r-rdik .yerhu Ke/d'ddekdik, I-VIII, Beyrut 1993 (el-Baltr)
, el-E.yhdh ve 'll-Jle::ciir HョセイN@
E.>·hiiltj
Muhammed Mutl' el-Hafiz), dャiョ。セォ@
1986 (e1-
- - - ' "Beyanil'l-iktaat ye mahallilha ve men yestehikkuha" Hesdilii ihll Niice.l'm
HョセイN@
Halil el-Meyyis), Beyrut 1400'1980 ("Beyanii'l-iktaat...")
itHl
Recrb. Ebu'I-Ferec Abdurrahman el-Hanbell (795/1392). el-I\m'didfi 'I-fikhi '/_
/s/c7mi. Bevrut 141:; 11 9(C re/-A'milid)
eI-htihrac Ii ahkdmi 'l-harac HョセイN@
Ma·rife. Beyrut t5. (el-istiltrac)
Seyyid Abdullah es-Slddik). Daru'l-
ibll rゥセ、L@
Ebu'l-Yelid Muhammed b. Ahmed (52011 126), e/-A1ukaddel11c7fii '/miimehhedad, I-Il. Beyrut 1973 (el-ftlukaddemat)
ibn rゥセ、L@
Muhammed b. A,.hmed b. Muhammed el-Hafid (59511198). Bidayelii '/miictehid re lIihayetii'l-muktesld, I-Il, istanbul 1985 (Bidayetii'l-
miicteltid)
ibn Sebbe, EbG Zeyd amer (262/876), Tarfhu 'l-medfneti 'l-miinevvere HョセイN@
Muhammed $elttlt), I-IV, Cidde 139911979
Fehim
ibn Teymiyye, Taktyiiddin Ahmed b. Ahdtilhalim (72811327), Mecmu 'u fetava HョセイN@
Abdurrahman h. Muhammed), I-XXXVII, Riyad 1412/1991 (Fetava)
_ _ _:, el-Emvalii GャMュゥセエ・イォ@
HョセイN@
Dayfullah h. Yahya ez-Zehdl.nj), Mekketii'l-
Mtikerreme 140611986
_ _-" el-jhtiyaratii'l-ilmiyye, Mlslr 1329
ibn Zenceveyh, Hamjd (251/865), Kitabii 'l-Emval HョセイN@
Riyad 140611986 (el-Emval)
Sakir Zjh Feyyaz), I-Ill,
ibnii'I-Esir, Mtiharek h. Muhammed (60611209), en-Nihaye fi garfbi'l-hadfs ve'1eser, I-V, Beyrut !S. (en-Nihaye)
ibnii'I-Esir, Ali h. Muhammed (63011232), el-Kamil fi 't-farm, Daru Sadlr, I-XII,
Beyrut ts. (el-Kamil)
ibnii'I-Hiimam, Kemaleddin セAオィ。ュ・、@
1- IX, Beyrut ts.
h. Ahdulvahid (86111457), Fethu'l-kadir,
inalclk, HaliL "isHim Arazi \'e Vergi Sisteminin t・セォエゥャ@
ve Osmanh Devrindeki
$ekillerle Mukayesesi'·. iiED, sy. 1, s. 29-46, istanhul 1959 ("islam
Arazi ye Yergi Sisteminin t・セォゥャ@
... ")
Kadihfm. Fahreddin Hasan b \lansur el-azcendi' el-Fergani' (592/1195). e/-Felc71'a '/ィ。ャzセj・@
(e/-FehI\'(1 'l-hmdZl:Jle kenannda) (el-Fetiil'a)
Kadlzade, $emseddin Ahmed t Bedreddin Mahmud (988/1580). Netaicii '/-(jkar fi
kq(i'r-mmiidi \'e'l-esrar (ibnti'I-Htimam, Fel/11I'I-kadir ile birlikte),
Beyrut ts. (.Yetaicu'l-elkar)
kセャ、イGゥ@
p。セN@
:\1uhammed. :\!i,rsidii'J-hayrall ila ma'r{(eti a/lI,ali'/-iIlSal/.
