Adriana Łukaszewicz
EWOLUCJA SYSTEMÓW SPOŁECZNO-EKONOMICZNYCH
MONARCHII NAFTOWYCH ZATOKI PERSKIEJ.
STUDIUM PRZYPADKU PAŃSTW RENTIERSKICH.
1
1.
1.1.
1.2.
1.2.1.
1.2.2.
1.2.3.
2.
2.1.
2.2.
2.3.
3.
3.1.
3.2.
3.3.
4.
4.1.
4.2.
4.2.1.
4.2.1.1.
4.2.1.2.
4.2.2.
4.2.2.1.
4.2.2.2.
4.2.2.3.
4.3.
5.
5.1.
5.2.
5.3.
5.4.
5.4.1.
Wstęp
Teoretyczne ramy analizy
Część I: Uwarunkowania kulturowo-ekonomiczne rozwoju
monarchii naftowych
Pozycja monarchii naftowych na światowym rynku
energetycznym
Znaczenie państw Zatoki Perskiej na światowym rynku gazowym
Od uprzedmiotowienia do upodmiotowienia państw Rady
Współpracy Państw Zatoki (GCC) na rynku ropy naftowej
Rola Organizacji Państw Eksporterów Ropy Naftowej (OPEC)
Implikacje wydarzeń lat 70. XX wieku na rynek ropy naftowej
Procesy dostosowawcze państwach Zachodnich
Wpływ eksportu surowców energetycznych na politykę
ekonomiczną monarchii naftowych
Transfer bogactwa z Północy na Południe. Rozwój gospodarczy
monarchii
Symptomy choroby holenderskiej w monarchiach naftowych
Pierwsze próby dywersyfikacji gospodarek monarchii naftowych
Kulturowe uwarunkowania rozwoju gospodarczego monarchii
naftowych. Fundamenty ideologiczne muzułmańskiego systemu
gospodarczego
Podatek religijny (zakat)
Zakaz spekulacji (gharar)
Zakaz oprocentowania (riby). Podstawy funkcjonowania systemu
bankowego
Część II: RYNEK FINANSOWY MONARCHII
Charakterystyka rynku i instrumentów finansowych monarchii
Uwarunkowania makroekonomiczne funkcjonowania instytucji
finansowych
Instytucjonalne źródła finansowania inwestycji
Podmioty państwowe
Państwowe Fundusze Majątkowe (Sovereign Wealth Funds)
Państwowe Platformy Inwestycyjne (Governmental Investment
Vehicles)
Podmioty prywatne
Wielkie firmy rodzinne
Fundusze inwestycyjne (IF) i Private Equity (PE)
Islamic Private Equity (IPE)
Próba oceny
Studium przypadku: Państwowe Fundusze Majątkowe (SWF)
monarchii
Historia i ramy prawne funkcjonowania Państwowych Funduszy
Majątkowych w monarchiach Zatoki Perskiej
Definicja Państwowych Funduszy Majątkowych
Siła Państwowych Funduszy Majątkowych na rynkach finansowych
świata
Ewolucja strategii inwestycyjnej SWF
Przeorientowanie kierunków inwestycyjnych w dobie kryzysu
2
strona
5
17
45
45
56
59
60
62
68
71
71
86
94
104
108
111
112
118
118
119
123
126
126
128
129
129
133
139
144
145
145
147
150
158
169
5.5.
5.6.
5.7.
5.8.
5.9.
6.
6.1.
6.1.1.
6.1.2.
6.2.
7.
7.1.
7.2.
7.3.
7.4.
7.5.
8.
8.1.
8.2.
8.3.
8.4.
8.5.
9.
9.1.
9.2.
9.2.1.
5Państwowe Fundusze Majątkowe monarchii naftowych w opinii
zachodniej kadry menedżerskiej
Motywy dokonywania inwestycji zagranicznych przez
bliskowschodnie Fundusze Majątkowe
Ewolucja podejścia USA oraz państw Unii Europejskiej do
Państwowych Funduszy Majątkowych z Bliskiego Wschodu
Santiago Principles
Próba oceny funkcjonowania Państwowych Funduszy Majątkowych
monarchii naftowych
Inne podmioty gospodarcze
Wielkie firmy rodzinne
Studium przypadku: Prince Alwaleed Bin Talal Alsaud
Studium przypadku: Saudi Binladin Group
Rządowe platformy inwestycyjne (GIVs).Studium przypadku :
Mubadala Development Company
Część III: DYWERSYFIKACJA GOSPODAREK
MONARCHII ZATOKI PERSKIEJ
Przykłady rozwijania sektora usług materialnych i
niematerialnych
Dubaj- rozwój usług portowych i logistyka
Rynek lotniczy w Katarze i Zjednoczonych Emiratach Arabskich
Katar: Imperium medialne Al Jazeera
Zjednoczone Emiraty Arabskie: ekologia i energia odnawialna
Rozwój kapitału ludzkiego. Nauka i edukacja w Katarze,
Zjednoczonych Emiratach Arabskich i Arabii Saudyjskiej
Inwestycje w rolnictwo
Żywność jako dobro strategiczne
Polityka żywnościowa Arabii Saudyjskiej- rys historyczny
Priorytety polityki monarchii naftowych w dobie kryzysu
Narzędzia polityki żywnościowej monarchii naftowych
Skala inwestycji w ziemie orne monarchii naftowych
Społeczne konsekwencje dywersyfikacji gospodarczej
Stratyfikacja spoleczna
Rynek pracy i warunki pracy
Bezrobocie młodych
ZAKOŃCZENIE
Dodatek: Szczególny przypadek Arabii Saudyjskiej
Aneks: Sylwetki liderów gospodarczych monarchii Zatoki Perskiej.
Spis ramek
Spis tabel
Bibliografia
3
174
176
179
183
184
188
188
188
192
196
199
200
201
205
230
242
252
265
265
267
271
274
275
282
282
287
295
297
311
314
325
326
328
WSTĘP
Rejon Zatoki Perskiej stanowi światowe zagłębie surowców energetycznych- ropy
naftowej oraz gazu ziemnego. W ich eksploatacji partycypują, w mniejszym lub większym
stopniu wszystkie państwa regionu, jednak na przełomie wieków gros wydobycia ma miejsce
w monarchiach Zatoki Perskiej, przede wszystkim w Arabii Saudyjskiej, Kuwejcie,
Zjednoczonych Emiratach Arabskich (szczególnie w emiracie Abu Dhabi) i Katarze.
Młode państwa naftowe były bardzo zacofane pod względem ekonomicznym.
Charakteryzowała je także niska jakość instytucjonalna. Kiedy gwałtowne wzrosty cen ropy
naftowej w dekadzie lat 70. doprowadziły do pojawienia się olbrzymich dochodów państweksporterów, monarchie nie potrafiły ich produktywnie wykorzystać. Nie przyczyniały się
one do rozwoju gospodarczego. Co więcej, wywołując zgubny mechanizm utraty
konkurencyjności1 konserwowały stan zacofania oraz zastany system polityczny.
Do późnych lat 90. monarchie postrzegane były wyłącznie przez pryzmat surowców
energetycznych, a zainteresowanie nimi świata sprowadzało się do analizy prowadzonej przez
nie polityki energetycznej, potencjalnych zagrożeń z ich strony dla gwarantowania płynności
dostaw ropy i gazu, czy wpływu na światową cenę surowców energetycznych.
W końcu lat 90. dostrzec można pierwsze symptomy zmian w politykach
gospodarczych analizowanych krajów. Zainicjowane zostały przez emirat Dubaju, następnie
Abu Dhabi i Kataru, jeszcze później Arabię Saudyjską. W początkowym okresie procesy, do
jakich dochodziło w poszczególnych emiratach zostały przeoczone przez otoczenie
zewnętrzne. Kiedy we wrześniu 2001r. terroryści al-Kaidy (z których większość pochodziła
z Arabii Saudyjskiej) zaatakowali obiekty cywilne w USA powszechnie uznano to za dowód
całkowitego skostnienia funkcjonujących w poszczególnych monarchiach systemów
ekonomiczno-społeczno-politycznych.
Wydarzenia z 2001r. stygmatyzowały kraje Zatoki, a świat (przynajmniej Zachodni)
napiętnował wszystkie z nich jako państwa wspierające terroryzm. W takich warunkach
przywódcy poszczególnych z nich musieli zabiegać o odzyskanie reputacji swoich państw na
arenie międzynarodowej. Ponieważ zamachy znacząco ograniczyły możliwości prowadzenia
1
Chodzi
o
tzw.
przekleństwo
surowcowe
(Dutch
disease).
Mechanizm
ten
przybliżony
zostanie
w
części
teoretycznej
niniejszej
książki.
4
przez nie interesów na Zachodzie, traktowanym dotychczas jako główny kierunek
inwestycyjny, monarchie zmuszone zostały do reorientacji swej polityki gospodarczej i
ukierunkowania swych
wysiłków ekonomicznych
do
wewnątrz.
Zaowocowało to
uruchomieniem procesu szybkich zmian w gospodarkach wybranych z nich. Zachodzące
zmiany nie zostały jednak należycie odnotowane przez Zachód.
Pierwsza dekada nowego wieku przyniosła światu boom gospodarczy. Szybkie tempo
wzrostu wiodących gospodarek świata doprowadziło do gwałtownej zwyżki cen surowców
energetycznych. Wśród beneficjentów wysokich cen ropy i gazu znalazły się państwa Zatoki
Perskiej. Okres boomu pozwolił im zgromadzić olbrzymie rezerwy walutowe. W 2007/2008
r. nastąpiło załamanie ekonomiczne gospodarek państw zachodnich. Na skutek kryzysu
olbrzymie straty odnotowały czołowe korporacje zachodnie, zarówno produkcyjne jak i
finansowe. Część z nich znalazła się na skraju bankructwa. Skala niezbędnych interwencji w
gospodarkach państw zachodnich, ratujących je przed katastrofą przewyższała możliwości
finansowe samych państw. Pomocy szukano na całym świecie. Nie dziwi zatem, że zwrócono
się do bogatych monarchii z prośbą wsparcia finansowego
zagrożonych podmiotów
ekonomicznych, kończąc tym samym okres ostracyzmu wobec monarchii.
Monarchie wykorzystały kryzys ekonomiczny do powrotu na arenę międzynarodową
i zmazania opinii państw wspierających terroryzm. Dowiodły swej dojrzałości, stając się
partnerem dla Zachodu w polityce antykryzysowej, poprzez zasilanie kapitałowe odgrywały
rolę stabilizatora gospodarki światowej. Na fali normalizacji stosunków z Zachodem część z
nich, budząc przy tym zadziwienie świata,
zaprezentowała także swe nowe oblicze
nowoczesnych, dynamicznych państw z silnymi gospodarkami. Przyniosła zainteresowanie
badaczy regionem, powodujące rosnącą podaż prac naukowych, zgłębiających różne aspekty
funkcjonowania wspomnianych gospodarek i analizujących przyczyny, metody i kierunki
dynamicznego rozwoju. Przemiany te stały się także głównym przedmiotem badań zawartych
w niniejszej książce.
Książka zawiera analizę ewolucji systemów społeczno-ekonomicznych wybranych
monarchii naftowych Zatoki Perskiej w latach 1973-2013 i opis wysiłków rozwojowych tych
państw. Analiza ta dokonana zostaje w oparciu o endogenne modele wzrostu gospodarczego,
a także teorie cząstkowe, takie jak:
teoria państwa rentierskiego, teoria wytracania
konkurencyjności związana z przekleństwem surowcowym, teoria nowego kapitalizmu
państwowego, elementy teorii neoinstytucjonalnej.
5
Tło do badań szczegółowych stanowią kraje, zrzeszone w Radzie Współpracy Państw
Zatoki2: Kuwejt, Katar, Arabia Saudyjska, Bahrajn, Zjednoczone Emiraty Arabskie oraz
Oman. Funkcjonują one w ramach podobnego systemu polityczno-ekonomicznego. Łączy je
także wspólne położenie na półwyspie Arabskim, religia (oficjalną religią jest Sunnizm) oraz
wysoki dochód per capita. Analizowane państwa są niejako wizytówką świata arabskiego,
równocześnie pod wieloma względami bardzo odbiegają od pozostałych krajów regionu.
Z uwagi jednak na fakt, że w książce podjęta została próba analizy zachodzących i
trwałych procesów, z którymi spotykamy się w Zatoce, badania koncentrują się przede
wszystkim na obszarach, wykazujących szybkie i trwałe przeobrażania się, t.j. emiratów
Dubaju, Abu Dhabi3, Kataru oraz Arabii Saudyjskiej. Sytuacja ekonomiczna pozostałych
monarchii, Kuwejtu, Omanu i Bahrajnu, czy pozostałych emiratów tworzących ZEA ze
względu na znikomość zachodzących w nich zmian, nie jest przedmiotem głębszych
dociekań.
Rozważania obejmują przekrój lat 1973-2013. W sposób całkowicie celowy
i
zamierzony analiza rozwoju państw Zatoki zatrzymuje się na końcu 2013r. Rok ten stanowi
bowiem przełomową datę zarówno w stosunkach międzynarodowych , jak też światowej
sytuacji na rynku energetycznym. Kolejny- 2014 rok- przyniósł
niepokoje na arenie
międzynarodowej, w postaci konfliktu ukraińsko-rosyjskiego oraz pojawienia się i ekspansji
państwa islamskiego (Kalifatu). Niepokoje te wywarły ogromny wpływ na dotychczasowy
ład międzynarodowy, burząc stabilność i przewidywalność współczesnego świata. Oba w
większym lub mniejszym stopniu wywierają wpływ na światowy rynek energetyczny.
Szczególną rolę w tej kwestii odgrywał w 2014r. konflikt europejski, który w konsekwencji
przyspieszył prace nad eksploatacją i eksportem gazu i ropy łupkowej.
W sytuacji ogromnej zmienności otoczenia w obrębie status quo surowcowego i braku
przewidywalności wydarzeń polityczno-ekonomicznych, analiza zmian, zachodzących w
monarchiach naftowych kończy się na roku 2013, tzn. w przededniu pojawienia się nowych
wyzwań. Jednak wyżej wspomniane wydarzenia paradoksalnie czynią aktualnym temat pracy
2
Rada
Współpracy
Państw
Zatoki
powstała
w
1981r
.
W
jej
skład
wchodzą
wszystkie
monarchie
naftowe
Zatoki
Perskiej.
3
Autorka
z
całą
świadomością
traktuje
rozłącznie
poszczególne
emiraty,
wchodzące
w
skład
Zjednoczonych
Emiratów
Arabskich.
Kraj
ten
jest
monarchią
federacyjną
z
olbrzymią
autonomią,
szczególnie
w
kwestiach
gospodarczych
poszczególnych
jej
części
(emiratów).
Na
szybką
ścieżkę
wzrostu
udało
się
wejść
dwom
z
nich-‐‑
Dubajowi
oraz
Abu
Dhabi.
6
i główny kierunek zaproponowanej analizy: czy i jakimi metodami, w jakim kierunku
dywersyfikują swe gospodarki monarchie naftowe?
***
Wielu autorów opracowań naukowych w Polsce i za granicą podejmowało się analizy
różnych
aspektów
funkcjonowania
systemów
polityczno-społeczno-ekonomicznych
monarchii naftowych. Pluralizm w badaniach nad systemami odzwierciedlał preferencje
poszczególnych badaczy. W literaturze anglojęzycznej znajdują się analizy funkcjonowania
państw rentierskich w Zatoce Perskiej, znaleźć można badania nad zjawiskiem przekleństwa
surowcowego. Stosunkowo mało jest książek na temat nowego kapitalizmu państwowego.
Autorzy i ich dzieła zostaną szczegółowo przedstawienie w punkcie dotyczącym ram
teoretycznych książki. Autorka niniejszego studium w trakcie kwerendy bibliotecznej nie
natrafiła jednak na żadną pozycję, która przeprowadzałaby analizę trójpłaszczyznową, biorącą
pod uwagę zarówno model państwa rentierskiego, chorobę przekleństwa surowcowego (tzw.
chorobę holenderską) oraz nowy kapitalizm państwowy. Tymczasem, jak się wydaje poziom
komplikacji współczesnych gospodarek monarchii i ich przemiany są wynikiem nakładania
się na siebie (co najmniej) trzech wspomnianych warstw; nie sposób ich badać stosując tylko
jedną soczewkę.
Funkcjonowanie współczesnych państw rentierskich Zatoki Perskiej znajdowało się na
pograniczu współczesnych badań orientalistycznych w Polsce. Warto zwrócić uwagę, że w
polskiej literaturze naukowej brak jest dotychczas książki, analizującej model państwa
rentierskiego monarchii naftowych4 . Nikt także nie prowadził badań nad skutkami
przekleństwa surowcowego. Podobnie jak brak pozycji opisujących nowy kapitalizm
państwowy w państwach Zatoki. Z tego powodu poniższa prezentacja autorów i ich dorobku
nie będzie wnikać głęboko w przekazywane przez nich treści, a jedynie odnotowywać główne
kierunki badań.
Na polskim rynku wydawniczym szczególne znaczenie mają książki autorstwa J.
Zdanowskiego5, koncentrujące się na uwarunkowaniach kulturowo-historycznych świata
4
Wyjątkiem
jest
artykuł
naukowy
na
ten
temat,
autorstwa
T.
Walczuka.
Walczuk,
Tomasz,
„The
Rentier
Economy
and
International
Competitiveness
of
the
State
Economy”,
Hemispheres,
Studies
on
Cultures
and
Societes,
No.
21,
Wyd.
Naukowe
Askon,
Warszawa
2006
5
Zdanowski,
Jerzy,
Historia
Arabii
Wschodniej,
wyd.
Ossolineum,
Warszawa-‐‑Wrocław-‐‑Kraków,
2008;
Arabia
Saudyjska,
wyd.
Askon,
Warszawa
2004;
Historia
społeczeństw
muzułmańskiego
Bliskiego
Wschodu
w
XX
wieku,
wyd.
Askon,
Warszawa
2013;
„Islam
wobec
rozwoju
cywilizacyjnego”,
Religia
a
współczesne
7
islamu i wybranych aspektach systemowych. A. Kapiszewski6 przyczynił się do zrozumienia
problemów rynku pracy Zatoki, prace K. Górak-Sosnowskiej7 podejmują szeroką
problematykę ekonomiczną państw muzułmańskich (należy przy tym zauważyć, że dotykają
m.in.
problemów rozwojowych). K. Czajkowska8 próbuje opisać systemy polityczne
poszczególnych państw. Roli Zatoki Perskiej i ropy naftowej poświęcili swe badania W.
Szymborski9, T.T. Kaczmarek i R. Jarosz10 oraz B. Łęgowska11. R. Chałaczkiewicz12 dokonał
analizy przypadku Zjednoczonych Emiratów Arabskich. Na polskim rynku wydawniczym
pojawiły się ponadto tłumaczenia dzieł F. Hallidaya13, P. Ilana
14
, B. Lewisa15, S.
Marchanda16 i J.S. Nye jr.17. Autorzy ci koncentrują się jednak na poszczególnych krajach lub
wybranych aspektach funkcjonowania monarchii. W kwestiach gospodarczych opracowania
dotyczą
przede wszystkim zagadnień związanych z eksploatacją i eksportem surowców
energetycznych i ich wpływem na politykę.
stosunki
międzynarodowe,
red.
Bednarczyk,
Boguslaw,
Pasek,
Zbigniew,
Stawiński,
Piotr,
Oficyna
Wydawnicza
AFM,
Kraków
2010
6
Kapiszewski,
Andrzej,
Nationals
and
Expatriates:
Population
and
Labour
Dilemmas
in
the
Gulf
Council
Cooperation
States,
Ithaca
Press,
2001
7
Katarzyna
Górak-‐‑Sosnowska
jest
autorka
licznych
prac:
m.in.
Świat
arabski
wobec
globalizacji.
Uwarunkowania
gospodarcze,
społeczne
i
kulturowe,
wyd.
Difin,
Warszawa
2007;
Muzułmańska
kultura
konsumpcyjna,
wyd.
Dialog,
Warszawa
2011;
Państwo
Katar.
Gospodarka
-‐‑
polityka
-‐‑
kultura,
(red.
wraz
z
R.Czuldą)
,
Ibidem,
Łódź
2009
8
Czajkowska,
Katarzyna,
Wybrane
systemy
polityczne
państw
Bliskiego
Wschodu,
Wyd.
Akademickie
DIALOG,
Warszawa
2013
9
Szymborski,
Wojciech,
Zatoka
Perska.
Problemy
stabilizacji,
Wydawnictwo
Wers,
Bydgoszcz
1999
10
Kaczmarek,
Tadeusz
T.
,
Jarosz,
Rafał,
Czy
ropa
rządzi
światem?
Oficyna
Wydawnicza
Branta,
Bydgoszcz-‐‑
Warszawa
2006
11
Łęgowska,
Blanka,
Polityka
naftowa
państw
arabskich
Zatoki
Perskiej,
wyd.
Ibidem,
Łódź
2007
12
Chałaczkiewicz,
Roman
,
Zjednoczone
Emiraty
Arabskie.
Historia,
kraj,
ludzie,
wyd.
Akademia
Humanistyczna
im.
A.
Gieysztora,
Pułtusk-‐‑Warszawa
2011
13
Halliday,
Fred
,
Bliski
Wschód
w
stosunkach
międzynarodowych.
Władza,
polityka,
ideologia,
Wydawnictwo
Uniwersytetu
jagiellońskiego,
Kraków
2009
14
Ilan,
Pappe,
Współczesny
Bliski
Wschód,
Książka
i
Wiedza,
Warszwa
2013
15
Lewis,
Bernard,
Bliski
Wschód,
Wyd.
Prószyński
i
S-‐‑ka,
Warszawa
1998
16
Marchand,
Stephane,
Arabia
Saudyjska.
Zagrożenie,
wyd.
Akademickie
DIALOG,
Warszawa
2010
17
Nye
jr,
Joseph
S.
,
Konflikty
międzynarodowe.
Wprowadzenie
do
teorii
i
historii,
Wydawnictwa
Akademickie
i
Profesjonalne,
Warszawa
2009
8
W literaturze światowej występuje szereg publikacji, zajmujących się opisem i analizą
systemów państw Zatoki Perskiej, także w ujęciu teoretycznym. Część
z nich zostanie
zaprezentowana i przeanalizowana w punkcie, dotyczącym teoretycznych ram niniejszej
analizy. Wyniki badań innych autorów stanowiły z kolei punkt wyjścia do prowadzenia
własnych dociekań w części empirycznej niniejszej książki. Aby zatem uniknąć powtórek
treści przekazywanych przez autorów , wymienione w tym miejscu zostaną jedynie
najważniejsze tytuły. Szczególnie wartościowe i przydatne dla autorki niniejszej książki,
okazały się opracowania naukowe A.A. Rehmana18, L. Loch19, E. Trumana20, E.O.
Sullivana21, V. Nasr22, M.Al Fahima23, E.J. Weinera24, H. Beblawiego
25
B. Lewisa,26 M.
Graya27 M. Spence28, a także prace zbiorowe Reform in the Middle East Oil Monarchies29
18
Rehman,
Aamir
A.
,
Dubai
&
Co.
Global
Strategies
for
Doing
Business
in
the
Gulf
States,
wyd.
Mc
Graw
Hill,
New
York
2008;
Gulf
Capital
&
Islamic
Finance.
The
rise
of
the
New
Global
Players,
wyd.
Mc
Graw
Hill
,
new
York
2010
19
Loh,
Lixia
,
Sovereign
Wealth
Funds.
States
Buying
the
World,
wyd.
Global
Professional
Publishing
Ltd,
2010
20
Truman,
Edwin
M.
,
Sovereign
Wealth
Funds.
Threat
or
Salvation?
,
wyd.
FSC
Mixed
Sources,
Washington
DC
2010
21
O’Sullivan,
Edmund
,
The
New
Gulf.
How
modern
Arabia
is
changing
the
World
for
Good,
Motivate
Publishing,
Dubai
2008
22
Nasr,
Vali
,
Meccanomics.
The
march
of
the
new
Muslim
middle
class,
wyd.
OneWorld,
Oxford
2010
23
Al
Fahim,
Mohammed
,
From
Rags
to
Riches.
A
story
of
Abu
Dhabi,
The
London
Centre
of
Arab
Studies,
London
1995
24
Weiner,
Eric
J.
,
The
Shadow
Market.
How
a
Group
of
Wealthy
Nations
and
Powerful
Investors
Secretly
Dominate
the
World,
wyd.
Scribner,
New
York-‐‑London-‐‑Toronto-‐‑Sydney,
2010
25
Beblawi,
Hazem,
„The
Rentier
State
in
the
Arab
World”,
The
Rentier
State:
Nation,
State
and
Integration
of
the
Arab
World,
ed.
Beblawi,
Hazem,
Luciani,
Giacomo,
Croom
Hehn,
London
,
1987
26
Lewis,
Bernard
,
What
Went
Wrong?
The
Clash
between
islam
and
the
Modernity
In
the
Middle
East,
wyd.
Weidenfeld
and
Nicolson,
London
2002;
Faith
and
Power.
Religion
and
Politics
in
the
Middle
East,
Oxford
University
Press,
Oxford,
2010
27
Gray,
Matthew,
A
Theory
of
„Late
Rentierism”
in
the
Arab
States
of
Gulf,
Center
for
International
and
Regional
Studies,
Georgetown
University,
Qatar,
2011
28
Spence,
Michael,
The
Next
Convergence.
The
Future
of
Economic
Growth
in
a
Multispeed
World,
wyd.
Farrar,
Starus
and
Giroux,
New
York
2011
29
Ehteshami,
Anoushiravan,
Wright,
Steven,
Reform
in
the
Middle
East
Oil
Monarchies,
wyd.
Ithaca
Press,
UK
2011
9
oraz Monarchies and Nations. Globalisation and Identity in the Arab States of the Gulf30.
Ważną rolę w procesie pisania niniejszej książki odegrały pozycje publikowane przez
Emirackie Centrum Studiów Strategicznych i Badań (the Emirates Center for Strategic
Studies and Research). Publikacje tej agendy rządowej dostarczały wielu cennych informacji
z zakresu najnowszych przekształceń gospodarczych i społecznych, dokonujących się w
badanym regionie31. Szczególną rolę w procesie poznawczym wypełniły książki autorstwa
inicjatorów przemian gospodarczych- emirów Abu Dhabi i Dubaju32.
W niniejszym studium autorka korzystała z materiałów źródłowych i paraźródłowych,
takich jak dane wydawnictw statystycznych oraz raporty publikowane przez instytucje i
organizacje międzynarodowe (np. Bank Światowy, Międzynarodowy Fundusz Walutowy,
instytuty badawcze, międzynarodowe stowarzyszenia itp.), specjalistyczne agendy rządowe,
pochodzące z innych krajów (np. US Energy Information Administration),
czy urzędy
poszczególnych państw GCC (np. krajowe urzędy statystyczne). Wykorzystuje bazę danych
krajowych i międzynarodowych instytutów badawczych i analitycznych (np. Emirackiego
Centrum Studiów Strategicznych czy Gulf Research Center), banków i innych podmiotów ,
zajmujących się analizą zachodzących w tym regionie procesów gospodarczych.
Istotną rolę w pracy nad książką odegrały badania terenowe oraz wywiady,
przeprowadzone przez Autorkę w badanych państwach. W badaniach, dotykających
bieżących wydarzeń w sferze społeczno-ekonomicznej analizowanych państw cennym
źródłem pozyskiwania informacji stały się zasoby internetu. Pozwoliły one na bieżącą analizę
zmian, zachodzących w gospodarkach tego regionu.
Warto zwrócić jednak w tym miejscu uwagę na istotne trudności, z jakimi zetknęła się
autorka w trakcie pracy nad książką. Do podstawowych problemów zaliczyć można problemy
30
Monarchies
and
Nations.
Globalisation
and
Identity
in
the
Arab
States
of
the
Gulf,
ed.
Dresch,
Paul,
Piscatori,
James,
wyd.
IB
Tauris
and
Co,
London
2005
31
The
Gulf:
Challenges
of
the
Future
,
wyd.
ECSSR
Abu
Dhabi
2005;
Global
Energy
Markets:
Jamal
Sanad
Al
Suwaidi,
From
Tribe
to
Facebook:
The
Transnational
Role
of
Social
Networks,
wyd.
ECSRR,
Abu
Dhabi
2013;
Changes
in
the
Strategic
Landscape,
wyd.
ECSRR
,
Abu
Dhabi
2012;
Education
in
the
UAE:
Current
Status
and
Future
Developments,
wyd.
ECSRR
Abu
Dhabi
2011,
Global
Strategic
Developments
A
Futuristic
Vision,
wyd.
ECSRR
,
Abu
Dhabi
2012;
The
Oil
Era
Emerging
Challenges,
wyd.
ECSRR,
Abu
Dhabi
2011;
Energy
Security
in
The
Gulf:
Challenges
And
Prospects,
wyd.
ECSRR,
Abu
Dhabi
2010;
32
H.H.
Shaikh
Zayid
Bin
Sultan
Al
Bahyan,
With
United
Strenght,
wyd.
ECSRR,
Abu
Dhabi
2004
oraz
Al
Maktoum,
Mohammed
bin
Rashid,
My
Vision.
Challenges
in
the
Race
for
Excellence,
Motivate
Publishing,
Dubai
2012
10
w pozyskiwaniu rzetelnych i jednoznacznych danych statystycznych. W niektórych
przypadkach pojawiły się rozbieżne interpretacje tematu. Trudności nastręczał niedosyt
informacji i traktowanie szeregu z nich przez władze monarchii w sposób poufny. Zmuszało
to autorkę do wnioskowania z wielu źródeł pośrednich, co może obciążać badanie pewną
dozą nieścisłości i zostawiać margines błędu.
***
Niniejsze studium koncentruje się na analizie systemów, obejmującej czynnik
społeczny i ekonomiczny. Jak twierdził Wallerstein33, by lepiej zrozumieć procesy
zachodzące we współczesnym świecie należy traktować wszystkie nauki społeczne łącznie,
jako swoistą unidyscyplinę. Autorka podziela stanowisko Wallerstaina, który negował
specjalizację nauk społecznych wskazując, że przy dzisiejszym poziomie komplikacji
procesów społecznych ich analiza przeprowadzona w ramach jednej dyscypliny już nie
wystarcza, prowadzi do fałszywości wyciąganych wniosków. Z tego powodu metodologiczną
cechą tego studium jest jego interdyscyplinarność oraz analiza porównawcza.
Opisując monarchie Zatoki Perskiej w procesie globalizacji nie sposób zdefiniować
ich pozycji bez odniesienia się do historii, w tym historii gospodarczej. W warstwie
metodologicznej wzięta jest pod uwagę instytucjonalna koncepcja
kontekstualizmu34,
zwracającego uwagę na konieczność ujmowania wszelkich zjawisk, jako dynamicznych
procesów zachodzących w danym społeczeństwie, w określonym kontekście aktualnym i
historycznym.
Dokonując analizy kondycji gospodarczej niezbędnym okazało się
sięgnięcie do
badań z pogranicza kultury i religioznawstwa. Islam, wynikające z niego normy i wartości
głęboko bowiem przenikają kulturę i myśl społeczno-ekonomiczną badanych krajów, w
pewnym stopniu stanowiąc o ich sile, ale też i o ich słabości. Jak twierdzi Hofstede35,
zachowania każdej jednostki są zaprogramowane przez środowisko, w którym dorastała. Jest
to zgodne ze stanowiskiem, prezentowanym w niniejszej książce , iż zrozumienie istoty
zachodzących w monarchiach przemian wymaga ujęcia interdyscyplinarnego i nie da się
wytłumaczyć tylko w kontekście ekonomii, czy nauk politycznych.
33
Wallerstein,
Immanuel,
Analiza
systemów-‐‑
Światów.
Wprowadzenie,
Wyd.
Akademickie
Dialog,
2009
34
Pepper,
Stephen
C.,
World
Hypotheses,
A
Study
in
Evidence,
University
of
California
Press,
1942
35
Hofstede,
Geert,
Kultury
i
organizacje,
Polskie
Wydawnictwo
Ekonomiczne,
Warszawa
2000
11
Zgodnie z powyższym założeniem badania mają charakter społeczno-kulturowohistoryczny. Wielostronne ujęcie wskazanej problematyki wymagało zastosowania różnych
technik badawczych, a mianowicie metody indukcyjnej oraz
eksplanacyjnej
i
prognostycznej.
niejednokrotnie podjęcia
pracy
Przedstawione
studia
o charakterze dedukcyjnym,
funkcji deskryptywnej,
przypadków
bowiem
wymagały
jak zostało już
wcześniej wspomniane na temat nowych kierunków aktywności ekonomicznych monarchii
naftowych brak było literatury opisowej spełniającej kryteria naukowości. W niektórych
przypadkach skąpy dostęp do informacji pozwalał
jedynie na zasygnalizowanie
wspomnianych kwestii. W wielu przypadkach wnioskowanie
wymagało od autora
poszerzenia wiedzy o problematykę wykraczającą poza tematykę badawczą, np. z zakresu
ochrony środowiska, zasad funkcjonowania rynku lotniczego, sektora wydobywczego,
geologii, transportu morskiego. Opisywane problemy budziły
jednak zainteresowanie
głównie w kontekście ekonomicznym, oceny efektywności poszczególnych projektów
rozwojowych.
***
Celem badawczym niniejszego studium jest zweryfikowanie, czy współczesne
monarchie Zatoki Perskiej nadal spełniają kryteria klasycznych państw rentierskich36?
Czy może model ten ulega w państwach naftowych ewolucji?
W tym celu zastosowana została analiza empiryczna, wykorzystująca zarówno metodę
indukcyjną , jak i dedukcyjną, której celem jest weryfikacja prawdziwości tezy Graya37,
mówiącej o zmianie charakteru państwa rentierskiego w przypadku monarchii naftowych
Zatoki Perskiej i jego ewolucji w stronę t.zw. późnego rentieryzmu. Badania dotyczą roli
państwa w gospodarce, sposoby prowadzenia i kierunków polityki ekonomicznej oraz relacji
państwo-społeczeństwo.
Weryfikacja dotyczy następujących hipotez badawczych:
• Nowy model państwa rentierskiego (późny rentieryzm) nie stanowi współcześnie w
przypadku wybranych monarchii naftowych kluczowej blokady rozwojowej.
36
koncepcja
państwa
rentierskiego
omówiona
została
w
części
teoretycznej
37
koncepcja
Greya
została
dokładnie
przeanalizowana
w
części
teoretycznej
12
• Za sukcesy gospodarcze odnoszone przez poszczególne monarchie w ostatnich latach
odpowiada połączenie modelu państwa rentierskiego z systemem kapitalizmu
państwowego (ceteris paribus) .
• Analizowanym państwom udało się znaleźć panaceum na negatywne skutki
przekleństwa
surowcowego,
wielotorowy
rozwój
wykorzystaniem
skutecznie
gospodarczy.
blokujące
Zastosowanie
w
poprzednich
sterylizacji
dekadach
pieniądza
z
Państwowych Funduszy Majątkowych stworzyło możliwości
budowy wielosektorowej gospodarki opartej na paradygmacie produktywności.
• Wybór specjalizacji oparty został na kryterium maksymalizacji efektu zewnętrznego.
• Uwarunkowania kulturowe (islam) tworzyły dość skuteczną ochronę gospodarek
monarchii przed rozpowszechnionymi we współczesnych gospodarkach patologiami
rynku, w postaci spekulacji i nadreprezentatywności sektora finansowego.
• Badane kraje wykorzystały boom naftowy do przebudowy ich gospodarek i
społeczeństw38,
zachodzi w nich nieubłagalny proces zmian instytucjonalnych i
dojrzewania systemu. Tym samym znajdują się one współcześnie na innym poziomie
rozwoju, niż w początkowych latach funkcjonowania gospodarek rentierskich (1970. i
1980. XX wieku).
• Nowy ład instytucjonalny ma charakter inkluzyjny, włączający w system
ekonomiczny wszystkich, niezależnie od kraju pochodzenia, poziomu wykształcenia,
czy kultury.
• Dzisiejszy model rentierski na poziomie mikro to układ symbiotyczny, w którym
wszyscy uczestnicy życia gospodarczego , niezależnie od kraju pochodzenia czerpią
korzyści.
***
Właściwą strukturę monografii tworzą trzy części, które mają łącznie doprowadzić do
weryfikacji postawionych hipotez badawczych i celu badawczego . Części te odzwierciedlają
poszczególne bloki problemów, które brane były przez autorkę pod uwagę, a które w sposób
wewnętrznie logiczny i spójny miały przybliżyć ją do ostatecznych odpowiedzi.
38
Zagorski,
Paul
W.,
Comparative
Politics:
Continuity
and
Brakedown
in
the
Contemporary
World,
Routledge,
Oxon
2009
13
Część pierwsza skupia się na aspekcie historycznym, przedstawiając uwarunkowania
kulturowo-ekonomiczne przemian, których jesteśmy świadkami na przełomie wieków. Jej
celem jest przedstawienie ogólnych uwarunkowań, bez których nie byłoby możliwe istoty
zachodzących współcześnie procesów. Ukazuje bowiem, jak i w jakich warunkach dochodzi
do zmiany paradygmatu o blokadzie rozwojowej i przejście do nowego, według którego
bogate monokultury surowcowe są w stanie modyfikować dotychczasową politykę
ekonomiczną i poszerzać kierunki aktywności gospodarczej.
Część druga dotyczy alokacji zasobów finansowych i głównych kanałów
inwestycyjnych finansowania rozwoju gospodarczego. Wyodrębnienie w osobnej części usług
finansowych ma charakter celowy. Alokacja kapitałów na rynkach zewnętrznych, w postaci
bezpośrednich inwestycji zagranicznych oraz inwestycji portfelowych stanowi pierwotny
kierunek aktywności ekonomicznej monarchii, ograniczonych w swych decyzjach przez tzw.
przekleństwo surowcowe. Część druga zwraca uwagę na szczególną rolę, jaką w systemach
ekonomicznych monarchii odgrywa (i musi odgrywać) państwo. Jego absolutna dominacja w
wyrażeniu kapitałowym nad pozostałymi aktorami rynku tworzy środowisko sprzyjające
wdrożeniu i rozwinięciu modelu kapitalizmu państwowego.
Część trzecia obejmuje analizę wybranych kierunków aktywności ekonomicznej
państw, realizowanych w ramach kapitalizmu państwowego na obszarach własnych oraz
wstępny zarys skutków społecznych przekształceń modelu państwa. Wszystkie wymienione
w książce rodzaje aktywności gospodarczej (i nie tylko) realizowane są z inicjatywy i za
pieniądze państwa (czyli monarchy), a przedstawiciele państwa (najczęściej członkowie
rodziny panującej) pełnią w nich najważniejsze funkcje kontrolne i zarządcze. Znamienne
jest to, że preferowane przez poszczególne państwa kierunki rozwoju gospodarczego oparte
są na tworzeniu i rozbudowie sektora usług materialnych i niematerialnych.
***
Mamy do czynienia z fenomenem, który trudno na razie zdefiniować. Na stosunkowo
niewielkim obszarze Półwyspu Arabskiego, w ciągu krótkiego czasu wykształciły się dość
istotnie różniące się i zarazem podobne typy systemów polityczno-gospodarczych monarchii.
Arabia Saudyjska jest najbardziej konserwatywna spośród wszystkich państw GCC.
Oparła swój rozwój w dużym stopniu, poza ropą naftową, na tzw. turystyce pielgrzymkowej.
Z racji pełnionej kluczowej funkcji dla kultury islamu- bycia strażnikiem islamu (Mekka i
Medyna) ewoluuje w stronę nowoczesności w stosunkowo wolnym tempie. (patrz: Dodatek)
14
Bahrajn wyspecjalizował się w finansach islamskich; jest – obok Malezji- liderem w
tej dziedzinie w świecie. Skoncentrował się ponadto na odgrywaniu roli centrum biznesowego
państw GCC. W jego stolicy - Manamie ma siedziby większość firm państw Zatoki i
przedstawicielstw korporacji zachodnich.
Oman, w przeszłości dyskontował gospodarczo swoje położenie geograficzne w
newralgicznej dla Zatoki Perskiej cieśninie Ormuz. Żył z pośrednictwa w handlu
odbywającym się po wodach Zatoki. Novum stanowi turystyka, której rozwój polega głównie
na oferowaniu nieskażonego cywilizacją środowiska naturalnego. Dodatkowym źródłem
dochodu dla państwa jest funkcjonowanie lotniska tranzytowego w Muskacie.
Kuwejt wyróżnia się para-demokratycznym systemem politycznym, który jednak w
konsekwencji doprowadził do stagnacji gospodarczej kraju i paraliżu politycznego. Swój
dobrobyt buduje na eksporcie surowców energetycznych.
Emirat znajduje się w fazie
przejściowej, poszukiwania swojej drogi rozwoju.
Dubaj jest liderem i inicjatorem przemian wśród państw Zatoki. Prowadzi wyrazistą i
zdecydowaną politykę dywersyfikacji gospodarczej. Swój rozwój opiera na paru filarach:
turystyce we wszystkich jej odmianach, tj. biznesowej, sportowej, kulturalnej, medycznej,
zakupowej, etc., na działalności jednego z największych portów kontenerowych świata, cargo,
porcie tranzytowym w Dubaju oraz transporcie lotniczym (dwie potężne linie).
Abu Dhabi kopiuje rozwiązania biznesowe Dubaju. Otworzył linie lotnicze, stworzył
biznes lotniczy (linie, międzynarodowe lotnisko, cargo), rozwija usługi portowe oraz
turystyczne. Czyni to w sposób bardziej kameralny, niż Dubaj, a w jego strategii rozwoju
znajduje odzwierciedlenie pozycja lidera i stolicy ZEA. Jego symbolem stał się majestatyczny
meczet szejka Zayeda, już dziś zaliczany do architektonicznych cudów świata.
Katar korzysta z centralnego położenia na mapie politycznej świata; skoncentrował
się na usługach transportowych, próbując w tym względzie naśladować Dubaj. Nie jest
jednak zainteresowany rozwojem turystyki w stopniu porównywalnym do ZEA. Zarobione na
ropie i gazie pieniądze pomnaża, dokonując inwestycji portfelowych oraz bezpośrednich w
gospodarce światowej, przede wszystkim na Zachodzie. Celem tych inwestycji jest
zmniejszenie zależności gospodarki od eksportu surowców energetycznych dzięki coraz
szerszemu pozyskiwaniu dochodów kapitałowych.
15
Teoretyczne ramy analizy
Analiza ewolucji modeli społeczno-ekonomicznych monarchii Zatoki Perskiej
przeprowadzona
została z wykorzystaniem
gospodarczego, państwa rentierskiego,
teorii: endogenicznych modeli wzrostu
związanej z tym typem państwa choroby
holenderskiej oraz teorii kapitalizmu państwowego. Przydatnym dla wnioskowania na temat
charakteru zmian i przyczyn sukcesów gospodarek wybranych państw Zatoki okazało się
ponadto sięgnięcie do dorobku ekonomii neoinstytucjonalnej.
Teorie wzrostu endogenicznego
Endogeniczne modele wzrostu gospodarczego pojawiły się w połowie lat 80. XX w. po
części w opozycji do dotychczas obowiązujących modeli neoklasycznych (Solowa, Ramseya
czy Diamonda). Nowy kierunek badań nad teoriami wzrostu kładł szczególny nacisk na
16
znaczenie państwa i jego polityki gospodarczej dla wprowadzania gospodarek na
długookresową ścieżkę wzrostu gospodarczego.
Za ojca modeli endogenicznych uważany jest Romer39. W swojej analizie koncentruje się na
znaczeniu postępu technicznego dla rozwoju gospodarczego.
Uznaje wiedzę za jedyny
odtwarzalny czynnik produkcji, zdolny wykazywać rosnące przychody na poziomie całej
gospodarki. Zwraca uwagę na fakt, że wiedza może się swobodnie rozprzestrzeniać w
gospodarce i być wykorzystywana przez wszystkich (twierdzą, że innowacje noszą charakter
niekonkurencyjnej konsumpcji, bez możliwości wykluczenia kogokolwiek). Romer jest
gorącym zwolennikiem teorii Horndala (tzw. efekt Horndala), mówiącej o uczeniu przez
pracę (learning-by-doing). Jego zdaniem zdobywanie doświadczenia i wiedzy w procesie
pracy ma bezpośredni wpływ na wzrost wydajności i pozwala osiągać szybszy wzrost
gospodarczy. Autor zauważa, że inwestycje w wiedzę przynoszą efekt zewnętrzny, gdyż
poczynione przez jedno przedsiębiorstwo przyczyniają się do wzrostu ogólnego poziomu
wiedzy w gospodarce. Wiedza nie może być jednak skutecznie i całkowicie opatentowana.
Posiada przez to właściwości dóbr publicznych.
Romer dostrzega słabości wolnej konkurencji w rozprzestrzenianiu wiedzy i braku
występowania korzyści zewnętrznych z tego tytułu. Z tego powodu badacz jest gorącym
orędownikiem udziału państwa w procesie poszerzania wiedzy, poprzez odgórne wspieranie
nauki, prac badawczo-rozwojowych, dostrzegając przewagę państwa nad wolnym rynkiem w
generowaniu efektów akumulacji wiedzy.
Romer w swoich rozważaniach odnosi się do państw słabo rozwiniętych. Uważa, że podstawą
rozwoju jest otwartość gospodarki i możliwość dyfuzji naukowej i technologicznej. Twierdzi
też, że niedorozwój państw biednych może zostać wyeliminowany przez doganianie świata
wysokorozwiniętego w dziedzinie technologii.
W przypadku tej grupy państw ponownie
kluczową rolę odgrywa państwo, którego zadaniem ma być wspieranie postępu technicznego i
prac badawczo-rozwojowych. Warto jednak stwierdzić, że autor bierze jednak pod uwagę
model gospodarki centralnie planowanej.
39
Romer,
Paul
M.,
„Increasing
returns
and
long-‐‑run
growth”,
Journal
of
Political
Economy,
October
1996
17
Badania nad wpływem kapitału ludzkiego na wzrost gospodarczy i szczególną rolę państwa
w inicjowaniu procesu akumulacji kapitału ludzkiego prowadzili ponadto Uzawa i Lucas ,
Rebelo oraz Aghion-Howitt40.
Uzawa i Lucas41, podobnie do Romera uważają, że akumulacja kapitału ludzkiego
przynosi korzyści zewnętrzne. Im większe zaś efekty zewnętrzne tym wyższe tempo wzrostu
gospodarczego. W ich modelu również podnoszona jest wyższość gospodarki z dominującą
rolą państwa nad gospodarką wolnorynkową w kwestii zdolności generowania maksymalnego
efektu zewnętrznego. Odnoszą się- podobnie jak Romer- do gospodarki centralnie
planowanej.
Rebelo42 uważa, że różnice w tempie wzrostu gospodarczego wyjaśnić można przez
działania państwa w dziedzinie R&D. W swym modelu ze zwiększającą liczbą dóbr twierdzi
ponadto, że czynniki sprawcze blokady rozwojowej należy uzupełnić o kapitał ludzki. I on też
zauważa, że gospodarka rynkowa będzie generowała zbyt mało wysiłku na badania i rozwój i
w konsekwencji będzie rozwijała się wolniej, niż gospodarka centralnie planowana.
Także Aghin-Howitt43 uważają, że system centralnie planowany jest lepszy, niż wolny
rynek. Ich zdaniem korzyści z innowacji dla państwa noszą charakter bezterminowy, w
przypadku gdy dla sektora prywatnego korzyść z innowacji trwa tylko do momentu
pojawienia się kolejnej innowacji.
Endogeniczne modele wzrostu gospodarczego kładą ogromny nacisk na rolę, jaką ma
do odegrania w gospodarce państwo. Ich niewspółczesność wyraża się w fascynacji
efektywnością i zdolnościami stymulacyjnymi państwa socjalistycznego. Ich zaletą jest
zwrócenie uwagi na zadania państwa w zakresie stymulowania długookresowego wzrostu
gospodarczego, poprzez wkraczanie w sektory, zdolne generować efekty zewnętrzne- głównie
40
Kawa,
Paweł,
Rola
wiedzy
i
informacji
w
stymulowaniu
wzrostu
gospodarczego,
http://www.instytut.info/IIIkonf/referaty/1a/Kawa.pdf,
dostęp
27.10.2014,
Próchniak,
Mariusz,
Modele
wzrostu
gospodarczego,
http://akson.sgh.waw.pl/~mproch/Z_teoria_wzrostu/modele_wzrostu.pdf,
dostęp
27.10.2014
41
Lucas
Robert
E.
Jr.,
“On
the
Mechanics
of
Economic
Development”,
Journal
of
Monetary
Economics,
vol.
22,
1988,
Uzawa
Hirofumi,
“Optimum
Technical
Change
in
an
Aggregative
Model
of
Economic
Growth”,
International
Economic
Review,
vol.
6,
1965
42Rebelo,
Sergio,
„Long-‐‑Run
Policy
Analysis
and
Long-‐‑Run
Growth”,
Journal
of
Political
Economy,
99,
1991
43
Aghion,
Philippe,
Howitt,
Peter,
Endogenous
Growth
Theory,
Cambridge,
MIT
Press,
1998
18
z sektor nauki, prac badawczo-rozwojowych oraz tworzenia infrastruktury. Zwracają one
uwagę na znaczenie polityki gospodarczej państwa dla wzrostu, prowadząc do
przedefiniowania roli państwa w gospodarce. Kładą nacisk jednak na jakość inwestycji, a nie
ich ilość i wspieranie tylko tych aktywności w ramach polityki gospodarczej, które są zdolne
wygenerować silny efekt zewnętrzny. We współczesnym świecie dostrzeżemy ich wpływ na
powstawanie koncepcji nowego kapitalizmu państwowego.
Teoria państwa rentierskiego
Termin państwo rentierskie (rentier state theory, RST) został zaproponowany przez
Mahdavy’ego w artykule
Paterns
and
Problems
of
Economic
Development
in
Rentier
States:
The
Case
of
Iran44 z 1970r. do opisu znajdujących się na niskim poziomie rozwoju państw
naftowych Bliskiego Wschodu. Głównym przedmiotem analizy badacza był jednak Iran- kraj
będący w pierwszej połowie XX wieku największym beneficjentem handlu ropą. Mahdavy
pojęciem państwo rentierskie określał kraje, które otrzymywały regularne dochody z
zewnątrz, tzw. rentę zewnętrzną (external rent), płaconą przez podmioty innych państw.
Choć dostrzegał różnego typu renty zewnętrzne (np. pochodzącą z opłat za użytkowanie
kanału Sueskiego, a wcześniej- w XVIw.- rentę w postaci złota napływającego do Hiszpanii z
kolonii), jako główną przyczynę jej powstawania w latach 70. wyróżniał dochody państwa z
eksportu ropy naftowej. Mahdavy w swoim artykule zaledwie sygnalizował pewne procesy i
dostrzegał potencjalne zagrożenia dla gospodarek państw eksportujących surowce (ropę),
takie jak niepohamowany rozrost państwa, jego alienację ze społeczeństwa, pozostawienie
społeczeństwa i jego potrzeb rozwojowych na marginesie, blokada procesów industrializacji,
rosnące rozwarstwienie dochodowe i ostatecznie całkowite uzależnienie budżetu od wpływów
z eksportu surowca. Dostrzegał, że dochody z ropy prowadzą do wzrostu ekonomicznej siły
państwa, w konsekwencji zaś do odgrywania przez państwo pozycji podmiotu dominującego
w gospodarce.
Kilkanaście lat później badacze dysponowali już większym i bogatszym materiałem
statystycznym ( a także, co warto podkreślić, bardziej wiarygodnym) do oceny wpływu
dochodów z ropy naftowej na system społeczno-ekonomiczny czołowych eksporterów tego
surowca. W końcu lat 80. XXw. teoria państwa rentierskiego
została rozwinięta przez
44
Mahdavy,
Hussain,
„Paterns
and
Problems
of
Economic
Development
in
Rentier
States:
The
Case
of
Iran”,
Studies
in
Economic
History
of
the
Middle
East,
ed.
Cook
M.A.,
Oxford
University
Press,
Oxford,
1970
19
Beblawiego i Lucianiego45. Za państwo takie uznali oni taki przypadek, w którym rząd
uzyskuje gros swoich dochodów poza krajem (z eksportu) i rezygnuje z nakładania podatków
na swoich obywateli. Ponieważ państwo rentierskie nie narzuca obywatelom podatków, tym
samym nie powstaje żadna zależność między nimi a państwem. Władze zostają uwolnione od
włączania społeczeństwa w system rządzenia lub kontroli, nie poczuwają się także do
większej odpowiedzialności za losy mieszkańców, czy rozwój kraju. W państwie rentierskim
brak jest instytucji demokratycznych czy obywatelskich. Władze czują się wyalienowane ze
społeczeństwa, funkcjonują niejako autonomicznie w stosunku do niego, podejmują arbitralne
decyzje, bez społecznej kontroli.
W konsekwencji w klasycznym państwie rentierskim
dochodzi do marnotrawstwa i nieefektywności. Autorzy tej teorii za klasyczny przykład
państw rentierskich, w których występują wszystkie powyższe zjawiska, podobnie do
Mahdavy’ego, uważali monarchie naftowe Zatoki Perskiej.
Kamrava
46
zwraca uwagę na wpływ, jaki na wytworzenie modelu państwa
rentierskiego miało równoczesne nałożenie się dwóch procesów- eksploatacji i eksportu ropy
oraz powstawania zrębów państw naftowych. Kraje te nie były przygotowane pod względem
instytucjonalnym do absorbcji dochodów z ropy, a płynące bogactwo wypaczało tworzone
państwa. Budowało je bowiem na określeniu grup uprzywilejowanych (partycypujących w
zyskach) i włączaniu ich w orbitę władzy. Tworzenie zrębów państw rentierskich nałożyło
się na funkcjonujący na tych terenach , a zarazem powszechnie akceptowany
system
patronatu i klientelizmu, ułatwiając jego wprowadzenie.
Luciani47 wyszczególnia podstawowe cechy państwa rentierskiego: brak fiskalnej
funkcji budżetu, zewnętrzne pochodzenie renty, całkowita kontrola renty przez państwo, czy
autonomiczność państwa wobec społeczeństwa. Budżet państwa rentierskiego różni się od
tradycyjnego budżetu zarówno po stronie przychodów , jak i wydatków. Strona dochodowa
zasilana jest wpływami z eksportu surowca, brak jest natomiast podatków pośrednich i
bezpośrednich. Strona wydatkowa z kolei koncentruje się na płatnościach transferowych, przy
45
Beblawi,
Hazem,
„The
Rentier
State
in
the
Arab
World”,
The
Rentier
State:
Nation,
State
and
Integration
of
the
Arab
World,
ed.
Beblawi,
Hazem,
Luciani,
Giacomo,
Croom
Hehn,
London
,
1987;
Luciani,
Giacomo,
„Allocation
vs
Production
States.
The
Theoretical
Framework”,
The
Arab
State,
ed.
Luciani,
Giacomo,
Routledge,
London
1990
46
The
Political
Economy
of
the
Persian
Gulf,
ed.
Kamrava,
Mehran,
CIRS,
Hurst
&
Company,
London
2012
47
Luciani,
Giacomo,
”Oil
and
political
economy
in
the
international
relations
of
the
Middle
East”,
International
Relations
of
the
Middle
East,
ed.
Louis
Fawcett,
Oxford
2012
20
stosunkowo niewielkim udziale wydatków inwestycyjnych, zdolnych generować popyt
globalny ( przeznaczonych na zakup dóbr i usług). Luciani analizuje przyczyny symbiozy
gospodarki rentierskiej z autorytarnym systemem sprawowania władzy. Uznaje, że system ten
najlepiej oddaje pozycję państwa w danym społeczeństwie, jako dominującego podmiotu.
Ponadto zwraca uwagę na
nie występowanie choćby symbolicznych procesów
demokratycznych. Twierdzi on, że ropa daje rządzącym ogromną przewagę nad
społeczeństwem i nieuchronnie prowadzi do pokusy wprowadzenia/utrzymania rządów
autorytarnych, wyrodzenia władzy ze społeczeństwa. Rządy takie nie poddają się łatwo
reformom systemu politycznego, gospodarki , w tym zasad podatkowych (za swoistą
argumentację władzy służy zwrot: No representation without taxation). Polityka taka z kolei
prowadzi do stagnacji, bierności i fatalizmu postaw społecznych.
Luciani dostrzega jednak symptomy zmian, do jakich dochodzi w modelu państwa
rentierskiego w monarchiach Zatoki Perskiej, wynikające z rozpowszechnienia się bogactwa
w rodzimym społeczeństwie oraz wzrostu siły ekonomicznej prywatnych przedsiębiorstw.
Wraz z
pojawieniem się sektora prywatnego, zainteresowanego inwestycjami w kraju,
monarchie zmuszone są zredefiniować swoje polityki wobec roli sektora prywatnego w
gospodarce narodowej, zlikwidować bariery dla inwestorów prywatnych , czy stworzyć ramy
dla współpracy w ramach partnerstwa prywatno-publicznego. Zauważa, że najwięcej firm
prywatnych pojawiło się w Arabii Saudyjskiej. Luciani zauważa, że cechą prywatnego sektora
są silne emocjonalne związki z monarchiami i pełna lojalność wobec istniejących reżimów.
Podobne poglądy w
kwestii korelacji państwa rentierskiego
z reżimami
autorytarnymi wyrażali Anderson, Crystal i Venderwalle48. Autorzy ci uważali, że rentieryzm
wyklucza demokrację, gdyż nie potrzebuje podatków, przez co automatycznie staje się
autonomiczny wobec społeczeństwa. Główną relacją państwo-społeczeństwo jest kupno
pokoju społecznego z wykorzystaniem redystrybucji dochodów pochodzących z eksportu.
Potencjalna opozycja jest przekupywana lub represjonowana. Zwracali oni także uwagę na
fakt
wpływu dochodów z ropy na zmianę klasowej struktury społecznej. Zmiana taka
uniemożliwiała z kolei wprowadzenie demokracji.
48
Anderson,
Lisa,
„The
State
in
the
Middle
East
and
North
Africa“,
Comparative
Politics
No
20,
October
1987;
Cristal,
Jill,
Oil
and
Politics
in
the
Gulf:
Rulers
and
Merchants
in
Kuwait
and
Qatar,
Cambridge
University
Press,
Cambridge
1995;
Vandewalle,
Dirk,
Libya
since
Independence-‐‑
Oil
and
State-‐‑Building,
,
Cornell
University
Press
,
Ithaca
1988
21
Kamrava
49
także zajmuje się transferami. Zwraca uwagę na fakt, że na transfery
można patrzeć w różny sposób. Z jednej strony, jako narzędzie umacniania władzy w
trybalnym społeczeństwie z wykorzystaniem systemu klientelizmu , czysty zakup pokoju
społecznego i tworzenie swoistej klasy próżniaczej, lecz także jako na sposób zasilenia
kapitałowego strumienia popytu, niezbędnego do rozwoju gospodarki. Autor zatrzymuje się
na zbudowanym w szejkanatach systemie wspierania rodowitych mieszkańców, bądź
stymulowania rozwoju. Obejmuje on zarówno bezpośrednie transfery finansowe, darmowe
usługi, darmowe lub po znacznie zaniżonych cenach mieszkania, zatrudnienie na posadach w
sektorze publicznym (Abu Dhabi), preferencyjne pożyczki na rozwój działalności
gospodarczej, darmowe usługi, ale też np. prowadzenie polityki gospodarczej zmierzającej do
maksymalnej wyceny rynkowej gruntów i nieruchomości, pozwalające
właścicielom
nieruchomości także czerpać rentę (Dubaj), opiekę „od urodzin aż do śmierci”, darowiznę
ziemi i nisko oprocentowane pożyczki, gwarantowane zatrudnienie w sektorze cywilnym,
lukratywne licencje i kontrakty. Zdaniem autora monarchie przez system dzielenia się
bogactwem z rodowitymi mieszkańcami (obywatelami) potrafiły się skutecznie zabezpieczyć
przed destabilizacją polityczną np. w trakcie wydarzeń Arabskiej Wiosny (niepokoje w
Bahrajnie czy w Arabii Saudyjskiej spowodowane były głównie przez konflikt szyickosunnicki, a nie frustracją społeczeństw w stosunku do monarchii). Co ciekawe, system
włączania w system kliencki, pierwotnie adresowany do obywateli poszczególnych monarchii
w ostatnich latach włączane są nowe grupy społeczne (a zarazem religijne czy narodowe).
Zaliczyć można do nich przede wszystkim bogatych kupców, przedsiębiorców, inteligencję
lub państwową biurokrację, a w przypadku Dubaju międzynarodowy kapitał. Poszerzając
dostęp do petrodolarów państwo buduje consens społeczny i gwarantuje sobie poparcie
społeczne. W każdym jednak państwie funkcjonuje bardzo rygorystycznie przestrzegana
zasada (i powszechnie akceptowane prawo), że korzyści płyną z góry do dołu, są wyrazem
dobrego rządzenia i dobrej woli władcy. Ci bowiem nigdy nie zmniejszyli swojej władzy nad
podstawowym źródłem renty- nośnikami energii.
Okruhlik50 z kolei neguje tezę, że władze są w stanie przy pomocy transferów
bogactwa z ropy kupić spokój społeczny i zneutralizować opozycję. Wręcz przeciwnie,
uważa, że w przypadku, gdy podział bogactwa pomiędzy poszczególne grupy społeczne i
49
Kamrava,
Mehran,
Small
State,
Big
Politics,
Cornell
University
Press,
New
York
2013
50
Okruhlik,
Gwenn,
„Wealth,
Unruly
Law
and
the
Rise
of
Opposition:
The
Political
Economy
of
Oil
States“,
Comparative
Politics,
April
1999
22
klany jest niesprawiedliwy, dojdzie do katalizacji opozycji w państwie. Uważa, że podstawą
legitymizacji władzy jest sprawiedliwy podział dochodów .
Davidson51 do podstawowych czynników odpowiedzialnych za stabilność polityczną
monarchii zalicza: umiejętną dystrybucję bogactwa, budowę społeczeństwa opartego na
elitarnej pozycji rodzimej ludności, włączanie imigrantów w struktury społeczne (jednak bez
naturalizacji czy nadawania obywatelstwa) i w redystrybucję bogactwa , kult jednostki,
kultywowanie dziedzictwa kulturowego, budowę tożsamości w oparciu o islam.
Huntington52 sugeruje, że źródło tworzenia dochodu wpływa na kształt systemu
politycznego. Demokracja powstaje w krajach rozwijających przemysł, zaś nie ma szans się
rozwinąć w krajach naftowych. Ross53 nie widzi jednak związku między ropą, a brakiem
demokracji. Uważa, że przyczyn utrzymywania się niedemokratycznych systemów
politycznych należy poszukiwać gdzie indziej. Wśród dużych eksporterów naftowych są nie
tylko państwa rentierskie, jednak w państwach rentierskich brak jest alternatywnych
kierunków aktywności ekonomicznej. Choroba państwa rentierskiego dotyka jedynie państw
biednych.
Podobnie twierdzi Herb
rentieryzm
ma
negatywny
wpływ
54
. Nie znajduje on twardych dowodów na to, że
na
procesy
demokratyczne.
Stawia
tezę,
że
niedemokratyczne systemy w państwach rentierskich są wynikiem ogólnego niedorozwoju
gospodarczego. Podkreśla, że autorytaryzm jest charakterystyczny dla większości krajów
sąsiadujących z państwami rentierskimi, choć nie są one eksporterami surowców. Herb uważa
ponadto, że nie ma twardych dowodów pozwalających łączyć państwo rentierskie z takimi
patologiami jak pogoń za rentą (rent seeking), korupcja, czy stagnacja ekonomiczna. Zwraca
uwagę, że w państwach sąsiedzkich , nie będących państwami rentierskimi występują te same
patologie.
51
Davidson,
Christopher,
After
the
Sheikhs:
The
Coming
Collapse
of
the
Gulf
Monarchies,
Oxford
University
Press
2013
52
Huntington,
Samuel
P.,
The
Third
Wave:
Democratization
in
the
Late
Twentieth
Century,
Oklahoma
University
Press,
Oklahoma
1991
53
Ross,
E.
Burkhart,
Lewis-‐‑Beck,
Michael
S.,
„Comparative
Democracy:
The
Economic
Development
Thesis“,
American
Political
Science
Review,
No
88,
December
1994
54
Herb,
Michael,
„No
Representation
Without
Taxation?
Rents,
Development
and
Democracy”,
Comparative
Politics
37,
No.
3,
April
2005
23
W 2011r. pojawiła się książka M. Graya55, która podważa zasadność teorii państw
rentierskich w stosunku do współczesnych monarchii naftowych. Gray dostrzega szereg
zmian, do których dochodzi we współczesnych państwach Zatoki, które cywilizują te kraje i
zbliżają je do państw o wysokim poziomie rozwoju. Dzieli przy tym ewolucję państw
rentierskich na trzy etapy: pierwszy, klasyczny, pokrywający się z teorią Mahdy’ego,
Beblawiego i Luciniego. Etap drugi, który jest bardziej zniuansowaną wersją RST, z
możliwością nakładania podatków, pewnymi zaczątkami stosowania polityki ekonomicznej
przez państwo. I wreszcie etap trzeci- tzw. późny rentieryzm (late rentierism).
Państwo rentierskie w fazie trzeciej charakteryzuje nadal brak demokracji, lecz
równocześnie odpowiedzialność i dojrzałość państwa; otwarcie się na globalizację, z
możliwością stosowania selektywnego protekcjonizmu; aktywna polityka ekonomiczna i
rozwojowa; wykorzystywanie dochodów z eksportu (ropy) do dywersyfikacji gospodarki;
aktywne stosowanie kapitalizmu państwowego; myślenie perspektywiczne państwa; aktywna
i innowacyjna polityka zagraniczna56, 57.
Z koncepcją Graya zgadza się Kamrava58. W swojej książce Small State, Big Politics na
przykładzie Kataru dowodzi, że państwo późno-rentierskie odwołuje się do tradycji i
dziedzictwa kulturowego i narodowego, w ten sposób uzasadniając swoją władzę. Używa ono
dochodów z ropy do tworzenia głębokich więzi między państwem a społeczeństwem,
podejmuje wysiłki prorozwojowe. W dzisiejszych monarchiach legitymacją do rządzenia w
państwach późno-rentierskich jest sprawność rządu, powszechność dobrobytu i sukces
55
Gray,
Matthew,
A
Theory
of
„Late
Rentierism”
in
the
Arab
States
of
Gulf,
Center
for
International
and
Regional
Studies,
Georgetown
University,
Qatar,
2011
56
ibidem,
str.
23-‐‑37
57
Można
dostrzec
pewne
podobieństwa
koncepcji
państwa
późno-‐‑rentierskiego
do
koncepcji
państwa-‐‑
tyrana
(stationary
bandit)
Mancura
Olsona.
Olson
zwracał
uwagę
na
tę
formę
sprawowania
władzy,
jako
tworzącą
potencjał
do
generowania
wzrostu
gospodarczego.
Tyrania
zmienia
horyzont
czasowy
rządzenia,
daje
dużą
pewność
utrzymania
władzy
w
kolejnych
latach.
Owocuje
to
wytworzeniem
postaw
proekonomicznych
państwa,
inicjowaniem
rozwoju,
tworzeniem
zachęt
dla
podmiotów
gospodarczych.
Stationary
bandit
spodziewając
się
czerpać
zyski
z
sukcesu
ekonomicznego,
stara
się
przyczynić
do
tego,
by
państwo
rozwijało
się
maksymalnie
szybko.
Według
Olsona
tego
typu
rządy
będą
dostarczały
także
dóbr
publicznych
wszędzie
tam,
gdzie
będą
spodziewały
się
zysków
dla
siebie.
Za:
„Talking
Heads:
Roving
bandits
and
stationary
bandits”,
Forbes
5.04.1998,
www.forbes.com/forbes/1998/0504/6109149a.html
,
dostęp
5.11.2014
58
Kamrava,
Mehran,
op.cit.
24
ekonomiczny. Tym samym Kamrava obala tezę Lucianiego, mówiącą o tym , że państwo
rentierskie może żyć poza społeczeństwem.
Zwieńczeniem dyskusji na temat szkodliwości modelu państwa rentierskiego dla rozwoju
społeczno- ekonomicznego i swoistą klamrą jest najnowsza książka (2012r.) napisana pod
redakcją Lucianiego p.t. Resources Blessed: Diversification and the Gulf Development
Model59. Luciani tym samym wraca do badań empirycznych, podejmując się wraz z kolegami
weryfikacji paradygmatu modelu państwa rentierskiego. We wstępie Luciani wyraża swoje
wątpliwości co do zasadności tej teorii. Analizując przypadek monarchii naftowych w długim
okresie zadaje pytanie o to, czy rzeczywiście państwo rentierskie jest zawsze nieefektywne i
rodzące szereg patologii? Dopuszcza taką możliwość, podkreślając, że ze względu na fakt
zawłaszczenia władzy przez poszczególne rody może prowadzić do patologii i
nieefektywności, jednak w drugim zdaniu zauważa, że władza autorytarna izoluje państwa od
cyklu wyborczego i pozwala wydłużać horyzont planowania. Według Lucianiego jest to
szczególnie widoczne w małych szejkanatach, gdzie władza jest w stanie kontrolować całą
gospodarkę. Luciani zadaje pytanie, czy sukces ekonomiczny wymaga demokratycznego
systemu politycznego? Jaki model rozwoju jest lepszy i bardziej efektywny: czy ten
opierający się na mechanizmie rynkowym, akumulacji (oszczędnościach prywatnych) i
inwestycjach sektora prywatnego, czy może równie dobry (ceteris paribus)
jest model
obsadzający państwo w roli głównego inwestora, sterującego procesem zmian, stosującego
planowanie perspektywiczne oraz respektującego zasady liberalnej ekonomii (a przynajmniej
wolnego rynku). Według autora kluczem do sukcesu szejkanatów takich, jak Dubaj
opierających swój rozwój na państwowym kapitalizmie, polityce gospodarczej i
monarchicznym systemie politycznym jest możliwość wytyczenia
optymalnej ścieżki
rozwoju, swoiste pójście na skróty wobec klasycznego rozwoju z wykorzystaniem rynku i
inwestycji prywatnych. Luciani konstatuje, że w XXI w. jesteśmy świadkami tworzenia
nowego consensu społecznego, a niektóre systemy niedemokratyczne
okazują się być
bardziej sprawne niż demokracja. Co prawda w monarchiach państwo jest rentierem,
zawłaszczając dochody z ropy, jednak bardzo sprawnie przekierowuje ono owe dochody do
społeczeństwa. Co więcej, dochody te rozdzielane są w oparciu o mechanizm rynkowy. Renta
w monarchiach naftowych służy nie tylko kupnu pokoju społecznego, ale także (głównie?)
szybkim przeobrażeniom ich gospodarek w stronę pożądaną przez państwo i wyrażonych w
59
Luciani,
Giacomo,
„The
Resource
Curse
and
the
Gulf
Developemt
Challenge”,
Resources
Blessed:
Diversification
and
the
Gulf
Development
Model,
ed.
Luciani,
Giacomo,
Gulf
Research
Center,
2012
25
perspektywicznych
planach
rozwoju.
Luciani
dostrzega
ogrom
wysiłków
dywersyfikacyjnych, czynionych przez poszczególne szejkanaty i podkreśla, że stoi to w
całkowitej sprzeczności wobec głoszonych przez niego wcześniej poglądów (wyrażonych w
1987r.). Podkreśla, że wysiłki zmierzające do poszerzenia aktywności ekonomicznej stoją w
sprzeczności z paradygmatem państwa rentierskiego. Równocześnie, jak można przypuszczać
nauczony doświadczeniem nietrafności niektórych swoich tez, powstrzymuje się od
jednoznacznej oceny wysiłków modernizacyjnych, podkreślając, że prawdziwe efekty będą
widoczne dopiero po dekadach. Uznaje je jednak za zaczyn pod budowę zrównoważonych
gospodarek. W analizowanych państwach nie dostrzega również takich, oczekiwanych
wcześniej patologii, jak korupcja, nieefektywność państwa, nadmierna eksploatacja zasobów
bez myślenia o przyszłych pokoleniach, alienacja państwa ze społeczeństwa. Gospodarki
państw Zatoki nie tylko nie znajdują się w stagnacji, ale wręcz rozwijają się w szybkim
tempie, transformują (i jak mówi Luciani) „substituting(...) strategies for private wealth
accumulation and more or less unequal redistribution of rent, to a strategy of national
development”60 . Zdaje się, że Luciani przewartościował swoje myślenie o państwach
rentierskich. Pisze bowiem, że pogoń za rentą ma charakter uniwersalny i ponadsystemowy,
zaś państwa rentierskie charakteryzują się tym, że renta jest wprowadzana do gospodarki w
drodze wydatków rządowych i tworzenia miejsc pracy w sektorze publicznym. Jeśli państwo
(jak ma to miejsce w monarchiach)
potrafi dobrze zarządzać posiadanymi środkami i
stosować reguły rynkowe może zbudować konkurencyjną gospodarkę. Warunkiem jest
otwarcie na konkurencję, w tym globalną i dbałość o wydatkowane środki.
Choroba holenderska
Herb61 zwraca uwagę na fakt, że państwa rentierskie
cierpią równocześnie na tzw.
przekleństwo surowcowe (choroba holenderska, Dutch Disease), które prowadzi do likwidacji
pozasurowcowych sektorów gospodarki. Twierdzi wręcz, że to choroba holenderska,
dotykająca gospodarki wpływa ostatecznie na zmianę systemu społeczno-ekonomicznego i
pojawienie się państwa rentierskiego.
60
ibidem,
s.9
61
Herb,
Michael,
op.cit.
26
Choroba holenderska jest specyficznym przypadkiem tzw. efekt Balassy-Samuelsona62,
który zwraca uwagę na fakt, że w kraju pokonującym lukę rozwojową dochodzi do aprecjacji
kursu walutowego. Wpływa to na ograniczenie możliwości rozwoju własnej produkcji.
Terminu Dutch Disease po raz pierwszy użyli Corden i Neary
63
dla uogólnienia
negatywnych skutków, związanych z uzyskaniem przez dane państwo znaczącej pozycji w
eksporcie danego, niezbędnego dla świata surowca. Główny przejaw problemów to szybkie
wytracanie ogólnej konkurencyjności gospodarki kraju nią dotkniętego i pojawienie się
trwałej blokady rozwojowej. Z tego powodu zjawiska towarzyszące silnej specjalizacji
eksportowej nazywane są klątwą surowcową.
Corden i Neary analizują następujący w wyniku eksportu surowców mechanizm utraty
konkurencyjności przez eksportera. W przypadku występowania mechanizmu płynnego kursu
walutowego napływ obcych walut ze sprzedaży surowców doprowadzi do presji popytowej na
pieniądz kraju-eksportera i w konsekwencji wywoła jego
aprecjację ( i zmianę kursu
nominalnego). W przypadku zaś, gdy eksporter stosuje stały kurs walutowy dochodzi do
presji inflacyjnej, prowadzącej do aprecjacji waluty w ujęciu realnym .
Zwyżka kursu walutowego- niezależnie czy traktowana w ujęciu nominalnym czy
realnym- prowadzi do upośledzenia poza surowcowych sektorów gospodarki, w tym głównie
dóbr przetworzonych, których udział w eksporcie, jak również wartość kwotowa zaczyna
sukcesywnie spadać. Owe niekorzystne procesy znajdują swe odbicie w bilansach
handlowych po stronie eksportu w postaci zmiany jego struktury na rzecz surowców .
Równocześnie z negatywnymi tendencjami, występującymi w eksporcie pojawiają się zgubne
zjawiska w odniesieniu do importu. Staje się on coraz bardziej opłacalny, odbierając
stopniowo rynek wewnętrzny producentom krajowym. W celu obrony rynku krajowego
państwa zaatakowane negatywnymi zjawiskami, związanymi z chorobą holenderską,
decydują się często na wprowadzenie polityki protekcjonistycznej i zamknięcie kraju dla
dóbr importowanych.
Protekcjonizm zniechęca producentów krajowych
do eksportu.
Wycofywanie się producentów dóbr przetworzonych z udziału w eksporcie prowadzi w
dłuższej perspektywie do wyhamowania postępu technicznego i rozwoju ekonomicznego.
62
Podkaminer,
Lech,
„Teoretyczne
aspekty
efektu
Balassy-‐‑Samuelsona”,
Gospodarka
polski
przed
wejściem
do
Unii
Europejskiej,
red.
Lipiński,
Jan,
Sławiński,
Adam,
PWE
2003
63
Corden,
Max
W.
,
Neary,
J.
Peter
,
“Booming
Sector
and
De-‐‑Industrialization
in
a
Small
Open
Economy”,
Economic
Journal,
No.
92,
1982,
str.
825-‐‑848
27
Gylfason64 zwraca uwagę na blokadę rozwoju zasobów ludzkich jako konsekwencję
przekleństwa surowcowego. Położenie nacisku na eksport dóbr nieprzetworzonych nie
wymaga dostępu do kwalifikowanych kadr, nie wymusza inwestycji w edukację. Można
wręcz powiedzieć, że w dłuższej perspektywie dochodzi do wyhamowania inwestycji w
kapitał ludzki, podobnie jak to miało miejsce wcześniej w przypadku inwestycji w kapitał
fizyczny, czy postęp techniczny. Brak popytu na specjalistów wywołuje reakcję zwrotną, w
postaci powielania niskiego pod względem jakości i nieadekwatnego do wyzwań
współczesnego świata systemu kształcenia. Z perspektywy młodych ludzi wykształcenie
przestaje być atrakcyjne i opłacalne.
Aprecjacja waluty niweczy rozwój sektorów dóbr wysoce przetworzonych,
wymagających pracy wysokokwalifikowanej.
Opisane powyżej zjawiska prowadzą do
przesunięcia wysiłków społeczeństwa z sektorów wysoce technicznie i technologicznie
zaawansowanych do sektorów dóbr surowcowych. Efektem tego staje się spowolnienie
rozwoju i długofalowe problemy ze wzrostem gospodarczym.
Gierczyńska65 identyfikuje trzy kanały oddziaływania bogactwa zasobów naturalnych
na
spowolnienie
gospodarcze.
Po
pierwsze
następuje
intensyfikacja
aktywności
redystrybucyjnej państwa. W państwach a silnej strukturze klanowo-plemiennej dochodzi do
rywalizacji między grupami o korzyści, co w konsekwencji prowadzi nieuchronnie do
przerostu subsydiów i transferów. Wykazywać one zaczynają szybsze tempo wzrostu niż
wzrost przychodów z eksportu surowców. Pojawia się tzw. efekt żarłoczności, korupcja, a w
konsekwencji spadek tempa wzrostu gospodarczego. Po drugie, choroba holenderska
nieuchronnie doprowadza do niestabilności dochodów budżetowych i wahań wzrostu państweksporterów, spowodowanych silnym ich uzależnieniem od światowych cen eksportowanych
surowców. Po trzecie, w dłuższym horyzoncie dochodzi do dezindustrializacji i spadku
produkcji sektorów przemysłowych i rozwoju usług.
W rozdziale 2.2 przeprowadzona została krytyczna analiza występowania Dutch
disease w monarchiach Zatoki w okresie 1972-2013. Zwraca się uwagę na niefortunny zbieg
64
Gylfason,
Thorvaldur
,
“Natural
Resources
and
Economic
Growth.
A
Nordic
Perspective
on
the
Dutch
Disease”,
,
Working
Papers
No.
167,
UNU
World
Institute
for
Development
Economics
Research
,The
United
Nations
University,
Helsinki,
October
1999
65
Gierczyńska,
Kornelia,
Bogactwa
Naturalne
jako
czynnik
destabilizaujący
wzrost
gospodarczy.
Próba
identyfikacji
zjawiska
choroby
holenderskiej
w
gospodarce
Federacji
Rosyjskiej,
Oeconomia
Copernicana
nr.1,
2010
28
okoliczności, kiedy uzyskanie pozycji ważnego gracza na rynku surowcowym świata
dotyczyło państw o bardzo niskim poziomie rozwoju. W przypadku monarchii naftowych nie
tyle nastąpiło załamanie produkcji innych sektorów, spowodowane utratą konkurencyjności,
co wystąpiła niemożność rozwinięcia jakiejkolwiek alternatywnej działalności gospodarczej.
Tym samym przebieg choroby holenderskiej w tych krajach odróżnia je od badanego przez
Cordena i Neary przypadku wysokorozwiniętej Holandii. Al- Moneef zwraca uwagę także na
fakt, że kraje naftowe w chwili pojawienia się petrodolarów różniły się od Holandii pod
względem możliwości absorbcji wewnętrznej napływających środków66.
Nowy kapitalizm państwowy
Będące przedmiotem analizy monarchie naftowe łączy kolejna wspólna cecha- w
każdym z szejkanatów państwo odgrywa szczególnie silną rolę w systemie ekonomicznym.
W małych szejkanatach -Dubaju, Abu Dhabi, Katarze, Bahrajnie trudno rozdzielić w ogóle
państwo od gospodarki. Salter i Hall67 zastanawiając się nad sposobem rządzenia nimi,
dochodzą do wniosku, że bardziej adekwatne byłoby użycie terminu zarządzanie, gdzie
państwo funkcjonuje jak quasi-przedsiębiorstwo. Tworzy ono strukturę instytucjonalną
państwa analogiczną do struktury wielkich korporacji. Uważają oni, że państwa zarządzane
jak przedsiębiorstwa, nastawione zarówno na zysk (gwarantujący dzisiejszy standard życia
rządzących) oraz rozwój (realizowany z myślą o przyszłości) mają znacznie większe szanse
na osiągnięcie sukcesu ekonomicznego. Model ten dostępny jest jednak tylko dla mikropaństw, w których nie pojawi się nieefektywność skali.
W szejkanatach państwo odgrywa rolę głównego inwestora (dzięki dochodom z
renty), stając się właścicielem większości wielkich przedsiębiorstw (tzw. state owned
enterprises- SOE).
Przedsiębiorstwa te tworzą podstawę gospodarki i działają w
najważniejszych dla kraju sektorach: przemyśle wydobywczym, aluminiowym, cementowym,
rafineryjnym, na rynku nieruchomości, transporcie i logistyce, mediów i telefonii, czy też
66
Al-‐‑Moneef,
Majid,
„The
Contribution
of
the
Oil
Sector
to
Arab
Economic
Development“,
OFID
Pamphlet
Series
No.
34,
Vienna
2006
67
Salter,
Aleksander
W.,
Hall
Abigail
R.,
Calculating
Bandits:
Quasi-‐‑Corporate
Governance
and
Institutional
Selection
in
Autocracies,
http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2506028,
dostęp
20.10.2014
29
bankowości. Wszystkie działają według specyficznych reguł. Hertog68 wyszczególnia tu
przede wszystkim:
1. Zarządzanie
według zasad panujących w międzynarodowych korporacjach.
Przedsiębiorstwa te nie są przedmiotem regulacji sektora cywilnego. Działają na
zasadach rynkowych w konkurencyjnym otoczeniu. Zatrudniają częstokroć wyższych
rangą urzędników i przedstawicieli sektora prywatnego.
2. Zarządzających przedsiębiorstwami (CEO) wybiera rodzina rządząca spośród
najwyższej klasy specjalistów. Przedstawiciel rodziny panującej pełni jednak
honorową rolę szefa przedsiębiorstwa. Zarządzający państwowymi przedsiębiorcami
mają łatwy dostęp do władcy i rodziny panującej.
3. Budowanie kadry zarządzającej w oparciu o wysoce wynagradzanych specjalistów,
pochodzących ze świata.
4. Oparcie firm na strategii proeksportowej.
5. Tworzenie firm w sektorach, które nie są przedmiotem zainteresowania ze strony
sektora prywatnego, ze względu na zbyt wysokie ryzyko lub brak doświadczenia.
6. Łatwy dostęp do kredytowania na preferencyjnych warunkach przez państwowe
banki.
Wyniki ekonomiczne poszczególnych SOE w monarchiach naftowych kwestionują
dominujący współcześnie na Zachodzie paradygmat liberalnej ekonomii o gorszej jakości
zarządzania i niższej efektywności przedsiębiorstw państwowych. Nurt ten z jednej strony
dostrzega rolę i znaczenie państwa w gospodarce narodowej, z drugiej kwestionuje jego
zaangażowanie w produkcję dóbr i usług, uznając że takie działania państwa prowadzą
najczęściej do marnotrawstwa. Za produkcję ma być odpowiedzialny sektor prywatny, lepiejjej zdaniem - wypełniający te funkcje i bardziej efektywny69.
W zrozumieniu przyczyn dobrych wyników ekonomicznych sektora państwowego w
monarchiach naftowych pomocne może być skorzystanie z teorii agencji. Teoria agencji
określa stosunki jakie powstaną między pryncypałem (w naszym przypadkiem: władcą), a
agentem (przełożonym, wykonawcą). Barney i Ouchi
70
dostrzegają szereg potencjalnych
68
Hertog,
Steffen,
„Lean
and
mean.
The
new
breed
of
state-‐‑owned
enterprises
in
the
Gulf
Monachies”,
Industrialization
in
the
Gulf.
A
socioeconomic
revolution,
ed.
Seznec,
Jean-‐‑Francois,
Kirk,
Mimi,
Routledge,
London
2011
69
Friedman,
Milton,
Wolny
wybór,
wyd.
Akson
2006
70
Barney,
Jay
B.,
Ouchi
William
G.,
Organizational
Economics,
Jossey-‐‑Bass
Publishers,
1986
30
zagrożeń dla sprawnie działającego podmiotu, wynikających z
relacji agencji, np.
związanych z asymetrią informacji, rozbieżnością celów agenta i pryncypała, wysokimi
kosztami monitorowania agenta przez pryncypała czy pokusami nadużycia ze strony agenta.
Większość tych problemów udało się uniknąć w małych monarchiach w drodze
obsadzania kluczowych stanowisk w państwowych przedsiębiorstwach przez zaufanych
członków rodów rządzących
(w początkowym
okresie), a potem przez dobrze
wyselekcjonowanych i przygotowanych merytorycznie członków ludności rodzimej. Jednym
z newralgicznych posunięć władz w monarchiach jest zbudowanie solidarnych, w pełni
identyfikujących się z państwem i władzą elit pochodzenia rodzimego (Arabów), które
uczestniczą w podziale renty poprzez współudział w zarządzaniu majątkiem państwa
(władcy). Poczucie tożsamości, solidarność z władzą wraz z dobrym przygotowaniem
merytorycznym desygnowanych do tych stanowisk osób minimalizują koszty agencji,
ograniczają konflikt celów między pryncypałem a agentem. Dzięki współpracy władz z
obywatelami (stanowiącymi we wszystkich małych monarchiach absolutną mniejszość
populacji i pełniącymi rolę elity kraju) władza wie, co robią agenci. Dzięki temu także
znacząco ogranicza się pokusę nadużycia, jak np. niewykonywanie obowiązków, zawyżanie
kosztów etc.
W monarchiach mamy w zasadzie do czynienia z odmiennym podziałem na pryncypała i
agenta. Pryncypałem jest władca oraz elita, zarządzająca krajem w imieniu władcy i pełniąca
funkcje kontrolne wobec poszczególnych podmiotów (Arabowie są tam zatrudniani na
stanowiskach kontrolnych, a nie wykonawczych). Agentem wszyscy inni, wykonujący
czynności na rzecz konkretnych firm. Można zaryzykować twierdzenie, że monarchie
wytworzyły rodzaj kolektywnego pryncypała, bardzo lojalnego wobec „superpryncypała”- władcy, gotowego bronić istniejącego systemu. Kolektywny pryncypał
utożsamia sobie wspólny interes z władcą, dostrzega korzyści z kooperacji, pilnuje, mówiąc
kolokwialnie, „wspólnego interesu”. Znajduje to odzwierciedlenie chociażby w braku
podatności na korupcję ze strony Arabów. Możliwość udziału w rencie jest wystarczająco
atrakcyjna, a jej utrata w razie nadużyć byłaby zbyt bolesna (także w postaci wykluczenia z
elity), by w pełni blokować patologie.
31
Z końcem XX wieku dostrzec można wysiłki elit rządzących, zmierzające do budowy
zrębów zdywersyfikowanej gospodarki w oparciu o tzw. nowy kapitalizm państwowy(new
state capitalism). SOE stają się jego z jednych z kluczowych narzędzi.
