Colofon
Stichting ter Ondersteuning Oudheidkundig Onderzoek, KvK: 4101477
TMA 49, 2013
25ste jaargang
Prijs los nummer €8,Het Tijdschrift voor Mediterrane Archeologie is een onafhankelijk tijdschrift dat aandacht besteedt aan actueel archeologisch onderzoek in de mediterrane wereld,
in het bijzonder verricht vanuit Nederland en België.
Het overnemen van artikelen is toegestaan mits met
bronvermelding. Bijdragen van lezers zijn welkom en
kunnen al dan niet verkort door de redactie worden
geplaatst.
TMA verschijnt normaliter twee keer per jaar. Opgave
kan schriftelijk of via onze website. Een abonnement
kost €14,-. Studenten betalen €13,- (onder vermelding
van studentnummer).
Het abonnement loopt van 1 januari tot en met 31
december en wordt automatisch verlengd, tenzij een
maand van te voren schriftelijk is opgezegd.
TMA online:
– tijdschrift@mediterrane-archeologie.nl
– mediterrane-archeologie.nl
– rug.academia.edu/
TMATijdschriftvoorMediterraneArcheologie
– facebook.com/tijdschrift.voormediterranearcheologie
Adres- en bankgegevens:
Tijdschrift voor Mediterrane Archeologie
Poststraat 6
9712 ER Groningen
Rekeningnummer 5859344
IBAN: NL14INGB0005859344
BIC: INGBNL2A
Redactie:
Remco Bronkhorst, Lynne van Bruggen, Tamara Dijkstra,
Heleen Duinker, Jord Hilbrants, Judith Jurjens, Tijm Lanjouw, Jorn Seubers (hoofdredacteur), Marleen Termeer,
heo Verlaan, Corien Wiersma, Sarah Willemsen, Evelien
Witmer
Adviesraad:
Prof. Dr. P.A.J. Attema (RUG)
Dr. G.J.M.L. Burgers (KNIR)
Prof. Dr. R.F. Docter (RUGent)
Prof. Dr. E.M. Moormann (RU)
Prof. Dr. J. Poblome (KULeuven)
Dr. M.J. Versluys (UL)
Dr. G.J.M. van Wijngaarden (UvA)
Ontwerp omslag: Jorn Seubers en Tijm Lanjouw
Opmaak binnenwerk: Hannie Steegstra
TMA komt tot stand in samenwerking met Barkhuis
Publishing, Eelde.
ISSN 0922-3312
81999/SOOO
Inhoudsopgave
Artikelen
Wat maakt het uit?
Echt en geschilderd marmer in het Huis van Apollo in Pompeii
Suzanne van de Liefvoort
1
Rondom Crustumerium
Een alternatieve toepassing van de ‘rank-size rule’
Sander Droogsma
6
Rituele moord in Tarquinia en Rome?
Een methodologische studie naar mensenofers ten tijde van de
Italische IJzertijd en de Oriëntaliserende periode
(negende tot zesde eeuw voor Christus)
Corine Tetteroo
13
Het Romeinse koloniale verleden van de Pontijnse regio,
Centraal-Italië
Peter Attema
21
De Galleria dei Vasi in de Grotta di S. Angelo II
Nieuwe gegevens over transadriatische relaties in de Sibaritide
(Zuid-Italië) in de Proto-Apennijnse periode
Francesca Ippolito
28
Duizend scherven op de grond…
een lange adem, een diepe zucht
Nienke Pieters
34
Hybriditeit in tijden van kolonisatie
Wat greyware kan vertellen over de Phoenicische kolonisatie
van het Iberisch Schiereiland
Beatrijs de Groot
41
English Summaries
47
Recensies
Inleiding: De demograie van Romeins Italië
- Peasants, Citizens and Soldiers. Studies in the
demographic history of Roman Italy
- Peasants and slaves. he rural population of Roman Italy
(200 BC to AD 100)
Tymon de Haas
49
Black-Gloss Ware in Italy
Production management and local histories
Gijs Tol
54
→
TMA jaargang 25, nr. 49
Recensies, vervolg
he City in the Roman West
c. 250 BC – c. AD 250
Remco Bronkhorst
56
Pathways to Power. New Perspectives
on the Emergence of Social Inequality
Peter Attema
59
Early Roman Warrior 753-321 BC
Jorn Seubers
62
he First Mediterranean islanders:
initial occupation and survival strategies
heo Verlaan
64
he Džarylgač Survey Project
Remco Bronkhorst
67
Introducties op lopend onderzoek
Onderzoeksproject Dr. Lidewijde de Jong
69
Promotieproject Frits Heinrich MA, MSc. (Oxon.)