(.Hiir!fidii'I-lwyran)
dャiQ。セォ@
ts
Kahf. Milnzir, "el-KItii'u'l-ammi'l-iktisadi' ve devruhu fi tevli'di'I-i'radati'l-amme fi
nizami 'I-iktisadi '1-islami''', A1ewjridu 'd-del'/efi 'I-maIiYI'e fi '/-miicfema 'i 'I-hadis mill l'icheti '11-l1a=ari 'I-is/amZl:w) [12-19 Nisan 1986 'da
Kahire'de islam Bankasma bagh el-Ma'hedii'l-islami tarafmdan organize
Cidde 1988edilen bilimsel kongreye sunulan tebligler ve エ。イGセュャョ}N@
1989 ("el-Kltii'u'l-f1l11Illi'l-iktisfuli... 'J
KaIlek, Cengiz, H=. Peygamber Donemil1de Devlet ve Piyasa, istanbul 1992 (Delllet
ve Piyasa)
Kalyfibi, Sihabeddin Ahmed b. Ahmed (106911658), HaJiyetii 'I-Kalyiibi ala Serhi'lMinhaci 't-talibin (HaJiyetani aid Minhaci 't-talibin iyinde) I-IV, Dii.ru'lfikr, yy. ts Hhゥセケ・I@
Kal'afi, Sihabeddin Ebu'l-Abbas Ahmed b. idris (68411285), Envaru'l-bllrlik
envai'l-Furuk, I-IV, Daru'l-Ma'rife, Beyrut ts. (el-Fiiruk)
fi
Karaman, Hayreddin, Mukayeseli islam Hukuku, I-Ill, istanbul 1986-1987 (isliim
Hukuku)
Kardavi, Yusuf, Fzkhu 'z-zekat, I-Il, Beyrut 140011980
Kasani, EbQ Bekir b. Mes'Qd (587/1191), Beda'iu's-sana'i' fi tertibi'J-Jera'i', lVII, Beyrut 140611986 (Bedii'i)
KaZICI, Ziya, islami ve Sosyal Apdan Vakif/ar, istanbul 1985
Kefravi, Of Mahmud, SiyasetU 'I-infaki 'I-am m fi'l-isldm ve fila-i 'I-malt 'l-hadfs,
isken deriye 1982 (Siyiisetii' I-infiiki' I-iimm)
Kettani, Muhammed Abdillhay b.
Abdillkebir (1962), et- Teratfbll 'I-iddriyye
(Ni=dmi1 'l-hukumeti '17-nebeviyye), I-Il, Beyrut ts. (et-Teriitibii'lidiiriyye)
_ _ _ , eT-Terdtfhu'l-idarZl'ye: H::. Peygamher'ill Yonetiminde Smya/ Hayat ve
KlIrumlar (tre. Ahmet bzel), I-Ill, istanbul 1991-93 (et-Terfttfbii'lゥ、ヲエイセjカ・@
(thel))
Kettani, Muharnmed Muntaslr, "el-Ard: Milkiyyetilha ve kidiilha fi 'l-islam ", e/A1iislil1llfJ1, $ubat 1377/1958, c. VI, sy. I ("el-Ard, .. ")
kャイ「。セL@
Sad,k, ])ell/et A1allan, Ankara 1988
Koschaker, P., A10dem Hltsusi HlIkllka gゥイNセᄋ@
olarak ROl11a HII.\·IISI Hukukwl/{lI Alia
Hatlan (<(e\'. h Ayiter), Ankara 1971 (ROI11{f l/uslIsi Hllkllkunlln Ana
1/atlan)
Kiipriilii. B(Jienl. /()/mik /-fllkllkll /)ers/cri, Istanbul I cIZ[セ@
rTol'rali lIuli 11 liII i
Bibl(vografi.·a' 239
- - -, Tiirk HlIkllkllnda Orman J1iilkiyeti, istanbul 1949
- - -, "Cibal-i Miibaha ve Sahih Vaklflara Ait Ormanlarla Baltahklann H.1274
Tarihli Arazi Kanunmimesine Nazaran Durumlan", iOHFA1, c, XV, sy,
2-3, s. 703-726, istanbul 1949 ("Ormanlarla Baltahklarm
Durumlan ... ")
_ _ _, "11 Sevval H. 1286 Tarihli Orman Nizamnamesinin Getirdigi Yenilikler",
iUHFM, c. XVI, sy. 1-2'den ayn basl ("Orman Nizamnamesinin
Getirdigi Yenilikler... ")
Kubah, "Eski Mevzuatlmlz ve Maden Millkiyeti", Ebu 'I-Ula Mardin 'e Armagan, s.