Terminu nowy państwowy kapitalizm użyli po raz pierwszy Aligica i Tarko71 , dokonując
gruntownej analizy państw spoza kręgu cywilizacji zachodniej. W systemie przez nich
opisywanym
władza
nie koncentruje się na odgrywaniu roli regulatora procesów
gospodarczych, ale państwo staje się jego dominującym podmiotem. Podmioty prywatne
istnieją bądź na obrzeżach systemu gospodarczego, bądź znajdują się pod patronatem państwa
(jak to ma miejsce np. w Arabii Saudyjskiej, gdzie władza wybiera przedsiębiorstwa
prywatne, które chce wspierać, oferując im kontrakty publiczne, udzielając subsydiów czy
kredytów). Zdarza się także, że
władza posiada pakiety kontrolne akcji w prywatnych
spółkach, czyniąc je sobie podległymi. Cechą szczególną takiego systemu jest oparcie
funkcjonowania sektora państwowego o rachunek ekonomiczny .
Jackson72 zwraca uwagę, że zjawisko nowego kapitalizmu państwowego jest na tyle
młode, że dla jego opisu nie powstała jeszcze jednorodna, kompletna teoria. Badacze są
zgodni w tym, że nowa forma kapitalizmu to połączenie rynku i władzy autorytarnej oraz
połączenie liberalizmu w relacjach ze światem z gospodarczym nacjonalizmem. Do państw
stosujących nowy model zalicza przede wszystkim Rosję, Chiny oraz monarchie naftowe
Zatoki Perskiej.
Bremmer
73
dostrzega, że system taki cieszy się popularnością w krajach rozwijających
się, których rządy nauczyły się stosować reguły rynkowe dla budowy pozycji politycznej
swych państw. Rozróżnia cztery kanały prowadzenia polityki ekonomicznej w ramach
współczesnego, nowego kapitalizmu państwowego: państwowe przedsiębiorstwa naftowe,
odgrywające we współczesnej gospodarce światowej kluczową rolę na rynku energetycznym;
przedsiębiorstwa państwowe ulokowane w innych sektorach gospodarki; znajdujące się pod
kontrolą państwa wielkie firmy prywatne (które w ten sposób są włączane w system
kapitalizmu państwowego) oraz Państwowe Fundusze Majątkowe (SWFs). Stwierdza, że we
współczesnym świecie konkurencja między modelami ekonomicznymi zastąpiła konkurencję
między ideologiami.
71
Aligica,
Paul
Dragos,
Tarko
Vlad,
„State
Capitalism
and
Rent-‐‑Seeking
Conjecture”,
Constitutional
Political
Economy,
vol.
23,
issue
4,
December
2012
72
Jackson,
Robert
J.,
Global
Politics
in
21st
Century,
Cambridge
University
Press,
New
York
2013
73
Bremmer,
Ian,
„State
Capitalism
Comes
of
Age”,
Foreign
Affairs,
May-‐‑June
2009
32
W książce The End of Free Market
74
, która jest uznawana za najważniejszą pozycję,
dotyczącą nowego kapitalizmu państwowego, Ian Bremmer dokonuje głębokiej analizy
nowego modelu. Jego zdaniem rządy państw BRIC oraz monarchii naftowych, stosujących tą
odmianę kapitalizmu, nie akceptują niekontrolowanego wolnego rynku, uważając, że stanowi
on narzędzie dla uzyskania dominacji przez Zachód i przejmowania kontroli nad słabszymi
podmiotami sceny światowej. Negują wolnorynkowy kapitalizm, równocześnie jednak
adaptując jego wybrane elementy dla osiągania korzyści własnych. Charakterystyczne jest to,
że w tym samym czasie państwa kapitalizmu państwowego zachowują pełną kontrolę nad
większością procesów gospodarczych i większością podmiotów, a równocześnie w pełni
akceptują potrzebę wolnego handlu w skali świata i doskonale odnajdują się w globalizacji.
Oba te procesy wykorzystują dla umocnienia swojej pozycji w świecie. Rządy kapitalizmu
państwowego
nie
akceptują
kontroli
społecznej,
ani
jakichkolwiek
procedur
demokratycznych; zwalczają opozycję oraz wolność prasy.
Specjalny raport The Economist, State Capitalism75, zauważa, że wprowadzenie modelu
kapitalizmu państwowego w ostatnich dekadach miało miejsce przede wszystkim w
państwach niedemokratycznych, a często wręcz autorytarnych. Choć autorzy raportu
podkreślają, że w pierwszych dekadach gospodarki państw funkcjonujących w ramach tego
modelu osiągnęły ponadprzeciętny sukces ekonomiczny (np. państwa BRIC), to w długim
horyzoncie nie widzą szans na utrzymanie podobnie wysokiego tempa wzrostu. Na
przeszkodzie temu ma stać biurokracja, korupcja, zarządzanie gospodarką przez administrację
skutkujące marnotrawstwem.
Monarchie naftowe odnajdują się doskonale w nowym otoczeniu ekonomicznym
zglobalizowanego świata, uczestnicząc w wymianie międzynarodowej, chociaż nie posiadają
klasycznych przewag komparatywnych.
Ich sukces łatwiej wytłumaczyć przy pomocy
nowego paradygmatu produktywności.
74
Bremmer,
Ian,
The
End
of
Free
Market.
Who
Wins
the
War
Between
States
and
Corporations?,
Portfolio,
New
York
2010
75
State
Capitalism,
Special
Report
The
Economist,
January
2012,
http://www.thepresidency.gov.za/ElectronicReport/downloads/volume_4/business_case_viability/BC1_
Research_Material/20120121_state_capitalism.pdf
,
dostęp
5.03.2014
33
Po raz pierwszy terminu tego użył Porter w 1990r.76. Według niego globalizacja wraz z
powszechnym dostępem do zasobów i czynników wytwórczych ogranicza znaczenie
dotychczasowego paradygmatu klasycznej przewagi komparatywnej w tłumaczeniu przyczyn
sukcesu ekonomicznego i źródeł zamożności poszczególnych państw. Paradygmat przewagi
komparatywnej zdaniem Portera zostaje obecnie wyparty przez paradygmat produktywności,
wyrażający się w poszukiwaniu nowych sposobów zdobywania przewagi na polu wiedzy,
inwestycji oraz innowacyjności. Do czynników determinujących sukces ekonomiczny zalicza
on nie tyle dostęp do zasobów, lecz ich jakość i specjalizację. Analizując czynniki wzrostu
gospodarczego Porter zwraca ponadto uwagę na znaczenie tworzenia tzw. gron (klastrów)
przemysłu (ang. clusters), jako sposobu organizowania i funkcjonowania współczesnych
konkurencyjnych gospodarek. Klastry zbudowane są ze zgromadzonych w małej przestrzeni
grup konkurujących ze sobą firm tej samej i pokrewnych branż. Porter zauważa, że taka
forma organizacji gospodarki przyczynia się do bardziej wydajnego sposobu jej
funkcjonowania, niż ma to miejsce w systemie rozproszonym. Niezmiernie istotne dla
podniesienia produktywności i konkurencyjności gospodarek poszczególnych krajów jest
tworzenie przez ich rządy klastrów naukowo-edukacyjnych, mających na celu wzrost jakości
kapitału ludzkiego, a także modernizacja infrastruktury, otwarcie na swobodny handel i
konkurencję.
Porter zwraca uwagę, że silny rząd jest w stanie narzucić społeczeństwu model kultury
ekonomicznej oparty na efektywności.
W efekcie mądrze prowadzonej polityki
społeczeństwo zacznie cenić innowacyjność, konkurencję, odpowiedzialność, czy wysokie
standardy produkcji. Badacz dostrzega także konieczność inwestowania w nowe technologie i
potencjał naukowy. W przypadku prowadzonej przez państwo nowej polityki ekonomicznej,
promującej produktywność pojawią się szanse na ewolucję w obrębie kultury ekonomicznej.
Porter zwraca
ponadto uwagę na znaczenie procesów globalizacyjnych dla wzrostu
produktywności. Twierdzi, że globalizacja tworzy warunki dla niespotykanego wzrostu tych
państw, które zdecydowały się wejść w obszar jej działania, nie boją się konkurencji i są
otwarte na wymianę.
76
Porter,
Michael
E.,
„Postawy,
wartości
i
przekonania
a
makroekonomia
dobrobytu”,
Kultura
ma
znaczenie,
red.
Harrison,
Lawrence
E.,
Huntington,
Samuel
P.,
Wydawnictwo
Zysk
i
S-‐‑ka,
Warszawa
2003;
Porter,
Michael
E.,
The
Competitive
Advantage
of
Nations,
The
Free
Press,
New
York,
1990;
Regional
Competitiveness,
ed.
Martin,
Ron,
Kitson,
Michael,
Tyler,
Peter,
Routledge,
Oxon
2006
34
Zdaniem Portera „nie ma znaczenia czy gospodarka danego państwa ma charakter
rolniczy, usługowy czy wytwórczy. W rzeczywistości liczy się tylko zdolność rządu do
efektywnego wdrażania w życie zasady, zgodnie z którą produktywność determinuje dobrobyt
poszczególnych obywateli”77. Spostrzeżenie to przynosi nowatorskie podejście do znaczenia
poszczególnych sektorów w gospodarce, zrównując w pełni wszystkie z nich w zdolności
generowania wzrostu gospodarczego i uzależniając ów wzrost jedynie od produktywności.
Oznacza to także, że w zglobalizowanym świecie każdy może stać się liderem, pod
warunkiem wszakże prowadzenia odpowiedniej polityki gospodarczej opartej na wspieraniu
produktywności.
Podobne zdanie na temat roli produktywności w tworzeniu dobrobytu prezentuje
Fairbanks78. Porównuje on potencjał rozwojowy państw surowcowych z gospodarkami
krajów, opartych na wysoko wyspecjalizowanych sektorach . Państwa koncentrujące się na
eksporcie zasobów naturalnych, pomimo uzyskiwanych wysokich bieżących dochodów
eksportowych, uznaje w rzeczywistości za biedne, a eksport tego typu określa jako oparty na
ubóstwie zamiast na generowaniu bogactwa. Na potencjał rozwojowy państwa ma wpływ
zbiór zasobów,
sprzyjających produktywności. Wymienia jako takie: korzystne warunki
naturalne, wystarczające zasoby finansowe, zasoby infrastrukturalne, kapitał instytucjonalny,
zasoby wiedzy, kapitał ludzki oraz kapitał kulturowy.
Opisując produktywność Fairbanks zwraca uwagę, że nie polega ona na konkurowaniu
w dziedzinach, w których państwo ma naturalną przewagę (przewagę komparatywną).
„Produktywność to konkurencyjność, która zależy od tego, w jakich segmentach rynku
będziemy konkurować, gdzie będziemy konkurować i jak będziemy konkurować79.
Myśl Fairbanksa uzupełnia Lindsay80 twierdzeniem, że chociaż w gestii państwa
znajduje się przygotowanie gruntu pod dobrobyt, to dla osiągnięcia sukcesu równie ważne jest
istnienie „mentalności konkurencyjnej”, która sprzyjałaby innowacjom i produktywności.
Tymczasem w państwach posiadających zasoby naturalne poziom dobrobytu i możliwości
77
Porter,
Michael
E.,
„Postawy,
wartości
i
przekonania…”
op.cit.
str.
62
78
Fairbanks,
Michael,
„Zmiana
mentalności
narodu
czyli
składniki
procesu
budowania
dobrobytu”,
Kultura
ma
znaczenie,
red.
Harrison,
Lawrence
E.,
Huntington,
Samuel
P.,
Wydawnictwo
Zysk
i
S-‐‑ka,
Warszawa
2003
79
Fairbanks,
ibidem,
s.
406
80
Lindsay,
Stace,
„Kultura,
modele
umysłowe
i
dobrobyt
narodowy”,
Kultura
ma
znaczenie,
red.
Harrison,
Lawrence
E.,
Huntington,
Samuel
P.,
Wydawnictwo
Zysk
i
S-‐‑ka,
Warszawa
2003
35
jego utrzymania są znacznie mniejsze, niż w krajach ubogich pod tym względem.
Eksporterzy surowców bowiem często koncentrują się na koncepcji przewagi komparatywnej,
która w otwartym, zglobalizowanym świecie nie pozwala na utrzymanie standardu życia.
Zdaniem Lindsaya, podobnie jak Portera i Fairbanksa, warunkiem wzrostu dobrobytu w XXI
wieku jest ukierunkowanie na produktywność.
Trudno oprzeć się wrażeniu, że we współczesnych monarchiach naftowych ma
miejsce próba przestawienia ich gospodarek na paradygmat produktywności i ten właśnie
czynnik jest odpowiedzialny za sukces ekonomiczny monarchii w ostatnich latach.
Teoria neoinstytucjonalna
Jednym z podstawowych osiągnięć gospodarek monarchii naftowych, decydujących o
ich dzisiejszym rozwoju jest zbudowanie ładu instytucjonalnego i jakość stworzonych
instytucji81. Jak twierdził jeden z ojców kierunku neoinstytucjonalnego D. North, instytucje
są „obmyślonymi przez ludzi ograniczeniami, które kształtują̨ polityczne, ekonomiczne i
społeczne interakcje. Zawierają̨ one zarówno nieformalne ograniczenia, tzn. sankcje, tabu,
zwyczaje, tradycje jak i zasady postępowania, a mianowicie formalne reguły, konstytucje,
prawo, prawa własności”82.
W obrębie zainteresowań badaczy tego nurtu pozostawało pytanie, w jaki sposób
tworzony jest w analizowanych państwach ład instytucjonalny i jaki ma on wpływ na rozwój
gospodarczy. Twierdzili, że przekształcenie zacofanych gospodarek
i społeczeństw w
nowoczesne państwa możliwe jest tylko pod warunkiem, że rządzący muszą zbudują spójny
ład instytucjonalny.
North83 dokonuje podziału instytucji na formalne i nieformalne. Te pierwsze
tworzone są w wyniku decyzji podejmowanych przez polityków w przestrzeni systemu
81
Williamson,
Oliver
E.,
„Economic
Institutions:
Spontaneous
and
Intentional
Governance“,
Journal
of
Law,
Economics,
and
Organization,
No
7,
1991;
North,
Douglas
C.,
Institutions,
Institutional
Change
and
Economic
Perfomance,
Cambridge
University
Press,
New
York
1990;
North,
Douglas
C.,
„Transaction
Costs,
Institutions,
and
Economic
History“,
Journal
of
Institutional
and
Theretical
Economics,
No
140,
1984
82
North,
Douglas,
„Institutions”,
Journal
of
Economic
Perspectives,
1990,
No.5,
s.
97
83
North,
Douglas,
„Institutions
and
Economic
Performance”,
Rationality,
Institutions
and
‘Economic
Methodology’,
ed.
Mati,
Uskali,
Gustafsson,
Bo,
Knudsen,
Christian,
Routledge,
London
1993
36
politycznego, prawnego oraz ekonomicznego i
kształtują strukturę instytucjonalną oraz
organizacyjną. Badacz zauważa ponadto, że istotą instytucji nieformalnych
jest brak
zainteresowania kwestią efektywności ekonomicznej, czy maksymalizacją bogactwa.
Znacznie częściej kładą one nacisk na kwestię podziału, umiejętność dzielenia się
bogactwem. North podkreśla, że co prawda dobra jakość instytucji usprawnia system, obniża
koszty transakcyjne funkcjonowania gospodarki, to jednak w każdej gospodarce funkcjonują
także i takie instytucje, które te koszty są w stanie wywindować (np. prowadzenie
uciążliwych kontroli i audytów). Instytucje zatem mogą stymulować aktywność ekonomiczną,
ale też i uniemożliwiać lub utrudniać rozwój.
Zdaniem autora, instytucje muszą ewoluować wraz z rozwojem systemu,
dopasowywać się do niego. By skutecznie działały, uczestnicy rynku muszą je rozumieć i
akceptować. Jednak ewolucja instytucji wcale nie musi przebiegać w pożądanym kierunku, a
nowy ład instytucjonalny może być gorszy od poprzedniego porządku. Co więcej, zwraca
uwagę na fakt, że państwo jest władne dokonywać zmian jedynie w obrębie instytucji
formalnych, nie ma natomiast większego wpływu na instytucje nieformalne. Zauważa, że o ile
„formalne zasady mogą ulec zmianie w bardzo krótkim czasie jako rezultat politycznej (…)
decyzji, [o tyle] nieformalne ograniczenia (…) są odporne na rozmyślnie stosowaną politykę.
Te kulturowe ograniczenia nie tylko łączą przeszłość z teraźniejszością i przyszłością, ale
również dostarczają nam klucza do wyjaśnienia ścieżki historycznych zmian”84. Tak więc, jak
reasumuje autor, wszelkie planowane i wprowadzane zmiany instytucjonalne czynione są
zaledwie w połowie.
Każda zmiana związana jest ze zmianą nawyków myślenia. By odnieść sukces
niezbędna staje się interakcja instytucji formalnych z nieformalnymi, które są częścią
spuścizny kulturowej.
Zaskakujące jest, w jaki sposób zbudowano model społeczno-ekonomiczny wraz z
jego zasadniczym członem, ładem instytucjonalnym, w kluczowych monarchiach naftowych
(Dubaju, Abu Dhabi i w mniejszym stopniu w Katarze). Zaproponowany
porządek
instytucjonalny trafia bowiem do wielokulturowego społeczeństwa o różnych instytucjach
nieformalnych. Stworzono doskonale działającą machinę, składającą się z pozornie
całkowicie odrębnych i odmiennych elementów, przynależących do różnych kultur i ras, czy
poziomów rozwoju cywilizacyjnego. W ramach tego systemu odnajdują się zarówno
84
North,
Douglas,
ibidem,
„Institutions”
,
op.cit.
,
s.
6
37
Arabowie, jak i ludność napływowa pochodząca z Indii, Pakistanu, Chin, USA, państw
Europy czy Afryki. Mimo różnic kodów kulturowych wszyscy potrafią odnaleźć się w
zaproponowanym systemie, upatrując w nim szansy dla siebie, możliwości realizacji. Zatem
przy tworzeniu ładu instytucjonalnego rządzącym udało się zaproponować
model społeczno-ekonomiczny, który
społeczeństw.
uniwersalny
odpowiadał na potrzeby i aspiracje większości
Gdyby bowiem tak nie było, a proponowany ład instytucjonalny nie był
akceptowany, normy nieformalne mogłyby blokować wprowadzanie zmian, i ograniczać ich
skuteczność.
Warto zauważyć, że w szejkanatach ma miejsce ewolucja podejścia do ładu
instytucjonalnego. W początkowych latach szejkowie narzucili prawa własności z myślą o
swoich własnych korzyściach. Traktowali oni państwa nad którymi sprawowali władzę
analogicznie do przedsiębiorstw maksymalizujących zyski. Jednak w XXIw., po paru
dekadach rządzenia stworzyli system instytucjonalny, który działa bardzo sprawnie,
przynosząc korzyści nie tylko elitom, ale też całemu wieloetnicznemu społeczeństwu. Salter i
Hall85 zwracają uwagę, że rządzący w procesie tworzenia ładu instytucjonalnego w sposób
dobrowolny dobierają narzędzia i instytucje. Badacze nie dostrzegają żadnych uniwersalnych
reguł czy konkretnych, powielalnych instytucji. Tworzony ład jest ściśle zaprojektowany do
potrzeb danego państwa.
Wielowymiarowość badań
Podejmując
próbę
opisania
i
zrozumienia
specyfiki
systemów
społeczno-
ekonomicznych współczesnych monarchii naftowych za teorię fundamentalną posłużyły
endogenne teorie wzrostu gospodarczego. W dalszej kolejności wykorzystano teorie
cząstkowe, analizujące przyczyny i skutki powstania państwa rentierskiego, występowanie
naturalnych blokad rozwojowych spowodowanych tzw. przekleństwem surowcowym,
pojawieniem się koncepcji kapitalizmu państwowego oraz budową konstrukcji ładu
instytucjonalnego poszczególnych państw.
Przeprowadzona gruntowna analiza trajektorii zmian wybranych monarchii Zatoki
Perskiej pozwala na postawienie tezy o znaczenia czynniku czasu w ocenie ścieżki rozwoju
85
Salter,
Aleksander
W.,
Hall
Abigail
R.,
op.cit.
38
państw rentierskich, dotkniętych przekleństwem surowcowym. Spojrzenie z perspektywy
długiego horyzontu czasowego pozwoliło wyodrębnić w historii gospodarczej analizowanych
państw bowiem dwa okresy. Pierwszy, to okres dominacji negatywnych efektów uzyskania
kluczowej pozycji na rynku paliw na świecie. Drugi, to okres ucieczki od przekleństw i
umiejętne przekucie swoich słabości i ograniczeń w siłę.
W
początkowym
okresie
(1973-ok.1995)
analizowane
państwa
zostały
skonfrontowane z chorobą holenderską, utratą konkurencyjności lub raczej mówiąc ściślej,
blokadą rozwojową, będącą naturalną konsekwencją nałożenia wysokich przychodów z ropy
na słabe gospodarczo państwo. Warto pamiętać, że petrodolary, które zaczęły zasilać budżety
szejkanatów, trafiły na początkową fazę tworzenia państwowości. Władze monarchii w żaden
sposób nie były do zagospodarowania ich przygotowane i to zarówno pod względem
instytucjonalnym , jak infrastrukturalnym. W efekcie działania mechanizmów przekleństwa
surowcowego zablokowany został rozwój przemysłowy. Jedynym sektorem, zdolnym do
przetrwania i rozwoju stał się sektor niehandlowy (tzw. non-tradable. Więcej w rozdz. 2.2).
Zalew petrodolarów, będących synonimem zatem dochodów pochodzących nie z
ciężkiej pracy lecz z eksportu surowców dokonał kolejnych spustoszeń w postaci stworzenia
warunków dla powstania państwa rentierskiego. Początkowo władcy i ich najbliżsi czerpali
profity, przez część świata traktowane jako szybkie i łatwe, jakby nienależne. Przejmowanie
dochodów z ropy przez dotychczasowych władców umocniło system monarchii dynastycznej
i zablokowało na lata procesy demokratyczne. Co więcej, w tym wypadku także dochody
trafiły do państw, które w żaden sposób nie były na to przygotowane. W przededniu szoków
naftowych państwa te funkcjonowały w trybalizmie, powszechną zaś metodą utrzymywania
czy umacniania władzy był system kliencki. Nie dziwi zatem, że wraz z napływem
petrodolarów emirowie otrzymali nowe narzędzie umacniania swej władzy na dotychczas im
znanych zasadach. Władza zaczęła kupować spokój społeczny przez zaspokojenie roszczeń i
oczekiwań poszczególnych klanów, organizując system rozdawnictwa (w postaci transferów,
czy przyjęcia zasad państwa dobrobytu) oraz tworząc miejsca pracy dla mieszkańców w
sektorze publicznym. Innymi słowy, monarchowie w każdym państwie stawiali się ponad
społeczeństwem. Zawłaszczali dochody z ropy, chwilę później dzieląc część z nich między
obywateli. W ten sposób udowadniali rodowitym mieszkańcom-Arabom że się o nich
troszczą, że gotowi są podzielić się z nimi rentą. W żadnym okresie w monarchiach nikt nie
kwestionował praw władców do zawłaszczania całych dochodów z handlu surowcem
39
energetycznym, takie było bowiem doświadczenie historyczne rządów klanowych na tych
obszarach.
Obserwatorzy i badacze państw Zatoki opisują ten okres jako czas wielkiego
marnotrawstwa i rozrzutności. W pewnym sensie mają rację. Jednak prawda jest o wiele
bardziej złożona. Po pierwsze, eksploatacja złóż ropy i eksport był wymuszany przez bogatą
Północ. Monarchie zatem nie mogły stopniowo wchodzić na rynki światowe, dopasowując
strumień dochodów z handlu ropą do możliwości absorbcji swoich gospodarek. Po drugie,
poza licznymi przypadkami marnotrawstwa dostrzec można pierwsze symptomy refleksji nad
optymalnym modelem społeczno-ekonomicznym. Monarchie zaczęły tworzyć zręby
nowoczesnej państwowości. Inwestowano w infrastrukturę, budowano miasta, tworzono od
podstaw
system edukacji, wprowadzano pieniądz, tworzono instytucje państwowe.
Powstawał zarys nowego ładu instytucjonalnego.
Ponieważ
w
badanych
krajach
nie
spełniony
został
warunek
wzrostu
zrównoważonego, opartego o równowarty wzrost kapitału i siły roboczej, władcy
zdecydowali
się
na
wyrównanie
tych
dysproporcji
przez
import
pracowników
cudzoziemskich. Chętnie zapraszano wszystkich, w pierwszych dekadach rozwoju spójność
społeczna i bezpieczeństwo wewnętrzne były zdecydowanie niedoceniane . Gospodarki
oparły się na bardzo liberalnym modelu rynku pracy. Ten model w długim horyzoncie
sprawił , że w małych szejkanatach rodowici Arabowie
stanowią znikomą mniejszość.
Niektórzy badacze upatrują w tym zagrożenia dla jedności państw naftowych i przyczynę ich
potencjalnej destabilizacji.
W drugiej połowie lat 90. XXw. wnikliwy obserwator mógł dostrzec już jednak
pierwsze symptomy zachodzących zmian. Monarchie okrzepły, a kolejne pokolenie elit
rządzących wyedukowane na najlepszych uniwersytetach okazało się bardzo kreatywne i
znakomicie przygotowane do nowoczesnego zarządzania państwem. Niektórym z nich (w
kolejności: władcy Dubaju, Abu Dhabi oraz Kataru) udało się zaproponować rozwiązania,
które przekują słabości gospodarek, obciążonych chorobą holenderską i państwem
rentierskim w siłę. Państwo rentierskie posiadało nagromadzone środki i siłą rzeczy musiało
odgrywać rolę największego przedsiębiorcy w kraju. To automatycznie prowadziło do
wytworzenia modelu kapitalizmu państwowego. Charakterystyczne dla małych szejkanatów
było to, że szejkowie doskonale się czuli w środowisku wolnorynkowym, rozumieli prawa
rynkowe. Z otwartymi rękoma przyjęli procesy globalizacyjne, upatrując w nich szanse dla
swych krajów. Tworzone przez państwa podmioty gospodarcze wszystkie bez wyjątku oparte
40
były o kryteria rynkowe, zobligowane do niemalże natychmiastowego generowania zysków,
bez krótkich choćby okresów przejściowych. Decyzje o rozwijaniu danej aktywności
poprzedzał wnikliwy rachunek ekonomiczny oraz oparcie na sektorach, zdolnych do
generowania największego efektu zewnętrznego. Wszystkie analizowane kraje stosowały
zasady polityki gospodarczej, rozwijały się w oparciu o plany i programy perspektywiczne.
Nie dziwi kierunek inwestycyjny państwa. Można powiedzieć, że specjalizacje zostały
wyznaczone przez chorobę holenderską. Zatem państwo rozwijało sektor wydobywczy,
petrochemiczny, przemysł ciężki (jednak tylko ten z którego świat się powoli wycofywał, a
zatem konkurencja spadała, jak to miało miejsce w przypadku hutnictwa aluminium czy
cementowni). Pozostała aktywność państwa koncentruje się na sferze usług. Powstają porty,
buduje się lotniska, powołuje się linie lotnicze, inwestuje w edukację, infrastrukturę,
nieruchomości, turystykę, bankowość i finanse. Wzmacnia się handel. Większość
rozwijanych przez państwo kierunków, zgodnie z teorią endogenicznego wzrostu
gospodarczego przyczynia się do akceleracji wiedzy i akumulacji zasobów ludzkich.
Znakiem rozpoznawczym monarchii staną się więc przede wszystkim usługi z
pogranicza tradable i non-tradable. Emiratom Arabskim czy Katarowi z usług non-tradable
udało się stworzyć swoisty produkt eksportowy i w oparciu o nie zbudować przewagę
konkurencyjną. Oferowanie wysokiej jakości usług (w transporcie, czy turystyce) przyciąga
miliony konsumentów rocznie, dając pokaźne dochody budżetowe. Państwo ponadto tworzy
specjalne strefy wolnego handlu lub strefy najnowszych technologii (inkubatory), takie jak
np. Jebel Ali Zone czy Silicon Oasis. Strefy te przyciągają setki firm z całego świata, z
których część prowadzi działalność gospodarczą ukierunkowaną na eksport. Państwo
prowadzi strategię wyprzedzania popytu w dostarczaniu dóbr publicznych, w tym w
szczególności infrastruktury. Buduje się drogi, lotniska czy mieszkania antycypując przyszłe
potrzeby, a zarazem te potrzeby wywołując. Nie można ponadto zapomnieć o państwowym
monitoringu koniunktury, który na bieżąco analizuje popyt i w większości przypadków
(wyjątkiem była bańka spekulacyjna na rynku nieruchomości w Dubaju w 2009r.) zapobiega
powstawaniu nierównowag.
Monarchie swoją słabość, wynikającą z choroby holenderskiej potrafiły przekuć w
siłę.
Cechą wyróżniającą monarchie spośród większości krajów świata jest niepohamowana
ambicja i chęć odegrania roli lidera globalnego w swojej specjalności, konkurowania z
najlepszymi w świecie. To także ogromne pragnienie poczucia dumy z bycia Arabem, bycia
41
muzułmaninem, bycia Emiratczykiem czy Katarczykiem. Stanowi to, jak się wydaje, obok
wizji i konsekwencji w działaniu, poparte zasileniem kapitałowym państwa jeden z
najważniejszych czynników sprawczych sukcesu.
Choć monarchie rozwijają się w oparciu o kapitalizm państwowy, a w gospodarce
dominują podmioty państwowe, wbrew stereotypom mówiącym o niedorozwoju sektora
prywatnego sektor prywatny istnieje i ma się bardzo dobrze. Model rozwoju Dubaju, Abu
Dhabi, Kataru czy- w pewnym zakresie- Arabii Saudyjskiej zostawia to pole dla działania
cudzoziemców. Można powiedzieć, że władze i rodowici Arabowie zostawili sobie sektor
państwowy, przekazując wszystko inne w ręce pracowników lub przedsiębiorców/
inwestorów cudzoziemskich. To obcy tworzą tzw. hospitality sector, z tysiącami hoteli,
restauracji, oni też otwierają sklepy, prowadzą taksówki, uczą, leczą czy obsługują usługi
publiczne. I napływają z całego świata w nadziei, że w państwach Zatoki odniosą sukces,
zarobią na swoje rodziny, odnajdą się czy zrealizują. Wabi ich brak podatków (lub znikomy
ich wymiar), ale także stworzony ład instytucjonalny, brak korupcji, porządek, szybkość i
łatwość uruchamiania biznesu, znakomita infrastruktura. Monarchiom udało się stworzyć
optymalne środowisko do robienia biznesu i szybkiego bogacenia się. Trzeba tu dodać, że są
także i tacy, którzy czują się przez system wyzyskiwani i traktowani przedmiotowo. Lecz
choć każdemu pokrzywdzonemu należy się obrona, nagłośnienie jego przypadku i walka o
zmianę jego stanu położenia, to stanowią oni około kilkunastu procent spośród wielu
milionów cudzoziemców, zamieszkujących czasowo państwa Zatoki.86
Nie da się ukryć, że dzisiejsze monarchie działają w ramach modelu rentierskiego,
choć jest to model zniuansowany i daleko odbiegający od pierwotnie przyjętych założeń. W
ramach tego modelu rentierem jest państwo, czerpiąc dochody z ropy i gazu. Rentierami są
także rodowici Arabowie. Nie tylko partycypują w rencie z ropy. W ciągu dekad wąska
grupa rodowitych mieszkańców przekształciła się w elitę państwa. To oni, jak zostało
wspomniane , zajmują najważniejsze stanowiska nie tylko w administracji państwowej, czy
biurokracji, ale także w przedsiębiorstwach państwowych. Państwo stworzyło ponadto system
w którym wszystkie zagraniczne przedsięwzięcia- czy to restauracje, hotele, firmy budowlane
czy sklepy muszą mieć lokalnego partnera- sponsora. To jedno z kluczowych narzędzi
zarobkowania Arabów. Arabowie także czerpią rentę z nieruchomości, zarówno z handlu nimi
86
Trzeba
tu
nadmienić,
że
sytuacja
cudzoziemców
lub
poszczególnych
grup
narodowościowych
różni
się
w
zależności
od
monarchii.
Za
wzorcowe
pod
względem
harmonii
społecznej
uchodzą
Zjednoczone
Emiraty
Arabskie.
42
na rynku wtórnym, uzyskują również niebagatelne dochody z wynajmu apartamentów dla
milionów cudzoziemców. Może to budzić sprzeciw imigrantów, a jednak paradoksalnie tak
nie jest. Dlaczego?
Nowoczesne monarchie XXIw. zaoferowały niezwykle sprawne państwa. Ich poziom
organizacji, łatwość, szybkość, przyjazność dla prywatnego biznesu czy bogatych rezydentów
(ale też nie tylko bogatych) może stać się wzorcem dla wielu państw stojących na wyższym
od nich poziomie. Przyciąga państwo prawa. Warto wspomnieć, że monarchie znajdują się w
czołówce państw o najniższym poziomie przestępczości. Jednak stworzenie takiej oferty
kosztuje. Na świecie podstawowym sposobem zdobywania środków na funkcjonowanie
państwa,
wypełnianie
przez
nie
funkcji
dostarczyciela
dóbr
publicznych,
ładu
instytucjonalnego czy sprawiedliwości społecznej są podatki, w tym podatki bezpośrednie.
Państwa naftowe takich podatków, jak zostało wspomniane, nie mają lub mają je bardzo
niskie. Nie wydaje się zatem zbytnim nadużyciem potraktowanie systemu rentierskiego,
systemu sponsoring jako innego typu podatków, bądź jako opłatę za przyjazne do życia
otoczenie.
Ostatnie lata przynoszą zredefiniowanie długookresowych planów rozwoju monarchii.
Obecnie kładą one nacisk na rozwój zrównoważony, gdzie dywersyfikacja jest zaledwie jedną
ze składowych tego rozwoju. W ramach nowej strategii rozwoju monarchie kładą wielki
nacisk na tworzenie oszczędności i podkreślają swą troskę o jakośc życia przyszłych pokoleń.
W planach, już wdrażanych w życie, inwestuje się w kapitał ludzki, w środowisko naturalne i
ekologię, przygląda eksploatacji zasobów surowcowych, czy emisji CO2. Temu celowi służy
ponadto finansowanie badań nad postępem technicznym w zakresie energii odnawialnej.
Państwo rentierskie miało w założeniu badaczy miało być synonimem głębokiej
patologii, w tym patologii władzy, stosującej politykę wykluczenia i gwarantującej sobie
dochody wszystkimi metodami instytucjonalnymi.
Jednak w dzisiejszych monarchiach
władza stosuje politykę włączania wszystkich grup, niezależnie od kraju pochodzenia, kultury
czy koloru skóry w jeden sprawny organizm gospodarczy.
Motywuje aktywność przez
ochronę praw własności, egzekwowanie umów czy gwarantowanie możliwości inwestowania
i mnożenia kapitału.
Wydaje się, że należy przewartościować, a może nawet odrzucić koncepcję państwa
rentierskiego
w rozumieniu Mahdavyego i Lucianiego jako nieprawdziwą. Dzisiejsze
państwa rentierskie w Zatoce przyczynia się bardziej do szybkiego rozwoju gospodarczego
kraju niż pełnią funkcje pasożyta na tkance społecznej. Monarchie zaprezentowały model
43
kapitalizmu państwowego, który ogranicza nieefektywność i patologie. Zadziwiać musi
dynamika zmian, a determinacja do budowy nowoczesnych gospodarek podważa zasadność
obowiązujących teorii.
Dzisiejsze małe szejkanaty, a szczególnie Dubaj i Abu Dhabi to swoiste wieże babel.
Wielokulturowe państwa spaja sukces, duma i kult rodziny rządzącej. Jesteśmy świadkami
eksternalizacji bogactwa, inkluzyjności systemu ekonomicznego, który włącza w swój
krwioobieg coraz więcej grup społecznych i etnicznych. Na naszych oczach powstaje idealne?
multikulturowe państwo przyszłości, zbudowane na zasadzie symbiotycznej.
Można
powiedzieć, że monarchie dynastyczne, realizujące model rentierski i kapitalizmu
państwowego, borykające się przez lata z chorobą holenderską znalazły panaceum na swoje
problemy.
44
CZĘŚĆ I
UWARUNKOWANIA KULTUROWO-EKONOMICZNE ROZWOJU MONARCHII
NAFTOWYCH
Celem niniejszej części jest analiza rozwoju społeczno-ekonomicznego monarchii w xx w.
pod kątem znaczenia surowców energetycznych w gospodarkach tych krajów, roli, jaką
pełniły badane państwa na światowym rynku energetycznym w różnych momentach
historycznych. Ukazane są także
wysiłki władz państw zatoki, czynione w xxw. I
zmierzające do redukcji uzależnienia ekonomicznego od nośników energii. Ważną częścią
rozważań są kulturowe uwarunkowania rozwoju gospodarczego monarchii. Wszystkie
analizowane elementy stanowią punkt startu dla badań nad nowymi kierunkami aktywności
ekonomicznej badanych państw z przełomu wieków.
ROZDZIAŁ 1: Pozycja monarchii naftowych na światowym rynku energetycznym
Jednym z kluczowych powodów zainteresowania się świata Bliskim Wschodem była
ropa naftowa- nazywana czarnym złotem- będąca podstawowym bogactwem państw Zatoki
Perskiej·. Wraz z odkryciem w 1909 r. w Iranie pierwszych złóż tego surowca region Zatoki
Perskiej stał się jednym z najważniejszych dla gospodarki światowej. Wraz z postępującym
przechodzeniem gospodarek państw uprzemysłowionych na energię pochodzącą z ropy
naftowej następowało uzależnianie się ich od tego surowca. Wraz ze wzrostem zależności
mocarstwa próbowały budować na obszarach roponośnych swoje strefy wpływów.
Eksploatacja ropy naftowej wymagała dostępu do bezpiecznych dróg transportowych. Wody
Zatoki Perskiej urosły do rangi kluczowych szlaków transportu tego surowca. Obecnie nadal
drogą tą dostarczane jest 20% światowej podaży ropy naftowej i 22% gazu płynnego LPG.
45
Destabilizacja regionu lub blokada dróg morskich odcięłyby bogate państwa zachodu od 1/5
podaży surowców energetycznych87.
W 1960r. Arabia Saudyjska, Kuwejt, Wenezuela, Irak oraz Iran powołują do istnienia
Organizację Krajów Eksportujących Ropę Naftową, OPEC88. Z czasem członkowie kartelu
zmieniali się - dochodziły kolejne kraje, niektóre zaś go opuszczały. Do dzisiejszego OPEC
należą wszystkie monarchie naftowe Zatoki Perskiej. W pierwszych latach istnienia grupował
prywatne firmy zajmujące się eksploatacją ropy; z początkiem dekady lat 70. XX w. wraz z
nacjonalizacją wydobycia przeprowadzaną przez kolejne państwa naftowe reprezentować
zaczął interes krajów członkowskich. OPEC dążył do wprowadzenia nowych procedur
negocjacyjnych
z
państwami-importerami,
które
by
uniemożliwiały
indywidualnych negocjacji z poszczególnymi członkami kartelu.
prowadzenie
Dążył do koordynacji
cenowej i przestrzegania ustalonych między państwami członkowskimi kwot wydobycia.
Światowa historia gospodarcza XX wieku pisana jest pod dyktando ropy naftowej.
Rozwijające się dynamicznie gospodarki rynkowe, oparte o przemysł maszynowy wymagały
dostępu do źródeł energii, zaś ropa naftowa stanowiła jej podstawowe źródło. Surowiec ten
określał również możliwości rozwoju transportu: zarówno morskiego (w pierwszym okresie
główny kierunek stanowił rozwój nowoczesnej marynarki wojennej), jak też w późniejszym
okresie lotnictwa. Pierwszym państwem, które w pełni zrozumiało nadejście ery ropy i jej
fundamentalne znaczenie dla umacniania i budowy potęgi państwa była Wielka Brytania. Już
cztery lata po odkryciu złóż na terytorium Iranu - w 1913 r.- państwo brytyjskie kupiło 51%
akcji w Anglo-Persian Oil (w późniejszych latach znana pod nazwą BP), gwarantując sobie
dostawy surowca z obszaru Persji. Dzięki tej transakcji oraz dalekosiężnym wizjom władz
brytyjskich Wielka Brytania stała się pierwszym mocarstwem, które związało się z Bliskim
Wschodem ze względu na znajdujący się w tym regionie surowiec energetyczny.
87
Dane
z
2010
r..
Za:
“Wikileaks
stokes
tension
In
the
Middleast
Gulf”,
Petroleum
Economist,
December
2010,
http://www.petroleum-‐‑economist.com/default.asp?Page=14&PUB=46&SID=727537&ISS=25725,
dostęp
15
.05.
2013
88
OPEC-‐‑
Organizacja
Krajów
Eksportujących
Ropę
Naftową
została
założona
po
konferencji
w
Bagdadzie
w
1960.
Celem
tej
organizacji
była
kontrola
wydobycia
ropy
naftowej
przez
rządy
państw
członkowskich
,
ujednolicenie
regulacji
państwowych
oraz
opodatkowanie
produkcji.
Wysiłki
te
miały
doprowadzić
w
konsekwencji
do
ustabilizowania
cen
surowca
i
przynieść
wzrost
dochodów
państwom
członkowskim
46
W latach 40. XX wieku w rejonie Zatoki pojawił się kapitał amerykański- związany z
korporacją Standard Oil of California. Korporacja ta uzyskała koncesje od króla Arabii
Saudyjskiej Abdula Aziza na prace geologiczne i eksploatację złóż ropy na terenie Arabii. W
1945 r. doszło do spotkania króla Abdula Aziza z prezydentem USA F.D. Rooseveltem w
trakcie którego zainicjowano, trwający do dnia dzisiejszego, sojusz strategiczny pomiędzy
obydwoma krajami. Strony potwierdziły ponadto
pozycję amerykańskich korporacji
wydobywczych na terenie Arabii Saudyjskiej. Ćwierć wieku później, tj. w latach 70 zawarto
tajne porozumienie pomiędzy obydwoma państwami, w świetle którego USA godziły się
chronić rządy Saudów przed ewentualnymi buntami i zamachami pochodzenia zarówno
wewnętrznego jak i zewnętrznego, w zamian za otrzymanie gwarancji rozliczeń w handlu
ropą naftową (ze wszystkimi odbiorcami z tego kraju) w dolarach amerykańskich. Umowa ta
miała kluczowe znaczenie dla USA. Umocniła bowiem pozycje dolara amerykańskiego na
światowym rynku walutowym, jako najważniejszej i najbardziej pożądanej waluty na świecie
W dzisiejszych czasach państwa regionu Zatoki Perskiej wciąż odgrywają niezwykle
istotną rolę w gospodarce światowej. Utrzymały one swoją pozycję światowego rezerwuaru
ropy naftowej i gazu; mają także istotny udział w bieżącym wydobyciu obydwu surowców.
Przyglądając się mapie geologicznej świata z łatwością można dostrzec asymetrię
występowania ropy naftowej na świecie oraz głównych odbiorców tego surowca.
Tabela 1/1
Potwierdzone zasoby ropy naftowej w mld baryłek w latach 2010-2013
2010
2011
2013
Łączne zasoby na
świecie
1 354 182
1 473 761
bd
Wenezuela
99 377
211 170
297 570
Na Bliskim Wschodzie
753 358
752 918
802 157
Arabia Saudyjska
262 400
262 600
267 910
Iran
137 620
137 010
154 580
Irak
115 000
115 000
141 350
Kuwejt
104 000
104 000
104 000
Zjednoczone Emiraty
Arabskie
97 800
97 800
97 800
Katar
25 410
25 380
25 380
Oman
5 500
5 500
5 500
47
Bahrajn
125
125
125
• Ostatnie dane dla świata dostępne dla 2011 ze względu na brak danych dla USA za rok 2012 i 2013
Za: US Energy Information Administration, Independent Statistics and Analysis,
http://tonto.eia.doe.gov/cfapps/ipdbproject/IEDIndex3.cfm?tid=5&pid=57&aid=6 , dostęp 10.07. 2013
Tabela 1/1 uświadamia pozycję regionu Zatoki Perskiej w światowym ładzie
energetycznym. Na terytorium tych nielicznych, niezmiernie skromnie zasiedlonych krajów
znajdowało się w 2011 r. 51% dowiedzionych rezerw naftowych 89. Blisko 20% światowych
zasobów ropy naftowej znajduje się na terytorium Arabii Saudyjskiej, blisko 10% na terenie
Iranu, odpowiednio niewiele mniej na terenie Iraku czy Kuwejtu, (chociaż według niektórych
szacunków w Iraku faktyczne zasoby mogą sięgać nawet do 25% światowych rezerw tego
surowca).·. Aby uzmysłowić sobie skalę rezerw surowcowych jednego tylko państwa Zatoki
Perskiej- Arabii Saudyjskiej- należy wspomnieć, że posiada ona rezerwy ropy (w wysokości
blisko 270 mld baryłek), które są większe niż łączne zasoby Ameryki Północnej i
Południowej, Europy i Rosji razem wzięte 90.91
W związku z odkryciem w ostatnich latach nowych zasobów ropy naftowej, doszło
jednak do zmiany mapy energetycznej świata. W 2011 r. władze Wenezueli poinformowały o
odkryciu na jej terenie nowych złóż roponośnych w wymiarze 297 mld baryłek. Oznacza to,
że na początku drugiej dekady XXI w. Wenezuela stała się najzasobiejszym w ropę krajem
89
W
2010
r.
stanowiły
one
jednak
ponad
55%.
Inne
dane
przytaczają
Kaczmarek
i
Jarosz-‐‑
według
których
zasoby
surowców
energetycznych
regionu
Zatoki
stanowiły
aż
67%
dowiedzionych
rezerw-‐‑
patrz:
Kaczmarek,
Jarosz,
op.cit.p.
179
90
Kaczmarek,
Jarosz
,
Op.cit.
s.134
91
Powyższe
oficjalne
statystyki
krytycznie
weryfikują
doniesienia
wywiadu
zamieszczone
w
portalu
Wikileaks.
Według
jego
źródeł,
faktyczne
zasoby
ropy
naftowej
Arabii
Saudyjskiej
są
znacznie
skromniejsze,
a
oficjalne
dane
są
zawyżone
aż
o
40%!
Ponieważ
nawet
na
poziomie
dużych
liczb
występują
istotne
rozbieżności,
co
do
faktycznych
rezerw
ropy
naftowej
w
tym
kraju
(wahania
od
15-‐‑16%
do
25%
w
zależności
od
źródła),
można
w
przybliżeniu
stwierdzić,
że
zasoby
ropy
naftowej
Saudyjczyków
z
pewnością
stanowią
nie
mniej
niż
15%
łącznych
zasobów
światowych.
W
raportach
opublikowanych
przez
portal
kwestionowane
są
ponadto
rezerwy
zdolności
produkcyjnych
Arabii,
na
których
opiera
się
bezpieczeństwo
energetyczne
świata
i
które
miałyby
przyczyniać
się
do
stabilizacji
cen
ropy
naftowej
w
długim
czasie.91
Według
nich
kraj
ten
nie
ma
wielkich
szans
na
utrzymanie
swojego
poziomu
eksportu
na
dotychczasowym
poziomie.
Źródła
zwracają
uwagę
na
drastycznie
rosnący
popyt
wewnętrzny
na
energię
elektryczną,
co
wymaga
przeznaczenia
większych
niż
dotychczas
partii
ropy
na
rynek
wewnętrzny·.
Wiadomości
te
znajdują
swe
potwierdzenie
w
raportach
US
Geological
Survey
48
świata. Jednak odkryta w tym ropa jest bardzo zanieczyszczona (heavy crude), a przez to
wymagająca wysokiej obróbki petrochemicznej. Przy stanie dzisiejszej technologii i cenie
baryłki ropy jej eksploatacja jest póki co nieopłacalna
W ujęciu terytorialnym największe pola roponośne
w regionie Zatoki Perskiej
znajdują się głównie w prowincji al-Hasa w Arabii Saudyjskiej, prowincji Chusestan w Iranie,
w okolicach Mina’al-Ahmadi w Kuwejcie, w okolicach Kirkuk w Iraku oraz w rejonie Abu
Dhabi w ZEA. Irak, Iran, Arabię Saudyjską oraz Wenezuelę zaliczyć można do wąskiej
grupy państw w świecie w których w ostatnich latach dokonano istotnych odkryć
geologicznych dotyczących nośników energii.
Rzut oka na strukturę wydobycia ropy i gazu ukazaną w tabeli 2/1 pozwala na
zrozumienie kluczowego znaczenia państw naftowych Bliskiego Wschodu, głównie państw
Zatoki Perskiej dla rozwoju współczesnego świata.
Tabela 2/1
Najwięksi producenci ropy naftowej na świecie w 2009 i 2012 r. w milionach baryłek
dziennie (mbd)
Dzienne wydobycie ropy naftowej w milionach baryłek
dziennie (mbd)
2009
2012
Świat
84,5
89,2
Arabia Saudyjska
9,8
11,5
USA
9,1
11,1
Rosja
9,9
10,4
Chiny
4,0
4,4
Kanada
3,2
3,9
Iran
4,2
3,5
49
Wenezuela
2,5
2,5
Bliski Wschód
24,4
27,0
Za: US Energy Information Administration, Independent Statistics and Analysis,
http://tonto.eia.doe.gov/cfapps/ipdbproject/IEDIndex3.cfm?tid=5&pid=53&aid=1 , dostęp 20.07. 2013
Rynek producentów ropy naftowej po latach zastoju w ostatnim okresie uległ pewnej
dekompozycji. Zmianie uległy proporcje udziału w światowej produkcji ropy. Wzrosło
znaczenie państw spoza OPEC: USA, Chin oraz Kanady. Wspomniana Wenezuela, mimo
odkrycia nowych złóż ropy naftowej nie odnotowała wzrostu swego wydobycia.
Pozycję lidera
utrzymała Arabia Saudyjska, na obszarach której wydobywa się
obecnie średnio ponad 11 mln baryłek ropy dziennie. Tym samym królestwo zbliżyło się do
kwot wydobywczych przyznanych mu w ramach OPEC. Arabia wraz z USA i Rosją zaliczane
są do tzw. wielkiej trójki producentów ropy. Warto wspomnieć, że do czasu kryzysu 2007 r.
Arabia Saudyjska będąc jedynym krajem posiadającym istotne rezerwy wydobywcze była
zdolna elastycznie reagować na wzrost światowego popytu na ten surowiec.
Sama wielkość wydobycia nie informuje o jakości dostarczanej ropy, ani
perspektywach jej dostaw w dłuższym horyzoncie czasowym. Pomimo wspomnianej opinii
Wikileaks Arabia Saudyjska jest dostawcą perspektywicznym, z dużą elastycznością
wydobycia. Oferuje przy tym
ropę najwyższej jakości. Z kolei drugi
producent ropy
naftowej, USA, znacząco podniósł swe wydobycie w ostatnich latach. Analitycy uważają, że
wzrost ten jest związany z odkryciem złóż łupkowych surowców energetycznych na terenie
tego kraju i zmniejszeniem presji do utrzymywania przez ten kraj znaczących rezerw
surowców energetycznych.
Tabela 3/1
Popyt i podaż na rynku ropy w 2012 r. w milionach baryłek dziennie (mbd)
Zapotrzebowanie dzienne w
mbd
Dzienne wydobycie w
mbd
Ameryka Północna
23,75
16,75
Unia Europejska
13,80
3,77
Państwa OECD regionu Pacyfiku
8,50
0,52
Pozostałe państwa Azji (bez Chin)
10,80
3,63
50
Ameryka Łacińska
6,24
4,70
Bliski Wschód
7,58
Afryka
3,38
2,31
Były Związek Radziecki (FSU)
4,41
13,30
Reszta Europy
0,64
0,14
Chiny
9,74
4,19
Państwa OPEC
7,64
29,16
1, 50 (spoza OPEC)
Za:
Monthly
Oil
Market
Report,
June
2013,
OPEC,
Vienna,
http://www.opec.org/opec_web/static_files_project/media/downloads/publications/MOMR_June_201
3.pdf, dostęp 20.07. 2013
Tabela 3/1 wskazuje na istotną asymetrię w produkcji i konsumpcji ropy we
współczesnym świecie. Zapotrzebowanie na ropę jest ściśle skorelowane z poziomem
rozwoju gospodarczego i tempem wzrostu gospodarczego głównych odbiorców surowców
energetycznych. Największym konsumentem ropy na świecie jest Ameryka Północna (przede
wszystkim USA). Jej zapotrzebowanie na ropę znajduje pokrycie w lokalnym wydobyciu
ropy w zaledwie 70%92. Pozostałą część, szacowaną na 7 mbd dziennie (co stanowi niemalże
odpowiednik dziennego zapotrzebowania całego Bliskiego Wschodu) kontynent ten
zmuszony jest importować. Od importu ropy uzależnione są także kraje azjatyckie oraz Unia
Europejska. Na drugim biegunie znajdują się państwa, które dysponują olbrzymią nadwyżką
podaży, zdolne zaspokoić istniejący popyt światowy; są to państwa OPEC oraz Rosja wraz z
państwami poradzieckimi (Former Soviet Union-FSU). Ich zapotrzebowanie wewnętrzne jest
znacznie mniejsze, niż możliwości produkcyjne.
Tabele 4/1 i 5/1 ukazują siłę państw regionu Zatoki Perskiej na rynku energii,
wyrażaną w skali nadwyżek produkcyjnych i wielkości eksportu
ropy naftowej w
poszczególnych krajach Zatoki.
Tabela 4/1
92
Wg
amerykańskiej
agencji
rządowej,
US
Energy
Information
Administration
w
2012
r.
łączne
zapotrzebowanie
USA
na
ropę
naftową
i
produkty
ropopochodne
zaspokajane
było
w
40%
przez
import.
Jest
to
najniższy
poziom
uzależnienia
od
importu
od
1991
r.
Za:
http://www.eia.gov/tools/faqs/faq.cfm?id=32&t=6
,
dostęp
10.07.2013
51
Dzienne wydobycie ropy naftowej w państwach Zatoki Perskiej w latach 2005-2012 w tys.
baryłek dziennie (ujęcie procentowe) na tle świata i regionu
2005
2009
2012
Łączne wydobycie na
świecie
84 595 (100%)
84 388 (100%)
89.153 (100%)
Bliski Wschód, w tym
m.in.:
25 550 (30%)
24 395 (29%)
26 977 (30%)
Arabia Saudyjska
11 093 (13%)
9 759 (11%)
11 545 (13%)
Iran
4 238
4 176
3 538
Zjednoczone Emiraty
Arabskie
2 844
2 744
3 213
Irak
1 889
2 399
2 986
Kuwejt
2 671
2 496
2 796
Katar
1 111
1 212
1 579
Oman
740
818
923
Bahrajn
47
48
49,2
Za: US Energy Information Administration, Independent Statistics and Analysis,
http://www.eia.gov/cfapps/ipdbproject/IEDIndex3.cfm?tid=5&pid=53&aid=1 dostęp 10.07.2013 oraz
wyliczenia własne
Tabela 5/1
Eksport ropy naftowej w państwach Zatoki Perskiej w mln baryłek dziennie w latach 20052010 na tle świata i regionu
2005
2009
2010
Światowy eksport ropy
44 415
41 221
42 001
Bliski Wschód, w tym
m.in.:
17 854 (40%)
16 168
16 811 (40%)
Arabia Saudyjska
7 690
6 250
6 844
Iran
2 574
2 296
2 377
Zjednoczone Emiraty
Arabskie
2 315
2 180
2 142
Irak
1 432
1 902
1 913
Kuwejt
1 641
1 495
1 395
Katar
933
1 041
1 106
52
Oman
756
665
705
Bahrajn
0
0
2
Za: US Energy Information Administration, Independent Statistics and Analysis,
http://www.eia.gov/cfapps/ipdbproject/iedindex3.cfm?tid=5&pid=57&aid=4&cid=regions&sy
id=2006&eyid=2010&unit=TBPD, dostęp 20.07. 2013
Powyższe tabele ukazują znaczenie regionu Bliskiego Wschodu dla zaopatrzenia w
surowce energetyczne gospodarki światowej. Przypada na niego prawie 30% światowego
wydobycia ropy naftowej i aż 40% udział w światowym eksporcie tego surowca.
Największym eksporterem ropy naftowej na świecie jest Arabia Saudyjska, zdolna dostraczać
na światowe rynki
93
blisko 7 mln baryłek tego surowca dziennie. Drugi światowy eksporter
ropy, Rosja ma eksport na poziomie niespełna 5 mln baryłek. W sumie monarchie naftowe
Zatoki realizują ¾ łącznego eksportu pochodzącego z regionu Bliskiego Wschodu.
Tak wysokie zdolności eksportowe państw GCC związane są z relatywnie niskim
popytem wewnętrznym, spowodowanym czynnikami demograficznymi jak też niskim
udziałem przemysłu w strukturze wytwórczej ich gospodarek. Z kolei Arabia Saudyjska, w
analizowanej grupie państwo a największej populacji ma z kolei wystarczająco duże rezerwy
zdolności wydobywczych, pozwalające jej na utrzymanie wysokiego eksportu w sytuacji
skokowego wzrostu popytu wewnętrznego.
***
Jednym z głównych odbiorców ropy naftowej z regionu Zatoki Perskiej są Stany
Zjednoczone A.P. Według danych z połowy 2012r. łączny popyt na ropę w USA aż w 28%
zaspakajany był z importu, z czego kraje OPEC pokrywały aż 50%. Szczególną pozycję w
zaopatrzeniu tego mocarstwa w ropę odgrywa Arabia Saudyjska. Sprzedając do tego kraju
1,4 mln baryłek ropy dziennie, jest ona drugim po Kanadzie eksporterem ropy naftowej na
rynek amerykański. Ropa saudyjska stanowiła 18% łącznego importu ropy Stanów
Zjednoczonych94. Warto wspomnieć, że w grupie dostawców ropy na rynek amerykański
znajduje się ponadto Irak oraz Kuwejt95. Wszystkie te trzy kraje są obecnie w ścisłej strefie
wpływów USA.
93
Ostatnie
dostępne
dane
dla
eksportu
ropy
naftowej
są
dla
2010
r.
94
W
2010
r.
import
ropy
z
Arabii
Saudyjskiej
stanowił
15%.
Warto
jednak
zwrócić
uwagę
na
fakt
zagrożenia
istniejącego
dla
pozycji
tego
kraju
na
rynku
amerykańskim,
związanym
z
eksploatacją
ropy
i
gazu
łupkowego
przez
USA.
95
http://www.eia.gov/petroleum/imports/companylevel/
,
dostęp
11.07.
2013
53
Sytuacja na rynku energetycznym
najważniejszego indywidualnego odbiorcy
bliskowschodniej ropy- Stanów Zjednoczonych ulega jednak w ostatnich paru latach
błyskawicznej zmianie96. Wraz z odkryciem gazu łupkowego oraz opracowaniem technologii
jego wydobycia z początkiem nowego stulecia odkryto również analogiczne pokłady ropy
łupkowej. Eksploatacja nowych pokładów gazu wywołała drastyczny, bo aż o 80%, spadek
ceny rynkowej tego surowca. Sukcesy na rynku gazu łupkowego spowodowały
zainteresowanie firm wydobywczych eksploatacją ropy łupkowej. W 2010 r. z pokładów
skalnych pochodziło już blisko 5% zapotrzebowania USA na ten surowiec. Według
amerykańskiej rządowej agencji geologicznej do 2020 wydobycie ropy łupkowej będzie
pokrywało już 12% zapotrzebowania na ten nośnik, zmniejszając amerykański popyt na
import. Tym samym wraz z nowymi technologiami wydobywczymi może zagrozić pozycji
państw Zatoki oraz pozyskiwaniu przez nich dochodów z eksportu surowców energetycznych.
Łupki stanowią także większe zagrożenie, niż wydobycie ropy w Wenezueli97 .
Według tego samego raportu także Rosja, może zagrozić bezpieczeństwu
dochodowemu państw naftowych Zatoki. Z jednej strony rosyjska ropa z tradycyjnych
pokładów
jest surowcem istotnie zanieczyszczonym, nisko oktanowym (heavy crude),
wymagającym niezbędnych, wysokich nakładów na przetworzenie jej do postaci użytkowej.
Do jej wydobycia konieczne jest stosowanie specyficznej metody tłoczenia, podnoszącej
koszty wydobycia. Przyszłe dostawy z dotychczasowych pól naftowych są ściśle uzależnione
od zdolności inwestycyjnych sektora naftowego. Infrastruktura wydobywcza i przesyłowa
tego państwa jest bowiem przestarzała i zdekapitalizowana. Dalsza eksploatacja jest
uzależniona od wielu czynników. Z drugiej strony jednak raport geologiczny USA z 2013r.
umieszcza Rosję na 1. miejscu pod względem zidentyfikowanych złóż ropy łupkowej z
potencjałem złóż na poziomie 75 mld baryłek. W dodatku, w przeciwieństwie do złóż ropy
odkrytych w Wenezueli, wydobywanie ropy w Rosji nie natrafia na przeszkody natury
technologicznej 98.
***
96
Autorka
sygnalizuje
w
tym
miejscy
jedynie
zmiany,
z
jakimi
mamy
do
czynienia
na
rynku
paliw
w
wyniku
rozpoczęcia
szerokiej
eksploatacji
surowców
,
pochodzących
z
łupków.
Analiza
kończy
się
na
2013r.,
zatem
w
przededniu
rewolucji
podażowej
na
rynku
energetycznym.
97
“Shale
oil
and
shale
gas
resources
are
globally
aboundant”
,
June
10,
2013
za:
http://www.eia.gov/todayinenergy/detail.cfm?id=11611,
dostęp
11.07.
2013
98
op.cit.
54
Największe pole naftowe świata, Ghawar, znajduje się na terenie Arabii Saudyjskiej.
Na jego obszarze wydobywa się 4,5 miliona baryłek dziennie (mbd)99. Jednak pole to,
eksploatowane intensywnie od blisko 40 lat, w celu wytworzenia odpowiedniego ciśnienia
wewnątrz zasobu wymaga obecnie stosowania technologii wspomagającej wydobycie i
polegającej na wstrzykiwaniu wody do wnętrza złoża. Szacuje się, że w chwili obecnej pokład
ten składa się już w około 35% z wody morskiej.
Ropa naftowa charakteryzuje się zróżnicowaniem jakościowym, będącym wynikiem
odmienności pochodzenia złóż geologicznych. W zależności od rejonu wydobycia może
posiadać rożną kaloryczność (oktanowość), oraz różny stopień zanieczyszczeń (siarki).
Prezentowane powyżej dane nie uwzględniają jednak tego aspektu. Ropa z regionu Zatoki
Perskiej uznawana jest za drugą po amerykańskiej najmniej zanieczyszczoną (extra light,
sweet crude), najwyżej oktanową, a równocześnie o najniższych kosztach wydobycia (2-4
USD za baryłkę). Niskie koszty wydobycia związane są ze szczególnym ukształtowaniem
geologicznym złóż ropy na tym obszarze. Znaczna część złóż znajduje się stosunkowo płytko
pod powierzchnią ziemi, a jej wydobycie odbywa się poprzez proste odwierty naftowe.
Podobne na pierwszy rzut oka kraje regionu Zatoki Perskiej starają się znaleźć dla
swego funkcjonowania nisze rynkowe i tworzyć grupę państw dostarczających dobra
komplementarne.
Inwestują najczęściej w przemysł petrochemiczny. Niektóre z nich
rozwinęły zaawansowaną technologicznie produkcję paliwa lotniczego.
Tabela 6/1
Produkcja paliwa lotniczego w Zatoce Perskiej w 2010 r. w mln baryłek dziennie na tle świata
i regionu
2010
Łączna produkcja na świecie
99
US
Energy
Information
5 144, 1
Administration,
Independent
Statistics
and
Analysis,
http://www.eia.gov/cfapps/ipdbproject/iedindex3.cfm?tid=5&pid=63&aid=1&cid=regions&syid=2005&
eyid=2010&unit=TBPD,
dostęp
11.07.
2013
55
Bliski Wschód, w tym m.in.:
406,9
Zjednoczone Emiraty Arabskie
101,7
Katar
70,9
Arabia Saudyjska
60,2
Kuwejt
54,1
Bahrajn
49,6
Iran
27,1
Oman
12,9
Irak
6,5
Za: US Energy Information Administration, Independent Statistics and Analysis,
http://www.eia.gov/cfapps/ipdbproject/iedindex3.cfm?tid=5&pid=63&aid=1&cid=regions&sy
id=2005&eyid=2010&unit=TBPD, dostęp 11.07. 2013
Produkcja paliwa lotniczego wymaga z jednej strony dostępu do wysokooktanowej
ropy naftowej, z drugiej zaś zaawansowanego technologicznie przemysłu rafineryjnego. W
regionie Bliskiego Wschodu produkcji takiej dostarczają Zjednoczone Emiraty Arabskie,
Katar oraz Arabia Saudyjska, a w mniejszym stopniu Kuwejt oraz Bahrajn. Jedynie Oman w
zasadzie nie rozwija tego typu produkcji.
Oceniając wysiłki państw regionu zmierzające do dywersyfikacji produkcji
petrochemicznej warto zwrócić uwagę na fakt, że ze względów bezpieczeństwa oraz obniżki
kosztów wytwarzania produktów finalnych, rafinerie lokalizowane są przede wszystkim w
krajach, będących
największymi odbiorcami ropy. Transport nieprzetworzonej ropy jest
bowiem zarówno tańszy jak i bardziej bezpieczny. Statystyki dotyczące rodzajów produktów
petrochemicznych oferowanych przez kraje Zatoki dowodzą tej prawidłowości. Skala
oferowanych przez monarchie produktów przetworzonych jest znacząco mniejsza niż łączna
wielkość wydobycia tego surowca, wynosząc zaledwie 6% udziału w światowym rynku
energetycznym.
1.1 Znaczenie państw Zatoki Perskiej na światowym rynku gazowym
Państwa Zatoki Perskiej równie istotną rolę odgrywają w zaspokajaniu światowego
zapotrzebowania na gaz.
Tabela 7/1
56
Dowiedzione zasoby gazu na świecie w bln stóp sześciennych w latach 2005-2010
2005
2010 *
Łączne zasoby na świecie
6 124 016
6 609 346
Bliski Wschód, w tym:
2 565 400
2 658 273
Arabia Saudyjska
241 840
263 500
Iran
971 150
1 045 670
Zjednoczone Emiraty Arabskie
214 400
214 400
Kuwejt
56 915
63 500
Irak
111 950
111 940
Katar
910 520
899 325
Bahrajn
3 250
3 250
• 2010 r. to ostatni rok z danymi ‘twardymi’. Od 2011 r. statystyki są nieostre z powodu
pojawienia się nowych odkryć gazu łupkowego i trudności, związanych z jego oszacowaniem
Za: US Energy Information Administration, Independent Statistics and Analysis,
http://tonto.eia.doe.gov/cfapps/ipdbproject/IEDIndex3.cfm?tid=3&pid=3&aid=6, dostęp 20.04.
2013
W regionie Zatoki Perskiej znajdowało się aż 40% wykrytych światowych rezerw
gazu ziemnego100. Zasobność w gaz poszczególnych państw nie pokrywa się rozkładem pól
naftowych. Do rangi mocarstwa gazowego, z drugimi pod względem wielkości rezerwami
gazu na świecie urasta Iran (16%), na trzeciej pozycji lokuje się maleńki Katar (posiadający
blisko 14% światowych rezerw). Pozostałe kraje regionu posiadają udziały w światowych
zasobach gazu na znaczącym, lecz niższym poziomie- w wymiarze paru procent.
Do czasu rozpoczęcia eksploatacji gazu łupkowego jedynie 3 kraje- Katar i Iran oraz Chinyposiadały zdolność zwiększania wydobycia gazu ziemnego.
Tabela 8/1
Łączne wydobycie gazu (wszystkich typów) oraz eksport państw Zatoki Perskiej w 2011 w
mld stóp sześciennych na tle świata i regionu
Łączne wydobycie gazu
Eksport
Łączne wydobycie na świecie
400 935
36 600
Bliski Wschód, w tym:
65 995 (16,5%)
5 213
100
z
wyłączeniem
gazu
łupkowego
57
Iran
21 191 (5,2%)
320
Katar
15 073 (4%)
4 015
Arabia Saudyjska
10 492
-
Zjednoczone Emiraty Arabskie
7670
183
Oman
3251
386
Bahrajn
1540
-
Kuwejt
1450
-
Irak
1410
-
Wyliczenia własne za: US Energy Information Administration, Independent Statistics and Analysis,
http://tonto.eia.doe.gov/cfapps/ipdbproject/IEDIndex3.cfm?tid=3&pid=26&aid=1 , dostęp 20.05. 2013
W ostatnim okresie wzrasta pozycja Kataru na rynku gazowym. W ostatnich dekadach
w obrębie jego wód terytorialnych odkryto potężne złoża gazu. Władze tego szejkanatu
poczyniły istotne inwestycje w celu zorganizowania jego wydobycia. Zainwestowały także w
technologię jego skraplania do postaci gazu płynnego, w budowę terminali przesyłowych
(gazoportów) oraz flotę gazowców. Chociaż nie osiągnięto jeszcze pełni mocy przerobowych,
na przestrzeni lat 2005-2009 wydobycie uległo niemalże podwojeniu, dostarczając w 2009 r.
3% światowej podaży tego surowca.
Do ciekawych wniosków prowadzi porównanie poziomu wydobycia gazu,
zdolnościami eksportowymi poszczególnych producentów.
Tabela 9/1
Eksport gazu przez państwa Zatoki Perskiej w mld stóp sześciennych w latach 2009-2011
2009
2010
2011
Iran
209
297
320
Irak
0
0
0
Bahrajn
0
0
0
Kuwejt
0
0
0
Katar
2408
3779
4015
Oman
408
404
386
Arabia Saudyjska
0
0
0
ZEA
248
270
183
58
a
Za:
Export
of
Dry
Natural
Gas,
International
Energy
Statistics,
http://www.eia.gov/cfapps/ipdbproject/IEDIndex3.cfm?tid=3&pid=26&aid=4, dostęp 22.10. 2013
W większości państw-producentów
gros wydobycia przeznaczane jest na
zaspokojenie potrzeb wewnętrznych. W Arabii Saudyjskiej, Kuwejcie czy Iraku służy temu
celowi cała produkcja gazu. W przypadku Iranu na eksport trafia zaledwie około 1,5%
wydobycia. Inaczej ma się sytuacja w przypadku Kataru. Emirat, z racji na swe rozmiary oraz
małą populację charakteryzuje się niskim popytem wewnętrznym na gaz i jest w stanie
przeznaczyć na eksport blisko 30% swojej produkcji. Państwo to wyspecjalizowało się w
dostarczaniu wysoce kalorycznego gazu skraplanego (płynnego) LPG.
1.2. Od uprzedmiotowienia do upodmiotowienia państw Rady Współpracy Państw Zatoki
(GCC) na rynku ropy naftowej
Znaczenie regionu Bliskiego Wschodu, jak zostało wcześniej wspomniane, opiera się
na w fakcie posiadania na swoim terytorium znaczących rezerw nośników energetycznych
świata. Początkowo eksploatowano ropę naftową, później zainteresowano się również
eksploatacją, pierwotnie zupełnie niedocenianego, gazu .
Punktem przełomowym w wykorzystaniu ropy stała się decyzja o przestawieniu w
1914r. floty brytyjskiej z paliwa węglowego na ropę naftową. Wkrótce podobnych zmian
dokonały inne kraje. Z tą chwilą pewność
dostępu do ropy
decydować zaczęła
o
bezpieczeństwie gospodarczym, a surowiec stał się surowcem strategicznym.
Od momentu oparcia transportu na energii pozyskiwanej z ropy naftowej wzrasta
także gwałtownie znaczenie Bliskiego Wschodu, jako regionu kluczowego dla zaopatrzenia w
ropę. Z początkiem XX wieku obszary te znalazły się pod kontrola Brytyjczyków, jednak w
walkę o poszukiwanie nowych złóż i gwarancje do jej eksploatacji włączyły się także inne
państwa oraz korporacje wydobywcze (głównie amerykańskie i holenderskie). Władcy
poszczególnych państw regionu, nie zdając sobie początkowo sprawy z roli, jaką odegra w
rozwoju świata ten szczególny surowiec energetyczny, nie posiadając żadnych własnych
zdolności wydobywczych, jak też niezbędnego potencjału intelektualnego i finansowego, bez
59
ograniczeń udzielali koncesji na prace geologiczne i organizację wydobycia przez firmy
państw trzecich, żądając z zamian zaledwie nieznacznej rekompensaty finansowej.
Wraz z rozwojem wydobycia rosła siła poszczególnych korporacji naftowych. Z
czasem do roli potęg urosło siedem z nich. W 1928 r. doszło do nieformalnego porozumienia
tych producentów i powołania do życia kartelu znanego pod nazwą Siedmiu Sióstr ( w jego
skład weszły: British Petroleum, Exxon, Gulf Oil, Mobil, Royal Dutch Shell, Standard Oil of
California -SoCal i Texaco). Celem kartelu było prowadzenie wspólnej polityki cenowowydobywczej na rynku ropy naftowej, obejmującego kontrolę wydobycia i utrzymanie
odpowiednio wysokiego poziomu cen ropy naftowej101 .
Do lat 60tych XX wieku wydobycie ropy naftowej odbywało się w ramach i pod
dyktando Siedmiu Sióstr, oligopolu reprezentującego interesy państw- odbiorców. Głównym
celem Siedmiu Sióstr było zapewnienie dla nich dostaw surowca po najniższej cenie.
Korzystne dla państw zachodnich warunki handlu ropą w mniejszym stopniu zbiegały się z
oczekiwaniami i interesami, wciąż jeszcze niesuwerennych państw arabskich. Stopniowo
kolejne kraje zaczęły zdawać sobie sprawę z asymetryczności korzyści płynących z
eksploatacji zasobów ropy naftowej i faktu, że stroną były państwa arabskie. Wielokrotnie
wyrażały one
swą dezaprobatę z faktu kształtowania przez koncerny polityki cenowej,
biorącej pod uwagę jedynie interesy państw zachodnich, abstrahującej natomiast od potrzeb
państw posiadających na swym terytorium złoża ropy.
Do połowy XX wieku siła przetargowa państw naftowych była jeszcze zbyt mała by
wymusić na Siostrach ustępstwa. Koncerny naftowe uważały zaś, że ich udział w zyskach jest
uzasadniony wydatkami poniesionymi na prace poszukiwawcze oraz na organizację
eksploatacji. Wspomniane korporacje rozpoczynały badania geologiczne oraz organizację
wydobycia
zanim ropa uzyskała status najważniejszego surowca energetycznego. Od
początku zagwarantowały sobie prawo własności eksploatowanych złóż w zamian za
niewielką rekompensatę finansową otrzymywaną przez państwa Zatoki. Rozwiązanie takie
trwało do połowy XX wieku, kiedy w 1950r. Arabia Saudyjska wymusiła na
Aramco
porozumienie, w myśl którego podział renty pomiędzy korporację wydobywczą i królestwo
Saudów ustalono w proporcjach 50 : 50. W kolejnych latach pozostałe państwa rejonu Zatoki
zawarły analogiczne umowy z kolejnymi korporacjami zachodnimi, często używając w
101
Nye
jr,
Joseph
R.,
Konflikty
międzynarodowe,
s.
310-‐‑
315
60
negocjacjach szantażu ( zgoda na nowe zasady podziału zysków albo cofnięcie koncesji na
eksploatację złóż)102 .
Lata 50-60 to okres błyskawicznego przestawiania się gospodarek państw zachodnich
na ropę naftową i permanentny wzrost znaczenia tego surowca dla rozwoju gospodarczego
świata.
1.2.1 Rola Organizacji Państw Eksporterów Ropy Naftowej (OPEC)
Fundamentalną rolę w procesie uniezależniania się skolonizowanych producentów
ropy naftowej odegrała, utworzona w 1960r. Organizacja
Krajów Eksportujących Ropę
Naftową znana jako OPEC. Członkami założycielami było 5 krajów: Wenezuela, Irak, Iran,
Kuwejt oraz Arabia Saudyjska. W następnych latach przyłączały się kolejne sfrustrowane
państwa naftowe, dostrzegające w działalności Siedmiu Sióstr przejaw kolonialnego wyzysku.
W elitach tych państw coraz powszechniejsze było poczucie poczucie krzywdy i narastała
świadomość utraty korzyści z posiadanych bogactw naturalnych. Poszczególne kraje zaczęły
używać retoryki wojennej, walkę o udział w zyskach z ropy (tzw. rentę) utożsamiając z
obroną suwerenności .
W pierwszych latach istnienia organizacji OPEC-u Zachód (główny odbiorca
surowca) całkowicie zignorował jej istnienie, uznając że nie odegra ona istotnej roli na rynku
surowców energetycznych, a przez to jest nieistotna. Przewidywano jej szybki rozpad na
zasadzie implozji, wzajemnych animozji wewnętrznych i braku zdolności porozumienia
pomiędzy państwami członkowskimi.
Początkowo państwa członkowskie przegrywały w relacjach z korporacjami. Nie
potrafiły wymusić modyfikacji w podziale zysków z eksploatacji ropy naftowej. Do zmiany
sytuacji doszło w końcu lat 60tych XX wieku, kiedy kraje naftowe zdały sobie już sprawę,
że ropa może stać się narzędziem wpływów, znaczenia i statusu w świecie, a przełomową
datą stał się 1972 r., kiedy USA- największy producent i konsument ropy na świecie- osiągnął
pułap wydobycia ropy ze złóż rodzimych. Z tą chwilą potrzeby konsumpcyjne mocarstwa
zaczęły przekraczać możliwości zaspokojenia podażą krajową. USA utraciło naturalny bufor
102
Yergin,
Daniel,
Nafta,
władza
i
pieniądze,
Wydawnictwo
Philip
Wilson,
Warszawa,
1996,
strony
325-‐‑
339
61
energetyczny, w postaci rodzimej ropy naftowej, chroniącej kraj przed szantażem
energetycznym ze strony państw trzecich. Pojawił się rynek sprzedawcy, na którym główną
rolę odgrywać zaczęły państwa Bliskiego Wschodu.
Tę nową sytuację postanowiły wykorzystać poszczególne państwa regionu
renegocjując istniejący od lat 50. podział renty. Pierwszemu udało się Iranowi, który w 1970r.
wymusił zmianę proporcji podziału zysków na 55% : 45% na korzyść Iranu. W 1971 r.
OPEC zagroziła, że koncerny, które nie zgodzą się na analogiczne warunki w relacjach z
pozostałymi państwami członkowskimi w trybie natychmiastowym utracą koncesję na
wydobycie surowca. W odpowiedzi nowa zasada podziału zysków upowszechniła się.
W państwach naftowych zrodziła się świadomość , że ropa naftowa jest bogactwem
narodowym, a prawa do ropy powinny być suwerenne, przynależne państwom surowcowym,
nie zaś korporacjom wydobywczym. W efekcie nastąpiły pierwsze nacjonalizacje sektora
wydobywczego. Ponownie pierwszym krajem zmieniającym zasady gry był Iran, jako
pierwszy
nacjonalizując
infrastrukturę
wydobywczą
ropy.
Korporacje
zagrożone
nacjonalizacją same zdecydowały się w 1972 r. zwiększyć udział państw naftowych we
własności ropy; zaproponowały ponadto coroczny wzrost tego udziału. Kroki podjęte przez
korporacje nie zdołały jednak zneutralizować nowej polityki państw regionu Zatoki Perskiej.
Lawina nacjonalizacji już ruszyła. W tym samym 1972 roku przeprowadził ją Irak, trzy lata
później (1975 r.) Kuwejt i Arabia Saudyjska.
Nacjonalizacja nie oznaczała bynajmniej zerwania współpracy z korporacjami
wydobywczymi, lecz przede wszystkim zmieniała zasady ich funkcjonowania. Firmy naftowe
przestawały być właścicielami złóż. Od tej pory zobligowane były do stawania do przetargów
i zawierania kontraktów na wydobycie ropy. Według nowych rozwiązań korporacje miały
świadczyć usługi wydobywcze w zamian za wynagrodzenie określone na poziomie ułamka
dolara od baryłki (np. w Arabii Saudyjskiej Aramco uzyskiwało 21 centów za każdą
wydobyta baryłkę ropy). Tym samym emancypując się w sferze własności państwa naftowe
doprowadziły do zmiany reżimu naftowego na świecie.
Co więcej, od lat 70. dostrzec można także proces usamodzielnienia państw
należących do OPEC w sferze sprzedaży, prowadzące do omijania pośredników w handlu
ropą. O ile w 1973 r. państwa te zdolne były samodzielnie sprzedać około 8% swojego
wydobycia, to już 6 lat później (1979 r.) sprzedaż własna stanowiła 42%
103
Yergin,
Daniel
,
op.cit.
strona
504
62
103
. Do połowy lat
70. OPEC przekształcił się z organizacji słabej, o znaczeniu symbolicznym, w jednego z
głównych graczy na rynku energetycznym.
1.2.2. Implikacje wydarzeń lat 70. XX wieku na rynek ropy naftowej
Przełom lat 50-60tych to okres narastających antagonizmów pomiędzy światem
arabskim i państwem Izrael. W konflikcie tym bogate państwa Zachodu w swej większości
opowiedziały się po stronie państwa żydowskiego.
Od początku powstania OPEC ropa naftowa znajduje się w cieniu polityki, a
konkretnie wspomnianego konfliktu arabsko-izraelskiego, stając się stopniowo narzędziem
jej prowadzenia, stosowanym przez państwa arabskie. Po wybuchu w 1967 r.
wojny
sześciodniowej państwa arabskie doprowadziły do powstania OAPEC- arabskiej grupy
państw OPEC, której używały do wywierania presji na świat zachodni, by zachował
bezstronność w konflikcie arabsko-izraelskim. Stosowały do tego celu blokady na dostawy
ropy do państw, które angażowały się po stronie Izraela..
Kiedy w 1973 r. wybuchła kolejna wojna arabsko-izraelska, Jom Kippur, w trakcie
której główne państwa zachodnie, przede wszystkim USA, opowiedziały się za Izraelem,
państwa arabskie w odwecie sięgnęły po broń naftową. Tym razem zrobiły to w sposób
znacznie bardziej skuteczny, niż w 1967 roku. Kraje wspierające Izrael zaliczyły do grupy
państw sobie wrogich. OAPEC podjął decyzję o zaopatrywaniu w ropę wyłącznie tych
państw, które zachowały bezstronność, obejmując całkowitym embargiem na dostawy ropy
USA, Holandię, Portugalię, Afrykę Południową i Rodezję.
Jako dodatkową restrykcję
zastosowano planową redukcję wydobycia ze swych odwiertów w wymiarze 5% miesięcznie.
Zdecydowano się ją utrzymywać aż do momentu spełnienia żądań świata arabskiego.
Powyższe działania
wywołały panikę w społeczeństwach i gospodarkach państw
wysokorozwiniętych zachodnich. Skutkiem polityki państw OAPEC szokowa zmiana ceny
ropy mająca miejsce w 1973r., kiedy baryłka tego paliwa na przestrzeni paru miesięcy
63
wzrosła z około 3 USD do 12 USD. Warto wspomnieć, że poszczególni dostawcy ropy w
tamtym okresie żądali za baryłkę znacznie więcej, m.in. Iran domagał się 17 USD 104 .
We wspomnianym 1973r. doszło do ukształtowania się nowych norm, zasad oraz
wyłonienia się głównych decydentów prowadzących politykę w kwestii ropy. Wyznaczali oni
limity produkcji, a zatem także cenę ropy naftowej. Korporacje wydobywcze straciły swe
wpływy na rzecz państw zrzeszonych w OPEC. Od tego momentu kraje naftowe nie
podejmowały już żadnych negocjacji zachodnimi koncernami wydobywczymi, a jedynie
informowały o przyjętej strategii cenowej wyrażanej w postaci ustalonego poziomu ceny,
domagając
się
pod
groźbą cofnięcia
koncesji
na
wydobycie,
natychmiastowego
podporządkowania decyzjom OPEC.
Koniec dekady lat 70. XX wieku przyniósł kolejne dramatyczne wydarzenia na rynku
ropy naftowej. W 1979 r. wybuchła rewolucja w Iranie, doprowadzając do upadku
proamerykańskiego rządu
zarazem
szacha Rezy Pahlaviego i zastąpienia go autokratycznym, a
teokratycznym rządem ajatollahów105 (z najważniejszym z nich ajatollahem
Chomeinim na czele). Nowy rząd przyjął skrajnie antyamerykańską i antyzachodnią retorykę.
Rewolucja wywołała chaos w Iranie, który przełożył się na drastyczny spadek
wydobycia ropy naftowej przez ten kraj. Co więcej, rewolucja islamska w Iranie wywołała
poczucie zagrożenia destabilizacją w tym newralgicznym dla interesów świata regionie.
Pojawiły się obawy przed eksportem rewolucji do innych państw muzułmańskich; tym
bardziej uzasadnione, że niemalże równocześnie (w końcu tego samego roku) doszło do
przejęcia (na parę tygodni) kontroli nad Wielkim Meczetem w Mekce, w Arabii Saudyjskiej
przez bojówki Organizacji Rewolucji Islamskiej Półwyspu Arabskiego
106
. Do destabilizacji
sytuacji w regionie przyczyniły się także wydarzenia o charakterze politycznym, przede
wszystkim blamaż sił specjalnych USA, nieudolnie przeprowadzających operację odbicia
zakładników z ambasady amerykańskiej w Teheranie. Zdarzenie to obnażyło kryzys polityki
zagranicznej Stanów Zjednoczonych i poddało w wątpliwość zdolności wypełniania przez to
państwo roli światowego żandarma.
104
Daniel
Yergin,
op.cit.,
strona
476
i
dalsze
105
Wydaje
się
że
uprawnionym
jest
takie
stwierdzenie,
pomimo
że
nowe
państwo
zostało
nazwane
Islamską
Republiką
Iranu
106
Szymborski,
Wojciech
,
Zatoka
Perska.
Problemy
stabilizacji,
Wydawnictwo
Wers,
Bydgoszcz
1999,
str.
50
64
Kolejnym ciosem dla stabilizacji politycznej i gospodarczej świata, niejako
zwieńczeniem tragicznych wydarzeń z 1979 r. był wybuch w 1980 r. wojny iracko-irańskiej,
która dotknęła dwa z pierwszej trójki państw, będących największymi ówczesnymi potęgami
naftowymi regionu i świata, dysponującymi w tym momencie łącznie 20% światowych
rezerw ropy naftowej. Celem ataku irackiego na Republikę Islamską był irański przemysł
naftowy. Jednak przywódca Iraku, Hussain przeliczył się w ocenach niskiej zdolności
militarnej Iranu. W odwecie za atak na swe instalacje naftowe siły irańskie zaatakowały
analogiczne instalacje w Iraku, wywołując drastyczny spadek zdolności wydobywczych
Iraku. Ostatecznie wskutek wojny doszło do 15% spadku wydobycia OPEC, co stanowiło
odpowiednik 8% światowego zapotrzebowania.
Rewolucja irańska oraz
wojna iracko-irańska wstrząsnęły rynkiem naftowym,
wywołując tzw. drugi szok naftowy, objawiający się drastyczną zwyżką cen tego surowca. W
krytycznym momencie ropa osiągnęła nawet wartość 42 USD za baryłkę
107
. Po krótkim
czasie jednak, głównie na skutek mądrej , wyważonej reakcji państw najbogatszych, udało się
ustabilizować jej cenę na poziomie 30 USD.
Ramka: Od poławiaczy pereł do potęgi naftowej- przykład Kuwejtu
W I połowie XX wieku Kuwejt znajdował się w protektoracie brytyjskim. W latach
1922-23 wytyczone zostały jego granice z sąsiadami: Arabią Saudyjską i Irakiem, jednak
dopiero w 1961 roku państwo –Kuwejt oficjalnie uzyskało niepodległość.
Poszukiwania ropy oraz jego eksploatację na małą skalę uruchomiono w Kuwejcie w
1934r. W pierwszym okresie zajmowały się tym amerykańskie i brytyjskie korporacje naftowe,
stowarzyszone w ramach Kuwait Oil Company. W późniejszych latach koncesję na prace
geologiczne oraz eksploatację złóż ropy naftowej uzyskały także korporacje japońskie i
holendersko-brytyjskie 108 .