70
Promotieproject Olivia Jones MA
71
Het OpenArchaeoSurvey project
72
TMA jaargang 25, nr. 49
Introductie
Jitte Waagen, Rogier Kalkers, Lennart Kruijer
Het OpenArchaeoSurvey project
Mobiele applicaties ter ondersteuning van veldwerk, ook wel
digital ieldwork assistants (dFA), kennen een lange traditie in
archeologische ield surveys.1 In 2002 schreven Martijn van
Leusen en Nick Ryan uitgebreid over de voordelen van de
inzet van een digitaal veldnotebook in combinatie met een
GPS-ontvanger.2 Sindsdien zijn mobiele veldwerkapplicaties
verder ontwikkeld en zijn ze een integraal onderdeel geworden van surveyonderzoek. Het OpenArchaeoSurvey project
heeft als doel het concept dFA in een nieuw jasje te steken,
gebruikmakend van moderne technieken.3
Bij het ontwikkelen van de OpenArchaeoSurvey applicatie spelen drie technische vernieuwingen een rol. Ten eerste
wordt ingespeeld op de beschikbaarheid van een nieuwe
generatie mobiele apparaten (smartphones, tablets). De draagbaarheid, betaalbaarheid, maar vooral de geïntegreerde functionaliteit (o.a. camera, GPS, 3G, WIFI) maakt ze tot een
veelzijdig hardwareplatform. Ten tweede staat het gebruik van
Free Open Source Software (FOSS) centraal. Dit heeft enerzijds betrekking op het softwareplatform (Quantum GIS) en
anderzijds op de GPLv3-licentie waaronder de applicatie zal
worden uitgebracht.4 Niet alleen minimaliseren we de kosten
voor elke gebruiker, ook hopen we de bruikbaarheid van de
applicatie te vergroten door hem toegankelijk en modiiceerbaar te maken. Ten derde worden de mogelijkheden van een
mobiele breedbandverbinding verkend. Door het realiseren
van een continue toegang tot een centrale database en een
text-messaging (chat) server wordt getracht het veldwerk eficiënter te laten verlopen.
Het ‘Open’ in OpenArchaeoSurvey staat ook voor de mogelijkheid tot realtime communicatie en uitwisseling van projectdata binnen een veldwerkproject. Een voordeel hiervan
is dat alle participanten op elk moment en vanaf elke locatie op de data kunnen relecteren, vragen kunnen stellen én
kunnen beantwoorden. Met de 3G-mogelijkheden van de
OpenArchaeoSurvey applicatie hopen wij daarom de digitale
infrastructuur te optimaliseren, maar tevens onderwijsmogelijkheden te verbeteren. Zo is de implementatie van de applicatie tijdens surveys in Griekenland, onder leiding van Prof.
Dr. Vladimir Stissi (UvA) gepaard gegaan met een verkenning
van de mogelijkheden van mobile learning.5
Het OpenArchaeoSurvey project beoogt de applicatie
bruikbaar te maken voor de (internationale) onderzoeksgemeenschap. Daarom ligt een belangrijke nadruk op het maximaliseren van de eenvoudige inzetbaarheid van de applicatie.
Dit wordt betracht door hapklare en goed gedocumenteerde
software te ontwikkelen en door het produceren van digitale
handleidingen die online te vinden zullen zijn.
Introductie onderzoekers, contactgegevens
Het team achter het OpenArchaeoSurvey project bestaat uit
Jitte Waagen (AAC, UvA), Ivan Kisjes (AAC, UvA), Rogier
Kalkers (VU/UL) en Lennart Kruijer (UL). Voor meer informatie kunt U contact met ons opnemen via: j.waagen@uva.nl
Eindnoten
1 Zie o.a. Pascoe, J., Morse, D.R. & N.S. Ryan 1998, “Developing personal technology for the ield” Personal Technologies 2, pp. 28-36; Ryan,
N.S., Pascoe, J., & D.R. Morse, 1998, “Enhanced Reality Fieldwork:
the Context-aware Archaeological Assistant” in Computer Applications in
Archaeology 1997, BAR International Series 751, (red.) Gafney, V., Van
Leusen, M.P. & S. Exxon, Archaeopress , Oxford, pp. 269-274.
2 Van Leusen, M.P. & N. Ryan 2002. “Educating the Digital Fieldwork
Assistant” in Pattern To Process: methodological investigations into the formation and interpretation of spatial patterns in archaeological landscapes,
PhD thesis, University of Groningen, chapter 7, pp. 1-16.
3 Voorheen ‘Learning Sites’; zie ook Waagen, J., De Reus, N. & R.A.A. Kalkers
(in druk), ‘OpenArchaeoSurvey or ‘being educated by the digital ieldwork
assistant’ in (digital) Proceedings CAA 2012 – Computer Applications and
Quantitative Methods in Archaeology, 26-30 March 2012, Southampton;
http://www.surveyarchaeology.eu/openarchaeosurvey (homepage).
4 GPLv3, Gnu General Public License version 3, is een zogenaamde copyleft
licentie, waarin de continue openbaarheid en vrije toegang tot de software
wordt afgedwongen, http://gplv3.fsf.org/.
5 Dit project werd gesubsidiëerd door het fonds ICT voor Onderwijs
(ICTO) aan de Universiteit van Amsterdam, http://www.ic.uva.nl/
ictenonderwijs/ictofonds.cfm/89002D40-F73D-4A6F-A85AC6C75FA3BF09. Mobile Learning als potentie van de dFA is uitgebreid
verkend in de context van het Manolo project, zie o.a. Wagtendonk,
A.J. & R.A.M. De Jeu 2005, “Klassiek veldwerk in een modern jasje”
in Geo-Info 4, pp. 176-180; Wagtendonk A.J. & R.A.M. De Jeu 2007,
“Sensible Field-Computing: Evaluating the Use of Mobile GIS Methods
in Scientiic Fieldwork” in Photogrammetric Engineering & Remote Sensing
(special issue Web and Wireless GIS) 73, pp. 651-662.
Logo van het OpenArchaeoSurvey project.
72