795-825, istanbul 1944
Kudame b. Ca 'fer, el-Bagdadi (337/948), el-Harae ve sana'atU'l-kitabe
Muhammed Hilseyin ez-Zebidl), Bagdad 1981 (el-Harac)
HョセイN@
Kuntalp, Erdem, Deniz Kzyzlarznm Hukuksal Duzeni, Ankara 1981
_ _-----', "KtydannHukuksalDilzeni",Mimarlzk, y. 14, sy. 147, s. 76-79,1976/2
kオイ。セゥL@
Muhammed b. Muhamrned b. Ahmed (ibnil'l-Uhuvve) (729/1329),
Mealimu'l-kurbe fi ahkdmi 'I-hisbe HョセイN@
Reuben Levy), Kahire ts.
(Mealimu'l-kurbe)
Kurtubi, Ebil Abdullah Muhammed el-Ensart (63111233), el-Cami' li ahkdmi '/Kur 'an, I-XX, yy ts. (el-CamiJ
Kutb, ibrahim Muhammed, en-Nu::unlu 'l-maliyyefi 'I-islam, Kahire 140011980
Kutb, Muhammed el-Kutb Tabliyye, Nizamu '/-idare fi'l-istal11, Kahire 1978
(Niziimu'l-idiire)
Linant de Bellefonds, Y, "Un probleme de Sociologie jurudique. Les terres
'communes' en pays d'lslam", 51, c. X, sy. 10, s. 111-136, Paris 1959
("Les terres 'communes' en pays d'lslam ... ")
Lokkegaard, Frede, Islamic Taxation, Copenhagen 1950
Mahmasani, Subhi, en-Na::ariJ:wtii'l-amme li'l-mucehat ve'l-ukiid fi
jslamixve, Beyrut 1972 (en-Nazariyyetii'l-iimme)
Malik b. Enes (1791795), el-A{uvatfa'
Beyrut ts.
HョセイN@
GNセᄋM・イゥ。エ@
Muhammed Fuad Abdlilbaki),
'1-
]-11,
_ _ _ , el-!l{iidcl'l'cnetii'l-kiihra (Rivayeti.i Sahnun), I-IV, Daru'l-fikr, yy, ts. (e/Miidcl'I'CI1C)
bゥ「Oセ|Goァイョヲケ。@
2·W
Mardin, Ebu'l-Ula, Ahkam-l Ara=i, istanbul 1338-1339
jGセ@
_ _ _ , Toprak HlIkllku Dersleri, istanbul 1947 (Toprak Hllkllku)
Maverdi, Ebil'\-Hasan Ali b. Muhammed (450/l058), el-Ahkdmii's-slIltdlliyye ve'lvekiyeti'd-diniyye, Daru'l-kilrubi'l-ilmiyye, Beyrut ts. (el-Ahkamu'ssllltiiniJJ'e)
_ _ _, el-Havi'l-kebir fi ftkhi mezhebi 'l-imam ・セMs。ヲゥ@
HョセイN@
Ali Muhammed
MuaVVlZ v.dgr.), I-XVIII, Beyrut 1414/1994 (el-Hal'i)
Mecelle-i Ahkam-l Ad/iyye (Mecelle),
Merdavi, Ebu'l-Hasan Ali b. Silleyman (885/1480), el-insaj fi ma 'ri/eti 'r-racih
ュゥョ・GャMィ。ヲHセイN@
Hamid el-PaId), I-XII, Beyrut 1986 (el-insiifJ
Merginani, Burhaneddin Ebu'l-Hasan Ali b. EbQ Bekr (593/1197), el-Hidaye セ・イィオ@
Bidayeti'l-mubtedi (ibnil'l-Humiim, Fethu'l-kadir ile birlikte), I-IX,
Beyrut ts. (el-Hidiiye)
Metz, Adam, el-Hadaretu'l-islamiyye fi 'I-karni 'r-rabi'i 'I-hicrf (trc. Muhammed
Abdtilhiidi Ebil RIde), I-lI, Beyrut 1387/1967 (el-Hadtlretil'listamiyye))
Mevak, Ebfi Abdullah Muhammed b. Yusuf el-Abderl (89711491), et-Tac ve'l-iklilli