107
Daniel
Yergin,
op.cit.
str.
554
108
Arabowie.
Słownik
encyklopedyczny,
red.
Naukowa
Marka
Dziekana,
Wydawnictwo
naukowe
PWN,
Warszawa,
2001,
s.
246
65
Wydobycie ropy naftowej na skalę przemysłową uruchomiono dopiero po 1946 roku.
Pomimo tego do 1952 roku dochody państwa generowane były głównie z handlu i hodowli
pereł.
Tabela 1
Dochody Kuwejtu ze sprzedaży ropy naftowej w mln KDM w latach 1946-74
Lata
Wpływy w KDM
1946-49
5.0
1950
4.9
1951
6.7
38.7
1952
20.7
209
1953
60.2
198
1954
69.3
15.1
1955
100.5
45.0
1956
104.3
3.8
1957
110.2
5.7
1958
128.5
15.6
1959
159.8
16.0
1960
158.6
0
1961/62
167.1
5.4
1962/63
173
3.5
1963/64
190.6
10.2
1964/65
206.2
8.2
1965/66
216.2
4.8
1966/67
231.7
7.2
1967/68
263.1
13.6
1968/69
246.5
-4.3
1969/70
279.3
13.3
1970/71
279.7
0
1971
460.5
64.5
1972
543.2
17.9
1973
992.9
82.8
1974
2588.2
180.7
66
Zmiana procentowa
Za: Sayigh, Yusif A.,The economies of the Arab world: development since 1945, Taylor &
Francis, 1978, str. 83
Pierwszy skok dochodowy odnotować można w 1952 r. kiedy to doszło do
renegocjowania umów z koncesjonowanymi firmami wydobywczymi, reprezentowanymi przez
Kuwait Oil Company – według zasad wypracowanych wcześniej przez Arabie Saudyjską w
ramach negocjacji z ARAMCO. W ramach nowej umowy obie strony (Kuwejt i korporacje
wydobywcze) zdecydowały o wspólnej partycypacji w zyskach ze sprzedaży ropy naftowej na
równych zasadach (50 : 50).
Od tego momentu zaobserwować można stały wzrost
przychodów państwa. Był on ściśle skorelowany ze wzrostem ceny ropy naftowej, w
mniejszym stopniu z wielkością wydobycia.
W kolejnych latach Kuwejt krok po kroku zwiększał swą kontrolę nad zasobami ropy
naftowej, by ostatecznie w 1962 r. wymóc na Kuwait Oil Company zrzeczenia się 60%
koncesjonowanych terenów wydobycia na rzecz utworzonego w 1960 r. i kontrolowanego
przez państwo Kuwait National Petroleum Company. Kolejną ważną datą dla Kuwejtu był rok
1971, kiedy państwa OPEC renegocjowały ponownie sposób rozliczania się z koncernami
wydobywczymi- zmieniając proporcje podziału zysków. Dzięki temu ma miejsce skok
jakościowy po stronie wpływów ze sprzedaży ropy- do państwa napłynęło 460 KDM , będące
kwotą o 64% wyższą niż rok wcześniej.
Kiedy w 1973r. miał miejsce pierwszy szok naftowy, a Kuwejt zdecydował się na
nacjonalizację wydobycia jego wpływy z ropy osiągnęły imponujący poziom blisko 2600
KDM (dokładnie mówiąc, kwotę te osiągnięto rok później, kiedy efekty zdarzeń z roku 1973
znalazły swoje pełne odbicie w pełnym roku rozliczeniowym).
Skutkiem zmiany reżimu na rynku ropy naftowej był znaczący wzrost znaczenia kraju i
całkowita zmiana jego sytuacji ekonomicznej. Porównując moment renegocjacji umów
(1952r.) z rokiem w którym widać pierwsze efekty zmiany reżimu naftowego (1974r.) dostrzec
można wzrost wpływów państwa z symbolicznej wartości 5 KDM do 2600 KDM. Państwo
Kuwejt skoncentrowało się na eksploatacji zasobów ropy, zapominając o gospodarce
tradycyjnej opartej na hodowli pereł czy handlu.
Pełne zrozumienie wpływu burzliwych wydarzeń dekady lat 70. XX w. na rynki
energetyczne świata możliwe jest wyłącznie z uwzględnieniem czynnika czasu. W krótkim
67
horyzoncie czasowym nowe warunki cenowe i ograniczenie podaży ropy mocno dotknęły
gospodarki państw wysokorozwiniętych, wywołując stagnację, a w niektórych krajach
stagflację. Z kolei dla państw OPEC, a w szczególności frakcji arabskiej (OAPEC)
wydarzenia lat 70. nosiły charakter rewanżu wobec Bogatej Północy za upokorzenia
polityczne i ekonomiczne nadużycia wobec nich ze strony państw i zachodnich korporacji
naftowych. Polityka kartelu oparła się na takich filarach jak kontrola (ograniczenie lub
zwiększanie) podaży, przy użyciu której wpływano na światową cenę ropy naftowej, jak też
określanie limitów wydobycia dla poszczególnych państw członkowskich i kierunków
sprzedaży. Doprowadziła ona do napływu ogromnych środków finansowych (tzw.
petrodolarów) do państw wydobywczych. Największym beneficjentem tego stanu stały się, co
oczywiste, szejkanaty zlokalizowane w rejonie Zatoki Perskiej 109 .
Szantaż państw naftowych wobec Zachodu opierał się na dwóch filarach, a
mianowicie utracie suwerenności energetycznej największego indywidualnego konsumenta
ropy- USA (!973r.) oraz niskiej elastyczności popytu na paliwa ze strony Zachodu110. Szoki
naftowe pokazały jak kruchy może być rozwój gospodarczy państw zachodnich i jak łatwo
go zatrzymać, czy zniweczyć. Co więcej, dały dowód na to, że surowce energetyczne mają
charakter strategiczny i doskonale nadają się do szantażu. Dla Zachodu upokorzeniem był
także fakt, że szantażystami okazały się państwa w tym czasie bardzo nisko rozwinięte,
traktowane do tej pory przez nie w sposób przedmiotowy, protekcjonalny.
1.2.3 Procesy dostosowawcze w państwach zachodnich
Priorytetem polityki energetycznej Zachodu stała się
redukcja uzależnienia od
importowanej ropy. W krótkim horyzoncie nastąpił powrót do wypartej w poprzednich
dekadach i niepopularnej energii węglowej. Mając na uwadze fakt, że węgiel kamienny i
brunatny był surowcem energetycznym szeroko dostępnym i wydobywanym w samych
państwach zachodnich, rozwiązanie to dawało tym państwom poczucie bezpieczeństwa i
chroniło przed szantażem.
W długim horyzoncie czasowym, doprowadzając do drastycznej zwyżki cen
surowców energetycznych eksporterzy wywołali jednak sekwencję zjawisk dostosowawczych
109
Sampson,
Anthony,
Siedem
sióstr,
Wielkie
koncerny
naftowe
i
świat
przez
nie
stworzony,
Wydawnictwo
Książka
i
Wiedza,
Warszawa
1981,
str.
367
i
dalsze
110
Gately,
Dermot,
„The
Ten
-‐‑year
retrospective:
OPEC
and
the
Oil
World
Market”,
Journal
of
Economic
Literature,
vol.
XXII,
September
1984
68
po stronie bogatych państw Północy, takich jak eksploatacja nowych złóż, znajdujących się w
zachodniej hemisferze (na morzu Północnym, w Kanadzie i na Alasce)
111
. Uruchomienie
wydobycia stało się tym bardziej możliwe, że wysoka cena ropy umożliwiła jego opłacalność.
Przyspieszono zmiany technologiczne w gospodarce, koncentrując się na technologiach
energooszczędnych.
Uruchomiono również impuls, przyspieszający zmiany strukturalne
gospodarki światowej, wyrażające się choćby w przyspieszonym rozwoju gospodarczym
wybranych państw Azji i Ameryki Łacińskiej.
Zmniejszeniu uzależnienia od importu ropy służyć miało wprowadzenie ostrego
reżimu zużycia paliw płynnych w przemyśle, budownictwie czy sektorze publicznym (np. we
Francji polityka ta realizowana była poprzez określenie maksymalnych temperatur powietrza
wewnątrz obiektów publicznych, a w USA przez przyjęcie nowych standardów wydajności
dla silników samochodowych, redukujących maksymalne spalanie o połowę). Zaczęto kłaść
również nacisk na poszukiwanie alternatywnych źródeł energii. Szoki naftowe doprowadziły
do uruchomienia programów rozwoju energetyki jądrowej, rozwoju produkcji paliw
syntetycznych, rozwoju energetyki wykorzystującej
odnawialne źródła energii, takie jak
wiatr czy słońce.
Szoki naftowe w długiej perspektywie wywołały jednak zmiany przez inicjatorów
nieprzewidziane, takich jak przełom technologiczny prowadzący do wdrożenia technologii
energooszczędnych, czy
racjonalizacja zużycia energii przez państwa Zachodu. W
konsekwencji wielotorowych wysiłków doszło do spadku uzależnienia zachodnich
gospodarek od państw OPEC. Znalazło to swoje odbicie w statystykach. Udział OPEC w
światowym wydobyciu ropy spadł z prawie 50% w 1975r. do zaledwie 30% w 1985 r. W tym
samym czasie uzależnienie dochodów krajów OECD od importu ropy spadło z 70% do 50%
112
.
Ten nieoczekiwany przez kraje naftowe skutek szantażu osłabił w długim horyzoncie
pozycję przetargową państw OPEC i ich zdolność do korzystania z ropy jako broni w
osiąganiu przez nie celów politycznych. Osłabienie pozycji państw Bliskiego Wschodu
dostrzec można było w trakcie kolejnych napięć w
tym regionie. W czasie kolejnych
kryzysów w regionie Zatoki Perskiej (ataku Iraku na Kuwejt i późniejszej I wojny w Zatoce)
111
Sampson,
Anthony,
op.cit.
str.
440
I
dalsze
112
Kaczmarek,
Tadeusz
T.,
Jarosz,
Rafał,
op.cit.
str.
122-‐‑123
69
Zachód okazał się być znacznie odporniejszy na zawirowania na rynku ropy, dysponując
wypracowanymi procedurami neutralizowania wstrząsu (szoku) zewnętrznego.
Jak się wydaje, fakt malejącej siły oddziaływania nie umknął uwadze państw OPEC
przyspieszając proces dojrzewania tej organizacji do roli roztropnego gracza, który bierze
pod uwagę racje obydwu stron (producentów i konsumentów), rozumiejąc, że tylko przy
wzajemnej kooperacji obie strony mogą osiągnąć maksimum korzyści113 . Strategia walki
została zastąpiona strategią kooperacji.
Warto zwrócić uwagę na fakt, że w okresie ostatnich dekad ma miejsce wzrastająca
świadomość ekologiczna społeczeństw świata, wskazująca na skutki uboczne nadmiernej
eksploatacji ropy naftowej, takie jak zanieczyszczenie powietrza,
ozonowej
atmosfery,
prowadzących
w
konsekwencji
do
zmniejszanie osłony
niekorzystnych
zmian
klimatycznych. Innym zjawiskiem jest dostrzeżenie przez społeczność międzynarodową skali
klęski ekologicznej w przypadku katastrofy w sektorze wydobywczym lub transportowym
ropy naftowej (jak to miało miejsce w katastrofie supertankowca Exxon Valdez w 1989 r czy
po katastrofie platformy wiertniczej u wybrzeży Stanów Zjednoczonych w 2011). Ten nowy
ruch, wskazujący na dojrzałość postindustrialnych społeczeństw ma szanse wywrzeć nacisk
na politykę przemysłową w najbliższych dekadach, zmierzającą w kierunku poszukiwania
nowych , bezpieczniejszych technologii, które nie będą opierać się w tak istotnym stopniu na
ropie. Takie właśnie oczekiwania społeczne państw najbogatszych muszą być brane pod
uwagę (i coraz częściej są) przez państwa naftowe przy budowaniu przez nie strategii
funkcjonowania w najbliższych dekadach motywując je do dywersyfikacji swojej aktywności
ekonomicznej i szukania nowych możliwości rozwoju 114 .
Państwa naftowe, zgrupowane w OPEC w dekadzie lat 70. dokonały szantażu
naftowego wobec bogatych i wysokorozwiniętych państw Północy. Doprowadziły do zmiany
113
Warto
w
tym
miejscu
wspomnieć
że
badaniami
nad
relacjami
zachodzącymi
na
linii
OPEC-‐‑
Zachód
zajęła
się
nowatorska
teoria
ekonomiczna-‐‑
teoria
gier.
W
myśl
tej
koncepcji
OPEC
miał
do
wyboru
walkę
z
Zachodem,
doprowadzając
w
konsekwencji
do
zwycięstwa
tylko
jednej
strony,
lub
kooperację.
Teoria
gier
dowodziła,
że
przy
wybierze
drugiej
strategii
obie
strony
mogą
osiągnąć
satysfakcjonujący
wynik,
a
łączna
suma
korzyści
znacząco
przekroczy
korzyść
jednostkową.
Innym
kierunkiem
badań
,
pozwalającym
zrozumienie
zmian
relacji
i
pozycji
przetargowej
pomiędzy
głównymi
podmiotami
sceny
międzynarodowej
może
być
ponadto
teoria
współzależności
Nye
i
Koeghane.
114
Kaczmarek,
Tadeusz
T.,
Jarosz,
Rafał
,
op.cit.,
str.118-‐‑121
oraz
Daniel
Yergin,
op.cit.,
str.504-‐‑518
70
podziału globalnego PKB na swoją korzyść, równocześnie jednak uruchamiając procesy
obronne ze strony Zachodu.
Wydarzenia te obydwu stronom uświadomiły konieczność
współistnienia. Obserwowana w kolejnych latach zrównoważona i ostrożna polityka canowa
OPEC pozwala przypuszczać, że kraje należące do tej organizacji w swych działaniach
kierują się z jednej strony celem dochodowym (maksymalizacja dochodów państw
członkowskich kartelu), ale także utrzymaniem udziału w globalnym rynku energetycznym
czy zapobieganiem postępowi technologicznemu, redukującemu zużycie energii przez
głównych odbiorców. Równocześnie niektóre kraje naftowe zainicjowały procesy
dywersyfikacyjne, próbując zbudować alternatywne wobec ropy sektory gospodarcze
zmniejaszające uzależnienie ich budżetów od przychodów z ropy i gazu.
ROZDZIAŁ 2: Wpływ eksportu surowców energetycznych na politykę ekonomiczną
monarchii naftowych
Rozdział ten opisywać będzie konsekwencje dochodów z ropy naftowej dla
gospodarek narodowych monarchii, takie jak: transfer bogactwa z Pólnocy na Południe ,
tworzący warunki brzegowe dla rozwoju gospodarczego monarchii, symptomy choroby
holenderskiej państw naftowych oraz pierwsze próby dywersyfikacji gospodarczej, podjęte
przez władze państw Zatoki w XXw.
71
2.1. Transfer bogactwa z Północy na Południe.
Rozwój gospodarczy monarchii.
Z początkiem lat 70tych w państwach naftowych, znajdujących się na bardzo niskim
poziomie cywilizacyjnym znalazły się ogromne kwoty wolnych środków. W szejkanatach
dominowała ludność beduińska, prowadząca życie koczownicze, nomadyczne. Większość
skupisk ludzkich występowała w postaci małych osad rybackich lub niewielkich oaz. Poza
zorganizowanym przez obce korporacje wydobyciem surowców energetycznych brak było
jakiegokolwiek przemysłu.
Również pod względem jakości państwa i jego dojrzałości
instytucjonalnej region ten znajdował się na początku drogi budowania instytucji- jak zostało
bowiem wspomniane większość monarchii była suwerenna zaledwie od kilku-kilkunastu lat.
Od dłuższego czasu władcy monarchii domagali się od korporacji naftowych udziału
w zyskach z ropy. Kiedy ostatecznie do tego doszło okazało się, że monarchie nie są
przygotowane pod względem instytucjonalnym do ich racjonalnego zagospodarowania. Ropa
znajdowała się na obszarach głęboko zacofanych pod względem ekonomicznym. Do
podstawowych barier rozwojowych w tamtym okresie zaliczyć można brak infrastruktury,
śladowy poziom zurbanizowania, lukę demograficzną (poza Arabią Saudyjską) oraz
niesłychanie niską jakość zasobów ludzkich.
Pierwszy etap transformacji gospodarek państw Zatoki wyrażał się w nagłym
napływie bogactwa. Skalę tego napływu w latach 1971-89 przedstawia tabela 1/2. W ciągu
zaledwie jednego pokolenia kraje te przeskoczyły pod względem dochodu na 1 mieszkańca z
grupy państw zacofanych do krajów o średnim-wysokim dochodzie.
Tabela 1/2
PKB per capita (w wartościach nominalnych) w USD w latach 1971-89
Bahrajn
1971
1979
1982
1989
Bd
Bd
9610
8643
72
Kuwejt
3816
18911
17632
11630
Katar
2784
27710
36865
14632
Oman
350
3390
6231
5207
Arabia Saudyjska
869
12121
18793
6592
ZEA
7445 (1974r.) 1)
22503
40911
20479
Za: “List of countries by past and future GDP nomial per capita”, IMF and Worldbank data,
http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_countries_by_past_and_future_GDP_(nominal)_per_capita#World_Bank.2
C_1970.E2.80.931979, dostęp 15 .08.2013
1) dane dostępne dla ZEA opiewają jedynie na 1974r.
Tabela
1/2
pokazuje
zmianę
położenia
ekonomicznego
badanych
państw
spowodowaną dwoma szokami naftowymi. 1971r. stanowi punkt wyjściowy dla analizy,
będąc ostatnim rokiem opisującym kondycję gospodarek przed zwyżką cen. Rok 1982 to rok
największych wpływów do budżetów, spowodowanych z jednej strony wciąż wysoką ceną
ropy
, z drugiej zaś niską elastycznością popytu na nią ze strony dotychczasowych
nabywców. Dane zamieszczone w tabeli ukazują wzrost PKB per capita poszczególnych
monarchii w dekadzie lat 70. Dynamika tych zmian jest imponująca. Wokresie 1971-82
poszczególne państwa uzyskały następujące wzrosty PKB na 1 mieszkańca : Kuwejt ponad
4,5- krotny, Katar ponad 13-krotny, Oman blisko 18-krotny, Arabia Saudyjska blisko 22krotny, ZEA 5,5-krotny.
Dochody z ropy pozwoliły na błyskawiczny wzrost standardu życia. Początkowo
wzrost dotyczył rodów panujących i grup znajdujących się w bliskim otoczeniu wladcy, nieco
później zdobyczami dobrobytu objęto całą ludność rodzimą. Warto zwrócić uwagę, że wzrost
poziomu życia nie wiązał się z koniecznością ponoszenia wyrzeczeń na przykład w postaci
ciężkiej pracy, czy wzrostu stopy oszczędności w celu pokrycia wydatków inwestycyjnych.
Środki pochodziły z renty z eksportu surowca. Powoli wykształcał się model państwa, który
nazwany został przez Mahdavego państwem rentierskim.
Pomimo charakterystycznego dla lat 70. rozrzutnego i marnotrawnego stylu życia
państw naftowych, skala napływu środków pozwalała im przeznaczać część olbrzymich
nadwyżek finansowych na budowę struktur państwa, tworzenie licznych instytucji,
inwestycje w infrasturkturę, czy wydatki na cele społeczne (głównie w postaci transferów).
Wydatki,
przeznaczone
na
poprawę
poziomu
życia
mieszkańców
miały
zagwarantować w monarchiach spokój społeczny . Stanowiły element umowy między rodami
i plemionami
zamieszkującymi poszczególne państwa. Szejkanaty w ogromnym stopniu
73
opierały się (i opierają nadal) na zasadach trybalizmu, w których jednostki postrzegały swą
pozycję społeczną poprzez przynależność do określonego rodu czy klanu. Próba budowy
jednego spójnego państwa , podjęta w większości monarchii po drugiej wojnie światowej
opierać się musiała na zapewnieniu pewnego balansu pomiędzy poszczególnymi klanami
(trybami). Funkcjonujący w tych państwach system polityczny redukował do minimum
formy współrządzenia na szczeblu centralnym, a władza odmawiała upodmiotowienia
politycznego rdzennej ludności (wywodzącej się z innych klanów)115. Poszczególni władcy
rekompensowali
jednak
brak
wolności
politycznych
przez
objęcie
mieszkańców
dobrodziejstwami państwa dobrobytu. Ten ukształtowany w latach 70. model państwa
opiekuńczego (osadzony w tradycji historycznej opieku starszych-szejków poszczególnych
oaz nad podległą im ludnością) tworzy podwaliny współczesnych systemów społecznopolitycznych monarchii, gwarantuje spójność społeczną i utrzymanie w ich ramach status
quo.
Podstawy welfare state w wydaniu monarchii budowane były do połowy lat 80tych
XX wieku . W tym okresie wprowadzono szeroką sieć subsydiów, obejmujących podstawowe
dobra konsumpcyjne, jak energia elektryczna, benzyna czy woda. Wprowadzono również
model polityki społecznej, gwarantujący opiekę państwa nad obywatelem ‘od urodzin aż do
śmierci’. Wprowadzono system darmowej edukacji czy wysokiej jakości opieki medycznej
(obsługiwanej głównie przez specjalistów, pochodzących z państw wysokorozwiniętych).
Przyjęto ponadto regulacje dotyczące poziomu wynagrodzeń (niewspółmiernie wysokie i
nieuzasadnione wydajnością stawki płac dla rdzennej ludności), udzielono gwarancje
zatrudnienia mieszkańcom,
rozwinięto system nieodpłatnego budownictwa. Rozpoczęto
szereg inwestycji infrastrukturalnych, takich jak:
budowa elektrowni, dróg, lotnisk, czy
zakładów odsalania wody morskiej. Władze rozpoczęły także rozbudowę miast, a często
wręcz tworzenie nowych. Prowadziło to nieuchronnie do zmiany struktury społecznej, gdyż
urbanizacja wymusiła osiedlanie się Beduinów na terenach miejskich i stopniowe
przekształcanie ich w mieszczan.
115
Choć
w
państwach
tych
występuje
instytucja
tzw.
posłuchania
przez
władcę
(czy
osobę
pełniącą
nad
danym
terytorium
władzę),
kiedy
to
każdy
przedstawiciel
społeczeństwa
może
poinformować
władcę
w
trakcie
bezpośredniego
spotkania
o
swoim
problemie
i
domagać
się
reakcji
ze
strony
władz.
Jest
to
szczególna
forma
demokracji
bezpośredniej
wywodząca
się
z
czasów
plemiennych,
kiedy
dzisiejszy
szejk
oznaczał
‘starszego’
członka
społeczności,
Primus
Inter
Pares,
któremu
plemię
delegowało
władzę
w
zamian
za
jego
mądrość
i
doświadczenie.
74
Wprowadzony w szejkanatach model welfare state w wielu aspektach przekroczył
rozwiązania przyjęte w dojrzałych państwach Zachodu. Warto przypomnieć, że polityka
społeczna państw naftowych nie była skorelowana z obciążeniami podatkowymi
mieszkańców. Przedstawiana była (i tak odczytywana przez mieszkańców) jako wyraz dobrej
woli władców116.
W początku lat 70tych w biednych państwach beduińskich występował niedostatek
przedsiębiorców oraz brak kapitałów w rękach prywatnych. Nie powinno to dziwić, wiedząc
że przedsiębiorstwa prywatne są podmiotami typowymi dla
gospodarki rynkowej lub
znajdującej się w przededniu wprowadzenia modelu rynkowego, nie zaś dla systemów
koczowniczych. Panaceum na istniejącą próżnię instytucjonalną stało się wdrożenie modelu
gospodarczego opartego o wszechpotężne państwo117. W sposób naturalny wyrosło ono na
główny podmiot w gospodarce. W kolejnych latach system ten przekształcił się w model
kapitalizmu państwowego.
Państwo, wypełniając funkcję rozwojową pełniło rolę głównego inwestora, głównego
właściciela i pracodawcy. Jako pracodawca, w szczytowym okresie zatrudniający ponad 40%
zasobu siły roboczej, godziło się na przerosty zatrudnienia, niską efektywność i etos pracy.
Dzięki takiej polityce kupowało spokój społeczny,
równocześnie jednak
kontrolując
społeczeństwo. Szybko zmieniające się państwo wymagało armii urzędników, ci zaś
werbowani byli z nowych mieszczan, wczorajszych Beduinów.
116
Elementem
polityki,
charakterystycznym
dla
państw
regionu,
opierającym
swój
system
ekonomiczny
na
islamie,
jest
rezygnacja
przez
nie
z
wszelkiego
rodzaju
form
opodatkowania
swoich
obywateli.
Brak
podatków
stał
się
równocześnie
dobrą
wymówką
dla
braku
jakichkolwiek
form
kontroli
władzy
przez
społeczeństwo.
Uniemożliwił
bowiem
wytworzenie
się
podstawowej
zależności
społecznej,
w
której
strona
płacąca
chce
mieć
wpływ
na
weryfikację
i
kontrolę
użycia
środków.
Monarchie
negowały
potrzebę
dzielenia
się
władzą
ze
społeczeństwem,
lub
chociażby
dopuszczenia
reprezentantów
społeczeństwa
do
pełnienia
funkcji
kontrolnych
nad
wydatkowanymi
kwotami.
Polityka
podatkowa
uzasadniała
brak
partycypacji
społeczeństwa
w
podejmowaniu
decyzji
i
wypełnianiu
funkcji
kontrolnych.
117
W
początkowym
okresie
w
monarchiach
podejmowane
były
dyskusje
na
temat
modelu
funkcjonowania
powstających
gospodarek.
Jedną
z
analizowanych
kwestii
była
możliwość
posiłkowania
się
prywatnym
kapitałem
zagranicznym,
odrzucona
jednak
na
fali
niechęci
o
podłożu
postkolonialnym.
W
tym
okresie
bowiem
jedynie
Zachód
mógł
dostarczyć
potencjalnych
partnerów
prywatnych.
Tymczasem
lata
70.
charakteryzowała
wrogość
do
systemu
Zachodniego.
Ostatecznie
zwyciężyła
koncepcja
kapitalizmu
państwowego.
Częściowo
inną
drogą
zdecydowała
się
podążyć
jedynie
Arabia
Saudyjska,
która
stosując
system
koncesji
i
zamówień
publicznych
wsparła
powstanie
silnego
rodzimego
sektora
prywatnego,
75
Ważnym kierunkiem aktywności państwa było zapewnienie młodym monarchiom
bezpieczeństwa zewnętrznego. Było to ważne tym bardziej, że region Bliskiego Wschodu
obfitował w przeszłości licznymi konfliktami. Ambicją nowych władców stała się armiapierwotnie jej utworzenie, a następnie rozbudowa i uzborojenie. Wizytówką nowych państw
naftowych stają się zbrojenia, a ich udział w budżetach będzie zaliczany do najwyższych na
świecie. Hegemon- USA- zgodził się na to z łatwością tym większą, że według przyjętej w
USA w tym czasie doktryny dobrze uzbrojone armie poszczególnych szejkanatów uznane
zostały jako czynnik niezbędny do utrzymania status quo w tym newralgicznym dla świata
regionie.
Bariera ludnościowa i niedobór kadr kwalifikowanych zostały pokonane poprzez
sprowadzenie pracowników cudzoziemskich. Zwabieni atrakcyjnymi warunkami pracy do
szejkanatów zaczęli napływać wysoko kwalifikowani specjaliści z państw zachodnich, którzy
objęli
większość
kluczowych
stanowisk
w
gospodarce.
Z
kolei
niedobór
niskokwalifikowanych rąk do pracy ograniczony został przez pracowników napływających z
innych państw arabskich, Azji i Afryki.
Wraz z postępującym rozwojem gospodarczym pojawili się pierwsi inwestorzy
prywatni. Żyli oni w symbiozie z państwem, które dokonywało zamówień u części z nich,
dzieląc się w ten sposób bogactwem i umożliwiając powstawanie prywatnych fortun. Decyzje
o przydzieleniu kontraktów rządowych poszczególnym przedsiębiorstwom prywatnym stają
się odtąd jednak jednym z czołowych narzędzi kontroli politycznej. Polityka przyznawania
kontraktów zakłada promowanie tylko tych spośród lokalnych przedsiębiorców, którzy nigdy
nie stają w opozycji do władz 118 .
***
Obserwując skalę przemian monarchii na przestrzeni ostatnich czterdziestu lat oraz
biorąc pod uwagę wyjściowy poziom rozwoju tych państw w początkach lat 70. nie można
kwestionować istotnych osiągnięć w dziedzinie budowy nowoczesnych gospodarek. Należy
docenić tempo zmian, dostrzegając fakt, że w ciągu zaledwie paru dekad krajom tym udało
się przeskoczyć z systemu przedfeudalnego do rozwiniętej (choć z wieloma wadami i
niedociągnięciami) gospodarki rynkowej. Tempo i skala przemian istotnie stanowiły duże
118
M.
Nagy
Eltony,
Oil
Price
fluctuations
and
their
Impact
on
the
Macroeconomic
Variables
of
Kuwait:
A
Case
Study
Using
VAR
Model
for
Kuwait,
za:
http://www.arab-‐‑
api.org/jodep/products/delivery/wps9908.pdf,
dostęp
10
.07.2013
76
wyzwanie dla tych państw, gdyż postęp w sferze instytucjonalnej często wyprzedzał
świadomość społeczną
119
,
120
.
W konsekwencji musiało prowadzić także do różnych
nieefektywności i zaburzeń.
Pomimo pozytywnych zmian, do jakich doszło w ostatnim ćwierćwieczu XXw.
państwa te nie ustrzegły się także licznych wad systemowych, które zagroziły procesowi
rozwoju w kolejnych latach. Przede wszystkim
należy zwrócić uwagę, że głęboka
transformacja dotykała głównie sfery gospodarczej. Modernizacja nie objęła zarówno zasad
funkcjonowania społeczeństwa, jak i
świata polityki. Za wyjątkiem Kuwejtu rozwój
monarchii odbywał się w oparciu o rządy autorytarne z niemalże całkowitym wyłączeniem
kontroli społecznej. W przypadku Arabii Saudyjskiej zmiany są blokowane przez sojusz
władzy
z
reprezentantami
konserwatywnego
odłamu
islamu-
wahabitami.
Można
zaryzykować stwierdzenie, że władza częstokroć bardziej dbała o interes wahhabitow niż o
interes państwa.
W pierwszym okresie rozwoju państw Zatoki zauważyć można korelację
niedemokratycznego systemu politycznego i skalę marnotrawstwa w gospodarce. Młode,
bogate szejkanaty skłonne były dokonywać inwestycji wyrażających ambicje władców, nie
biorąc przy tym pod uwagę rachunku ekonomicznego czy racjonalności ekonomicznej.
Skutkiem tego część zasobów kapitałowych została sprzeniewierzona lub też bezpowrotnie
zmarnowana. Pewnym tłumaczeniem dla tego może być fakt, że szybkie i łatwe pieniądze
popłynęły do rąk ludzi, którzy nigdy wcześniej tak wielkimi sumami nie operowali. Rządzący
nie mieli zatem wyrobionego pojęcia o pieniądzu, jako mierniku wartości.
119
Można
pokusić
się
w
tym
miejscu
o
dyskusję
na
temat
charakterystyki
zmian
instytucji,
w
zależności
od
typu
tych
instytucji,
a
mianowicie
czy
zaliczamy
jen
do
formalnych
i
nieformalnych.
Decyzje
państwa,
zmieniające
zasady
jego
funkcjonowania
zaliczane
są
do
instytucji
formalnych,
zdolnych
do
szybkich
przekształceń
i
zależnych
od
woli
politycznej,
podczas
gdy
zmiany
świadomościowe
społeczeństwa
to
instytucje
nieformalne.
Do
czasu
globalizacji
uznawano,
że
zmiany
w
zakresie
instytucji
nieformalnych
wymagają
około
50
lat.
120
Dyskusje
na
ten
temat
można
ulokować
także
w
kontekście
teorii
Marksa,
mówiącej
o
istnieniu
bazy
i
nadbudowy
i
relacji
zachodzących
między
nimi.
Według
niej
świadomość
społeczna
(zmiana
bazy)
wymusza
zmiany
funkcjonowania
państwa
(nadbudowa).
Programując
szybkie
zmiany
w
technikach
wytwarzania
monarchie
diametralnie
zmieniły
nadbudowę.
Za
nią
jednak
nie
nadążała
baza
(świadomość
społeczna).
Choć
według
Marksa
musi
istnieć
zgodność
bazy
z
nadbudową,
a
w
przypadku
jej
braku
spełnione
stają
się
warunki
do
rewolucji,
to
dopuszcza
on
jednak
także
możliwość
oddziaływania
bazy
na
nadbudowę
77
Najwięcej patologii pojawiło się w królestwie Arabii Saudyjskiej. Do rangi symbolu
marnotrawstwa monarchii w tamtym okresie urasta decyzja władz saudyjskich o rozwoju
upraw pszenicy w sytuacji drastycznej ograniczoności dostępu do słodkich wód. Dla realizacji
tego celu zdecydowano się na sprowadzenie ziem ornych z Europy, uruchomiono niezwykle
kosztowne zakłady odsalania wody morskiej, posiłkowano się także ograniczonymi zasobami
wód gruntowych. Faktyczne nakłady na produkcję 1 kwintala zbóż szacowano w tym czasie
za najwyższe na świecie. Chcąc pobudzić produkcję, w latach 1970-95 rząd saudyjski
stosował szerokie subsydiowanie upraw pszenicy. Dzięki nim rolnicy za oferowaną produkcję
uzyskiwali 3-krotność ceny światowej, a ich bezpośrednie zyski sięgały często 100%
poniesionych nakładów. Tak prowadzona polityka stymulacji produkcji doprowadziła do
osiągnięcia w 1993r. przez Arabię Saudyjską samowystarczalności w uprawie pszenicy. W
tym samym roku kraj ten stał się 6. producentem pszenicy na świecie, z roczną nadwyżką w
wysokości ponad 3 mln ton, uzyskując status eksportera netto pszenicy.
Decyzja o rozwoju produkcji zbożowej sprzeczna była z jakimkolwiek rachunkiem
ekonomicznym. Długofalowym skutkiem promowania upraw było doprowadzenie
do
wyczerpania większości wód gruntowych. Dopiero w 1993 r., wraz z uświadomieniem sobie
faktu zachwiania równowagi hydrologicznej, przy równocześnie istniejących napięciach
budżetowych, państwo wycofało się z subsydiowania uprawy pszenicy, powodując
automatycznie zmniejszenie jej areału121.
RAMKA: Problemy rozwojowe monarchii Zatoki Perskiej na przykładzie Arabii
Saudyjskiej w latach 1973-2000
Przez szereg lat państwa regionu nie radziły sobie z prowadzeniem zrównoważonej
polityki makroekonomicznej, a ich budżety znajdowały się w stanie permanentnego
rozchwiania, spowodowanego znaczącą zmiennością zarówno po stronie przychodów jak i
wydatków budżetowych. Dobrą ilustracją problemu braku równowagi makroekonomicznej , z
którym borykały się monarchie jest przykład Arabii Saudyjskiej.
Tabela 1
Budżet Arabii Saudyjskiej w latach 1973-2003 w mld SR
121
Enav
P.
op.cit.
str
94-‐‑96
78
Lata
Wpływy
Wydatki
Bilans
1973
15,4
10,2
+5,2
1975
100,1
35,0
+65,1
1978
130,7
138,1
-7,4
1980
211,2
188,4
+22,8
1981
348,1
236,6
+115,5
1984
187,3
222,3
-35,0
1991
161,9
266,4
-104,5
2003
295,0
250,0
+45,0
Źródlo: Saudi Arabia Monetarny Agency, SAMA, lata 1971-85; The Saudi Arabia Report, No. 50, Second Quarter
2004, Middle East Economic Digest, Londyn 2004; Achievements of the Development Plans. Facts and Figures, Kingdom of
Saudi Arabia Ministry of Planning, Rijadh, 2004
Powyższa tabela analizuje zmiany, zachodzące w budżecie w Arabii Saudyjskiej w
latach 1973- 2003. Punktem startu
dla analizy jest rok pierwszego szoku naftowego .
widziany przez pryzmat zarządzania budżetem. Zwyżka cen ropy znalazła swoje odbicie w
zwielokrotnionych przychodach budżetowych w 1975 r. (ponad 6-krotny wzrost wpływów
względem 1973). Natychmiastową odpowiedzią na tę sytuację stał się wzrost wydatków
budżetowych. Już po paru latach, w
przededniu drugiego szoku naftowego państwo to
odnotowało pierwszy przypadek deficytu budżetowego, będący w większym stopniu wynikiem
gwałtownie rosnących wydatków (ponad 13-krotny wzrost wydatków państwa na przestrzeni 5
lat!) niż spadku wpływów. Lata 1980 i 1981 to okres benefitów, będących następstwem
drugiego szoku naftowego. 1981 r. jest zarazem rokiem największej historycznej nadwyżki
budżetowej, spowodowanej ponownie głównie wzrostem dochodów państwa. Jest to jednak
również rok zwiększenia łącznych wydatków państwa względem roku 1978, w sumie o ponad
80%. Kolejną datą, kluczową dla
finansów publicznych Arabii Saudyjskiej jest 1984r.
Skutkiem rosnących cen nośników energii w początkach lat 80tych, w gospodarce światowej
pojawiła się recesja. Spadek popytu globalnego doprowadził do załamania na rynkach cen
surowców, w tym ropy naftowej. W obronie ceny ropy OPEC (głównie Arabia Saudyjska)
zdecydowało o redukcji wydobycia. Niestety trendu spadkowego cen nie udało się
powstrzymać, powodując spadek przychodów budżetu królewstwa. Władze nie były w stanie
zbilansować stron budżetu, a Arabia najwyższy historyczny poziom deficytu budżetowego
(1991r.). Deficyt ten będzie się utrzymywać, w mniejszym bądź większym stopniu aż do
kolejnej fazy wzrostu cen ropy naftowej w 2003 r.
79
O ile w analizowanym przedziale czasowym ma miejsce olbrzymia zmienność
przychodów budżetowych, o tyle po stronie wydatków występuje stała tendencja wzrostowa i
brak jakiejkolwiek zdolności do korekty. Spowodowane to było sztywnością wydatków przy
równoczesnym braku pozyskiwania do budżetu dodatkowych wpływów drogą wspierania
koniunktury , budowy nowoczesnej gospodarki, czy wprowadzania systemu podatkowego. W
latach 1973-91 dochody wzrosły 11-krotnie, to wydatki
zwiększyły się aż 26-krotnie.
Konsekwencją długotrwałych deficytów budżetowych stal się narastający dług publiczny. W
2003 r. przekroczył on 100% PKB 122.
Arabia Saudyjska jest typowym przykładem państwa rentierskiego, uzależnionego od
eksportu ropy naftowej. Dochody eksportowe w istotnym stopniu stają się zmienną
egzogeniczną. Zależą zarówno od strony podażowej jak i popytowej. Ogromną rolę w
generowaniu dochodów
odgrywa ponadto kurs dolara-
waluty rozliczeniowej w
transakcjach ropą. Po stronie podażowej znajduje się zarówno kartel OPEC (będący
częściowo pod kontrolą Arabii Saudyjskiej) , jak też spora grupa eksporterów niezależnych
(poza kontrolą monarchii). Z tego powodu światowa podaż tego surowca nie jest do końca
przewidywalna. Po stronie popytowej
występuje ogromna grupa odbiorców, z
najważniejszymi dla rynku ropy państwami najwyżej rozwiniętymi.
Popyt zależny jest od trendów w gospodarce światowej, kondycji ekonomicznej
głównych importerów, postępu technicznego, etc. Nawet przy bardzo mądrym zarządzaniu
podażą przez OPEC, nie jest on w stanie ustabilizować ceny ropy naftowej w dłuższym czasie,
będąc jedynie
jednym
z uczestników rynku tego surowca. Przy znacznej wahliwości
przychodów z surowców energetycznych jedynym sensownym rozwiązaniem, gwarantującym
stabilizację budżetu narodowego jest stworzenie specjalnego funduszu stabilizacyjnego,
którego celem byłoby gromadzenie nadwyżek dochodów w okresach wysokich cen ropy i
używanie ich w czasach zniżek cen do stabilizacji budżetów. Arabia Saudyjska niedoceniła
jednak sensu utworzenia takiego funduszu .
122
“The
Saudi
Arabia
Report
Q4/2003”,
Middle
East
Economic
Digest,
London
2003
80
Wydobycie i eksport ropy naftowej nie mają większego przełożenia na ogólny rozwój
gospodarczy i procesy dywersyfikacyjne królestwa123. W kraju ma miejsce klasyczny
przypadek choroby holenderskiej (patrz 2.2.1).
Tabela 3
Subsydiowanie gospodarki saudyjskiej w okresie 1970-2000 w mln SR
Kierunki
dotacji
1970
1974
1979
1984
1985
1990
1995
2000
Żywność
Pszenica i
jęczmień
krajowy
Import
jęczmienia
Pasza
dla
drobiu
Rolnictwo
Bezpieczeństwo
socjalne
Elektryczność
Inne 1/
Razem
0
0
0
0
17
0
0
17
750
0
0
0
68
358
2
20
1198
1226
45
0
0
703
1084
695
163
3916
2457
2774
0
0
1449
1540
3050
816
12087
147
2003
1535
267
1081
1510
1750
658
8953
11
5087
361
212
199
1315
374
736
8297
5
2535
1241
115
23
2573
210
656
7358
16
935
0
384
266
2990
70
627
5287
0
źródło: Achievements of Development Plans, op.cit.
1/ w skład tej pozycji wchodzi: pomoc społeczna, wydatki na cele społeczne, dofinansowanie klubów
młodzieżowych, dotacje do transportu publicznego i inne
Subsydia
są symbolem gospodarki regulowanej, w której kryteria ekonomiczne
odgrywają drugorzędną rolę. Niezależni eksperci od wielu lat zwracali uwagę na fakt, że
wiele form aktywności funkcjonowało wyłącznie dzięki zasileniu z budżetu. Część dotacji nosi
charakter czysto socjalny i jest wyrazem funkcjonowania państwa opiekuńczego. Do końca
lat 90. XX wieku państwo dotowało zarówno żywność, mieszkania, elektryczność, wodę pitną,
transport miejski czy w końcu benzynę (ropę). Na przełomie wieków dotacje konsumpcyjne
stanowiły aż 20% łącznych dochodów osobistych obywateli. Tabela pokazuje zmiany w
polityce subsydiowania wybranych sektorów. W pierwszym okresie państwo kładło nacisk na
subsydiowanie żywności. Dotacje na ten cel osiągnęły swoje maksimum w 1984r. i wyniosły
123
Achievements
of
the
Development
Plans.
Facts
and
Figures,
Kingdom
of
Saudi
Arabia
Ministry
of
Planning,
Riyadh,
2004
81
2457 SRF. W kolejnych latach dostrzec można wycofanie się państwa z tych subsydiów. W ich
miejsce
przyjęto strategię wsparcia krajowych upraw pszenicy i jęczmienia. Polityka ta
zaczęła wygasać z końcem nowego wieku. W całym analizowanym okresie nieustająco rosły
wydatki bezpieczeństwo socjalne. Od 1995 r. wydatki na ten cel stanowią najważniejszą
pozycję w budżecie monarchii.
P.Enav, zastrzegając się, iż dane pozyskiwane z saudyjskich źródeł odnośnie łącznych
wydatków budżetowych na dotacje są często przekłamane i sprzeczne, twierdził, iż łączne
wydatki na cele socjalne w końcu lat 90 wyniosły około 14 mld USD, co stanowiło około 30%
wpływów ze sprzedaży ropy naftowej
124
. Szacował ponadto łączne wydatki państwa na
subsydiowanie produkcji na poziomie 25% wydatków budżetowych. W 1994r. w ramach
polityki reform państwo podjęło próbę zmniejszenia dotacji konsumpcyjnych. Doprowadzono
np. do podwyżki cen benzyny (podniesiono cenę o 50%, lecz nadal pozostała symboliczna,
zaledwie 24 centy USD za litr paliwa), zniesiono dotacje do biletów lotniczych (kosztem
likwidacji przywilejów), podniesiono symboliczną do tej pory cenę na wodę, telefony czy
elektryczność. Ograniczono dotacje do produktów konsumpcyjnych
125
. Pomimo hucznych
zapowiedzi, zmiana polityki budżetowej w tym zakresie miała jednak bardziej charakter
symboliczny. W tym samym bowiem okresie wzrosło wsparcie państwa do innych pozycji,
powodując w konsekwencji w początku XXIw. tendencję wzrostową dotacji ogółem .
Przykładem patologii funkcjonowania państwa może być subsydiowanie narodowych
linii lotniczych Saudia Airlines. Jedne z najlepszych linii lotniczych świata z powodu prawa,
gwarantującego książętom z linii Saudów darmowe przeloty (biorąc pod uwagę liczebność
rodu) nie były w stanie funkcjonować na rynku bez dotacji ze strony państwa.
Po w miarę stabilnej dekadzie lat 90. w pierwszej dekadzie XXI w. świat staje się
świadkiem kolejnego gwałtownego wzrostu cen ropy naftowej. W latach 2000- VII.2008 cena
baryłki ropy Brent wzrasta z 23 USD do ponad 146 USD, przekładając się na szybki wzrost
PKB per capita w monarchiach Zatoki oraz powstanie ogromnych nadwyżej kapitałowych126.
124
Enav
P.,
“The
Saudi
Oil
Dilemma”,
Financial
Times
Energy,
London,
2001
125
Malik
Monica,
The
private
sector
and
the
state
in
Saudi
Arabia,
University
of
Durham,
Durham,
1999
126
Brent
Oil
Prices
History,
http://www.livecharts.co.uk/futures_commodities/brent_oil_prices_historical.php,
dostęp
15.10.2013.
82
Tabela 2/2
PKB per capita w cenach bieżących w latach 2000-2012 w tys. USD
2000
2007
2011
Bahrajn
12,5
19,9
17,3
Kuwejt
19,4
46,8
62,6
Oman
8,8
16,3
25,2
Katar 1)
30,0
67,5
92,5
Arabia Saudyjska
8,7
15,0
20,5
ZEA
34,4
47,8
45,6
za: World Development Indicator, World Bank,
http://www.indexmundi.com/facts/indicators/NY.GDP.PCAP.CD/compare#country=bh:kw:om:qa:sa:
ae:us, dostęp 15.10.2013.
1) Dane dla Kataru uwzględniają przede wszystkim uruchomienie wydobycia gazu z pola gazowego
North Field.
Tabela 2/2 prezentuje zmiany poziomu PKB per capita w pierwszej dekadzie XXI w.
Na wzroście cen surowców energetycznych skorzystały w mniejszym lub większym stopniu
wszystkie państwa. Gwałtownie wzrósł ich poziom PKB per capita. Warto zaznaczyć , że w
2011r. PKB per capita dla Kataru uznany został za najwyższy w świecie. Państwa Zatoki
skumulowały w tym czasie rezerwy kapitałowe- ich łączną wartość w 2011r. szacowano na
2,6 bln USD . Według raportu Deutsche Bank stanowiły one co prawda odpowiednik
zaledwie 1% aktywów finansowych świata, jednak gros z nich znajdowało się w rękach
państwa. Oficjalne rządowe rezerwy dewizowe monarchii naftowych w 2011 r. stanowiły już
ponad 10% światowych rezerw dewizowych127 i pokazywały potencjał tego sektora w Zatoce.
Środki znajdujące się w rękach państwa zostały przez część szejkanatów wykorzystane w
nowym stuleciu do dywersyfikacji ich gospodarek.
Więcej
danych
na
temat
wysokości
rezerw
dewizowych
państw
Zatoki
znajdują
się
w
rozdziale
na
temat
funkcjonowania
rynków
finansowych.
127
GCC
Financial
Markets,
DB
Research,
14
November
2012,
https://www.dbresearch.com/PROD/DBR_INTERNET_EN-‐‑
PROD/PROD0000000000296909/GCC+financial+markets%3A+Long-‐‑
term+prospects+for+finance+in+the+Gulf+region.pdf,
dostęp
6.03.2014
83
Skutkiem szybkiego podniesienia standardu życia, spadku śmiertelności był wzrost
demograficzny monarchii Zatoki. Był on dodatkowo utrwalony stosunkowo powolnymi
zmianami w rozrodczości. Dane dotyczące trendów demograficznych w okresie ostatnich 40
lat pokazuje poniższa tabela.
Tabela 3/2
Ludność krajów Półwyspu Arabskiego
Liczba mieszkańców w tys.
1973
1980
1990
2000
2010
Arabia Saudyjska
6560
9604
16258
20644
25988
Kuwejt
893
1375
2125
2190
2863
Katar
147
229
467
616
1508
Bahrajn
247
346
492
650
870
ZEA
378
1015
1867
3238
4707
Oman
721
1060
1625
2402
2660
Za: “World Economic Outlook 2011”, Worldbank
http://databank.worldbank.org/ddp/htmljsp/QuickViewReport.jsp?RowAxis=WDI_Ctry~&ColAxis=WDI_Time~&PageAxis=WDI_Series~&PageAxis
Caption=Series~&RowAxisCaption=Country~&ColAxisCaption=Time~&NEW_REPORT_SCALE=1&NEW
REPORT_PRECISION=0&newReport=yes&IS_REPORT_IN_REFRESH_MODE=true&IS_CODE_REQUIR
ED=0&COMMA_SEP=true, dostęp 15 .08.2013
Dwie pierwsze kolumny tabeli 3/2 ukazują sytuację demograficzną państw Półwyspu
Arabskiego w latach 73-80, a zatem w okresie pierwszej fali napływu środków ze sprzedaży
ropy
naftowej.
Potwierdzają,
zasygnalizowany
już
wcześniej,
stan
niedoborów
demograficznych, stanowiący w tym okresie istotną barierę wzrostu ekonomicznego. Brak
wystarczającej liczby rąk do pracy, w konfrontacji z ilością nagle dostępnego kapitału
zaburzył proporcje między czynnikami produkcji i utrudniał zdolności absorbcyjne
petrodolarów przez gospodarkę. Jedynym logicznym i szybkim rozwiązaniem blokady
demograficznej okazało się sięgnięcie po
pracowników cudzoziemskich. Efektem
wykorzystania imigracji zarobkowej przy równoczesnym wzroście demograficznym ludności
rodzimej stał się 4-krotny wzrost populacji regionu w latach 1973-2010. W 1973 r. wynosiła
powyżej 8 mln, zaś w 2010 r. to już 36 mln. W poszczególnych krajach przyrost rejestrowanej
populacji (rodzimej i rezydentów) był jeszcze większy. I tak, na przestrzeni niecałych
84
czterech dekad w przypadku Kataru ludność kraju wzrosła 11-krotnie, zaś w ZEA ponad 13krotnie.
Początkowo obie grupy były przez rynek pracy traktowane w odmienny sposób.
Imigranci stanowili trzon zatrudnionych w przemyśle i usługach, podczas gdy ludność
rdzenna znajdowała zajęcie w sektorze publicznym, w tym w biurokracji państwowej. Obie
grupy nie konkurowały ze sobą na rynku pracy. Kiedy w połowie lat 90. sektor publiczny i
administracja rządowa osiągnęła pułap zatrudnienia, pojawiło się bezrobocie wśród rdzennej
ludności.
Bezrobocie dotknęło przede wszystkim młodzież, biorąc zaś pod uwagę znacznie
niższą aktywizację zawodową kobiet niż mężczyzn- głównie młodych mężczyzn. To nowe
zjawisko niosło ze sobą niekorzystne skutki społeczne, spowodowane ograniczeniami w
zakresie zakładania rodziny przez młodych czy realizacji swych aspiracji życiowych.
Powszechne i chroniczne bezrobocie młodych mężczyzn zaczęło stanowić zagrożenie dla
państwa, prowadziło bowiem do narastającej destabilizacji politycznej, radykalizacji
społecznej i wzrostu wpływów ugrupowań radykalnych.
Bogactwo wytworzyło aspiracje konsumpcyjne, w tym potrzebę szybkiej zmiany
otaczającego świata, w zakresie
infrastruktury miejskiej czy stylu życia. W znacznie
mniejszym stopniu oczekiwano głębokich zmian systemowych, budowy czy dywersyfikacji
gospodarek. Jednocześnie państwa naftowe były zbyt słabo zorganizowane, by rozwijać inne
sektory. Napływ petrodolarów nie stanowił po temu wystarczającego bodźca. Realizacja
aspiracji konsumpcyjnych opierała się
głównie na dochodach
ze sprzedaży surowców
energetycznych. Były one w latach 70. na tyle duże, że zdawało się, że przed krajami
naftowymi nie stoją żadne ograniczenia.
RAMKA: Rynek pracy w monarchiach Zatoki Perskiej w początkach XXI wieku na
przykładzie Zjednoczonych Emiratów Arabskich
Emiraty Arabskie podobnie do pozostałych małych szejkanatów charakteryzowały się
znikomą liczbą ludności. Oparcie rozwoju gospodarczego państwa wyłącznie na rodzimej
sile roboczej stanowiło istotną barierę rozwojową. Aby zredukować napięcie podażowe na
85
rynku pracy kraj zdecydował się na importowanie siły roboczej. Kiedy na skutek przyrostu
demograficznego pojawiło się bezrobocie wśród ludności rodzimej ujawniły blokadę rynku
pracy dla rdzennej ludności.
Według badań przeprowadzonych w początkach nowego stulecia przez J. Muysken i S.
Nour za blokadę tą odpowiadał system edukacyjny kraju charakteryzujący się ociężałością i
nieprzystosowaniem. Do najważniejszych zaliczały one brak wizji kierunku rozwoju
szkolnictwa i nieskorelowanie edukacji z potrzebami gospodarki. Państwo w sposób
niewłaściwy monitorowało system edukacji, a szkoły de facto były pozostawione same sobie.
Władza nie stawiała wobec nich jakichkolwiek oczekiwań oraz nie stosowała żadnych
kryteriów oceny jakości. Szkoły działały poza logiką rynkową, niejako na obrzeżach realnego
życia gospodarczego. Takie ulokowanie szkolnictwa w gospodarce narodowej prowadziło do
niewspółczesnych programów, nieadekwatnych do potrzeb w XXI wieku. Co więcej, sektor
edukacji cierpiał na niedobór kwalifikowanych kadr i niską jakość.
Szkolnictwo, szczególnie na poziomie wyższym,
kształciło specjalistów z dziedzin
całkowicie zbędnych, z punktu widzenia rynku, w skutek czego po ukończeniu edukacji zasilali
oni szeregi bezrobotnych. Brak było także tradycji współpracy uczelni z realną gospodarką, z
przemysłem, w celu zdefiniowania potrzeb rynkowych i ustalenia optymalnego z punktu
widzenia państwa kierunku kształcenia. Zbadane przez Muysken i Nour firmy skarżyły się na
niskie kwalifikacje rodzimych kadr oraz na nieprzekładalność wiedzy zdobytej w procesie
edukacji na faktyczne, niezbędne kwalifikacje.
Szkolnictwo wszystkich szczebli odznaczało się brakiem elastyczności i brakiem
kreatywności, a nauka polegała na przyswajaniu formułek i reguł, nie zmuszając uczących się
do samodzielnego
myślenia. Stan taki znajdował odzwierciedlenie w małej liczbie
zgłaszanych wniosków racjonalizatorskich, czy prowadzonych prac badawczo-rozwojowych.
Emiraty, podobnie do pozostałych państw regionu były niemal całkowicie uzależnione od
zagranicznych technologii. Wynikało to również z niedorozwoju kształcenia na uczelniach
technicznych.
Szkolnictwo w UAE na przełomie wieków znajdowało
się de facto całkowicie w
rękach państwowych. Muysken i Nour zwracały uwagę na brak lub niedostatki w
infrastrukturze edukacyjnej, brak tradycji współpracy naukowej, a w związku z tym
niemożność wystąpienia pozytywnego efektu synergii (można powiedzieć, że istnieje wręcz
rodzaj ujemnej synergii, gdzie niedobór w jednej kwestii powoduje ograniczenia w drugim
aspekcie).
Powyżej opisane wady systemu edukacyjnego były charakterystyczne dla
86
wszystkich państw regionu. Na początku XXI wieku niesprawny i archaiczny system
edukacyjny uniemożliwiał dywersyfikację produkcji, prowadząc do ograniczeń natury
strukturalnej. Ponadto, niedopasowanie kwalifikacji rodzimej siły roboczej do potrzeb rynku
prowadziło do bezrobocia strukturalnego. Braki kadrowe, sygnalizowane przez firmy,
prowadziły do przestojów i ograniczeń produkcji 128 .
2.2. Symptomy choroby holenderskej w monarchiach naftowych
Omawiając występowanie choroby holenderskiej w analizowanych państwach, mając
możliwość oparcia się na analizie długich ciągów czasowych, dostrzec można zgoła
odmienne efekty w zależności od przyjętego horyzontu czasowego. Dlatego też należy
analizę tą przeprowadzić z uwzględnieniem czynnika czasu. W fazie pierwszej, obejmującej
lata od początku lat 70. do drugiej polowy 90. XX w. dominują tendencje negatywne tzw.
przekleństwa surowcowego. W fazie drugiej, rozpoczętej w końcu lat 90. ujawniają się
symptomy adaptacji systemów ekonomicznych do ograniczeń spowodowanych chorobą
holenderską i próba zaproponowania rozwiązań pozwalających na szybki rozwój, a nawet na
budowę zdywersyfikowanej gospodarki.
Faza pierwsza.
Monarchie naftowe odnotowały wszystkie objawy wytracania konkurencyjności i
narastania blokady rozwojowej, będące konsekwencją eksploatacji i eksportu surowców
energetycznych.
Ropa, traktowana początkowo jak błogosławieństwo, szybko zaczęła ciążyć na
funkcjonowaniu gospodarek poszczególnych państw. Stan nadpłynności finansowej, jaki
zaistniał po pierwszym szoku naftowym wytworzył szereg patologii, z którymi- na co warto
zwrócić uwagę-
państwa te borykają się w większym lub mniejszym stopniu do dnia
dzisiejszego. Napływ petrodolarów nie zdołał przyczynić się w istotny sposób do spójnego,
128
Nuysken,
Joan
,
Nour,
Samia
,
“Deficiencies
in
Education
and
Poor
Prospects
for
Economic
Growth
in
the
Gulf
Countries:
The
Case
of
the
UAE”,
Journal
of
Development
Studies,
Vol.
42,
No.
6,
957–980,
Routledge,
August
2006
87
wielotorowego rozwoju gospodarczego państw naftowych. Wręcz przeciwnie- odkrycia złóż
ropy i gazu doprowadziły do regresu i upośledzenia innych, nie związanych z sektorem
wydobywczym sektorów. Wraz z upływającym czasem stopniowo ujawniały się wszystkie
symptomy choroby holenderskiej.
Napływ na wielką skalę dolarów ze sprzedaży ropy wywołał aprecjację pieniądza
krajowego, a
to doprowadziło do radykalnego zmniejszenia konkurencyjności innych
sektorów gospodarek państw Zatoki,
ograniczając ich możliwości rozwojowe. Przebieg
negatywnych zjawisk w gospodarkach tych krajów uwarunkowany był ogólnym niskim
poziomem ich rozwoju w początkach lat 60tych XX wieku. Z tego powodu aprecjacja waluty
nie tyle zniszczyła konkurencyjność poza naftowych branż, co zablokowała i uniemożliwiła w
ogóle ich powstanie czy rozwój.
W ramach sektorów już istniejących, w pierwszej kolejności ofiarą klątwy
surowcowej padły te działy gospodarki, które w dużym stopniu opierały się na pracy, jako
czynniku produkcji. Równoczesna inflacja
i wprowadzenie w życie zasad państwa
opiekuńczego doprowadziły do gwałtownego wzrostu kosztów siły roboczej. Nastąpiło
wytracenie rentowności sektorów pracochłonnych. Mniejsze spustoszenia dotknęły nieliczne
sektory kapitałochłonne
129
. Utrata konkurencyjności nastąpiła głównie w tych sektorach,
których produkcja podlegała wymianie międzynarodowej (tradable sectors), a które
konfrontowały drożejące produkty krajowe z tanimi produktami importowanymi. Pierwszym,
który odczuł niekorzystne tendencje w zakresie konkurencyjności był sektor przetwórstwa
rolnego i produkcji materiałów budowlanych, za wyjątkiem cementu, którego produkcja w
badanym okresie przeżywała dynamiczny rozwój, zachowując swą
dotychczasową
konkurencyjność. Było to spowodowane głównie faktem wycofywania się państw
wysokorozwiniętych z produkcji tego materiału budowlanego, spowodowanego dbałością o
środowisko naturalne oraz rosnącym popytem światowym. Znacznie lepsza sytuacja
panowała w sektorze usług i dóbr, które nie podlegały wymianie międzynarodowej i były
dostarczane lokalnie (non-tradable sector). Z powodu braku konkurencji zewnętrznej były w
stanie się utrzymać, a w późniejszym czasie rozwinąć130.
Równocześnie z aprecjacją walut narodowych zwiększała się atrakcyjność importu,
powodując fatalne w skutkach przekierowanie konsumpcji na dobra importowane. Zjawisko
129
Ismail,
Kareem,
“The
Structural
Manifestation
of
the
`Dutch
Disease’:
The
Case
of
Oil
Exporting
Countries”,
IMF
Working
Paper,
WP/10/103,
April
2010,
s.
19
130
Luciani,
Giacomo,
„The
Resource
Curse
and
the
Gulf
Development
Challenge”,
op.
Cit.
88
to, korzystne z punktu widzenia konsumentów, prowadziło do negatywnych konsekwencji dla
krajowych
producentów, których i tak słaba pozycja na rynku była jeszcze dodatkowo
marginalizowana. Jednym z sektorów dotkniętych w stopniu istotnym był wspomniany już
sektor żywnościowy; produkty żywnościowe dostarczane przez lokalnych producentów były
wypierane z rynku przez dobra importowane 131.
Ropa zatem wypierała lub uniemożliwiała rozwój alternatywnej produkcji, blokując
procesy budowy zróżnicowanej, zdywersyfikowanej gospodarki. Korzyści, uzyskiwane przez
państwa naftowe ze sprzedaży tego surowca zostały zredukowane przez załamanie produkcji
innych sektorów produkcyjnych , bądź nieopłacalność ich rozwoju. Pierwsze dekady
eksploatacji ropy, prowadziły do przekształcenia państw naftowych w
monokultury,
utrwalając ich zależność i dobrobyt od przychodów ze sprzedaży surowców energetycznych.
Udział surowców energetycznych w eksporcie ogółem państw półwyspu arabskiego zawierał
w końcu XX wieku (1998 r.) lokował się w przedziale 81-88% (z wyjątkiem Bahrajnu, w
którym surowce stanowiły zaledwie około 53%) 132.
Zainteresowanie rządów państw naftowych skoncentrowało się, co zrozumiałe, na
rozwoju sektora wydobywczego, zaopatrzeniu go w odpowiednie środki oraz w
kwalifikowane kadry.
Z powodu niedostatku rodzimej siły roboczej (nierównomierne
nasycenie zasobami) nastąpiło przejęcie większości ludzi zdolnych do pracy przez sektor
energetyczny 133.
Innym negatywnym zjawiskiem w gospodarkach państw GCC, było obniżenie
standardów edukacyjnych. Skutki ukierunkowania edukacji na sektor wydobywczy widać w
profilu edukacyjnym szkół
wyższych tych państw. Lokalne uczelnie skupiały się na
inżynieryjnych studiach petrochemicznych, kształcących specjalistów dla obsługi sektora
wydobywczego, bądź na studiach teologicznych całkowicie
nieprzydatnych z punktu
widzenia gospodarki. Zablokowano wszechstronny rozwój zasobów ludzkich, przede
wszystkim drastycznie zawężając kwalifikacje młodej generacji. Zemściło się to w niedalekiej
131
Seznec,
Jean-‐‑Francois,
Kirk,
Mimi
,
“Industrialization
In
the
Gulf:
a
Socioeconomic
Revolution”,
Routledge
Studies
In
Middle
Eastern
Economics,
NY,
2011,
str.187
i
dalsze
132
Muysken,
Joan,
Nour,
Samia,
“Deficiences
In
Education
and
Poor
Prospects
for
Economic
Growth
in
the
Gulf
Countries:
The
Case
of
the
UAE”,
Journal
of
Development
Studies,
Vol.
24
,
No.
6,
Routledge
Taylor
and
Francis
Group,
August
2006
133Dzieje
sie
tak
zgodnie
z
twierdzeniem
Rybczyńskiego,
definiującym
jak
zmienia
się
wykorzystanie
rzadkiego
zasobu
w
gospodarce
wraz
ze
wzrostem
drugiego
zasobu
(praca,
surowce)
89
przyszłości w sposób dwojaki. Z jednej strony- wraz z nasyceniem sektora energetycznego
siłą roboczą pojawiła się armia bezrobotnych; z drugiej strony- dominujący profil kształcenia
(inżynieria petrochemiczna) nie był w stanie zagwarantować dostępu do kwalifikowanych
kadr lokalnych dla do potrzeb pozostałych sektorów.
Napływ petrodolarów doprowadził do drastycznego w swoim rozmiarze i dynamice
wzrostu płac, jak też do rozpoczęcia subsydiowania miejsc pracy w sektorze publicznym.
Wzrost wynagrodzeń był jednak w znikomym stopniu sprzężony ze wzrostem kwalifikacji
czy wydajności pracy. Subsydiowanie stanowisk pracy prowadziło do przerostu biurokracji.
Seznec i Kirk zwracają uwagę na fakt, że w populacji rodowitych mieszkańców
państw naftowych pojawiły się symptomy zjawisk patologicznych, takich jak pogoń za rentą
(rent seeking) oraz pokusa nadużycia (moral hazard), niechęć do wysiłku, wszelkiej
dyscypliny. Zmniejszała się także skłonność do podejmowania ryzyka134 . Nagłe bogactwo
wywołało postawy roszczeniowe ze strony
pracowników pochodzenia rodzimego.
Powszechna stała się pogarda dla miejsc pracy w sektorze produkcyjnym, traktowane jako
uwłaczające ‘prawdziwym’ Arabom. Zainteresowaniem cieszyły się jedynie stanowiska
kierownicze. Pojawila się niechęć do aktywizacji zawodowej obywateli monarchii. Próbą
przezwyciężenia negatywnych zjawisk na rynku pracy, związanych z syndromem choroby
holenderskiej, dodatkowo wzmacnianych faktem występowania ogólnych niedoborów rąk do
pracy, było zatrudnianie cudzoziemców.
Rynek pracy od zarania opierał się na założeniu zatrudniania ludności rdzennej w
sektorze publicznym, bądź w kluczowych miejscach w gospodarce za wynagrodzenie
wielokrotnie przekraczające stawki przewidziane dla cudzoziemców. Państwo rentierskie
wdrożyło model, w myśl którego rodzima siła robocza zajmowała najmniej uciążliwe, a
zarazem
najważniejsze
stanowiska
w
gospodarce,
pozostałe
kierunki
aktywności
gospodarczej pozostawiając cudzoziemcom. Nie trzeba nadmieniać, że przyjęty model
organizacji rynku pracy miał za zadanie transmisję renty na obywateli kraju i stał się jednym z
podstawowych narzędzi stabilizacji politycznej monarchii. Doprowadziło to jednak do
134
Seznec,
Jean-‐‑Francois,
Kirk,
Mimi,
op.cit.
,
str.
189
90
powstania dychotomicznego rynku pracy, w którym stosowano odmienne kryteria oceny i
wynagradzania pracowników w zależności od kraju ich pochodzenia135.
Kolejnym skutkiem, będącym zarazem przejawem choroby holenderskiej
i
charakterystycznym dla państwa rentierskiego stało się uzależnienie rozwoju gospodarczego i
stanu finansów publicznych od aktualnej sytuacji na rynku energetycznym oraz ceny
światowej tych surowców. Przychody z ropy naftowej i gazu traktowane były jako dochody,
nie zaś jako kapitał, co znajdowało odzwierciedlenie w sposobach wydatkowania.
Przeznaczane były na finansowanie bieżących wydatków, głównie konsumpcji, w znikomym
stopniu zaś inwestycji. Jak zostało już wspomniane, struktura budżetów badanych państw w
tym okresie wykazywała niezwykle silne uzależnienie od przychodów z ropy naftowej, co
prowadziło do poważnych problemów w momencie spadku cen nośników energii. Państwa
naftowe nie potrafiły neutralizować spadku przychodów z eksportu surowców produkcją
innych sektorów, szczególnie w obliczu ich słabości i zablokowania (klątwa surowcowa). Nie
pozyskiwały dochodów z podatków. Nie były w stanie ograniczać także wydatków. Nie
gromadziły, a przez to nie posiadały rezerw dewizowych. Jedynie Kuwejt wprowadził rodzaj
funduszu stabilizacyjnego (Kuwait Investment Board, 1953r.). Reszta państw wydawała na
bieżąco każde wpływające do budżetu kwoty.
Do 1983r. ogólna sytuacja na światowym rynku energetycznym, sprzyjała
rozrzutności, a państwa naftowe podejmowały szereg zobowiązań. Istotne znaczenie dla
finansów państw naftowych miał wspomniany już fakt, uwarunkowanej w pewnym stopniu
motywami ideologicznymi (religijnymi) rezygnacji z poboru podatków od swoich obywateli.
Decydując się na ten krok władze pozbawiały się dochodów, stanowiących w każdym
państwie podstawę wpływów budżetowych. W warunkach braku alternatywnej wobec ropy
działalności gospodarczej oraz rezygnacji z podatków, gwałtowny spadek cen światowych
nośników energii
w połowie lat 80. doprowadzić musiał do załamania równowagi
budżetowej tych państw. We szejkanatach pojawiły się pierwsze poważne symptomy kryzysu
państwa, braku jego zdolności do generowania wzrostu gospodarczego.
Jeśli w monarchiach naftowych prowadzono alternatywną względem wydobycia i
rozwoju przemysłu petrochemicznego działalność gospodarczą, to miała ona charakter
lokalny i wymagała zatrudnienia pracowników cudzoziemskich. Słabość gospodarcza tych
135Abdelkarim,
A.,
Haan,
H.,
“Skills
and
training
in
the
UAE:
the
need
for
and
the
dimensions
of
institutional
intervention”,
Policy
Research,
No.
5,Tanmia
Centre
for
Labour
Market
Research
and
Information,
,
Dubai,
UAE,
January
2002
91
państw znalazła swe odbicie w postrzeganiu ich przez resztę świata. Dwadzieścia lat po
przemysłowym rozpoczęciu eksploatacji złóż ropy w percepcji międzynarodowej postrzegane
one były nadal jako monokultury surowcowe, państwa słabo rozwinięte, nie mające więcej
nic do zaoferowania. Ich udział w wymianie handlowej, z wyłączeniem sektora naftowego i
petrochemicznego, mieścił się w granicach błędu statystycznego.
Przykładem dobrze obrazującym powyższe mogą być negatywne tendencje
występujące w Zjednoczonych Emiratach Arabskich. Jak wykazują Muisken i Nour,
z
początkiem dekady lat 90. w państwie tym nastąpiło niemal całkowite wyrugowanie dóbr
przetworzonych z jego oferty eksportowej, poza produktami pochodzącymi z przetwórstwa
ropy naftowej. Na przestrzeni lat 1993-2002 udział tych dóbr w eksporcie spadł z blisko
50% do 2-3% , podczas gdy udział ropy w eksporcie ZEA wzrósł z 5% do 95% 136 .
Równoczesne oddziaływanie trzech czynników: ropy naftowej, państwa rentierskiego
i choroby holenderskiej (a wszystkie te trzy elementy są ze sobą ściśle powiązane)
doprowadziło do konsekwencji natury politycznej i miało wpływ na utrwalenie
funkcjonującego systemu politycznego. Jak zauważa Ferguson, bogactwo surowcowe
„odbiera obywatelom motywację do bardziej produktywnej działalności gospodarczej,
wzmacniając jednocześnie pozycję autorytarnych władców”137.
Bez wątpienia to ropa
naftowa, będąca de facto własnością rodów panujących odegrała kluczową rolę w utrwalaniu
modelu politycznego, opartego na odrzuceniu możliwości upodmiotowienia mieszkańców i
zablokowaniu drogi do demokracji.
O ile w krótkim okresie oparcie rozwoju na dochodach z ropy i gazu prowadziło do
dynamicznego wzrostu bogactwa państw i jednostek, o tyle na przełomie lat 80. i 90. XXw.
uzależnienie to stało się
bardzo szkodliwe, doprowadzając państwa naftowe do zastoju
gospodarczego, utrwalenia monokultury, zależności od bieżącej koniunktury na rynkach
światowych (poprzez cenę surowców energetycznych) i rozlicznych negatywnych
konsekwencji natury społecznej.
Faza druga
Na przełomie stuleci część monarchii podjęła wysiłki w kierunku przełamania
negatywnych
zjawisk
wywołanych
„przekleństwem
surowcowym”,
zmierzając
136
Muysken,
Joan,
Nour,
Samia,
op.cit.
137
Ferguson,
Niall
,
Potęga
pieniądza.
Finansowa
historia
świata,
Wydawnictwo
Literackie
2010,
str.
29
92
do
dywersyfikacji swych gospodarek. Zrozumiały one, że jedynie dywersyfikacja umożliwia im
neutralizowanie negatywnych zjawisk w postaci bezrobocia, fluktuacji przychodów
budżetowych, czy spadku konkurencyjności.
Niewątpliwym liderem w wytyczaniu nowych kierunków rozwoju dla regionu były
Zjednoczone Emiraty Arabskie, przede wszystkim emirat Dubaju. Emirat ten najwcześniej
rozpoczął budowę gospodarki opartej na usługach. Jedną z głównych przyczyn przyjęcia
takiej strategii rozwoju był znikomy dostęp do surowców energetycznych zlokalizowanych na
terenie emiratu, a zatem bardzo ograniczona możliwość życia z renty surowcowej. Luciani
przytacza statystyki ukazujące zainicjowane procesy dywersyfikacyjne ZEA na przełomie
wieków. Według tych danych udział ekportu ropy w eksporcie ogółem tego kraju w 2000r.
wynosił 75% , jednak udział eksportu ropy w PKB tego kraju już tylko 39%138. Drugi
wskaźnik pokazuje na toczące się przeorientowania gospodarki tego kraju na dostarczanie
usług, zarówno typu tradable jak i non-tradable.
W końcu lat 90. XXw. dostrzec można adaptację monarchii do ograniczeń związanych
z występowaniem choroby holenderskiej i próbę zbudowania wielosektorowej gospodarki
pomimo występowania naturalnych blokad.
O ile w pierwszej fazie nastąpiła blokada
rozwoju sektora produkcyjnego (uniemożliwiając uruchomienie procesów industrializacji
monarchii) oraz zalew importu , rugującego z rynku produkty lokalne uzależniając monarchie
od reszty świata, o tyle zainicjowany w końcu wieku proces adaptacji miał za zadanie
doprowadzić do maksymalnego czerpania korzyści z dotychczasowych słabości.
Poszczególne szejkanaty- przede wszystkim emiraty Dubaju, Abu Dhabi oraz Kataru
skoncentrowaly się na rozwoju usług (zarówno tradable jaki i non-tradable). Dzisiejsze
szejkanaty dowiodły swojej sprawności i wysokiej konkurencyjności w takich sektorach jak
np. usługi portowe, transportowe czy lotnicze. Z drugiej
strony zbudowały strategię
bogacenia się przez rozwój handlu. Nie generują co prawda wartości dodanej z produkcji
dóbr, lecz uzyskują wysokie dochody z pośrednictwa w handlu. W sprytny i zaplanowany
sposób wytworzyły modę na zakupy u siebie, stając się swoistym hubem handlowym, Mekką
handlową świata. Turystyka handlowa i sam handel stanowią jeden z kluczowych segmentów
gospodarki Dubaju, Kataru oraz Abu Dhabi. Co więcej, handel znajduje się głównie w rękach
sektora prywatnego, a w dodatku w rękach kapitału zagranicznego (i pracowników
cudzoziemskich). Wytworzenie mody na zakupy w monarchiach Zatoki spowodowalo
138
Luciani,
Giacomo,
ibidem,
s.
42
93
gwałtowny rozwój rynku nieruchomości, usług hotelarskich i tzw. hospitality sector,
znajdujących się również w rękach cudzoziemców. W ten sposób monarchie zmniejszają
swoją zależność od nośników energii, generując rokrocznie coraz większy fragment swoich
dochodów z aktywności nie powiązanej w żadnym stopniu z ropą naftową. Wprowadzając
ten model rozwoju szejkanaty włączają w krwioobieg gospodarki coraz większe rzesze
pracowników cudzoziemskich, upodmiotowiają ich, pozwalają im się bogacić, identyfikować
z państwem przebywania, a nawet czuć swoistą dumę z faktu, że współtworzą jedno z
centrów świata XXIw.
Innym kierunkiem aktywności państw Zatoki, mającym na celu zmniejszenie
zależności od bieżących dochodów z eksportu surowców było powolanie do istnienia
Państwowych Funduszy Majątkowych (SWF), funduszy lokujących kapitały w skali
globalnej, najczęściej z dala od sektora energetycznego. Fundusze te stanowią także jedno z
kluczowych narzędzi sterylizacji petrodolarów, pozwalając na utrzymanie przez monarchie (a
przynajmniej nie pogarszanie) ich zewnętrznej konkurencyjności.
***
Trudno jest na jednoznaczną ocenę wysiłków dywersyfikacyjnych analizowanych
państw i skalę ich ucieczki od choroby holenderskiej. Wszelkie statystyki są obciążone
poważnym błędem. Udział dochodów z ropy w PKB jest bowiem uwarunkowany trzema
czynnikami o charakterze egzogenicznym: ceną światową surowców energetycznych (na
którą monarchie mają tylko pewien wpływ, jako dostawcy surowca zrzeszeni w OPEC),
wymuszanym przez świat poziomem wydobycia ropy i gazu oraz kursem waluty
rozliczeniowej w transakcjach ropą- dolara. Jest zatem rzeczą zrozumiałą, że w okresie
szybko rosnącego światowego PKB, nieuchronnie pociągającego za sobą wzrost cen
surowców energetycznych i presji na większe dostawy tychże przez dostawców, udział ropy i
gazu w PKB jak też w eksporcie poszczególnych monarchii będzie rosnący lub przynajmniej
znaczący. Dobrze odzwierciedlają tą zależność stastystyki dla lat 2000-2007, w których
miał miejsce szczyt światowej koniunktury, a równocześnie gwałtowny wzrost cen ropy
naftowej (tzw. trzeci szok naftowy).
Tabela 4/2
Udział sektora naftowego w krajowym PKB w latach 2000-2007
Lata
Bahrajn
Kuwejt
Oman
Katar
Arabia
Saudyjska
94
ZEA
GCC
2000-2004
26,2
45,1
44,5
58,6
37,9
32,0
38,7
2005-2007
26,6
51,2
48,4
59,0
49,2
37,4
47,0
Za: Beutel Jorg, „Conceptual Problems of Measuring Economic Diversification, as Applied to the
GCC Economies”, Resources Blessed: Diversification and the Gulf Development Model, ed. Luciani,
Giacomo, Gerlach Press 2012
Tabela pozwala dokładnie przyjrzeć się problemowi niedoskonałości pomiarowej
mierników aktywności ekonomicznej. Bez głębszego zrozumienia zachodzących w realnej
gospodarce procesów można łatwo wpaść w pułapkę wnioskowania obarczonego dużym
błędem, podkreślającego rosnący (w latach 2000-2007) poziom uzależnienia krajów GCC od
dochodów z ropy i malejący udział pozostałych sektorów gospodarki w tworzeniu PKB.
Jednak dane dla okresu 2005-2007 wprowadzają w błąd, spowodowane są bowiem przede
wszystkim szokowym wzrostem cen światowej ropy (w szczycie cen w lipcu 2007r. ropa
osiągnęła cenę 156 USD za baryłkę, podczas gdy w 2000r. cena baryłki opiewała na 26USD)
i wzmożonym ich wydobyciem przez kraje surowcowe.
Prawdziwy poziom wysiłków dywersyfikacyjnych, już dokananych i wciąż będących
w fazie wdrażania, ukazujących zarazem jakość samej dywersyfikacji, ujawni się w okresie
spadku cen nośników energii oraz spadku wydobycia. Wtedy też będzie można odpowiedzieć
na pytanie, czy kraje naftowe Zatoki skutecznie uciekły od choroby holenderskiej.
2.3. Pierwsze próby dywersyfikacji gospodarek monarchii naftowych
Koniec XX wieku przyniósł w każdej monarchii bezrobocie i spowodował wdrożenie
rządowych programów wycofywania z rynków krajowych pracowników cudzoziemskich oraz
zastępowanie ich rodzimą siłą roboczą (nazywane najczęściej programami nacjonalizacji
rynku pracy). Uwalniane w ten sposób miejsca pracy pojawiały się jednak przede wszystkim
w
niecenionym przez ludność rdzenną sektorze prywatnym. Z kolei zwalniane przez
cudzoziemców stanowiska w sektorze publicznym były z kolei mniej prestiżowe, gdyż
pracownicy napływowi zatrudniani byli z reguły na niższych szczeblach.
Nowa polityka ekonomiczna monarchii z początku XXI w. zakładała budowę
normalnej, zrównoważonej gospodarki, w której lokalna siła robocza znajdowałaby
zatrudnienie we wszystkich sektorach i na wszystkich stanowiskach. Politykę tę można uznać
95
za jeden z pierwszych kroków poczynionych przez państwa naftowe w kierunku uwolnienia
się od choroby holenderskiej.
Kolejnym krokiem była próba stworzenia sektora przetwórczego.
Największą
trudność sprawił rozwój produkcji przemysłowej. Monarchie podejmowały wysiłki
specjalizacji w sektorach bądź to związanych z ropą, bądź uzależnionych od taniej energii,
przed wszystkim koncentrując się na rozwoju przemysłu petrochemicznego. Katar inwestował
w sektor gazowy. Bahrajn oraz
Zjednoczone Emiraty Arabskie uruchomiły na swoich
terenach produkcję aluminium. Budowę hut aluminium planują także Katar i Oman. Rozwój
hutnictwa aluminium spowodowany jest przede wszystkim tym, że proces technologiczny
pozyskiwania aluminium wymaga olbrzymich nakładów energii 139. Zatem lokalizacja hut w
pobliżu złóż energii gwarantuje producentom przewagę konkurencyjną. Inną aktywnością,
rozwijaną na szeroką skalę była produkcja cementu. Państwa te wydają się być do tego typu
działalności idealnym miejscem. Olbrzymie cementownie powstają na środku pustyni, z dala
od większych osad ludzkich. Dzięki temu produkcja cementu, skutkująca ogromnym
zapyleniem nie oddziałuje negatywnie na życie ludzi. Jednak, tak w przypadku rozwoju
cementowni, jak i hutnictwa aluminium jest to produkcja niezwykle szkodliwa dla całego
ekosystemu. Oceniając nowe specjalizacje monarchii przez pryzmat ekologii można mieć
wątpliwości co do słuszności przyjętych kierunków rozwojowych.
Większe szanse dla dywersyfikacji tworzył
blokada rozwojowa
rozwój usług. W tym przypadku
wydawała się być znacznie słabsza. Wszystkie państwa półwyspu
skierowały swe wysiłki w stronę usług, każde z nich próbowało znaleźć niszę rynkową dla
siebie. Dubaj rozwinął usługi portowe .Wspólne dla wszystkich monarchii jest zorientowanie
się na rozwój usług finansowych. Wydaje się to o tyle zrozumiale i logiczne, że państwa te
stały się jednym z głównych deponentów światowych kapitałów.
Na przełomie wieków, wraz z utrzymującą się140 wysoką ceną ropy naftowej pojawiły
się nowe rządowe inicjatywy, poszerzające ofertę usług w ramach monarchii. Cechą
charakterystyczną przemian zachodzących w sferze finansów jest postępujący proces
specjalizacji i różnicowania się poszczególnych państw regionu. I tak, Bahrajn skoncentrował
się na rozwoju usług finansowych spełniających warunki szariatu, w tym przede wszystkim
139
Często
aluminium
nazywa
sie
‘zastygłą
energią’.
Dla
wyprodukowania
puszki
do
napojów
o
pojemności
0,3
l
potrzeba
ropy
naftowej
odpowiadającej
1/3
jej
pojemności.
Za:
http://www.wolfpunk.most.org.pl/10p.htm,
dostęp
17
.07.2013
140
Do
czasu
kryzysu,
który
wywołał
chwilowe
załamanie
cen
ropy
w
2007
r.
96
na rozwoju bankowości islamskiej, Emiraty Arabskie (przede wszystkim Dubaj) zaczęły
intensywnie rozwijać usługi bankowe typu zachodniego, Katar starał się pozyskać środki
finansowe na rozwój i eksplorację nowo odkrytych złóż gazu LPG, a Arabia Saudyjska
próbowała zbudować sektor finansowy, zdolny do obsługi wszelkich grup klientów. W końcu
XX wieku jedynie Kuwejt nie wykazywał większego zainteresowania rozwojem
nowoczesnych usług finansowych, ponad to, co już posiadał.
RAMKA: Katar- dywersyfikacja gospodarcza. Inicjatywa Dolphin Project
Gaz ziemny, występujący w regionie Zatoki najczęściej wspólnie z ropą naftową przez
lata uważany był za produkt uboczny w procesie wydobycia ropy naftowej. Ze względu na
fakt, że cena gazu nie gwarantowała opłacalności produkcji przez długi czas nie traktowano
go jako produkt handlowy. Jego eksploatacja wymagała ponadto stosowania bardzo
skomplikowanych technik przechowywania i transportu. W początkach lat 70. XX wieku
koncern Shell, prowadząc badania geologiczne w regionie Zatoki Perskiej odkrył na wodach
terytorialnych Kataru i Iranu największe na świecie złoża gazu ziemnego nieskorelowanego z
ropą naftową(6000 km2). Złoża te zostały nazwane polami gazowymi North Field. Ponad 2/3
tych obszaru gazonośnego znajdowało się w granicach katarskich wód terytorialnych.
Początkowo odkrycie to nie pociągało za sobą żadnych projektów eksploatacji . Gaz
uznano za surowiec wysoce kłopotliwy, bo grożący eksplozją. By temu zapobiec substancję
wydobywającą się z odwiertów poddawano natychmiastowemu procesowi spalania. Kolejne
lata przynosiły jednak rozwój nowych technologii, umożliwiających bezpieczną eksploatację
tego surowca. Wraz z nowymi możliwościami technicznymi zaczęto dostrzegać potencjał
płynący z eksploatacji i sprzedaży gazu. Nowe technologie
pozwoliły
na handlowe
zorganizowanie wydobycia. Spowodowało to ograniczenie spalania gazu w miejscu jego
wydobywania. W 1979 r. proces ten zredukowano do 5% wydobycia.
Do połowy lat 80. trwały nerwowe negocjacje pomiędzy Iranem a Katarem, mające
na celu ustalenie podziału złóż gazu pomiędzy obydwa kraje. Przez krótki czas rozważano
możliwość wspólnej eksploatacji złóż, utworzono w tym celu nawet joint venture; finalnie
jednak projekt upadł.
97
W 1989 r. z inicjatywy Kataru powstał pierwszy w ramach państw GCC projekt
współpracy gospodarczej dotyczący budowy zintegrowanego systemu zaopatrzenia w gaz
wszystkich członków ugrupowania. Przewidywał on
budowę gazociągu (rurociągu) na
obszarze całego półwyspu Arabskiego. Dostarczycielem gazu miał być Katar. Projekt ten nie
został jednak zrealizowany. W obliczu niepowodzenia, emir Kataru zdecydował się na
rozwijanie projektu eksploatacji złóż gazu w oparciu o węższą grupę państw. W 1999 r.
powstała wspólna koncepcja Kataru i ZEA budowy gazociągu, nazwana Dolphin Project. W
projekcie mają uczestniczyć : Katar- jako dostawca gazu, ZEA i Oman, jako odbiorcy,
pełniący przy tym rolę pośrednika w handlu gazem. W celu realizacji przyjętego projektu
powstała spółka Dolphin Energy z siedzibą w Adbu Dhabi. Dominujący udział w niej posiada
rząd Abu Dhabi , poza nim w spółce jest dwóch partnerów mniejszościowych, firmy Total z
USA oraz Occidental Petroleum oraz Francji.
Wydobycie gazu
ziemnego
ze złóż północnych
należy do
kosztownych
i
skomplikowanych, wymaga procesu skraplania oraz wysoce specjalistycznych portów
załadunkowych. Szczęśliwie dla Kataru, ZEA zbudowały pierwszy nowoczesny port dla
eksportu LNG- gazu skroplonego w miejscowości Al Taweelah. Port ten pełnił dla Kataru
kluczową rolę w rozwoju projektu.
Umowa zakładała współpracę
między obydwoma
krajami, w ramach której Katar miał dostarczać gaz do zakładów skraplania gazu w Ras
Laffan, który następnie przesyłany był do Al Taweelah w ZEA , ładowany do gazowców i
przeznaczany na eksport.141 .
Projekt Dolphin pojawił się w doskonałym momencie, kiedy wszystkie państwa
regionu zaczęły odczuwać gwałtowne niedostatki gazu. Warto wspomnieć, że wydobycie ropy
naftowej wymaga zaopatrzenia urządzeń wydobywczych w energię, zaś duża jej część
pochodzi właśnie z gazu. Co więcej, coraz więcej gazu było konsumowane na rynkach
lokalnych, zarówno przez przemysł (w tym petrochemiczny), zakłady odsalania wody
morskiej, elektrownie, jak i gospodarstwa domowe. Paradoksalnie, pozostałe państwa
naftowe, posiadając gaz skorelowany z ropą naftową, nie eksploatowały go, uważając że
przegrywa on dochodowo z eksploatacją ropy. Mając dwa surowce do wyboru,
skoncentrowały się na wydobyciu surowca gwarantującego większe zyski. Eksploatacja gazu
przez poszczególne monarchie naftowe dla zaspokojenia potrzeb rynku lokalnego nie była
141
“The
Dolphin
Gas
Project:
a
new
era
of
Gulf
cooperation”,
Al
Manhal,
No
3,
2009
za:
http://www.pdo.co.om/pdoweb/LinkClick.aspx?fileticket=MDxZ1LIAEP8%3D&tabid=301&mid=957,
dostęp
20.07.2013
98
opłacalna. Prowadziły one bowiem politykę sztucznego zaniżenia cen gazu dla krajowych
odbiorców. Z tych przyczyn katarska inicjatywa Dolphin spotkała się z entuzjastycznym
przyjęciem w państwach sąsiedzkich.
Projekt przewidywał rozwój wydobycia ropy w oparciu o kapitały obce. Emir liczył
przy tym na zaangażowanie kapitałowe koncernu Shell. Kiedy w 1991 r. Shell ogłosił
rezygnację ze współuczestnictwa w projekcie władze zdecydowały się na jego kontynuację
angażując kapitały własne oraz przyciągając kapitał zewnętrzny z rejonu Zatoki Perskiej.
Obcy inwestorzy nie mieli być jednak dopuszczeni do współudziału w samym wydobyciu, a
jedynie w organizowaniu przesyłu gazu.
Nakłady na rozwój projektu były ogromne i
rozłożone na wiele lat. Dla zwiększenia zdolności pozyskiwania niezbędnych kapitałów emir
zdecydował się na uruchomienie centrum finansowego pod nazwą Qatar Financial Center z
siedzibą w Doha.
Projekt gazowy został podzielony na kilka etapów. Pierwszy przewidywał budowę
dwóch platform wydobywczych na polach gazowych North Field, budowę dwóch rurociągów
pod dnem Zatoki Perskiej (do zakładów w Ras Laffan oraz z Ras Laffan do Al Taweelah w
Zjednoczonych Emiratach Arabskich), budowę naziemnych gazociągów do Al Ayn w Omanie,
Maqta i Jabel Ali w ZEA,
rozbudowę terminala w Al Taweelah umożliwiającą rozwój
eksportu do państw trzecich oraz uruchomienie dostaw gazu na rynki wewnętrzne w ZEA i
Omanie. W kolejnym etapie miało nastąpić połączenie z gazociągiem Taweelah z Fujairah w
Omanie. W ramach projektu Dolphin Katar planuje ponadto rozbudowę floty gazowców.
Projekt zakłada też w kolejnych latach rozciągnięcie sieci przesyłowej na całą grupę państw
GCC wracając w ten sposób do koncepcji z początku lat 90.
W 2003 r. udało się oddać do użytku gazociąg Al Ain- Fujairah o długości 182 km,
zaopatrujący w gaz Oman, ponadto
pomimo sprzeciwu Arabii Saudyjskiej zbudowano
rurociąg do Tawaalah w ZEA. W 2006 r. rozpoczął działanie zakład przetwórczy do
kondensacji i skraplania gazu w Res Raffan łącznie z obiektem do odbioru gazu w Tawaalah.
W 2009 r. rozpoczęła się budowa najdłuższego rurociągu poprowadzonego drogą lądową na
półwyspie arabskim ( o długości 244 km) z Taweelah
w ZEA do Fujairah w Omanie.
Pierwszy etap inwestycji zakończył się w 2010 r. W 2010 r. ministrowie transportu GCC
99
zaaprobowali preliminarz wydatków na stworzenie 1900 km linii przesyłowej na półwyspie
142
.
Projekt Dolphin przynosi efekty nie tylko ekonomiczne. Zwiększa znaczenie Kataru na
arenie międzynarodowej, pozwalając mu wyjść z cienia Arabii Saudyjskiej. Zmniejsza
uzależnienie monarchii od eksportu jednego surowca- ropy. Ponieważ technologia skraplania
gazu należy do najbardziej wymagających i najnowocześniejszych na świecie, wymusza ona
rozwój nowych technologii. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że projekt powstaje przy
dominującym udziale firm z państw GCC. Co ważniejsze projekt ten jest kamieniem milowym
we współpracy regionalnej państw regionu Zatoki Perskiej. Ma szanse stać się platformą
rozwoju i kooperacji państw Półwyspu Arabskiego 143 .
Zmiany, do jakich dochodzi w monarchiach naftowych w ostatnich latach znajdują
swoje odzwierciedlenie w statystykach. Rośnie znaczenie sektora usług.
Tabela 5/2
Udział działów gospodarki w krajowym PKB w 2012r. (w procentach)
Rolnictwo
Przemysł
Usługi
Bahrajn
0,3
46,7
53,0
Kuwejt
0,3
50,6
49,1
Katar
0,1
73,6
26,3
Oman
1,0
64,4
34,6
Arabia Saudyjska
2,0
62,5
35,5
ZEA
0,6
61,0
38,3
za: Global Data Index, www.geohive.com, dostęp 15.11.2014
Powyższe dane pokazują dane na 2012r. Dział II (przemysł) sklada się na krajowe PKB w
46,7-73,6%. Oznacza to, że choć zależność od ekploatacji sutowcow energetycznych jest dla
monarchii istotna, to surowce energetyczne stanowią współcześnie fragment dochodu
krajowego. Warto pamiętać , że do działu II (przemysł) zaliczane jest nie tylko wydobycie
142
Dolphin
Energy,
za:
http://www.dolphinenergy.com/Public/facilities/facilities-‐‑gas-‐‑pipeline.htm,
dostęp
20.07.
2013
143
Dargin,
Justin
,
The
Dolphin
Project:
The
Development
of
a
Gulf
Gas
Initiative,
Oxford
Institute
for
Energy
Studies,
January
2008
oraz
“The
Dolphin
Gas
Project-‐‑
a
new
era
of
Gulf
Cooperation”,
Al
Manhal,
No.3,
2009,
Oman
100
surowców energetycznych, ale tez pozostałe aktywności gospodarcze, takie jak przemysł
petrochemiczny, produkcja nawozów sztucznych, cementownie czy hutnictwo aluminium. W
tym samym czasie usługi generują 26,3-53% krajowego PKB. Najmniejszy udział usług
występuje w Katarze, jednak kraj ten w początku XXI w. rozpoczął zmasowaną eksploatację
gazu ziemnego, stając się jednym z czołowych dostawców tego surowca na świecie.
Jednocześnie emirat ten posiada znikomą populację, co czyni rynek wewnętrzny mało
chłonnym144.
Zmiany zaszły ponadto w strukturze społecznej.
Tabela 6/2
Udział populacji miejskiej i wiejskiej w populacji ogółem w 2010r.
Udział ludności miejskiej
Udział ludności wiejskiej
Bahrajn
88,6
11,4
Kuwejt
98,4
1,6
Katar
95,8
4,2
Oman
73,0
27,0
Arabia Saudyjska
82,1
18,9
ZEA
84,0
16,0
za: Global Data Index, www.geohive.com, dostęp 15.11.2014
Współczesne monarchie na przestrzeni ostatniego półwiecza dokonały zanotowały
gigantyczną falę migracji ze wsi (oaz) do miast. W przypadku Kuwejtu i Kataru możemy
powiedzieć o niemal 100% migracji wieś-miasto, podczas gdy na obszarach wiejskich Omanu
wciąż mieszka 27% ludności kraju. Tempo migracji i ich skala stanowiły niesłychane
wyzwanie dla młodych państw, zmuszonych stworzyć infrastrukturę miejską czy miejsca
pracy
dla migrantów. Państwa Zatoki posiadają jedne z najmłodszych społeczeństw
miejskich w świecie. Skala i tempo zjawiska nasuwają pytanie o stopień dopasowania
instytucji formalnych i nieformalnych, kiedy państwo proponuje nowoczesne rozwiązania
instytucjonalne, a miastowi wciąż mentalnie tkwią w oazach. W niektórych z monarchiiKatarze, Dubaju i Abu Dhabi imponuje dojrzałość „nowych mieszczan”, którzy świetnie
czytają zasady funkcjonowania współczesnych nowowczesnych państw. Dostrzec to można
144
dane
dla
Kataru
dla
2014r.
wykazują
rosnące
znaczenie
usług
45%
PKB
101
zarówno w poziomie przestrzegania prawa, zachowań społecznych, ruchu drogowym, czy
nawykach konsumpcyjnych.
Tabela 7/2
Struktura popytu globalnego (tworzenia PKB) w monarchiach w 2012r. (w procentach)
Konsumpcja (C)
Wydatki
rządowe (G)
Inwestycje (I)
Eksport
(NX)
Bahrajn
39,8
15,6
21,5
23,1
Kuwejt
23,9
16,7
16,2
43,2
Katar
13,1
12,1
31,8
53,0
Oman
30,5
17,8
26,8
24,9
Arabia
Saudyjska
29,7
21,7
27,0
21,6
ZEA
51,9
7,0
24
38,7
netto
za: Global Data Index, www.geohive.com, dostęp 15.11.2014
Powyższe dane pokazują strukturę popytu globalnego poszczególnych monarchii, z rozbiciem
na poszczególne składowe. Dla analizy badanych krajów szczególne znaczenie ma
porównanie konsumpcji gospodarstw domowych oraz eksportu netto. W większości państw
wysokorozwiniętych konsumpcja gospodarstw domowych przyczynia się w 60-70% do
tworzenia PKB. W przypadku monarchii widać wyraźnie , że rażąco odbiega ona w stosunku
do światowych standardow. Jedynie w Emiratach Arabskich wartość popytu gospodarstw
domowych przekracza próg 50%. W przypadku Kataru gospodarstwa domowe odpowiadają
za zaledwie 13,1% PKB! Wyniki te jednak nie powinny dziwić, jeśli skonfrontujemy ze sobą
poziom wydobycia surowców energetycznych z potencjałem ludnościowym poszczególnych
monarchii. Większość z nich nie jest w stanie „skonsumować” bogactwa energetycznego na
rynku wewnętrznym. W konsekwencji ogromny fragment surowców energetycznych kierują
na eksport, uzyskując ogromne nadwyżki w bilansach handlowych (i odzwierciedlone w
tabeli w postaci dodatniego eksportu netto). 53% udział eksportu netto w tworzeniu PKB
Kataru jest wynikiem imponującym. Warto pamiętać, że dochody z eksportu stanowią główne
źródło pochodzenia rezerw dewizowych monarchii,
bezpośrednio zasilają Państwowe
Fundusze Majątkowe, stanowiąc koło zamachowe dla procesów dywersyfikacji gospodarek
narodowych.
Monarchiom naftowym w nowym stuleciu udało się zbudować atrakcyjne i konkurencyjne
gospodarki.
W rankingu Doing Business z 2012r. analizującym konkurencyjność i
102
przyjazność dla biznesu poszczególnych gospodarek Zjednoczone Emiraty Arabskie zajęły
23. miejsce w świecie, Arabia Saudyjska – 26., Bahrajn- 46., Oman- 47., Katar- 48., a Kuwejt
– 104145. Raport informuje, że badane kraje zaliczane są do światowej czołówki jeśli chodzi o
obciążenia podatkowe (lub raczej ich brak lub znikomy wymiar), możliwość handlu
transgranicznego, łatwość pozyskiwania zezwoleń na budowę czy dostęp do energii
elektrycznej. Wciąż szwankuje w nich jednak ochrona prawna inwestorów , egzekwowanie
umów oraz dostępność do kredytów.
Równie dobrze państwa Zatoki wypadają w Global Competitiveness Index.
Tabela 8/2
Indeks Globalnej Konkurencyjności (Global Competitiveness Index) dla lat 2007-2015
(pozycja w rankingu)
2006/2007
2013/2014
2014/2015
Bahrajn
43
43
44
Kuwejt
30
36
40
Katar
31
13
16
Oman
42
33
46
Arabia Saudyjska
35
20
24
ZEA
37
19
12
za: Global Competitiveness Index, World Economic Forum,
http://www3.weforum.org/docs/WEF_GlobalCompetitivenessReport_2014-15.pdf, dostęp 15.11.2014
Indeks Globalnej Konkurencyjności określa warunki dla długookresowego wzrostu
gospodarczego, biorąc pod uwagę m. in. instytucje i ich jakość, infrastrukturę, równowagę
makroekonomiczną, efektywność rynku dóbr i rynku pracy, rozwój rynków finansowych,
jakość środowiska biznesowego, innowacyjność gospodarki. Wyniki zaprezentowane przez
Światowe Forum Ekonomiczne wyraźnie dzielą kraje Zatoki na te, które osiągnęły w
ostatnich latach znaczący postęp jeśli chodzi o szanse na długookresowy wzrost (ZEA, Katar
145
Doing
Business,
2012r.
,
WorldBank
Group,
http://www.doingbusiness.org/rankings
,
dostęp
15.11.2014
103
oraz Arabia Saudyjska) oraz te, które wciąż nie znalazły swojej drogi ku nowoczesnej
gospodarce (Bahrajn, Kuwejt oraz Oman).
Na koniec warto przytoczyć wyniki i pozycję w rankingu Human Development Index dla
2011r.
Tabela 9/2
Ranking Human Development Index dla 2011-2014r.
Wartość (ranking) w 2011r.
Wartość (ranking) w 2014r.
Bahrajn
0,806 (37)
0,815 (44)
Kuwejt
0,766 (63)
0,814 (46)
Katar
0,831(37)
0,845(31)
Oman
0,705 (89)
0,783(56)
Arabia Saudyjska
0,770 (56)
0,833 (34)
ZEA
0,846 (30)
0,827 (40)
za: Human Development Index 2012, 2014, http://hdr.undp.org/en/countries, dostęp 15.11.2014
Index HDI jest indeksem obrazującym szeroko rozumianą jakość życia i poziom rozwoju. Do
jego wyliczenia bierze się pod uwagę przewidywaną długość życia, poziom alfabetyzmu,
poziom edukacji, standard życia. Zamieszczone dane ukazują tempo i kierunek zmian do
jakich dochodzi w dzisiejszych monarchiach. Jeszcze w 2011r. połowa z nich uzyskiwala
wartość poniżej 0,800 mieszcząc się w kategorii państw średniorozwiniętych (Kuwejt, Oman
oraz Arabia Saudyjska). W 2014r. wszystkie z nich, z wyjątkiem Omanu zaliczone zostały do
państw wysokorozwiniętych (bardzo wysoko rozwiniętych). Zwraca uwagę kolosalny skok w
rankingu dokonany przez Oman (o 33 pozycje) i Arabię Saudyjską (o 22 pozycje). Najwyższy
poziom rozwoju społecznego w 2014r. uzyskał Katar, znajdując się w elitarnym klubie
najbogatszych i najlepiej rozwiniętych państw świata.
104
ROZDZIAŁ 3: Kulturowe uwarunkowania rozwoju gospodarczego monarchii
naftowych. Fundamenty ideologiczne muzułmańskiego systemu ekonomicznego
Model funkcjonowania gospodarek państw arabskich (w tym dzisiejszych monarchii
naftowych) w okresie kolonializmu opierał się na wzorcach, narzuconych przez państwa
kolonialne, które nie uwzględniały jednak specyfiki, tradycji czy kultury islamskiej. Centralną
rolę w systemie gospodarczym odgrywały banki oraz pieniądz. Dominował przyniesiony
przez mocarstwa kolonialne
i służący ich interesom model tradycyjnej bankowości
zachodniej. Głównym instrumentem oddziaływania na koniunkturę była cena kredytu, czyli
procent.
Zdekolonizowane po II wojnie światowej państwa arabskie podjęły się próby
zaproponowania nowego systemu społeczno-ekonomicznego. Rozwiązań zaczęto poszukiwać
w ramach islamu. Było to naturalne o tyle, że uzyskanie państwowości, niepodległości
wywołało falę renesansu tej religii oraz zainteresowania islamską tradycją. Jednym z
kierunków rozwoju myśli muzułmańskiej stało się zatem określenie zgodnych z literą Koranu
zasad funkcjonowania gospodarek i jednostek.
105
Można zgodzić się z Hofstede146, który twierdził, że istoty funkcjonowania
dzisiejszych modeli społeczno-ekonomicznych (monarchii naftowych) nie sposób zrozumieć
w
oderwaniu
od
aspektów
kulturowych.
Dotyczy
to
w
szczególności
sfery
makroekonomicznej, w której cele rozwojowe przenikają się z celami wspólnotowymi.
Dzisiejsi liderzy państw naftowych próbują zorganizować ład społeczny wzorując się na
priorytetach myśli islamskiej , także w odniesieniu do ekonomii.
Pomimo dużych
podobieństw w kwestii postrzegania celów gospodarowania, solidarności społecznej czy
sprawiedliwości społecznej nie sposób nie zauważyć także istotnych różnic.
Małe szejkanaty starają się prowadzić politykę otwartości, łączącą islam z wymogami
współczesnego, wielokulturowego świata. W kwestiach społecznych utrzymują szereg
obszarów znajdujących się poza zasięgiem regulacji natury kulturowo-religijnej, w których
mogą się odnaleźć osoby pochodzące z innych kultur. Granicą wolności cudzoziemców jest
przestrzeganie elementarnych norm moralnych w przestrzeni publicznej, z pewnym
poszanowaniem zasad etycznych islamu. Państwa te jawią się jako nieopresywne, a nawet
przyjazne względem jednostek. Ulice szejkanatów wyglądają barwnie i kolorowo, a potoczne
życie niewiele odbiega od typowych, średnich standardów obowiązujących w świecie.
Liberalna polityka147 jest wyrazem pragmatyzmu tych krajów, które opierają swój rozwój na
usługach i kooperacji z państwami spoza kultury islamu. Małe szejkanaty z powodu
niedoborów ludnościowych zmuszone są korzystać z pracowników cudzoziemskich. Gros z
nich wywodzi się z Azji, głównie z Indii, Pakistanu i Bangladeszu, Nepalu oraz Filipin148.
Można podejrzewać ponadto, że otwartość i tolerancja dla innych kultur jest wynikiem
doświadczeń historycznych, wynikających z faktu utrzymywania przez te kraje kontaktów
handlowych ze światem zewnętrznym.
Odmienny model systemowy wytworzył się w królestwie Arabii Saudyjskiej, przez
wieki funkcjonującym w daleko posuniętej izolacji wobec świata. Wraz z uzyskaniem przez
nie podmiotowości władze Arabii przystąpiły do budowania holistycznego systemu
146
Hofstede,
Geert,
Kultury
i
organizacje,
Polskie
Wydawnictwo
Ekonomiczne,
Warszawa
2000
147Punktem
odniesienia
dla
terminu
„liberalny
system”
są
zasady
obowiązujące
w
Arabii
Saudyjskiej
148Na
przestrzeni
ostatniej
dekady
doszło
do
zmiany
w
składzie
etnicznym
imigrantów
(pracowników
cudzoziemskich).
Dominująca
w
poprzednich
dekadach
populacja
Arabów
z
państw
sąsiedzkich
została
zastąpiona
pracownikami
z
Indii,
Pakistanu,
Bangladeszu,
Nepalu
i
Filipin.
Powodem
oparcia
rozwoju
o
pracowników
pochodzących
z
Azji
były
negatywny
wpływ
na
stabilność
polityczną
monarchii
wywierany
przez
ludność
z
ościennych
krajów
muzułmańskich.
106
funkcjonowania państwa, opartego na islamie w wydaniu wahhabickim. Za państwowy
kodeks prawny, regulujący zachowania społeczno-ekonomiczne jednostek oraz podmiotów
gospodarczych uznano prawo koraniczne- szari’at. Restrykcyjność państwa dobrze
odzwierciedla podejście do cudzoziemców. Od przybyszów, w tym pracowników
cudzoziemskich wymagano przestrzegania zasad, wywiedzionych wprost z islamu.
Współcześnie w przestrzeni publicznej wobec wszystkich przebywających, niezależnie od
własnego wyznania czy
kraju pochodzenia, obowiązuje ten sam dress code i kodeks
zachowań. Kraj jawi się jako nietolerancyjny i opresyjny.
***
Zdanowski zwraca uwagę na sposób postrzegania procesów gospodarowania w religii
muzułmańskiej: „Islam, odczytywany z zaleceń, nakazów i zakazów religijnych nie stawia
zasadniczych barier w pomnażaniu bogactwa przez jednostkę i wspólnotę; na odwrót- zachęca
do aktywności ekonomicznej. Jednocześnie religia ta wytycza pewien kierunek rozwoju,
określając relacje między jednostką a społeczeństwem, miejsce jednostki – kobiety i
mężczyzny – w społeczeństwie, czy wreszcie rolę państwa w rozwoju społeczeństwa149.
Ekonomiści islamscy odrzucają zachodni paradygmat, mówiący
o autonomii
ekonomii względem norm moralnych, dominacji ekonomii nad innymi sferami życia
człowieka, negują także powszechną sekularyzację, permisywizm oraz konsumpcjonizm.
Akcentują amoralny charakter
zachodniego systemu społeczno-ekonomicznego, a
indywidualizm utożsamiają z egoizmem i brakiem jakichkolwiek hamulców moralnych w
działalności gospodarczej 150.
Idealny, zdaniem myśli islamskiej model gospodarczy powinien zasadniczo odbiegać
od akceptacji egoistycznych, aspołecznych pobudek, jako motoru rozwoju, i w zamian
opierać się na zasadach sprawiedliwości i solidarności społecznej. Wśród doktrynalnych
założeń ekonomii islamskiej wymienia etyczny imperatyw o konieczności prowadzenia
149
Zdanowski,
Jerzy,
„Islam
wobec
wyzwań
rozwoju
cywilizacyjnego”,
Religia
a
współczesne
stosunki
międzynarodowe,
red.
Bednarczyk,
Bogusław,
Pasek,
Zbigniew,
Stawiński
Piotr,
Oficyna
Wydawnicza
AFM,
Kraków
2010,
s.
36
150Krytyka
kapitalizmu
w
wydaniu
zachodnim
jest
w
dużym
stopniu
zbieżna
z
poglądami
kościoła
katolickiego
na
ten
temat,
patrz:
Waleszczuk,
Zbigniew,
„Kłamstwo
homo
oeconomicus
a
kryzys
kultury”,
w:
Życie
konsekrowane
w
służbie
pokoju
i
sprawiedliwości,
maj-‐‑czerwiec
3(83)2010,
wyd.
Palabra,
Warszawa
2010
107
działalności gospodarczej w taki sposób, by nie krzywdzić jednostek i nie gwałcić interesu
ogółu 151.
Pierwsze prace na ten ekonomii muzułmańskiej powstały już w latach 40tych XX
wieku. Jednym z pierwszych badaczy był Hassan al-Banny, który zwracał uwagę na rolę
aktywności ekonomicznej w budowaniu dobrobytu państwa; traktował on ponadto działalność
gospodarczą jako obowiązek religijny dobrego muzułmanina. Próby bliższego zdefinowania
zasad funkcjonowania gospodarki islamskiej podjął się także umiarkowany teolog islamski,
Jusuf Al Karadawi. Uważał on, że nadrzędnym celem gospodarki opartej na islamie jest
dążenie do sprawiedliwości społecznej, eliminacja ubóstwa oraz działanie na rzecz
wyrównywania szans152. Twórcy islamskiej myśli ekonomicznej w centrum zainteresowań
stawiali wartości zawarte w Koranie takie jak umiarkowana konsumpcja, przeciwdziałanie
marnotrawstwu, pomoc najuboższym, sprawiedliwość czy uczciwość w sferze gospodarki.
Przedstawiciele nurtu liberalnego w ekonomii islamskiej z otwartością podchodzili też do
rynku, kapitalizmu, czy otwarcia na świat.
Cechą charakterystyczną tworzenia nowego ładu ekonomicznego w państwach
islamskich był oddolny charakter jego powstawania i brak uczestnictwa państwa w budowie
jego zrębów. Powstały system nosił charakter nieformalny, wyrażając głównie wolę
społeczeństwa. W konstruowaniu nowych zasad systemowych dużą rolę obok ekonomistów
odgrywali teolodzy islamscy, co zaowocowało przeniknięciem muzułmańskiej myśli
ekonomicznej refleksją teologiczną. Zaproponowane nowe prawa i zasady funkcjonowania
szybko spotkały się z akceptacją lokalnych przedsiębiorców i bankierów. Można powiedzieć,
że islamski model ekonomiczny był przede wszystkim wynikiem woli społeczeństwa do życia
w zgodzie z zasadami religijnymi. Dopiero z czasem instytucje państwowe zaakceptowały
przyjęte zasady gospodarowania nadając im formę prawną 153.
151
Siddiqi,
Mohammad
Nejatullah,
Issues
in
Islamic
Banking,
The
Islamic
Foundation,
Leicester,
UK,
1983
152
Zdanowski,
Jerzy,
„Islam
wobec
wyzwań
rozwoju
cywilizacyjnego”,
Religia
a
współczesne
stosunki
międzynarodowe,
red.
Bednarczyk,
Bogusław,
Pasek,
Zbigniew,
Stawiński
Piotr,
Oficyna
Wydawnicza
AFM,
Kraków
2010,
s.
45
i
dalsze
153
Zgodnie
z
teorią
Douglasa
Northa,
jednego
z
ojców
ekonomii
instytucjonalnej
ogół
reguł
funkcjonowania
społeczeństwa
dzielimy
na
instytucje
nieformalne
takie,
jak
zwyczaje,
religia,
tradycja,
czy
tabu
i
instytucje
formalne,
do
których
zaliczał
prawo,
w
tym
prawo
własności,
konstytucje
oraz
inne
regulacje
prawne.
Instytucje
nieformalne,
będące
bardzo
głęboko
zakorzenione
w
mentalności
i
tradycji
społecznej
podlegają
bardzo
powolnym
zmianom.
Z
kolei
instytucje
formalne
są
emanacją
woli
państwa
i
w
związku
z
tym
charakteryzują
się
wyższą
elastycznością
i
większą
zmiennością.
Model
społeczno-‐‑
108
Warto wspomnieć, że choć pierwsze teoretyczne modele funkcjonowania gospodarek
państw
islamskich
powstawały
już
w
latach
40.
XX
wieku,
do
faktycznego
rozpowszechnienia nowych rozwiązań systemowych doszło dopiero po pierwszym szoku
naftowym z początkiem lat 70.
W ogólnym zarysie podstawy życia gospodarczego oparto o trzy filary:
1. Obowiązek płacenia zakat- będącego specyficznym podatkiem na rzecz biednych;
2. Zakaz gharar- zakaz spekulacji;
3. Zakaz riba- zakaz prowadzenia działalności odsetkowej.
3.1 Podatek religijny (zakat)
Dobroczynność islamska w formie podatku zakat pojawiła się na szerszą skalę w
latach 70tych XX wieku. Od tego czasu organizacje dobroczynne, zajmujące się zbieraniem
datków z tego podatku i ich dystrybucją urosły do skali ponadnarodowych, prowadząc swą
działalność na niemal wszystkich kontynentach. Stały się też narzędziem realizacji
preferowanej przez państwa islamskie linii politycznej.
Jednak dobroczynność w kulturze islamu ma znacznie dłuższe tradycje. Już w X
wieku naszej ery istniała działalność o charakterze charytatywnym w postaci podatku waqf.
Był to nie wywodzący się bezpośrednio z Koranu podatek na cele religijne, charytatywne oraz
publiczne. Nie był on jednak tak zinstytucjonalizowany i doprecyzowany, jak zaproponowany
w latach 70. XXw. zakat.
Termin ‘zakat’ a częściowo także jego treść wywiedziono z
Sadaqah, przykazania zawartego w Koranie mówiącego o konieczności dzielenia się przez
dobrego muzułmanina bogactwem, ale także szczęściem czy opieką z innymi istotami
ekonomiczny
funkcjonujący
w
państwach
islamskich,
w
tym
w
krajach
Zatoki
Perskiej
wywodzi
się
w
dominującym
stopniu
(a
może
całkowicie)
z
tradycji,
religii,
czyli
z
instytucji
nieformalnych.
Z
czasem
zostały
one
przejęte
przez
rody
rządzące
i
nadano
im
kształt
instytucji
formalnych,
objętych
instytucją
sankcji
prawnych.
Tym
samym
doszło
do
internalizacji
instytucji
nieformalnych
przez
system
społeczno-‐‑
ekonomiczny.
Patrz:
North,
Douglas
C.
,
Institutions,
Institutional
Change
and
Economic
Performance,
Cambridge
University
Press,
New
York,
1990
109
żywymi154.
Słowo zakat oznacza zarówno ‘oczyszczenie’, jak i ‘wzrost’. Sam zakat
wyznacza obowiązek dzielenia się majątkiem z osobami wykluczonymi społecznie, tzw.
surah al-Taubah .
Teolodzy islamscy uznali, że zakat jest sposobem duchowego
oczyszczenia się wiernego. Umożliwia również wkupienie się w łaski Boga, a sam podatek
jest najdoskonalszym sposobem na wyrażenie swej pobożności, a zarazem spełnieniem
najważniejszej posługi religijnej. Z drugiej strony zwrócono uwagę, że wierni dzieląc się
majątkiem pobudzają bogacenie się. Uznano również, że Koran nie daje żadnych podstaw do
obciążania muzułmanów innymi podatkami (zasada ta legła u podstaw późniejszego
niedorozwoju funkcji fiskalnej budżetów większości państw islamskich).
Z czasem zasady obciążania podatkiem zakat zostały dopracowane przez specjalistów
z zakresu prawa koranicznego. Ponieważ w odniesieniu do islamu obowiązuje pięć wykładni
(tzw. szkół islamu), proponujących mocno odmienne rozwiązania, przyjęte rozwiązania
względem zobowiązań i zasad podatkowych rożnią się częściowo w zależności od szkoły.
Różnice odnoszą się zarówno do stawki podatku, warunków zwolnienia, a także rodzajów
aktywów, które podlegają opodatkowaniu. I tak odmiennie traktowane są kwestie
opodatkowania majątku dzieci, kwestie uznawania za majątek płodów rolnych, czy wręcz
określenia liczby dóbr, objętych zakatem.
Prawo koraniczne zobowiązuje każdego dorosłego wyznawcy islamu, pod warunkiem,
że jest zdrowy, wolny, jak również wtedy kiedy cokolwiek posiada do ponoszenia podatku
zakat.
Koran nie precyzuje wysokości podatku, zwraca tylko uwagę na konieczność
dokonywania aktu solidarności finansowej lub
materialnej na rzecz wykluczonych. Po
gruntownej analizie tekstów źródłowych teolodzy wyszczególnili i sprecyzowali zasady
działania podatku.
Wyróżnili oni grupy aktywów, które podlegają opodatkowaniu tym
podatkiem. Są to: kruszce, waluty państw obcych, biżuteria, kapitał stały, produkcja w toku,
dochody sektora wydobywczego, zapasy produkcyjne, dochody z wynajmu (dzierżawa),
gotówka lub jej ekwiwalent w papierach wartościowych, żywy inwentarz, produkcja rolna,
hodowla, dochody z łowiectwa i rybołówstwa oraz miód.
W ogólnym zarysie zakat opiewa na 2,5% wartości majątku, ale odnośnie pewnych
kategorii dóbr może być znacznie wyższy. Na przykład zakat od produkcji rolnej waha się od
5 do 10% jej wartości, a od produktów kopalnianych wynosi aż 20% . Z kolei podatki od
154
Koran
9:60
oraz
hadisy
110
zwierząt (bydło, kozy, owce czy wielbłądy) wyrażane są w liczbie sztuk, które należy
przekazać na rzecz potrzebujących. Zakat płaci się na koniec ramadanu. Wszelkie zadłużenie
odejmuje się od podstawy opodatkowania155.
Podatki wpływają na konto specjalnych fundacji. Jedną z najbardziej znanych jest
Holy Land Foundation (HLF), której oddziały znajdują się w najróżniejszych zakątkach
świata. Do zarządzania i dysponowania ich wydatkowaniem powoływane są zarówno na
szczeblu lokalnym jak i państwowym specjalne rady i komitety, w skład których wchodzą
osoby cieszące się największym autorytetem moralnym i zaufaniem społecznym. Na szczeblu
państwowym powołuje się Central Zakat Committee, a w jego skład władze powołują
sędziów oraz ulemów -prawników muzułmańskich.
Jednak działalność tego komitetu
znajduje się poza kontrolą rządów, a pieniądze nie mogą być przekazywane na cele
ogólnospołeczne, jak np. drogi czy wodociągi156. Wszelkie wydatki infrastrukturalne mają
być bowiem finansowane przez państwo lub ze źródeł innego typu dobroczynności (np.
podatku Waqf). Pomoc oferowana w ramach zakat ma być celowa, adresowana do
konkretnych jednostek potrzebujących. Większość potrzebujących aplikuje o pomoc do
fundacji zbierających datki z podatku religijnego. W szczególnych, nagłych przypadkach
pomoc może być udzielona według tzw. szybkiej ścieżki, przez meczet.
Z finansami pozyskiwanymi z podatku zakat nierozłącznie wiążą się problemy
odnośnie sposobów ich wykorzystania. Nie ustrzeżono się nieprawidłowości.
Analitycy
problemu już od lat 80. XXw. zwracali uwagę, na przeznaczanie funduszy na dobroczynność
do niezgodnych z prawem celów. Jako przykłady takiej działalności wymieniali np.
wspierania braci w wierze w innych częściach świata, a przede wszystkim wspieranie
organizacji ekstremistycznych, prowadzących dżihad z Zachodem
157
. Problem dostrzeżono
po raz pierwszy w latach 80. w Afganistanie. Później, w latach 90. pojawiły się podobne
sygnały o wspieraniu przez te fundacje radykałów islamskich w Bośni, w trakcie wojny
domowej na Bałkanach. Zaczęto oskarżać islamskie organizacje dobroczynne o używanie
155
A
Practical
Guide
of
How
Calculating
Zakat,
Hidaya
Foundation,
http://www.masjidh.com/pictures/Practical%20Guide%20for%20Calculating%20Zakat.pdf,
dostęp
3.05.2013
156
Cagney,
Penelope,
Ross,
Bernard,
Global
Fundrising:
How
the
World
is
Changing
the
Rules
of
Philantropy.
Wyd.
John
Wiley
and
Sons,
New
Jersey
2013
157
Chodzi
to
o
tzw.
mały
dżihad,
polegający
na
walce
zbrojnej
z
obcymi
kulturami.
Kultura
islamu
znacznie
większą
rolę
przykłada
do
dużego
dżihadu,
który
polega
na
codziennym
samodoskonaleniu
się
muzułmanów,
walce
z
grzechem,
szatanem
oraz
podejmowaniu
działań
na
rzecz
własnej
gminy.
111
środków niezgodnie z ich przeznaczeniem zwracając uwagę, że część ich funduszy służyła do
prowadzenia walki z cywilizacją zachodnią. Oskarżenia pod adresem islamskich instytucji
dobroczynnych nasiliły się szczególnie po 2001r., kiedy zarzucono im, że pod przykrywką
instytucji dobroczynnych dokonują zakupów broni dla wrogich zachodowi organizacji, takich
jak palestyński Hamas czy libański Hezbollah. W 2003 r. generał Wesley Clark w wywiadzie
dla the Times oskarżył instytucje dobroczynne o ścisłe związki z al-Kaidą w Iraku i pomoc w
werbunku przez tę organizację terrorystyczną nowych wojowników. Zwrócił też uwagę, że
konieczność większej kontroli sposobów wydatkowania funduszy przez meczety158.
Przykładem potwierdzającym nieprawidłowości stało się skazanie w 2008 r. 5 członków
amerykańskiego oddziału Holy Land Foundation (HLF), oskarżonych o przekazanie
Hamasowi 12 mln USD z datków na dobroczynność 159.
3.2 Zakaz spekulacji (gharar)
Kolejnym ograniczeniem, obowiązującym w kulturze muzułmańskiej jest zakaz
spekulacji czyli tzw. Gharar. Zakaz ten zawarty został w hadisach. W ogromnym stopniu
wpłynął on na odporność islamskiego rynku finansowego na pojawiające się na przełomie
wieków nowe, wysoce spekulacyjne instrumenty finansowe (tak powszechne w świecie
zachodnim).
Zakaz spekulacji wywodzi się z
jednego
z dogmatów ekonomii islamskiej
twierdzącego, że celem wymiany i wszelkiej działalności gospodarczej jest wzajemna
kooperacja i wspólne osiąganie korzyści, nie zaś doprowadzenie do konfliktu interesów i
wyzysku jednego człowieka przez drugiego. Pierwszym, który poruszył kwestię gharar już w
158
Wywiad
z
gen.
Wesley
Clark,
the
Times,
3
IV
2003,
http://www.thetimes.co.uk/tto/news/world/middleeast/iraq/article1990222.ece,
dostęp
10.03.2012
159
Benthall,
Jonathan
,
“The
Palestinian
Zakat
Committees
1993-‐‑2007
and
Their
Contested
Interpretations”,
Program
for
the
Study
of
International
Organizations,
PSIO
Occassional
Paper
1/2008,
Geneva
2008
;
Benthall,
Jonathen,
Bellion-‐‑Jourdan,
Jerome,
The
Charitable
Crescent:
Politics
of
Aid
in
the
Muslim
World,
I.B.Tauris,
London,
New
York,
2003
oraz
www.charityandsecurity.org/news/Roundtable_Discussion_Zakat_Committees
,
dostęp
13.03.2012
112
VIII wieku naszej ery był imam Malik160. Innym uczonym odnoszącym się do gharar był
XIII- wieczny teolog ze szkoły hannabijskiej Ibn Taymyyah czy Ibn Al-Qayyim 161.
Już samo zinterpretowanie słowa gharar nastręcza pewne trudności i daje pole do
licznych interpretacji. W najprostszym wydaniu tłumaczy się je jako nadmierne ryzyko,
niepewność lub zagrożenie. Niektórzy interpretatorzy prawa koranicznego uzupełniają
znaczenie gharar o oszustwo. W praktyce, zakaz spekulacji obejmuje dwojakiego rodzaju
transakcje:
• Podejmowanie nadmiernego ryzyka w transakcjach handlowych;
• Próba oszustwa w handlu lub działalności gospodarczej, opierającego się na
założeniu, że jedna strona kontraktu zamierza wzbogać się lub odnieść sukces ekonomiczny
kosztem drugiej. W takim przypadku dochodzi do tzw. gry o sumie zerowej, aby jedna strona
zyskała, druga musi stracić.
Teolodzy islamscy spierają się o to, co może oznaczać i jak można zinterpretować
termin ‘nadmierne ryzyko’. Rozróżniają ryzyko (gharar-e-Khatir, często nazywane także
maysir) i niepewność (gharar Qalil) . Ryzyko podlega dokładnemu pomiarowi. Niepewność
ma charakter niemierzalny i jest niezależna od naszego postępowania. Uczeni islamscy uznają
to pierwsze za zakazane. Islam dopuszcza możliwości zawierania transakcji, które są
obarczone pewną dozą niepewności dowodząc, że w otaczającym nas świecie nie da się jej
wyeliminować, każda bowiem działalność gospodarcza niesie za sobą jakąś formę ryzyka. Z
drugiej strony kładzie wielki nacisk na uczciwość i sprawiedliwość transakcji. Neguje taki typ
transakcji, gdzie jedna strona dopuszcza wzbogacenie się kosztem drugiej, wprowadza druga
stronę w błąd, lub też transakcje opierają się na sprzedawaniu obietnic. Zakazuje także
transakcji, w której nabywca nie wie co kupił, bądź sprzedawca nie wie co sprzedał, bądź też
takich, które grożą stronie kontraktu utratą mienia162.
Warto jeszcze raz podkreślić, że zakaz spekulacji stał się kamieniem węgielnym
funkcjonowania i rozwoju współczesnych finansów islamskich. Zakaz ten zamyka drogę dla
160
Zakaz
odnosił
się
do
sprzedaży
towaru
w
ciemno,
kiedy
to
nabywca
nie
miał
prawa
sprawdzić
jakości
zakupywanego
produktu.
Imam
uznawał
taki
rodzaj
transakcji
za
niezgodny
z
prawem.
161
Ayub,
Muhammad,
Understanding
Islamic
Finance,
John
Wiley
and
Sons,
England,
2007
oraz
Al-‐‑Saati,
Abdul-‐‑Rahim,
„The
Permissible
Gharar
(Risk)
in
Classical
Islamic
Jurisprudence”,
,
J.KAU:
Islamic
Econ.,Vol.
16,
No.
2,
King
Abdul
Aziz
University,
(1424
A.H
/
2003
A.D),
Jeddah,
Saudi
Arabia.
162
Iqbal,
Munawar,
Molyneux,
Phillipe,
Thirty
Years
of
Islamic
Banking:
History,
Perspective
and
Prospects,
Palgrave
Macmillan,
New
York,
2005,
s.15-‐‑16.
113
rozwoju nowych, wysoce ryzykownych instrumentów finansowych typu zachodniego,
opartych głównie na instrumentach pochodnych takich jak opcje, kontrakty terminowe czy
fundusze hedgingowe. Uważa się je za niosące za sobą nadmierną niepewność związaną z
nieprzewidywalnością instrumentu bazowego a przez to wysoce ryzykowne. Część badaczy
wprost wiąże je z hazardem, całkowicie zakazanym w świecie islamu. Zamknięcie islamskich
rynków finansowych przed spekulacją tłumaczy ich niską podatność na współczesne kryzysy
na rynkach finansowych.
W odniesieniu do regulacji islamskich względem rynków finansowych można
powiedzieć, że poprzez wymuszanie prospołecznych, uczciwych transakcji, ideolodzy
doprowadzili do swego rodzaju zamknięcia systemowego dla nowoczesności. Jednak
drugiej strony
z
nowoczesność i deregulacja na rynkach finansowych państw zachodnich
doprowadziła do licznych nadużyć i implozji systemu, właśnie związanych z nadmiernym
ryzykiem.
3.3 Zakaz oprocentowania (riby)
Podstawy funkcjonowania systemu bankowego
Jednym z kluczowych ogniw proponowanego systemu ekonomicznego
są reguły
funkcjonowania banków i rynków finansowych. Islamska myśl ekonomiczna ma zupełnie
inny niż na Zachodzie stosunek do pieniądza i jego miejsca w gospodarce. Wiąże się z tym
także odmienne podejście do oszczędzania, wynagrodzenia oszczędności, roli i zadań
banków, zasad według których świadczone są usługi finansowe. Zadaniem stawianym przed
finansami
islamskimi
jest
doprowadzenie do
zawarcia transakcji
finansowych
z
uwzględnieniem religijnej specyfiki i islamskiego prawodawstwa.
Także w kwestii funkcjonowania bankowości islamskiej dostrzec można różnorodność
wykładni i interpretacji prawa islamskiego, wyznaczających obowiązujące reguły gry.
Dodatkowo rónicowanie może występować na poziomie poszczególnych państw- to co jest
dozwolone w jednym kraju może być zabronione w innym. Ekonomiści muzułmańscy w
swych pracach na temat funkcjonowania gospodarki, w tym finansów, większość czasu
poświęcają na przytaczanie stosownych wersetów Koranu, czy sunny, jak też odpowiednich
tafsirów, kijasów. Podręczniki ekonomii przypominają zatem bardziej rozprawy teologiczne
niż księgę praw, mechanizmów i reguł funkcjonowania gospodarki.
114
Na terenach arabskich przed islamem powszechnie posługiwano się kategorią
procentu. Kiedy upływał termin zwrotu pieniędzy przez dłużnika, otrzymywał on od
kredytodawcy wybór: „płać teraz lub później oddaj więcej”163. Dług mógł być wyrażany
zarówno w pieniądzach, jak i w zwierzętach. Stosowane zasady rozliczania zadłużenia
pozwalały na przyrównanie go do lichwy.
Sytuacja ta uległa radykalnej zmianie wraz z nastaniem kultury islamskiej. Islam od
początku położył nacisk na moralny aspekt funkcjonowania społeczeństwa, określał zgodne z
prawami sprawiedliwości społecznej zachowania jednostek. Pierwszy na temat zakazu
pobierania odsetek tj. riby, wypowiedział się już w VIIw. kuzyn i towarzysz Mahometa
Abdullah Ibn Abbas, który skrytykował istniejące praktyki, nazywając je właśnie lichwą (riba
al-jahiliyyah ). Od XVIw. możemy dostrzec wzmożony dyskurs na temat riby. Ówcześni
badacze spierali się o to, czy islam dopuszcza stosowanie stóp procentowych i wynagradzanie
kapitału. Większość sprzeciwiała się temu, wywodząc swój pogląd ze Świętej KsięgiKoranu. Byli jednak tacy, którzy eksponowali odmienne stanowisko w tej kwestii.
Prekursorem tego drugiego kierunku został Ebusuud Efendi, wielki mufti Istambułu ( w
latach 1545 -1574). Dopuszczał on stosowanie procentu w rozmaitego rodzaju funduszach,
uznając go za czynnik niezbędny. Dyskusja na temat oprocentowania zajmowała teologów i
prawników islamskich. Powstawały kolejne wykładnie, kolejne stanowiska i opinie. Wśród
zabierających głos, argumentujących za ograniczonym stosowaniem zakazu procentu
możemy wymienić żyjącego w Indiach na przełomie XIX i XXw. sir Syed Ahmad Khan’a.
Twierdził, że zakaz riby powinien odnosić się do relacji bogaty-biedny i pożyczek, które
zaciągane są z powodu niedostatku, natomiast nie powinien obowiązywać w stosunku do
transakcji, które umożliwiają rozszerzenie działalności gospodarczej. Inną znaczącą postacią
wypowiadającą się podobnym tonie był wielki mufti Egiptu Muhhamad Abdullah164.
W kwestii riby wypowiadał się już w połowie XXw. jeden z pionierów ekonomii
islamskiej- Sayyid Abula a’la Maududi, który w książce Sud (Wykorzystanie procentu)
163
Stosowana
powszechnie
praktyka
wykorzystywała
do
naliczanie
bieżącego
zadłużenia
zasadę
ciągu
geometrycznego-‐‑
gdy
dłużnik
nie
był
w
stanie
dokonać
zwrotu
pieniędzy
w
określonym
czasie
jego
dług
ulegał
podwojeniu
w
ciągu
roku,
by
w
kolejnym
ponownie
ponownie
się
podwoić.
Wedle
tej
zasady
prolongata
zadłużenia
powodowała
przyrost
zadłużenia
wg
wzoru
an+1=
an
×
2
.
Jeśli
zatem
w
roku
n
dłużnik
miał
zwrócić
100,
za
rok
(n+1)
musiał
oddać
200,
a
w
roku
n+2
już
400.
164
Znakomity
przegląd
opinii
i
stanowisk
na
temat
riby
przynosi
artykuł,
Farooq,
Mohammad
Omar,
The
Riba-‐‑Interest
Equivalence:
Is
there
an
Ijma
(consensus)?,
http://www.globalwebpost.com/farooqm/writings/islamic/r-‐‑i-‐‑consensus.html,
dostęp
13.03.2012.
115
odniósł się krytycznie do tradycyjnej klasycznej ekonomii zachodniej, opierającej się na
egoizmie jednostek, chciwości czy maksymalizacji zysku. W czasach nam współczesnych, w
końcu XXw.
głos w sprawie procentu zabrał jeden z najwybitniejszych współczesnych
ekonomistów muzułmańskich
Mohammed Nejatullah Siddiqi
165
. Wśród ponad 100
publikacji jego autorstwa wymienić można Banking Without Interest z 1983 r166 , Riba, Bank
Interest and the Rationale of its Prohibition z 2004 r 167 czy Islamic Banking and Finance in
Theory and Practice: A Survey of the Art z 2006 r
muzułmańskiej jest Muhammad Taqi Usmani
169
168
. Kolejnym badaczem gospodarki
, który w swojej książce An Introduction to
Islamic Finance twierdził, że celem ekonomii islamskiej jest oparcie jej na sprawiedliwej
dystrybucji zasobów i likwidacji wyzysku człowieka przez człowieka
170
. W gronie
ekonomistów, wyznaczających kierunek rozwoju myśli ekonomicznej nie sposób pominąć
także Mahmuda El-Gamal171, którego publikacja Islamic Finance: Law, Economics, and
Practice z 2006 r wywarła duży wpływ na rozwój finansów islamskich
172
. Duchowny z
Egiptu Yusuf al-Qaradawi173 w swych pracach zwracał uwagę na konieczność dostosowania
teorii ekonomii do zmieniającego się świata. Co zaskakujące, był przeciwnikiem zakazu riba,
twierdząc, że w dzisiejszych czasach nie spełnia on w sposób prawidłowy i zgodnie z
nakazem religijnym celów sprawiedliwości społecznej (ochrona biednych kredytobiorców
165Za
swoje
osiągnięcia
naukowe
w
dziedzinie
ekonomii
Siddiqi
otrzymał
prestiżową
dla
świata
islamskiego
nagrodę
King
Faisal
Award,
przyznawaną
przez
Arabię
Saudyjską
(odpowiednik
islamskiego
Nobla).
166
Siddiqi,
Mohammed
Nejatullah,
Banking
Without
Interest,
The
Islamic
Foundation,
Leicester,
U.K.,
2003.
167
Siddiqi,
Mohammed
Nejatullah
,
Riba,
Bank
Interest
and
the
Rationale
of
its
Prohibition,
Islamic
Development
Bank,
Islamic
Research
&
Training
Institute,
Jeddah
,
2004.
168
Siddiqi,
Mohammed
Nejatullah,
Islamic
Banking
and
Finance
in
Theory
and
Practice:
A
Survey
of
the
Art,
Islamic
Economic
Studies
(Jeddah),
2006.
169
Usmani
to
prawnik
pakistański
specjalizujący
się
w
szariacie,
zasiadający
zarazem
w
Sądzie
Najwyższym
w
Pakistanie.
170
Usmani,
Muhammad
Taqi,
An
Introduction
to
Islamic
Finance,
The
Hague:
Kluwer
Law
International,
2002.
171
Gamal
to
znakomicie
wykształcony
profesor
ekonomii,
Amerykanin
egipskiego
pochodzenia,
zdobywca
wielu
prestiżowych
nagród
amerykańskich.
172
El-‐‑Gamal,
Mahmud,
Islamic
Finance:
Law,
Economics,
and
Practice
,
Cambridge
University
Press,
UK,
2006.
173Al-‐‑Qaradawi
z
racji
swych
radykalnych
poglądów
politycznych
otrzymał
zakaz
wstępu
do
USA
oraz
Wielkiej
Brytanii.
Za
swe
zasługi
naukowe
zdobył
jednak
wiele
prestiżowych
nagród
ze
świata
islamu.
Jest
jednym
z
najbardziej
znanych
zwolenników
liberalnego
kierunku
ekonomii
islamskiej.
116
przed wyzyskiem ze strony kredytodawców). Zwracał uwagę na zatarcie się pierwotnie
występującej antynomii: kredytobiorca i kredytodawca. Twierdził, że we współczesnym
świecie motywem zadłużenia się nie musi być wcale niedostatek, podobnie jak kredytodawca
wcale nie musi być człowiekiem bogatym. A skoro tak, to znika pierwotny sens stosowania
takiej restrykcji174.
Warto wspomnieć w tym miejscu o wykładni prawa, poczynionej w 2002 r przez
Muhammada Sayid Tantawi175. W swojej fatwie z 2002 r. w sposób jednoznaczny
opowiedział się za możliwością pobierania procentu (lub inaczej nazywając: wynagrodzenia
kapitału), twierdząc że zakaz riby przynosi zdecydowanie więcej szkód niż korzyści dla
stosujących się do niego gospodarek
176
. Zezwolił deponentom na zakładanie lokat
bankowych w zamian za określoną z góry stopę zwrotu. Twierdził w swym orzeczeniu, że ani
Koran ani sunna nie zabraniają osiągania wynagrodzenia od kapitału dopóki do korzyści
takiej nie dochodzi ze szkodą dla drugiej strony. Określenie z góry wielkości wynagrodzenia
ogranicza niepewność dochodów deponenta i zachęca depozytariusza (bank) do wysiłku, by
zarobić więcej, niż zobowiązał się oddać klientowi. Zysk banku pochodzący z obrotu
gotówką, zdaniem Tantawi jest również uprawniony, gdyż stanowi wynagrodzenie za
wysiłek, pracę, nie jest więc prostym wynagrodzeniem kapitału. Mufti twierdził także, że
brak jest dowodów empirycznych na szkodliwy wpływ oprocentowania w sytuacji, kiedy
stosuje się go w konkurencyjnym środowisku. Zwracał ponadto uwagę, że procent wypełnia
istotne funkcje regulacyjne i nie musi wiązać się z krzywdą 177 .
W literaturze zajmującej się ekonomią muzułmańską problem riby stanowi zatem
centralny punkt odniesienia dla budowy nowego systemu ekonomicznego.
Niezależnie od szkoły i interpretacji, większość badaczy i prawników jest zgodna co
do zakazu stosowania riby. Natychmiast jednak trafiamy na niejednorodność interpretacyjną
owego zakazu. Niektóre szkoły bowiem dostrzegają możliwość dopuszczenia riby (czyli
174
al-‐‑Qaradawi,
Yusuf,The
Lawful
and
Prohibited
in
Islam
s.
266
i
dalsze,
oraz
Kurzman,
Charles,
Liberal
islam:
A
sourcebook,
Oxford
University
Press,
UK
1998.
175
Tantawi
jest
wielkim
profesorem
a
zarazem
muftim
jednej
z
wiodących
uczelni
w
kwestii
interpretacji
Koranu,
uniwersytetu
al-‐‑Azhar
w
Kairze.
176
Vogel,
Frank,
Hayes
III,
Samuel,
Islamic
Law
and
Finance:
Religion,
Risk
and
Return,
The
Hague:
Kluwer
Law
International
1998,
s.461
i
dalsze
.
177
Netzem,
Miriam
Sophia,
Riba
In
Islamic
Jurisprudence:The
Role
Of
Interest,
Discourse
On
Law
And
State,
The
Fletcher
School,
Spring
2004.
117
nieuprawnionego i niesprawiedliwego wzbogacania się na bliźnim)
w transakcjach
rzeczowych. Nieostrość i niedoprecyzowanie samego terminu riba daje ogromne możliwości
rozważań na temat tego co jest dozwolone, a co zakazane w gospodarce, przyczyniając się
tym samym do ogromnej różnorodności stosowania instrumentów finansowych przez
współczesne finanse islamskie.
Spośród różnych koncepcji i wersji riby warto przywołać
dwie, obie wywodzą się z tekstu Koranu i sunny:
• Riba al-Nasiah, którą najłatwiej przedstawić jako tradycyjne oprocentowanie
transakcji finansowych;
• Riba al-Fadl, która reguluje handel złotem, srebrem, daktylami, pszenicą, solą i
jęczmieniem. Dobra te mogą być wymieniane od ręki jedynie w tych samych
ilościach. Co więcej, nie może dochodzić do transakcji wymiennych różnych grup
produktowych. Teolodzy spierają się o to, czy zakaz al-Fadl ma dotyczyć tylko
powyższych 6 dóbr, wymienionych w Sunnie, czy też można ten nakaz ekwiwalentnej
i sprawiedliwej wymiany rozszerzyć na wszelkie dobra. W rozważaniach czysto
teologicznych, licytujących się na cytaty z Sunny i kijasy przedstawiane są różne
opcje: bądź to objęcie tą formą zakazu wymiany wszelkich dóbr, które da się
porównać wagowo lub przy pomocy miar masy, bądź uwzględnianie tylko żywności i
walut. Inni teolodzy dają dokładniejsze wykładnie mówiące, że nie można przeliczać
wymienianych dóbr na pieniądze według rożnych przeliczników (kursów). Zakaz riba
al-Fadl stara się regulować bardzo szczegółowo także transakcje na rynku kruszców.
Według tej wykładni złotnicy powinni wymieniać starą biżuterię na nową według
wagi bez żadnych redukcji za zanieczyszczenia czy poniesione koszty przetopienia
starego złota 178.
Powyższy przykład pozwala dostrzec jak skomplikowana i niejednoznaczna jest
ekonomia islamska, ilu dotyka szczegółowych aspektów, ile możliwości interpretacyjnych
tworzy. Nie ułatwia to prowadzenia wymiany, podnosi za to koszty transakcyjne.
Karwowski reasumuje obowiązujące w finansach islamskich zasady funkcjonowania
w sposób następujący:
1. „Stosowanie udziałów w zysku zamiast procentu. Obie strony, podmiot stawiający do
dyspozycji kapitał i kapitałobiorcy, uczestniczą w efektach realizowanego projektu. W
178
Zaheer,
Khalid,
Why
is
Riba
al.-‐‑Fadl
unacceptable?,
http://www.khalidzaheer.com/essays/kzaheer/economic%20issues/ribaalfadl.html,
dostęp
13.03.2012.
118
przypadku zrealizowania zysku jest on dzielony między oba podmioty według
ustalonych wcześniej zasad. Gdy wystąpi strata, obie strony ponoszą jej ciężar,
również według ustalonego scenariusza.
2. Położenie nacisku na zyskowność projektu. Dla banku ważniejsze jest, czy
kredytowane przedsięwzięcie przyniesie zysk, niż to czy kapitałobiorca ma
zabezpieczenia, odpowiednie dochody itp. Będzie się wówczas bliżej przyglądał
projektowi i umiejętnościom menedżerskim osób zarządzających.
3. Silniejsze powiązanie między sektorem finansowym a realnym. Instrumenty islamskie
są dość ściśle połączone z towarami i usługami, przez co mniejsze jest ryzyko nagłych
i dokonywanych na wielką skale przepływów kapitałowych […]
4. Stosowanie zasad moralnych. […] Banki nie mogą finansować fabryki napojów
alkoholowych, tytoniu, broni, wieprzowiny, kasyna, klubu nocnego, kina czy innej
działalności zakazanej przez islam[…]” 179.
Część II: RYNEK FINANSOWY MONARCHII
Jednym z kluczowych narzędzi, wykorzystywanych do zmiany charakteru modelu
państwa (rentierskiego), będących zarazem sposobem neutralizacji negatywnych następstw
choroby holenderskiej są instrumenty finansowe. Monarchie stosują je do poszerzenia źródeł
przychodów budżetowych i zmniejszenia swego uzależnienia od dochodów z eksportu
surowców energetycznych. Napływające od czterech dekad petrodolary inwestowane są przez
179
Karwowski,
Jacek,
„Finanse
islamskie
a
kryzys”,
Finanse.,
Teoria
i
praktyka.
Bankowość.,
Zeszyty
Naukowe
nr
548,
Uniwersytet
Szczeciński,
Szczecin
2009,
s.38-‐‑45.
119
monarchie dwutorowo. Część z nich lokowana jest w formie inwestycji portfelowych oraz
bezpośrednich na rynkach kapitałowych, a instytucje finansowe często zajmują się
lokowaniem tych środków w projekty biznesowe realizowane w różnych częściach świata. W
celu usprawnienia inwestycji w ostatnich latach doszło do gwałtownego rozwoju rynków
finansowych badanych państw. Pojawiły się nowe instytucje i nowe kanały alokacji. Innym
kierunkiem inwestycyjnym monarchii jest dywersyfikacja ich własnych gospodarek i rozwój
sfery realnej: produkcji , a przede wszystkim usług. Oba kierunki inwestycji państw Zatoki
mają doprowadzić do powstania możliwie najbardziej zdywersyfikowanej gospodarki,
stanowiąc równocześnie swego rodzaju polisę ubezpieczeniową dla dochodów państwa.
ROZDZIAŁ 4: Charakterystyka rynku i instrumentów finansowych
Zadaniem poniższego rozdziału jest zidentyfikowanie podmiotów rynków
finansowych monarchii Zatoki Perskiej, ich strategii oraz potencjału inwestycyjnego . W
celu uchwycenia potencjału instytucji finansowych badanych państw należy rozpocząć od
analizy uwarunkowań makroekonomicznych , dokonać analizy wskaźnikowej, a zebrane
dane dla regionu skonfrontować z wynikami dotyczącymi reszty świata.
4.1. Uwarunkowania makroekonomiczne funkcjonowania instytucji finansowych
Tabela 1/4 przedstawia podstawowe wskaźniki
makroekonomiczne dla lat 2009-11180:
wzrost gospodarczy, deficyt budżetowy i dług publiczny. Dane dla monarchii ukazane są na
tle wyników głównych potęg gospodarczych świata: USA, Europy (przykład Niemiec i
Wielkiej Brytanii) oraz Azji (przykład Japonii i Chin).
180
Ostatnim
uwzględnianym
przeze
mnie
rokiem
jest
2011
ze
względu
na
brak
dostępnych
danych
dla
części
monarchii
za
2012
r.
120
Tabela 1/4
Wzrost gospodarczy, budżet państwa oraz dług publiczny monarchii w latach 2009-2011 na
tle wybranych krajów
Wzrost gospodarczy w % PKB
Budżet w
2011r. w
%PKB
Dług
publiczny w
2011r. w
%PKB
2009
2010
2011
Arabia Saudyjska
0,1
4,6
6,8
14,1
9,4
Bahrajn
3,1
4,5
b.d.
-3,5
75,3
Katar
12,0
16,6
18,8
13,3
8,8
Kuwejt
-5,2
3,4
8,2
28,4
6,8
Oman
1,1
4,0
5,5
10,0
3,8
ZEA
-1,6
1,4
4,9
5,0
43,9
USA
-3,1
2,4
1,8
-8,6
104,1
Japonia
-5,5
4,7
-0,6
-8.9
208,2
Niemcy
-5,1
4,2
3,0
-1,0
81,5
Wielka Brytania
-4,0
1,8
1,0
-8,3
79,5
ChRL
9,2
10,4
9,3
-1,1
45,3
źródło: World Bank, http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG/countries, dostęp 3.05. 2014.
Już na pierwszy rzut oka widać, że monarchie wykazywały się lepszą kondycją
makroekonomiczną niż pozostałe państwa. Chociaż w 2009r. odczuły kryzys, to jednak
bardziej w formie spowolnienia wzrostu niż bezwzględnego regresu PKB. Ujemny wynik
zanotowały jedynie ZEA oraz Kuwejt. Wszystkie szybko powróciły na trajektorię wysokiego
wzrostu gospodarczego, osiągając w 2011r. ponadprzeciętne rezultaty 181.
Dane zawarte w tabeli pokazują, jak znacząco różniła się ścieżka wzrostu
gospodarczego monarchii
od wyników czołowych potęg świata (z wyłączeniem Chin). W
tym samym okresie USA i Europa borykały się najpierw z dramatycznym spadkiem PKB w
2009, lekkim odbiciem w 2010r. i powrotem w stan recesji w 2011r. Spośród wybranych
przypadków niezmiennie optymistyczne dane płynęły z Chin, które nie odnotowały
zmniejszenia stopy wzrostu gospodarczego, spowodowanego kryzysem.182
181
brak
danych
dla
Bahrajnu.
182
Pierwsze
symptomy
zadyszki
gospodarki
chińskiej
pojawiły
się
dopiero
w
2012
r.,
a
wzrost
PKB
spowolnił
do
7,8%
121
Porównanie stanu finansów publicznych w badanej grupie wykazuje na zdecydowaną
przewagę monarchii nad resztą analizowanych przypadków. Za wyjątkiem Bahrajnu w tym
okresie ich budżety generowały solidne, godne do pozazdroszczenia nadwyżki (w czterech
krajach aż dwucyfrowe), a dług publiczny także za wyjątkiem Bahrajnu i ZEA miał charakter
symboliczny, lokując te kraje w grupie państw o wysokim poziomie stabilności fiskalnej.
Oczywiście kondycja gospodarek monarchii związana była z korzystnym dla nich poziomem
cen nośników energii. Jednak na kształt finansów publicznych miała także wpływ roztropna i
odpowiedzialna polityka makroekonomiczna państwa. Warto zauważyć, że w tym samym
okresie wszystkie inne, wymienione w tabeli kraje odnotowały załamanie finansów
publicznych lub- w najlepszym przypadku- ich istotne odchylenie od stanu równowagi (vide:
dług publiczny Chin).
Tabela 2/4
Rachunek obrotów bieżących, rezerwy dewizowe i kruszcowe, skumulowane FDI z
państw GCC w latach 2010-2012 w mld USD
Rachunek obrotów
bieżących w mld USD
Rezerwy dewizowe i
kruszcowe w mld USD
Skumulowane FDI z państw
GCC w mld USD
2010
2011
2012
2010
2011
2012
2010
2011
2012
Arabia
Saudyjska
70,0
151,0
150,0
445,0
556,0
656,9
14,0
18,0
20,8
Bahrajn
0,77
3,26
2,84
4,7
5,0
4,8
7,8
9,0
10,0
Katar
45,0
53,57
88,57
31,0
16,83
33,19
9,5
25,02
26,86
Kuwejt
37,0
70,78
73,26
21,0
28,0
99,91
36,7
48,4
56,07
Oman
5,0
10,67
10,22
13,0
14,37
14,75
Bd
bd
bd
ZEA
11,2
30,65
26,76
42,7
32,37
42,97
53,4
55,6
58,1
źródło: CIA . The World Factbook 2012 oraz 2013 https://www.cia.gov/library/publications/the-‐world-‐
factbook/ , dostęp 10.05. 2014
Tabela 2/4 koncentruje sie na następnej grupie danych makroekonomicznych za lata
2010-2012. Kondycja bilansu płatniczego (a dokładniej: wynik rachunku obrotów bieżących),
poziom rezerw dewizowych i kruszcowych odgrywają bowiem kluczową rolę w możliwości
ekspansji na rynki państw trzecich. Ostatnia kolumna tabeli ukazuje poziom skumulowanych
inwestycji bezpośrednich poczynionych przez monarchie oraz ich tempo wzrostu w latach
2010-2012. Liderami pod względem realizowanych inwestycji (FDI) są ZEA oraz Kuwejt.
Inne państwa w mniejszym stopniu interesują się eksportem własnego kapitału.
Pamiętać należy, że rachunek obrotów bieżących (ROB) obejmuje saldo wymiany
dóbr i usług (ROB z pewnym uproszczeniem możemy sprowadzić do bilansu handlowego),
dane nie pokazują poziomu inwestycji portfelowych, nie biorą ponadto pod uwagę wartości
122
skumulowanych. Kraj będący eksporterem netto dóbr staje się równocześnie eksporterem
netto kapitałów.
Także poziom rezerw dewizowych i kruszcowych
nie odzwierciedla
faktycznej siły inwestycyjnej państw GCC. Rezerwy te stanowią zaledwie drobny fragment
nagromadzonego przez GCC bogactwa, gwarantując płynność w bieżącej działalności
gospodarczej państw, gdy tymczasem gros środków przekazywanych jest do odrębnych
narzędzi inwestycyjnych,
takich jak np. państwowe fundusze majątkowe (SWF) czy
państwowe platformy inwestycyjne (GIV) . Fundusze tam ulokowane nie znajdują odbicia w
rachunkach rządowych.
Dane zawarte w tabeli 2/4 pozwalają dostrzec ogromną poprawę po stronie bilansów
płatniczych badanych państw w 2012 r. względem odzwierciedlającego stan załamania
koniunktury światowej roku 2010. W ujęciu średnim dodatnie saldo bilansów płatniczych
monarchii uległo w analizowanym okresie podwojeniu.
Warto zatrzymać się przez chwilę na przypadku Arabii Saudyjskiej. Królestwo w
2012r. uzyskało nadwyżkę na rachunku bieżącym w imponującej wysokości 150 mld USD.
Zgromadziło ponadto w postaci obcych walut
i kruszcu blisko 660 mld USD. Ten,
znajdujący się w rękach państwa majątek może być użyty w celu pomnażania bogactwa,
także poza granicami kraju. Jednak królestwo, będące największym państwem regionu w
odniesieniu do FDI
było regionalnym karłem, zajmując pod względem zagranicznych
inwestycji bezpośrednich przedostatnie, po Bahrajnie, miejsce. Na przestrzeni lat 20102012 dostrzec jednak można zmianę strategii wobec dokonywania inwestycji zagranicznych ,
a w 2012 r. w stosunku do 2010 r. poziom zaangażowania państwa w zagraniczne inwestycje
bezpośrednie wzrósł o blisko 50%.
Krajem szczególnie ważnym w regionie Zatoki są Zjednoczone Emiraty Arabskie. Ich
rachunek obrotów bieżących wygenerował nadwyżkę przekraczającą wynik z 2010r o 342%,
w ujęciu wartościowym stanowiącą blisko 40 mld USD. Jest to największa dynamika
przyrostu aktywów spośród wszystkich państw GCC. Odwrotnie niż ma to miejsce w Arabii
Saudyjskiej kraj ten od lat prowadzi politykę ekspansji inwestycyjnej na resztę świata, nie
bojąc się przejmowania pakietów kontrolnych akcji i brania na siebie odpowiedzialności za
nabywane
podmioty. W 2011r. miał najwyższą skumulowaną wartość inwestycji
bezpośrednich w regionie opiewającą na 58 mld USD.
Innym przypadkiem jest Katar, emirat znajdujący się na przełomie pierwszej i drugiej
dekady XXIw. dopiero w fazie przyspieszenia. Jak zostało wcześniej wspomniane, w
początku XXIw. emirat ten rozpoczął eksploatację zaliczanych do największych w świecie
123
złóż gazu. Skutkiem wydobycia był najwyższy w świecie wzrost gospodarczy osiągnięty w
2012r. (18,8%) i 76 mld USD nadwyżki bilansu handlowego. Eksport gazu pozwala
emiratowi na szybkie gromadzenie kapitałów, a
sam Katar urasta do roli
jednego z
ważniejszych podmiotów w regionie i świecie.
Kolejnym omawianym państwem jest Kuwejt. Ma trzecią pod względem wielkości
nadwyżkę bilansu handlowego , trzecie w kolejności rezerwy walutowe i kruszcowe.
Równocześnie jest bardzo otwarty na ekspansję inwestycyjną na rynkach zewnętrznych.
Bahrajn i Oman w grupie państw GCC odgrywają natomiast nieporównanie mniejszą rolę,
zarówno pod względem generowania nadwyżek, jak i wychodzenia poza granice kraju.
Porównując dane z tabel 1/4 oraz 2/4, dostrzec można korelację poziomu
zaangażowania inwestycyjnego na rynkach światowych (wyrażanych przez FDI) i podatności
na kryzys. Te z monarchii, które preferowały konserwatywny model inwestycyjny okazały się
odporniejsze na wstrząsy, wywołane światowym kryzysem gospodarczym. Prawdziwe
załamanie produkcji w 2009r. wystąpiło tylko w ZEA oraz Kuwejcie, zatem w tych z państw,
które w sposób znaczący wchodziły na rynki zachodnie, angażując się tam w przedsięwzięcia
gospodarcze. W przypadku ZEA odpowiedzialne były
także inne czynniki, jak np.
preferowane przez państwo kierunki inwestycyjne funduszy. Będzie o tym mowa poniżej.
Kluczowymi parametrami dla oceny możliwości akumulacyjnych państw naftowych
jest niezbędna wysokość ceny baryłki ropy, pokrywająca koszt wydobycia surowca oraz
wydatki budżetowe poszczególnych krajów producentów. Cena równowagi budżetowej
istotnie różnił się w zależności od państwa. Według Rehmana w 2010r. w przypadku Kataru i
Zjednoczonych Emiratów Arabskich cena 24 USD za baryłkę ropy pokrywała wydatki
państwa, Kuwejt wymagał 34 USD, Arabia Saudyjska 54 USD, a
Oman i Bahrajn
potrzebowały już aż 80 USD183. Dane te ukazują istotne różnice w kosztach wydobycia
surowców oraz w prowadzonych przez poszczególne państwa politykach gospodarczych. W
konsekwencji wskazują na zróżnicowany w zależności od kraju potencjał akumulacyjny.
Równocześnie trudno stwierdzić istnienie korelacji między czynnikiem demograficznym, a
poziomem wydatków budżetowych. Na biegunach znajdują się z jednej strony mały Katar i
ZEA (najmniejszy udział wydatków państwa w PKB), z drugiej równie małe: Oman i
Bahrajn. Czynnikiem determinującym jest zatem także wielkość złóż i wysokość łącznego
183Rehman,
Aamir
A.,
Gulf
Capital
&
Islamic
Finance.
The
Rise
of
the
New
Global
Players,
Mc
Graw
Hill,
New
York,
2010,
str
31.
124
wydobycia. Z tego powodu lider wydobycia- Arabia Saudyjska, państwo z blisko 30
milionową populacją dla zrównoważenia budżetu potrzebowała w 2010r. ceny za baryłkę
ropy na poziomie jedynie 54 USD.
Próg pełnego pokrycia wydatków krajowych ma kluczowe znaczenie dla zdolności
akumulowania nadwyżek i znaczenia inwestycyjnego poszczególnych krajów. Dlatego
największe zgromadzone wolne środki z przeznaczeniem na inwestycje spośród wszystkich
państw GCC posiadają Emiraty Arabskie, Katar oraz Arabia Saudyjska.
4.2. Instytucjonalne źródła finansowania inwestycji
Poniższa tabela prezentuje rozkład aktywów państw regionu Bliskiego Wschodu i
Afryki Północnej (MENA) pomiędzy poszczególne podmioty krajowe w końcu pierwszej
dekady XXI wieku. Monarchie naftowe w grupie tej odgrywają kluczową rolę.
Tabela 3/4
Aktywa państw MENA w 2010r. w bln USD
Wielkość aktywów
Udział w całości
(w procentach)
Prywatni inwestorzy
2,7
43
Państwowe Fundusze Majątkowe (SWF)
1,7
27
Banki
0,5
8,5
Banki centralne
0,4
6
Fundusze emerytalne
0,4
6
Inne instytucje rządowe
0,3
4,5
Korporacje pozafinansowe
0,2
3,5
Firmy ubezpieczeniowe
0,1
1,5
Razem
6,3
100
Za: The emerging equity gap: Growth and stability in the new investor landscape, McKinsey Global
Institute, December 2011, str.3.
Tabela 3/4 ukazuje łączną wielkość aktywów znajdujących się w 2010r. w dyspozycji
państw Bliskiego Wschodu
z podziałem na podmioty. Pozwala zorientować się w sile
rynkowej tych państw i ich potencjale inwestycyjnym. W ich rękach znajdowało się ponad 6
125
mld USD. Dostrzec można wyraźną dysproporcję pomiędzy kwotami , jakimi dysponowali
łącznie inwestorzy prywatni oraz państwowe fundusze majątkowe SWF, (w rękach których
znajduje się 70% środków), a pozostałymi graczami rynkowymi.
Łączna dostępna wartość aktywów znajdujących się na Bliskim Wschodzie- podobnie
jak w państwach rozwijających się - była wciąż stosunkowo niewielka w odniesieniu do
światowych (głównie zachodnich) skumulowanych aktywów. Wszelkie prognozy dotyczące
trendów na najbliższe dekady zwracają uwagę jednak na postępujący przyrost aktywów
państw rozwijających się (w tym przede wszystkim monarchii naftowych) zarówno w ujęciu
kwotowym jak i procentowym. Ma to związek w dużym stopniu z przewidywanym spadkiem
znaczenia państw najwyżej rozwiniętych.
Do podstawowych instytucji finansujących inwestycje zaliczyć można:
• Państwowe Fundusze Majątkowe SWF;
• Instytucje prywatne (wielkie firmy rodzinne);
• Wyspecjalizowane
rządowe
agencje
inwestycyjne
(Government
Investment
Vehicles- GIVs);
• Prywatne domy inwestycyjne i private equity;
• Banki komercyjne, islamskie oraz islamic private equity IPE.
Warto zauważyć , że małe państwa naftowe: ZEA, Katar czy Kuwejt odnotowały
zdecydowaną przewagę narzędzi państwowych SWF i GIV, a równocześnie stosunkowo
niski udział sektora prywatnego na rynku finansowym, podczas gdy z kolei Arabia Saudyjska,
posiadała stosunkowo słabe państwowe narzędzia inwestycyjne przy
najwyższym poziomie prywatnych aktywów.
Tabela 4/4
126
równocześnie
Państwowe i prywatne instytucje krajów GCC
Typ narzędzia
Cel inwestycji
Średnia skala
Źródło
aktywów
Strategia
inwestycyjna
Typ
zarządzania
Przykłady
Uniwersalne SWF
Ochrona i
powiększanie
bogactwa
narodowego
Powyżej 50
mld USD
Rządowe
Konserwatywna,
zróżnicowana
Zewnętrzne
kadry
menedżerskie,
krajowy nadzór
ADIA, KIA, QIA
Wyspecjalizowane
rządowe agencje
inwestycyjne
Powiększanie
bogactwa
narodowego
przez inwestycje
o charakterze
strategicznym
10-80 mld
USD
Rządowe
Zależna od
sektora i rodzaju
inwestycji
Głownie
zarządzanie z
wykorzystaniem
krajowej kadry
menedżerskiej
Mubadala (ZEA),
Dubai
International
Capital (ZEA),
Saudi Industrial
Development
Fund (KAS)
Instytucje
prywatne- wielkie
firmy rodzinne
Ochrona i
wzrost
prywatnych
kapitałów
Zróżnicowany
poniżej 10 mld
USD
Prywatne,
głownie
kapitał
rodzinny
Zróżnicowana
Korzystanie z
kadr
zewnętrznych z
coraz szerszym
udziałem
menedżerów
krajowych
Kingdom
Holdings (KAS),
Kharafi Group
(Kuwejt), Kanoo
family (Bahrajn),
Binladin Family
(KAS)
Prywatne domy
inwestycyjne
Maks. stopy
zwrotu z
powierzonych
sródków
Poniżej 10
mld USD, lecz
szybko
rosnący
Prywatne,
głównie
kapitał
rodzinny
Zróżnicowane
Zarządzenie
krajowe
Investcorp
(Bahrajn), Abraaj
Capital (ZEA),
Global Investment
House (Kuwejt)
(Government
Investment
Vehicles- GIVs)
Za: Rehmann, Aamir A., Gulf Capital & Islamic Finance. The Rise of the New Global
Players, Mc Graw Hill, New York, 2010, s. 53 (tłumaczenie własne).
Powyższa charakterystyka instytucji finansowych stanowi punkt wyjścia w dalszych
rozważaniach na temat roli i pozycji gospodarczej poszczególnych kategorii podmiotów,
które dzielimy na państwowe i prywatne.
4.2.1. Podmioty państwowe
4.2.1.1. Państwowe Fundusze Majątkowe (Sovereign Wealth Funds- SWF)
Najważniejszym narzędziem inwestycyjnym państw naftowych Zatoki Perskiej, jak
zostało wspomniane, są państwowe fundusze majątkowe. Fundusze z państw Zatoki są
pionierami wśród tego typu instytucji do chwili obecnej odgrywają kluczową rolę na
światowym rynku SWF.
127
Do opisu funduszy i dokładnego oddania zasad ich funkcjonowania Rehman184 używa
terminu national trust. Nazwę tę wywodzi z celów i motywów stawianych przed podmiotami.
SWF mającym służyć społeczeństwu i działać w jego imieniu. Są swego rodzaju instytucją
powierniczą,
zaufania
społecznego.
Działają
bardzo
odpowiedzialnie
i
bardzo
konserwatywnie i zupełnie inaczej niż jakiekolwiek inne światowe fundusze inwestycyjne.
Próbując uchwycić ich specyfikę Rehman porównuje zasady funkcjonowania SWF z
typowymi funduszami inwestycyjnymi, występującymi na rynkach światowych.
Tabela 5/4
Porównanie podstawowych charakterystyk Państwowych Funduszy Majątkowych i
typowych funduszy inwestycyjnych
Zmienne charakteryzujące
Państwowe Fundusze
Majątkowe SWF- jako
national trust
Typowe fundusze
inwestycyjne
Horyzont inwestycyjny
Długoterminowe, bez
zarysowanych terminów
dojrzałości
Średnio i długookresowe
Strategia inwestycyjna
Wielokierunkowa i
ewoluująca
Określona z góry
Własność
Państwowa
Wielu
udziałowców/inwestorów
Beneficjenci
Naród, przyszłe pokolenia
Prywatni udziałowcy oraz
udziałowcy instytucjonalni
Zarządzanie
Zewnętrzne z kontrolą
wydelegowanych do tego
celu przez państwo
podmiotów
Aktywne zarządzanie przez
zespół inwestycyjny
Za: Rehmann, Aamir A., Gulf Capital & Islamic Finance. The Rise of the New Global
Players, Mc Graw Hill, New York, 2010, s. 55 (tłumaczenie własne).
W przeciwieństwie do typowych funduszy inwestycyjnych sektora prywatnego
państwowe fundusze majątkowe SWF operują na zupełnie odmiennych zasadach. Właściciele
SWF biorą pod uwagę odmienny horyzont czasowy, który umożliwia im inne postrzeganie
rentowności dokonywanych inwestycji. Determinuje on także zachowanie rynkowe. Fundusze
te nigdy nie wycofują się z inwestowania w trakcie spadków notowań swych inwestycji
spowodowanych dekoniunkturą, a ich ewentualne straty mają wyłącznie charakter księgowy
a nie realny. Zamiast wykonywania nerwowych ruchów i podejmowania impulsywnych
decyzji, władze funduszy zwyczajnie czekają na powrót do wycen wcześniejszych.
184
Rehman,
Aamir
A.,
op.
cit.
str.
55
128
Nigdy nie sięgają po wysoce ryzykowne instrumenty inwestycyjne, nie zwiększają
swojej siły rynkowej przez użycie lewarowania. Kolejną istotną charakterystyką
SWF,
różniącą je od zwykłych funduszy jest podmiot, któremu mają one służyć. Ponieważ jest nim
społeczeństwo, ze szczególnym uwzględnieniem potrzeb kolejnych pokoleń, inwestycje
dokonywane są w aktywa znacznie bardziej zachowawcze i bezpieczne, a przez to o niższej
stopie zwrotu. Od kadr zarządzających nimi nie oczekuje się
maksymalizacji zysku.
Fundusze bardzo często dokonują lokat na stały, niekoniecznie wysoki procent. Inwestycja
tego typu zapewnia im regularny
dopływ świeżej gotówki, a kwoty płynące z
oprocentowania są przede wszystkim pochodną wielkości zainwestowanych kapitałów.
Przykładem może być ADIA, największy SWF świata, pochodzący z Abu Dhabi, który z
kwoty 750 mld USD aż 2/3 ma zainwestowane w 5% obligacje. Daje to funduszowi stały
dochód w wysokości 25 mld USD rocznie. Gdyby ADIA z jakiś powodów zdecydowała się
upłynnić połowę swoich aktywów, na 1 mieszkańca przypadłby dochód w wysokości 350 tys.
USD 185. Kapitały ulokowane przez państwo w tym funduszu odgrywają zatem bezcenną rolę
w bezpieczeństwie finansowym Emiratów Arabskich.
Władze monarchii próbują oszacować potrzeby społeczne w przyszłości i zlecają
zarządzającym dostosowanie strategii inwestycyjnej SWF do tychże potrzeb. Fundusze SWF
funkcjonują na zasadach bardzo daleko posuniętej poufności, ich strategie inwestycyjne są
bardzo rzadko jawne, a
mimo to instytucje te cieszą się bardzo dużym prestiżem i są
inwestorem pożądanym przez wiele zachodnich korporacji.
4.2.1.2. Państwowe Platformy Inwestycyjne
(Governmental Investment Vehicles - GIV)186
Jeśli państwa chcą prowadzić politykę inwestycyjną w sposób bardziej agresywny
wykorzystują do tego celu wyspecjalizowane rządowe platformy inwestycyjne (GIV). Od
państwowych funduszy majątkowych odróżnia ich odmienność kierunków, celów i metod
185
Rehman,
Aamir
A.,
Op.cit.
str.
54.
186
Kategoria
GIV’s
nie
jest
powszechnie
stosowana.
W
większości
opracowań
obie
instytucje
inwestycyjne
państw:
SWF
i
GIV’s
są
połączone
w
jedną
kategorię
[patrz:
Loh,
Lixia,
2010
oraz
Truman,
Edwin
M.,
2010].
Dla
potrzeb
dokładniejszej
analizy
przyjmuję
kategoryzację
zastosowaną
przez
Rehmana.
Daje
ona
możliwość
zaakcentowania
różnic
w
strategiach
inwestycyjnych
obydwu
grup
podmiotów.
129
działania. Platformy dokonują inwestycji o charakterze strategicznym, dostosowując strategię
do charakteru sektora i rodzaju samej inwestycji. Rodzaj ich działań lokuje je między
własnością państwową i prywatną, kwalifikując je do struktur hybrydowych. Z jednej strony
są powoływane przez rządy, z drugiej- działają
na rynku konkurencyjnym
wraz z
podmiotami prywatnymi.
Funkcjonowanie platform
inwestycyjnych związane jest z procesem dojrzewania
rynków finansowych w państwach Zatoki Perskiej. Początkowo inwestycje państwowe miały
charakter
zachowawczy i konserwatywny. Państwo lokowało gros środków w mało
ryzykowne papiery rządowe innych krajów (głównie w
obligacje), uznając prymat
bezpieczeństwa inwestycji nad rentownością. Dopiero pierwsza dekada XXIw. przyniosła
dywersyfikację polityki inwestycyjnej państw regionu. Działania SWF zostały uzupełnione
rynkowymi w swej istocie zasadami funkcjonowania platform rządowych. Strategia taka
pozwala państwom GCC z jednej strony utrzymać bezpieczeństwo strategicznych rezerw (w
SWF-ach),
z drugiej- szybko pomnażać majątek (w GIV). Platformy znacznie częściej
dokonują inwestycji zagranicznych w pakiety kontrolne akcji, znacznie łatwiej sięgają po
lewarowanie, zwiększając w ten sposób swoją siłę rynkową, oczekują też wyższej stopy
zwrotu z inwestycji. Nabywając udziały w korporacjach zagranicznych dążą do wzrostu
wartości rynkowej posiadanych firm. Zdarza się także, że dla osiągnięcia istotnych celów
wchodzą w joint venture z graczami globalnymi. Bardzo często nabywają akcje firm o
podobnym do swojego profilu np. z branży rafineryjnej, finansowej. W ostatnich latach na
dużą skalę dokonują także inwestycji na rynkach nieruchomości oraz rynkach papierów
wartościowych.
Platformy inwestycyjne
wykorzystywane są ponadto przez państwa do rozwoju
edukacji czy najnowocześniejszych technologii (technologii przyszłości). Przykładem tego
typu działalności może być joint venture platformy z Abu Dhabi Mubadala z General
Electric dla rozwoju projektu miasta przyszłości Masdar City, czy też spółki zawartej przez
Qatar Foundation
z czołowymi uniwersytetami amerykańskimi dla rozwoju pomysłu
Education City 187.
Symptomatyczne jest także to, że platformy sięgają szeroko po rodzimą kadrę
menedżerską. Wskazuje to na zmiany, do których doszło w opisywanych państwach,
wyrażające się w powstaniu lokalnego rynku wysokiej jakości kadr zarządzających. Agencje
187
Rehman,
Aamir
A.,
op.cit.,
str.