Muhtasarz Half! (Hattab, Mevahibu'l-celf! kenannda), I-VI, Beyrut
139811978 (et-Ttlc ve'l-iklil)
Mevdfidi, Ebu'!-A'la, Mes 'eletu milkiyyeti'l-ard fi'l-islam (trc. Aslm Haddad),
Kuveyt 138911969
Meydani, AbdUlgani (129811880), el-Liibab fi セG・イィゥ@
'I-Kitab
Nevavl), I-IV, Beyrut 1405/1985. (el-Lubtlb)
HョセイN@
Mahmud Emin en-
Mlsri, Abdtissemi". Adaletii tev=ii 's-sel1!e fi 'I-Islam, Kahire ] 986
Mlsri, Refik Yunus. Usiilii 'I-ikfisadi 'I-lslami, dャュ。セォ@
] 989 (Usfilii'l-iktisad)
Molla Hiisrev. \1uhammed b. Feramuz (885/l480), Diirerii'l-hllkkdm
GlIreri'l-ahkam, 1-11, istanbul ] 3] 9 (Dureru'l-hllkklim)
M uhammed
fi
.>·erhi
aャゥセ@
(1299/] 881), ,.yerI11l Minehll'l-celil aId 1I11(hla.\'ari 'l-A /ldme Halil,
Mek:teberu 'n-nedih, Tarablus ts. (Mine/m'l-celil)
Muhammed Ali b. Htiseyin, Tehdbii'I../urfik ve 'l-kGl'didi GsM・jャセIZカ@
fi '/.. esrdri '/flkhi.\ye, Daru'I-Ma'rife. Beyrut ts. (Karafi. d-Fiinik'la birlikte)
(Teh:.ibii'I-Furuk)
.
Bibliyografya HI
Muhammed, YusufKemal, Flkhii 'I-iktisadi 'I-amm, Kahire 1990
Muslih, Abdullah b. Abdulaziz, Kuyiidii 'I-milkiyyeti 'I-hassa, Beyrut 140811988
(f(llyudii'l-milkiyye)
Muti'i, Muhammed Neclb, Tekmilefii 'I-Mecmii' (Nevevi, Kitabu 'I-Mecmii' ic;:inde),
XII-XXIII, Cidde 1980
Mutarnzi, Ebu'l-Feth Naslruddin (61011213), el-Mugrib fi tertibi 'I-Mu 'rib ョセイN@H
Mahmud Fahurt-Abdulhamld Muhtar), 1-I1, Halep 1399/1979 (elMllgrib)
Miislim, Ebu'l-Huseyn Muslim b. Haccac ・ャMkオセケイエ@
istanbul 1413/1992 (Muslim)
(2611874), Sahihu Muslim, I-Ill,
Nebhan, Muhammed Faruk, el-jtticahu'l-cemaz fi't-tqri'i'l-iktisadi'l-jslami, Beyrut
1408/1988 (el-itticlihll 'l-cemlii)
Nedvi, Ali Ahmed, el-Kaw.iidu 'I-jikhiyye, dャュ。セォ@
140611986
Nesai, Ebu Abdurrahman Ahmed b. $uayb (303/915), Sunenu'n-Nesai, I-VIII,
istanbul 141311992 (Neslii)
Nevevi, Muhyiddin Yahya b. セ・イヲ@
(67611277), Ravzatu't-talibin ve umdetu'l-muftin,
I-VIII, Beyrut 1992 (Ravza)
_ _ _, Kitabu 'I-Mecmu' セ・イィオ@
'l-Muhezzeb HョセイN@
XXIII, Cidde 1980 (el-Mecmu J
Muhammed Neclb ei-Mut1'1), l-
Oguzman, M. Kemal - Seiic;:i, Ozer, Turk E§ya Hukuku, istanbul 1978
Onar, Slddlk Sami, jdare Hukukunun Umumi Esaslan, I-Ill, istanbul ts. (idare
Hllkukll)
_ _ _ , "Turk Hukukunda Amme Emlaki Teorisi (Mukayeseli Tetkik)", Ebu'l-Ula
Mardin'e Armagan, s. 477-535, istanbul 1944 ("Amme Emlaki
..,,)
T eonSl
...