66.
130
inwestycyjne wykorzystywane są do prowadzenia wewnętrznej polityki wspierania
kapitałowego strategicznych sektorów w gospodarkach krajowych (jak to ma miejsce w
ZEA).
Agencje prowadzą działalność wysoce wyspecjalizowaną. Odzwierciedlają zarazem
charakter własności publicznej i cechy typowe dla sektora prywatnego.
4.2.2. Podmioty prywatne
Kolejną grupą podmiotów rynków finansowych stanowią podmioty prywatne: wielkie firmy
rodzinne, fundusze inwestycyjne (IF), fundusze typu private equity (PE) oraz islamic private
equity (IPE)
4.2.2.1. Wielkie firmy rodzinne
Największym podmiotem prywatnym na rynku finansowym i inwestycyjnym
badanych państw, a zarazem drugim (po SWFach) pod względem znaczenia są wielkie firmy
rodzinne. Firmy te wyrosły na gruncie szybkiego rozwoju państw GCC, który nastąpił w
wyniku napływu petrodolarów po szokach naftowych lat 70. XXw. Dochody z eksportu ropy
przyczyniły się do przeobrażeń dotychczas bardzo zacofanych monarchii. Zaczęły rozwijać
się słabe do tej pory organizmy miejskie, co wymuszało z kolei wielkie inwestycje w
infrastrukturę, budownictwo mieszkaniowe, przestrzeń miejską, obiekty użyteczności
publicznej itp. Kraje te mogłyby posiłkować się w tym celu inwestycjami zewnętrznymi,
pochodzącymi z krajów wysokorozwiniętych. Jednak ze względu na to, że w okresie tym
dominował
w państwach postkolonialnych (w tym w monarchiach)
ekonomiczny
nacjonalizm i protekcjonizm, zamykający swobodny dostęp do rynku wewnętrznego dla firm
zewnętrznych (zachodnich), oparły one swój rozwój na kapitale własnym i firmach
krajowych. W konsekwencji konieczność zaspokojenia rożnorodnego popytu wewnętrznego
musiała doprowadzić do powstania i rozwoju firm krajowych.
Ponieważ ambicją każdej monarchii było oparcie swego rozwoju na firmach
rodzimych, powstała w ten sposób blokada dla penetracji poszczególnych gospodarek przez
firmy z państw sąsiedzkich. Tego typu polityka prowadzona powszechnie przez wszystkie
monarchie położyła się cieniem na powstaniu i późniejszym rozwoju regionalnych struktur
ekonomicznych w skali półwyspu. Z drugiej strony jednak efektem prowadzonej polityki
autarkii stał się rozwój firm lokalnych, które w kolejnych latach, działając w symbiozie z
państwem odegrały ogromną rolę w rozwoju gospodarczym. Można zatem powiedzieć, że
131
prowadzona przez państwa Zatoki w pierwszych latach polityka przyniosła dwa , stojące w
sprzeczności efekty: z jednej strony trudno było osiągnąć korzyści skali, z drugiej jednak
dzięki tego typu strategii zapewniano harmonijny rozwój i względną suwerenność
ekonomiczną poszczególnych państw GCC.
Sektor prywatny współuczestniczył w rozwoju i przemianach zachodzących w
państwach naftowych i był jednym z głównych beneficjentów owego rozwoju. Nie każdy
podmiot prywatny mógł jednak w tych działaniach uczestniczyć. Dość powszechnie państwa
stosowały koncesjonowanie istotnej z punktu widzenia interesów kraju działalności,
warunkiem przystąpienia do przetargów było uzyskanie stosownej licencji. W ten sposób
państwo decydowało, które z firm prywatnych osiągną sukces, a które nie. Stąd od dekad
najważniejszym, determinującym czynnikiem odpowiedzialnym za ekspansję i sukces
poszczególnych firm są dobre relacje z rodzinami królewskimi i poparcie z ich strony. Dla
wielu firm relacje z rodami panującymi są strategicznym celem działania. Dzięki uzyskanym
przy ich wstawiennictwu kontraktom o wielkiej wartości wytworzyła się stosunkowo wąska
grupa wielkich firm rodzinnych, stanowiących swego rodzaju rodzinne koncerny. Większość
z nich ma bardzo bliskie powiązania bądź więzami przyjaźni bądź wspólnego interesu z
rodami panującymi- często świadcząc usługi na rzecz rodów rządzących poszczególnymi
monarchiami. Stworzono w ten sposób swoisty układ symbiotyczny.
Typy powstałych firm i branże w których działały były wynikiem zapotrzebowania
rynkowego. W grupie największych firm prywatnych można zatem znaleźć:
• Firmy budowlane, działające na szeroko rozumianym rynku nieruchomości (w tym
tworzące infrastrukturę miejską);
• Firmy head hunterskie i świadczące usługi menedżerskie dla podmiotów
państwowych;
• Firmy pełniące funkcje poddostawców dla przedsiębiorstw państwowych (głównie
sektora wydobywczego);
• Prywatne banki, uczestniczące w alokacji środków państwowych oraz prywatnych;
• Firmy kupieckie, uprawiające handel dobrami produkcji krajowej, będące także
obligatoryjnymi przedstawicielami firm zagranicznych, ubiegających się o wejście na rynki
bliskowschodnie.
Kapitały, znajdujące się w rękach prywatnych regionu MENA zlokalizowane są w
dominującym stopniu
w monarchiach naftowych. Pod względem posiadanych aktywów
132
najwięcej środków (51%) zgromadzonych było w 2008 r. w rękach Saudyjczyków, 23%
bogactwa posiadali inwestorzy z ZEA, 13% z Kuwejtu.188 Te trzy państwa dysponowały
zatem łącznie aż 87% kapitałów prywatnych regionu. Pokrywa się to ze znaczeniem
poszczególnych państw w regionie. Z Arabii Saudyjskiej pochodzi większość inwestycji
prywatnych na rynkach
zewnętrznych.
Równocześnie kraj ten
jest jednym z
najważniejszych źródeł pozyskiwania kapitałów prywatnych przez korporacje światowe. Tu
także zachodnie korporacje finansowe starają się lokować swoje filie, zabiegając o klientów
detalicznych.
Raport McKinseya z 2010r. pokazuje kierunki alokacji inwestycji wielkich firm
prywatnych regionu: 65% środków stanowiły gotówka i depozyty,
18% aktywów
lokowanych było na rynku akcji, 14% w papiery o stałym dochodzie, 3% stanowiły inne
środki. Inwestycje realizowane przez inwestorów prywatnych z regionu Bliskiego Wschodu,
głównie monarchii naftowych w okresie 2000-2010 na tle wyników wszystkich światowych
inwestycji prywatnych uzyskały najwyższą średnią rentowność- w wysokości 23%189.
Inwestorzy prywatni posiadali także największe skumulowane aktywa, których większość
zaanagżowana była na rynkach krajowych. Skala inwestycji na rynkach światowych była nie
do oszacowania ze względu na całkowitą poufność informacji.
W konsekwencji
podejmowane próby szacunków tych inwestycji przez organizacje międzynarodowe
obarczone są ogromnym marginesem błędu. Dla przykładu w 2008r. IMF wyliczał wartość
inwestycji na 1,5 bln USD, podczas gdy McKinsey na kwotę o blisko połowę niższą- 800
mld USD. Można powiedzieć jedynie, że przyjęta przez inwestorów prywatnych strategia
inwestycyjna miała ( i ma) za zadanie gwarantować pomnażanie bogactwa właścicieli, a więc
sprowadzała się do poszukiwania dobrych projektów o szybkiej stopie zwrotu.
Dostrzec można charakterystyczną dla prywatnego biznesu ewolucję funkcjonowania
wielkich koncernów prywatnych. Firmy te powstawały jako typowe biznesy rodzinne, dzięki
szczególnym talentom i układom ich założycieli z rodami panującymi. Z czasem poszerzało
się grono współwłaścicielskie- do biznesu włączane były kolejne pokolenia, członkowie
dalszej rodziny, a także znajomi. To poszerzanie składu właścicielskiego odbywało się zresztą
w sposób nieformalny, a przedsiębiorstwem
(najczęściej do swojej śmierci) zarządzał
188
Rehman,
Aamir
A.,
op.cit.
str.69
189
The
emerging
equity
gap:
Growth
and
stability
in
the
new
investor
landscape,
McKinsey
Global
Institute,
December
2011,
str.
4
133
założyciel firmy. Z czasem następował proces dojrzewania największych firm prywatnych,
ich instytucjonalizacji. Firmy przechodziły z fazy tworzenia przedsiębiorstwa do etapu
pomnażania majątku.
Dynamiczny rozwój firm wymusił zmianę sposobów zarządzania. Pojawił się popyt
na profesjonalne zarządzanie przez zewnętrznych menedżerów. Sięgano po nich tym łatwiej,
że w monarchiach powstał w tym czasie rynek wysokiej jakości kadr menedżerskich. Dla
dalszego rozwoju przedsiębiorstw nie bez znaczenia był również fakt następującej zmiany
pokoleniowej. Nowe pokolenie inwestorów było znacznie lepiej wykształcone od swoich
poprzedników (najczęściej ojców), z doświadczeniem pracy w korporacjach zachodnich,
często po studiach z dziedziny finansów odbytych na najlepszych światowych uczelniach,
dobrze rozumiejących zasady działania globalnych rynków finansowych. Byli oni w znacznie
większym stopniu niż poprzednicy otwarci na zmiany i korzystanie z zachodnich metod
zarządzania przedsiębiorstwami.
Ponieważ dzisiejsze koncerny rodzinne w monarchiach to gigantyczne firmy, powstała
koncepcja udoskonalenia metod profesjonalnego
zarządzania
nimi. W jej ramach
poszczególne firmy prowadzone były przez menedżerów w ramach tzw. Single Family
Office (SFO). Członkami SFO są przede wszystkim dzieci pierwszych właścicieli
przedsiębiorstw, ale także profesjonaliści spoza rodziny. Ich zadaniem jest pomnażanie
majątku i zarządzanie całością, najczęściej już wielkiego przedsiębiorstwa. Za swoje usługi
otrzymują regularne wynagrodzenie. Szacuje się, że koszt prowadzenia biura w ramach SFO,
obejmującego m.in. kontrolę finansową płynnych aktywów, zarządzanie niepłynnymi
aktywami (takimi jak nieruchomości), pobieranie czynszów od wynajmu lokali należących do
rodziny, proponowanie nowych, atrakcyjnych kierunków inwestycji, czy prowadzenie
księgowości na rzecz koncernu wynosi około 1 mln USD rocznie. Stąd też SFO powstają dla
firm posiadających minimum 100 mln USD aktywów190.
Innym trendem, który można dostrzec w rozwoju przedsiębiorczości prywatnej
monarchii jest łączenie prywatnych, oddzielnych interesów poszczególnych członków rodów
w jedno wielkie przedsiębiorstwo, charakterem bardziej przypominające trust. Według badań
ankietowych przeprowadzonych ostatnio przez
Invesco Middle East
na grupie 100
czołowych inwestorów prywatnych Bliskiego Wschodu, w ostatnim okresie aż 40% badanych
190
Rehman,
Aamir
A.,
op.cit
str.
70
i
dalsze,
Family
Office,
http://en.wikipedia.org/wiki/Family_office,
dostęp
20.08.
2012.
134
zdecydowało się na tworzenie takiego trustu i przekazanie zarządzania biznesem
wyspecjalizowanej firmie SFO. Traktują oni tego typu decyzję jako najlepiej służącą
pomnażaniu majątku191 .
4.2.2.2. Fundusze Inwestycyjne (IF) i Private Equity (PE)
Fundusze inwestycyjne (prywatne domy inwestycyjne) i private equity mają charakter
instytucji pozabankowych, których główną grupą klientów są
bogacący się mieszkańcy
państw Zatoki. Działają one na zasadach komercyjnych. O ile fundusze inwestycyjne (IF)
koncentrują się na alokacji powierzonych im środków przede wszystkim na krajowym i
zagranicznym rynku papierów wartościowych, o tyle private equity (PE) wchodzą w
przedsięwzięcia gospodarcze jako partner i czerpią z tej działalności zyski.
Private equity odgrywają niezwykle istotną rolę w gospodarkach monarchii. Tworzone
są na zasadach partnerstwa i wzajemnego zaufania. Są aktywnymi uczestnikami rynku,
przyczyniają się do rozwoju podmiotów sfery realnej, poprzez zapewnienie im finansowania,
czy doradztwo biznesowe. Biorą udział we wszystkich etapach rozwoju przedsiębiorstw,
głównie małych i średnich (SME). Dzięki inwestycjom PE firmy nie tylko mają łatwy dostęp
do stosunkowo bezpiecznego finansowania, ale także uzyskują
pomoc w zakresie
marketingu, zarządzania oraz wprowadzania produktu na rynek. PE kontrolują prawidłowość
przebiegu inwestycji, pełnią funkcję aktywnego inwestora, nie są zatem instytucją finansową
w czystej formie. Inwestują w terminie krótkim i średnim, w okresie 2-8 lat, po którym
wycofują się z danego przedsięwzięcia. W czasie swego zaangażowania w dany projektinaczej niż ma to miejsce w przypadku współpracy przedsiębiorstwa z bankiem- nie domagają
się zwrotu poniesionych nakładów ani dywidend; nie drenują zatem firm. Po wycofaniu się z
danej inwestycji uwolnione środki natychmiast reinwestują w kolejne przedsięwzięcie.
Skuteczne zarządzanie inwestycją PE gwarantuje bardzo wysoką stopę zwrotu z kapitału.
Głównym typem Private Equity, występującym na rynku państw Zatoki są fundusze
typu venture capital (VC). Odgrywają one dominującą rolę w regionie. Inwestują one w firmy
startujące, poniekąd przyczyniając się do powstania nowych podmiotów gospodarczych. VC
191
Kumar,
Rashmi,
Gulf
Family
Offices
Boost
Investment
Family
Businesses,
Campden
FO,
22
May
2012,
http://www.campdenfo.com/article/gulf-‐‑family-‐‑offices-‐‑boost-‐‑investment-‐‑family-‐‑businesses,
dostęp
23.08.
2012.
135
decydują się na zaangażowanie kapitału i usług przede wszystkim w przedsięwzięciach
innowacyjnych, o szacowanym dużym potencjale rozwojowym.
Pojawienie się w monarchiach funduszy inwestycyjnych czy PE jest wyrazem
głębokich przemian, zachodzących w ich gospodarkach. Po szoku naftowym, w latach 70.
XXw. jako pierwsze powstały bankowe fundusze specjalistyczne. Z czasem wyodrębniły się z
nich fundusze uzyskujące podmiotowość prawną lub też same banki przekształciły się w
fundusze, rezygnując tym samym z działalności depozytowo-kredytowej. W początkowym
etapie rozwoju krajów Zatoki, wzbogacona ludność lokowała swe oszczędności na
tradycyjnych rachunkach w bankach komercyjnych. Wraz ze wzrostem znajomości rynków
inwestycyjnych, a równocześnie wzrostem zamożności klientów
pojawił się popyt na
nowoczesne instrumenty finansowe, dające nadzieje na większe zyski.
Obydwa typy podmiotów
ewoluowały w kierunku zmiany grupy obsługiwanych
klientów. W początkowym okresie ich istnienia strona korzystającą mogły być dowolnej
wielkości osoby fizyczne lub prawne. Z czasem oferta finansowa już w większym stopniu
uwzględniała klientów bogatych. Obecnie trzon obu podmiotów stanowią
najbogatsi
inwestorzy prywatni (z wyłączeniem wielkich firm rodzinnych), którzy gotowi są na wysokie
ryzyko i zaawansowane instrumenty finansowania inwestycyjnego. Są to głównie osoby
prawne. Oba typy instytucji do zarządzania kapitałami szeroko wykorzystują kadry
zagranicznych specjalistów. Na rynkach inwestycyjnych działają bezpośrednio i starają się
maksymalizować zysk krótkookresowy.
Struktura inwestorska w omawianych podmiotach z państw Zatoki przedstawia się
następująco:
• Fundusze emerytalne
40%
• Instytucje
20%
• Fundacje
13%
• Firmy ubezpieczeniowe
12%
• Korporacje
10%
• Inwestorzy prywatni
5% 192
Jak widać, w funduszach inwestycyjnych i
PE 95% kapitałów pochodzi od
inwestorów instytucjonalnych, przy czym największą grupę stanowią fundusze emerytalne.
192Venture
Capital
Forum,
Riyadh,
Feb
21-‐‑22,
2012,
Gulf
Venture
Capital
Association,
http://vc.iifef.com/wp-‐‑content/uploads/G1_S.pdf,
dostęp
23
.08.2012.
136
Fundusze inwestycyjne i PE są obecnie bardzo często wykorzystywanym instrumentem do
pomnażania bogactwa w badanym regionie. Ich popularność sprawiła, że podobne usługiinwestycje na rynku kapitałowym- zaczęły świadczyć ponownie także banki komercyjne.
Analizowane instytucje działają przede wszystkim na rynku krajowym oraz w regionie
MENA. Do początków XXIw. szeroko operowały na zachodnich rynkach kapitałowych. Po
zamachach na WTC , w obliczu podejrzliwości i niechęci Zachodu wobec wszelkich
inwestycji pochodzących z regionu Zatoki, część inwestorów zdecydowała się zmniejszyć
swe zaangażowanie na Zachodzie i przenieść swą działalność inwestycyjną na rynki lokalne
Strategia inwestycyjna, przede wszystkim zaś obszar na którym operują fundusze
inwestycyjne oraz private equity, uzależnione są w ogromnym stopniu od kondycji rynków i
poziomu rozwoju gospodarczego oraz poziomu kapitalizacji giełd. Obecnie dostrzec można
następującą prawidłowość: najstarsze fundusze i venture capital wciąż działają głównie na
rynkach wysokorozwiniętych (zachodnich), dostrzegając na nich potencjał do pomnażania
bogactwa (warto pamiętać, że po kryzysie 2008r. i spadku wartości aktywów atrakcyjność
inwestowania na Zachodzie wzrosła). Nowe
podmioty poszukują innych atrakcyjnych
kierunków dla lokowania swych inwestycji, częściowo w samych państwach Zatoki Perskiej,
częściowo w Egipcie, Turcji oraz w innych państwach szybko się rozwijających193. Ponieważ
rynki Zatoki Perskiej charakteryzują się wysoką wyceną aktywów, nie dającą wielkich
możliwości osiągnięcia wysokich zysków, inwestycje w państwach GCC nie zajmują obecnie
pozycji dominującej.
Według raportu dotyczącego rynku PE w regionie MENA The Next Five Years
kierunki inwestycyjne private equities w tym obszarze w latach 2006-2010 przedstawiały się
następująco:
• Egipt
46%
• Arabia Saudyjska 13%
• ZEA
10%
• Turcja
9%
• Liban
2%
193
nieznany
jest
dotychczasowy
wpływ
destabilizacji
politycznej
wspomnianych
państw
na
inwestycje
funduszy
inwestycyjnych
oraz
PE.
137
• Pozostałe
20% 194.
Jak widać, krajami o istotnym znaczeniu dla lokowania inwestycji private equities na
półwyspie Arabskim są jedynie Arabia Saudyjska i Zjednoczone Emiraty Arabskie. Ich
udział w inwestycjach w regionie MENA w latach 2006-2009 wynosił łącznie jednak
zaledwie 23%. Można podejrzewać, że odpowiedzialny za taki stan może być wysoki poziom
wyceny aktywów w badanych państwach, pociągający za sobą ograniczoną ilość
przedsięwzięć o wysokim poziomie rentowności. Stan taki może być jednak wynikiem
stosunkowo niskiego poziomu rozwoju sfery realnej gospodarek państw naftowych,
pociągając
za
sobą
ogólnie
ograniczoną
ofertę
inwestycyjną
dla
inwestorów
instytucjonalnych. Sytuacja ta w najbliższych latach może jednak ulec zmianie wraz z
utrzymującym się wzrostem gospodarczym regionu Zatoki, nieuchronnie prowadzącym do
pojawienia się nowych możliwości inwestycyjnych.
Przykładem potwierdzającym tą tezę może być druga pozycja Arabii Saudyjskiej jako
kraju lokowania inwestycji prywatnych. Co ciekawsze, w przeprowadzonej wśród inwestorów
ankiecie (prezentowanej we wspomnianym raporcie) przewidują oni, że Arabia ma szanse
zająż pozycję lidera wśród krajów przyjmujących, spychając na drugie miejsce Egipt. Ma to
być wynikiem otwarcia gospodarki saudyjskiej na inwestycje prywatne, ograniczenia
biurokracji czy wprowadzenia ułatwień dla biznesu z jakimi mamy do czynienia w ostatniej
dekadzie.
Zmiany w zasadach funkcjonowania gospodarki saudyjskiej znalazły swój wyraz w
rankingu Doing Business. W okresie lat 2004-2010 kraj ten awansował z pozycji 64. na
pozycję 13.195.
Ponadto, z powodu ustanowienia wysokich standardów regulacyjnych
dotyczących funkcjonowania rynków finansowych i prowadzenia w poprzednich latach
bardzo konserwatywnej polityki inwestycyjnej monarchia najłagodniej spośród wszystkich
państw Zatoki przeszła przez kryzys 2008r. przez co jej atrakcyjność dodatkowo wzrosła.
Tabela 6/4
Private Equity w państwach GCC w 2012r.
Kraj
Private equity
194
Raport:
The
Next
Five
Years,
MENA
PE,
September
2011,
str.
20
http://www.pwc.com/en_M1/m1/publications/mena-‐‑pe-‐‑report.pdf,
dostęp
12.06.
2012.
195
Raport,
op.cit.
str
21.
138
ZEA
Abraaj Capital
HSBC Private Equity
Injazat Tech. Fund
Ithmar Capital
Shuaa Capital
The GCC Energy Fund Managers
The Group
The National Investor
Kuwejt
Kamco
Global Investment House
Kuwait Financial Center
Arabia Saudyjska
Amwal Al Khaleej
Athar Al Majid Hold.
Swicorp
Bahrajn
Emerging Markets Partnership
Gulf Finance House
Za: The Middle East Private Equity Landscape, http://www.slideshare.net/Ramen24/the-‐
middle-‐east-‐private-‐equity-‐landscape, dostęp 3.12. 2013.
Najwięcej funduszy i PE w 2012r. - łącznie 8- zostało zarejestrowanych w ZEA,
Kuwejt oraz Arabia Saudyjska posiadały po trzy, zaś Bahrajn dwa PE. Żadnego PE nie
posiadały Oman i Katar.
Rehman zwraca uwagę na duży potencjał rozwojowy tych instrumentów finansowych
w związku z nieproporcjonalnie niskim poziomem penetracji przez nie rynku kapitałowego.
Ogólnie w świecie akceptacja dotycząca powierzania własnych oszczędności funduszom
inwestycyjnym wynosi średnio ok. 20% wartości aktywów (w przypadku
UE aż 40%
wartości aktywów). W krajach GCC występowała powszechna nieufność i dystans do
korzystania z tego typu oferty produktowej. Znajdowało to odbicie w niewielkim udziale
funduszy (na poziomie 6-7%) w łącznych aktywach badanych państw196. Stan ten pokazuje z
drugiej strony potencjalne możliwości ekspansji dla tego typu usług.
W pierwszej dekadzie XXIw. doszło do wzrostu zainteresowania funduszami
inwestycyjnymi i PE w państwach Zatoki . Wg Rehmana , kapitalizacja tego sektora w latach
196
Rehman,
Aamir
A.,
op.cit.
str.81.
139
2005-2008 wzrosła o 400%, w ujęciu wartościowym rosnąc z 4,7 mld USD do blisko 20 mld
USD. Jednak kryzys gospodarczy 2008r. położył się cieniem na wynikach funduszy. Od
2009r. utrzymuje się głęboka korekta zarówno po stronie wyników ekonomicznych, jak i
zarządzanych przez fundusze aktywów
197
. Raport Private Equity In MENA Countries z
2011r. informował, że w 2010 r. nastąpił spadek liczby zawieranych transakcji o połowę
względem roku poprzedniego, zaś w ujęciu wartościowym spadek był jeszcze większy.
Wartość transakcji w 2010 spadła aż o 84% względem 2009r. Wśród przyczyn takiego stanu
raport wymieniał brak pewnych ofert,
niepewność sytuacji ekonomicznej w gospodarce
światowej, czy utrzymująca się korekta wyceny aktywów198. Rok 2011 również nie był
pomyślny dla regionu Zatoki Perskiej. Przyniósł bowiem niepokoje na Bliskim Wschodzie, a
Arabska Wiosna dodatkowo zdestabilizowała region, zmniejszając jego atrakcyjność
inwestycyjną. Wiele inwestycji w regionie zostało wstrzymanych.
Pomimo chwilowego załamania rynku funduszy inwestycyjnych, związanego głównie
ze światowym
kryzysem gospodarczym i wzrostem niepewności na rynku papierów
wartościowych analitycy w pozytywnym świetle widzą przyszłość tych narzędzi
inwestycyjnych w monarchiach naftowych. Dostrzegają ich koncentrowanie się na
bezpiecznym zarządzaniu posiadanymi aktywami, bardziej niż na agresywnym pozyskiwaniu
nowych klientów. Widzą także redefiniowanie strategii rynkowej- z agresywnej
(dostosowanej do światowej prosperity) na zrównoważoną i zachowawczą, chroniącą ich
aktywa w czasie kryzysu199.
Na rynkach regionu GCC fundusze inwestycyjne starają się lokować swe inwestycje w
sektorach, których pomyślność zależy od poziomu rozwoju, warunków demograficznych,
wzrostu zamożności obywateli oraz zmiany ich aspiracji. Poniższa lista prezentuje najczęstsze
wybory inwestycyjne,
pokrywające się
równocześnie z najważniejszymi potrzebami
ekonomicznymi społeczeństwa:
• Edukacja
• Zdrowie publiczne
• Dobra konsumpcyjne
197
Report:
The
Next
Five
Years,
MENA
PE,
September
2011,
http://www.pwc.com/en_M1/m1/publications/mena-‐‑pe-‐‑report.pdf,
dostęp
17.08.
2012.
198
Report:
The
Next
Five
Years,
MENA
PE,
September
2011,
str.
13
http://www.pwc.com/en_M1/m1/publications/mena-‐‑pe-‐‑report.pdf,
dostęp
17.08.
2012.
199
Report,
op.cit.,
str.20.
140
• Logistyka i transport
• Usługi energetyczne
• Budownictwo
• Przemysł
• Rynek nieruchomości
• Usługi finansowe
• Rozrywka200
Trzeba wspomnieć o znaczeniu tego narzędzia inwestycyjnego w rozwoju
gospodarczym państw przyjmujących. Nie tylko bowiem zajmują się one pomnażaniem
kapitałów swoich udziałowców (maksymalizując stopę zwrotu z kapitału) , ale poprzez
tworzenie nowych inicjatyw gospodarczych
przyczyniają się także do rozwoju nowych
rynków i technologii, wzrostu PKB, tworzeniu nowych miejsc pracy, dywersyfikacji
gospodarki, a przez to odgrywają niesłychanie pozytywną rolę w państwach przyjmujących
201
.
4.2.2.3. Islamic Private Equity (IPE)
Na tle niekorzystnych wydarzeń na rynkach finansowych świata, strat kapitałowych
funduszy inwestycyjnych, które przyniósł ze sobą kryzys gospodarczy i wrzenie społeczne w
krajach MENA, spadło zaufanie do tradycyjnych form inwestowania. Równocześnie pojawiło
się rosnące zainteresowanie inwestycjami opartymi na szariacie, np. Islamic Private Equity
(IPE). Opierają się one na zasadzie partnerstwa, przez co uważane są za najlepszy sposób
inwestowania, spełniający wymogi prawa koranicznego. Stanowi to istotny argument dla
ortodoksyjnych muzułmanów (a warto pamiętać, że do grupy tej należy wiele bogatych
inwestorów), ale także firm, działających na rynku Zatoki. Nie bez znaczenia , szczególnie
dla inwestorów instytucjonalnych są względy wizerunkowe, związane z IPE.
Fundusze, o których mowa są uznawane za bardziej bezpieczne, a równocześnie mniej
ryzykowne i mniej
podatne na spekulację od tradycyjnych funduszy inwestycyjnych.
200
Report,
op.cit.,
str.
27.
201
Venture
Capital
Forum,
Riyadh,
Feb
21-‐‑22,
2012,
Gulf
Venture
Capital
Association,
http://vc.iifef.com/wp-‐‑content/uploads/G1_S.pdf,
dostęp
23.08.
2012.
141
Inwestorzy decydują o wejściu w tego typu transakcje motywowani są ochroną kapitałów w
czasie rozchwiania gospodarczego i nieprzewidywalności rozwoju wydarzeń202.
Ten typ narzędzia inwestycyjnego adresowany był pierwotnie do muzułmanów z
państw islamskich jak i do państw nieislamskich, posiadających diasporę muzułmańską.
Jednak na fali kryzysu finansowego i spadku zaufania do tradycyjnych narzędzi finansowych
instrumenty oparte na szariacie stają się przedmiotem coraz częstszego zainteresowania
również ze strony inwestorów zachodnich, którzy traktują tego rodzaju inwestycje jako
narzędzie poszerzania portfela inwestycyjnego i metodę zmniejszania ryzyka203.
Jako narzędzie inwestycyjne IPE pojawiły się dopiero 10 lat temu (pierwszy IPE
powstał w 2002r.), od tego momentu jesteśmy świadkami wielkiej dynamiki wzrostowej tego
rodzaju funduszy.
Tabela 7/4
Liczba Islamic Private Equity IPE i dynamika wzrostu w latach 2002-2007
2002
2003
2004
2005
2006
2007
Liczba IPE
22
55
52
76
101
153
Dynamika wzrostu
100
250
208
345
459
695
2002=100
Za: wyliczenia własne za: Chatti, Mohamed Ali, Yousfi, Ouidad, Islamic Private Equity,
http://www.cr2m.net/membres/yousfi/travaux/pdfs/referenceinbook.2010-‐12-‐20.7342305642.pdf/,
dostęp
3.08. 2013.
W latach 2002-2007 liczba IPE wzrosła z 22 do 153, dając wzrost o 695 %.
Dynamiczny wzrost IPE widać także w ujęciu kapitałowym. W 2011 r. miały w swoim
portfelu 41 mld USD , podczas gdy trzy lata wcześniej, w 2008r. dysponowały tylko 28 mld
USD aktywów. Ich wzrost zarówno w ujęciu kapitałowym jak i liczbowym świadczy o
szerokich potrzebach ze strony rynku na tego typu usługi. Ostatnie lata – wraz z kryzysem
ekonomicznym – przyniosły z jednej strony ograniczenie inwestycji jak i liczby wyjść z
202
Qatar
First
Investment
Bank
highlights
changing
trends
of
Islamic
Private
Equity,
November
2011,
Opalesque,
http://www.opalesque.com/IslamicFinance_Briefing/?p=14182,
dostęp
23.08.2012.
203
Chatti,
Mohamed
Ali,
Yousfi,
Ouidad,
Islamic
Private
Equity,
str.
115-‐‑127,
http://www.cr2m.net/membres/yousfi/travaux/pdfs/referenceinbook.2010-‐‑12-‐‑20.7342305642.pdf/,
dostęp
23.08.
2012.
142
transakcji w ramach IPE, spowodowanych trudnościami z uzyskaniem wysokiej wyceny
rynkowej posiadanych aktywów (przedsięwzięć), czy małą liczbą IPO (Initial Public
Offering), przez które dokonywano zbycia swych udziałów. Z drugiej jednak fundusze te
dysponują wciąż znacznym potencjałem inwestycyjnym. Szacowane zasoby wolnej gotówki
Islamic Private Equity państw zatoki w 2010 r. wynosiły 11 mld USD204.
IPE mogą inwestować jedynie w firmy funkcjonujące w oparciu o szariat. Przed
wejściem w transakcję muszą zapytać o zgodę instancję religijną- Sharia Supervision Board
(SSB). Islamic Private Equity charakteryzują następujące zasady:
• równorzędność stron kontraktu;
• zakaz wynagrodzenia kapitału w postaci odsetek;
• maksymalny poziom finansowania przedsięwzięcia do 33% wartości inwestycji;
• oparcie przedsięwzięcia o zasady etyki;
• brak spekulacji;
• dopuszczalność inwestycji wyłącznie w gospodarkę realną (dobra i usługi);
• udział w zyskach/stratach obu stron (profit/loss sharing)205.
Działalność IPE nie może dotyczyć transakcji związanych z:
• produkcją i handlem wieprzowiną
• produkcją i handlem używkami
• pornografią
• hazardem
• wojskiem
• opartych na oprocentowaniu, spekulacji lub ubezpieczeniach
Kryzys gospodarczy 2008r. , który doprowadził do utraty wiarygodności tradycyjny
(zachodni) model rynków finansowych spowodował wzrost zainteresowania muzułmańskimi
narzędziami inwestycyjnymi jak Islamic Private Equity także ze strony klientów zachodnich.
204
Wouters,
Paul,
Islamic
Private
Equities
Opportunities
in
the
Middle
East,
Islamic
Venture
Capital
and
Private
Equity
Conference
2009,
Kuala
Lumpur,
20-‐‑21
May
2009,
Malaysia,
http://www.slideshare.net/a10dr1/islamic-‐‑private-‐‑equity-‐‑in-‐‑gcc-‐‑3561474,
dostęp
23
.08.2012.
205
Chatti,
Mohamed
Ali,
Yousfi,
Ouidad,
Islamic
Private
Equity,
str.
120,
http://www.cr2m.net/membres/yousfi/travaux/pdfs/referenceinbook.2010-‐‑12-‐‑20.7342305642.pdf/,
dostęp
23.08.
2012.
143
Zwracają oni uwagę głównie na te aspekty funkcjonowania IPE, jak oparcie o etykę, czy
obustronną odpowiedzialność za wyniki przedsięwzięcia.
Dotychczas IPE wyspecjalizowały się w kontraktach w sektorach:
• usług finansowych,
• transportu,
• dóbr konsumpcyjnych,
• telekomunikacji,
• energetyce,
• turystyce,
• nieruchomościach 206.
Instytucje te inwestują jedynie w projekty o bardzo wysokim poziomie wiarygodności
i dużym potencjale, ze spodziewaną wyższą stopą zwrotu niż z innych instrumentów
finansowych. Firmy, w które dokonywane są inwestycje nie mogą być zadłużone. Inwestycje
IPE mają miejsce tylko w takie projekty, które będą realizowały zarówno cele ekonomiczne
(przyczynianie się do zaspokojenia popytu, rozwoju sektora islamskiego w gospodarce,
tworzenie przedstawicielstw w świecie), jak również cele społeczne (współpraca między
muzułmanami).
IPE nie działają w sposób podobny do bankowości. Nie pożyczają pieniędzy, a
aktywnie wchodzą w przedsięwzięcia gospodarcze jako równoprawny partner. Podobnie jak
klasyczne private equity stawiają sobie za cel wsparcie rozwoju gospodarczego poprzez
bezpośrednie zaangażowanie kapitałowe w konkretne przedsięwzięcia gospodarcze, a ich
transakcje zawsze opiewają na czas określony. To, co rożni IPE od PE to całkowity zakaz
ustalania ex ante ceny wyjścia i przyjęcie zasady PLS (profit/loss sharing). Cena ex ante
traktowana jest jako nieetyczna. W IPE wycena aktywu odbywa się na zakończenie okresu
obowiązywania umowy i odbywa się w drodze wyceny rynkowej aktywu.
Ramka: Portfel inwestycyjny 10 największych firm kuwejckich w 2012 r.
Ranking Firma
1
Udziały
w
korporacjach
zagranicznych Kapitał
rok
Kuwait Investment 23% Victoria-Jungfrau Collection 300 mld
AG, 16% Gulf Bank, 12% Arab 2010
Authority KIA
Insurance Group, 9% Jordan
206
Chatti,
Mohamed
Ali,
Yousfi,
Ouidad,
Islamic
Private
Equity,
str.
122.
144
własny/
USD
Phosphate Mines, 5% Daimler AG,
6% Citigroup, 1.7% British Petrol,
KFH, Zain
2
Kuwait
Petroleum
Corporation KPC
3
National Bank
Kawait NBK
4
Zain
Mobile KIA 24,6%, Kharafi Group 11.4%- 13 mld USD
Telecommunications 20%
Co. (MTC)
5
Kuwait
House
6.
M.A.
Sons
7.
Kuwait
(KIPCO)
Projects Pakiet kontrolny w KIPCO ma 20 mld USD
rodzina królewska. KIPCO inwestuje
w ponad 60 korporacjach, min Burgan
Bank, United Real Estate Company,
KAMCO
and
Gulf
Insurance
Company
8.
Al
Industries
Ghanim
9.
Sultan Family
10.
Public
Institution
for Social Security
(PIFSS)
74 mld USD 2010
of 30% udział
finansowym
w
arabskim
rynku 47,6 mld
2011
USD
Finance 31% udziału w rynku aktywów w 48 mld USD
Kuwejcie. Obecna na rynkach
Kuwejtu, Arabii Saudyjskiej , ZEA,
Bahrajnu, Turcji, Kajmanach, Malezji
Kharafi
& 12.7-20 percent stake in Zain, Kharafi 15-20 mld USD
National, National Investment Co.,
National Industries Group, Kuwait
Food Co
5-10 mld USD
Za:Top 10 Companies in Kuwait, Most Important Companies in Kuwait, Marcopolis
13 Luty 2012, http://www.marcopolis.net/kuwait-companies.htm, dostęp 17.06. 2012.
Próba oceny
145
Państwa Zatoki Perskiej przez lata były postrzegane w świecie przez pryzmat źródła
kapitałów, nie zaś jako miejsca do inwestowania. Jednak ostatnie dekady przyniosły liczne
zmiany w społeczeństwach i gospodarkach tychże państw. W latach 1973-2012 nastąpił
gwałtowny wzrost liczby mieszkańców (ponad 5-krotny), a wzrost dochodu per capita za
sprawą wysokich cen nośników energii wytworzył aspiracje konsumpcyjne społeczeństw.
Obydwa procesy stworzyły szeroki i chłonny rynek wewnętrzny. Otworzyły się nowe
możliwości dla biznesu. Kolejnym impulsem wzrostowym stało się wprowadzenie w
monarchiach w ostatnich latach polityki sprzyjającej rozwojowi sektora prywatnego oraz
procesom prywatyzacyjnym. Zmiany w sposobie zarządzania wielkimi firmami rodzinnymi,
wytworzyły popyt na rynku usług menedżerskich.
Rok 2001 przynosi zmiany w polityce inwestycyjnej monarchii oraz w zachowaniach
inwestorów prywatnych pochodzących z badanego regionu. Dochodzi do znacznego
przeorientowania
preferowanych
kierunków
inwestycyjnych,
wyrażającego
się
w
zmniejszeniu zaangażowania na rynku zachodnim i przesunięciu inwestycji na inne rynki, w
tym na rynki lokalne. Pojawia się coraz częściej głośno artykułowana potrzeba inwestowania
w zgodzie z zasadami religii, z szariatem. Nowe oczekiwania tworzą rynek dla islamskiej
oferty inwestycyjnej.
Równolegle z tymi zmianami dochodzi do zawirowań w gospodarce światowej.
Bogate państwa zachodnie wkraczają w fazę spowolnienia gospodarczego, czy wręcz
kryzysu. Skutkiem bankructwa wielu wielkich podmiotów gospodarczych w USA oraz w
Unii Europejskiej, a zwłaszcza strat poniesionych przez instytucje finansowe, w państwach
tych znaczącemu zmniejszeniu ulegają wolne aktywa finansowe. Rządy popadają w długi,
załamują się finanse publiczne dotychczasowych zachodnich potęg ekonomicznych. Skutkiem
tego pojawiają się gigantyczne potrzeby pożyczkowe państw wysokorozwiniętych. Obligacje,
stanowiące główne źródło finansowania zadłużonych państw, sprzedawane są na bardzo
atrakcyjnych warunkach.
Zła sytuacja ekonomiczna zachodu obejmuje nie tylko państwa. Na skutek kryzysu
dochodzi do przecen giełdowych. Flagowe okręty, a zarazem symbole Zachodu (podmioty
gospodarcze takie jak wielkie banki, firmy motoryzacyjne, etc.), znajdując się na krawędzi
bankructwa, gwałtownie poszukują wsparcia finansowego. Znikły uprzedzenia. Inwestorzy
pochodzący z państw Zatoki Perskiej są mile widziani.
Jest to nowa sytuacja, która daje niesłychane możliwości inwestycyjne, szanse na
szybkie zarobki, przy zachowaniu pozycji partnera w pełni akceptowalnego, a nawet wręcz
146
pożądanego. Z drugiej jednak strony wraz z postępującym rozchwianiem koniunktury i
nieprzewidywalnością procesów zachodzących w sferze realnej gwałtownie rośnie ryzyko
inwestycyjne. Te dwie stojące w sprzeczności do siebie tendencje znajdą swe
odzwierciedlenie w polityce dywersyfikacji inwestycyjnej poszczególnych podmiotów.
Będzie to przedmiotem dokładnej analizy w kolejnych rozdziałach.
ROZDZIAŁ 5: Studium przypadku: Państwowe Fundusze Majątkowe (SWF)
monarchii
Ostatnia dekada
naftowych
przyniosła istotne zmiany na rynkach finansowych monarchii
w postaci pojawienia się Państwowych Funduszy Majątkowych, nowych
instytucji finansowych. Instytucje te odgrywają kluczową rolę w prowadzonej przez te
państwa polityce dywersyfikacji ich gospodarek i zmniejszenia zależności od dochodów z
ropy. Stają się głównym narzędziem sterylizacji pieniądza (pochodzącego z petrodolarów),
przyczyniając się do ograniczenia negatywnych zjawisk choroby holenderskiej. Znaczenie
funduszy z roku na rok wzrasta, a SWF stają się głównym narzędziem powiększania majątku
państwowego i tworzenia rezerw dla przyszłych pokoleń.
5.1. Historia i ramy prawne funkcjonowania Państwowych Funduszy Majątkowych w
monarchiach Zatoki Perskiej
Ze zjawiskiem państwowych podmiotów inwestycyjnych jakimi są SWF mamy do
czynienia na szerszą skalę dopiero w ostatniej dekadzie. Pierwszą i jedyną (na przestrzeni
dekad) tego typu instytucja w świecie był utworzony z inicjatywy Wielkiej Brytanii w 1953r.
Kuwait Investment Board (KIB), obecnie pod nazwą Kuwait Investment Authority (KIA).
Zadaniem nowej instytucji było gromadzenie wolnych środków , pochodzących ze sprzedaży
147
ropy naftowej z przeznaczeniem na stabilizację
finansów publicznych. Fundusz miał
charakter wybitnie konserwatywny. Pieniądze, znajdujące się na rachunku stabilizacyjnym nie
były lokowane w sposób aktywny na rynkach kapitałowych ani też w postaci inwestycji
bezpośrednich w gospodarce.
Dopiero na przełomie lat 70-80. XXw. dwa inne państwa regionu- Zjednoczone
Emiraty Arabskie i Arabia Saudyjska- zdecydowały się utworzyć wzorem Kuwejtu
analogiczne fundusze. Na przełomie tysiąclecia część funduszy stabilizacyjnych została
przekształcona się w Państwowe Fundusze Majątkowe (SWF), t.zn. instytucje rynku
finansowego, stawiające sobie zupełnie inne cele działania.
Na przestrzeni wielu lat instytucje te zgromadziły olbrzymie środki, a tempo
przyrostu ich aktywów
było skorelowane ze skalą przyrostu rezerw dewizowych
poszczególnych państw. Zanim jednak rządy poszczególnych monarchii zdecydowały się na
utworzenie SWF lokowały nadwyżki płynnych aktywów na światowych rynkach
finansowych w sposób dosyć zachowawczy, uzyskując w konsekwencji niską stopę zwrotu.
Celem utrzymywania nadwyżek walutowych było stabilizowanie kursu walutowego
poszczególnych państw.
Gdy okazało się, że są one zbyt duże w stosunku do potrzeb
gwarantowania stabilności kursowej, podjęto decyzję, by część z nich przenieść do nowo
powstałych
Państwowych
Funduszy
Majątkowych
SWF,
zostawiając
dla
celów
stabilizacyjnych tylko niezbędną kwotę operacyjną.
Przed nowo powołanymi do istnienia SWF postawiono zadanie prowadzenia bardziej
elastycznej i agresywnej polityki inwestycyjnej niż miało to miejsce w funduszach
stabilizacyjnych. Przyjęciu nowej strategii inwestycyjnej sprzyjał stały wzrost rezerw
dewizowych. Nie bez znaczenia był przy tym fakt znacjonalizowania wydobycia zasobów
naturalnych. W nowych funduszach, od końca XX wieku monarchie lokowały już
gros
dewiz ze sprzedaży surowców energetycznych. Pozwalało to im ograniczać ryzyko
wystąpienia tzw. choroby holenderskiej wewnątrz krajów, zmniejszać zagrożenie inflacyjne
czy likwidować nadpłynność.
Uogólniając, można za Knill, Lee i Mauck podać następujące motywy powoływania
SWF przez państwa rozwijające się:
• ochrona budżetów narodowych przed wahaniami popytu oraz cen;
148
• poszerzenie (dywersyfikacja) bazy dochodowej monokultur surowcowych o dochody
z innych form aktywności, w celu zapewnienia standardu życia przyszłym
pokoleniom;
• wzrost rentowności rezerw dewizowych;
• pozyskiwanie dodatkowych dochodów do budżetu w celu pokrycia nieplanowanych
wydatków na cele socjalne, emerytalne i inne;
• wzrost znaczenia na arenie międzynarodowej oraz poszerzanie stref wpływów dzięki
inwestycjom o znaczeniu strategicznym207.
Fundusze majątkowe monarchii naftowych zaliczane są do tzw. commodity SWFs,
oznaczające fakt zasilania ich wpływami z eksportu. W swej większości posiadają odrębną
osobowość prawną, funkcjonują w ramach krajowego ładu prawnego i uprawnione są do
samodzielnego zarządzania aktywami.
Ich powstanie jest ściśle skorelowane ze wzrostem napływu rezerw dewizowych, do
którego doszło po 2002 r. Od tego momentu zaczęły się powiększać także aktywa SWF oraz
ich liczebność. Lata 2002-2007 to okres boomu w gospodarce światowej, w tym w bogatych
państwach zachodnich, który zwiększył popyt na surowce energetyczne. Do grona państw
szybko rozwijających się dołączyły Indie i Chiny, państwa o największej liczbie ludności. Ich
rozwój gospodarczy wygenerował popyt na surowce, doprowadzając do wzrostu światowych
cen na rynkach ropy, gazu, stali, miedzi i innych. Państwa naftowe stały się więc
beneficjentem procesów zachodzących w Chinach i Indiach.
5.2 Definicja Państwowych Funduszy Majątkowych
Państwowe Fundusze Majątkowe są na tyle młode, że nie doczekały się jeszcze swojej
wszechstronnej naukowej analizy. Istnieją na ich temat opracowania o charakterze
analitycznym, pisanych przede wszystkim na zlecenie banków,
think-thanków, czy też
organizacji międzynarodowych. Poszukuje się odpowiedzi na pytanie o
motywy, cele i
sposoby działania najnowszych podmiotów rynków finansowych.
207
Knill,
A.,
Lee,
B-‐‑S.,
and
Mauck,
N.
‘Bilateral
political
relations
and
the
impact
of
sovereign
wealth
fund
investment’,
Working
Paper,
Florida
State
University
2009.
149
Podejmując próbę zdefiniowania SWF Andrew Razanov
po raz pierwszy użył
terminu Sovereign Wealth Funds. W artykule opublikowanym w 2005 r. opisał fenomen
lokowania inwestycji za granicą przez państwa lub w ich imieniu. Nowych graczy na rynkach
finansowych uznał za podmioty odrębne względem tradycyjnych państwowych funduszy
emerytalnych (public-pension), czy też funduszy zarządzających rezerwami dewizowymi.
Według Razanova powodem tworzenia SWF przez poszczególne państwa
jest „chęć
zmniejszenia ryzyka związanego ze zmiennością wpływów budżetowych , konieczność
sterylizacji pieniądza przez państwa posiadające nadpłynność, zwiększanie kapitałów w
dyspozycji funduszy przyszłych pokoleń oraz pozyskiwanie i lepsze wykorzystywanie
środków dla rozwoju społeczno-gospodarczego”208. Co prawda państwa od zawsze posiadały
w swoim portfelu znaczne środki, nie trafiały one jednak do sfery realnej, nie były
inwestowane na giełddach. W gospodarce rynkowej, do czasu pojawienia się funduszy
majątkowych rządy nie były uczestnikami życia gospodarczego w sektorze produkcyjnym209 .
Niedookreślenie, czym w istocie są SWF, tak charakterystyczne dla fazy początkowej
tworzenia instytucji (etap dzieciństwa przedsiębiorstwa) przynosi mnogość interpretacyjną i
definicyjną.
Warto w tym miejscu wspomnieć o definicji zaproponowanej przez Międzynarodowy
Fundusz Walutowy, odmiennej od propozycji Razanova, a mianowicie zaliczanie do nich:
• Funduszy stabilizacyjnych
• Funduszy oszczędnościowych na rzecz przyszłych pokoleń
• Funduszy zarządzania rezerwami dewizowymi
• Funduszy rozwojowych
• Państwowych funduszy emerytalnych210.
208
Tłumaczenie
własne,
Razanov,
Andrew,
2005,
Who
Holds
the
Wealth
of
Nations,
Central
Banking
Journal,
Volume
XV,
Number
4.
209
SWF
and
FDI:Facing
The
World
Economic
Crisis.
October
2009,
Report
of
Economic
Intelligence
Division,
INVEST
IN
SPAIN.
210
Loh,
Lixia,
Sovereign
Wealth
Funds.
States
buying
the
World,
GLOBAL
Professional
Publishing,
Kent,
2010,
str.
10.
150
Swoją definicję SWF zaproponowało także Sovereign Wealth Funds Institute.
„Państwowy Fundusz Majątkowy (SWF) to państwowy fundusz inwestycyjny stworzony w
oparciu o aktywa takie jak akcje, obligacje, nieruchomości oraz inne instrumenty finansowe
zakupione z rezerw dewizowych państwa. Rezerwy te są wynikiem nadwyżki bilansu
płatniczego, oficjalnych operacji walutowych, procesów prywatyzacyjnych, rządowych
płatności transferowych, nadwyżek budżetowych oraz/lub wpływów z eksportu dóbr. […]
Definicja SWF wyklucza m.in. rezerwy dewizowe znajdujące się w posiadaniu władz
monetarnych utrzymywane dla równowagi bilansu płatniczego lub w celach prowadzenia
polityki monetarnej, przedsiębiorstwa państwowe w tradycyjnym sensie, państwowoprywatne fundusze emerytalne […] oraz aktywa zarządzane dla korzyści jednostek” 211.
Z kolei Fottak , Bortolli, Megginson definiują SWF w następujący sposób: SWF to
pula aktywów pochodzenia krajowego lub międzynarodowego, znajdująca się w posiadaniu i
zarządzaniu poszczególnych rządów
w celu osiągnięcia
zróżnicowanych celów
ekonomicznych i finansowych, w tym akumulacji kapitału i zarządzania rezerwami
utrwalenia (zapewnienia) stabilizacji makroekonomicznej i międzypokoleniowego transferu
bogactwa 212.
Na definicyjną niejasność w polskiej terminologii wskazuje stosowanie dwóch
określeń SWF: Państwowe Fundusze Majątkowe oraz Państwowe Fundusze Inwestycyjne. W
swoim opracowaniu
posługiwać się będę terminem Państwowe Fundusze Majątkowe i
rozpoznawalnym w literaturze fachowej skrótem angielskim SWF.
Dla lepszego zrozumienia, czym są SWF warto przeanalizować ich charakterystykę
na tle innych podmiotów, znajdujących się w rękach państwa.
Tabela 1/5
Charakterystyka państwowych narzędzi inwestycyjnych wg Sovereign Wealth Funds Institute
Własność
SWF
Przedsiębiorstwa
państwowe
Państwowe
fundusze
emerytalne
Rządów
Głównie rządów
Niezależnych od
rządów funduszy
211
What
is
the
SWF?
Sovereign
Wealth
Funds
Institute,
za:
http://www.swfinstitute.org/what-‐‑is-‐‑a-‐‑swf/,
dostęp
24
.08.
2012.
212
Fotak,
Veljko,
Bortolotti,
Bernardo,
Megginson
William,
The
financial
impact
of
sovereign
wealth
fund
investments
in
listed
companies,
June
2008.
151
emerytalnych
Zróżnicowane:
dobra/przychody
kapitałowe
(transfery)
Zasilanie kapitałowe
Zróżnicowane:
Jednorodne:
Budżetowe/przychody
korporacyjne
Składki emerytalne
Kontrola rządu
Pełna
Znacząca
Nieznacząca
Poziom transparentności
Zróżnicowany
Zróżnicowany
Przejrzysty (pełny)
Rentowność
Wysoka
Średnia
średnia
Za: Fotak, Veljko, Bortolotti, Bernardo, Megginson William, The financial impact of
sovereign wealth fund investments in listed companies, June 2008.
Powyższa tabela przedstawia odmienność zasad funkcjonowania i zarządzania SWF
na tle innych podmiotów, znajdujących się w gestii państw-
takich jak przedsiębiorstwa
państwowe czy państwowe fundusze emerytalne. Niektórzy autorzy
213
proponują włączenie
funduszy emerytalnych do SWF, uznając że odgrywają one podobną rolę w gospodarkach.
Wydaje się to nieuprawnione, gdyż dostrzec można odmienności w sposobie ich tworzenia,
kontroli czy zarządzania.
5.3 Siła SWF na rynkach finansowych świata
Opisując pozycję i siłę SWF na rynkach finansowych świata nie sposób nie zauważyć
dużej rozbieżności w ocenie tego zjawiska przez różne, badające je podmioty. Jest to
związane, niewątpliwie z nowością, pociągającą za sobą brak standardów i wszelkich
procedur, ale także z faktem, że gros SWF powstaje w państwach nie spełniających kryteriów
transparentności i przejrzystości działań.
Tabela 2/5
SWF wg krajów inwestorskich w 2008 wg Deutsche Bank
Liczba SWF
Łączne aktywa
w mln USD
Udział w SWF
ogółem
213
Truman,
Edwin
M.,
Sovereign
Wealth
Funds:
The
Need
for
Greater
Transparency
and
Accountability,
Peterson
Institute
for
International
Economics
Policy
Brief,
2007.
152
Bliski Wschód
7
1533
48
Azja
9
867
27
OECD
10
489
15
Rosja i Azja Centralna
4
177
6
Afryka
7
109
3
Ameryka Łacińska
4
23
1
Wyspy Pacyfiku
6
1,2
0,04
Ogółem
47
3194
• Za: Santiso, Javier, “Sovereign Development Funds: Key financial actors of the
shifting wealth of nations”, Working Paper OECD Emerging Markets Network (EmNet) ,
October 2008
Tabela 2/5 zawiera informacje o stanie funduszy majątkowych w 2008 r. W roku
tym, zarówno pod względem udziału w rynku jak i wielkości posiadanych aktywów
najsilniejszą pozycję zajmowały fundusze z regionu Bliskiego Wschodu (około 50%).
Pochodziły z eksportu paliw. Na drugim miejscu znalazły się fundusze tworzone w sferze
handlu dóbr i usług w państwach azjatyckich (27 %). Łącznie na Bliski Wschód i Azję
przypadało ¾ wszystkich aktywów w funduszach majątkowych. Udział innych regionów
świata w tworzeniu SWF miał znaczenie marginalne.
Kolejna tabela oparta na szacunkach wykonanych przez JP Morgan pozwala na nieco
inne ujęcie geograficznego rozmieszczenia państwowych funduszy majątkowych.
Tabela 3/5
SWF w latach 2007/2008 wg JP Morgan na tle innych aktywów
W mld USD
Udział w
aktywach SWF w
%
Aktywa SWF ogółem
2.998-3.737
100
10 największych SWF
2.367-3.034
63-67
SWF Azji
999-1.139
30-33
SWF Bliskiego Wschodu
1.168-1.730
39-46
SWF Europy i Centralnej Azji
637
17-21
SWF Afryki
82-114
~3
SWF Ameryki Pn. i Pd.
114-119
3-4
153
Inne aktywa finansowe:
Oficjalne rezerwy w złocie
7.155
Fundusze hedgingowe
2.800
Fundusze emerytalne, ubezpieczeniowe,
fundusze wzajemne
74.900
Opracowanie własne za: Shabbir, Tayyeb, Role of the Middle Eastern Sovereign
Wealth Funds in the current global financial crisis, January 2009
za:
meeaweb.org/paperssf09/MEEA2009Shabbir.doc, dostęp 7.10. 2012.
Największa część aktywów, szacowana na 1168-1730 mld USD znajdowała się w
rękach państw naftowych Bliskiego Wschodu, co w ujęciu procentowym lokuje te kraje w
przedziale 39-46% łącznych SWF, czyli niżej niż według obliczeń Deutsche Bank. Z kolei JP
Morgan dostrzega znacznie większą rolę funduszy pochodzących z Azji, szacując na 33%
udział w rynku. Ewidentna rozbieżność w szacowaniu aktywów w państwach regionu Zatoki
Perskiej wynosi około 600 mld USD! Jest to symptomatyczne dla działania rynków
finansowych monarchii naftowych, które cenią sobie poufność i dyskrecjonalność
prowadzonych przez nich operacji.
Tabela 3/5 lokuje ponadto rozmiary dostępnych aktywów SWF na tle aktywów innych
instytucji finansowych. Na ich tle ok. 3 mld USD w rękach SWF lokują je na 3-4 miejscu
wśród podmiotów grających na rynkach finansowych214. Kwota do dyspozycji jest wciąż
zaledwie ułamkiem kapitałów, znajdujących się w posiadaniu funduszy emerytalnych,
ubezpieczeniowych, funduszy wzajemnych, jednak, co warto nadmienić, jeszcze parę lat temu
fundusze majątkowe nie odgrywały żadnej roli na rynkach finansowych świata. Dzisiaj
dysponują aktywami większymi, niż podbijające świat fundusze hedgingowe, a ich wartość
jest odpowiednikiem połowy światowych rezerw kruszcowych. Warto wspomnieć ponadto,
że istotnym wyróżnikiem funduszy majątkowych jest ich tempo wzrostu, które ukazuje
tkwiący w nich potencjał. SWF są obecnie najszybciej rozwijającym się segmentem usług
finansowych, z ponadprzeciętną stopą wzrostu i błyskawicznym przyrostem aktywów.
Imponujące kapitały pozostałych funduszy gromadzone były na przestrzeni wielu ostatnich
dekad.
214
Powyższe
dane
odnoszą
się
do
2008
r.
Tymczasem
dane
z
września
2011
r.,
podane
przez
Sovereign
Wealth
Funds
Institute
szacują
wielkość
funduszy
już
na
poziomie
4.737
mld
USD.
154
SWF są egzemplifikacją zmian zachodzących w gospodarce światowej, prowadzących
do przesunięcia bogactwa z państw centralnych do peryferyjnych215. Państwa tworzące
fundusze majątkowe znajdowały się dotychczas na marginesie gospodarki światowej; w
kształtowaniu ładu światowego, czy ustalaniu zasad funkcjonowania globalnej gospodarki
pełniły bardziej funkcje statystów, niż decydentów. Nie były aktywnymi członkami WTO,
IMF, czy WB. Obecnie konfrontują się z rozwiązaniami wypracowanym przez państwa
centralne. Ponadto, po raz pierwszy w gospodarce rynkowej podmiotami gospodarczymi na
arenie międzynarodowej stały się państwa, które stały się posiadaczami ogromnych zasobów
kapitałowych inwestowanych w innych krajach. Ambicje wypełniania przez te instytucje
państwowe funkcji inwestycyjnych w skali globalnej mogą nieść ze sobą ryzyko stosowania
innej strategii działania, niż dominująca w sektorze prywatnym strategia rynkowa.
W pierwszych latach istnienia funduszy majątkowych najszybciej rozwijały się
fundusze surowcowe w monarchiach Zatoki, uzyskując dominujący udział w kapitałach SWF.
W kolejnych latach rosły kapitały SWF państw azjatyckich, głównie funduszy chińskich.
Obecnie wartość aktywów SWF z Azji i Bliskiego Wschodu uległa niemalże zrównaniu i
wynosi obecnie 38% dla każdego.
Pierwsza dekada nowego wieku to okres gwałtownego rozwoju Państwowych
Funduszy Majątkowych SWF w świecie. Od 2005r. pojawiło się 20 nowych SWF. Szacuje
się, że jesienią 2011 r. w ich dyspozycji znajdowało się 4.737 mld USD i od 2008 r. ich
aktywa wzrosły o 1,5 bln USD216. O zaskoczeniu świata dynamiką tego procesu może
świadczyć fakt niespójnych prognoz odnośnie rozwoju tego nowego zjawiska. Johan, Knill i
Mauck szacowali, że do 2012 kapitały znajdujące się w rękach SWF wzrosną do 9-15 mld
USD 217. Merrill Lynch oceniał, że do końca 2011 r. SWF będą w posiadaniu 7,9 mld USD,
z kolei według szacunków MFW do 2013 r. fundusze będą operować kwotą 6-10 bln USD
(n.b. zaskakująco wysoki jest dopuszczany przez MFW margines błędu!), Morgan Stanley
215
W
pracy
posługiwać
się
będziemy
terminem:
państwa
centralne
dla
określenia
państw
wysokorozwiniętych,
reprezentowanych
w
kluczowych
instytucjach
międzynarodowych
i
mających
istotny
wkład
w
tworzenie
dotychczasowego
ładu
międzynarodowego
oraz
terminem
państwa
peryferyjne
w
przypadku
państw
spoza
tej
grupy.
216
Fund
Rankings,
Sovereign
Wealth
Funds
Institute,
za:
http://www.swfinstitute.org/fund-‐‑rankings/,
dostęp
24.03.2014.
217
Johan,
Sofia,
Knill,
April,
Mauck,
Nathan,
Determinants
of
Sovereign
Wealth
Fund
Investment
in
Private
Equity,
TILEC,
December
2010,
str.
4.
155
podaje wartość 12 mld USD do 2015 r., zaś Standard Chartered przewiduje wzrost SWF do
wartości 13,4 mld USD w następnej dekadzie218.
Egzemplifikacją wzrostu znaczenia funduszy majątkowych mogą być dane
umieszczone w tabeli 4/5.
Tabela 4/5
Aktywa będące w dyspozycji Państwowych Funduszy Majątkowych w latach 2007-2013
IX 2007
IX 2008
IX 2009
IX 2010
IX 2011
XII 2013
Aktywa ogółem
3190
3981
3843
4080
4737
6365
IX 2007 = 100
100
124,7
120,4
127,8
148,4
199,5
Za: wyliczenia własne za Fund Rankings, Sovereign Wealth Funds Institute, za:
http://www.swfinstitute.org/fund-rankings/,
Tabela 4/5 pokazuje dynamikę wzrostu SWF w okresie światowego kryzysu
ekonomicznego. Co ciekawe, kryzys jedynie nieznacznie odcisnął się na wskaźnikach
globalnych na przełomie 2008 i 2009 r. W kolejnych latach ma miejsce ponowny dynamiczny
wzrost funduszy majątkowych, osiągając w końcu 2013r. blisko 200% wartości z 2007 r.
Należy wspomnieć, że w tym samym okresie większość instrumentów finansowych
odnotowała spadki,
a globalna światowa kapitalizacja aktywów uległa istotnemu
ograniczeniu. Fundusze majątkowe są przez kraje inwestorskie traktowane jako narzędzie
dywersyfikacji aktywów. Co więcej, gros inwestycji funduszy lokowane jest w realnej
gospodarce. W związku z tym, zainteresowanie funduszami majątkowymi, inwestującymi w
podmioty gospodarcze rośnie wprost proporcjonalnie do turbulencji na rynkach finansowych i
zapaści finansów publicznych państw wysokorozwiniętych. Fundusze majątkowe stają się
alternatywą dla zakupów obligacji, głównie amerykańskich, jako formą inwestowania rezerw
dewizowych przez państwa peryferyjne.
Państwa z nadwyżkami obcych walut, w tym
monarchie naftowe w pierwszej fazie kryzysu przerzucały do SWF większą niż dotychczas
część wolnych środków. Można zatem powiedzieć, że obecny kryzys finansów publicznych
państw centralnych ma wpływ na kształtowanie się i zainteresowanie funduszami
majątkowymi w państwach peryferyjnych.
218
Eid,
Florence,
“Wherefore
Arabian
SWFs?,
Investment
is
the
main
driver
of
change,
and
SWFs
are
playing
a
part”,
City
of
London
OECD
conference,
31
March
2008,
za:
http://www.oecd.org/dataoecd/38/11/40395068.pdf,
dostęp
24.08.2012
.
156
Zła kondycja ekonomiczna państw centralnych skłania również inne państwa, w tym
państwa wysokorozwinięte do tworzenia własnych SWF, w celu ograniczenia ryzyka i
dywersyfikacji inwestycji kapitałowych. Z tych właśnie powodów w ostatnim okresie swoje
własne fundusze majątkowe utworzyła Japonia i Korea Południowa.
Dostrzec można odmienne znaczenie
SWF w państwach surowcowych, tzn.
monarchiach Zatoki Perskiej (ZEA i Kuwejtu) oraz Norwegii w porównaniu z państwami
eksportującymi dobra przetworzone tj. Singapuru, Chin czy Hongkongu. W tych pierwszych
fundusze majątkowe są podstawowymi narzędziami alokacji i dalszych inwestycji nadwyżek
obcych walut, a ich siła ekonomiczna jest wielokrotnie większa od wartości bieżących
oficjalnych rezerw dewizowych. Z kolei w państwach eksportujących dobra przetworzone
występuje znacznie mniejszy udział SWF w stosunku do posiadanych rezerw dewizowych, co
może wskazywać na fakt, że fundusze majątkowe stanowią jedynie jedno z narzędzi alokacji
środków i są sposobem na dywersyfikację inwestycji219.
Jak
zostało
wcześniej
wspomniane
220
koncepcja
Państwowych
Funduszy
Majątkowych została zaproponowana przez monarchie Zatoki Perskiej. Protoplastą SWF był,
utworzony w 1953 r. Kuwait Investment Board. Pierwszy SWF w regionie powstał w 1976 r.
w Abu Dhabi- Abu Dhabi Investment Authority i był pierwszym tego typu funduszem na
świecie. Większość funduszy majątkowych w regionie pojawiła się dopiero w ostatniej
dekadzie, przede wszystkim po 2003 roku, będącym punktem zwrotnym dla rynku ropy
naftowej. Od tego roku przez kolejnych 5 lat cena ropy naftowej ulegała nieustającej zwyżce.
Budżety monarchii - średnio biorąc- tworzone były przy założeniu ceny baryłki ropy na
poziomie około 70 USD221. Kiedy rynkowa cena tego surowca w połowie 2008 r. osiągnęła
poziom ponad dwukrotnie wyższy niż planowany, w państwach eksportujących ropę powstały
gigantyczne nadwyżki dewizowe. W przeciwieństwie do lat 70. tym razem w monarchiach
powstała strategia użycia nadwyżki dewizowej pochodzącej z eksportu ropy i gazu do
pomnażania kapitałów. Głównym narzędziem do realizacji tego celu stały się państwowe
fundusze inwestycyjne.
219
Shabbir
Tayyeb,
Role
of
the
Middle
Eastern
Sovereign
Wealth
Funds
in
the
current
global
Crisis,
January
2009.
220
Patrz:
cz.
II
punkt
5.1.
221
The
GCC
in
2020.
Outlook
for
the
Gulf
and
the
Global
Economy,
The
Economist
Intelligence
Unit
,
The
Economist,
March
2009,
http://graphics.eiu.com/marketing/pdf/Gulf2020.pdf
157
Tabela 5/5
Państwowe Fundusze Majątkowe monarchii Zatoki Perskiej w 2013 r. wg Sovereign Wealth
Funds Institute
Miejsce
w
rankingu
Państwo
właścicielskie
2
ZEA
Abu Dhabi
Nazwa SWF
Wielkość
aktywów w
mld USD
Rok
powstania
LinaburgMaduel
Abu Dhabi
Investment Authority
ADIA
773
1976
5
Transparency
Index
3
Arabia
Saudyjska
SAMA Foreign
Holdings
675,5
b.d.
4
6
Kuwejt
Kuwait Investment
Authority
410
1953
6
10
Katar
Qatar Investment
Authority
170
2005
5
18
ZEA Dubaj
Investment
Corporation of Dubai
70
2006
4
21
ZEA Abu
Dhabi
International
Petroleum
Investment Company
65,3
1984
9
23
ZEA
Mubadala
Development
Company
55
2002
10
Emirates Investment
Authority
10
2007
2
Abu Dhabi
39
ZEA
Federal
40
Oman
State General
Reserve Fund
8,2
2007
4
41
Bahrajn
Mumtalakat Holding
Company
7,1
2006
9
46
Oman
Oman Investment
Fund
6
2006
4
49
Arabia
Saudyjska
Public Investment
Fund
5,3
2008
4
SWF naftowe i
gazowe
3.813,5
Inne SWF
2.552,3
Razem
6.365,8
Za: Fund Rankings, Sovereign Wealth Funds Institute, za: http://www.swfinstitute.org/fundrankings/, dostęp 2.05.2014.
158
Tabela 5/5 prezentuje listę funduszy majątkowych państw regionu Zatoki Perskiej,
znajdujących się w grupie 50 największych SWF w 2013r. W grupie tej znajduje się 12 SWF
pochodzących z państw tego regionu. Aż 5 z nich pochodzi ze Zjednoczonych Emiratów
Arabskich. SWF z Emiratów w 2014 r. zarządzały kapitałami na łączną kwotę 908 mld USD.
W ramach ZEA gros funduszy (blisko 900 mld USD) znajduje się w rękach SWF jednego
tylko emiratu Abu Dhabi. Można bez przesady powiedzieć, że fundusze majątkowe stały się
wizytówką tego małego szejkanatu. Zjednoczone Emiraty Arabskie przewodzą światu pod
względem liczby SWF, a skumulowane w nich łączne aktywa lokują emirat na drugim
miejscu w świecie (po Chinach). Do kryzysu 2008 r. aktywa funduszy Emiratów Arabskich
były największe na świecie. Nietrafione
i zbyt ryzykowne
inwestycje przyniosły
w
konsekwencji obniżenie wyceny rynkowej funduszom ZEA i stratę pozycji lidera w tym
sektorze usług na rzecz ChRL (dokładniejsze omówienie powyższego problemu zostanie
dokonane w dalszej części niniejszego rozdziału). Po 2012r. fundusze znad Zatoki ponownie
zaczęły powiększać swoje aktywa.
Poza funduszami ZEA, w państwach regionu Zatoki Perskiej Arabia Saudyjska i
Oman posiadają po 2 fundusze, pozostałe państwa utworzyły po jednym SWF. Fakt ten
świadczy o odmiennej strategii inwestycyjnej ZEA, a w szczególności Abu Dhabi, względem
pozostałych państw GCC. Duża liczebność funduszy świadczy o stosowaniu przez ten emirat
strategii dywersyfikacji
inwestycyjnej przy wykorzystaniu rozmaicie sprofilowanych
instytucji finansowych.
Kolejne wnioski dotyczą poziomu transparentności poszczególnych funduszy. Dane
pomieszczone w tabeli 5/5 ukazują pewne prawidłowości. Fundusze z państw Zatoki Perskiej
charakteryzują się znikomą przejrzystością. Na 12 SWF jedynie trzy fundusze spełniają
najwyższe kryteria transparentności- Mubadala Developement Company222 z Abu Dhabi (10
punktów ) , International Petroleum Investment Company z Abu Dhabi oraz Mumtalaket
Holding Company z Bahrajnu (po 9 punktów). Reszta uzyskuje zaledwie od 2 do 6 punktów
w 10-stopniowej skali transparentności, Linaburg- Maduel Transparency Index
223
. Warto
222
Zaliczana
przez
Rehmana
do
państwowych
platform
inwestycyjnych
GIVs.
223
Linaburg-‐‑
Maduel
Transparency
Index
,
przygotowany
przez
Carla
Linaburga
i
Michaela
Maduela,
został
zaproponowany
przez
Sovereign
Wealth
Funds
Institute.
Jego
celem
jest
oszacowanie
poziomu
przejrzystości
poszczególnych
funduszy.
Indeks
ten
opiera
się
dziesięciu
zasadach,
które
przedstawiają
postępowanie
SWF
w
poszczególnych
aspektach.
Za
przestrzeganie
każdej
zasady
fundusz
otrzymuje
1
punkt.
Minimalna
ocena
funduszu
może
wynieść
1,
jednak
Sovereign
Wealth
Fund
Institute
za
159
dodać, że maksymalną punktację w indeksie Linaburg- Maduel Transparency Index osiągnęło
zaledwie 10 funduszy z grupy 50 największych SWF , gros z nich to małe fundusze z państw
wysokorozwiniętych. Brak przejrzystości działania jest największą wadą funduszy z
Bliskiego Wschodu. Państwa przyjmujące oskarżają często SWF pochodzące z tego regionu o
nieczyste intencje i brak możliwości jakiejkolwiek kontroli nad dokonywanymi inwestycjami.
Warto jednak zwócić uwagę na fakt, że w ostatnich 3 latach większość funduszy znad Zatoki
Perskiej znacząco poprawiła wartość swoich indeksów, stając się coraz bardziej
transparentnymi.
Aż 8 funduszy w regionie utworzono po 2005 r. na fali wzrostowej cen nośników
energii. Fundusze te nie odgrywają jeszcze kluczowej roli, są bowiem dopiero w fazie
pozyskiwania kapitałów. Wyjątkiem jest powstały w 2005 r. fundusz Qatar Investment
Authority, zasilany wpływami ze sprzedaży gazu, znajdujący się w rankingu największych
SWF na wysokim10 miejscu, z kapitałami o wartości 170 mld USD. Wzrost kapitalizacji tego
funduszu jest ściśle skorelowana z rozpoczęciem eksploatacji jednego z największych złóż
gazu płynnego na świecie, położonego na wodach terytorialnych Kataru.
5.4 Ewolucja strategii inwestycyjnej SWF
Analizując strategię inwestycyjną funduszy dostrzec można jej ewolucję w czasie.
W początkowym okresie fundusze koncentrowały się na
lokowaniu nadwyżek
finansowych poza granicami kraju, w sposób przynoszący wyższą niż dotychczas stopę
zwrotu z inwestycji. Jednocześnie jednak państwa właścicielskie , podchodząc do
posiadanych kapitałów z dużym respektem nie chciały dokonywać inwestycji wysokiego
ryzyka. W pierwszych latach istnienia zarządy SWF miały świadomość braku doświadczenia
w zakresie inwestowania na rynkach zewnętrznych. Podnosiło to poziom ryzyka podjęcia
nietrafionej decyzji. Z tego powodu w pierwszym okresie SWF lokowały środki w
instytucjach finansowych, głównie w bankach inwestycyjnych. Przyjęcie takiej strategii
ograniczało ryzyko błędnych decyzji, przenosząc decyzje o alokacji środków na podmiot, w
który się inwestuje.
transparentny
fundusz
uznaje
ten,
który
uzyskał
minimum
8
punktów.
Szczegółowe
omówienie
zasad
liczenia
indeksu
można
znaleźć
na
stronie
http://www.swfinstitute.org/research/transparencyindex.php
.
160
Inną kwestią wymagającą odpowiedzi była
geograficzna alokacja środków.
Zdecydowano się na lokowanie większości kapitałów na rynku amerykańskim, uznając, że
inwestycje w tym kraju dają
gwarancje większej stabilności i wyższego poziom
bezpieczeństwa z inwestycji. Zachodnie banki i inne instytucje rynku finansowego
postrzegane były bowiem jako podmioty o znacznie wyższej niż przeciętna odporności na
zjawiska recesyjno-kryzysowe.
Ponieważ inwestorzy arabscy w pierwszym okresie nie czuli się wystarczająco
kompetentni by zarządzać korporacjami ponadnarodowymi zadawalali się pozycją inwestora
biernego. Było to możliwe w sytuacji nabywania bądź posiadania łącznie nieznacznych
pakietów akcji (poniżej 5%). Nie bez znaczenia był fakt, że mała skala nabywanych udziałów
umożliwiała im dodatkowo zachowanie anonimowości. Dla państw Zatoki było to o tyle
istotne, że w pierwszej dekadzie XXI wieku państwa Bliskiego Wschodu miały negatywną
opinię w społeczeństwach zachodu a ich inwestycje rodziły szeroki sprzeciw lub co najmniej
wątpliwości. Z tego więc powodu większość funduszy z Zatoki Perskiej unikała afiszowania
się ze swoimi zakupami. Kupowanie udziałów na małą skalę umożliwiało im zatem pełnienie
funkcji niejawnych, nie wymienianych w raportach inwestorskich, dając równocześnie dostęp
do dywidendy. Lixia Loh224 zwraca uwagę na wykorzystywanie możliwości obejścia
obowiązku zgłaszania przekroczenia 5% pułapu udziałów. SWF z Zatoki częstokroć
wykorzystywały do zakupów akcji parę podległych sobie firm, z których każda dokonywała
transakcji w procencie wystarczająco niskim, by być pomijanym w raportach spółek i nie
podlegać regulacjom (np. do transakcji takich ADIA powołała spółkę córkę Tasameem).
Umożliwiało to znacznie większe faktyczne zaangażowanie poszczególnych SWF w
korporacje zachodnie, niż wynikałoby to z oficjalnie publikowanych danych.
Innym motywem polityki bierności prowadzonej przez SWF z tego regionu była
zwykła niechęć do zarządzania i uczestnictwa w podejmowaniu decyzji w ramach korporacji.
SWF w pierwszym okresie bardziej interesowały się po prostu atrakcyjną stopą zwrotu z
inwestycji, uzyskiwaną bez swego zaangażowania.
Tabela 6/5
Kierunki inwestowania SWF z monarchii Zatoki Perskiej w 2007
224
Loh,
Lixia
,
Sovereign
Wealth
Funds.
States
Buying
the
World.,
GLOBAL
Professional
Publishing,
Random
Acres,
UK,
2010,
str.
166-‐‑167.
161
SWF
Kraje przyjmujące
Kuwejt KIA
USA
Katar QIA
Szwecja, USA
ZEA ADIA
Australia, Egipt, Hiszpania, Wielka Brytania,
USA
ZEA Dubai World
USA
ZEA Istithmar
Bahamy, USA
Za: Fotak, Veljko, Bortolotti, Bernardo, Megginson William, The financial impact of sovereign wealth
fund investments in listed companies, June 2008, str. 32.
Wyniki badań Fotaka, Bortolliego i Meggisona potwierdzają, że
absolutna
większość inwestycji w pierwszych latach funkcjonowania SWF dokonywana była na
obszarach wąskiej grupy państw centralnych, przede wszystkim w USA i Wielkiej Brytanii.
Jedynie główny fundusz majątkowy Abu Dhabi prowadził politykę terytorialnego
różnicowania kierunków inwestycyjnych.
Obserwując trend spadkowy na giełdach w 2007 r., nie dysponując wystarczającymi
danymi, by przewidzieć jego głębokość i faktyczne przyczyny załamania, fundusze
majątkowe zdecydowały się początkowo zainwestowanie w przecenione instytucje finansowe.
Bazowały na dotychczasowym doświadczeniu i uznały tę przecenę za ostateczną, a ceny
(kursy akcji) za wystarczająco niskie i atrakcyjne. Opierały się na dotychczasowych
doświadczeniach i wierzyły, że kryzys ma charakter przejściowy, a nie systemowy, a
dokonana przecena aktywów na tym rynku gwarantuje dobry interes.
Kryzys, w swej pierwszej fazie w latach 2007/2008, pozwolił SWF na szerokie
dokonywanie przejęć czy zakupów istotnych pakietów akcji w zachodnich korporacjach.
Większość
inwestycji
bliskowschodnich
inwestycyjnych oraz giełd. Patrząc
SWF
dotyczyła
banków
komercyjnych,
przez pryzmat kondycji zachodnich instytucji
finansowych należy stwierdzić, że podjęte przez państwa naftowe decyzje inwestycyjne bez
wątpienia przyczyniły się do ich uratowania przed całkowitym załamaniem. Na
odpowiedzialne zachowanie funduszy majątkowych w pierwszej fazie kryzysu zwrócił uwagę
sekretarz Skarbu USA Henry M. Paulson w 2007 r 225.
225
Za:
Truman,
Edwin
M.
,
Sovereign
Wealth
Funds.
Threat
or
Salvation,
Peterson
Institute
for
International
Economics,
Washington
DC,
September
2010,
s.3
162
Brak jest ścisłych informacji dotyczących zaangażowania funduszy majątkowych
GCC na konkretnych rynkach zarówno na stronach samych funduszy, jak też SWF Institute,
będącej ich oficjalną agendą. W związku z tym w badaniach opierać się można jedynie na
danych szczątkowych, publikowanych przez różnych autorów. Tak limitowany dostęp do
informacji naraża nas na przekłamania. W paru przypadkach informacje pochodzące z
różnych źródeł, a dotyczące poziomu udziałów i skali inwestycji znacznie od siebie
odbiegały. Uprawnionym wydaje się również podejrzenie, że wiele innych inwestycji w
ogóle nie zostało ujawnionych.
Wnioskując ze szczątkowych danych można ustalić zawarcie przez SWF pochodzące
z monarchii naftowych następujących transakcji w instytucjach finansowych:
Tabela 7/5
Transakcje finansowe SWF w latach 2007-8
Rok
Inwestor
Instytucja
finansowa
Pakiet akcji
Kwota
zainwestowana
w USD
2007
ADIA
Citigroup
4,9 %
7,5 mld
2007
Nieznany
inwestor z
Bliskiego
Wschodu
UBS
2,0 %
1,8 mld
2008
Saudyjski książę
Alwaleed bin
Talal
Citigroup
Około 1%
Do 2 mld
2008
KIA
Citigroup
1,6%
3 mld
2008
KIA
Merrill Lynch
Do 3%
Do 2 mld
2008
QIA
Credit Suisse
1-2%
0,5 mld SD
2008
ICofD
ICICI Bank Ltd
2,9%
0,8 mld
2008
ICofD
London Stock
Exchange
28%
3 mld
2008
QIA
London Stock
Exchange
20%
2 mld
2008
Borse Dubai
Nasdaq
19,9%
1 mld
2008
ICofD
Standard
Chartered
2,7%
1 mld
163
2008
KIA
Industrial and
Commercial
Bank of China
19%
Opracowanie własne za: Shabbir , Tayyeb, Role of the Middle Eastern Sovereign
Wealth Funds in the current global financial crisis, January 2009, Rehman, Aamir A., Gulf
Capital & Islamic Finance, Mc Graw Hill, New York, 2010, s. 175 oraz 228.
Przecena aktywów korporacji finansowych stała się dla państw Zatoki Perskiej
znakomitą okazją do zakupu podmiotów tego segmentu rynku. Tym bardziej, że inwestycje
tego typu wpisywały się doskonale w długofalową strategię inwestycyjną samych funduszy.
Zakupy te stały się ponadto możliwe dzięki zmianie, w wyniku kryzysu, dotychczasowej
polityki państw centralnych chroniącej dostępu do swych instytucji finansowych i traktującej
sektor finansowy jako strategiczny, o kluczowym znaczeniu. Takie postrzeganie sektora
finansowego powodowało w przeszłości, że wszelkie inwestycje zagraniczne w krajowe
instytucje finansowe spotykały się z wnikliwym monitoringiem, a nawet blokadą stosowaną
przez regulatora. Jednak z powodu kryzysu państwa centralne nie były w stanie samodzielnie
wesprzeć znajdujących się w tarapatach instytucji finansowych. Z tej przyczyny stały się
otwarte na inwestowanie w sektor bankowo-giełdowy ze strony państw Bliskiego Wschodu
w stopniu znacznie większym, niż to miało miejsce w przeszłości. W krytycznym momencie
pierwszej
fali
kryzysu
argumenty
natury
strategicznej,
powodowanej
względami
bezpieczeństwa i ochrony suwerenności kluczowych sektorów gospodarki ( a tak właśnie
traktowane są instytucje finansowe i giełdy) zeszły na drugi plan. Zmiana polityki kontroli i
ochrony sektora finansowego przed infiltracją obcych kapitałów umożliwiła Państwowym
Funduszom Majątkowym dokonanie licznych zakupów akcji korporacji tego sektora. SWF
stały się jednym z głównych nabywających aktywa tych instytucji po wyjątkowo korzystnych
cenach.
Wyrazem wymuszonej przez kryzys zmiany podejścia do inwestycji
dokonywanych przez
obce państwowe fundusze inwestycyjne
może być pozytywne
nastawienie do nich (choć pod pewnymi warunkami) ówczesnego sekretarza Skarbu USA
H.M. Paulsona Jr, który stwierdził : I’d like nothing more than to get more of that money 226.
Załamanie giełdowe na rynkach zachodnich nie było jednak chwilowym odwróceniem
trendu - bessą, lecz symptomem bardzo poważnego kryzysu systemowego. Skala załamania i
226
Weisman,
Steven
R.,
“U.S.
fears
overseas
funds
could
'buy
up
America'”,
New
York
Times,
21
August
2007,
za:
http://www.nytimes.com/2007/08/21/business/worldbusiness/21iht-‐‑
wealth.1.7195120.html?pagewanted=all,
dostęp
27
.08.
2012.
164
jego długotrwałość zaskoczyła analityków funduszy (podobnie zresztą jak resztę świata). W
pierwszym roku tlącego się już kryzysu, od sierpnia 2007 do chwili upadku amerykańskiego
banku inwestycyjnego Lehman Brothers (w początku września 2008), który dał impuls do
przejścia recesji w ostrą fazę załamania gospodarek państw najwyżej rozwiniętych fundusze
majątkowe z Zatoki Perskiej poniosły dotkliwe straty.
Były one spowodowane przede
wszystkim, wspomnianym już wcześniej faktem mocnego zaangażowania kapitałowego w
amerykańskie instytucje finansowe, takie jak
banki inwestycyjne, wśród nich Citibank,
Merill Lynch czy UBS. Inwestorzy instytucjonalni (SWF), wykorzystując swą dotychczasową
wiedzę,
uważali te inwestycje za niezwykle pewne i gwarantujące wysoki poziom
bezpieczeństwa. Niestety w pierwszym okresie kryzysu właśnie te banki poniosły jedne z
najwyższych w swej historii straty. Dość wspomnieć, że wartość giełdowa Merrill Lynch
spadła o 62% , a sam bank zanotował 52 mld USD strat, UBS poniósł blisko 40 mld USD
strat 227.
W
konsekwencji
amerykańskich
załamania
znakomicie
prosperujących
dotychczas
banków
straty nieuchronnie musiały przenieść się także na SWF. Jak podaje
Behrendt, na przestrzeni lat 2007/2008 ich majątek operacyjny skurczył się z 1 bln USD do
700 mld USD. Czołowy fundusz z Abu Dhabi ADIA na nietrafionych inwestycjach stracił w
ciągu 2008 r. 140mld USD, zmniejszając swe aktywa z blisko 600 mld USD do 450, kuwejcki
KIA stracił 34 mld USD (spadek aktywów z 262 na 228 mld USD), a katarski QIA 7 mld
USD, posiadając na koniec 2008 r. 58 mld USD. W tym okresie jedynie funduszowi
saudyjskiemu SAMA udało się powiększyć swój stan posiadania. Jego aktywa wzrosły na
przestrzeni 2008 r. z 385 mld USD do 501 mld USD. SAMA zawdzięczała ten sukces swojej
konserwatywnej strategii inwestycyjnej i wyjątkowej niechęci do ryzyka.228
Jak wspomniałam
kryzys odcisnął piętno na kondycji funduszy majątkowych.
Według E.M. Trumana państwowe fundusze majątkowe w pierwszej jego fazie straciły od
20 do 30% swoich aktywów
229
. Trzeba jednak pamiętać, że ryzyka wybuchu kryzysu, jego
227
Santiso,
Javier,
“Sovereign
Development
Funds:
Key
financial
actors
of
the
shifting
wealth
of
nations”,
Working
Paper
OECD
Emerging
Markets
Network
(EmNet)
,
October
2008.
228
Setser
Brad,
Ziemba,
Rachel,
GCC
Sovereign
Funds:
Reversal
of
Fortune,
Council
on
Foreign
Relations,
January
2009
,
Behrendt,
Sven,
“Gulf
Arab
SWFs—Managing
Wealth
in
Turbulent
Times”,
Policy
Outlook,
Carnegie
Endowment
for
International
Peace,
za:
http://www.carnegieendowment.org/files/gulf_arab_swf.pdf,
dostęp
20
.02.2012.
229
Truman,
Edwin
M.,
Sovereign
Wealth
Funds.
Threat
or
Salvation,
Peterson
Institute
for
International
Economics,
Washington
DC,
September
2010,
s.
4.
165
siły i konsekwencji dla całej gospodarki światowej nie przewidziały żadne poważne ośrodki
analityczne w świecie, a SWF nie były jedynymi ofiarami nietrafionych inwestycji.
Straty poniesione na przełomie 2007/2008 r., mimo że dotkliwe, nie okazały się
jednak długotrwałe. Zostały bowiem szybko zrekompensowane nadzwyczajnymi zyskami ze
sprzedaży ropy, związanymi z cenową bańką spekulacyjną na rynku tego nośnika energii.
Warto wspomnieć że w lipcu 2008r. szczytowa cena baryłki ropy osiągnęła astronomiczną
wartość 147 USD.
Można stwierdzić, iż te doświadczenia skłoniły rządy do zmiany podejścia do
pieniądza.
W poprzednich dekadach, po szokach naftowych lat 70tych i zalewie
petrodolarów, odnoszono się do pieniędzy z dużą nonszalancją, nie zwracając uwagi na straty
czy marnotrawstwo. Obecni decydenci natomiast traktują zasoby kapitałowe, znajdujące się w
ich posiadaniu, ze znacznie większym szacunkiem i wydatkują je (inwestują) w sposób
zdecydowanie bardziej przemyślany. Nie dziwi zatem, że doświadczenia z nietrafionymi
inwestycjami w poprzednich latach wpłynęły w istotny sposób na przeorientowanie strategii
inwestycyjnej funduszy bliskowschodnich.
Początkowe spowolnienie rozwoju gospodarczego państw centralnych, występujące na
przełomie lat 2007-2008 przeistoczyło się w kryzys finansowy, ogarniający stopniowo całe
gospodarki narodowe. Miał on charakter systemowy o czym świadczy skala, długotrwałość i
powolność odwracania się tendencji spadkowej ku wzrostowi. Straty przedsiębiorstw, w
których zaangażowany był kapitał SWF uświadamiały konieczność aktywnego włączenia się
w proces decyzyjny. Nastąpiła zmiana strategii. Fundusze
państw Bliskiego Wschodu
zaczęły dokonywać zakupów kolejnych pakietów akcji. Pozwoliło to na zaangażowanie się w
bieżące zarządzanie i sprawowanie nadzoru właścicielskiego, a miało to na celu
przeciwdziałanie stratom ponoszonym przez spółki w dobie kryzysu lub przynajmniej
sprowadzenie ryzyka do minimum.
Badacze odnotowali jednak także symptomy innych zachowań decydentów SWF.
Reakcją na spadającą rentowność inwestycji bądź wręcz straty stała się zmiana strategii
inwestycyjnej poszczególnych SWF w odwrotnym kierunku, tzn. na bardziej konserwatywną,
prowadzącą do powstrzymywania się od zakupów. Dostrzec można ponadto zmniejszenie
skali inwestycji w państwach centralnych i realokację środków w stronę państw rozwijających
się. Przykładem tych nowych trendów może być postępowanie funduszu kuwejckiego - KIA,
166
który w
2008 r. zdecydował się ograniczyć swe inwestycje na rynku europejskim i
amerykańskim z 90% do poziomu niższego niż 70% 230 .
W związku z niespodziewanym obrotem wydarzeń, w
fundusze
bliskowschodnie
zdecydowały
się
ponadto
trzecim kwartale 2008 r.
przebudować
swoje
portfele
inwestycyjne nie tylko w aspekcie terytorialnym, ale także produktowym. Nawet, gdy
decydowano się na pozostanie na rynku państw centralnych, przesuwano inwestycje w
kierunku nieruchomości oraz produkcji. Na rynku nieruchomości dokonywano przede
wszystkim
inwestycji w obiekty użyteczności publicznej, biurowce, hotele czy
apartamentowce.
Tabela 8/5
Inwestycje SWF z państw regionu Zatoki Perskiej w nieruchomości w latach 2007-08
SWF
Inwestycja
Kraj
Wartość
inwestycji (w
mln USD lub
w % udziałów
Typ
Data zawarcia
transakcji
Mubadala
Development
Kor Hotel Group
USA
50%
Hotel
Sierpień 2008
Dubai World
MGM Mirage
USA
20%
Hotel
Sierpień 2008
KIA, JV i Boston
Properties
125 West 55th
St.N.Y.
USA
444
Biura
Sierpień 2008
KIA, JV i Boston
Properties
2 Grand Central
Tower, N.Y.
USA
427,8
Biura
Sierpień 2008
KIA, JV i Boston
Properties
540 Madison
Avenue, N.Y.
USA
277,1
Biura
Sierpień 2008
Dubai Investment
Group, JV KennedyWilson
Avalion Bay
USA
81,2
Nierucho
mości
Czerwiec
2008
ADIA
Chrysler Building
USA
500
Biura
Czerwiec
2008
Boston Property,
Meraas Capital,
KIA, QIA, Goldman
Sachs,
NY General
Motors Building
USA
2 800
Biura
Czerwiec
2008
Nakheel Co PJSC
(Dubai)
Fountainblau
Resorts
USA
375
Hotel
Kwiecień
2008
Mubadala
John Buck Co.
USA
24,9%
Nierucho
Marzec 2008
230
Truman,
Edwin
M.,
Sovereign
Wealth
Funds.
Threat
or
Salvation,
Peterson
Institute
for
International
Economics,
Washington
DC,
September
2010,
s.
4.
167
Development
mości
KIA
Willis Building
UK
582
Biura
Marzec 2008
Dubai World
MGM Mirage
Inc/ City-Cenetr
Holdings
USA
2 700
Hotel
Luty 2008
Mubadala
Development
Company, Olayan
Group i inne
Powiązane spółki
USA
1 000
Zasilenie
kapitało
we
Grudzień 2007
Infinity World
Investmentss
Holiday Inn City
Center
USA
85
Hotel
Listopad 2007
State General
Reserve Fund
(Oman)
Heron Tower
(London)
UK
900
Biura
Wrzesień
2007
Za: Johan, Sofia, Knill, April, Mauck, Nathan, Determinants of Sovereign Wealth Fund
Investment in Private Equity, TILEC, December 2010
Innym, wspomnianym już
kierunkiem inwestycyjnym funduszy majątkowych
monarchii naftowych w omawianym okresie były zakupy podmiotów gospodarczych sektora
produkcyjnego bogatych państw zachodnich.
Tabela 9/5
Inwestycje funduszy majątkowych z państw GCC
w latach 2007-8 w wybrane
przedsiębiorstwa produkcyjne państw wysokorozwiniętych
Fundusz majątkowy
Podmiot nabywany
Udziały
Kwota inwestowana w
USD
Investment
Corporation of Dubai
(ICofD)
MGM Mirage
9,5%
5 mld
QIA
Sainsbury
25%
3,7 mld
ADIC
Carlyle Group
7.5%
1,4 mld
ICofD
Mauser Group
100%
1,2 mld
ICofD
Alliance medical
100%
1,2 mld
ICofD
Almatis
100%
1 mld
ICofD
Barney’s New York
100%
0,9 mld
ICofD
EADS
3,1%
0,8 mld
ICofD
Sony
1%
0,5 mld
168
QIA
OMX
10%
0,5 mld
ICofD
Metropole Hotel
100%
0,3 mld
opracowanie własne za: Shabbir, Tayyeb, Role of the Middle Eastern Sovereign
Wealth Funds in the current global financial crisis, January 2009.
Szczątkowe dane dotyczące jedynie lat 2007/2008 pozwalają uchwycić skalę wykupu
podmiotów zachodnich. Warto zwrócić uwagę na inwestycje, czynione przez fundusze
majątkowe ZEA w sektorach uznawanych dotychczas przez Zachód za strategiczne. Należy
do nich przykładowo, dokonany przez SWF Abu Dhabi zakup 7,5% akcji spółki Carlyle,
jednej z kluczowych korporacji z sektora chemicznego, funkcjonującej także na rynku
zbrojeniowym, czy inwestycja SWF Dubaju, Kuwejtu i Kataru w formie zakupu ponad 3,1%
akcji EADS. EADS to nic innego tylko Europejski Koncern Lotniczo-Rakietowy i Obronny
(European Aeronautic Defence and Space Company) 231.
Opierając się na szacunkowych danych, biorąc pod uwagę tylko te, które wyrażone są
kwotowo
232
można oszacować, że okresie 2007-pierwszy kwartał 2008r. na działalność
inwestycyjną dwa fundusze ze Zjednoczonych Emiratów Arabskich, Investment Corporation
of Dubai (ICofD) oraz Abu Dhabi Investment Authority (ADIA), przeznaczyły co najmniej
30 mld USD, zaś łączne wydatki SWF ICofD, zajmującego dopiero 27 miejsce w rankingu i
opiewającego na 20mld USD kapitałów własnych, na przestrzeni jednego tylko roku,
wyniosły aż 17 mld USD. W tym samym okresie 2007-IQ 2008 łączne udokumentowane
wydatki inwestycyjne wszystkich SWF wyniosły 91 mld USD. Można przy tym, bez
większych zastrzeżeń przyjąć, iż faktyczna wartość inwestycji jest z pewnością znacznie
wyższa. Duża część SWF stara się bowiem utrzymywać swe zakupy w tajemnicy.
Jednym
z podstawowych
celów, wyznaczanych
przez państwa funduszom
majątkowym była dywersyfikacja kierunków działalności ekonomicznej, umożliwiająca ich
gospodarkom ucieczkę od przekleństwa monokultury. Wzorcowym przykładem skuteczności
takiej polityki może być działalność inwestycyjna funduszy Abu Dhabi.
Dla tego emiratu zadaniem nadrzędnym stało się
zmniejszenie uzależnienia od
lokalnych pól naftowych, jak również wykorzystanie inwestycji do wzmocnienia swojej
pozycji na
światowym rynku energetycznym. W tym celu fundusze lokowane były w
231
Xiang,
Jing,
et.al.,
“Investment
Analysis
of
Sovereign
Wealth
Funds
in
the
Word”,
International
Journal
of
Economics
and
Finance,
vol.
1,
No.2,
August
2009,
str.
262.
232
część
z
nich
wyraża
się
jedynie
kwotowo,
część
zaś
pakietem
zakupionych
akcji.
169
przemyśle petrochemicznym innych państw. Wyrazem tego może być zakup przez
International Petroleum Investment Company (IPIC) 17,6% udziałów w Oil Serach Ltd, za
kwotę ponad 1 mld USD. Celem tej inwestycji jest eksploracja złóż ropy i gazu na terenach
Papui Nowej Gwinei. Ten sam SWF dokonał zakupów 70% Ferrostaal, firmy projektowej,
która wykonuje projekty dla niemieckiej firmy motoryzacyjnej MAN w dziedzinie
zaopatrzenia w surowce energetyczne. Innym przykładem działań tego funduszu może być
zakup 71% udziałów w Anabar Investment Co., w kolejnym przedsiębiorstwie z sektora
energetycznego za równowartość 1,63 mld USD.
Podobnie postępuje Dubaj. Jednym z przykładów może być zamówienie w 2009 r. i
współsponsorowanie projektu skonstruowania autobusu przyszłości233. Sam pomysł
futurystycznego pojazdu może budzić wiele zastrzeżeń i oskarżeń o oderwanie się od realiów
ekonomicznych, w rzeczywistości może chodzić
o wspieranie rozwoju technologii
przyszłości, motoryzacji opartej na energii odnawialnej, wykorzystującej nowe materiały
konstrukcyjne. Pierwotny pomysł
został przedstawiony na Światowym Szczycie Energii
Przyszłości w 2009r. w Abu Dhabi. 234
Katar podobnie, choć w skromniejszym zakresie, interesuje się nowymi
technologiami. Temu celowi ma służyć powołanie do życia Qatar Science and Technology
Park (QSTP), specjalnej strefy sprzyjającej projektom innowacyjnym. Choć jak się wydaje
projekt ten jest w fazie organizacji warto wspomnieć o położeniu nacisku na edukację, sferę
tak dotychczas zaniedbaną w państwach regionu. Służyć temu ma nawiązanie w ramach
QSTP bliskiej współpracy z uniwersytetami amerykańskimi: Carnegie Mellon University,
Texas A&M University, Weill Cornell Medical College. Otworzyły one na terenie tego
Parku Technologicznego swoje filie dla celów edukacyjnych i badawczych, w których biorą
udział lokalni badacze. Dotyczy to pionierskich projektów z zakresu badań podstawowych
233
Superbus
powstaje
w
ramach
projektu
naukowego
holenderskiej
uczelni
Delft
University
of
Technology,
przy
udziale
znanego
holenderskiego
fizyka
i
astronauty
Wubbo
Ockels,
finansowana
przez
emira
Dubaju.
W
projekcie
uczestniczyli
czołowi
projektanci
i
inżynierowie,
wywodzący
się
z
BMW
Williams
Formula
One
team.
Zbudowany
jest
z
włókien
węglowych
i
zasilany
energią,
pozyskiwaną
z
baterii
słonecznych.
Pojazd
docelowo
ma
rozwijać
250
km/h.
Prace
nad
pojazdem
weszły
w
fazę
pierwszych
prototypów,
a
sam
Superbus
ma
w
przyszłości
zapewniać
połączenie
Masdar
City
z
Dubajem,
stanowiąc
jedną
z
atrakcji
turystycznych.
234
Simpson,
Collin
,
“Superbus
to
slash
Dubai
to
Abu
Dhabi
run
to
30
minutes”,
The
National,
28
Feb
2011,
za:
http://www.thenational.ae/news/uae-‐‑news/transport/superbus-‐‑to-‐‑slash-‐‑dubai-‐‑to-‐‑abu-‐‑dhabi-‐‑run-‐‑to-‐‑
30-‐‑minutes,
dostęp
20
.02.2012.
170
235
. Ponadto katarski fundusz majątkowy Qatar Investment Authority powołał do istnienia
QATARI DIAR Real Estate Investment Company. Zadaniem tej instytucji jest dokonywanie
inwestycji
na
światowym
rynku
nieruchomości
i
promowanie
budownictwa
ekologicznego236.
Ponadto rząd Kataru zlecił funduszom majątkowym zadanie wzmocnienia pozycji
kraju w sektorze finansowym, zarówno w wymiarze regionalnym jak i światowym . Mają one
dokonywać zakupów na rynkach finansowych świata. QIA zwiększył swe dotychczasowe
udziały w Bank Credit Suisse do 10% oraz w Berclays do 12,7% . Ponadto fundusz ten
postanowił powołać wspólny z Brytyjczykami fundusz Qatar-UK Clean Technology
Investment Fund z kapitałem 400 mln USD237.
5.4.1 Przeorientowanie kierunków inwestycyjnych w dobie kryzysu
Zmiany koniunkturalne skłoniły zarządy funduszy bliskowschodnich do ograniczenia
aktywności inwestycyjnej na rynkach państw zachodnich. Na decyzję tą miały wpływ
ponadto wysokie wymagania, dotyczące m.in. transparentności dokonywanych transakcji
finansowych. W efekcie zaczęto zmniejszać eksport kapitału na Zachód i lokować go u siebie
oraz w państwach rozwijających się.
Inwestycje tam czynione mają charakter
długoterminowy.
Stosując kryterium geograficzne można wprowadzić następującą kategoryzację
kierunków inwestowania przez kraje Bliskiego Wschodu:
• Inwestycje na rynku lokalnym
235
Qatar
Science
and
Technology
Park,
za:
http://www.qstp.org.qa/output/page559.asp
,
dostęp
20
lutego
2012.
236
Za:
http://www.gord.qa/index.php?page=founders-‐‑and-‐‑partners,
dostęp
z
dnia
20.02.
2012.
237
Behrendt,
Sven,
“Gulf
Arab
SWFs—Managing
Wealth
in
Turbulent
Times”,
Policy
Outlook,
Carnegie
Endowment
for
International
Peace,
str.
4,
za:
http://www.carnegieendowment.org/files/gulf_arab_swf.pdf,
dostęp
20
.02.2012.
171
Analizowane fundusze w ramach swych strategii inwestycyjnych starają się obecnie
koncentrować większe niż do tej pory inwestycje w ramach swoich własnych gospodarek. I
tak na fali kryzysu ekonomicznego państw zachodnich fundusz Istithmar z Dubaju
zdecydował o koncentracji aż 50% swoich inwestycji na rynku lokalnym- w granicach
Emiratów Arabskich, a jedynie 37% w państwach zachodnich, z tego: ¾ z nich w USA i ¼ w
Wielkiej Brytanii. Dodatkowo, w swojej strategii na najbliższy okres położył nacisk na
eksplorację rynków wschodzących. Podobnie przeorientowuje swoje strategie inwestycyjne
SWF Mubadala z Abu Dhabi , który również dostrzega rosnący potencjał rynku Bliskiego
Wschodu i Afryki Północnej (MENA) i zamierza przenieść tam część swych
dotychczasowych inwestycji z państw zachodnich.
• Inwestycje w państwach Afryki Północnej
W ostatnim okresie pojawiło się zainteresowanie funduszy arabskich inwestycjami w
regionie MENA- Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej. Zainteresowanie to jest obecnie
niewątpliwie powodowane zmianami politycznymi w państwach islamskich Afryki
Północnej. Inwestuje tam obecnie większość funduszy pochodzących z Kataru, Dubaju i Abu
Dhabi. Fundusz ADIA ulokował pieniądze w egipskim banku inwestycyjnym EFG Hermes,
wchodząc w posiadanie 8% udziałów oraz wykupił 39% w Banque de Tunisie et des Emirate.
Dubai Investment Group z kolei dokonał zakupu 17,5% akcji w Tunisia Telecom.
Inwestycje z Zatoki Perskiej pojawiły się także w Libii. Filia funduszu katarskiego
QIA- Barwa Real Estate Company, dysponująca kapitałem własnym w wysokości 40 mld
USD, zainwestowała 2 mld USD w przedsiębiorstwo państwowe, zajmujące się inwestycjami
w nieruchomości na rynku libijskim Libyan Development and Investment Company238 . Inna
filia QIA – Qatari Diar Real Estate Investment Company zainwestowała w końcu 2011r. 500
mln USD w projekty budowlane w Kairze i Sharm-el-Sheikh w Egipcie. Poza aspektem
biznesowym
inwestycja miała na celu poszerzenie rynku pracy dla Egipcjan. Projekt
przewidywał stworzenie dzięki temu 4000 miejsc pracy dla specjalistów budowlanych .
Ponadto gros materiałów budowlanych pochodzić miało z rynku lokalnego. Umowa
238
Santiso,
Javier,
“Sovereign
Development
Funds:
Key
financial
actors
of
the
shifting
wealth
of
nations”,
Working
Paper
OECD
Emerging
Markets
Network
(EmNet)
,
October
2008.
172
podkreślała pomocowy charakter projektu, by zwiększyć potencjał ekonomiczny Egiptu
koncentrowała się na poszerzeniu bazy hotelowej w regionach turystycznych239 .
Bliskowschodnie SWF wykupują także ziemie uprawne, gwarantując sobie dzięki
temu bezpieczeństwo żywnościowe240. W 2009 r. fundusz majątkowy z ZEA dokonał drugiej
największej w skali świata transakcji zakupu ziem ornych, nabywając 400 tys. ha w
Egipcie241. Dane na ten temat są poufne, nie ma więc dokładnych informacji o tym, który z
SWF uczestniczył w tej transakcji. Dzięki tej inwestycji Emiraty Arabskie mają szanse stać
się samowystarczalne żywnościowo, a nawet uzyskać pozycję eksportera żywności.
Transakcja ta zwraca uwagę na sytuację, gdzie jedno państwo nabywa ogromne terytoria
drugiego państwa. Musi to rodzić pytanie o granice wykupu, gwarancje suwerenności
państwa przyjmującego i konsekwencje natury politycznej przy transakcjach na taką skalę.
Wszystkie wymienione powyżej inwestycje wskazują na ich korelację ze zmianami
zachodzącymi w sferze polityki wybranych państw Afryki Północnej, budząc nadzieję, że za
przemianami politycznymi pójdą zmiany w sferze ekonomii. Początkowo inwestorzy
z
Bliskiego Wschodu patrzyli na ten region świata z nadzieją. Po Arabskiej Wiośnie nakłady na
infrastrukturę i gospodarkę poszczególnych państw Afryki Północnej uległy jednak
wyhamowaniu, zwłaszcza po wydarzeniach politycznych w kolejnych latach wskazujących na
postępującą destabilizację polityczną i ekonomiczną tych państw.
• Podbój rynków azjatyckich
Kolejnym kierunkiem inwestycyjnym funduszy pochodzących z Zatoki Perskiej są
szybko rozwijające się państwa Azji. Przedmiotem zainteresowania są przede wszystkim
kraje zasobne w surowce naturalne.
239
“Qatari
Diar
$543.8m
investment
set
to
create
4000
jobs
for
Egyptians”,
AME
info.com,
za:
http://www.ameinfo.com/279013.html,
dostęp
z
16
.04.2012.
240
Więcej
informacji
na
ten
temat
znajduje
się
w
r.11.
241
Niektórzy
autorzy
podają
obszar
1
mln
ha.
McNellis,
Patrick
E.,
“Foreign
Investment
in
Developing
Country
Agriculture-‐‑
The
Emerging
Role
of
Private
Sector
Finance”,
FAO
COMMODITY
AND
TRADE
POLICY
RESEARCH
WORKING
PAPER
No.
28,
June
2009,
za:
http://www.fao.org/es/esc/common/ecg/612/en/mcnellis.pdf
,
dostęp
16
.04.2012.
173
QIA poinformował, że w ramach swej strategii długofalowej zamierza zaangażować
się na tym rynku i ulokować tam docelowo do 40% swych kapitałów. W 2007 r. fundusz ten
dokonał inwestycji w projekt w Malezji na kwotę łączną 1,2 mld USD. W kolejnym roku
zainwestował 1 mld USD w sektor wydobywczy Indonezji. W tym samym 2008r. podpisał
umowę z Vietnamese State Capital Investment Corporation (SCIC) , której celem było
stworzenie funduszu wspólnego w wysokości 1 mld USD, zorientowanego na inwestycje w
gospodarce wietnamskiej. Wietnamem jest zainteresowany także fundusz z Omanu - State
General Reserve Funds , który wyłożył na inwestycje w tym kraju 1mld USD.
W 2008 r. fundusz z Abu Dhabi- International Petroleum Investment Company
(IPIC), dokonał inwestycji w wysokości 1 mld USD w sektorze wydobywczym ropy i gazu w
Kazachstanie, wkraczając tym samy do Azji centralnej. Rynkiem azjatyckim jest także
zainteresowany Dubai International Capital, który jako docelowy poziom zaangażowania na
tym kontynencie przyjął 30% ulokowanych aktywów.
• Inwestycje na obszarze Afryki Sub-sacharyjskiej
Fundusze majątkowe są wykorzystywane przez państwa Zatoki także w celu realizacji
interesów strategicznych. Taki charakter noszą inwestycje SWF na kontynencie afrykańskim.
Ostatnie lata charakteryzują się wzmożoną ekspansją inwestycyjną na obszarach
państw wschodzących w Afryce Subsaharyjskiej. Głównym eksporterem kapitału są Chiny,
obok nich także Indie, Malezja i Indonezja. W pierwszej dekadzie XXIw. do grupy
inwesotrów dołączyły także monarchie Zatoki Perskiej. Wszystkie państwa dokonują
inwestycji na obszarach bogatych w surowce. Innym istotnym motywem podejmowania
inwestycji przez państwa Zatoki jest możliwość rozwoju rolnictwa. Warto zauważyć, że
obecnie na tym kontynencie działają niemalże wszystkie fundusze bliskowschodnie.
W 2008 r. w celu rozwijania sektorów: energetycznego, komunikacji i transportu
katarski fundusz QIA utworzył nowy specjalny subfundusz inwestycyjny PME Infrastructure
Management Limited Fund. Jego głównym zadaniem jest obsługa inwestycji w RPA, choć nie
174
wyklucza się rozszerzenia ekspansji na inne państwa kontynentu242 . Rynki afrykańskie
eksplorują także SWF pochodzące z Dubaju i Kuwejtu oraz Arabia Saudyjska.
W 2010 r. królestwo
Saudów zorganizowało konferencję międzynarodową pod
auspicjami króla Abdula Aziza, z udziałem reprezentantów większości państw Zatoki Perskiej
oraz prezydentów Mozambiku, Beninu, Senegalu i Ghany. Miała ona zainicjować zbliżenie
ekonomiczne i współpracę gospodarczą między tymi państwami, z wykorzystaniem
bliskowschodnich funduszy majątkowych. Saudyjczycy (jak i pozostałe kraje GCC) znajdują
się pod silną presją żywnościową. Z roku na rok, wraz z kurczącym się dostępem do słodkiej
wody i pól uprawnych presja ta jest coraz większa. Nie dziwi więc, że inwestycje w rolnictwo
i bezpieczeństwo żywnościowe wymieniane są jako podstawowy kierunek działań
inwestorów z Arabii Saudyjskiej
oraz pozostałych monarchii Zatoki Perskiej na terenie
Afryki243.
Niektóre z państw Zatoki, t.j. Katar, Arabia Saudyjska i ZEA , obok Chin czy Korei
Południowej, są głównymi nabywcami ziem uprawnych na terytorium Afryki. Swoich
zakupów dokonują przede wszystkim w Kongo, Etiopii, Madagaskarze, Mozambiku, Sudanie
i Tanzanii. W 2009r. Arabia Saudyjska ogłosiła decyzję o utworzeniu do tego celu nowego
SWF Saudi Company for Agricultural Investment and Animal Production, z kapitałem 800
mln USD. Celem tego SWF ma być przeniesienie produkcji pszenicy z królestwa do innych
państw, w celu zmniejszenia zużycia słodkiej wody na terytorium Arabii244. Z kolei ADIA z
Abu Dhabi zawiązała joint venture ze szwajcarskim prywatnym bankiem UBS w celu
realizacji projektów infrastrukturalnych na terytorium Afryki, koncentrujących się głównie na
obszarach wiejskich245 .
• Kooperacja w ramach SWF
242
http://taighde.com/w/PME_Infrastructure_Management_Limited_Fund
oraz
http://news.qatarguidebook.com/subject/pme-‐‑infrastructure-‐‑management-‐‑limited-‐‑fund,
dostęp
15.03.
2012
243
Gulf-‐‑
Africa.
The
Investment
Forum
2010,
http://gaic.kcorp.net/,
dostęp
16
.04.
2012
244
McNellis,
Patrick
E.,
“Foreign
Investment
in
Developing
Country
Agriculture-‐‑
The
Emerging
Role
of
Private
Sector
Finance”,
FAO
COMMODITY
AND
TRADE
POLICY
RESEARCH
WORKING
PAPER
No.
28,
June
2009,
za:
http://www.fao.org/es/esc/common/ecg/612/en/mcnellis.pdf
,
dostęp
20.04.2012
245
Ibidem
175
Nowym zjawiskiem jest również nawiązywanie bliższej współpracy pomiędzy
poszczególnymi funduszami majątkowymi, powoływanie do istnienia nowych wspólnych
podmiotów. Przykładem takiej nowej w swoim wymiarze kooperacji może być utworzenie w
2008 r. specjalnego funduszu do wspólnych inwestycji, dysponującego kapitałem 2 mld
USD. Współwłaścicielami są QIA oraz oddział Abu Dhabi Investment Council- International
Petroleum Investment Company. W tym samym roku umowę o współpracy podpisały QIA i
Libyan Investment Authority
Innym kierunkiem ewolucji SWF jest wzajemne lokowanie inwestycji
pomiędzy
państwami- właścicielami SWF. Państwa te otwierają swe rynki dla obcych SWF, dzięki
czemu dochodzi do efektu synergii. W przeciwieństwie do doświadczeń z kontaktów ze
światem zachodnim trudno dostrzec objawy zagrożenia, czy stawiania wyśrubowanych
wymagań ze strony państw przyjmujących. W ostatnim okresie na podobnych zasadach
aktywność inwestycyjna ma miejsce przede wszystkim na linii: Chiny- Indie- Zjednoczone
Emiraty Arabskie. Przykładem może być inwestycja Kuwait Investment Authority KIA w
Industrial and Commercial Bank of China (ICBC) na kwotę 750 mln USD.
Dzisiejsze SWF mają znacznie szersze, niż początkowo spektrum działania, zarówno
w ujęciu produktowym jak i geograficznym. Co więcej, gotowe są wymieniać się między
sobą swymi doświadczeniami inwestycyjnymi, czy tworzyć szczególną platformę dla
świadczenia usług dla innych, zainteresowanych tworzeniem SWF.
5.5 Państwowe Fundusze Majątkowe monarchii naftowych w opinii zachodniej kadry
menedżerskiej
Warto spojrzeć na SWF oczami zachodnich menedżerów, zatrudnionych w
funduszach bliskowschodnich na szczeblu kierowniczym. Jeden z nich pracował 7 lat dla
SWF Abu Dhabi. Podzielił się na blogu internetowym swoimi refleksjami, odnośnie zasad
funkcjonowania funduszy majątkowych246. Twierdzi on, że:
246
Connolly,
Thomas
F.,
“CFA,
is
Managing
Director
for
MEA
at
BNY
Mellon
Asset
Management”,
za:
Monk,
Ashby,
Stabilization
Funds
in
an
Era
of
Instability,
http://oxfordswfproject.com/2011/02/28/stabilization-‐‑funds-‐‑in-‐‑an-‐‑era-‐‑of-‐‑instability/,
dostęp
z
20.02.2012
176
• w okresie swej współpracy z SWF wyraźnie dostrzegł ewolucję w celach i zasadach
funkcjonowania. Choć w okresie początkowym sięgano chętnie po kadry
cudzoziemskie, szczególnie wyższego szczebla, wymagające wysokich kwalifikacji
zawodowych, niezwłocznie wdrożono wysokonakładowy program szkoleń dla kadr
lokalnych. Autor spostrzega bardzo szybki postęp w jakości lokalnych kadr.
Twierdzi, opierając się na swoich dotychczasowych doświadczeniach zawodowych,
że „I’ve not seen any other investment firms that come close to this level of
commitment in the area of training” ;
• Fundusze bliskowschodnie poczyniły ogromny postęp w określaniu strategii
długofalowej swoich działań, powołując do istnienia specjalne departamenty do
spraw inwestycji długoterminowych;
• Fundusze bliskowschodnie podejmują szczególnie odważne i rozsądne decyzje
inwestycyjne, ich inwestycje noszą charakter długoterminowy i nie podlegają
szybkim wahaniom pod wpływem impulsów rynkowych, dzięki czemu uzyskują
wyższą niż przeciętna rentowność;
• Podejmują decyzje z dala od codziennego zgiełku i szumu informacyjnego, co
umożliwia im racjonalne podejmowanie decyzji;
• Zatrudniają specjalistów z całego świata. Jest to tym ważniejsze, że fundusze
inwestują na rynku globalnym i przez fakt pozyskiwania personelu także na tym
rynku uzyskują dostęp do specjalistów, znających lokalną specyfikę. Umożliwia to
funduszom minimalizowanie błędów, wynikających z braku wystarczającego
rozeznania na odległych rynkach.
Autor opinii dostrzega wyjątkowo dobre przygotowanie właścicieli SWF do
prowadzenia biznesu. Umożliwia to stawianie bardzo konkretnych i wysoce przemyślanych
celów przed komórkami, zajmującymi się zarządzaniem aktywami. Jak twierdzi: „” I think
investors around the world can learn from this singularity of purpose that you see in the
SWFs. They know exactly what they want from their asset management partners and they
aren’t afraid to ask for it”. Jego zdaniem wcześniej artykułowane opinie o zagrożeniach
177
związanych z destabilizacją gospodarki światowej, a szczególnie rynków finansowych przez
działania SWF są w świetle ostatnich faktów nieuzasadnione.
Również Clark i Monk poprosili w ankiecie kadrę menedżerską
o ocenę
funkcjonowania funduszy247. Menedżerowie zwrócili uwagę na fakt, że fundusze swą
współpracę opierają w ogromnym stopniu na zaufaniu do partnerów. Ma to szczególne
znaczenie na rynkach azjatyckich i bliskowschodnich.
Ocenili, że państwa posiadające
fundusze majątkowe lepiej poradziły sobie z kryzysem, niż państwa nie posiadające takiego
podmiotu. Podobnie jak T. Conolly, widzą przed SWF świetlaną przyszłość, zwracając uwagę
na ich szybką ewolucję, ale też dojrzałość i otwartość ich właścicieli. Uważają, że SWF
przyczyniły się w znacznym stopniu do poprawy płynności rynków finansowych, szczególnie
gdy chodzi o dostęp do kapitałów długookresowych. Z jednej strony brak przejrzystości
postrzegają jako największe wyzwanie stojące przed funduszami, z drugiej jako zaletę
wymieniają wielką otwartość na współpracę z innymi funduszami, w formie sieci czy klubu
państw właścicielskich. Nastawione na współpracę fundusze oczekują w ten sposób
pojawienia się efektu synergii.
5.6 Motywy dokonywania inwestycji zagranicznych przez bliskowschodnie fundusze
majątkowe
W strategiach inwestycyjnych bliskowschodnich SWF można dostrzec także inne
prawidłowości. Jak zauważają Johan, Knill i Mauck SWF nieprzejrzyste i zamknięte dla osób
z zewnątrz znacznie częściej decydowały się na inwestycje w korporacje prywatne stosujące
podobne strategie inwestycyjne i równie niski poziom transparentności. Twierdzą oni, że
państwa inwestorskie muszą mieć co najmniej porównywalny reżim prawny do tego, który
panuje w państwie- właścicielu SWF. Ich inwestowanie w firmy prywatne dotyczy przede
wszystkim
rynków
stosunkowo
nisko
ryzykownych,
z
rozwiniętym
systemem
instytucjonalnym i prawnym. Jedynie w przypadku realizowania celów strategicznych,
247
Badania
przeprowadzone
na
146
menedżerach,
pracujacych
dla
SWF
w
2009
r.
Clark,
Gordon
L,
Monk,
Ashby
H
B
,
The
Oxford
Survey
of
Sovereign
Wealth
Funds'
Asset
Managers
,
July
2009,
http://ssrn.com/abstract=1432078,
dostęp
20.02.2012.
178
pozaekonomicznych SWF decydują się na inwestycje w sektor prywatny w państwach o
niskiej jakości instytucjonalno-prawnej248.
Choć w początkowym etapie rozwoju fundusze kierowały się przede wszystkim
motywami finansowymi czy ogólnoekonomicznymi, obecnie coraz częściej przyświecają im
cele o charakterze politycznym. Twierdzą tak Chhaochharia i Laeven249, wykazując, że
współcześnie cele pozafinansowe przyświecają SWF znacznie częściej, a same SWF stają się
platformą oddziaływania politycznego. W przeprowadzonych przez nich badaniach
ankietowych kadry menedżerskiej
funduszy SWF w 2008 r. tego typu odpowiedź
(odpowiedź: „korzyści natury strategicznej”) podaje blisko 37% respondentów na pytanie o
główny motyw funkcjonowania SWF. 36% uznaje za cel działania SWF wzrost stopy
zwrotów z kapitału. Wyniki przez nie uzyskane dowodzą, że bliskowschodnie SWF lokują w
prywatne papiery wartościowe w państwach, które mają podobne środowisko prawne, a przez
to zrozumiałe dla inwestorów, co ważniejsze łatwiej przewidywalne i kontrolowalne.
Uregulowany pod względem prawnym rynek państw wysokorozwiniętych stwarza szanse na
wysokie zyski, ale nie gwarantuje ich bezpieczeństwa. To ostatnie dla funduszy z Zatoki
Perskiej jest kwestią ważniejszą od korzyści finansowych.
Z kolei Johan, Knill i Mauck wykazują, że SWF z Zatoki Perskiej w swych strategiach
inwestycyjnych preferują inwestowanie w podmioty państwowe. Fundusze majątkowe z
innych krajów takich preferencji nie wykazują.
Tabela 10/5
Inwestycje na rynku prywatnym i publicznym SWF Zatoki Perskiej
Państwo
właścicielskie
Liczba inwestycji
Łączna liczba
inwestycji
W sektorze
prywatnym
W sektorze
publicznym
ZEA- ADIA
28
6
22
Kuwejt- KIA
6
1
5
Katar QIA
48
19
29
248
Johan,
Sofia,
Knill,
April,
Mauck,
Nathan,
Determinants
of
Sovereign
Wealth
Fund
Investment
in
Private
Equity,
TILEC,
December
2010,
str.
9.
249
Chhaochharia,
Vidhi,
Laeven
Luc,
“Sovereign
wealth
funds:
Their
investment
strategies
and
performance”,
Working
Paper,
University
of
Miami
and
International
Monetary
Fund,
2008
179
Oman Investment
Fund
8
4
4
Dubaj- DIFC
15
9
6
Dubaj- Dubai
International Capital
20
17
3
Dubaj- Istithmar
26
10
16
Za: Johan, Sofia Knill, April, Mauck, Nathan, Determinants of Sovereign Wealth Fund
Investment in Private Equity, York University, Schulich School of Business, Toronto,
November 2010, str. 23.
Większość inwestycji
funduszy bliskowschodnich lokowanych jest w sektorze
publicznym, podczas gdy inwestycje w sektor prywatny stanowią zaledwie 20-37% ogółu 250.
Dla porównania, średni poziom zaangażowania w sektor prywatny 50 największych funduszy
światowych wynosi 44,05%. Oznacza to, że państwa Zatoki w swej strategii inwestycyjnej są
bardzo konserwatywne i ostrożne.
Fottak et al. twierdzą, że władze państw właścicielskich oczekują od inwestycji SWF
relatywnie wysokiej stopy zwrotu, jednak przede wszystkim kładą nacisk na bezpieczeństwo
inwestycji. Z tego powodu nie wywierają presji na inwestycje o podwyższonym ryzyku.
Większość funduszy ma charakter wysoce konserwatywny, a ich sens sprowadza się do
generowania zysków w długim horyzoncie czasowym251.
Potwierdza to w znacznym stopniu Prognoza 2020. Konstatuje ona, że w świetle
zachowań funduszy bliskowschodnich (stan na 2008 r.) można stwierdzić ich racjonalność
inwestycyjną, opartą przede wszystkim na rachunku ekonomicznym. Dla realizacji tych celów
SWF z Bliskiego Wschodu stosują powszechnie dywersyfikację portfela inwestycyjnego, w
swych działaniach kierują się kontrolą poziomu ryzyka , którego miarą jest stopa zwrotu
inwestycji. Z prognozy wynika również, iż fundusze przyczyniają się do powstawania
nowych miejsc pracy, dostarczania kapitału, tworzenia bazy infrastrukturalnej, czy w końcu
rozwoju usług252.
250
Wyjątkiem
jest
Dubai
International
Capital,
który
gros
swoich
zakupów
dokonuje
w
sektorze
prywatnym.
251
Fotak,
Veljko,
Bortolotti,
Bernardo,
Megginson
William,
The
financial
impact
of
sovereign
wealth
fund
investments
in
listed
companies,
June
2008
.
252
The
GCC
in
2020.
Outlook
for
the
Gulf
and
the
Global
economy,
A
Report
from
the
Economist
Intelligence
Unit
,
The
Economist,
March
2009,
str.
28
180
Jak zostało wspomniane, w pierwszych latach działalności SWF operowały na
rynkach państw zaliczanych do centrum253. Kryzys ekonomiczny, ujawniony w 2007r.
doprowadził jednak do znacznych strat poniesionych przez SWF na dotychczasowych
inwestycjach, dlatego doszło do przeorientowania
kierunków inwestycyjnych
w stronę
państw słabo rozwiniętych, spoza kontynentu europejskiego, a charakteryzujących się
stabilnym wzrostem gospodarczym. Ta nowa polityka funduszy pozwala na przedefiniowanie
roli,
odgrywanej
przez
państwa
właścicielskie
w
gospodarce
światowej.
Dzięki
zaangażowaniu finansowemu w państwach rozwijających się, zasilaniu ich w kapitał,
monarchie naftowe stymulują rozwój nisko rozwiniętych regionów świata. Dotychczas
polityka taka była domeną państw zachodnich. Obecnie jesteśmy zatem świadkami zmian w
kształtowaniu się równowagi światowej. Niektóre państwa dotychczas stojące z boku
upodmiotowiły się na arenie światowej i zaczęły aspirować do wpływania na ład światowy.
Skutkiem tego na naszych oczach tworzy się nowy układ w gospodarce światowej, w którym
miejsce inwestorów zachodnich w coraz większym stopniu zajmują państwa rozwijające się.
Ponadto, coraz wyższy odsetek inwestycji kierowany jest nie do dotychczas atrakcyjnych
państw wysokorozwiniętych, lecz na wybrane rynki państw słaborozwiniętych. Na dodatek
jesteśmy świadkami powstawania coraz liczniejszych sieci powiązań pomiędzy państwami
właścicielskimi SWF.
5.7 Ewolucja podejścia USA oraz państw Unii Europejskiej do Państwowych Funduszy
Majątkowych z Bliskiego Wschodu
Działania Państwowych Funduszy Majątkowych w pierwszych latach ich rozwoju
charakteryzujące się szerokim inwestowaniem w kluczowe podmioty gospodarek państw
najwyżej rozwiniętych,
wywoływały zaniepokojenie ze strony państw zachodnich.
Obawiano się, że może dojść do niekontrolowanego przejęcia majątku narodowego, czy
uzyskania kontroli nad kluczowymi z punktu widzenia bezpieczeństwa państwa sektorami i
podmiotami. Państwem najgłośniej artykułującym podobne obawy były Stany Zjednoczone,
które podnosiły potrzebę kontroli i regulacji transakcji dokonywanych przez SWF.
W początkowych latach
XXIw. ogromną rolę odegrało postrzeganie inwestycji
bliskowschodnich funduszy majątkowych przez pryzmat konfrontacji cywilizacyjnej. Politycy
253
zgodnie
z
wallersteinowską
koncepcją
podziału
na
centrum,
półperyferia
i
peryferia
181
amerykańscy wyrażali obawy, że inwestycje portfelowe i bezpośrednie zaangażowanie w
gospodarkę USA mogą doprowadzić do przejęcia kontroli nad nią przez państwa islamskie.
Fala paniki wobec tego nowego procesu osiągnęła swe apogeum w latach 2005-2008 , kiedy
USA najmocniej były uwikłane w konflikty zbrojne w państwach islamskich, Afganistanie i
Iraku, a interwencje amerykańskie były przedstawiane na Bliskim Wschodzie, jako
konfrontacja zachodu z islamem. W Stanach Zjednoczonych coraz częściej mówiono o
możliwości użycia inwestycji bliskowschodnich do celów politycznych. Wydarzeniem, które
rozpaliło amerykańską klasę polityczną oraz opinię publiczną było ogłoszenie w 2005 r. przez
firmę z Dubaju- Dubai Ports World chęci dokonania zakupu brytyjskiej firmy P&O, będącej
operatorem w szeregu amerykańskich portów, m.in. w Los Angeles czy Newark. Podniosły
się głosy, że zrealizowanie tej transakcji zgodnie z pierwotnymi planami strony arabskiej
uniemożliwi sprawowanie przez państwo amerykańskie kontroli nad swymi granicami i
otworzy dostęp do USA al Kaidzie czy innym grupom terrorystycznym. Informacja ta
wywołała prawdziwą furię w kongresie Stanów Zjednoczonych i zapoczątkowała dyskusję o
sposobach uszczelnienia granic państwa przed ryzykiem, płynącym z nowych wyzwań
globalizacyjnych, polegających na inwestycjach bezpośrednich państw na terenie USA.
Widząc
paniczną
reakcję
Amerykanów i wzrost
negatywnych
nastrojów
wobec
bliskowschodnich zakupów, Dubai Ports World wycofał się z transakcji zakupu P&O254 .
Z kolei Unia Europejska nie zajęła jednolitego stanowiska względem Państwowych
Funduszy Majątkowych z Bliskiego Wschodu. W zasadzie żadnych zagrożeń płynących z
inwestycji funduszy nie dostrzegała Wielka Brytania, drugi po USA największy odbiorca
tychże
inwestycji na świecie. Premier tego kraju- Gordon Brown nie bał się napływu
tychinwestycji (podobnie jak chińskich), twierdząc że przyczyniają się one do lepszej alokacji
zasobów. Stanowisko francuskie było zgoła odmienne. Charakteryzowała je duża doza
podejrzliwości i zachowawczości. Prezydent Francji N. Sarkozy dość trafnie proponował, by
Europa tworzyła swoje własne fundusze majątkowe, które zablokowałyby wykup
strategicznych sektorów przez obcy kapitał. Propozycja ta jednak musi natychmiast rodzić
pytanie o możliwości realizacji, biorąc pod uwagę kontekst ogólnouropejskiej zapaści
finansów publicznych. Niemcy proponowały dopracowanie istniejących regulacji prawnych,
by w ten sposób przeciwdziałać rosnącemu ryzyku, związanemu z inwestycjami
pochodzącymi z zewnątrz. Włochy postanowiły w maksymalnym stopniu ograniczyć dostęp
254
Guy
Langford,
David
Garcia,
Alice
Lerman,
“Sovereign
Wealth
Funds:
Real
Estate
Partners
in
Growth?”,
Raport
Deloitte,
DLA
Piper
State
of
the
Market
Survey,
DLA
Piper,
September,
2008.
182
obcym funduszom do swego rynku, powołując w tym celu specjalny komitet interesu
narodowego255 .
Również wśród społeczeństw państw unijnych pojawiło się poczucie zagrożenia
przejęciem
kluczowych
sektorów
gospodarki
przez
kapitał
obcy.
W
badaniach
przeprowadzonych w niektórych państwach członkowskich Europejczycy w zdecydowany
sposób opowiedzieli się za kontrolą tych aspektów procesów globalizacyjnych i przeciwko
wyprzedaży najważniejszych podmiotów gospodarczych obcym inwestorom (w badaniach
nie zadawano pytania o wykup przez SWF, czyli przez inne państwa, a jedynie o wykup przez
instytucje obce).
Europa czuje się coraz bardziej zagrożona skalą nowego zjawiska i groźbą utraty
kontroli nad swoim majątkiem narodowym. Można się tylko domyślać, że sprzeciw będzie
narastać wraz z postępującym
pogrążaniem się gospodarek europejskich w kryzysie,
niosącym za sobą nieuchronną radykalizację polityczną i populizm. Może to pokrzyżować
plany eksporterom funduszy, gdyż w razie długotrwałości kryzysu nasilą się w państwach
nim objętych zjawiska protekcjonistyczne. Protekcjonizm z kolei nie sprzyja globalizmowi
korzystnemu dla państw naftowych.
Przypadek P&O, mający miejsce w 2005 r., w pełni uświadomił państwom zachodnim
brak wystarczających regulacji, chroniących
ich gospodarki przed niebezpieczeństwem
wrogich inwestycji, motywowanych czynnikiem politycznym. W tym czasie poziom ochrony
gospodarek narodowych przed takim ryzykiem na Zachodzie był słabszy, niż w państw
rozwijających się. Było to zapewne wynikiem dotychczasowych doświadczeń z dziesiątek,
jeśli nie setek wcześniejszych lat, z których wynikało, że państwa wysokorozwinięte
eksportują kapitał, gdyż tylko one posiadają wolne aktywa, gotowe do użycia poza granicami.
Nastanie epoki SWF dowiodło częściowego odwrócenia tej roli. W pierwszej dekadzie XXI
wieku część państw do niedawna biednych, traktowanych dotychczas w sposób
protekcjonalny przez Zachód zgromadziło wolne aktywa finansowe na wielką skalę. Kapitały
te w dużym stopniu lokowały na rynkach amerykańskim i europejskim. Czy można to nowe
zjawisko nazwać już odwróconą kolonizacją?
255
Sven
Behrendt,
“Gulf
Arab
SWFs—Managing
Wealth
in
Turbulent
Times”,
Carnegie
Endowment,
http://www.carnegieendowment.org/files/gulf_arab_swf.pdf,
dostęp
z
25.02.2012.
183
Zainicjowana przez państwa zachodnie globalizacja w swojej koncepcji opierała się
między innymi na liberalizacji przepływów kapitałowych (zarówno portfelowych jak i w
postaci FDI). Jednak , jak można podejrzewać, pomysłodawcy globalizacji cicho zakładali,
że swoboda przepływów kapitałowych pozwoli na dokonywanie intratnych inwestycji przez
bogatych na rynkach państw biednych. Niecałe dwadzieścia lat później sytuacja uległa
zmianie kiedy w grupie inwestorów coraz większą rolę zaczęli odgrywać przedstawiciele
państw rozwijających się. Co więcej, ci nowi inwestorzy zaskakując szybko włączyli się w
postępujący proces globalizacji, lokując kapitały nie na peryferiach (bądź nie tylko na
peryferiach), ale w centrum, czyli w państwach najwyżej rozwiniętych.
Wydarzenia te zaskoczyły Zachód. Brak wizji odnośnie przepływów finansowych
znalazł swoje odbicie w braku odpowiednich regulacji prawnych. Inwestorzy z rynków
peryferyjnych (SWF) nie natrafiali na większe importowe bariery, gdyż w poprzednich
okresach nie było potrzeby, by owe bariery tworzyć. Postawiło to Zachód w trudnej sytuacji.
Musi on wprowadzać kontrolę procesów gospodarczych, a tym samym zanegować głoszoną
przez lata ideę wolności i pełnej swobody działalności gospodarczej. Pozostała obawa przed
przejęciami
kluczowych z punktu widzenia gospodarki czy bezpieczeństwa firm, przez
podmioty o wielkiej sile kapitałowej i o znikomej przejrzystości działania. Ta nowa wersja
kapitalizmu państwowego256 stwarza możliwości ingerowania w Zycie gospodarcze krajów, a
nawet szantażu wobec nich, przy użyciu lokowanych tam państwowych funduszy
majątkowych.
Nowa odsłona kapitalizmu państwowego w postaci Państwowych Funduszy
Majątkowych SWF jest zjawiskiem bez precedensu w najnowszej historii gospodarczej
świata. Od czasu kolonializmu, po raz pierwszy mamy do czynienia z faktem wykupu
aktywów na terytorium państwa A przez podmioty należące do państwa B. Patrząc z
perspektywy historycznej, tego typu działania były praktykowane dość powszechnie w
czasach podbojów kolonialnych , stając się równocześnie narzędziem tych podbojów.
Ostatecznie bowiem osiągano taki poziom przejęcia majątku państwa A, że w konsekwencji
256
Po
raz
pierwszy
terminem
‘kapitalizm
państwowy’
posłużył
sie
w
1986r.
Wilhelm
Liebknecht.
Opisywał
on
oraz
jego
kontynuatorzy
(głównie
z
nurtu
komunistycznego)
przypadki,
w
których
państwo
pełni
funkcję
organizatora,
kontrolera
gospodarki,
bądź
też
zamawia
pewne
dobra
w
sektorze
prywatnym.
W
przypadku
SWF
mamy
do
czynienia
z
całkowicie
nową
formą
‘kapitalizmu
państwowego’,
w
którym
państwa
po
raz
pierwszy
stają
się
inwestorami
w
skali
globalnej,
wychodząc
całkowicie
poza
rynki
własne.
184
traciło ono swą suwerenność. Jednak nowoczesna gospodarka rynkowa w okresie ostatnich
dwóch stuleci zredukowała do minimum wypełnianie funkcji inwestorskich przez państwa,
dopuszczając do gospodarki głównie podmioty prywatne, rodzimego bądź obcego
pochodzenia. Inicjatorzy uwolnienia spod kontroli przepływów kapitałowych w skali świata
nie dostrzegli zagrożenia, polegającego na możliwości pojawienia się państwowych
podmiotów inwestycyjnych i odgrywania przez nie tak istotnej roli. Tymczasem poprzez
rozwój SWF uruchomiony został cichy proces odwrotnego kierunku kolonizacji (reverse
colonisation), mianowicie centrum poddane zostało ekspansji krajów peryferyjnych.
Zjawisko to można tłumaczyć innym pojmowaniem procesów globalizacyjnych przez
centra i peryferie. Dla twórców neoliberalnej idei globalizacji państwa powinny maksymalnie
wycofać się z życia gospodarczego, tworząc przestrzeń dla działań sektora prywatnego w
skali świata. Dla peryferiów globalizacja wydaje się bardziej oznaczać otwarcie rynków dla
wszystkich podmiotów, w tym państwa. Co gorsza, trudno jest wyobrazić sobie możliwą
zmianę polityki państw wysokorozwiniętych, zmierzającą do odejścia od doktryny liberalnej
i zsynchronizowania swej polityki inwestycyjnej z polityką państw rozwijających się,
tworzących i wykorzystujących
państwowe platformy inwestycyjne. W przeciwieństwie
bowiem do tych ostatnich, państwa najbogatsze cierpią na chroniczną nierównowagę
finansów publicznych, jak również na utrzymujące się deficyty bilansu handlowego. Tym
samym, w dyspozycji państw zachodnich, jako potencjalnych inwestorów nie znajdują się
żadne większe wolne
aktywa, które byłyby dostępne do wykorzystania w postaci
państwowych inwestycji bezpośrednich 257. Sytuacji ponadto nie ułatwia obowiązujący od lat
30. XXw. paradygmat keynesowski, zobowiązujący państwa do realizowania polityki
zarządzania popytem poprzez generowanie wydatków (co musi prowadzić do deficytów
budżetowych). Oznacza to, że postindustrialne państwa rozwiniętego kapitalizmu prowadzą
politykę inwestycji bardziej wewnątrz swych gospodarek, niż ekspansji instytucjonalnej.
5.8 Santiago Principles
Funkcjonowanie Państwowych Funduszy Majątkowych , z początku niedoceniane i
marginalizowane, szybko zaczęło budzić sprzeciw ze strony głównych odbiorców inwestycji,
257
Choć
oczywiście
nie
dotyczy
to
bogactwa
znajdującego
się
w
rękach
jednostek.
Pod
tym
względem
cywilizacja
zachodnia
nie
ma
żadnej
konkurencji.
185
czyli państw zachodnich. Z powodu coraz bardziej gęstniejącej i podejrzliwej atmosfery
wokół funkcjonowania SWF część z nich zdecydowała się opracować projekt tzw. Dobrych
Praktyk,
tworzących
ramy
funkcjonowania
funduszy
majątkowych
na
arenie
międzynarodowej, zwanych The Santiago Principles. Zasady te zostały opracowane przez
grupę 25 istniejących funduszy, pod auspicjami IMF i ogłoszone w październiku 2008 r.
258
Głównym celem zaproponowanych regulacji było stworzenie zasad działania SWF na
rynkach zagranicznych, polegających na większej przejrzystości, również ograniczeniu
strategii inwestycyjnej do aspektu biznesowego, ekonomicznego, z wyłączeniem możliwości
oddziaływania na politykę.
Zasady dotykają 3 głównych obszarów, określających
funkcjonowanie SWF na arenie międzynarodowej:
• Tworzenia ram prawnych , wyznaczania głównych celów i ich koordynacji z polityką
makroekonomiczną
• Ram instytucjonalnych i metod zarządzania funduszami
• Polityki inwestycyjnej i zarządzania ryzykiem
Autorzy
opracowali 24 zasady
, porządkujące funkcjonowanie SWF. Do
najważniejszych zaliczyć można:
• Upublicznienie informacji na temat relacji, zachodzących między SWF i innymi
organami państwowymi
• Upublicznianie celów , realizowanych przez SWF
• Koordynacja działań SWF z krajową polityką fiskalną i monetarną państw
przyjmujących inwestycje
• Ujawnienie źródeł finansowania SWF
• Ujawnienie składu właścicielskiego i wszelkich zmian w tym składzie oraz publikację
sprawozdań finansowych w wymaganych przez prawo terminach
• Powołanie jawnych władz SWF oraz organów kontrolnych
• Dokładne zadekretowanie w stosownych przepisach ram odpowiedzialności za
działania na SWF
•
Dokonywanie inwestycji na rynkach zagranicznych w zgodzie z przyjętymi w świecie
zasadami minimalizacji ryzyka i prawidłowego zarządzania portfelem inwestycyjnym
258
Truman,
Edwin
M.,
Sovereign
Wealth
Funds.
Threat
or
Salvation?,
Peterson
Institute
for
International
Economic,
Washington
DC,
September
2010,
str.
121
i
dalsze
186
• Powstrzymywanie się od nadużywania siły rynkowej przez SWF względem
podmiotów prywatnych, czy wykorzystywaniu dla celów inwestycyjnych informacji
poufnych czy nacisków
5.9 Próba oceny funkcjonowania Państwowych Funduszy Majątkowych monarchii naftowych
Początkowo dyskusja na temat Państwowych Funduszy Majątkowych koncentrowała
się na zagrożeniach, związanych z inwestycjami funduszy bliskowschodnich. Zachód , jako
główny odbiorca tych inwestycji, ustami swoich przedstawicieli przestrzegał przed
upolitycznieniem decyzji inwestycyjnych i pokusą nadużycia ze strony państw inwestorskich.
Praktyczne doświadczenia z ostatnich lat dowodzą jednak czegoś innego. W początkowym
okresie kryzysu ekonomicznego
w okresie
2007-2009r., w sytuacji zapaści systemów
finansowych czołowych państw świata, fundusze bliskowschodnie dały liczne dowody swej
odpowiedzialności i dojrzałości, znajdując się w wąkiej grupie „inwestorów ostatniej szansy”.
To m.in. dzięki ich inwestycjom udało się uratować część wiodących banków komercyjnych
świata. Można powiedzieć, że instytucje te dowiodły swej odpowiedzialności jako podmioty
operujące globalnie . W okresie kryzysu zatem, nabywając udziały w zagrożonych
korporacjach
przyczyniły
się do poprawy ich płynności finansowej. Odegrały więc
niezmiernie istotną rolę w stabilizacji ekonomicznej świata w dobie chaosu i rozedrgania.
W swej krótkiej historii fundusze pokazały swe dwojakie oblicze: jako narzędzie
polityki soft-power, stosowanej przez państwa właścicielskie oraz jako samodzielny podmiot
w
gospodarce,
zainteresowany
głównie realizacją
stawianych
przed
nimi
celów
ekonomicznych.
Pewne wątpliwości musi budzić status prawny SWF. W monarchiach naftowych
umocowanie prawne funduszy jest bowiem wyjątkowo niejasne i niejednoznaczne. Ze
względu na fakt, że trudno w państwach tych odróżnić własność państwową od własności
rodziny panującej, SWF będące własnością państw stają się tym samym własnością rodzin
rządzących. Musi to tworzyć niepewność, czyj interes (społeczeństw czy elit), w państwach
przyjmujących fundusze te reprezentują? Jak zwraca uwagę Angela Cummine, fundusze
majątkowe są przedstawiane w różny sposób: jako własność państwowa, własność rządowa,
187
własność publiczna, ale także własność społeczna. Pomimo używanego nazewnictwa trudno
doszukać się w misji SWF konkretnych sposobów wypełniania przez nie misji społecznej.259
Kolejne ryzyko związane jest z możliwością upolitycznienia tych podmiotów,
szczególnie w czasie zachwiania światowego status quo. Chociaż w dobie kryzysu
ekonomicznego decyzje inwestycyjne
SWF były bardzo dojrzałe,
nie należy jednak
zapominać o dwuznaczności celów stawianych przed SWF przez państwa właścicielskie.
Ponieważ ich organem założycielskim jest państwo mogą zostać w każdym momencie
wykorzystane
jako narzędzie polityczne przez państwa inwestorskie, a ich chwilowa
neutralność może szybko zmienić się w swe przeciwieństwo. Co więcej, istnieje ryzyko
użycia SWF jako narzędzia szantażu w warunkach destabilizacji politycznej. Jak będą
używane fundusze w sytuacji potencjalnego przewrotu politycznego w państwach
właścicielskich?
Trudno jest w sposób prawidłowy ocenić docelową strategię bliskowschodnich SWF.
Łatwo dostrzec, że w pierwszych latach prowadziły one bardzo roztropną politykę trzymania
się z dala od kamer czy kontroli instytucji międzynarodowych. Ich strategię marketingową
można opisać jednym zdaniem ’im ciszej, tym lepiej’. Kraje naftowe tworzące Państwowe
Fundusze Majątkowe zachowywały milczenie, co pozostawia pole dla spekulacji na temat
kierunków, motywów i skali tego zjawiska. Co więcej, że przez rozwój SWF wchodzą w
konflikt z państwami centrum. Do końca pierwszej dekady XXI wieku SWF generalnie
unikały
wszelkich
form
wykonywania
praw
własności,
zdecydowanie
bardziej
zainteresowane były wypełnianiem funkcji biernych. Skala inwestycji umożliwiała
zachowanie pełnej anonimowości (przez zakupy dokonywane przez jeden podmiot udziałów
w wysokości maksimum 5-10% łącznej liczby akcji danej korporacji)
260
. Musi to rodzić
pytanie o prawdziwe intencje SWF, w ujęciu krótko- i długoterminowym. Czy nie mamy do
czynienia z ‘cichym zamachem stanu’, kiedy w ciszy, z dala od kamer i w atmosferze
poufności następuje przejmowanie majątku państw przyjmujących? Z łatwością można
wyobrazić sobie sytuację, w której po przekroczeniu odpowiednich poziomów zaangażowania
259
Monk,
Ashby,
„Stabilization
Funds
in
an
Era
of
Instability”,
Oxford
SWF
Project,
28
Feb
2011,
za:
http://oxfordswfproject.com/2011/02/28/stabilization-‐‑funds-‐‑in-‐‑an-‐‑era-‐‑of-‐‑instability/,
dostęp
18
.04.2012
260
Langford,
Guy,
Garcia,
David,
Lerman,
Alice
,
Sovereign
Wealth
Funds:
Real
Estate
Partners
in
Growth?,
Raport
Deloitte,
DLA
Piper
State
of
the
Market
Survey,
DLA
Piper,
September,
2008,
str.
3
188
kapitałowego SWF zaczną domagać się pełnych praw własności lub też zaczną być
wykorzystywane przez polityków państw inwestorskich jako narzędzie soft power.
SWF zatem stanowią organizacje gospodarcze wysokiego ryzyka. I to niezależnie od
regulacji. Regulacje są w stanie jedynie nieznacznie to ryzyko ograniczyć.
Często wyrażanym niepokojem ze strony państw przyjmujących SWF jest zagrożenie
wywierania przez SWF wpływu na przejmowane korporacje, by realizowały one cele państw
inwestorskich, kosztem pozostałych
akcjonariuszy (teoria kosztów agencji). Co więcej
fundusze bliskowschodnie są funduszami nieprzejrzystymi, z bardzo niskim indeksem
transparentności, co stanowi dodatkowe zagrożenie. Nie wiadomo bowiem niczego bliższego
na temat sposobów zarządzania, stawianych celów czy kwalifikacji osób zarządzających.
Wejście takiego inwestora do korporacji obniżać może ich standardy funkcjonowania. Innym
zagrożeniem jest możliwość odgrywania przez
SWF roli konia trojańskiego, kiedy ich
inwestycje mogą służyć przejęciu know-how, czy przejęciu kluczowych ogniw gospodarek
państw zachodnich. Szczególnie w sytuacji, gdy znaczna część z nich jest lokowana w
szeroko rozumianym sektorze obronnym .
Trzeba stwierdzić, że SWF mogą stanowić alternatywę dla współczesnych korporacji
i stać się panaceum na kryzys. Są egzemplifikacją kapitalizmu państwowego, w którym
inwestycje znajdują się pod kontrolą państwa. W dzisiejszych czasach ma miejsce erozja
modelu kapitalizmu menedżerskiego. Menedżerowie przestali dbać o rozwój swoich
korporacji i nie reprezentują interesów właścicieli. Rodzi się pytanie, czy
kapitalizm
państwowy w lepszy i pełniejszy sposób może wyrażać interes społeczny i może stać się
narzędziem przeciwdziałania spekulacji, czy powstawania i narastania kolejnych baniek
spekulacyjnych?
Powstaje zatem niejednoznaczny obraz. Z jednej strony fundusze wiążą się z pokusą
nadużycia, że będą one ekonomicznym narzędziem prowadzenia polityki zagranicznej, z
drugiej
jednak rodzą nadzieję,
że mogą przyczynić się do lepszej alokacji środków,
stanowiąc narzędzie przeciwdziałania patologii.
Kapitały gromadzone w funduszach
w większości są transferowane na rynki
zewnętrzne. Pewnym tłumaczeniem popularności idei SWF w Zatoce Perskiej może być
fakt, że tworzone są w państwach niedemokratycznych, wręcz autokratycznych. SWF stają
się narzędziem legalnego transferu środków poza granice państwa, gwarantującym ich
większe bezpieczeństwo. Co więcej, stają się elementem dającym komfort bezpieczeństwa
189
elitom rządzącym, stanowiąc zabezpieczenie materialne dla elit rządzących np. w sytuacji
rewolucyjnej. Ten czynnik być może był także brany pod uwagę w chwili ich tworzenia.
Z drugiej strony rządzący państwami Zatoki z dumą podkreślają używanie funduszy
majątkowych jako narzędzia pomnażania majątku państwa, gwarantującego wysoki standard
przyszłym pokoleniom. Kładą nacisk głównie na stronę aspekt społeczny i podkreślają swoje
poczucie odpowiedzialności za przyszłość i dobrostan swych obywateli. Istnienie funduszy
jest także przedmiotem dumy mieszkańców monarchii, stając się fragmentem umowy
społecznej i tworzenia więzi między władzą, a społeczeństwem. Tym samym fundusze
majątkowe stają się jednym z głównych instrumentów przeistaczania rentierskich państw
naftowych w fazę tzw. późnego rentieryzmu.
W ostatnich latach SWF pochodzące z monarchii naftowych coraz bardziej angażują
się w rynki państw rozwijających się. Tworzy to zupełnie nową jakość ich funkcjonowania.
Odgrywając rolę stymulatora wobec gospodarek państw słabych gospodarczo stają się
istotnymi
podmiotami
podmiotami
angażowanie się na rynkach
stosunków
międzynarodowych.
Coraz
szersze
państw azjatyckich, afrykańskich czy Ameryki Łacińskiej
przyczynia się do poprawy ekonomicznej tych krajów, a konsekwencji do powstawania na
ich obszarach nowych miejsc pracy, rozwoju infrastruktury czy usług. Fakt ten pozwala
odgrywać krajom Bliskiego Wschodu aktywną rolę na arenie międzynarodowej.
ROZDZIAŁ 6: Inne podmioty gospodarcze
6.1. Wielkie firmy rodzinne
Wielkie firmy rodzinne odgrywają szczególnie istotną rolę w Arabii Saudyjskiej.
Królestwo to oparło bowiem swój rozwój gospodarczy na dwóch filarach: koncernach
państwowych oraz wielkich firmach prywatnych, które urosły, za sprawą prowadzonej przez
państwo polityki zamówień publicznych. Poniżej zaprezentowane zostaną dwa przypadki
takich firm: Kingdom Holding Company, będącej największą prywatną firmą inwestycyjną na
190
Bliskim Wschodzie oraz Saudi Binlading Group, największej firmy budowlanej w Arabii
Saudyjskiej, a przy okazji najbardziej rozpoznawalnej w świecie.
6.1.1. Studium przypadku: Prince Alwaleed Bin Talal Alsaud
Saudyjskiemu księciu, nazywanemu z racji rozmachu inwestycyjnego arabskim
Warrenem Buffetem, udało się stworzyć największy prywatny biznes w państwach arabskich
i jeden z większych w świecie. Majątek znajdujący się w jego rękach szacowany był w 2011r.
na ponad 21 mld USD, co lokowało księcia Bin Talal na listach najbogatszych na 1. miejscu
w regionie i 29. w świecie261.
Pomimo tego, że wywodzi się on z rodziny Saudów majątek zawdzięcza w dużym
stopniu czynionym przez siebie inwestycjom na rynku nieruchomości oraz giełdzie papierów
wartościowych. Pierwszą znaczącą inwestycją zagraniczną, która przyniosła mu światowy
rozgłos i pozycję w świecie biznesu był zakup w latach 90. akcji Citicorp. W 2008r., w czasie
pierwszej
fazy
interwencyjnego
kryzysu
ekonomicznego
akcji o równowartości
na
Zachodzie,
książę
dokonał
zakupu
500 mln USD znajdującego się w poważnych
kłopotach finansowych Citibanku, umożliwiając ten sposób utrzymanie przez Citi płynności
finansowej. Ocenia się, że książę zainwestował do dnia dzisiejszego w Citigroup łącznie 1
mld USD.
Jako inwestor indywidualny Alwaleed Bin Talal w 2012r. posiadał udziały w :
• Kingdom Holding Company, 95%
• Rotana Video & Audio Visual Co., 100%
• Lebanese Broadcasting Center (LBCSAT), 90%
• Arab Palestinian Investment Company Ltd. (APIC), 4%
• Citigroup Preferred Shares, poniżej 1%.
Kluczową rolę w imperium odgrywa utworzone w 1980r. przedsiębiorstwo Kingdom
Establishment for Commerce and Trade, przekształcone w 1996 r. w platformę inwestycyjną
Kingdom Holding Company (KHC). W 2007r KHC weszło na giełdę saudyjską (Saudi Stocks
Exchange). W ofercie publicznej zaoferowano akcje odpowiadające wartości 5% spółki.
261
Rich
List
2011,
ArabianBusiness,
http://richlist.arabianbusiness.com/
dostęp
5.10.
2012.
191
Pozostałe 95% zatrzymał w swoich rękach pierwszy właściciel.
Wartość jego udziałów w
zależności od wyceny giełdowej szacowana jest w przedziale 10,7-12 mld USD262.
KHC jest
jedną z największych prywatnych firm inwestycyjnych w regionie
Bliskiego Wschodu, największym pracodawcą w Arabii Saudyjskiej i
cudzoziemskim inwestorem
największym
w USA. Holding, będący de facto inwestycyjną platformą
Alwaleeda inwestuje w hotele, nieruchomości, media, stacje radiowe, rozrywkę, technologie
informacyjne, komunikację, przemysł odzieżowy, supermarkety, zdrowie oraz edukację263 .
W 2011 r spółka-córka KHC- Kingdom Real Estate Development Co. została głównym
inwestorem projektu budowy najwyższego budynku świata Kingdom Tower. Budynek ma
stanąć w Dżiddzie. Budowę wieży o wysokości 1000 m i wartości 1,2 mld USD ma
wykonać Saudi Binladin Group SBG. Zgodnie z planem ma być ona oddana do użytku w
2017r.264.
O znaczeniu KHC dla gospodarki regionu i świata świadczy lista nabytych przez tę
firmę udziałów w innych korporacjach. Według raportu KHC z 2011 r. firma posiadała w
swoim pakiecie następujące aktywa:
• 51% Azizia Commercial Investment Company;
• poniżej 1% Apple;
• 21% Canary Wharf, London;
• 3.4% Citigroup
• 51% Consulting Clinics Beirut,
• 10% Disneyland-Paris,
• poniżej 0.1% eBay.com,
• poniżej 1% Hewlett-Packard (HP),
• 5% International Financial Advisors (IFA),
• 100% Kingdom Agriculture & Development Co. (KADCO),
262
Kingdom
Holding
Company,
http://www.kingdom.com.sa/shared/pdf/EnglishCVupdated1Jan2011.pdf,
dostęp
5.10..2012.
Wg
raportu
KHC
z
2011
r.
na
koniec
2006r.
wartość
rynkowa
KHC
wynosiła
25
mld
USD.
263
“Prince
Alwaleed
Bin
Talal
Alsaud
Profile”,
Altius
Directory,
http://www.altiusdirectory.com/Business/world-‐‑billionaire.php?profile=Prince-‐‑Alwaleed-‐‑Bin-‐‑Talal-‐‑
Alsaud&id=19
dostęp
5
.10.
2012.
264
Kingdom
Tower
Skyscraper,
http://www.kingdomtowerskyscraper.com/,
dostęp
5
.10.
2012.
192
• 36.2% Kingdom Centre,
• 38.9% Kingdom City,
• 80+% Kingdom Hospital,
• 47% Kingdom Schools,
• 75% Kingdom Zephyr Africa Management Company (KZAM),
• poniżej 1% Kodak Corporation,
• 5%Kuwait Invest Holding
• poniżej 1%Motorola,
• 6.18% National Industrialization Company (Tasnee),
• 5.7% News Corporation,
• 6% Palestine Development & Investment Company (PADICO),
• poniżej 1% Pepsi Co.,
• 2% Priceline.com,
• poniżej 1% Procter & Gamble,
• 1% SAKS Inc.,
• 5% Samba Financial Group,
• 10.16% Savola Group Company,
• poniżej 1% The Walt Disney Company,
• 29.9% The Saudi Research and Marketing Group (SRMG),
• 37% The National Air Services Company Limited ("NAS"),
• ok. 1% Time Warner,
• 3% Twitter,265
Kingdom Holding Company jest jednym z czołowych światowych inwestorów na
rynku hotelarskim. Stosowana przez lata strategia inwestycyjna platformy opierała się na
dokonywaniu roztropnych inwestycji w najbardziej prestiżowe obiekty hotelowe świata. W
2012r. w portfelu KHC znajdują się akcje takich hoteli, jak:
• Fairmont Raffles Hotels International,
• Four Seasons Hotels & Resorts,
• George V Hotel, Paris ,
• Grand Hotel, Monako,
265
Kingdom
Holding
Company,
http://www.kingdom.com.sa/shared/pdf/EnglishCVupdated1Jan2011.pdf,
dostęp
5.10.2012.
193
• Kingdom Hotel Investments,
• Mövenpick Hotels and Resorts,
• Plaza Hotel NY,
• Savoy Hotel, London.
Z powyższej listy wynika, że KHC inwestuje globalnie, w skali świata. Przykładem
polityki dywersyfikacji inwestycji oraz
analizą rynku
strategii inwestycyjnej podyktowanej gruntowną
jest decyzja o zakupie przez KHC
75% udziałów w Zephyr Africa
Management Company (ZAM). Po zakończeniu transakcji firma zmieniła nazwę na
Kingdom Africa Management (KAM). Książę był jednym z pierwszych inwestorów
prywatnych na kontynencie afrykańskim, a KAM to jedna z czołowych firm typu private
equity w Afryce i drugi największy fundusz inwestycyjny na tym kontynencie. KAM jako
inwestor koncentruje się przede wszystkim na tych państwach afrykańskich, które w ostatnich
latach odnotowały najwyższy w regionie wzrost gospodarczy: w RPA, Nigerii, Wybrzeżu
Kości Słoniowej, Maroku, Tunezji, Madagaskarze oraz Senegalu . Inwestuje w lokalne
przedsiębiorstwa, wyróżniające się potencjałem rozwojowym, sprawnością zarządzania oraz
przewagą konkurencyjną. Pod względem branżowym koncentruje się ona na sektorach:
bankowym, usług finansowych, telekomunikacyjnych, energetycznych, budownictwa
mieszkaniowego , ubezpieczeń, dóbr konsumpcyjnych, infrastrukturalnych oraz górnictwa
ropy i gazu. Inwestycje KAM przyczyniają się w ten sposób do rozwoju kontynentu
afrykańskiego. Średnia wartość inwestycji opiewa na kwotę 10-70 mln USD. KAM realizuje
cele stawiane przez Kingdom Holding266,
jednak w bieżące zarządzanie firmą
włącza
lokalne, afrykańskie kadry, wyróżniające się dobrą znajomością realiów i znajomością rynku
afrykańskiego.
Gwarantuje to prawidłowy dobór
inwestycji i zwiększa przewagę
konkurencyjną267.
6.1.2 Studium przypadku: Saudi Binladin Group
266
Kingdom
Africa
management,
http://www.kingdomzephyr.com/portfolio,
dostęp
15.10.
2012.
267
“Kingdom
Zephyr
Africa
Management
completes
investment
in
leading
African
canned
tuna
manufacturer
and
distributor”,
Kingdom
Zephyr,
http://www.kingdomzephyr.com/upload/docs/kingdom-‐‑zephyr-‐‑africa-‐‑manageme_Aezjp_54190.pdf,
dostęp
15.10.
2012.
194
Binladin Family268 z majątkiem , szacowanym w 2011 r. na ponad 7 mld USD
znajduje się na 8. miejscu w rankingu najpotężniejszych rodów w państwach Bliskiego
Wschodu 269. Należący do tego rodu koncern Saudi Binladin Group (SBG) uznawany jest za
czołową
firmę budowlaną regionu Bliskiego Wschodu i jedno z największych
przedsiębiorstw tej branży na świecie. Jej
siedziba znajduje się w Rijadzie w Arabii
Saudyjskiej. 270
Firma założona została w 1931 r. przez pochodzącego z Jemenu Mohammeda
Binladina. Swą pozycję firma zawdzięcza prywatnej znajomości Mohammeda z pierwszym
królem Arabii Saudyjskiej Abdul Azizem. Dzięki niej firma otrzymała w 1950r. intratne
zlecenie na przeprowadzenie prac konserwacyjnych i rozbudowę meczetu w Medynie. Prace
te zostały ukończone już za panowania następcy Abdul Aziza, króla Sauda. Sukces
budowlany firmy Binladina w Medynie spowodował powierzenie mu w 1955r. przez króla
Sauda kolejnej inwestycji- przeprowadzenie rozbudowy meczetu w Mekce. Rozbudowa
trwała 20 lat i zakończona została za regencji Khalida. W 1964 r. firma otrzymała kolejne
prestiżowe zlecenie, przeprowadzenie renowacji trzeciego świętego miejsca islamu, Złotego
Meczetu (Kopuły na Skale) w Jerozolimie. Kluczową rolę w ugruntowaniu pozycji firmy,
jako jednej z najważniejszych w Arabii Saudyjskiej oraz w świecie arabskim odegrało
dopuszczenie firmy Binladina do opieki nad najświętszymi miejscami islamu. Niezależnie od
tego rodzinna firma Binladinów realizowała budowę szeregu pałaców rodziny królewskiej w
Dżiddzie i Rijadzie. To dodatkowo wzmacniało pozycję rynkową firmy.
Firma Binladina uczestniczyła w szeregu inwestycjach infrastrukturalnych w
królestwie, w tym w budowie dróg, autostrad, urzędów, lotnisk, itp. Okres ten stworzył
reputację firmy jako przedsiębiorstwa prężnego, zdolnego zrealizować wszelkie, nawet
najbardziej skomplikowane projekty, a przy tym będącego silnie powiązanego z rodem
panującym w kraju. Dzięki przyjaźni Mohamada z królem i założycielem dynastii Saudów,
rodzina Binladin wyrosła na drugą najbogatszą i najważniejszą w kraju, ustępując pod tym
względem jedynie samym Saudom.
268
Dla
potrzeb
tekstu-‐‑
ze
względu
na
posługiwanie
się
międzynarodową
nazwą
firmy-‐‑
autorka
używa
transkrypcji
angielskiej.
W
języku
polskim
rodzina
Binladin
znana
jest
jako
bin
Laden
269
„Rich
List
2011”,
Arabian
Business,
http://richlist.arabianbusiness.com/profile/1282/
,dostęp
2.10.
2012
270
Saudi
Binladin
Group
Brochure,
http://www.sbg.com.sa/brochure/brochure.html,
dostęp
16.12.2012
195
Po śmierci twórcy firmy w 1967 r. przeszła ona w ręce synów Mohammeda.
Kontynuowali oni dynamiczny rozwój przedsiębiorstwa na terenie Arabii Saudyjskiej. Firma
Binladinów nie straciła zaufania rodu Saudów, którzy powierzali jej kolejne, bardzo często
skomplikowane i wymagające najwyższych kwalifikacji i zaawansowanej myśli inżynieryjnej
zadania. W 1988r. firma rodzinna zmieniła nazwę na Saudi Binladin Group SBG. Nazwa
odzwierciedlała zmiany w jej wewnętrznej strukturze, polegających na jej rozbudowie i
dywersyfikacji. W przededniu zamachów na WTC, w 2001 r. SBG działało w już 30 krajach,
zatrudniało 35 tys. pracowników i wyceniane było na 36 mld USD (szacunkowa wartość
rynkowa SBG)
271
.
W kolejnych latach firma rozrastała się , poszerzając swe obszary
zainteresowania, listę kontraktów oraz skalę zatrudnienia. Według oficjalnych danych
pochodzących z SBG do 2007 r. zwiększyła ona zatrudnienie do 65 tys. pracowników, stając
się jednym z największych pracodawców prywatnych w regionie.
Z czasem SBG zmieniła się w przedsiębiorstwo o licznych specjalnościach. Obecne
specjalizacje to:
• Prace infrastrukturalne,
• architektura i budownictwo,
• budynki publiczne i lotniska,
• projekty przemysłowe i energetyczne,
• inwestycje w przemyśle petrochemicznym, chemicznym i kopalnictwie,
• nieruchomości, zarządzanie obiektami272.
Oprócz tego firma posiada
wyspecjalizowane komórki do wdrażania nowych
technologii, obsługi projektów międzynarodowych, obsługi projektów elektro-mechanicznych
czy usług turystyczno-transportowych.
Arabski biznesowy portal internetowy Zawya w profilu firmy SBG umieszcza
następujące kierunki jej aktywności:
• Budownictwo, wzornictwo i architekturę,
• Meblarstwo,
271
Bin
Laden
Family,
http://www.historycommons.org/entity.jsp?entity=bin_laden_family,
dostęp
2.10.
2012
272
Saudi
Binladin
Group
Brochure,
http://www.sbg.com.sa/brochure/brochure.html
str.
13,
dostęp
2
.10.
2012
196
• Napoje,
• Usługi medyczne,
• Maszyny i urządzenia,
• Usługi biznesowe,
• Kopalnictwo,
• Zarządzanie nieruchomościami 273.
Uważa się, że SBG posiada największą w świecie flotę ciężkich maszyn budowlanych.
Raport
firmy monitorującej inwestycje w państwach Bliskiego Wschodu Ventures On
Side274 lokuje Saudi Binladin Group na pierwszym miejscu w regionie, jako największą
firmę budowlaną. SBG zaliczana jest także do czołowych firm budowlanych świata. Jej
zdolności inwestycyjne i osiągnięcia biznesowe są imponujące. Warto wymienić parę
największych realizacji z ostatniej dekady :
• Zaprojektowanie, sfinansowanie i budowa 775 km odcinka autostradowego w ramach
Arabii Saudyjskiej;
• Budowa 442 km odcinka autostrady w Jemenie;
• Występowanie jako główny wykonawca lub podwykonawca w budowie 25 lotnisk
krajowych i zagranicznych (m.in. w Malezji, Syrii czy Egipcie);
• Budowa jednego z największych na świecie hangarów na jumbo-jety w Rijadzie,
zdolnych pomieścić w jednym momencie 3 samoloty, wyposażonego
w
pięciokondygnacyjną sieć warsztatów dla napraw samolotów;
• Budowa w Dżiddzie futurystycznego w formie, 4. największego terminala w świecie
do obsługi zagranicznych pielgrzymów przybywających do Mekki, zdolnego przyjąć
jednocześnie 80 tys. pielgrzymów;
• Budowa Faisallah Tower w Rijadzie, z umieszczoną na szczycie wielką na 24 m
szklaną kulą ziemską;
• Rozbudowa przestrzeni recepcyjnej dla pielgrzymów w Mekce. SBG ma docelowo
zbudować 1.400.000 metrów kwadratowych luksusowych obiektów dla pielgrzymów
273
Saudi
Binladin
Group
Profile
2012,
http://www.zawya.com/company/profile/1001029/Saudi_Binladin_Group/
274
New
technologies
Utilized
in
the
GCC
market,
November
2011,
www.ventures.me.com
oraz
http://www.indexexhibition.com/files/new_technologies_utilized_in_the_gcc_market.pdf
,
dostęp
2.10.2012
197
w bezpośredniej bliskości meczetu w Mekce. Projekt ten jest sfinansowany przez
fundację królewską;
• Przebudowa przestrzeni recepcyjnej w meczetach w Makcce i Medynie;
• Budowa 7 w pełni wyposażonych szpitali w regionie;
• Budowa wraz z General Electric największej elektrowni w Arabii Saudyjskiej.
SBG działa nie tylko na rynku lokalnym, ale także poza granicami kraju. Jest jednym
ze znaczących inwestorów w regionie MENA. Do 2012r. zrealizowała projekty poza
królestwem Saudów w państwach takich jak: ZEA (24 projekty), Jemen (3 projekty), Syria (7
projektów), Egipt (2 projekty) oraz Malezja (2 projekty)275 .
W ramach polityki dywersyfikacji prowadzonej od lat 90. SBG uzyskało na
wyłączność staje się na reprezentowanie na rynkach Bliskiego Wschodu czołowych
korporacji amerykańskich, takich jak: General Electric, Unilever, Motorola, Citigroup, HSBC,
Schweppes. Dokonuje zarówno bezpośrednich inwestycji portfelowych jak też powołując
spółki- córki. Przykładem bezpośredniego działania SBG może być inwestowanie w sektor
rolny , dokonywane na przestrzeni ostatnich lat. Portal Farmland Grab informuje o zakupie
w 2008r. 500 tys. ha ziemi za kwotę 4,3 mld USD w indonezyjskiej Papui276. Samo SBG
wytypowane zostało także
jako firma wykonawcza do budowy wojskowych baz
amerykańskich na terytorium Arabii Saudyjskiej. Wraz z Enronem i Unocal powstał joint
venture w sektorze naftowym.
Firma dokonuje ponadto inwestycji w sposób bardziej dyskretny, wykorzystując firmy
pośredniczące. M.Ruppert
277
analizuje i opisuje imperium
rodzinne Binladin. W jego
centrum znajduje się Saudi Binladin Group, która koncentruje się na
działalności
budowlanej. Do innych projektów rodzina powołuje nowe spółki o nazwach nie kojarzących
się z rodem Binladin. Przykładem może być
założyła swoje oddziały na Karaibach278 .
Saudi Investment Company SICO, która
Inne
spółki córki zdobywają kontrakty na
najważniejszych rynkach świata. Jedna z nich Irridium Sattelite LLC., firma zajmująca się
275
„Saudi
Binladin
Group
2012”,
Zawya,
http://www.zawya.com/company/research/1001029/Saudi_Binladin_Group/
,
dostęp
2.10.2012.
276
“Binladin
Group
may
invest
$4.3
b
on
rice
in
Papua”,
,
8
December
2012,
http://farmlandgrab.org/post/view/2612,
dostęp
1
pażdziernika
2012.
277
Ruppert,
Michael
C.,
Crossing
the
Rubicon:
The
Decline
of
the
American
Empire
at
the
End
of
the
Age
of
Oil,
New
Society
Publishers,
1
October
2004,
s.
127
i
dalsze.
278
Firma
ta
oskarżana
jest
o
pranie
pieniędzy.
198
telefonią satelitarną, odkupiona w 1999 od Motoroli, otrzymała kontrakt w wysokości 72 mln
USD od Departamentu Obrony USA (DoD).
SBG wykorzystała także swe bliskie relacje z dworem Saudów do uzyskania zgody
władz na emisję obligacji islamskich pod nazwą sukuk, stając się jedyną prywatną firmą w
Arabii Saudyjskiej mogącą wprowadzać na rynek lokalny swoje papiery dłużne (na 2,5
procent). Warto wspomnieć, że w świetle doktryny islamskiej prywatne podmioty nie mają
prawa oferować instrumentów finansowych wynagradzanych oprocentowaniem. Obligacje
SBG noszą zatem charakter precedensu. Dzięki nim firma ma jednak szanse gromadzić
niezbędne kapitały do obsługi kolejnych inwestycji, dzięki którym może poszerzać swoje
zdolności inwestycyjne i wzmacniać pozycję rynkową.