Orman Ni:::amllamesi (ON)
Omer Hilmi Efendi, hhafii 'I-ahlaffi ahkami 'I-evkaf, VGMY, Ankara ts. (ithafii'l。ャコセヲI@
Oztiirk, Nazif, aQ・ャセ@
'i ve Tarihi g・ャゥセGュ@
(Vakiflar)
Ac;zsmdan Vak!f!ar, VGMY, Ankara 1983
Pede.·sen, lons., "Mescid", iA. VIII, I, istanbul 1979.
bゥ「Oセカッァイ。ヲG@
H2
Poliak, A. N., "Classification of Lands in the IsHimic Law and its Technical Terms",
AJSLL, y. 1940, sy. 57, s. 50-62
Rafii, Ebu'l-Kaslm Abdulkerim b. Muhammed (62311226), Fethl( 'I-a=i= セG・イャ@
'I-/"eei=
(Nevevl, el-1I1eemii' ile birIikte), I-XX, Daru'l-fikr, yy. ts. (Fethll'l-aZ1Z)
Raglb el-isfahanl, (50211108), e1-Miifreddt fi garibi 'I-Kw' 'dn HョセイN@
Seyyid Kllanl), Daru'l-Ma'rife, Beyrut ts. (el-Miifrediit)
Muhammed
Rahbi, Abdulaziz b. Muhammed (1184/1770), Flkhu'l-miilitk ve miftdhu 'r-Ritdei '1mw'sad aid hlzdneti Kitdbi 'I-Harde HョセイN@
Ahmed Ubeyd el-Kubeysl), Ill, Bagdad 1973 (er-Ritiic)
Razi, Muhammed b. Ebfi Bekir (666/1267), Muhtdru's-slhdh, Beyrut 140511985
Remli,
セ・ュウ、ゥョ@
Muhammed b. Ebu'l-Abbas (1004/1595), Nihdyetu'l-muhtde itd
§erhi'l-Minhdc, I-VIII, Beyrut 1404/1984 (Nihiiyetii'l-muhtiic)
Rukbi, Muhammed b. Ahmed (633/1235), en-Nuzumu 'l-musta 'zeb fi §erhi gaJ'ibi'lMuhezzeb (el-Muhezzeb kenannda), yy. 139611976, J-I1 (en-Nuzumu'lmiista'zeb)
es-Sadr, Muhammed Bakrr, iktisddund, 20. baskr, Beyrut 1987
SaY), Ahmed b. Muhammed (124111825), Bulgatu's-sdlik li akrabi'l-mesdlik ild
's-sagir li'd-Derdir, Daru'l-Ma'rife,
mezhebi'l-imam Malik 。ャGᄃセs・イィゥ@
yy. 1398/1978 (Biilgatii's-siilik)
SaY), Ahmed Mahmud, "el-Emvalu'l-amme ヲゥGセM・イャ。エウュケ@
カ・GセMイ。ゥャオィL@
ME, 3 Rebiyilssanl1362, s. 168-170 ("el-Emvalii'l-amme... ")
Sayis, Muhammed Ali, "Milkiyyetil'l-efrad Ii'l-ard ve menafiuha fi'I-islam ",
Kahire 1391-1971, s. 121-157 ("Milkiyyetii'l-efrad ... ")
rn,
Seharenffiri, HaIiI Ahmed (134611927), Bezlii 'I-mechi'jd fi haW EM Daviid, I-XX,
Riyad ts. (Bezlii'l-mechfid)
Sem)h, Muhammed b. Ali, lI/filkiJyetii'l-ard
(Milkiyyetu'l-ard)
fi GセM・イゥ。エ@
'I-islamiyye, yy.