Emisja obligacji SBG ruszyła w 2010r. Wprowadzaniem obligacji na rynek zajmuje
się bank HSBC Saudi Arabia. W tym celu powołano spółkę córkę- SBG Sukuk Co. Emituje
ona obligacje roczne. Do 2012r. firma wypuściła trzy transze obligacji- w
2010r.
zaoferowano obligacje na kwotę odpowiadającą 187 mln USD, w 2011 i 2012 r. po 267 mln
USD.279
6.2.Rządowe Platformy Inwestycyjne . Studium przypadku : Mubadala Development
Company
Jedną z najbardziej znanych i największych platform inwestycyjnych jest pochodząca
z Abu Dhabi Mubadala Development Company. Została ona założona przez rząd Abu Dhabi
w 2002 r. z misją dywersyfikacji aktywów rządowych, lokowania ich w długoterminowe
przedsięwzięcia
o
wysokiej
stopie
najnowocześniejszych, perspektywicznych
zwrotu,
ale
także
wspierania
rozwoju
sektorów280. Dzięki współpracy z najlepszymi
firmami świata, Mubadala uzyskuje dostęp do wysokich technologii, wiedzy, nowoczesnych
technik zarządzania. Równocześnie jej inwestycje poszerzają lokalny rynek pracy o zajęcia
dla specjalistów najwyższej klasy. Działania te, tworząc popyt na specjalistycznym rynku
pracy, mają istotny wpływ na poszerzanie profilu edukacyjnego krajowych uczelni i rozwoju
nowych kierunków kształcenia. W ten sposób przyczyniają się do zwiekszenia zasobów
279
“Saudi
Binladin
Group
Sells
$267
Million
Short-‐‑term
Sukuk”,
http://www.us-‐‑
sabc.org/custom/news/details.cfm?id=1321
,
dostęp
20.10.2012.
280
Mubadala,
http://mubadala.ae/about/history/,
dostęp
20.10.2012.
199
ludzkich. Kierunki biznesowe platformy Mubadala przyczyniają się do postępu społecznoekonomicznego Abu Dhabi oraz całych Emiratów Arabskich. Mubadala stała się jednym z
głównych narzędzi realizacji opublikowanego w 2006 r. planu perspektywicznego Abu Dhabi
281
Mubadala Development Company inwestuje wielotorowo, wchodząc na rynki:
• Lotniczy,
• Energetyczny,
• Zdrowia,
• Przemysłowy,
• Technologii informatycznej i telekomunikacji,
• Nieruchomości i infrastruktury,
• Usług,
• Nowych technologii.
Platforma nawiązała współpracę i zdobyła kontrakty na dostawy podzespołów dla
Boeinga, obsługę serwisową dla Sikorsky Aerospace, zakupiła 31,5% udziałów w Piaggio
Aero Industries S.p.A, rozpoczęła współpracę z European Areonautic Defence and Space
Company EADS na dostawy podzespołów do Airbusa, weszła ponadto do włoskiej spółki
lotniczej Finmeccanica, która zajmuje się produkcją komponentów dla lotnictwa cywilnego.
Dzięki powiązaniom kapitałowym z General Electric stała się także
jednym z 10
największych udziałowców tej gigantycznej korporacji. Mubadala zwiększyła swe udziały w
Advanced Micro Devices Inc., korporacji działającej na rynku półprzewodników, podpisała
również joint venture z Eolia Water
dla realizacji projektu wodno-kanalizacyjnego na
Bliskim Wschodzie. Posiada pierwszą w ZEA hutę aluminium, zbudowała także pierwszą w
kraju oczyszczalnię ścieków.
Najsłynniejszą inwestycją i wizytówką Mudabala Development Company stał się
projekt miasta ekologicznego Masdar City. Projekt ten omówiony został dokładnie w punkcie
7.4.
Fundusz majątkowy Mudabala, będący de facto własnością emira Abu Dhabi i
działający pod jego kontrolą (Szejk Khalifa bin Zayed Al Nahyan jest CEO tego funduszu),
stawia przed sobą
zmianę oblicza zarówno współczesnego Abu Dhabi, jak i całych
281
Abu
Dhabi
Economic
Vision
2030
,
http://mubadala.ae/images/uploads/Abu_Dhabi_Economic_Vision_2030.pdf,
dostęp
20.10.2012.
200
Zjednoczonych Emiratów Arabskich. Jest funduszem, stawiającym przed sobą najbardziej
ambitne cele, wyszukującym nowatorskie i najbardziej zaawansowane projekty inwestycyjne,
inwestującym w projekty, wymagające znacznych nakładów- w rozwój nowych technologii,
czy projekty wizjonerskie, a przez to pociągające za sobą większe ryzyko. W dzisiejszych
czasach SWF Mudabala jest jednym z większych inwestorów w sektorze R&D na świecie, a
Abu Dhabi urasta do rangi znaczącego mecenasa w dziedzinie postępu technicznego i
technologicznego w dziedzinie energetyki.
201
CZĘŚĆ III: DYWERSYFIKACJA GOSPODAREK MONARCHII
ZATOKI PERSKIEJ
W niniejszej części przedstawione zostaną wysiłki poszczególnych państw GCC
zmierzające do przezwyciężenia monokultury ich gospodarek, poszerzenia ich oferty
produktowej oraz zmniejszenia uzależnienia od dochodów, pochodzących z eksportu
surowców energetycznych.
Wybrane przeze mnie w rozdziałe 7 przykłady charakteryzują się cechami wspólnymi:
• Ich rozwój został zainicjowany przez państwo, w ramach realizowanego modelu
kapitalizmu państwowego. Państwo pełniło lub pełni w nich rolę anioła biznesu, bądź
też długoterminowego inwestora strategicznego (z tego powodu ominięte zostały te
kierunki, które są domeną sektora prywatnego, jak ma to miejsce np. w dużym stopniu
w przypadku rozwoju usług turystycznych).
• Decyzja państwa o konkretnej specjalizacji następowała po przeprowadzonej
wnikliwie analizie SWOT, określającej szanse powodzenia przedsięwzięcia.
• Każda nowa aktywność generowała silny efekt zewnętrzny (korzyść zewnętrzną).
Rozwijana była/jest w oparciu o plany i prognozy długookresowe.
• W swych wysiłkach państwa skoncentrowane były na
specjalizacjach z zakresu
sektora usług materialnych i niematerialnych.
• W krótkim czasie wykazały ponadprzeciętną efektywność inwestycyjną, stając się
groźnym konkurentem dla wiodących w świecie firm danej branży.
• Ich sukces bądź to wymagał wysokiej jakości zasobów ludzkich bądź miał na celu
wzrost tej jakości.
Z kolei rozdział 8 zwraca uwagę na pojawienie się nowych możliwości
ekonomicznych dla zasobnych w kapitał państw naftowych , związanych z postępującymi
procesami globalizacji, owocującymi otwarciem rynków czynników produkcji, w tym rynku
obrotu ziemią uprawną. Powstałe warunki pozwalają monarchiom poszerzyć wachlarz
produkcji własnej o produkcję rolną, pochodzącą z obszarów, znajdujących się daleko poza
granicami tych państw.
Rozdział 9, opisujący społeczne konsekwencje dywersyfikacji gospodarczej znajduje
się niejako na uboczu głównego nurtu problemów, opisywanych części III. Łączy się on
202
jednak ściśle z problematyką, poruszaną w tej części. Zmiany w strukturze społecznej są w
ogromnym bowiem stopniu wynikową zachodzącej dywersyfikacji ekonomicznej, otwierania
się na nowe aktywności. Budowa nowych gospodarek wytrąca istniejący rynek pracy ze stanu
równowagi, wymuszając procesy dostosowawcze tego rynku, a w czasie długim prowadzące
do jego głębokich zmian.
Wszystkie zaprezentowane poniżej projekty inwestcyjne z założenia mają przyczynić się
do zrównoważonego rozwoju krajów GCC, budowy gospodarki opartej na wiedzy oraz
budowy marki państwa. Ich podstawowym celem, w założeniu władców poszczególnych
monarchii, ma być ucieczka od monokultury surowcowej. Równocześnie są wyrazem
przejścia państw naftowych do fazy późnego rentieryzmu, w której rządzący poczuwają się do
prowadzenia aktywnej, prorozwojowej polityki ekonomicznej. Nie boją się oni przy tym
globalizacji, wręcz przeciwnie korzystają ze swobodnego przepływu czynników wytwórczych
(np. w sektorze innowacyjnym czy edukacyjnym) . Bez zahamowań wystawiają nowe sektory
swych gospodarek na konkurencję w skali globalnej (np. lotnictwo).
Rozdział 7: Przykłady rozwijania sektora usług materialnych i niematerialnych
Niniejszy rozdział skoncentruje się na przykładach ekonomicznej aktywności monarchii
naftowych stosując chronologię czasową. Pierwszym opisywanym przypadkiem jest rozwój
usług portowych i logistycznych przez emirat Dubaju. Jest to zarazem przypadek szczególny,
gdyż decyzja o specjalizacji portowej została podjęta jeszcze w latach 30. XXw. Jego
umieszczenie w tym miejscu wydaje się jednak zasadne, spełnia on bowiem wszelkie kryteria
przyjęte w tym rozdziale. Drugim analizowanym przykładem wytyczania nowych kierunków
rozwoju jest rozwój transportu powietrznego (linii lotniczych) wraz z towarzyszącymi
usługami portowymi. Trzecia część analizuje usługi medialne- budowę imperium medialnego
Al Jazeera w emiracie Kataru, kolejna część przedstawia rozwój sektora energetyki
odnawialnej i inwestycje ekologiczne. Ostatnią częścią jest rozwój rynku edukacyjnego i
badawczo-rozwojowego, decydujące o jakości kapitału ludzkiego monarchii w kolejnych
dekadach.
203
7.1. Dubaj- rozwój usług portowych i logistyka
Dubaj, jeden z siedmiu emiratów, wchodzących w skład Zjednoczonych Emiratów
Arabskich, stał się w ostatnich dekadach wzorem dla pozostałych państw regionu,
wyznaczając nowe standardy działania w biznesie.
Emirat Dubaju od trzydziestych lat XIX wieku znajduje się pod rządami dynastii alMaktoum.
Od zawsze odgrywał istotną rolę jako pośrednik w handlu między Iranem i
Indiami. Datą przełomową w historii tego emiratu stało się objęcie władzy w 1959 r. przez
Rashida Al Maktouma- ojca sukcesu dzisiejszego Dubaju. Rządzący nieprzerwanie przez
ponad 30 lat emir zasłynął ze swojego prorozwojowego podejścia do gospodarki Dubaju.
Ponieważ emirat – inaczej niż w przypadku większości terytoriów na Półwyspie Arabskimnie posiadał na swoim terytorium znaczących rezerw ropy naftowej ani innych surowców,
szejk Rashid poszukiwał dla swego kraju alternatywnych dróg rozwoju. Brak surowców
zabezpieczał Dubaj przed wystąpieniem tzw. choroby holenderskiej, umożliwiając
mu
rozwój innych kierunków aktywności ekonomicznej.
Głównym kierunkiem inwestycyjnym, wdrażanym przez nowego władcę był przemysł
portowy. Nawiązywał on do starych tradycji pośredniczenia w wymianie handlowej. Jednak
według zaproponowanej przez emira nowej koncepcji rozwoju Dubaj miał stać się
regionalnym liderem w zakresie usług portowych , obsługującym gros handlu toczącego się
w regionie zatoki Perskiej. . Decyzja o budowie portów była wynikiem analizy położenia
Dubaju na mapie politycznej świata. Centralne położenie tworzyło
szanse na odegranie
istotniej roli w obsłudze transportu morskiego. W celu realizacji ambitnego projektu emir
Rashid zainicjował w latach 60tych XX wieku program budowy czterech portów,
przeznaczonych do obsługi różnych typów operacji: Rashid, Jebel Ali, Fujairah, Al Hamrija .
Do końca lat 70tych zakończono budowę dwóch największych portów: Port Rashid oraz Jebel
Ali Port.
Koronną inwestycją emiratu był -pierwotnie uzupełniający możliwości portu Rashidport kontenerowy Jebel Ali, położony w odległości 30 km od Dubaju. Port wytypowany
został do roli
portu przeładunkowego i miejsca postoju dla flot handlowych świata,
pokonujących trasę z Indii do Europy. W kolejnych latach emir inwestował w infrastrukturę
(głównie drogową) oraz w
edukację, której zadaniem miało być przygotowanie
204
kwalifikowanych kadr, zdolnych do zarządzania nową inwestycją. Tworzono ponadto
magazyny portowe i zaplecze logistyczne dla tej inwestycji.
Konstrukcja portu Jebel Ali, głębokość jego kanałów umożliwia obsługę największych
jednostek pływających, w tym największych statków typu ro-ro, czy też statków do transportu
pojazdów. Parametry techniczne portu przyczyniają się do umocnienia pozycji lidera w
regionie. W celu pozyskania klientów zainwestowano w nabrzeże, tworząc specjalne strefy
dla składowania aut. Zwiększyło to atrakcyjność portu jako miejsca lokowania oddziałów
światowych korporacji motoryzacyjnych i spowodowało napływ kolejnych klientów, którzy
korzystali z Jebel Ali jako miejsca transferowego w obsłudze handlu międzykontynentalnego.
Ważnym klientem portu i źródłem zysków jest także flota amerykańska. Z racji głębokości
kanałów
jest najczęściej wykorzystywanym w regionie Zatoki Perskiej portem przez
największe jednostki pływające, lotniskowce czy największe tonażowo okręty wojenne.
Z kolei specjalne nabrzeże wyposażone w gigantyczne chłodnie przyciąga klientów
handlujących towarami o krótkim terminie ważności. W celu przechwycenia w regionie tej
grupy klientów zbudowano specjalne szybkie połączenie drogowe portu z Dubai International
Airport Cargo. Zwiększyło to atrakcyjność korzystania z Jebel Ali. Według raportu World
Port Source Dubaj osiągnął jeden z najlepszych w świecie wyników w zakresie logistyki, tzn.
czasu od rozpoczęcia rozładunku statku do załadunku towaru do samolotu (Emirates Cargo)
wynoszącego zaledwie 4 godziny 282.
W 2008 r. władze przeniosły z Port Rashid
do Jebel Ali cały ruch cargo,
przekształcając ten pierwszy w port wyspecjalizowany w obsłudze statków pasażerskich.
Szejk Rashid postrzegał siebie głównie jako biznesmena, który za swój główny cel
stawia stworzenie z emiratu sprawnego, dobrze funkcjonującego interesu, służącego jego
rodowi oraz nielicznym Beduinom zamieszkującym te tereny.
283
Jego następca, syn
Muhammad (nazwany znamiennie ‘CEO Sheikh’) zdecydował się na powołanie do istnienia
konglomeratu DP World, którego zadaniem stało się świadczenie usług portowych w skali
globu. W tym celu DP World dokonuje wielu inwestycji w nabrzeża portowe w różnych
krajach, przeznaczone do obsługi kontenerowców. Firma, w której 80% akcji posiada rząd
282
“Port
of
Jebel
Ali”,
World
Port
Source,
http://www.worldportsource.com/ports/cruising/ARE_Port_of_Jebel_Ali_1423.php,
dostęp
17.08.2013.
283
Nasr,
Vali
,
Meccanomics.
The
march
of
the
New
Muslim
Middle
class,
wyd.
Oneworld,
Oxford,
2010.
205
Dubaju szybko stała się jedną z czołowych
korporacji tej branży w świecie. W
2012r.uzyskała 3 miejsce operując w 60 terminalach kontenerowych na 6 kontynentach i
zatrudniając 30.000 osób284. W tym samym roku DP World dostało koncesję na rozbudowę
kolejnego nabrzeża kontenerowego w Fujairah.
DP World jest jednym z bardziej rentownych przedsięwzięć w sektorze usług
portowych i logistyce w świecie. W swoim dorocznym sprawozdaniu finansowym za 2012 r.
informuje o 21% stopie zwrotu z kapitału 285
Dzięki inwestycji w port Jebel Ali emirat posiada największy sztuczny port na
świecie i jeden z największych portów kontenerowych świata. Stał się w XX wieku flagową
inwestycją Dubaju, źródłem jego większości dochodów
286
oraz najważniejszym oknem na
świat dla Zjednoczonych Emiratów Arabskich. Przez jego nabrzeże przechodzi większość
cargo skierowanego do regionu Bliskiego Wschodu, Afryki Północnej. Obroty portu tworzą
25% produktu krajowego brutto ZEA. W 2011 r. Jebel Ali zajmował 10-te miejsce w
rankingu największych portów kontenerowych świata, z obrotami powyżej 13 mln ton
rocznie, a równocześnie znalazł się w pierwszej dziesiątce portów spoza Azji. Zaliczany był
ponadto do pierwszej piątki najszybciej rozwijających się portów świata, uzyskujących
najszybszą dynamikę wzrostu obrotów w okresie 2010-2011287.
W porcie Jebel Ali ma swoją siedzibę 170 światowych armatorów, a sam port jest w
stanie obsłużyć ponad 90 kontenerowców tygodniowo 288
284
Kerr,
Simeon,
“Asset
Sales
Help
Lift
DP
World
Profit”,
Financial
Times,
20
March
2013,
http://www.ft.com/intl/cms/s/0/4ee0b23a-‐‑9132-‐‑11e2-‐‑b839-‐‑00144feabdc0.html#axzz2OZtFZyQK,
dostęp
17.08.2013.
285
DP
World,
Preliminary
Financial
Results
2012,
http://webapps.dpworld.com/portal/page/portal/DP_WORLD_WEBSITE/Investor-‐‑Centre/Financial-‐‑
Results/2012-‐‑Preliminary-‐‑Results/2012-‐‑Preliminary-‐‑Results-‐‑Statement.pdf,
dostęp
17.08.2013.
286
„History”,
DP
World,
http://www.dpworld.ae/en/content.aspx?P=t7kneHNa1K2qvEFsmyjRGg%3d%3d&mid=rGA1xpi7N6O8
DUNVTl2axA%3d%3d,
dostęp
117.08.2013.
287
“Top
50
World
Container
Ports”,
The
World
Shipping
Council,
2011,
http://www.worldshipping.org/about-‐‑the-‐‑industry/global-‐‑trade/top-‐‑50-‐‑world-‐‑container-‐‑ports,
dostęp
17.08.2013.
288
“Container
terminal”,
DP
World,
http://www.dpworld.ae/en/content.aspx?P=zPSpJroo%2fS0zf12mDFZK2Q%3d%3d&mid=F52kmpgJufp
hE70RPQiRjQ%3d%3d,
dostęp
20
lipca
2013.
206
Port Jebel Ali, położony pomiędzy Dubajem i Abu Dhabi odegrał istotną rolę w
formowaniu się młodego państwa. Z portu korzystają obydwa emiraty, a same miasta Dubaj i
Abu Dhabi zbliżyły się do siebie.289 Port miał ogromny wpływ na rozbudowę infrastruktury
miejskiej- Dubaju na północ oraz Abu Dhabi na południe. Według niektórych ekspertów
bliski jest moment powstania mega metropolii Abu Dubai- Dubaj, z Jebel Ali leżącym w
samym centrum kraju 290.
Innym kierunkiem aktywności portu było otwarcie w 1985r. na jego terenach strefy
wolnego handlu obejmującej obszar 48 kilometrów kwadratowych ( tzw. JAFZA (Jafza-Jebel
Ali Freezone). Dzięki temu stworzono idealne warunki dla rozwoju wymiany handlowej,
umożliwiając lokalizację wielu zagranicznych firm transportowych i produkcyjnych,
zachęconych zwolnieniami podatkowymi. Nie bez znaczenia dla rozwoju JAFZA była
nowatorska w skali kraju
możliwość prowadzenia biznesu bez konieczności posiadania
partnera po stronie emirackiej. Skutkiem tego w 2013 r. w strefie tej działało 6400 firm
zagranicznych, w większości zajmujących się reeksportem dóbr, w tym 120 firm z listy
Fortune Global 500 Enterprises291. Strefa wolnego handlu JAFZA jest zaliczana obecnie do
najszybciej rozwijających się i największych tego typu stref w świecie. Oficjalna strona Jebel
Ali Freezone informuje o wynikach gospodarczych w latach 2008-12. Donoszą one o:
• wzroście liczby klientów o ponad 60%,
• wzroście średniorocznych przychodów o 34%,
• wkładzie strefy do PKB Dubaju w wysokości 25%,
• utworzeniu 160 tys. miejsc pracy w ZEA,
• Obsłudze ponad 50% eksportu z Dubaju
• Przyjęciu 20% napływu FDI do ZEA 292
289
Obserwując
sukces
Dubaju
i
dalsze
możliwości
ekspansji
emirat
Abu
Dhabi
zdecydował
o
budowie
kolejnego
portu-‐‑
Port
Khalifa.
Port
ten
ma
być
zbudowany
na
sztucznej
wyspie,
5
km
od
brzegu,
co
ma
umożliwiać
obsługę
statków
wymagających
dużego
zanurzenia.
W
końcu
2012
r.
oddano
do
użytku
pierwszy
etap
Port
Khalifa.
Port
docelowo
ma
zostać
ukończony
w
2030.
290
Kane,
Frank,
“Jebel
Ali
Port:
Where
the
UAE
Meets
the
Rest
of
the
World”,
The
National,
1
November
2011,
http://www.thenational.ae/news/uae-‐‑news/jebel-‐‑ali-‐‑port-‐‑where-‐‑the-‐‑uae-‐‑meets-‐‑the-‐‑rest-‐‑of-‐‑the-‐‑
world,
dostęp
18.08.2013.
291
What
is
Jebel
Ali
Free
Zone,
http://www.wisconsinproject.org/countries/dubai/jebelali.html
oraz
Jafza
at
a
Glance,
http://www.jafza.ae/en/about-‐‑us/jafza-‐‑facts-‐‑at-‐‑a-‐‑glance.html,
dostęp
20.07.2013.
292
Jafza
at
a
Glance,
http://www.jafza.ae/en/about-‐‑us/jafza-‐‑facts-‐‑at-‐‑a-‐‑glance.html,
dostęp
20.07.2013.
207
7.2 Rynek lotniczy w Katarze i Zjednoczonych Emiratach Arabskich
Kolejnym przykładem poszukiwania przez państwa naftowe nowych nisz rynkowych
może być rozwój lotnictwa w Zjednoczonych Emiratach Arabskich oraz w Katarze. Ten
nowy typ działalności szedł w parze ze zdiagnozowaniem potencjalnych możliwości rozwoju
rynku lotniczego oraz roli możliwej do odegrania przez porty lotnicze z regionu Bliskiego
Wschodu, przede wszystkim jako portów tranzytowych na kierunkach Europa- Azja czy
Europa-Australia. Emirates ,Qatar Airways, Etihad Airlines (oraz tanie linie flydubai) są
dowodem na kreatywność i prężność gospodarek państw Zatoki. Firmy te, nazywane Wielką
Trójką wdarły się na rynek przewozów lotniczych, budując
swą markę i pozycję
luksusowych linii lotniczych w niezwykle krótkim czasie- linia Emirates zainicjowała swoją
działalność 29 lat temu, Qatar Airways działa od 1994 r., zaś Etihad zaledwie od 2003r. W
tym czasie stworzono nie tylko zręby nowych firm. Rozwinięto je w stopniu zagrażającym
bezpośrednio czołowym przewoźnikom lotniczym świata293. W rankingu największych firm
lotniczych świata w 2011 r. cała trójka uplasowała się na wysokich pozycjach. Na ponad 150
istniejących linii lotniczych, linie lotnicze trzech małych emiratów zajęły: Emirates 4 pozycję,
Qatar Airways 21., a Etihad 33. Wyprzedziły one takich operatorów narodowych, jak China
Airlines, obsługujące pasażerów w najludniejszym państwie świata (42.), czy operatorzy
europejscy: Al Italia (miejsce 38), czy Swiss (miejsce 43).
Wielka Trójka znad Zatoki Perskiej znajduje się również w pierwszej dziesiątce
najlepszych linii lotniczych świata.
Tabela 1/7
Najlepsze linie lotnicze świata w 2012
2011
2012
Linia lotnicza
1
1
Qatar Airways
6
6
Etihad Airlines
10
8
Emirates Airlines
293
Rehman,
Aamir
A.,
Dubai
&
Co.,
Global
Strategies
for
Doing
Business
in
the
Gulf
States,
Mc
Graw
Hill,
New
York,
2008.
208
Za: “The World’s Top Airlines”, World Airline Awards,
http://www.worldairlineawards.com/awards_2012/Airline2012_top20.htm, dostęp 17 .05. 2013.
Powyższa tabela ukazuje skalę sukcesu biznesowego, jaki odniosły trzy linie znad
Zatoki Perskiej. Zdołały one w ciągu krótkiego czasu zbudować silne marki, pozyskać
klientów, zdobyć ich zaufanie, zbudować olbrzymie struktury firm. Znajduje to
odzwierciedlenie w wynikach ekonomicznych, przedstawionych w tabeli.
Tabela 2/7
Porównanie efektywności Wielkiej Trójki na tle wiodących operatorów w 2012r.
Miejsce
Linia
Pax traffic RPK (mln)
Pax number (mln)
Miliony kilometrów, które
przelecieli pasażerowie
Liczba pasażerów w
milionach
Liczba
kilometrów na 1
pasażera
Flota
1
2
3
4
5
6
1
Delta
310 228
163,8
1893
709
2
American
Airlines
203 621
86,2
2362
610
3
Southwest
Airlines
167 154
135,3
1235
701
4.
Emirates
Airlines
160 446
34
4719
174
5
United Airlines
160 390
50,5
3176
703
21
Qatar Airways
64 762
15,4
4205
108
22
Easy Jet
61 347
54,5
1126
185
32
Malaysia
Airlines
38 731
13,3
2912
105
33
Etihad Airlines
38 700
8,3
4662
65
Za: World Airline Ranking 2012, http://www.airlines-inform.com/rankings/traffic_2011.html, dostęp
17.05.2013r., kolumna 5- obliczenia własne.
Tabela 4/7 wskazuje na skuteczność i specyfikę strategii realizowanej przez linie znad
Zatoki Perskiej na tle innych operatorów na rynku lotniczym, a zarazem ich bezpośrednich
konkurentów. Kolumna druga przedstawia podstawowy wskaźnik, stosowany w lotnictwieosobo/kilometry (Pax Traffic RPK). Uzyskuje się go sumując iloczyny liczby pasażerów i
liczby kilometrów, przypadających na każdego z nich. Linią, spośród analizowanej trójki, o
największej liczbie osobokilometrów, łącznie 160 446 mln, jest Emirates Airlines (miejsce
4). Jej bezpośredni konkurenci, Southwest Airlines i United Airlines uzyskały podobny
wynik. Jednak porównując dane z kolumny 4, analizującej liczbę pasażerów, obsłużonych w
209
tym czasie okazuje się, że wynik ten Emirates uzyskały przewożąc zaledwie 34 mln osób.
Stanowiło to zaledwie 20-40% pasażerów, przewiezionych przez ich bezpośrednich
konkurentów. Dodatkowo, kolumna 6 pokazuje, że linia Emirates w tym czasie posiadała w
swej flocie zaledwie 174 samoloty, podczas gdy Southwest miało ich 704, a United Airlines
703. Oznacza to, że porównywalny wynik osobokilometrów dla linii, zajmujących miejsca
3-5,
linia Emirates uzyskała przy wykorzystaniu zaledwie około 30% floty swych
konkurentów.
Podobne proporcje, odnośnie do zasad funkcjonowania otrzymamy dla pozostałych
linii pochodzące z Zatoki Perskiej- Qatar Airways oraz Etihad. Charakteryzują się relatywnie
podobnym wynikiem osobo/kilometrów w stosunku do konkurentów, przy znacznie mniejszej
liczbie przewiezionych pasażerów i zdecydowanie mniejszej flocie. Każdy zainwestowany
przez Wielką Trójkę dolar zwracał się dwu-trzykrotnie szybciej niż u bezpośrednich rywali.
Opisane powyżej statystyki wskazują na odmienną niż w innych liniach strategię
rynkową. Doskonale opisuje ją kolumna 5 powyższej tabeli. Przedstawia ona średnią liczbę
kilometrów, przypadających na 1 pasażera. Okazuje się, że we wszystkich trzech liniach na
jednego pasażera przypada przelot przekraczający 4000 km. W przypadku Emirates średnio
przelatuje on 4719, w Qatar Airways 4205 km, zaś w Etihad 4662 km. Tymczasem
konkurenci Wielkiej Trójki uzyskują wynik na 1 pasażera pomiędzy 1100 km a 3176km.
Wytłumaczeniem powyższych różnic wyników jest odmienna strategia rynkowa. Linie
bliskowschodnie
nastawiły się w dominującym stopniu na obsługę kierunków
międzykontynentalnych, które
programowo obsługują znacznie dłuższe dystanse. Fakt
ukierunkowania się na długie loty transkontynentalne oznacza oszczędności paliwa na
najbardziej energochłonnych operacjach startu i lądowania. W porównaniu linii Emirates z
linią EasyJet średnio biorąc proporcja startów jest jak 1 do 4294. Co więcej, trzy linie znad
Zatoki dokonują ogromnych inwestycji w samoloty szerokokadłubowe, które umożliwiają
obsługę znacznie większej liczby pasażerów i cargo jednocześnie. Najnowocześniejsza flota
arabskich operatorów pozwala liniom uzyskać znaczącą przewagę konkurencyjną nad innymi
liniami, które posiadają co prawda duże transkontynentalne samoloty, jednak o znacznie
mniejszej pojemności pasażerskiej i mniejszej przestrzeni załadunkowej. Z kolei zakupy
modeli samolotów Airbus A330 pozwalają liniom bliskowschodnim na łączenie dużej liczby
pasażerów z możliwością dokonywania lądowań na lotniskach małych, które nie są
294
Wg
IATA
koszt
paliwa
w
liniach
Wielkiej
Trójki
stanowi
około
45%
łącznego
kosztu
prowadzenia
działalności.
210
wystarczająco przygotowane do przyjęcia samolotów największych typów. Przyjęta zatem
przez Wielką Trójkę strategia zakupów konkretnej floty i obsługi konkretnych tras zdaje się
to być jednym z kluczowych czynników odpowiedzialnych za ich sukces.
Innym czynnikiem, dającym liniom znad Zatoki przewagę konkurencyjną, jest
znacznie wyższe niż przeciętne wykorzystanie samolotów, znane jako tzw. load location.
Udaje się im uzyskać średnie wykorzystanie samolotów na poziomie przekraczającym
80%.Większa pojemność samolotów, dłuższe trasy oraz wysoki poziom wykorzystania
przestrzeni pozwala liniom oferować bilety w znacznie niższej, niż to ma miejsce u
konkurencji cenie. Dla przykładu ceny biletów Emirates są od 25% do 50% niższe niż u
europejskich przewoźników295.
Linie lotnicze Wielkiej Trójki wyróżniają się najwyższej jakości zarządzaniem.
Zatrudniają wybitnych specjalistów. Ich szefowie i członkowie rad nadzorczych znajdują
wysokie uznanie w świecie przewozów lotniczych. Dla przykładu Emirates jest zarządzane
przez jednego z największych ekspertów branży lotniczej, Tima Clarka. Jego umiejętności są
uzupełniane talentami biznesowymi dyrektora finansowego linii, kuzyna emira Dubaju, a
zarazem jednego z ojców cudu gospodarczego emiratu, szejka Ahmeda bin Saeeda alMaktouma. Z kolei Qatar Airways jest zarządzane przez rodowitego Katarczyka Al Bakera.
Jest on nie tylko sprawnym CEO linii lotniczej, ale także głównym realizatorem niezwykle
prestiżowej inwestycji, ważnej z punktu widzenia rozwoju biznesu lotniczego emiratu,
budowy międzynarodowego lotniska w Doha. Menedżerowie ci dokonują trafnego doboru
personelu, przede wszystkim zaś analityków rynku przewozów lotniczych. Potrafią oni
przewidzieć trendy, wyzwania, zagrożenia, typować przyszłościowe destynacje. Przed
podjęciem decyzji o poszerzaniu działalności, dokonują analizy popytu efektywnego i
potencjalnego. Identyfikują możliwości stymulowania popytu na konkretnych rynkach oraz
stosują politykę doboru destynacji pod kątem ich nasycenia usługami lotniczymi296.
Inną silną stroną Wielkiej Trójki są stosunkowo niskie koszty siły roboczej. Według
raportu Emirates koszty pracy trzech linii są zdecydowanie niższe, niż analogiczne koszty
295
“Emirates
Airline:
the
Secret
Story
of
a
Successful
Company”,
Leaders
we
Deserve,
http://leaderswedeserve.wordpress.com/2010/06/21/emirates-‐‑airline-‐‑the-‐‑secret-‐‑story-‐‑of-‐‑a-‐‑successful-‐‑
company/,
dostęp
13.11.
2013.
296
Wywiad
z
Timem
Clark,
“Emirates
Airline
Make
It
Happen
Attitude”,
IATA,
June
2012,
http://www.iata.org/publications/airlines-‐‑international/june-‐‑2012/Pages/ceo-‐‑interview-‐‑emirates.aspx,
dostęp
13.11.
2013.
211
przewoźników europejskich, chociaż linie te przegrywają pod tym względem z
przewoźnikami azjatyckimi, w których stawki płac są jeszcze niższe. Mimo to pod względem
kosztów pracy Wielka Trójka uzyskuje wyniki porównywalne z wynikami tanich linii (lowcost) np. linii Ryanair297.
Pomimo, jak twierdzi europejska konkurencja, nadmiernej
oszczędnościach na personelu, linie znad Zatoki charakteryzują się jednak ponadprzeciętną
stabilnością zatrudnienia. Otaczają opieką swój personel. Dla przykładu Emirates ponosi 500
mln USD dodatkowych kosztów związanych ze wsparciem zagranicznego personelu
latającego. Obejmują one wynajem mieszkań dla personelu, edukację ich dzieci, opiekę
zdrowotną oraz fundusz emerytalny.
Kolejnym czynnikiem, mającym wpływ na poziom kosztów, a zarazem rentowność
linii jest brak zakazu wykorzystywania lotniska w porze nocnej. Tymczasem większość
lotnisk świata nie pracuje nocą, co zmniejsza ich przepustowość i podnosi koszty lotniskowe,
ponoszone przez przewoźników. Do tego szejkanaty wprowadziły systemy elastycznego
zarządzania przestrzenią powietrzną (tzw. flexible use airspace), które pozwoliły ‘upakować’
większą ilość samolotów w strefie oczekiwania.
Najważniejszym lotniskiem Wielkiej Trójki jest Dubaj- siedziba Emirates. Port w
Dubaju obsługuje zarówno pasażerów tranzytowych, jak i docelowych. Szejkanat uzyskuje
dochody z dwóch źródeł: linii lotniczej oraz napływających turystów. Zatem linie wspierają
sektor turystyczny w kraju, turystyka napędza klientów linii lotniczej. Państwo, chcąc
stymulować rozwój usług lotniczych wypromowały Dubaj jako idealny port tranzytowy, z
najwyższej jakości ofertą usług, wysokiej jakości i relatywnie tanią bazą noclegową,
możliwościami dokonania zakupów, skorzystania z rozrywki czy odpoczynku w trakcie
przerwy w podróży.
Linie Wielkiej Trójki obsługują wszystkie pod względem zamożności grupy klientów.
Ich strategia opiera się na zapewnieniu najwyższej jakości obsługi w każdej klasie usług. Nie
bez znaczenia dla wyniku ekonomicznego jest ponadprzeciętna umiejętność pozyskiwania
klientów klasy biznes oraz pierwszej. Przewoźnicy z emiratów kształtowali swój wizerunek
jako linii luksusowych, słynnych z najwyższej jakości obsługi na pokładzie. Wyrazem tej
polityki może być motto, obowiązujące w liniach Wielkiej Trójki: Service quality affects
brand loyality. Taki wybór strategii okazał się dla nich niesłychanie trafny. Według raportu
297
Airlines
and
subsidy.
Our
position,
Emirates,
http://content.emirates.com/us/english/images/airlines%20and%20subsidy%20-‐‑
%20our%20position%20new_tcm272-‐‑845771.pdf,
dostęp
13
.11.2013.
212
IATA z listopada 2013r. segment przewozów luksusowych rozwijał się najszybciej w ramach
całego sektora lotniczego, generując najwyższy poziom zysków.
Wszystkie powyżej wymienione czynniki odpowiadają za niesłychanie szybkie
umacnianie pozycji Emirates, Qatar i Etihad. Według tego samego raportu w 2013r. zysk
branży wyniósł 11,7mld USD, a zyski linii bliskowschodnich (przede wszystkim Wielkiej
Trójki) opiewał na kwotę 1,6 mld USD. IATA przewidywał także, że w 2014r. zyski sektora
przewozów lotniczych wzrosną do 16,4 mld USD, w tym linii znad Zatoki w wysokości 2,1
mld USD.
Emirates Airlines
Pierwszym krajem, który zdecydował się
rozwijać transport lotniczy był emirat
Dubaju298. Decyzję o rozwoju tej formy biznesu podjął jeszcze poprzedni emir Maktoum bin
Rashid Al Maktoum. Wpisywała się ona w ogólną koncepcję rozwoju gospodarczego kraju w
oparciu o wspieranie rozwoju nowoczesnych sektorów gospodarki i odnajdywania dla emiratu
nisz rynkowych. Strategia biznesowa Dubaju opierała się na ekspansji linii lotniczej Emirates
oraz równoległej rozbudowie lotniska w Dubaju i przekształcenia go w jeden z czołowych
portów tranzytowych regionu i świata.
W wywiadzie udzielonym w 2010r stacji CNN nowy emir Dubaju, Mohammed bin
Rashid Al Maktoum podkreślał, że sektor lotniczy jest uznawany przez rząd jako jeden z
najważniejszych i priorytetowy dla gospodarki kraju oraz budowy marki państwa. Emir lubi
używać dla określenia misji rozwoju zarówno sektora lotniczego jak i całego swojego kraju
motta: „sky is the limit”. I faktycznie. Zwrot ten trzeba traktować dosłownie. Zarówno Dubai
Airport , jak i Emirates Airlines rozwijają się bez ograniczeń, a ich tempo ekspansji musi
robić wrażenie. Od uruchomienia linii lotniczej jej średnioroczne tempo wzrostu zysków
wynosi powyżej 20%, a przez pierwszych 11 lat firma co 3,5 roku podwajała swe wyniki
finansowe299.
Linia lotnicza Emirates powstała w 1984 r. jako podmiot będący własnością rządu w
Dubaju. W jej powstaniu, a następnie w kontroli jej funkcjonowania ze strony państwa
uczestniczył państwowy holding Investment Corporation of Dubai - ICD. ICD pełni funkcje
298
To
znamienne,
że
poszczególne
emiraty,
wchodzące
w
skład
ZEA
prowadzą
swoje
własne
polityki
i
działają
na
własny
rachunek.
W
ten
sposób
poszczególne
emiraty
funkcjonują
jak
semi-‐‑państwa.
299
Rehman,
Aamir
A.
,
op.cit.,
str.
264.
213
właścicielskie i jest wynagradzany przez Emirates dywidendą. Holding zasilił powstającą w
1985r. linię w kapitał założycielski w wysokości 10 mln USD. oraz przekazał na rzecz
Emirates dwa samoloty i biurowiec- o łącznej wartości 88 mln USD. Co warto jednak
podkreślić, od 1985 r. firma rozwija się bez dalszego wsparcia ze strony państwa, w oparciu o
czysty rachunek ekonomiczny. Jedynie w roku uruchomienia linii (1985r.) linia nie osiągnęła
zysków. Już jednak w kolejnych latach nieustannie zwiększała swój poziom rentowności.
Ogromne znaczenie dla rozwoju Emirates w początkowym okresie jej istnienia wywarła
wojna w Zatoce Perskiej w 1991 r. Spowodowała ona wycofanie się innych przewoźników z
tego regionu, zniechęconych wysokim poziomem ryzyka obsługi ruchu lotniczego.
Zawieszenie operacji przez inne linie lotnicze pozwoliło na dynamiczne wejście Emirates na
rynki bliskowschodnie, zdobycie klientów i zbudowanie pozycji rynkowej.
Inna charakterystyką linii, ukazującą dobrze skalę sukcesu są wyniki ekonomiczne w
czasie trwania kryzysu ekonomicznego w XXIw. W jednym z najsłabszych dla lotnictwa lat w 2010 r. linia odnotowała największy w swojej historii zysk w wysokości 1,6 mld USD, w
2012 r. zysk linii opiewał na blisko 1 mld USD. Emirates tymi wynikami wpisało się do
grupy najbardziej rentownych linii lotniczych świata. Linia w okresie swego istnienia
wypłaciła swemu właścicielowi- państwowemu holdingowi ICD dywidendę w wysokości 2,3
mld USD300. Umacnianie pozycji rynkowej Emirates jest zbieżne z celami wyznaczonymi
przez emira dla gospodarki Dubaju. Emir traktuje obecne światowe problemy gospodarcze
jako przerywnik na drodze rozwoju, upatrując w nim głównie szans na umocnienie pozycji w
świecie przez firmy z Dubaju301.
Bazując początkowo na paru wyleasingowanych samolotach szybko przekształciła się
w linię dysponującą ogromną i zróżnicowaną flotą. W 2013r. posiadała 190 samolotów,
obsługuje 120 kierunków w ponad 70 krajach na wszystkich kontynentach. Uznawana jest
obecnie za największą linię na Bliskim Wschodzie, znajdującą się w pierwszej dziesiątce
światowych przewoźników pod względem przychodów .
300
Mayer,
Matthew,
“Rise
of
the
Emirates
Empire”,
CNN
Money,
1
October
2005,
http://money.cnn.com/magazines/business2/business2_archive/2005/10/01/8359251/index.htm,
dostęp
17.08.
2013
oraz
“Emirates
Airline
Ends
the
Year
on
a
High”,
Airline
Leader,
2011,
http://www.airlineleader.com/regional-‐‑focus/emirates-‐‑airline-‐‑ends-‐‑the-‐‑year-‐‑on-‐‑a-‐‑high,
dostęp
20
.05.2013.
301
CNN
25
June
2010,
http://www.youtube.com/watch?v=IYjQz0dxFog,
dostęp
20
maja
2013.
W
strategii
emira
dostrzec
można
wpływ
teorii
rdzenia,
półperyferii
i
peryferii
Wallersteina
i
zachowań
półpreferii
w
czasie
kryzysu.
214
Sukcesy Emirates rodzą liczne obawy ze strony konkurencji. Upatrują oni przyczyn
sukcesu linii w przywilejach podatkowych- nie płaci ona bowiem podatku korporacyjnego.
Warto jednak zaznaczyć, że na terenie Dubaju żadna ze 150 linii lotniczych nie płaci podatku
na rzecz państwa. Emirates jest także regularnie oskarżana przez operatorów zachodnich o
stosowanie dumpingu, dostęp do taniego paliwa czy niskich opłat lotniskowych. Jednak
przeprowadzany dorocznie audyt zewnętrzny, zlecany najlepszym światowym firmom
audytorskim nie wykazał jak dotąd żadnych nieuczciwych praktyk, czy nieuprawnionego
wsparcia ze strony państwa. Co więcej. Emirates stosuje zasady przejrzystości w biznesie,
umieszczając swe wyniki finansowe w Internecie. Paliwo nabywa u tych samych dostawców,
co inne linie lotnicze- w Exxonmobil, BP, Chevron i Shell302. Zakupów paliwa dokonuje w
rożnych portach świata, poszukując najlepszych warunków cenowych303. Popularność linii i
niski poziom cen jest wynikiem przede wszystkim doskonałego zarządzania i bardzo wysokiej
wydajności pracy. Utrzymując strategię relatywnie niskich cen linia dostarcza jednocześnie
najwyższej klasy produkt. Misją firmy jest wysoka jakość serwisu, dobra siatka połączeń z
całym światem oraz używanie z lotniska w Dubaju jako portu tranzytowego. Prezesem linii
od 2003 r. jest Tim Clark , jeden z najlepszych specjalistów z branży lotniczej w świecie.
Warto jednak zaznaczyć, że honorowe kierownictwo oraz funkcję dyrektora finansowego
pełni kuzyn emira Ahmed bin Saeed Al Maktoum, niewątpliwy ojciec cudu ekonomicznego
emiratu.
Można się dopatrzeć pewnego wsparcia ze strony państwa dla linii, w postaci niskich
kosztów lotniskowych i łatwego poszerzania przestrzeni lotniskowej dla Emirates. Zarówno
port lotniczy w Dubaju jak i linie Emirates są własnością państwa (choć posiadają one własną
podmiotowość). Państwo dbając o sukces swojego przewoźnika kontroluje na bieżąco
potencjał i przepustowość lotniska podnosząc jego potencjał i dopasowując do potrzeb linii.
Tworzy to możliwości dla ekspansji Emirates. Argument, choć ważny, nie wydaje się jednak
jedynym tłumaczeniem sukcesu linii lotniczej Emirates. Jej przedstawiciele bronią się,
słusznie zwracając uwagę na fakt, że podobne praktyki preferowania narodowego
przewoźnika stosują wszystkie kraje świata, a Dubaj w niczym się pod tym względem nie
różni.
302
Dubaj
posiada
tylko
jedną
małą
rafinerię
zdolną
do
produkcji
paliwa
lotniczego.
303
Emirates
Annual
Raport
2010-‐‑2011,
str.
14
,
http://www.emirates.com/english/images/Airlines%20and%20subsidy%20-‐‑
%20our%20position%20new_tcm233-‐‑845771.pdf,
dostęp
20
.05.
2013.
215
Co więcej, Emirates jest tylko jednym z bardzo wielu operatorów przelotów
lotniczych korzystających z lotniska w Dubaju. Emirat od samego początku rozwoju
lotnictwa w tym kraju prowadzi bowiem politykę otwartego nieba (Open Sky), która oznacza
pełne otwarcie swej przestrzeni powietrznej i pełen dostęp do swych obiektów naziemnych
(lotnisk) dla wszystkich chętnych operatorów. Od końca lat 80tych polityka rządu zakładała
stosowanie deregulacji, zasad wolnego rynku w przewozach lotniczych i brak jakichkolwiek
form protekcjonizmu, subwencji, zniżek etc.
Znajduje ona swoje odzwierciedlenie w
statystykach.
Tabela 3/7
Narodowi przewoźnicy i ich pozycja w portach macierzystych w 2011
Pozycja
Lotnisko
Liczba pasażerów w
mln
Przewoźnik
narodowy
Udział przewoźnika
narodowego w
operacjach lotniska
w%
Liczba
obsługiwanych linii
lotniczych
1
London Heathrow
64,69
British Airways
43
91
2
Paris Charles de Gaulle
55,67
Air France
54
104
3
Hong Kong International
52,75
Cathay Pacific
29
92
4
Dubai International Airport
51,19
Emirates
46
150
5
Amsterdam Schiphol
49,68
KLM
57
93
6
Frankfurt International Airport
49,48
Lufthansa
61
107
7
Singapore Changi Airport
45,43
Singapore Airlines
35
70
8
Bangkok Suvarnabhumi
International
35,01
Thai Airways
28
93
9
Incheon International Airport
34,54
Korean Airlines
33
61
1
Madrid Barajas
32,45
Iberia
40
70
0
Źródło: opracowanie własne za: Emirates Annual Raport 2010-2011,
http://www.emirates.com/english/images/Airlines%20and%20subsidy%20%20our%20position%20new_tcm233-845771.pdf, dostęp 23 .05. 2013.
Jak pokazuje tabela 5/7, w 2011r.
Dubai International Airport był najbardziej
otwartym portem świata. Obsługiwał w tym czasie aż 150 linii lotniczych, a linia Emirates
wykonywała zaledwie 46% wszystkich lotów z tego lotniska 304. W grupie 20 największych
lotnisk świata jedynie Franfurt i Paryż dopuszczały na swoje lotniska powyżej 100 linii
lotniczych. Pomimo tak dużej konkurencji, na którą żadne inne państwo się nie zgodziło, linia
Emirates nie czuła się zagrożona utratą rynku.
304
Dubai
International
Airport
jest
czwartym
pod
względem
wielkości
lotniskiem
świata.
216
Dynamiczny rozwój linii sprawia, że stała się ona jednym z najlepszych klientów
przemysłu lotniczego. Nie wiąże się przy tym z jednym kierunkiem zaopatrzenia, jak ma to
miejsce u wielu innych przewoźników. Swoje zamówienia składa
u obydwu głównych
dostawców samolotów, w firmach Boeing oraz Airbus. Obydwaj dostawcy walczą o te
kontrakty. Emirates jest bowiem słynne ze swoich zamówień. Linia zamawia zawsze
najdroższe modele samolotów, czyniąc wartość podpisywanych umów astronomiczną. Skala
zamówień w ostatniej dekadzie budzi podziw, a zarazem odzwierciedla zarówno ambicje
Dubaju oraz jak i jego możliwości finansowe. W 2001 r. Emirates Airlines zamówiła u obu
dostawców łącznie 58 samolotów o wartości 15 mld USD. W 2005r. za 10 mld USD zakupiła
Boeingi 777. W kolejnym roku dokonała kolejnego zakupu dziesięciu Boeingów 747 o
wartości 3,3 mld USD, w 2007 r. u obydwu producentów zamówiła 145 samolotów o łącznej
wartości blisko 35 mld USD. W 2010 dokupiła kolejnych 60 samolotów o wartości 13 mld
USD, w 2011 r. 70 samolotów za kwotę 84 mld USD. Łączne wydatki na zakup floty w
ciągu dekady wyniosły co najmniej 160 mld USD. Według doniesień linii w końcu 2013 r.
linia wciąż oczekiwała na dostawy 230 nowych samolotów o łącznej wartości 84 mld USD305.
We flocie Emirates w 2013r. znajdowało się 21 największych samolotów świata typu Airbus
A380, a do 2017 r. linia będzie dysponować 90 takimi samolotami.
Pieniądze na finansowanie zakupów Emirates pozyskuje na światowych rynkach
finansowych. W swej historii linia nigdy nie otrzymała wsparcia od rządu bądź podmiotu
państwowego, rząd również nie jest gwarantem przy udzielanych liniach kredytowych.
Według raportu finansowego Emirates Airlines
z 2011/2012 roku do swych zakupów
wykorzystywała w 43% leasing, w 19% posiłkowała się kredytami, uzyskiwanymi w bankach
komercyjnych,
w 13% European/US Export Credit Agencies(ECAs) , w mniejszych
procentach wykorzystywała zaś fundusze islamskie i papiery typu equity z Japonii, Niemiec
oraz innych państw306.
Najnowszym kierunkiem ekspansji jest rynek europejski. Linia zamierza przejąć
klientów z tych miast i państw Europy, które nie są objęte bezpośrednimi przelotami do
portów docelowych. Temu celowi służy otwieranie nowych kierunków połączeń.
W
2012/2013 r. linia ustanowiła nowe połączenia z Bukaresztem, Budapesztem, czy Warszawą,
305
Emirates
Story,
http://www.emirates.com/english/about/the_emirates_story.aspx,
dostęp
20.07.2013
.
306
Emirates
Annual
Raport
2010-‐‑2011,
str.
22
,
http://www.emirates.com/english/images/Airlines%20and%20subsidy%20-‐‑
%20our%20position%20new_tcm233-‐‑845771.pdf,
dostęp
21.07.2013
217
skutecznie przechwytując klientów, poprzez oferowanie im bezpośrednich połączeń lub tez
skracając o jedną liczbę przesiadek na trasach między kontynentalnych. Jako szczególnie
istotny dla przewoźnika jawi się obecnie rynek polski, umożliwiając działanie na 37
milionowym rynku. Według ostatnich informacji portalu Emirates 24/7 uruchomienie
połączeń z Europą Wschodnią przyniosło największą dynamikę wzrostu liczby klientów.
Najważniejszym kierunkiem, zgodnie z przypuszczeniami, okazała się Warszawa Na rynku
tym w okresie luty-lipiec 2013r. linia odnotowała blisko 60% wzrost pasażerów307.
Jak widać, Emirates niezwykle skutecznie poszerzają swoja skalę działania,
przechwytując klientów i wchodząc na nowe rynki. Dla Emirates jednym z kluczowych
kierunków, decydujących o sukcesie firmy jest rynek australijski. Od 2011 r. toczyła ona
negocjacje z linią Qantas, których celem było nawiązanie bliższej współpracy. Ostatecznie w
połowie 2012 r. zawarto 10- letnią umowę o współpracy, w ramach której Qantas
zdecydowała się przenieść
lotnisko transferowe dla swoich samolotów z Singapuru do
Dubaju. W zamian za to linia australijska otrzymała pozycję strategicznego partnera Emirates,
została jako jedyna obca linia dopuszczona do prestiżowego Terminala 3 w Dubai
International Aiport . Umowa z Qantas przewiduje wspólne operacje na trasie AustraliaEuropa, przejęcie niektórych nierentownych dla Qantas kierunków przez Emirates (np.
Frankfurtu). Ponadto Emirates może włączyć do swojej oferty sieć połączeń krajowych w
Australii, obsługiwanych przez Qantas. Obie firmy mają ponadto prowadzić wspólną politykę
cenową, sprzedażową. Umowa przewiduje ponadto podział zysków na trasie AustraliaEuropa308.
Sukces Emirates budzi wielkie obawy i złość u konkurentów. Jednym z kierunków
ataku jest polityka wynagrodzeń, prowadzona przez linię. W istocie za sukcesem Emirates
stoi mądry pomysł na politykę kadrową. Władze Emirates podkreślają, że o dobrych
warunkach pracowniczych może świadczyć stabilność zatrudnienia- 8600 pracowników linii
jest zatrudnionych w niej przez okres co najmniej 10 lat, zaś 2100 przez ponad 20 lat. W
firmie nie działają związki zawodowe, co obniża koszty jej funkcjonowania, jednak linia
307“Dubai
airport
traffic
rises
6,1%”,
Emirates
24/7,
28
August
2013,
http://www.emirates247.com/business/economy-‐‑finance/dubai-‐‑airport-‐‑traffic-‐‑rises-‐‑6-‐‑1-‐‑2013-‐‑08-‐‑28-‐‑
1.519131,
dostęp
28.10.
2013
308
Hume,
Neil
,
“Qantas
Agres
alliance
with
Emirates”,
Financial
Times,
6
September
2012,
http://www.ft.com/cms/s/0/7ba99556-‐‑f7c3-‐‑11e1-‐‑ba54-‐‑00144feabdc0.html#axzz2NQMoXfs8,
dostęp
27.07.
2013.
218
dopłaca obcokrajowcom specjalne dodatki w wysokości do 30% podstawy wynagrodzenia,
mające zachęcić ich do pracy w Emirates. Otrzymują oni dodatkowo pełen pakiet opieki
zdrowotnej dla siebie i swoich bliskich, zakwaterowanie, transport czy składki na fundusz
emerytalny
309
. Według danych przytoczonych przez K. Grant wynagrodzenie personelu
pokładowego wynosi średnio 2000-2200 USD miesięcznie310, a linia zatrudnia 34.000
pracowników, w przeważającej większości cudzoziemców.
Qatar Airways
W 1993 roku władze dynamicznie rozwijającego się emiratu Kataru zdecydowały się
na uruchomienie małej linii regionalnej- Qatar Airways. Celem przyświecającym rządowi w
tym czasie była konieczność obsługi pracowników cudzoziemskich, pracujących na
terytorium państwa. Co prawda ruch lotniczy w tym czasie obsługiwały linie Gulf Air, w
którym państwo miało udziały, jednak emirat zdecydował się na stworzenie swych własnych
linii lotniczych. W 2002r. emirat Kataru ostatecznie wycofał się ze swych udziałów w Gulf
Air.
Linia Qatar Airways w swych pierwotnych założeniach miała być tanim operatorem
na rynku regionalonym. Strategia ta uległa zmianie trzy lata później, w 1997 r. kiedy emir
Hamad bin Khalifa al Thani zdecydował o zmianie jej wizerunku, przekształceniu jej w
luksusową linię lotniczą i oferującą dostęp do głównych lotnisk świata. Ojcem zmiany
wizerunku linii był Akbar Al Baker, szef linii od 1996 r. i jeden z najważniejszych ludzi
biznesu w Katarze. Al Baker był także inicjatorem i koordynatorem budowy nowego lotniska
międzynarodowego w Doha. Lotnisko stało się oknem na świat dla emiratu.
Strategia rynkowa QA wzorowała się na doświadczeniach Emirates Airlines.
Obserwując sukcesy Emirates prezes Al Baker zdecydował o upodobnieniu jej strategii do
koncepcji linii z Dubaju- oparcie linii na doskonałej lokalizacji i próbie przechwycenia
klientów na transach międzykontynentalnych. Obie linie świadczyły usługi na najwyższym
poziomie. Tym samym Qatar Airways oraz Emirates stały się konkurentami o te same rynki i
tą samą grupę klientów. Walka o prymat trwa do chwili obecnej, dając raz jednej raz drugiej
309
Emirates
Annual
Raport
2010-‐‑2011,
str.
25
,
http://www.emirates.com/english/images/Airlines%20and%20subsidy%20-‐‑
%20our%20position%20new_tcm233-‐‑845771.pdf,
dostęp
27.07.
2013.
310
Grand,
Kara
,
How
to
become
Flight
Attendant
for
Airlines
in
the
Middle
East,
http://books.google.pl/books?id=7RpBSUrvTq4C&printsec=frontcover&hl=pl#v=onepage&q&f=false,
27.07.
2013.
219
linii przewagę , w jej cieniu jednak powoli wyrasta trzeci agresywny i ambitny gracz- Etihad
Airways, awansowany do rangi narodowego przewoźnika Emiratów Arabskich, zarazem
sponsorowany przez emira Abu Dhabi. Trzech prężnych i rozpychających się operatorów z
zatoki Perskiej
w segmencie luksusowych przewozów pasażerskich stanowi z kolei
zagrożenie nie tylko dla nich samych, ale także dla światowych liderów w tej klasie usług
lotniczych.
Początkowym właścicielem Qatar Airways była rządząca w Katarze rodzina al Thani.
Jednym z zadań QA była obsługa przelotów królewskich.
Dzisiaj linia w 50%
jest
własnością rządu Kataru, a w pozostałych 50% znajduje się w rękach prywatnych. Od
początku wieku rozwija się bardzo dynamicznie, jednak możliwości operacyjne, wyrażające
się liczbą posiadanych samolotów lokują ją na drugim miejscu. Na koniec 2012 r. Qatar
Airways posiadał w swej flocie 120 samolotów już operujących oraz 190 zamówionych,
podczas gdy Emirates miał 186 samolotów wykonujących loty oraz oczekiwał na realizację
dostaw kolejnych 193311. Z kolei w ostatnich latach to właśnie Qatar Airways zdobywał
więcej nagród niż Emirates, w tym najbardziej prestiżowe. W 2011 i 2012 r. linia katarska
zdobyła pierwsze miejsce w konkursie na najlepszą linię lotniczą świata - World Airline
Award. Zdobyła także przez kolejnych sześć lat z rzędu nagrodę na najlepszą linię lotniczą
Bliskiego Wschodu312 i została zaliczona do grupy kilku zaledwie pięciogwiazdkowych linii
lotniczych.
Na przestrzeni dwóch dekad swojego istnienia Qatar Airways znacząco powiększyła
swoje aktywa. W 2011 r. przewiozła 15,4 mln pasażerów. Wzrósł także jej personel. W
końcu 2011 r. zatrudniała 15000 pracowników z których 98% stanowili cudzoziemcy. W
Qatar Airways, podobnie jak w Emirates nie uznaje się związków zawodowych , co z jednej
strony jest krytykowane (za nierespektowanie praw pracowniczych), z drugiej jednak
zmniejsza poziom kosztów stałych i daje linii przewagę nad operatorami z Zachodu313.
311
Trzeci
operator
Etihad
Airlines
miał
70
samolotów
oraz
93
zamówione,
Emirates
fleet,
http://en.wikipedia.org/wiki/Emirates_fleet
,Qatar
Airways
http://en.wikipedia.org/wiki/Qatar_Airways
,
Etihad
Airways
http://en.wikipedia.org/wiki/Etihad_Airways,
dostęp
2.08.
2013.
312
World
Airline
Awards,
http://www.worldairlineawards.com/,
dostęp
2
sierpnia
2013.
313“
Before
applying
for
Qatar
Airways”,
Cabin
Crew,
2012,
http://www.cabincrew.com/forums/before-‐‑
applying-‐‑for-‐‑qatar-‐‑airways/175463/1
oraz
Dickinson,
Elisabeth
,
“Qatar
punches
above
its
Weight”,
The
National,
26
september
2012,
http://www.thenational.ae/thenationalconversation/industry-‐‑
insights/aviation/qatar-‐‑punches-‐‑above-‐‑its-‐‑weight#full,
dostęp
3.08.
2013.
220
Linia katarska (wraz z pozostałymi konkurentami z Wielkiej Trójki) zaliczana jest do
grupy najważniejszych klientów producentów samolotów . Tak jak Emirates dokonuje
zamówień na masową skalę, wydając na ten cel miliardy dolarów. Jej znaczenie dla Boeinga
czy Airbusa jest na tyle duże, że jest dopuszczona do udziału w projektowaniu , a samoloty
budowane są pod jej dyktando. Qatar Airways swoje zakupy koncentruje na samolotach
szerokokadłubowych, zdolnych do obsługi tras międzykontynentalnych- najczęściej
nabywane modele do Airbusy A 350 i A 380 oraz Boeingi 777 oraz 787 Dreamliner. W
ostatnich latach zamówiła łącznie 190 takich samolotów. Przeciętny koszt samolotu tej klasy
zawiera się w przedziale 200-400 mln USD314. Z kolei , według oficjalnej strony linii
katarskich w 2012r. realizowane były łączne zamówienia na dostawę 250 samolotów o
łącznej wartości ponad 50 mld USD315.
QA jest znacznie mniej transparentny niż Emirates Airlines. W przeciwieństwie do
linii z Dubaju nie publikuje dorocznych sprawozdań finansowych, nie dokonuje również
zewnętrznego audytu. O jej kondycji wnioskować można jedynie z wypowiedzi jej szefa,
opracowań
firm zewnętrznych i nielicznych doniesień prasowych. Portal New Aviation
donosi, że
w roku rozliczeniowym marzec2011/marzec2012 linia odnotowała zysk na
poziomie 215 mln USD, jednak wynik ten okazał się gorszy niż rok wcześniej316.
Qatar Airways zapisał się w 2013r. jako lider nowych technologii w sektorze
lotniczym. W okresie ostatnich 4 lat spółka Qatar Petroleum oraz Qatar Shell pracowała nad
nową technologią produkcji paliwa lotniczego z wykorzystaniem gazu płynnego, nazwanego
GTL Jet Fuel. Technologia ta oparła się na mieszance paliwa lotniczego i gazu płynnego w
proporcjach 50/50.
Zaproponowany produkt charakteryzuje się znacznie lepszymi
parametrami energetycznymi, a przez to niższymi kosztami obsługi technicznej samolotów.
Równocześnie nowe paliwo w znacznie mniejszym stopniu zanieczyszcza środowisko
naturalne. W 2009 r. odbył się lot próbny Qatar Airways z wykorzystaniem nowego paliwa
na trasie Doha – Londyn. W kolejnych latach dopracowywano technologię GTL Jet Fuel i
314
“Commercial
Airplanes”,
Boeing,
http://www.boeing.com/boeing/commercial/prices/index.page,
2013
“Avarage
List
Prices”
,
Airbus,
http://www.airbus.com/presscentre/corporate-‐‑information/key-‐‑
documents/?eID=dam_frontend_push&docID=14849,
dostęp
2.08.
2013.
315
The
Qatar
Airways
Story,
December
2012,
http://www.qatarairways.com/iwov-‐‑resources/temp-‐‑
docs/press-‐‑kit/The%20Story%20of%20Qatar%20Airways.pdf,
dostęp
3.08.2013
.
316
“Qatar
Airways
Profitable
in
12
months
to
31
March
2012”,
News
Aviation,
http://flynewsaviation.blogspot.com/2012/05/qatar-‐‑airways-‐‑profitable-‐‑in-‐‑12-‐‑months_04.html,
dostęp
3.08.
2013.
221
zabiegano o pozwolenia na jego użycie w transporcie lotniczym. W styczniu 2013r. Qatar
Airways wraz z firmą Qatar Shell oficjalnie ogłosili rozpoczęcie przestawiania całej linii
lotniczej na nowe paliwo. Tym samym linia ma szanse być pierwszą linią w świecie stosującą
nowy typ paliwa i znaleźć się w awangardzie najbardziej zaawansowanych technologicznie
przewoźników. Wspomniana umowa zakłada póki co wyłączność z zaopatrzenie w paliwo dla
linii katarskich, a tankowanie odbywać się ma w Doha International Airport317. Warto
wspomnieć, że w 2012 r. Qatar Airways zdobył szóstą pozycję w świecie w rankingu
najbardziej innowacyjnych linii lotniczych świata 318.
Preses QA - Al Baker nie koncentruje się jedynie na rozwoju zarządzanej przez siebie
linii lotniczej. Poszukuje wszelkich sposobów na biznes. Działania QA wpisują się w tą
logikę. W ostatnich latach odnotowano szereg inwestycji czynionych przez QA na
międzynarodowym rynku lotniczym . QA nabyła 35 % akcji głównego operatora cargo w
Europie- Cargolux International SA, negocjowała zakupy udziałów w SAS i Aer Lingus,
przymierzała się do zakupu 49% akcji Span Air. Sama informacja o negocjacjach z QA ma
wpływ na ceny akcji przewoźników europejskich319.
QA próbując wzmocnić swą pozycję w regionie Zatoki w końcu 2012 r. zdecydowała
się jako pierwsza z Wielkiej Trójki przyłączyć do jednej z trzech wielkich konsolidacyjnych
aliansów lotniczych, grupy OneWorld, zorganizowanej wokół British Airways oraz American
Airlines. Odnotowane zostało przez światowe media, jako znaczące wydarzenie, znacznie
poprawiające kondycję i atrakcyjność aliansu , głównie ze względu na kluczowe położenie
Doha oraz potencjał tkwiący w linii320.
317
“QP,
Qatar
Airways
and
Shell
celebrate
the
introduction
of
GTL
aviation
fuel”,
Qatar
is
Booming,
9
January
2013,
http://www.qatarisbooming.com/2013/01/09/qp-‐‑qatar-‐‑airways-‐‑and-‐‑shell-‐‑celebrate-‐‑the-‐‑
introduction-‐‑of-‐‑gtl-‐‑aviation-‐‑fuel/,
dostęp
4.08.
2013.
318Innovative
Airlines
2012,
http://www.airlinetrends.com/wp-‐‑
content/uploads/2012/06/Innovative_Airlines_2012-‐‑airlinetrends.pdf,
dostęp
7.08.
2013.
319
Walid,
Tamara,
Rothfeld,
Steve
,
“Qatar
Airways
has
indentified
European
takeover
target”,
Bloomberg,
19
January
2012,
http://www.bloomberg.com/news/2012-‐‑01-‐‑19/qatar-‐‑airways-‐‑has-‐‑identified-‐‑
european-‐‑takeover-‐‑target-‐‑chief-‐‑al-‐‑baker-‐‑says.html,
dostęp
13.08.
2013.
320
W
tym
samym
czasie
ani
Emirates
ani
Etihad
nie
planowały
włączenia
się
w
wielkie
struktury
integrujące
przewoźników,
współpracując
z
innymi
liniami
na
zasadzie
umów
wzajemnych.
Za:
“Gulf
Airlines
Shake
Up
Aviation
Alliances”
,
CNN,
16
January
2013,
http://edition.cnn.com/2013/01/16/travel/gulf-‐‑airlines-‐‑alliances,
dostęp
13.08.
2013.
222
Etihad Airways
Najmłodszą spółką Wielkiej Trójki jest Etihad Airways (EA). Linia powstała w 2003r.
z ambicji prezydenta ZEA,
a zarazem emira Abu Dhabi, szejka Khalifa bin Zayed Al
Nahyan. Obserwując dynamiczny rozwój Emirates oraz QA, Szejk Khalifa postanowił
rozwinąć również linie lotnicze, które odzwierciedlałyby aspiracje i ambicje Abu Dhabi. Co
więcej, jako prezydent ZEA sprawił, że nowa linia Etihad Airways uzyskała pozycję
narodowego przewoźnika Zjednoczonych Emiratów Arabskich.
Przed nowo powstałym przewoźnikiem rząd Abu Dhabi postawił on trzy cele:
osiągnięcie rentowności w jak najszybszym czasie, świadczenie usług przewozowych w
luksusowym sektorze oraz przyczynienie się do dywersyfikacji gospodarki emiratu przez
stymulowanie turystyki i handlu. Generalny pomysł na biznes lotniczy linia przejęła od
swoich lokalnych (już dwóch) konkurentów, stawiając sobie podobne cele, tj. obsługę
klientów na trasach transkontynentalnych, oferowanie najwyższej jakości usług, rozbudowę
Abu Dhabi International Airport jako portu tranzytowego dla ruchu między Azją i Australią
oraz Europą.
Od 2006 r. prezesem Etihad, ojcem sukcesu i polityki linii jest australijski menedżerJames Hogan. Zbudował z Etihad prawdziwą markę państwa. Linia znalazła się w gronie
najbardziej cenionych operatorów (obecnie na miejscu szóstym), zaliczana była do jednych z
najszybciej rozwijających się linii lotniczych świata321.
Dynamiczny rozwój linii wymagał dużych inwestycji w samoloty dokonywanych w
bardzo krótkim czasie, stąd Etihad jest cenionym przez producentów klientem. Na koniec
2012r. linia posiadała już 70 samolotów, głównie dalekiego zasięgu. W tym samym czasie
złożyła zamówienia na kolejnych 178 samolotów. Podobnie do siostrzanych linii zamawia
samoloty w najwyższym standardzie wykończenia, stając się przez to szczególnie cennym
klientem.
Jest trzecim dużym graczem, który próbuje umiejscowić się na rynku operatorów
luksusowych, w tym samym segmencie przelotów . Zdaniem Balakrishnan w 2010 r. linia w
sposób bezpośredni lub pośredni (poprzez stymulowanie rozwoju turystyki i handlu)
321
Balakrishnan
,
Melodena
S.,
“Etihad
Airways:
Reputation
Management-‐‑
An
Example
of
The
Eyjafjallajokull
Island
Vulcano”,
w:
Actions
and
Insights:
Middle
East
nad
North
Africa:
Managing
In
Uncertain
Times,
ed.
Melodena
S.
Balakrishnan,
str.
144
i
dalsze.
223
przyczyniła się do wygenerowania obrotów gospodarki Abu Dhabi w wysokości 5,5 mld
USD obrotu w gospodarce Abu Dhabi 322.
Próg rentowności i pierwsze- dość nikłe w porównaniu z Emirates - zyski
zarejestrowała dopiero w 2011 r. (14 mln USD)323. W 2012 r. z bezpośredniej działalności
linii zysk netto wyniósł 42 mln USD. Tymczasem, jak zostało już wspomniane Emirates od
drugiego roku przynosiła już spore zyski, podwajając wynik finansowy co niespełna 4 lata i
osiągając w roku rozliczeniowym 2011/12
zysk 409 mln
USD
324
. Powstały obraz
rentowności linii Etihad jest jednak dość mylący, gdyż pierwsze lata funkcjonowania tej linii
wiązały się z ogromnymi nakładami ponoszonymi na zakup niezbędnej floty i samą
organizacją przedsięwzięcia. W tym samym czasie przyrastała nie tylko flota, ale i
zatrudnienie. Dzisiaj Etihad zatrudnia prawie 11 tysięcy personelu.
Biorąc jednak pod uwagę osobo/kilometry po 10 latach funkcjonowania linia znalazła
się w ścisłej światowej czołówce, zajmując 33 pozycję w grupie 150 ocenianych
przewoźników. Obsługuje 80 kierunków i przewozi rocznie ponad 10 milionów pasażerów.
Według ambitnych planów prezesa linii- Jamesa Hogana w 2020 r. linia powinna posiadać
155 samolotów, obsługiwać 100 kierunków i zatrudniać 27 tys. pracowników.
Etihad stał się jednym z większych pracodawców w emiracie. Co ciekawe, inaczej niż
Emirates czy QA linia zatrudnia ponad 22% Emiratczyków. Jej polityka zatrudnienia wyraża
cele władz- jako narodowy przewoźnik wykorzystywana jest przez władze Abu Dhabi do
tworzenia miejsc pracy dla obywateli ZEA(w ramach tzw. polityki emiratyzacji rynku pracy) ,
ale także jako narzędzie prowadzenia polityki społecznej. Przewoźnik prowadzi liczne
szkolenia, ułatwiające ludności zdobywanie kwalifikacji zawodowych, włącza się do
programu aktywizacji zawodowej kobiet, zatrudniając je np. w call center325. W 2011 r. linia
322
Ibidem.
Dane
te
jednak
budzą
pewne
wątpliwości
Autorki.
323
„Etihad
Airways
posts
2012
profit”,
Emirates
24/7,
http://www.emirates247.com/business/corporate/etihad-‐‑airways-‐‑posts-‐‑2012-‐‑profit-‐‑2013-‐‑01-‐‑23-‐‑
1.492296,
dostęp
12.08.
2013.
324
Według
przedstawionych
danych
zysk
netto-‐‑
409
mln
USD-‐‑
Emirates
był
niższy
od
poprzedniego
o
72%!
,
za:
„Emirates
revenue
up
14,9%
In
FY
2012”,
Center
for
Aviation,
http://centreforaviation.com/news/emirates-‐‑revenue-‐‑up-‐‑149-‐‑in-‐‑fy2012-‐‑profit-‐‑down-‐‑721-‐‑154712,
dostęp
10.08.
2013.
325
“Absher
initiative
sees
success
at
Etihad
Airways”,
Etihad
Airways,
10
March
2013,
http://www.etihadairways.com/en-‐‑us/about-‐‑us/news/news-‐‑archive/2013/absher-‐‑initiative-‐‑sees-‐‑
success-‐‑at-‐‑etihad-‐‑airways/,
dostęp
10.08.
2013.
224
otrzymała tytuł Best Nationalisation Friendly Initiative, a w 2012 Recruitment Programme of
the Year oraz Initiative of the Year326.
Linia została doceniona także przez społeczność międzynarodową. Do 2013 r.
otrzymała 110 nagród , w tym nagrodę dla najlepszej linii lotniczej w 2011 World’s Leading
Airline, przyznawaną przez World Travel Awards w 2011 oraz World's Best First Class
otrzymaną w ramach Skytrax’s 2011 World Airline Awards327.
Etihad prowadzi odmienną wobec swych starszych braci z Wielkiej Trójki strategię
rynkową. Próbuje stworzyć swój własny alians. W tym celu inwestuje w akcje przewoźników
z innych kontynentów . Obecnie jest współwłaścicielem w Air Belin (29% udziałów), Air
Seychellen (40%), Virgin Australia (9%) oraz Aer Lingus (ok. 3%). Pozwala to Etihad na
dywersyfikację, lepsze docieranie do klientów oraz wzrost masy zysków. Wszystkie
zakupione linie odnotowały bowiem w ostatnim okresie przyzwoite wyniki ekonomiczne 328.
Przewoźnik z Abu Dhabi nie zamierza wiązać się z żadnym z trzech wielkich aliansów
lotniczych w sposób bezpośredni. Co więcej, w celu maksymalizacji swych korzyści zawiera
sojusze z przewoźnikami znajdującymi się w różnych aliansach, wprowadzając zamęt w
podzielonym i zorganizowanym rynku lotniczym329.
flydubai
W 2009r. szejk Ahmed bin Saeed Al Maktoum, kuzyn emira Dubaju i dyrektor
naczelny linii Emirates, działając w interesie emiratu Dubaju zdecydował się na otwarcie
nowej linii lotniczej, flydubai. Podobnie jak w przypadku linii Emirates, właścicielem nowej
linii jest rząd Dubaju, a zyski generowane przez linię mają zasilać budżet emiratu. Choć obie
linie mają odrębną podmiotowość prawną dostrzec można ich ścisłą współpracę. Nie tylko
dyrektorem naczelnym, a w zasadzie osobą pilnującą interesu emiratu jest druga osoba w
państwie, szejk Ahmed bin Saeed Al Maktoum, ale też dyrektor zarządzający, CEO, flydubai
326
ibidem.
327
http://www.etihadairways.com/en-‐‑us/about-‐‑us/our-‐‑awards/,
dostęp
10.08.
2013.
328
„Profitable
year
for
worlds
first
quality
Alliance”,
Etihad
Airways,
http://www.etihadairways.com/en-‐‑ng/about-‐‑us/news/archive/2013/profitable-‐‑year-‐‑for-‐‑worlds-‐‑first-‐‑
equity-‐‑alliance/,
dostęp
10.08.
2013
329“Etihad
CEO
rejects
airlines
Alliances”,
Wywiad
Richarda
Questa
z
CEO
Etihad
Jamesem
Hoganem,
CNN,
17
January
2013,
http://edition.cnn.com/video/#/video/business/2013/01/10/business-‐‑traveller-‐‑
gulf-‐‑three-‐‑b.cnn,
dostęp
10.08.
2013.
225
Ghaith Al Ghaith, który pełnił wcześniej wysoką funkcję w zarządzie Emirates330. Narodowy
przewoźnik
Dubaju-
Emirates
wyposażył
także
powstającą
linię
w samoloty,
wydzierżawiając je bezpośrednio linii flydubai.331
Podstawą funkcjonowania nowego operatora na, jakby się mogło wydawać, niezwykle
już zatłoczonym rynku lotniczym w Zatoce Perskiej, była obsługa sektora tanich linii w
regionie Bliskiego Wschodu (tzw. low cost carrier, LCC). Decyzja o uruchomieniu nowego
typu linii lotniczej poprzedzona była wnikliwą analizą popytu i zmieniających się oczekiwań
odnośnie do usług transportowych. Punktem wyjścia analizy było
stwierdzenie
CEO
flydubai Ghaith Al-Ghaith: There are 2 billion people within 4 hr. flying time out of Dubai
who are still underserved. The market share of LCCs in our region is just about 2%332 .
Zidentyfikowano potencjalnie dużą grupę klientów kierujących się niską ceną, jako głównym
czynnikiem przy podejmowaniu decyzji o wyborze
przewoźnika. Najczęściej tego typu
oczekiwania cenowe wyrażane były przez klientów podróżujących na trasach bliskich, do 4-5
godzin lotu oraz na kierunkach o niskim poziomie PKB per capita. W pierwszych dwóch
latach funkcjonowania flydubai strategia rynkowa ukierunkowana była na obsługę obydwu
grup odbiorów. Uruchamiając linie typu LCC emirat po raz kolejny wyprzedził konkurencję,
trafnie identyfikując trendy i potrzeby rynkowe, budując na nich swą strategię rynkową i w
konsekwencji błyskawicznie osiągając próg rentowności.
Planując otwarcie nowej linii emirat Dubaju zaczerpnął z doświadczeń Singapuru,
stosującego od lat segmentację na rynku lotniczym poprzez oferowanie usług dwóch
przewoźników narodowych, tradycyjnej linii lotniczej Singapour Air oraz linii LCC Silk Air.
Decyzja o otwarciu flydubai umożliwiła zastosowanie podobnej segmentacji, prowadzącej do
maksymalizacji przychodów dla budżetu z działalności linii, nie psując marki Emirates (przez
obsługę pasażerów z „niższej półki”) i pozyskując zarazem nowych klientów tanich linii. W
ramach nowej strategii rozwoju lotnictwa w emiracie Dubaju Emirates ma się skoncentrować
na przewozach regularnych, docierających do dużych i dobrze zlokalizowanych portów
lotniczych. Do obsługi przewozów stosuje szerokokadłubową, jednak zróżnicowaną flotę.
Flydubai z kolei ma pełnić funkcje komplementarne wobec oferty Emirates, koncentrując się
330
“Ghaith
Al
Ghaith”,
Aviation
Guide,
http://www.aviationguideem.com/index.php/whos-‐‑who/125-‐‑
ghaith-‐‑al-‐‑ghaith,
dostęp
15.11
2013.
331
“Confident
flydubai
preparing
takeoff”,
Aviation
Transport
World,
7
April
2009,
http://atwonline.com/airports-‐‑amp-‐‑routes/confident-‐‑flydubai-‐‑preparing-‐‑takeoff,
dostęp
15.11.
2013.
332
ibidem.
226
głównie na przewozach regionalnych oraz kierunkach bliskich, a zarazem mało zamożnych,
za to z dużym potencjałem na przyszłość. Zbyt krótkie
dystanse z małym ruchem
pasażerskim są nieopłacalne dla szerokokadłubowych samolotów linii Emirates. Ponadto typ
samolotów, będących na wyposażeniu LCC umożliwia obsługę tras nieprzystosowanych do
samolotów szerokokadłubowych. W ten sposób obie linie świadczą usługi komplementarne,
powiększając łączną masę zysku dla budżetu emiratu
Jak już zostało wspomniane, linia flydubai została zbudowana na diagnozie istnienia
istotnej niszy rynkowej, istniejącej w ramach rynków bliskowschodnich, w tym przede
wszystkim państw GCC. W szybkim czasie uzupełniono te kierunki o państwa byłego
Związku Radzieckiego, w tym Rosję, Ukrainę, Kazachstan, republiki kaukaskie, a także
Rumunię, Macedonię oraz Serbię. W kolejnym etapie rozwoju linii otwarto także połączenia
na rynku azjatyckim i afrykańskim. W 2012r. 70% przelotów wykonywanych było w ramach
Bliskiego Wschodu, z czego aż 55% stanowiły loty wykonywane do innych państw GCC,
13% lotów odbywało się do Azji, a blisko 10% do Europy Środkowo-Wschodniej333.
W ramach monarchii Zatoki głównym kierunkiem, koncentrującym gros przelotów
jest stolica Kataru, Doha. Flydubai z Dubaju odbywa tam aż 9 lotów dziennie, konkurując na
tym rynku z Qatar Airways. Linia flydubai obsługuje 31% pasażerów z Doha, podczas gdy
QA 33%, a Emirates 32%. Chociaż narodowy przewoźnik Kataru, QA ma na swoim rynku
pozycję lidera, to dwóch operatorów z Dubaju, Emirates oraz flydubai obsługują aż 63%
ruchu pasażerskiego na tym kierunku334.
Według ostrożnych szacunków władz obie linie mają do 2020r. przynieść budżetowi
Dubaju 45 mld USD
335
. Przyjęto założenie o rosnącej popularności Dubaju, jako kierunku
docelowego dla biznesu, turystyki, w tym turystyki handlowej. Aby zminimalizować koszty
operacyjne i serwisowe cała flota została oparta na jednym modelu samolotów- Boeingach
737-800. W przeciągu zaledwie 4 lat emiratowi udało się stworzyć kolejny wielce opłacalny
biznes. W 2012 r. linia odnotowała pierwsze zyski w wysokości ponad 41 mln USD,
333
“flydubai
has
bright
outlook
after
recording
first
profit
and
emerging
as
close
partner
to
Emirates”,
Centre
for
Aviation,
19
February
2013,
http://centreforaviation.com/analysis/flydubai-‐‑has-‐‑bright-‐‑
outlook-‐‑after-‐‑recording-‐‑first-‐‑profit-‐‑and-‐‑emerging-‐‑as-‐‑close-‐‑partner-‐‑to-‐‑emirates-‐‑98088,
dostęp
25.11.
2013
334
Flydubai.
A
success
story,
https://flydubai.com/en/news/article/flydubai-‐‑a-‐‑success-‐‑story/,
dostęp
23
.11.
2013.
335
ibidem.
227
przychody wynosiły
756 mln USD, a stopa zysku 24%. Wykonywała 1000 lotów
tygodniowo do 65 portów świata.
Flydubai stał się drugą największą tanią linią na świecie, za irlandzkim operatorem
Ryanair. Jej ambicją jest zdobycie pozycji lidera na rynku przelotów LCC. W ciągu
pierwszych 18 miesięcy funkcjonowania obsługiwała już 31, a dwa lata później aż 65
kierunków. Oznacza to, że w ostatnich 2 latach linia dodawała kolejną destynację do siatki
połączeń każdego miesiąca. Linia posiada w swojej flocie 33 samoloty, jednak na targach
lotniczych odbywających się w Dubaju(Air Show Dubai) w listopadzie 2013r. wzbudziła
sensację, składając zamówienie w firmie Boeing na 111 samolotów typu Boeing 737-MAX,
zmodernizowanej wersji modelu 737-800 o łącznej wartości
11,5 mld USD. Jest to
największe w historii firmy Boeing zamówienie złożone na jeden model samolotu 336.
W 2012 r. linia flydubai dokonała zmiany strategii rynkowej, przekształcając się z
tanich linii LCC w jedną z pierwszych w świecie linii hybrydowych (hybryd carrier, HC).
Kategoria linii hybrydowych jest całkowitą nowością w przewozach lotniczych. Linie HC
poszukują „trzeciej drogi” w przewozach lotniczych, opierając swą strategię rynkową na
dwóch filarach. Jednym jest oferowanie niskich cen, porównywalnych do linii LCC. Firmy
HC kładą ogromny nacisk na kontrolę kosztów, a ich warunkiem jest osiąganie wysokiej
rentowności. Drugim filarem jest zbliżanie standardów usług do oferowanych przez
przewoźników tradycyjnych. By połączyć obydwa, jakby się wydawało sprzeczne cele, linie
HC stosują innowacyjne metody świadczenia nowych usług, dających operatorowi ekstra
zyski, takie jak: sprzedaż ubezpieczeń, pośrednictwo wizowe, usługi cargo, czy rozrywka na
pokładzie337.
Egzemplifikacją nowej strategii rynkowej flydubai jest wprowadzenie po raz pierwszy
w tanich liniach klasy biznes. Projektowane specjalnie dla tego operatora samoloty różnią się
od innych przewoźników (nie tylko LCC czy HC) lepiej zaprojektowaną i gwarantującą
znacznie wyższy standard przestrzenią części pasażerskiej, czy dostępem do multifunction
internal tv system(MITV)- specjalnego systemu, umożliwiającego zakup filmów, muzyki czy
produktów przez każdego pasażera, dzięki zamontowanemu w każdym siedzeniu czytnika
336
“Aubai
Air
Show:
flydubai
Places
USD
11
Billion
Boeing
Order”,
Breaking
Travel
News,
18
November
2013,
http://www.breakingtravelnews.com/news/article/dubai-‐‑air-‐‑show-‐‑flydubai-‐‑places-‐‑us11-‐‑billion-‐‑
boeing-‐‑order/,
dostęp
23.11.
2013.
337
“Delivering
Choice,
Versatility
and
Flexibility
to
Global
Hybrid
Carriers”,
Navitaire,
http://www.navitaire.com/diff_hybrid.aspx,
dostęp
23.11.
2013
228
kart kredytowych
338
. Wprowadzenie klasy biznes ma na celu zdobycie wymagającej części
klientów, zaś MITV przyczynia się w istotnym stopniu do poprawy wyniku finansowego linii.
Próba oceny
Rynek lotniczy w państwach Zatoki Perskiej przechodzi w ostatnich trzech dekadach
ogromne przeobrażenia. Na przestrzeni tego czasu wyrosły trzy tradycyjne linie lotnicze,
Emirates, Qatar Airways oraz Etihad, odgrywające obecnie olbrzymia rolę na rynku
przewozów pasażerskich. W ostatnich latach pojawił się ich niskokosztowy partner, flydubai.
Patrząc na Wielką Trójkę, tempo jej rozwoju, ambicje, ekspansję na rynku przewozów
lotniczych wydaje się, że znalazły one miejsce dla siebie. Równocześnie sposób ich
funkcjonowania, oferta oraz standard oferowany wymuszają wzrost jakości przewozów
pasażerskich, czy obniżkę kosztów u innych operatorów. Nie inaczej jest z flydubai. Linia,
podobnie do Emirates ma ambicje stać się liderem w swojej grupie. Już dziś, zdobywając w
ciągu niecałych 5 lat drugą pozycję w grupie LCC, stała się groźnym graczem
wyznaczającym standardy w tej grupie usług. Jako jedna z pierwszych w świecie przeobraziła
się w linię hybrydową, stając się nie tylko konkurentem dla innych tanich linii, ale także
tradycyjnych przewoźników. Udaje jej się oferować wysoką jakość usług po cenach znacznie
niższych niż u innych przewoźników narodowych. Oferując wysoką jakość po niskiej cenie
ma otwarte przed sobą światowe rynki.
***
W końcu lat 90.XXwieku doszło do zmiany funkcjonowania sektora lotniczego,
polegającej na postępującej koncentracji. Koncentrację wymusiła narastająca konkurencja
dziesiątek, potem zaś setek linii lotniczych w świecie, walczących zajadle o klientów339.