1983
Semhudi, Ali b. AbduIlah (l 01111602), Vefaii 'l-vefa' hi ahhari dari'I-MlIstafa, 1-11,
Kahire 1326/1908 (VefiiU'l-vefii)
Senhuri, Abdurrezzak, Masadiru 'I-hakfi '1:fikhi 'I-islami, I-I1, yy. 1967 (Alm-{ulirll '/hak)
Scrahsi. EbG Bekr Muhammed b. Ebl Sehl (48311 090), el-A1ehsilf, I-XXX. Bevrut
141411993
Bibl(vografoa i 243
Serkiz, Karakoc;, Tahfjiye/i Kavanin, istanbul 1339
Sevig, V. R., Toprak Hllkllku Dersleri, I-II, Ankara 1953 (Toprak Hllkllkll)
SlddIlu, S. A, jslam Devletillde Mali Yapl (trc. Rasim Qzden6ren), istanbul 1980
Sibai, Mustafa, ェセエゥイ。ォケ・@
Subhi es-Salih, Mealimu GセM・イゥ。エ@
'I-jslam, 2. baskl, dャュ。セォ@
1960
'I-jslamiyye, Beyrut1978 (Mealim)
Suyfiti, Cela.1eddin Abdurrahman b. Ebl' Bekr (91111505), el-Havi li'l-jetava, I-Ill,
Beyrut ts. (el-Havl)
SiiIeyman eI-CemeI (1204/1789), h。セゥケ・エGャMcュ@
Mektebetii't-ticariyye, 1357 yy, ts (Hafiiye)
セ。ヲォL@
ala Serhi'l-Menhec,
el-
Ali, jslam Arazi Hukuku ve Tatbikatz mk Devirler), istanbul 1977 (islam
Arazi Hukuku)
セ。ヲゥL@
Muhammed h. idrts (204/820), el-Um, I-VII, Beyrut 138811968
セ・「イ。ュiゥウL@
Ebu'z-Ziya Nureddin b. Ali (108711676), h。セゥケ・@
aid Nihayeti 'l-muhtac
(Remll, Nihayetii'l-muhtac'm kenannda), I-VIII, Beyrut 140411984
(Hafiiye)
セ・ャ「ゥL@
Muhammed Mustafa, el-Medhal
140511985 (el-Medhal)
セ・カォ。ョゥL@
fi 't-ta 'rifi
Muhammed b. Ali (1250/1834), Neylii'l-evtar
VIII, Kahire ts. (NeylU'l-evtar)
セ・イィオ@
bi 'I-fikhi 'I-islami, Beyrut
Miinteka'l-ahbar, l-
Ebu ishak ibrahim b. Ali (47611 083), el-Miihezzeb fi fzkhi 'l-jmam ・セMs。ヲゥL@
ll, yy. 139611976 (el-Muhezzeb)
セゥイ。コL@
セゥイ「ョL@
I-
Semseddin el-Hatl'b Muhammed b. Ahmed (97711570), Mugni'I-J11uhtac ila
ma'rifeti meani eljazi'I-Minhac, I-IV, Daru'l-fikr, yy. ts. (Mugni'lmuhtae)
セゥイァSカL@
Abdullah b. Hicazl' (1226/] 8]]), Ha!jiye ala TlIl?feti't-tll11ab (En sari,
Tuhfetii't-tullab ilebirlikte), I-II, Kahire ]94] (Hafiiye)
Sin'3Ili, AbdOlhamld, h。セᄋゥケ・@
aId Tuhfeti'l-mllhtac bi セ・イィゥ@
'I-A1inhac (Hava,>'j ala
Tuhfeti '1-muhtdc ic;inde), Daru'l-fikr, I-X, Beyrut. ts. Hh。セゥケ・I@
Suayb, Ahmed, Hukiik-u idare, istanbul ]327
tゥュオイエSセL@
Semseddin Muhammed b. AbduIlah (10041159:'), Tenvim'l-ehsar (ibn
Abidin. Rcddii 'I-muhlar ic;inde). J- VI. Beyrut 1407/]987
Bihliyogra./5·a
2H
Tirmizl. Ebl1 isa Muhammed b. isa (279/892), Siillellii 'f-Tirmi=i, I-V, istallbul
1413/1992 (Tirmizi)
Tug, Salih, L'Ilam l'ergi HukukullIlIl Onaya HGャォセL@
istanbul 1984
Turan, Osman, "iha", iA, VIII, 949-959
Tiirk Medeni Kal11l1lu (Borr;:lar Kamlllu) (MK)
Tiirkmani, Adnan Halid, Davabitu 'I-milkiyye fi 'I-ftkhi 'I-jslami, Cidde 1404-1984
(DUl'iibitu'T-milkiyye)
Usftl-i Muhakeme-i Hukiikiyye Kanunu (1879) (UMHK)
c. - Mumcu, A,
uセッォL@
Turk Hukuk Tarihi Del's Kitabl, Ankara 1976 (Turk Hukuk
TariTzi)
UIgenalp, N., "Ewelki Hukukumuzda Gayrimenkule TasarrufBelgeleri", AD, 1949
vati, Ali Abdiilvahid, el-MiisavCitfi 'I-jslam, Kahire ts. (eT-Musiiviit)
Yahya b. Adem (203/818), Kitabii 'I-Harac
Ma'rife, Beyrut ts. (eT-Hariic)
HョセイN@
Ahmed Muhammed Sakir), Daru'l-
Yazman, irfan, Kaynaklann Tiirk Medeni Hukukunda Tabi Oldugu Hukuki Rejim,
Ankara 1970 (KaynakTann Tabi Oldugu Hukuki Rejim)
y・ョゥセイL@
Celal, jslam 'da Devlet Biitr;:esi, istanbul 1984
Yunus, Abdullah Muhtar, el-A1ilkiyye fi GセM・イゥ。エ@
'1-jslamiyye ve devruha fi'liktisadi 'I-islam i, iskenderiye 140711987 (eT-Milkiyye)
•
t.-i:At·
Yusuf Musa, el-Emval ve nazariJyefii '1-akd fi 'I-flkhi 'I-Islamf, Daru'l-fikr, yY. 1987
(el-EmviiT ve nazariyyetii 'T-akd)
- - -, el-Flkhu'l-jslamf, Kahire 1957
Zavi, et-Tahir Ahmed, Ter!ihft 'I-Kamilsi 'I-muM! ala larikati 'I-Mishahi 'I-miillir ve
Esasi '1-helaga, I-IV, Kahire 1971 (Tertibii'T-Kiimusi'T-muhit)
ZelIum, Abdillkadi'm, el-EmvalfJ de1'leti 'I-hilale, Beyrut 1983 (eT-Eml'liT)
Zerka, Ahmed b. Muhammed b. ibrahim, . セG・イィゥ@ .
'I-kal'aidi 'I-fi/chzvye, Beyrut 1983
Zel'ka. M ustafa Ahmed, el-Fikhii'l-islami fJ sel'hihi'l-cedfd (el-Medhalll 'I-.fikhi '/amm), I-III, dャュ。セォ@
1967-1968 (el-Flkhii'T-i.\'TiimiJ
z・LᄋォセゥN@
bゥ「ャセ|@
'Ografi'(/ 2-l5
Muhammed b. Abdullah (79411391), j 'lamii 's-sacid bi ahkami'l-mcsacid
HョセイN@
Ebu'I-Vern Mustafa el-Meragl), Kahire 140311982 (i'!iimii'ssiichl)
Zeydan, Abdulkerim, el-1I1edhal Ii dirdseti GNセᄋM・イゥ。エ@
(el-t.ledltal)
'I-hlamiyye, Beyrut 140711986
Zeylai, Ebu Muhammed Cemaleddin Abdullah b. Yusuf (76211360), Nasbii'r-raye li
e/1adisi'l-Hidaye, I-IV, Beyrut 140711987 (Nasbu'r-riiye)
Ze)'lai. Fahruddin Osman b. Ali (743/1342), Tebyinii'l-hakdik セ・イャ@
1-VI, Daru'l-Ma'rife, Beyrut 1315 (TebYln)
Ken=i'd-dekdik,
Zlaul Haque, Landlord and Peasant in Early Islam (A Study of the Legal Doctrine
of Muzdra 'a or Sharecropping), isiamabad 1984 (Landlord and
Peasant)
Ziyauddin, H. M., $erh-i Kdnfm-i Ardzi, Dersaadet 1311
fi 'l-flkhi 'l-jshimf,
dャュ。セォ@
140711987 (el-
_ _ _ , el-Fzkhii'l-jsldmf (el-Milkiyye ve tevdbiuhd), dャュ。セォ@
Flkhii'l-islamf)
130911989 (el-
Zuhayli, Vehbe, el-Vesdyd ve'l-vakf
Vesiiyli ve'l-vakj)
_ _ _ , "Tanzl'mu hakki'i-miikiyyeti'i-ferdiyye fi'i-islam", Vj, Sa'ban 138611966,
sy. 20, s. 28-33 ("Tanzimu hakki'l-milkiyye ... ")