Skutkiem pogarszającej się sytuacji w 1997 r. z inicjatywy Lufthansy powstał sojusz linii
lotniczych (alians) Star Alliance, liczący obecnie 30 członków i posiadający blisko 30%
udział w rynku przewozów pasażerskich. Jest to największe ugrupowanie integracyjne
przewoźników lotniczych. Dwa lata później, w 1999 r. powstał OneWorld, sojusz
gromadzący kilkunastu przewoźników, w którym dominująca rolę odgrywają American
Airlines oraz British Airways. Sojusz ten jednak nigdy nie osiągnął pozycji Star Alliance,
obecnie ma 23% udział w rynku. W kolejnym roku z inicjatywy amerykańskiej linii Delta
338
http://www.youtube.com/watch?v=luZ9Dp5CLks,
dostęp
23
.11.2013
339
Obecnie
w
IATA
zarejestrowanych
jest
240
linii
lotniczych,
co
pokrywa
84%
całego
ruchu
lotniczego
na
świecie,
http://www.iata.org/Pages/default.aspx,
dostęp
23.11.
2013.
229
powolano do istnienia trzeci sojusz- Skyteam. Dzisiaj posiada on 19 członków i blisko 25%
udział w rynku. Poza trzema sojuszami wciąż istnieje grupa samodzielnych konkurentów na
rynku lotniczym. Posiadają oni niecałe 23% udziału w rynku 340. Celem stworzonych sojuszy
miało być przeciwdziałanie nadmiernej konkurencji, solidarne reprezentowanie interesów
grupy, wspólne dzielenie się trasami i lotniskami. W pewnych aspektach sojusze
przypominają ponadnarodowe kartele, zorganizowane pod dyktando lidera. W niektórych
przypadkach ich decyzje podyktowane są uśrednionym interesem całej grupy.
Analizowane linie mają dosyć lekceważące zdanie o sojuszach. Z wyjątkiem QA
(który przyłączył się do OneWorld) nie weszły one, ani nie planują przyłączyć się do
żadnego. Co więcej, bagatelizują znaczenie aliansów, podkreślając, że ich zdaniem dni tego
typu sojuszy są już policzone341. Grają z sojuszami, niszcząc je od środka, przyczyniając się
tym samym do osłabienia praktyk kartelowych i poprawy konkurencyjności w sektorze.
Przykładem takiego postępowania są bilateralne umowy zawierane przez linie znad Zatoki z
poszczególnymi, należącymi do różnych sojuszy przewoźnikami. Polityka taka prowadzi do
sytuacji w której za pośrednictwem Wielkiej Trójki dochodzi do wymuszonej współpracy
linii znajdujących się w konkurujących ze sobą ugrupowaniach.
Można zatem dostrzec, że o ile w pierwszym okresie istnienia linie Wielkiej Trójki
zagroziły interesom wielkich, uznanych
przewoźników narodowych, wprowadzając
zamieszanie na zdominowanym przez Zachód rynku przewozów międzynarodowych, o tyle
na przełomie dekad stają drapieżnikami na rynku sojuszów strategicznych, niszcząc lub
przynajmniej je osłabiając od wewnątrz.
Niechęć do wchodzenia Emirates i Etihad w alianse strategiczne uznawana jest przez
nie za najlepszy sposób obniżki kosztów funkcjonowania i zdobycia przewagi rynkowej. Jak
twierdzi szef Emirates, dzięki prowadzeniu samodzielnej polityki może on elastycznie
reagować na wyzwania rynkowe, prowadzić konkretną politykę cenową czy sprzedażową,
Tymczasem sojusze
narzucają bądź to uśrednioną cenę, biorącą pod uwagę koszty
340
Airline
Alliance,
http://en.wikipedia.org/wiki/Airline_alliance,
dostęp
23
.11.2013.
341
Może
decyduje
o
takiej
postawie
urażona
ambicja,
gdyż
w
pierwszych
latach
istnienia
to
właśnie
alianse
nie
były
zainteresowane
ich
przyłączeniem.
230
najlepszego i najsłabszego uczestnika grupy, bądź podporządkowują wszystkie linie, będące
członkami aliansu interesowi lidera 342.
***
Linie lotnicze państw Zatoki powstawały w rożnym czasie. Najbardziej nastawiona na
zysk i funkcjonowanie w otoczeniu rynkowym jest Emirates. Powstała jako firma nastawiona
na zysk- market oriented. Właściciel, państwo nie było zainteresowane rozwojem firmy jako
takiej, traktowało linię jako pomysł na biznes. Otwarta na publikowanie danych, audyty
zewnętrzne, konfrontację. Działa w sposób niedościgły dla konkurentów. Z tej przyczyny jest
powodem do dumy emiratu i narzędziem budowy marki państwa.
Druga siostra – Qatar- to firma, która już nie jest tak skłonna do informowania o
swoich osiągnięciach. Czy tajemnica oznacza, że jej rentowność nie jest porównywalna z
siostrzaną firmą z Dubaju? Z porównania szczątkowych danych jednorocznych wynika, że
zysk Qatar stanowi zaledwie ¼ poziomu zysków Emirates (250 mln USD/1 mld USD).
Trzecia linia, Etihad osiągnęła zyski dopiero po 8 latach istnienia. Etihad powstało
bardziej w wyniku ambicji emira Abu Dhabi budowy prestiżowej linii lotniczej emiratu.
Wprowadzano ją na rynek uznając za narodowego przewoźnika ZEA. Z tego powodu
wykorzystywana jest do obsługi rządu ZEA. Jej status miał ułatwić linii jej istnienie. Jednak
przez osiem pierwszych lat nie osiągając progu rentowności wymagała dotacji z budżetu.
Qatar i Etihad powstały przez naśladownictwo pomysłu Emirates. Z jednej strony
widać , że każda z linii rozrasta się i wzmacnia swoją pozycję rynkową. Pytanie czy potencjał
rynku przewozów lotniczych jest wystarczający, by zapewnić sukces ekonomiczny każdej z
nich? Skąd Wielka Trójka zamierza pozyskiwać klientów? Z powodów demograficznych nie
mogą one opierać swej strategii na obsłudze własnych rynków, gdyż są one niewystarczające.
Linie znad Zatoki w swym funkcjonowaniu przyjęły te sama strategię rynkową. Nastawiają
się więc na obsługę klientów zewnętrznych. Profil całej Trójki opiera się na świadczeniu w
poszczególnych klasach najwyższej jakości usług. W ten sposób mają szansę przechwycić
klientów linii konkurencyjnych. Sprzyja temu także segmentacja rynku. Linie posiadają trzy
klasy: pierwszą, biznes oraz ekonomiczną, w każdej oferują najwyższej jakości produkt w
atrakcyjnej cenie. To daje im przewagę rynkową.
342
“CEO
Interview:
Emirates
Airline
make
it
happen
attitude”,
IATA,
June
2012,
http://www.iata.org/publications/airlines-‐‑international/june-‐‑2012/Pages/ceo-‐‑interview-‐‑emirates.aspx,
dostęp
14
XI
2013
231
Cała Trójka buduje swój wizerunek na obsłudze sektora klientów luksusowych, jak też
przewozów transkontynentalnych. Wszystkie wykorzystują w promocji lokalizację, jako
argument przemawiający za ich sukcesem (warto wspomnieć hasło reklamowe Emirates: 1/3
populacji świata w ciągu 4 godzin lotu, 2/3 populacji do 8 godzin lotu). Czy jest jednak
wystarczająco dużo klientów dla osiągnięcia sukcesu ekonomicznego każdej z nich? Nie
konkurują one przecież tylko między sobą, ale także z innymi liniami w świecie,
posiadającymi podobny profil funkcjonowania.
Linie w swej strategii rynkowej koncentrują się na następujących grupach klientów.
Po pierwsze na nowych klientach, diagnozując trafnie niesłychanie dynamiczny rozwój
przewozów lotniczych w świecie. Firmy starają się zachęcić nowych klientów, oferując
atrakcyjne ceny, promocje, wykorzystując do docierania do klientów profile społecznościowe,
np. facebook, czy stosując programy lojalnościowe. Innym kierunkiem działań jest strategia
przejmowania klientów od innych przewoźników- zachodnich i azjatyckich. Polityka ta budzi
duży opór konkurencyjnych linii lotniczych i ich protesty, czy oskarżenia o nieuczciwą
konkurencję. Strategia ta przynosi liniom bardzo duże korzyści. Trzecią strategią, póki co
najsłabiej zarysowaną, jest przechwytywanie przez linie Wielkiej Trójki swoich własnych
klientów (jedna linia drugiej). Nie bez znaczenia jest także połączenie aktywności linii z
rozwojem usług turystycznych. Pozwala to na pozyskanie dużej grupy turystów i klientów
docelowych (np. uczestników konferencji organizowanych w poszczególnych emiratach).
Nierównomierność rozwoju linii może oznaczać różną efektywność każdej z nich w
zakresie wymienionych strategii rynkowych. Jednak z drugiej strony wszystkie trzy rozwijają
się, kupują nowe samoloty i generują zyski. Może to świadczyć o tym, że bardziej niż na
konfrontację w ramach trójki nastawieni są na przejmowanie klientów konkurencji
zewnętrznej oraz pobudzanie ruchu lotniczego i przejmowaniu nowych pasażerów.
Najskuteczniejszy jest Emirates, który rozwija się w najszybszym tempie, ma przewagę
konkurencyjną nad pozostałymi liniami Wielkiej Trójki w postaci dłuższego okresu
funkcjonowania na rynku lotniczym i większych skumulowanych środków. Głównym
konkurentem Emirates jest Qatar Airways, który wkracza na te same rynki co linia z Dubaju,
próbując stosować podobną strategię, a nawet dając lepsze warunki niż Emirates (np. dłuższy
okres promocji). Jednak Katarowi nie udało się jeszcze uczynić swój kraj wystarczająco
atrakcyjnym dla turystów i modnym.
Trzeba pamiętać ponadto o funkcjonowaniu tuż za granicami emiratów Saudi Airlines,
chociaż linia ta swą ofertę kieruje do innych grup klientów: Saudyjczyków oraz pielgrzymów
232
udających się do Mekki i Medyny. Świadczy zatem usługi komplementarne, a nie
substytucyjne.
Jednym z ważniejszych punktów strategii ekspansji linii Wielkiej Trójki jest
rozbudowa lotnisk i przyciąganie klientów przez tworzenie możliwości korzystania z
najnowocześniejszych i najlepszych portów lotniczych świata. Porty lotnicze dla państw
Zatoki to nie jest miejsce docelowego lądowania czy zaczynania podroży. W zamiarach
inwestorów porty lotnicze mają zachwycać architekturą, kusić luksusowymi centrami
handlowymi i stworzonymi możliwościami odpoczynku. Emiraty Kataru, Abu Dhabi i
Dubaju jako jedne z pierwszych odkryły znaczenie portów lotniczych dla
wyników
ekonomicznych linii lotniczych oraz rozwoju otoczenia, w których są one zlokalizowane.
Najtrafniej relację tę wyraził szef linii katarskich, twierdząc że atrakcyjny port lotniczy jest
najlepszą wizytówką kraju. Każdy, kto się znajdzie na lotnisku choćby przejazdem zachwyci
się nim na tyle, że będzie chciał niebawem wrócić i zwiedzić kraj. Dlatego lotniska państw
Zatoki projektują najlepsi projektanci świata, a same porty wygrywają prestiżowe nagrody
architektoniczne.
Jednak czy jest miejsce dla trzech kolosalnych lotnisk (nie licząc lotniska w stolicy
Omanu- Muskacie), zlokalizowanych w dystansie maksimum 1,5 godziny lotu od siebie?
Takie nagromadzenie lotnisk może prowadzić do ostrej walki konkurencyjnej pomiędzy nimi,
albo/oraz przejmowania klientów z innych kierunków przelotowych (np. korzystających z
lotnisk z Azji).
7.3. Katar: imperium medialne Al Jazeera
Jednym
dywersyfikacji,
z
najbardziej
wprowadzania
spektakularnych
w życie
nowej
przykładów
wizji
skuteczności
funkcjonowania
polityki
państwa
w
zglobalizowanym świecie i budowy marki państwa jest stworzenie w 1996 r. z inicjatywy
emira Kataru telewizji satelitarnej Al Jazeera (AJ) i jej przekształcenie w ciągu 15 lat w
imperium medialne, zdolne konkurować z największymi stacjami informacyjnymi świata. AJ
233
stała się
przykładem spektakularnego sukcesu , zarówno w sferze biznesowej, jak i
kształtowania wizerunku państw muzułmańskich w świecie. Al Jazeera stała się jednym z
najdroższych i najlepiej rozpoznawalnych znaków towarowych w świecie, stając się zarazem
jednym z głównych narzędzi budowania marki państwa Katar. Do 2012r. stacja wyznaczała
standardy dziennikarstwa. Dowodem tego są przyznane jej liczne międzynarodowe, a
zarazem prestożowe nagrody, jak Columbia University Journalism Award ( 2011r.), czy
nagrody Freedom of Speech and Expression Award przyznaną przez Roosevelt Foundation
(2012r.). O jakości stacji AJ świadczy także nominowanie jej do pokojowej nagrody Nobla w
2012 r. 343.
Al Jazeera nie jest, w ujęciu historycznym, pierwszym w regionie Bliskiego Wschodu
medium o ambicjach regionalnych. Jej twórcy wzorowali się na egipskiej stacji radiowej z
okresu panowania prezydenta Nassera- Voice of the Arabs, działającej w dekadach lat 50. i
60. XX w. Rozgłośnia ta jako pierwsza adresowała swe programy do panislamskiej opinii
publicznej, starając się dostarczać obiektywne i nieocenzurowane
informacje. Z kolei
pierwszym lokalnym kanałem satelitarnym adresowanym do społeczności arabskiej była
saudyjska telewizja Ala al-Hawa. Rozpoczęła ona swe nadawanie w 1996r. Twórcy Al
Jazeera wzorowali się na obydwu doświadczeniach w trakcie opracowywania koncepcji
nowej telewizji344.
W połowie lat 90. poza niszową stacją o znikomej liczbie odbiorców BBC Arabic brak
było kanałów nadających po arabsku spoza opresyjnych systemów. Przy dość powszechnym
w świecie arabskim braku znajomości angielskiego zamykało to dla większości mieszkańców
Bliskiego Wschodu dostęp do obiektywnej informacji. Gdy w 1998 r. BBC zdecydowała się
na zamknięcie stacji Arabic
powstała luka na rynku medialnym, przy równocześnie
343
“Al
Jazeera
wins
freedom
of
speech
award”,
Al
Jazeera
English,
12
May
2012,
http://www.aljazeera.com/pressoffice/2012/05/2012512172852382317.html,
,
dostęp
21.05.2013)
oraz
“Nobel
Peace
Prize:
Bill
Clinton,
Bradley
Manning
and
Al
Jazeera
nominated
for
2012
Nobel
Peace
Prize”,
The
Slatest,
27
February
2012,
http://slatest.slate.com/posts/2012/02/27/nobel_peace_prize_bill_clinton_bradley_manning_and_al_jaze
era_nominated_for_2012_nobel_peace_prize.html
,
“Al
Jazeera
English
wins
Columbia
University
Journalism
Award”,
Fox
News,
5
May
2011,
http://www.foxnews.com/us/2011/05/05/al-‐‑jazeera-‐‑english-‐‑
wins-‐‑columbia-‐‑universitys-‐‑journalism-‐‑prize/,
dostęp
21
.05.2013
344
Rinnawi,
Khalil
,
Instant
Nationalism:
McArabism,
al-‐‑Jazeera,
and
Transnational
Media
in
the
Arab
World,
University
Press
of
America
Inc.,
Oxford,
UK
,
2006,
str.
128
i
dalsze.
234
istniejącym coraz większym zapotrzebowaniu na bezstronną informację ze strony
społeczeństw bliskowschodnich. W tym czasie AJ już od blisko dwóch lat tworzyła swoje
struktury i przygotowywała się do ekspansji. Wykorzystała upadek BBC Arabic dla przejęła
pracujących tam dziennikarzy. Stworzyli oni trzon kadrowy AJ, przenosząc równocześnie
standardy dziennikarstwa brytyjskiego do katarskiej stacji. Kolejne lata funkcjonowania AJ
dowiodły , że w świecie islamu może istnieć własne rzetelne źródło informacji345.
Promotorem, założycielem i współwłaścicielem stacji satelitarnej AJ jest emir Kataruszejk Hamad bin Khalifa al-Thani (obecnie emir-ojciec).
Wyłożył on na uruchomienie
przedsięwzięcia (tzw. start up) 137 mln USD, w kolejnych latach zasilając tę stację także
kolejnymi kwotami. Zdaniem Foreign Policy w samym 2010r. na działalność koncernu AJ
emir Kataru przeznaczył około 650 mln USD346 . AJ powstała w konkretnym momencie
historycznym. Jej początki zbiegły się w czasie ze zmianą władzy w Katarze i objęciem jej
przez emira Hamada (1995) . Ambicją nowego władcy od pierwszych chwili panowania stało
się przekształcenie kraju w nowoczesne państwo islamskie, jak też jego modernizacja. Jedną z
pierwszych decyzji nowego emira, zmieniającą zasady funkcjonowania w sferze społecznej ,
a zarazem będącą symbolem zmian stało się zniesienie cenzury i przyznanie mediom pełnej
wolności wypowiedzi. Decyzja ta stworzyła niezbędne przesłanki dla sukcesu AJ.
Al Jazeera w pełni wpisywała się w promowany kierunek zmian. W pierwotnym
założeniu stacja miała stać się alternatywą dla regionalnych mediów narodowych, w pełni
kontrolowanych przez władców i podlegających cenzurze.
Misją stacji stało
się
rozpowszechnianie informacji o problemach regionu Bliskiego Wschodu adresowanych do
społeczeństw państw muzułmańskich
347 348
,
. Ponieważ AJ nadawała swoje programy po
arabsku, wykorzystując do tego celu łącza satelitarne (i będąc dystrybuowana także przez
telewizje kablowe) miała szanse dotrzeć do wielosetmilionowej grupy odbiorców z regionu
345
“History
of
Al
Jazeera
Television”,
Allied
Media,
http://www.allied-‐‑
media.com/aljazeera/jazeera_history.html,
Allied
Media
Corp.,
dostęp
24.05.2013.
346
Al
Qassemi,
Sultan,
“Breaking
the
Arab
News”,
Foreign
Policy,
2
August
2012,
http://www.foreignpolicy.com/articles/2012/08/02/breaking_the_arab_news?page=0,1&wp_login_redir
ect=0,
dostęp
24
.05.
2013.
347
El-‐‑Zayat,
Sukayna
,
Al-‐‑
Jazeera
as
a
tool
for
Qatari
foreign
Policy?,
wyd.
GRIN.
348
Warto
zacytować
zdanie
wypowiedziane
przez
emira
w
1997
do
pracowników
AJ:
"report
the
news
as
they
see
it."
"I
believe
criticism
can
be
a
good
thing
and
some
discomfort
for
government
officials
is
a
small
price
to
pay
for
this
new
freedom."
Za:
“History
of
Al
Jazeera
Television”,
Allied
Media,
http://www.allied-‐‑
media.com/aljazeera/jazeera_history.html,
Allied
Media
Corp,
dostęp
26.05.2013.
235
Bliskiego Wschodu. Główny inwestor- emir- od samego początku kładł nacisk na jakość
przekazywanych informacji. Stacja miała mieć charakter apolityczny, a władze deklarowały
swą neutralność i nie wywieranie wpływu na kierunek i sposób prezentowanych informacji.
Programy od samego początku prezentowały różne punkty widzenia. Z tego powodu
zasadniczo
odbiegały swym poziomem od funkcjonujących w świecie muzułmańskim
(dokładniej,
arabskim)
przedstawiających
dyskusji.
informacji
standardów
polityki
informacyjnej
poszczególnych
państw,
jedynie oficjalną wersję wydarzeń, bez możliwości jakiejkolwiek
Sukces AJ wynikał z faktu zidentyfikowania braku rzetelnego dostępu do
jako głównej bolączki
państw regionu Bliskiego Wschodu. Dotychczasowy
funkcjonujące w regionie media państwowe w krajach arabskojęzycznych prezentowały
wyłącznie oficjalny punkt widzenia lokalnych reżimów. Rinnawi ten powszechnie przyjęty
typ mediów nazywa „close etno-national media environment”349.
AJ stała się pierwszą arabską stacją telewizyjną , która zdobyła międzynarodową
sławę i uznanie w skali świata. Zmieniła ona wizerunek państw muzułmańskich, przybliżając
problematykę regionu. Jako telewizja pan-arabska przyczyniła się do powstania poczucia
wspólnoty pomiędzy społeczeństwami muzułmańskimi, pozwalając na uformowanie się
regionalnej identyfikacji
350
. Przyczyniła się ponadto do zmian w postrzeganiu roli kobiet,
islamu, kształtowania się społeczeństwa obywatelskiego, czy konfliktu arabsko-izraelskiego.
Poruszała problemy społeczne, polityczne, stanowiące dotychczas w państwach arabskich
tematy tabu. Przez swoje programy doprowadziła do erozji granic i barier informacyjnych.
Pozwalała ponadto na współuczestnictwo widzów w programach, prezentację ich opinii na
antenie w trybie on-line. W ten sposób zamknięte i konserwatywne społeczeństwa nabywały
umiejętności dyskusji publicznej. Mogły także prezentować swoje opinie grupy do tej pory
marginalizowane.
Otwartość polityczna AJ polegała również na udostępnianiu anteny przedstawicielom
spoza państw arabskich. Umożliwiono także możliwość prezentacji swych poglądów
radykalnym ugrupowaniom politycznym. Z możliwości tych w pierwszych latach istnienia
stacji korzystał często Osama bin Laden dla prezentowania swoich posłań do muzułmanów; w
stacji pjawiali się
także Palestyńczycy, jak i przedstawiciele władz Izraela. Tego typu
działalność zgodna była z pierwotnie założoną misją stacji, mianowicie prezentowania
349
Rinnawi,
Khalil,
Instant
Nationalism:
McArabism,
al-‐‑Jazeera,
and
Transnational
Media
in
the
Arab
World,
University
Press
of
America
Inc.,Oxford,
UK
,
2006
str.129.
350
Rinnawi,
Khalil,
op.
cit.,
str.
128
i
dalsze.
236
różnych punktów widzenia przy zachowaniu maksimum bezstronności i obiektywizmu.
Kluczowym programem dla
realizacji tego kierunku programowego,
ukazującym racje
rożnych stron był talk-show „The Opposite Direction”.
Nowatorskie sposoby działania
spotykały się z
w początkowym okresie funkcjonowania AJ
niezrozumieniem światowych odbiorców.
Przez konserwatywnych
muzułmanów oskarżana była o nastawienie proizraelskie, przez USA zaś o wypełnianie
funkcji narzędzia używanego przez organizacje terrorystyczna al-Kaida. Z czasem AJ
przekonała do siebie sceptycznych odbiorców na Zachodzie. W późniejszym okresie, po
uruchomieniu AJ English
stacja wręcz zyskała opinię ostatniego bastionu niezależnego
dziennikarstwa.
AJ to nie tylko dziennikarstwo. Z całą świadomością używana jest też jako narzędzie
do budowy jedności panislamskiej, tworzenia wspólnej islamskiej opinii publicznej, budowy
lub wzmacniania wspólnej tożsamości kulturowej. Rinnawi zmiany te nazywa
Mc
Arabizmem351. Wydaje się, że powstanie medium będącego głosem świata islamu, to bez
wątpienia jedno z największych osiągnięć stacji. AJ przyczyniła się przy tym do nawiązania
współpracy i rozmów pomiędzy często wrogimi wobec siebie i zamkniętymi dla siebie
wzajem państwami arabskimi.
W szybkim czasie AJ zmieniła dotychczas obowiązujący ład medialny świata, stając
się nowym graczem na arenie międzynarodowej, przyczyniając się tym samym do pluralizmu
informacyjnego. Zmniejszyła dominację mediów zachodnich w świecie (przede wszystkim
mediów amerykańskich), prezentując punkt widzenia innej cywilizacji. Do 2012 r. uznawana
była za modelową stację informacyjną, tym samym dowodząc, że wbrew stereotypom także
stacje muzułmańskie mogą dostarczać wiarygodnych informacji. Nie bez znaczenia dla
jakości programu ponadto był budżet . Stacja funkcjonowała bez większych ograniczeń
budżetowych umożliwiając swym dziennikarzom dotarcie do regionów bądź eksplorację
problemów często nieosiągalną dla innych stacji z przyczyn finansowych352.
Budowa pozycji rynkowej i tworzenie marki AJ zajęło pierwsze pięć lat. Do
ugruntowania jej pozycji na globalnym rynku medialnym doszło w latach 2001-2003, w
związku z zamachami na WTC w 2001r. i rozpoczęciem przez Zachód wojen w Afganistanie
351
Rinnawi,
Khalil,
op.cit.
352
Seib,
Philip
,
Al
Jazeera
Effect:
How
the
New
Global
Media
Are
Reshaping
World
Politics,
Potomac
Groupc
Inc,
Washington
D.C.,
2008.
237
i Iraku, będącymi konsekwencją ataków terrorystycznych. Al Jazeera w tych latach była
bowiem
jedyną stacją telewizyjną, która miała swe siedziby i dziennikarzy w Kabulu.
Również w Bagdadzie posiadała najprężniejsze spośród wszystkich nadawców studio. Co
więcej, jej dziennikarze mieli pełen dostęp do informacji, przede wszystkim płynącej ze
strony muzułmańskiej. W tym samym czasie zachodnie stacje informacyjne natrafiały na
blokadę bądź drastyczne ograniczenia informacyjne ze strony armii amerykańskiej. To
właśnie dzięki tak prowadzonej polityce informacyjnej USA AJ uzyskała w Afganistanie
pozycję monopolityczną, dodatkowo przemycając argumenty i racje drugiej strony konfliktu.
W tym czasie wydźwięk jej programów miał charakter antyamerykański i antybushowski.
Prezydent G.W.Bush i establishment amerykański odnosili się do stacji z dużą wrogością,
albowiem ujawniała ona dwuznaczne motywy interwencji i skrywane przed światową opinią
publiczną prawdziwe oblicze wojen prowadzonych przez armię USA. Z powyższych
powodów oraz braku kontroli nad przekazem płynącym do świata G.W. Bush zdecydował o
zbombardowaniu siedziby AJ w Kabulu, a parę lat później nalegał na analogiczne kroki
wobec siedziby stacji w Bagdadzie353.
Wraz z pozyskiwaniem nowych odbiorców AJ (Al Jazeera Arabic) poszerzała swą
ofertę o nowe programy. AJ wkroczyła na ścieżkę tworzenia globalnego imperium
medialnego.
Tabela 4/7
Fazy tworzenia koncernu medialnego Al Jazeera w latach 1996-2013
Rok
Nazwa stacji
Język/Charakter stacji
1996
Al Jazeera
Arabski/ stacja informacyjna typu
24/7
2003
Al Jazeera Sport Channel
Arabski
2005
Al Jazeera Mubashar (AJ Live)
Arabski/transmisje z wydarzeń
publicznych na żywo
2005
Al Jazeera Children Channel
Arabski
353
Nehring,
Brad,
“Is
Al
Jazeera
Unbiased
Legacy
Coming
To
An
End?”,
Social
Media
Chimps,
https://socialmediachimps.com/news/al-‐‑jazeeras-‐‑unbiased-‐‑legacy-‐‑coming-‐‑end/
oraz
Boot,
Robert
,
“Wikileaks
cables
Al
Jazeera
Qatari
foreign
policy”,
The
Guardian,
6
December
2010,
http://www.guardian.co.uk/world/2010/dec/05/wikileaks-‐‑cables-‐‑al-‐‑jazeera-‐‑qatari-‐‑foreign-‐‑policy,
dostęp
25.11.2013.
238
2006
Al Jazeera English
Angielski/ stacja informacyjna typu
24/7
2007
Al Jazeera Docummentary
Channel
Arabski
2011
Al Jazeera Balkans
Języki narodowe państw bałkańskich/
kanał informacyjny
2013
Al Jazeera Turk
Język turecki/ kanał informacyjny
2013
Al Jazeera America
Angielski/ kanał informacyjny
Za: http://www.lyngsat-logo.com/tv/a_12.html, dostęp
25.11.2013.
Prężnie rozwijający się projekt imperium medialnego wymuszał tworzenie nowych
siedzib. Obecnie znajdują się one w ponad 40 państwach nadając po arabsku, angielsku oraz
w lokalnych językach , a przekaz medialny dociera do ponad 100 państw. Ogromny budżet
będący w dyspozycji dziennikarzy pozwalał na rzetelne programy z odległych krańców świata
oraz przyjęte w stacji standardy: profesjonalizmu, obiektywności, dokładności oraz
poszukiwania prawdy. To sprawiło, że w AJ pracuje wielu znanych dziennikarzy i ekspertów
z najlepszych stacji
informacyjnych i tygodników zachodnich, takich jak
BBC, CNN,
CNBC, ITV , ABC czy APTN; wśród nich sir David Frost ( BBC), Marwan Bishara (NY
Times), Amanda Palmer (CNN), Richard Gizbert (ABC) czy Riz Khan ( BBC i CNN)354.
Jakość kadry dziennikarskiej, gwarantującej wysoki poziom programów przyciąga kolejnych
widzów. Korporacja Allied Media szacuje, że codziennie AJ jest oglądana przez ponad 80
mln widzów, na zachodzie głównie ze Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Kanady
oraz Australii.
Allied Media przeprowadziła ponadto badania nad odbiorcami głównego kanału AJAJ Arabic . Według nich dominującą grupą widzów AJ Arabic są muzułmanie (96%),
młodzi mężczyźni w wieku 15-29 lat (25%), zarabiający do 15 tys. USD rocznie,
zamieszkujący miasta (67%) i tereny podmiejskie (27%).
Osoby zamieszkujące obszary
wiejskie stanowią zaledwie 6% widzów. Główną grupą odbiorów są osoby z wykształceniem
średnim, zdecydowanie mniejszy jest udział osób z wykształceniem wyższym355.
354
Al
Jazeera
English,
http://www.aljazeera.com,
“Al
Jazeera
Popular
Programs”,
Allied
Media
Corp.,
http://www.allied-‐‑media.com/aljazeera/al_jazeera_viewers_demographics.html,
Wikipedia
http://en.wikipedia.org
,
dostęp
25.11.2013.
355
“Al
Jazeera
TV
viewers
demographic”,
Allied
Media
Corp.
,
http://www.allied-‐‑
media.com/aljazeera/al_jazeera_viewers_demographics.html
,
dostęp
25.11.2013.
239
Warto zaznaczyć, że AJ przyczyniła się do zmiany mapy medialnej świata, inicjując
zainteresowanie programami, adresowanymi do społeczeństw regionu Bliskiego Wschodu,
znajdujących się do tej pory poza zakresem zainteresowania świata mediów. Przykładem
może być uruchomienie w 2006 r. przez hiszpańską agencję rządową EFE stacji radiowej
nadającej w języku arabskim skierowanej do słuchaczy w Maroko, Tunezji i Mauretanii.
Misją finansowanej przez hiszpański MSZ rozgłośni była poprawa stosunków między
obydwiema cywilizacjami. Podobnymi motywami kierowały się Dania, Niemcy, Wielka
Brytania i Francja uruchamiając nadawanie w języku arabskim programów radiowych i
telewizyjnych. Ich programy w dużym stopniu adresowane są do diaspory arabskiej i mają za
zadanie budowę mostów między obiema cywilizacjami. Warto wspomnieć również fakt
uruchomienia w USA w 2004r. z pieniędzy rządowych amerykańskiej arabskojęzycznej
stacji Al-Hurra, skierowanej do społeczeństw bliskowschodnich.
AJ wyznaczyła ponadto kierunek
rozwoju rynku medialnego wewnątrz
samych
państw muzułmańskich. W jej ślady podążyły inne kraje arabskie, tworząc konkurencyjne
względem AJ stacje satelitarne: Arabia Saudyjska uruchomiła Al Arabiya, ZEA- Abu
DhabiTV, Liban uruchomił Lebanese Broadcasting Corp. Głównym konkurentem względem
AJ na rynku bliskowschodnim stała się Al Arabiya, stacja informacyjna sfinansowana przez
Saudów, nadająca z Dubaju, działająca w formacie 7/24. Al Arabiya reprezentuje saudyjski
establishment i uznawana jest za kanał informacyjny o charakterze umiarkowanym, swego
rodzaju bliskowschodni odpowiednik CNN356.
Na uwagę zasługuje stosowana przez AJ strategia dotarcia do widzów. W 1996 r.
stacja rozpoczęła nadawanie przez satelitę (w początkach istnienia AJ satelitarne programy
informacyjne nie były jeszcze tak rozpowszechnione jak obecnie) . Dzięki wejściu
na
platformy satelitarne AJ mogła z łatwością przekroczyć granice narodowe, docierając do
odbiorców ze wszystkich krajów arabskich jak również do diaspory arabskiej, zamieszkującej
kraje niearabskiej. Dało to AJ możliwość działania w skali globalnej, przynosząc
równocześnie radykalne zmniejszenie kosztów emisji. Stacja stała się podstawowym źródłem
wiedzy o świecie i regionie dla społeczeństw państw opresyjnych, bez dostępu do informacji
na szczeblu kraju. Równocześnie fakt wykorzystania platform satelitarnych sprawiało, że
przekazywane treści znajdowały się poza kontrolą poszczególnych państw, co pozwalało
unikać blokad z ich strony. Zmuszało również rządy do większej transparentności. Każda
356
Seib,
Philip
,
Al
Jazeera
Effect:
How
the
New
Global
Media
Are
Reshaping
World
Politics,
Potomac
Group
Inc,
Washington
D.C.,
2008.
240
bowiem informacja podawana w mediach państwowych mogła być łatwo zweryfikowana w
medium satelitarnym.
Pierwotna decyzja o nadawaniu przez satelitę
wynikała z faktu powszechności
dostępu do telewizji satelitarnej w państwach arabskich i strategicznego celu, jakim było jak
najszersze dotarcie do opinii publicznej państw Bliskiego Wschodu. Sposoby nadawania
programu
AJ ewoluowały
w czasie.
Dopiero
w późniejszym
okresie- wraz z
upowszechnieniem internetu sięgnięto po łącza internetowe, z pełną świadomością, że w
regionie MENA odsetek korzystających z internetu jest znacząco niższy,
niż liczba
korzystających z telewizji satelitarnej. Wraz z postępującą informatyzacją, uruchomiono
programy AJ na stworzonej przez stację specjalnej stronie internetowej, ale oglądać je także
można na Youtube czy Twitter
357
. O ile nadawanie drogą satelitarną miało dotrzeć do
powszechnego odbiorcy w regionie, o tyle głównym motywem uruchomienia programów w
sieci była chęć dotarcia do młodych elit na Bliskim Wschodzie. Temu służyło również
uruchomienie w ostatnim okresie specjalnej aplikacji na telefony komórkowe (AJ mobile).
W ten sposób AJ dołączyła do elitarnej grupy stacji uczestniczącej w globalizacji
intelektualnej i informacyjnej. Przez swoją politykę informacyjną i strategię nadawczą
przyczynia się
do wymiany informacji miedzy kulturami i wzajemnego poznania,
zmniejszając tym samym ryzyko konfrontacji i radykalizacji.
Wykorzystanie nowoczesnych środków przekazu przekraczających granice państw
szło w parze z formułą nadawanych programów, wzorujących się na wiodących mediach
świata, przede wszystkim zaś na CNN i, w mniejszym stopniu, na BBC. Jak wspominałam, w
pierwszych latach funkcjonowania stacja bardzo dbała o to, by stosować bezstronny przekaz,
czy prezentować jak najszerszą paletę opinii. Z czasem widzowie dostrzegli i docenili tę
politykę, wybierając stację jako ulubiony kanał informacyjny. Wydaje się zatem, że
rzetelność informacyjna była największym atutem AJ i zadecydowała o jej sukcesie
rynkowym.
Niestety w końcu 2011r. doszło do zmiany polityki stacji. W tym czasie z rozkazu
emira Kataru doszło do zwolnienia dotychczasowego szefa AJ i twórcę jej sukcesu- Wadaha
Khanfara.
Jego miejsce zajął szwagier emira,
Hamada bin Thamer Al Thani, w
przeciwieństwie do poprzednika nie dysponujący odpowiednimi kwalifikacjami. AJ utraciła
357
El-‐‑Zayat,
Sukayna,
Al-‐‑
Jazeera
as
a
tool
for
Qatari
foreign
Policy?,
wyd.
GRIN.
241
pozycję obiektywnego informatora w kwestiach wewnętrznych Kataru358. W dodatku, w
trakcie Arabskiej Wiosny dostrzec można było wyraźną ewolucję polityki informacyjnej
stacji, od obiektywnego przekazu wydarzeń do coraz większego zaangażowania i uwikłania
stacji w politykę zagraniczną Kataru.
Kiedy na przełomie 2011/2012 doszło do rewolucji w państwach Bliskiego Wschodu
AJ odegrała w nich kluczową (i pozytywną) rolę, wypełniając funkcje informacyjne,
ułatwiające powstańcom z krajów Afryki Północnej (Tunezji, Egiptu czy Libii) prowadzenie
akcji zbrojnej. Udawało jej się to głównie ze względu na sposób nadawania (transmisje
satelitarne), niemożliwy do zablokowania przez lokalne władze. Ogromną rolę w Afryce
Północnej odegrała także audycja AJ Mubashir (On Live), która w swych transmisjach
opierała się na przesyłanych przez telewidzów SMS-ach, wypowiedziach czy filmach z
telefonów komórkowych359. Nie mogło to nie spotkać się z ostrą reakcją ze strony
przedstawicieli upadających reżimów. Oskarżały one
AJ o ingerowanie w wewnętrzne
sprawy wyżej wymienionych krajów. Z kolei w przypadku wydarzeń w Bahrajnie
AJ
odmówiła emisji zdjęć z masakry, której dokonały władze tego kraju w trakcie tłumienia
zamieszek.
W kolejnych miesiącach stacja stawała się coraz bardziej stronnicza. Do szczególnego
nadużycia dominującej pozycji medialnej AJ doszło w przypadku Syrii, wobec której której
AJ odegrała rolę tuby propagandowej władz Kataru, manipulując informacjami, często wręcz
je fabrykując. W transmisjach z tego ogarniętego wojną domową kraju na olbrzymią skalę
korzystano z relacji naocznych świadków, przekazów sms-owych, bez weryfikacji
prawdziwości zebranych informacji. Wykorzystywano również
przekazu na odległość, wykorzystując go do
skype, jako narzędzia
analiz czynionych przez
specjalistów
znajdujących się setki kilometrów od miejsca opisywanych zdarzeń, będąc przez to mało
358
Nehring,
Brad,
“Is
Al
Jazeera
Unbiased
Legacy
Coming
To
An
End?”,
Social
Media
Chimps,
https://socialmediachimps.com/news/al-‐‑jazeeras-‐‑unbiased-‐‑legacy-‐‑coming-‐‑end/,
dostęp
15.09.2013.
359
Doskonale
ilustruje
rolę
AJ
w
Arabskiej
Wiośnie
krążący
w
Egipcie
dowcip:
The
widespread
joke
capturing
this
reports
a
conversation
in
hell
between
Egypt’s
three
former
presidents,
Nasser,
Sadat
and
Mubarak.
When
they
ask
each
other
how
they
were
felled,
Nasser
replies
‘by
poison’;
Sadat
says
‘by
assassination’;
and
Mubarak’s
answer
is
‘by
Al-‐‑Jazeera’
,
Hroub,
Khaled,
“How
Al
Jazeera’s
Arab
Spring
Advanced
Qatar’s
Foreign
Policies”,
Europes
World,
Autumn
2011,
http://www.europesworld.org/NewEnglish/Home_old/Article/tabid/191/ArticleType/ArticleView/Artic
leID/21877/HowAlJazeerasArabspringadvancedQatarsforeignpolicies.aspx
,
dostęp
22.05.
2013.
242
wiarygodnymi. Równocześnie stacja wprowadziła blokadę informacyjną na temat
pozytywnych kroków podejmowanych przez dotychczasowego prezydenta al Assada. Nie
wspomniano o wysiłkach władz Syrii, zmierzających
do normalizacji sytuacji, np. o
zaproponowaniu i przeprowadzeniu referendum na temat zmian w konstytucji, znoszących
system jednopartyjny i dominację rządzącej partii Baas
360
. Do rangi symbolu urasta zdanie
szefa byłego biura AJ w Bejrucie: „ Fakty są całkiem inne, niż te prezentowane w stacji” 361
lub podtytuł artykułu z Foreign Policy: „Egipt wypromował AJ, Syria ją zniszczyła”362 .
Stronniczość stacji relacjonującej przebieg wojny domowej w Syrii spowodowała rezygnację
z pracy w stacji szeregu dziennikarzy,
m.in. większości pracowników
biura AJ w
Bejrucie363. W rezultacie stacja zanotowała gwałtowny spadek przychodów z reklam,
spowodowany wycofywaniem się zleceniobiorców.
Khadija Patel oskarża AJ, że poświęciła swoją bezstronność dla realizacji celów
politycznych swych właścicieli. Zwraca uwagę, że stacja została ufundowana przez władze
Kataru (emira), a państwo to zajęło jednoznaczne stanowisko po stronie opozycji syryjskiej.
Dodatkowo Katar przekazuje rebeliantom uzbrojenie do prowadzenia walk z władzą. Patel
dostrzega ponadto istotne odmienności w przekazie na temat wydarzeń w Syrii stacji AJ
Arabic i AJ English. W wersji AJ English, adresowanej do zachodniej opinii publicznej
komentatorzy i analitycy eksponują rolę al-Kaidy w wydarzeniach w Syrii, podczas gdy
eksperci w AJ Arabic temu udziałowi całkowicie przeczą364. Można tylko podejrzewać, że u
podłoża takiej polityki informacyjnej AJ stoi chęć nakłonienia państw zachodnich do
360
Referendum
nie
zostało
zbojkotowane,
uczestniczyło
w
nim
57%
uprawnionych
do
głosowania,
90%
oddanych
głosów
było
za
przyjęciem
zmian.
Za:
“Exodus
of
Al
Jazeera
staff
over
‘biased
coverage’
of
conflict
in
Syria”,
Ya
Libnan,
12
March
2012,
http://www.yalibnan.com/2012/03/12/exodus-‐‑of-‐‑al-‐‑
jazeera-‐‑staff-‐‑over-‐‑biased-‐‑coverage-‐‑of-‐‑conflict-‐‑in-‐‑syria/
,
dostęp
17.07.
2013.
361
Qatari
Owner
Dictates
Al
Jazeera
Editorial
Policy,
Press
TV,
1
October
2012,
http://www.presstv.ir/detail/2012/10/01/264405/qatari-‐‑owner-‐‑dictates-‐‑aljazeera-‐‑policy/
362
Sultan
al
Qassemi,
Breaking
the
Arab
News?,
Foreign
Policy,
2
August
2012,
http://www.foreignpolicy.com/articles/2012/08/02/breaking_the_arab_news?page=0,1&wp_login_redir
ect=0,
dostęp
17.07.
2013.
363
“Exodus
of
Al
Jazeera
staff
over
‘biased
coverage’
of
conflict
in
Syria”,
Ya
Libnan,
12
March
2012,
http://www.yalibnan.com/2012/03/12/exodus-‐‑of-‐‑al-‐‑jazeera-‐‑staff-‐‑over-‐‑biased-‐‑coverage-‐‑of-‐‑conflict-‐‑in-‐‑
syria/,
dostęp
17.07.
2013.
364
Patel,
Khadija
,
“Is
Al
Jazeera
a
Shrill
for
Qatari
Foreign
Policy”,
Daily
Maverick,
31
January
2013,
http://dailymaverick.co.za/article/2012-‐‑08-‐‑13-‐‑is-‐‑al-‐‑jazeera-‐‑a-‐‑shrill-‐‑for-‐‑qatari-‐‑foreign-‐‑policy
,
dostęp
15.09.
2013.
243
interwencji zbrojnej w Syrii. Katar jest przeciwnikiem reżimu z Damaszku i wszelkimi
sposobami chce doprowadzić do obalenia Assada.
Do chóru krytyków dołączył portal Wikileaks, oskarżając Katar o używanie AJ jako
narzędzia szantażu informacyjnego. Portal powołuje się na dokumenty, pochodzące
z
ambasady USA w Doha , z których wynika że emir Kataru złożył na początku wydarzeń
Arabskiej Wiosny propozycję
ówczesnemu
prezydentowi Egiptu Mubarakowi, w myśl
której AJ na rok wyciszy transmisje z wewnętrznych niepokojów w tym kraju w zamian za
włączenie się Egiptu w rozwiązanie sprawy izraelsko- palestyńskiej. Ponieważ Mubarak nie
wyrażał zgody AJ przystąpiła do ataku medialnego, a sam Mubarak oskarżył tę stację , iż
doprowadziła do jego odwołania365.
Wikileaks naświetla również, jak się wydaje, powody wyżej wspomnianej dymisji
szefa AJ. Twierdzi, że obecnie jesteśmy świadkami zmiany polityki informacyjnej stacji i
poddanie jej kontroli państwa Katar. Celem nowej polityki państwa (i AJ) ma być poprawa
stosunków z USA. Przez długi czas AJ postrzegana była przez władze amerykańskie jako
stacja wroga, szkodząca wizerunkowi USA na arenie międzynarodowej. Wymuszenie przez
władze Kataru dymisji jej dotychczasowego szefa umieszczone zostało przez Wikileaks w
kontekście ocieplenia relacji katarsko-amerykańskich , jak też poprawy wizerunku stacji i
samego Kataru. Było to wykalkulowane działanie emiratu, którego najnowszym celem stała
się
skuteczna ekspansja stacji
na rynek amerykański
ze specjalnym programem AJ
America, adresowanym do Amerykanów . Władze Kataru uznały, że stosując dotychczasową
antyamerykańską retorykę nie uda im się trafić do odbiorców amerykańskich,
a sama
operacja udostępniania platform satelitarnych dla AJ America może zostać zablokowana
przez władze USA, podobnie jak to miało miejsce w przypadku AJ English, której
odmawiano od samego początku (2006) dystrybucji na rynku amerykańskim. Równocześnie
stacja AJ America w zamierzeniu właściciela miała służyć jako ważne narzędzie polityki
promocyjnej Kataru i sposób prezentowania stanowiska emiratu na rynku amerykańskim366 .
Kroki emiratu zmierzające do większej kontroli nad stacją zostały pozytywnie odczytane
przez władze USA. Kiedy w 2012 AJ rozpoczęła negocjacje w sprawie zakupu założonej
przez byłego wiceprezydenta Al Gore amerykańskiej stacji telewizyjnej CURRENT,
365
Boot,
Robert,
“Wikileaks
cables
Al
Jazeera
Qatari
foreign
policy”,
The
Guardian,
6
December
2010
http://www.guardian.co.uk/world/2010/dec/05/wikileaks-‐‑cables-‐‑al-‐‑jazeera-‐‑qatari-‐‑foreign-‐‑policy,
dostęp
16
.09.2013.
366
ibidem.
244
przedstawiciele władz amerykańskich nie zgłosili do tej transakcji żadnych zastrzeżeń. Do
przejęcia stacji doszło w początkach 2013 r., centrala AJ wstępnie szacuje nowy rynek na
40 milionów odbiorców w okresie początkowym i pozyskanie w dłuższym czasie 100
milionowej widowni. Umowa na zakup CURRENT przewiduje, że 60 % programów
prezentowanych w AJ America będzie powstawać w USA, zaś pozostałe 40% ma pochodzić
ze stacji AJ English367.
Al Jazeera ewoluowała zatem w czasie. Dzisiejszy o globalnym zasięgu koncern Al
Jazeera powstał w połowie lat 90. XXw. jako kanał informacyjny skierowany do
społeczeństw państw arabskich i będący głosem świata muzułmańskiego. Stacja, wzorowana
na opiniotwórczych stacjach zachodnich. Miała udowodnić, że w świecie islamskim można
stworzyć wiarygodny i niezależny od władz kanał informacyjny (pierwszy w świecie
arabskim ‘free press zone’) . Jednak już na tym etapie swojego istnienia AJ była narzędziem
realizującym cele państwa. Obejmując władzę w 1995r. emir Kataru-Szejk Hamad Ibn
Khalifa as-Thani zdecydował się na stworzenie stacji zamierzał użyć jej do wykreowania
wizerunku Kataru jako państwa nowoczesnego, będącego regionalnym centrum rozwoju i
postępu. Była to jedna z pierwszych instytucji, stworzonych przez emira po przejęciu władzy.
Z tego powodu miała pełnić rolę symbolu i wizji przyjętych zasad sprawowania władzy przez
szejka Hamada. Na decyzję o utworzeniu stacji AJ miała także wpływ świadomość
konieczności zapewnienia małemu krajowi bezpieczeństwa
narodowego, zmniejszenia
wpływów wielkich sąsiadów (Iranu i Arabii Saudyjskiej) i zapewnienia odpowiedniej pozycji
w świecie. Jak się wydaje, do 2013 r. wszystkie założone pierwotnie przez szejka cele zostały
zrealizowane.
Pierwsza stacja rodziny AJ- AJ Arabic współtworzyła markę państwa Katar, działając
ponadnarodowo, wykraczając daleko poza granice kraju czy też półwyspu arabskiego.
Początkowe standardy dziennikarstwa w spragnionym dostępu do rzetelnej informacji krajach
islamskich rozsławiały nie tylko nazwę stacji ale i sam emirat i pozyskiwały mu coraz więcej
sympatyków 368. H.Miles twierdzi jednak, że AJ – wydająca się stacją nowoczesną i w jakimś
367
Stelter,
Brian,
“Al
Jazeera
Seeks
a
U.S.
Voice
Where
Gore
Failed”,
The
New
York
Times,
2
January
2013,
http://mediadecoder.blogs.nytimes.com/2013/01/02/al-‐‑jazeera-‐‑said-‐‑to-‐‑be-‐‑acquiring-‐‑current-‐‑tv/,
dostęp
7
.05.
2013
368
jednym
z
narzędzi
socjotechnicznych
i
marketingowych
stacji
jest
umieszczanie
na
ekranie
w
każdym
wydaniu
wiadomości
informacji
o
miejscu
nadawania.
Dla
AJ
Arabic
zawsze
głównym
miejscem
245
sensie ‘laicką’ nigdy w istocie taką nie była. Emir Kataru miał ambicje modernizacyjne, ale
modernizacja miała się odbywać w duchu islamu.
W trakcie Arabskiej Wiosny
wykorzystywał AJ do obalania rządów państw muzułmańskich , które uważał za wsteczne i
nienowoczesne i przynoszące wstyd światu islamskiemu369. Stacja AJ Arabic stała się
najbardziej wpływowym i opiniotwórczym, a zarazem najpopularniejszym
medium w
regionie MENA. Obecnie , zaledwie 17 lat od rozpoczęcia nadawania, wszystkie rządy
państw regionu Bliskiego Wschodu muszą- dla swego bezpieczeństwa- monitorować treści
przekazywane przez tę stację. Nie mogą jej ignorować. Tym samym muszą liczyć się z
Katarem. Al Jazeera Arabic buduje zatem pozycję tego państwa w świecie muzułmańskim.
Przykład AJ to dowód na prawdziwość stwierdzenia „chcieć to móc”. Koncepcja
stworzenia imperium medialnego przez państwo o liczbie mieszkańców mniejszej niż 0,1%
populacji świata, w dodatku położonym z dala od głównego nurtu rynku medialnego- w
Zatoce Perskiej
wyglądała nierealistycznie. A jednak cel udało się zrealizować.
AJ to
najlepsza inwestycja emira, o najszybszej i najwyższej stopie zwrotu. Katarska ‘perła w
koronie’.
7.4 Zjednoczone Emiraty Arabskie: ekologia i energia odnawialna
Nowy reżim naftowy ustanowiony w 1973r., dzięki któremu państwa GCC uzyskały
kluczową pozycję na rynku energetycznym przyniósł im ogromne dochody z eksportu ropy.
Bogactwo płynące do tych krajów stymulowało jednak liczne nieefektywności na rynkach
wewnętrznych. Wprowadzony w monarchiach system subsydiów na podstawowe dobra, w
tym paliwa czy wodę, będący jednym z kluczowych składowych modelu państwa dobrobytu
prowadził do wypaczenia rachunku ekonomicznego, marnotrawstwa oraz nie liczenia się z
normami środowiskowymi czy ekologią.
Szczególne zdziwienie musi budzić objęcie subsydiami konsumpcji wody pitnej.
Państwa półwyspu Arabskiego mają bardzo niekorzystne warunki hydrologiczne i niezwykle
ograniczone zasoby słodkiej wody. Częściowo pozyskują one wodę z ujęć wód głębinowych,
nadawania
jest
Doha-‐‑
stolica
kraju.
Pozwala
to
widzom
na
podprogowe
przyswajanie
sobie
nazwy
stolicy
i
kojarzenie
stacji
z
państwem
Katar
369
Hugh
Miles,
“Al
Jazeera
boss
steps
down:
Strains
with
Qatar
royals?”,
BBC
News
Middle
East,
1
October
2011,
http://www.bbc.co.uk/news/world-‐‑middle-‐‑east-‐‑15129440
,
dostęp
17.09.2013
246
zlokalizowanych w regionach górskich, jednak jej wydobycie i transport wiążą się z
koniecznością ponoszenia bardzo wysokich kosztów. Z powodu ograniczonej w stosunku do
potrzeb gospodarki ilości wody kraje Zatoki rozwinęły przemysłowe jej pozyskiwanie metodą
odsalania wody morskiej. Metoda ta jest jednak niezwykle kosztowna i wysoce
energochłonna. Pomimo bardzo wysokich kosztów jej uzyskiwania, władze zdecydowały o jej
subsydiowaniu. Nie sprzyjało to racjonalności jej użycia.
W ostatnich latach doszło jednak do zmian polityki monarchii w zakresie zarządzania
zasobami surowcami energetycznymi i wodą. Nowe podejście do środowiska naturalnego
warto prześledzić na przykładzie Zjednoczonych Emiratów Arabskich.
Pod koniec dekady lat 90. analizowane państwa rozpoczęły powolne i mozolne
przekształcanie swych gospodarek. Liderem przyspieszonych zmian w gospodarce był emirat
Dubaju, a miasto Dubaj gwałtownie przekształcał się
w jedną z najnowocześniejszych
metropolii na świecie. Jednym z podstawowych kierunków rozwoju emiratu stał się sektor
turystyczny. Dla jego celów budowano hotele i luksusowe ośrodki wypoczynkowe, aqua
parki, największe w świecie centra handlowe, centra rozrywki. Dla przyciągnięcia turystów
zdecydowano się nawet stworzyć specjalny ośrodek narciarski, który w temperaturze
zewnętrznej plus 40 stopni tworzył złudzenie zimy. Zdecydowano się na jego budowę, mimo
że w dystansie krótszym niż 4 godziny lotu dostępne są kurorty narciarskie w Alpach370.
Wszystkie te aktywności, pochłaniające ogromne ilości wody czy energii, abstrahowały od
rachunku ekonomicznego. Podobną ścieżkę rozwoju przyjęły także emiraty Abu Dhabi oraz
Sharjah.
Rozwijające się miasta371 potrzebowały coraz większej ilości energii i wody. Śmiałe
projekty coraz wyższych i bardziej luksusowych budynków pociągały za sobą ogromne
koszty ponoszone na infrastrukturę. Niesprzyjające warunki klimatyczne, burze pustynne,
370
Usprawiedliwienia
tego
kuriozalnego
projektu
można
poszukiwać
w
chęci
zaznania
dobrodziejstw
klimatu
umiarkowanego-‐‑
choćby
było
to
czystym
mirażem-‐‑
i
choćby
czasowej
ucieczki
od
otaczającego
nieznośnego
dla
człowieka
klimatu
.
371
W
początkach
lat
90tych
Dubaj
był
małym,
prowincjonalnym
miastem
o
niskiej
zabudowie
z
paroma
wieżowcami.
Dubaj
uzyskał
prawa
miejskie
dopiero
w
1968
r.
W
przededniu
boomu
budowlanego
,w
1985r.
miasto
zamieszkiwało
370tys.
mieszkańcow,
zaś
w
2013
już
2.100tys.
Jest
to
jedna
z
najszybciej
rozwijających
się
aglomeracji
miejskich
w
świecie.
Za:
http://en.wikipedia.org/wiki/Dubai
.
Skalę
zmian
dobrze
ukazuje
seria
zdjęć
umieszczona
na
stronie
http://www.dubai-‐‑architecture.info/DUB-‐‑GAL1.htm
,
dostęp
23.03.2013.
247
lokalizacja miasta na ruchomym podłożu, wysokie temperatury wielokrotnie podnosiły realne
koszty budownictwa, a fundamenty imponujących wieżowców, sięgających często 30-40
metrów wgłąb ziemi, zużywały niebotyczne ilości betonu. Wymagały ponadto stosowania
potężnych stacji klimatyzujących, pochłaniających ogromne ilości energii.
Dla obsługi miast budowano wielkie zakłady odsalania wody morskiej. Utrzymywana
sztucznie niska cena paliwa oraz niska cena aut zachęcały do rozwoju motoryzacji i zakupów
samochodów z wielkimi silnikami, zużywających ogromne ilości paliwa.
Szybko okazało się, że gwałtowny rozwój miast zaczyna zagrażać stabilności rozwoju
i równowadze ekologicznej ZEA. Pojawiły się opinie, mówiące o zbliżającej się katastrofie
energetycznej oraz hydrologicznej, szczególnie gwałtownie rozrastającego się Dubaju.
Władze w pełni zdały sobie sprawę z zagrożeń w początku nowego stulecia. Wyrazem
tego jest zmiana polityki energetycznej w największych emiratach, wchodzących w skład
ZEA. W połowie pierwszej dekady władze Dubaju, Abu Dhabi i Sharjah zainicjowały nową
politykę energetyczną opartą na energooszczędnym rozwoju gospodarczym. Jednym z
głównych założeń nowej polityki jest skierowanie się w stronę energii odnawialnej.
Do zmiany polityki energetycznej Dubaju doszło na przełomie 2005/2006r. Trzy lata
później
w 2009 emir Dubaju, szejk Mohhamed bin Rashid al- Maktoum,
powołał do
istnienia rady- Dubai Supreme Council for Energy (DSCE). Głownym zadaniem powstałej
rady stało się zaproponowanie 20-letniej zintegrowanej strategii energetycznej do 2030 roku
( Dubai Integrated Energy Strategy 2030 -DIES) 372 . Strategia ta została przyjęta w 2010r.
Jej naczelnym celem stało się ukierunkowanie polityki gospodarczej emiratu na realizację
równocześnie celów:
energetycznego i ekologicznego. Strategia obejmowała efektywne
planowanie sektora energetycznego, przeciwdziałanie degradacji środowiska naturalnego,
spowodowanego przez rozwój niezrównoważony oraz racjonalizację użycia energii i wody.
Zakładała stosowanie takich narzędzi, jak: zarządzanie cenami na nośniki energii oraz wodę,
w sposób stymulujący zachowania proekologiczne, poszerzanie dostępnych nośników
energetycznych o energię słoneczną, węglową i nuklearną oraz stymulowanie (przy pomocy
rabatów) nowych technologii w zakresie wody, energii i transportu.
Poniższy wykres pokazuje cele wyznaczone przez strategię na lata 2020 i 2030 w
zakresie zaopatrzenia Dubaju w energię.
372
Dubai
Supreme
Council
for
Energy,
http://www.dubaisce.gov.ae/,
dostęp
23
.03.2013.
248
Wykres 1: Dubai Integrated Energy Strategy 2030
100%
1%
90%
1%
14%
12%
5%
80%
12%
70%
Energia
Słoneczna
60%
50%
Energia
atomowa
99%
Węgiel
85%
40%
71%
30%
Diesel
Benzyna
20%
10%
0%
2010
2020
2030
Za: http://www.dubaisce.gov.ae/dies-2030-dubai-projected-fuel-mix-scenario/
Według przedstawionych planów, w 2020 r. 15% a w 2030r. aż 29% potrzeb
energetycznych emiratu (przy założeniu utrzymującego się stałego wzrostu konsumpcji
energii w kolejnych latach) ma być pokrywane czystą energią.
Zmieniła się także polityka cenowa wobec surowców nieodnawialnych. W celu
obniżki zużycia energii w 2008 r. władze Dubaju zdecydowały się na podniesienie
utrzymywanej od 1998r. ceny na energię i paliwa. W przyjętej przez emirat polityce zakłada
się 30% redukcję zużycia energii przez biznes w okresie kolejnych 20 lat373.
Nowa strategia gospodarcza Dubaju (pokrywająca się ze strategią rozwojową ZEA)
opiera się na dwóch filarach, a mianowicie na założeniu przyspieszonego rozwoju turystyki i
świadomości, że turystyka wymaga zarówno zapewnienia wysokiego standardu bazy
373
Mills,
Robin,
“Economics
Drives
Dubai’s
low
Energy
Push”,
Financial
Times,
12
September
2012,
http://www.ft.com/intl/cms/s/0/cfc8280e-‐‑fcbf-‐‑11e1-‐‑9dd2-‐‑00144feabdc0.html#axzz2KapWN1vA,
dostęp
25.03.
2013.
249
hotelowej i obiektów użyteczności publicznej, jak i czystego środowiska. Aby obydwa cele
nie stały wobec siebie w sprzeczności, gdy wysoki standard usług wymusza wysokie koszty
energetyczne, związane z klimatyzacją i nadmiernym zużyciem wody,
władze
w
przemyślany i kompleksowy sposób stymulują postęp techniczny w obydwu sektorach. Są
one świadome, że kluczem do sukcesu w kolejnych dekadach jest dywersyfikacja gospodarki
z uwzględnieniem ekologii i środowiska naturalnego.
W 2003r. Dubaj wprowadził regulacje prawne dotyczące dopuszczalnych limitów
zanieczyszczeń ziemi, wody i środowiska374, w 2010r. kolejne przepisy prawne wyznaczające
dopuszczalne skażenie wody
375
. Szczegółowe regulacje objęły poszczególne przemysły i
branże. Tym samym państwo wprowadziło ład instytucjonalny w kwestii ochrony
środowiska naturalnego. Równolegle z wysiłkami, zmierzającymi do ograniczenia zużycia
energii, za jeden z naczelnych kierunków rozwoju gospodarczego
rząd emiratu uznał
rozbudowę energetyki alternatywnej i wspieranie postępu technologicznego w zakresie tzw.
zielonej energii. W ślad za Dubajem podobną proekologiczną strategię wdrożył także emirat
Abu Dhabi.
Można powiedzieć, że najnowszą koncepcją rozwoju Zjednoczonych Emiratów
Arabskich (w którym , jak zostało wspomniane kluczową rolę pod względem terytorialnym i
demograficznym odgrywają dwa emiraty- Dubaju i Abu Dhabi) jest rozwój sektora zielonej
energii i technologii proekologicznych. Co więcej, nowe władze wykazują w tej kwestii
niezwykłą determinację i ambicje.
Aspiracją Emiratów jest odgrywanie roli jednego ze
światowych centrów alternatywnych technologii energetycznych.
Celowi
temu
mają
służyć
liczne
nagrody,
przyznawane
dla
projektów
proekologicznych przez różne instytucje obydwu emiratów. Warto wymienić choćby niektóre
z nich:
1. Green Middle East Awards for Environmental Excellence, to nagroda przyznawana
przez władze Dubaju w kilkunastu kategoriach, takich jak: najlepsze zarządzanie odpadami,
najlepsze zarządzanie ściekami, najlepszy projekt energii alternatywnej, świadomość
ekologiczna dzieci i młodzieży, najlepszy projekt budynku ekologicznego, najlepsza
374
“Environmental
Impact
Assessment”,
Dubai
Electricity
and
Water
Authority,
1April
2009,
http://www.agaportal.de/pdf/nachhaltigkeit/eia/eia_dubai_kraftwerk.pdf,
dostęp
26
.03.2013
375
“Water
environment
regulations”,
Environment
Department,
Environment,
Health
and
Safety
Division,
July
2010,
http://www.ehss.ae/forms/07.28regulationno.en-‐‑
002waterenvironment1steditionjuly2010.pdf,
dostęp
26
.03.2013.
250
inicjatywa rządowa na rzecz rozwoju zrównoważonego, ochrona zasobów naturalnych,
ekologicznych technologii, czy ekologicznych mediów376.
2. Dubai International Award for Best Practices to Improve Living Environment
(DIABP)- nagroda ( a dokladniej 11 nagród przyznawanych corocznie) ustanowiona w 1995
r. przez emira Dubaju.
3. Dubai Green Turism Award- nagroda ustanowiona w 2011 r. , adresowana głównie
do
branży hotelarskiej,
której
celem jest
wytworzenie postaw proekologicznych
zarządzających hotelami i lepszego zarządzania odpadami377 .
4. Emirates Energy Award to międzynarodowa nagroda przyznawana co dwa lata
przez emira Dubaju za najlepszy projekt ekologiczny 378.
5. Zayed Future Energy Prize- nagroda ustanowiona w 2009 r. przez emira Adu
Dhabi, szejka Zayeda bin Sultan al Nahyan w wysokości 4 mln USD. Jest to jednocześnie
najwyższa na świecie nagroda za projekty ekologiczne. Przyznawana jest rokrocznie za
osiągnięcia w dziedzinie czystej energii w pięciu kategoriach: korporacji (nagroda honorowa),
małych i średnich przedsiębiorstw (1,5 mln USD), NGO (1,5 mln USD), szczególnie
zasłużonych w dziedzinie ekologii jednostek (0,5 mln USD) oraz szkół wyższych (5 nagród
po 100 tys. USD dla finalistów z USA, Europy, Afryki, Oceanii i Azji) 379.
6. The Zayed International Prize for Environment- doroczna nagroda w wysokości 1
mln USD za wysilki proekologiczne. Ustanowiona w 1999r. przez władcę Dubaju, szejka
Maktouma i honorująca emira Abu Dhabi, który zyskał uznanie za propagowanie ekologii i
czystej energetyki 380.
Jedną z najważniejszych z punktu widzenia ekologii decyzji Emiratów jest projekt
budowy na przedmieściach Abu Dhabi
ekologicznego miasta- Masdar City . Masdar
docelowo ma się stać wielkim poligonem doświadczalnym w zakresie nowych czystych
technologii. Jest to do dziś największy
i jeden z ważniejszych tego typu projektów na
świecie, zajmujących się nowymi rozwiązaniami technologicznymi i architektonicznymi.
376
Green
Middle
East
Awards,
http://www.green-‐‑middleeast.com/awards/Eligibility.html,
dostęp
26
.03.
2013.
377
Dubai
Green
Turism
Award,
http://green.dubaitourism.ae/background,
dostęp
26
marca
2013.
378
Emirates
Energy
Award,
http://www.emiratesenergyaward.com/eea2013/en/about-‐‑emirates-‐‑energy-‐‑
award/about-‐‑us,
dostęp
26
.03.2013.
379
Zayed
Future
Energy
Prize,
https://www.zayedfutureenergyprize.com/en/,
dostęp
27.03.
2013.
380
Zayed
International
Prize
for
the
Environment,
http://www.zayedprize.org.ae/about.html,
dostęp
26.03.
2013.
251
Zainicjowany przez emira Abu Dhabi, szejka Khalifa bin Zayed Al Nahyan, także przez niego
finansowany (w ramach platformy inwestycyjnej Mubadala- patrz punkt 6.2.1)381.
Przewidywany koszt inwestycji oszacowano na 15-30 mld USD.
Projekt rozpoczęty w 2006r. przewiduje zbudowanie w ciągu dekady na obszarze 6
km2
pierwszego
w
świecie,
eksperymentalnego
tzw.
zielonego
miasta,
którego
funkcjonowanie nie będzie wymagało dostępu do tradycyjnych źródeł energii, pochodzących
z surowców kopalnianych. Do prac nad realizacją tego celu zaproszono sztab architektów i
inżynierów. Starają się oni zbudować miasto, bazujące na energii odnawialnej (głównie
wiatrowej i słonecznej), redukującej do minimum zanieczyszczanie środowiska naturalnego.
Cały projekt Masdar City nie sprowadza się jednak jedynie do budowy miasta. Jednym z jego
głównych celów jest ponadto stymulowanie postępu technicznego
i wdrażanie
prac
badawczo-rozwojowych z dziedziny inżynierii budowlanej382.
W pracach nad tym projektem uczestniczą czołowe pracownie architektoniczne
świata, najlepsi specjaliści z dziedziny budownictwa, wynalazcy, niszowe firmy stosujące
technologie przyszłości. Znamienne jest,
że w
zaangażowane są także pionierskie firmy lokalne
383
tworzeniu wizjonerskiego miasta
. Przed firmami architektonicznymi
postawiono zadanie zaproponowania architektury redukującej technologie energochłonne,
bądź zanieczyszczające środowisko. W Masdar jedynym dopuszczalnym środkiem transportu
będzie transport podziemny
384
, ruch tradycyjnych pojazdów ma być niedozwolony. Ma to
zapobiec emisji dwutlenku węgla. Warto zaznaczyć, że część przewidzianych do
wprowadzenia technologii jest obecnie wykorzystywana w stacjach kosmicznych.
381
Choć
niektórzy
zwracają
uwagę
na
współfinansowanie
projektu
przez
General
Electric.
Patrz:
“GE
Investing
Millions
into
Abu
Dhabi’s
Masdar
City,
Eco
Geek,
29
July
2008,
http://www.ecogeek.org/component/content/article/1938
,
dostęp
26.03.2013.
382
Zasilanie
w
energię
elektryczną
ma
być
możliwe
przy
wykorzystaniu
pionierskich
technologii
i
nowatorskich
rozwiązań,
takich
jak
będące
dopiero
w
fazie
projektowej
specjalne
generatory
energii
słonecznej,
czy
pionierski
diodowy
system
oświetlenia
ulic.
Efektem
prac
architektów
jest
projekt
niskiej
zabudowy
ze
specjalnymi
ekranami,
które
mają
w
sposób
naturalny
chronić
jego
przyszłych
mieszkańców
przed
upałem
w
ciągu
dnia
i
wychłodzeniem
w
nocy.
383
Jednym
z
przykładów
może
być
np.
futurystyczna
oczyszczalnia
ścieków,
oparta
na
technologii
utylizacji
ścieków
przez
trawy,
której
efektem
jest
pełna
dbałość
o
środowisko
naturalne,
a
nawet
dodanie
wartości
do
istniejącego
już
środowiska
(uprawa
nowych
roślin
na
ściekach).
Projekt
ten
jest
efektem
myśli
technicznej
inżynierów
z
Emiratów
Arabskich.
384
Już
dziś
do
ich
dyspozycji
jest
zdalnie
sterowany
(bezobsługowy)
transport
podziemny.
252
Masdar to inicjatywa wielopłaszczyznowa.
Składają się na nią trzy kierunki
aktywności, realizowane w ramach nowo utworzonych instytucji: Masdar Institute, Masdar
Capital oraz Masdar Carbon.
• Celem Masdar Institute ma być rozwój myśli naukowo-technicznej, służącej
projektowi. Instytut stworzony został w kooperacji z jedną z czołowych uczelni
technicznych świata- Massachusetts Institute of Technology (MIT). Do struktury
Instytutu włączyły się również czołowe korporacje świata, jak np. Siemens, który
otworzył na terenie Masdar bliskowschodnią komórkę R&D (Centre of Exellence In
Building Technologies R&D),
General Electric (który zbudował tu pionierski
Ecomagination Centre), BASF, Schneider, the Swiss Village Association,
Korea
Technopark Association czy International Renewable Energy Agency (IRENA).
• Masdar Capital powstała w celu poszukiwanie wszelkich innowacyjnych projektów,
zajmujących się pozyskiwaniem energii ze źródeł odnawialnych oraz tzw. czystych
technologii. Masdar Capital zapewnić ma ponadto finansowanie i pomoc w
zarządzaniu przyjętego do realizacji projektu wraz ze współpracującymi instytucjami
finansowymi z całego świata, jak: Credit Suisse, Siemens AG, Deutche Bank, Siemens,
Japan Bank for International Cooperation, Japan Oil Development Co. Ltd., Nippon
Oil Corporation, Development Bank of Japan and GE. Kolejnym celem stawianym
przez Masdar Capital jest promowanie i upowszechnianie na rynku ZEA technologii
odnawialnych oraz wspieranie finansowe rozwoju energetyki odnawialnej.
• Z kolei zadanie Masdar Carbon jest zarządzanie projektami ukierunkowanymi na
ograniczenie emisji dwutlenku węgla oraz jego ponownej utylizacji 385.
W 2008 r. emirat Abu Dhabi, w ramach projektu Masdar zainaugurował doroczny
Światowy Szczyt Energii Przyszłości (Word Future Energy Summit). Zgodnie z założeniem
organizatorów szczyt stał się swoistą platformą dla naukowców z całego świata do dzielenia
się dorobkiem i wymiany doświadczeń w dziedzinie energii odnawialnej. Pełnić zaczął
ponadto funkcję największych targów branżowych i wystawy światowej w dziedzinie czystej
energii. Innymi z celów stawianych przed nim stała się
promocja prac badawczo-
rozwojowych młodych naukowców w ramach Young Future Energy Leaders Programme,
385
Masdar.
A
Mubadala
Company,
za:
http://www.masdar.ae/en/Menu/index.aspx?MenuID=48&CatID=26&mnu=Cat,
dostęp
30.03.2013.
253
oraz stworzenie platformy dyskusyjnej dla całego światowego środowiska związanego z
energetyką przyszłości
386
. Dotychczasowe doroczne spotkania gromadziły wystawców z
całego świata w dziedzinie energii odnawialnej i czystych technologii.
Projekt Masdar jest najbardziej kompleksowym projektem w dziedzinie ekologii
realizowanym obecnie w świecie. Jego sukces wspiera ustanowiona przez szejka Abu Dhabi
nagroda Zayed Future Energy Prize, przyznawana w dziedzinie czystej energii. Do rangi
symbolu nowej wizji energetycznej emiratu urasta jej wysokość- 4 mln USD . Jest ona
najwyższą nagrodą przyznawaną rokrocznie w dziedzinie energetyki. W ciągu 4 lat
nominowano do niej 1800 podmiotów z 90 krajów387.
Również emirat Kataru zwrócił uwagę na cele ekologiczne. Troska państwa o
środowisko naturalne znalazła odzwierciedlenie w planie perspektywicznym Qatar National
Vision 2030. Wśród głównych filarów strategii rozwoju
gospodarczego w następnych
dekadach władze wymieniają środowisko naturalne. Dostrzegają
niekorzystną korelację
między szybkim tempem wzrostu gospodarczego, równie szybkim poziomem urbanizacji i
konsumpcji, a jakością środowiska naturalnego. Dlatego też przyjęty przez emirat plan
perspektywiczny kładzie nacisk na rozwój zrównoważony, uwzględniający równocześnie
rozwój gospodarczy, cele społeczne oraz ochronę środowiska naturalnego.
Władze
Kataru
rozumieją
konieczność
prowadzenia
aktywnej
polityki
proekologicznej, dotyczącej w szczególności zapewnienia pełnego dostępu do wody na cele
komunalne i gospodarcze, ograniczenia emisji dwutlenku węgla do atmosfery, racjonalizacji
użycia energii jak też ochrony jakości wód przybrzeżnych i środowiska morskiego. Władze
386
Ostatni
szczyt-‐‑z
2011
r.-‐‑
stał
się
wielkim
wydarzeniem,
gromadząc
35
oficjalnych
delegacji,
26
tys.
uczestników,
600
wystawców,
a
w
części
naukowej
umożliwił
wypowiedź
200
doświadczonym
w
tej
dziedzinie
specjalistom
dla
audytorium,
składającego
się
z
ponad
3100
osób
pochodzących
ze
112
państw,
“World
Future
Energy
Summit”,
Masdar.
A
Mubadala
Company,
http://www.masdar.ae/en/Menu/Index.aspx?MenuID=93&CatID=70&mnu=Cat,
dostęp
27.10.
2013.
387
W
grupie
zwycięzców
znalazły
się
między
innymi
Toyota
Motor
Corp
za
model
samochodu
hybrydowego
Prius,
firma
Venta
za
technologię
elektrowni
wiatrowych
oraz
przedsiębiorstwo
z
Bangladeszu,
które
rozpowszechniło
stosowanie
baterii
słonecznych
na
wsi.
Do
programu
przyłączyło
się
2
mln
bangladeskich
chłopów.
Zayed
Future
Energy
Prize,
http://www.zayedfutureenergyprize.com/index.php/en/about-‐‑the-‐‑prize/past-‐‑winners-‐‑a-‐‑finalists/2011-‐‑
winner-‐‑a-‐‑finalists,
dostęp
30.10.
2013.
254
dostrzegają ponadto pogłębiające się niekorzystne zmiany klimatu i chcą aktywnie mu
przeciwdziałać. Aktywnie przyłączyły się do inicjatyw społeczności międzynarodowej w
kwestii ochrony atmosfery Ziemi. W listopadzie 2012 r. stolica emiratu, Doha, gościła
szczyt ONZ, dotyczący ekologii, znany jako konferencja klimatyczna (COP18), koordynując
równocześnie przez rok światowe wysiłki na rzecz ekologii388.
Do zmiany w zakresie polityki ekologicznej dochodzi także w Arabii Saudyjskiej. W
początku 2012 r. królestwo ogłosiło plan rozwoju energetyki odnawialnej warty blisko 100
mld USD. Państwo to ma ambicje stać się światowym liderem w zakresie zielonej energii.
Filarem nowej strategii jest oddanie do użytku jednej z największych w świecie elektrowni
słonecznej, zdolnej generować 41gigawatów energii rocznie, pokrywających aż 20% potrzeb
energetycznych kraju. Program energetyczny przewiduje obudowanie istniejącej już
elektrowni kolejnymi, wykorzystującymi energię wiatrową, atomową czy geotermalną. Brane
są pod uwagę nie tylko względy ekologiczne, ale także świadomość- podobnie jak ma to
miejsce w pozostałych monarchiach- uzależnienia kraju od dostaw energii, generowanego
przez niezbędne w tym klimacie usługi, takie jak klimatyzacja, czy odsalanie wody morskiej.
Ponadto, presja na większe dostawy energii związana jest także z szybko rosnącą liczbą
populacji Arabii. Inwestycja w energię słoneczną ma zredukować uzależnienie popytu
krajowego od ropy naftowej (docelowo o pół miliona baryłek dziennie)389.
Wyrazem nowej polityki energetycznej i większej świadomości ekologicznej kraju jest
inicjatywa z
2010 r. budowy zlokalizowanego w bezpośredniej bliskości Rijadu
ekologicznego miasta, King Abdullah City for Atomic and Renewable Energy (KACARE).
Inicjatywa KACARE jest saudyjską odpowiedzią na emiracki projekt Masdar City. Celem
KACARE ma być koordynacja badań nad energią odnawialną oraz atomową, prowadzonych
w rożnych ośrodkach badawczych na terenie królestwa. Sercem projektu ma być National
Laboratories and Innovation Park. Projekt przewiduje ponadto rozpoczęcie współpracy z
światowymi ośrodkami naukowo-badawczymi, specjalizującymi się w zakresie ochrony
388
United
Nations
Framework
Convention
of
Climate
Change,
http://unfccc.int/meetings/doha_nov_2012/meeting/6815.php,
dostęp
20
.11.
2013.
389
“Saudi
Arabia
Announces
Plan
to
become
‘the
Kingdom
/of
Sustainable
Energy’”,
Ecology
Today,
17
May
2012.
http://www.ecology.com/2012/05/17/saudi-‐‑arabia-‐‑invests-‐‑in-‐‑solar-‐‑alternative-‐‑energy/,
dostęp
20
.11.
2013.
255
środowiska, energii odnawialnej i atomowej, oraz umożliwienie lokalizacji na terenie
KACARE ich filii. Ma ściśle współpracować także z King Abdullah University of Science
and Technology (KAUST), największą krajową uczelnią 390. Podobnie do Masdar przewiduje
wydzielenie części rezydencyjnej dla chętnych do życia w zrównoważonym środowisku391.
Projekt ten znajduje się dopiero w fazie wstępnej.
7.5. Rozwój kapitału ludzkiego. Nauka i edukacja w Katarze, Zjednoczonych
Emiratach Arabskich i Arabii Saudyjskiej
Nauka i edukacja jest jednym z kluczowych czynników rozwojowych współczesnych
gospodarek. Równocześnie jednak przez dekady zdawała się być czynnikiem niedocenianym
przez monarchie naftowe. Jednak w początku XXIw. dostrzec można zmianę podejścia władz
państw Zatoki do rozwoju szkolnictwa oraz nauki., kiedy emirowie Dubaju, Kataru, Abu
Dhabi oraz w mniejszym zakresie Arabii Saudyjskiej zwracili uwagę na znaczenie jakości
zasobów ludzkich dla dalszego rozwoju ich państw. W dzisiejszych monarchiach wzrost
jakości kapitału ludzkiego lokowany jest w grupie najważniejszych celów programów
perspektywicznych monarchii.
W programie Zjednoczonych Emiratów Arabskich UAE Vision 2021 jego autorzy
piszą: Innovation, research, science and technology will form the pillars of a knowledgebased, highly productive and competitive economy. We want the UAE to transform its
economy into a model where growth is driven by knowledge and innovation. Productivity and
competitiveness will come to rival the best in the world, as a result of investment in science,
technology, research and development throughout the fabric of the UAE economy392.
390
“Saudi
Arabia
to
create
renewable
energy
'city'”,
World
Green
Tourism,
5-‐‑7
December
2011,
http://www.worldgreentourism.com/greenprofile.php?id=189,
dostęp
20
listopada
2013
391
KACARE,
http://kacare.gov.sa/en/,
dostęp
20.10.
2013.
392
UAE
Vision
2021,
http://www.vision2021.ae/downloads/UAE-‐‑Vision2021-‐‑Brochure-‐‑English.pdf,
dostęp
12.10.2013.
256
Również program Abu Dhabi Economic Vision 2030 zwraca uwagę na potrzebę
podnoszenia jakości czynnika ludzkiego, lokując ją wśród celów strategicznych rozwoju w
najbliższych dekadach . Jako cel 6. wymienia rozwój wysoko kwalifikowanych i wysoce
produktywnych zasobów ludzkich. Do jego realizacji celu prowadzić ma gruntowna
przebudowa modelu edukacyjnego. Definiuje najważniejsze kierunki przekształceń systemu
edukacji: . (…)Specialised education will be guided to meet the forecast demand of the future
growth sector mainly in the fields of engineering, aerospace, IT, medicine, applied sciences,
tourism and business (…)393
Także Katar dostrzega znaczenie edukacji i nauki dla budowy nowoczesnej
gospodarki. W swoim programie perspektywicznym na pierwszym miejscu wymienia
inwestycje w kapitał ludzki, pisząc: Education is one of the basic pillars of social progress.
The state shall ensure, foster and endeavor to spread it Qatar aims to build a modern worldclass educational system that provides students with a first-rate education, comparable to that
offered anywhere in the world. The system will also encourage analytical and critical
thinking, as well as creativity and innovation394.
Z kolei program saudyjski, Saudi Arabia Vision 2025 jedynie napomyka
o roli
edukacji i nauki dla przyszłości kraju. Umieszcza co prawda edukację wśród celów, które ma
realizować polityka państwa, jednakże bez kładzenia szczególnego nacisku na jej zmianę
jakościową. It is crucial for people from all walks of life in the Kingdom to play their role in
achieving this vision that can take Saudi Arabia into this new paradigm of innovation and
self-sustainable economic model based on human capital.(…) It is also necessary that young
Saudi students, professionals, entrepreneurs should increase their ties with the outer world
and learn the best practices in science, management, technology and in other cutting edge
industries as the real challenge is to bridge the know-how gap.395
393
Abu
Dhabi
Economic
Vision
2030,
https://www.abudhabi.ae/egovPoolPortal_WAR/appmanager/ADeGP/Citizen?_nfpb=true&_pageLabel=p
_citizen_homepage_hidenav&did=131654&lang=en,
dostęp
12.10.2013.
394
Qatar
National
Vision
Plan
2030,
http://www2.gsdp.gov.qa/www1_docs/QNV2030_English_v2.pdf,
dostęp
12.10.2013.
395
Saudi
Arabia
long
Term
Strategy
2025,
http://www.undp.org.sa/sa/documents/ourwork/pr/long_term_strategy_2025.pdf,
“Saudi
Arabia
Vision
2025.
Soaring
ambitions”,
Arabian
News,
http://www.arabnews.com/node/392116,
dostęp
12.10.2013.
257
Przywódcy państw GCC dokonują trafnej oceny trwającej w ostatnich dekadach
blokady rozwojowej,
uznając za czynnik
sprawczy tego stanu niski poziom edukacji,
znikomą kreatywność ludzi czy niskie aspiracje mieszkańców do uczestnictwa w rynku jako
producentów, a nie tylko konsumentów. Najgłębszej analizy rynku pracy dokonano w
programie Abu Dhabi Vision 2030. Zwrócono w
nim uwagę na większość bolączek
charakterystycznych dla całego regionu: niską aktywizację zawodową ludności rodzimej (w
Abu Dhabi wynoszącą zaledwie 25% ogółu populacji ), wysoką stopę bezrobocia, niezwykle
wysoki udział zatrudnienia ludności rodzimej w sektorze publicznym (93%), niechęć do
podejmowania prac w sektorze prywatnym, czy niezwykle niską wydajność pracy rodzimych
pracowników. Te typowe dla regionu GCC cechy rodzimego rynku pracy zmuszały
pracodawców do masowego korzystania z pracy imigrantów. Z kolei łatwość posiłkowania
się w gospodarce pracą obcokrajowców demobilizowała ludność miejscową do podnoszenia
swoich kwalifikacji i włączania się w krwioobieg gospodarki. W ten sposób uformowała się
zależność państw naftowych od napływowej siły roboczej.
Nie dziwi zatem diagnoza, postawiona przez przywódców poszczególnych monarchii
wracająca uwagę, że kluczem do sukcesu gospodarczego państw GCC jest zmiana postaw i
nawyków rodzimej siły roboczej, podnoszenie jej kwalifikacji i aspiracji. Liderzy uznali za
niebezpieczne dla przyszłości swych państw opieranie się w kwestiach gospodarczych
wyłącznie na pracownikach cudzoziemskich. W ich opinii w dłuższym horyzoncie czasowym,
wyżej opisana sytuacja jest nie do utrzymania, niesie bowiem za sobą poważne ryzyko
polityczne (kwestia imigrantów i ich pozycji w społeczeństwie) oraz społeczne (zatrudnianie
obcych przy masowym bezrobociu ludności rdzennej). Przy takiej diagnozie nie dziwi fakt,
że długofalowym celem stawianym przez liderów jest drastyczne zmniejszenie uzależnienia
od pracy robotników i specjalistów cudzoziemskich.
By zrealizować wyżej wskazane zadania rządy niektórych państw zdecydowały się na
rozwój nauki i edukacji .
Problemy rynku pracy z którymi borykają się obecnie monarchie postrzegać trzeba w
kontekście najnowszej historii: niedorozwoju miast, braku lub rzadkości elit, braku dostępu
do powszechnej edukacji, niskiego poziomu nauki.
Proces tworzenia społeczeństw i
odrębności narodowej rozpoczął się 40-50 lat temu i zbiegł się z napływem petrodolarów.
Choć jedną z pierwszych decyzji było wówczas uruchomienie systemu powszechnej edukacji,
przez wiele lat była ona realizowana na bardzo niskim poziomie.
Skoncentrowana na
przekazywaniu wzorców odtwórczych, nie wymagała przy tym kreatywności, otwartości czy
258
samodzielnego myślenia. Ogromną rolę w procesie edukacyjnym tamtych lat odgrywała
religia, stanowiąc w szkołach i na uczelniach
główny nurt nauczania. Poza teologią
kierunkiem rozwijanym na szeroką skalę były studia inżynieryjne z zakresu wydobycia i
przetwórstwa ropy naftowej.
Niedobory
kwalifikowanych
kadr
występowały
także
na
lokalnym
rynku
edukacyjnym. W konsekwencji w końcu XX wieku szkolnictwo krajów naftowych
zdominowane było przez kadry pochodzenia zagranicznego. W 1995 r.
obcokrajowcy
stanowili 82% nauczycieli Kuwejtu, 69% Arabii Saudyjskiej, 90% ZEA, 83% Kataru i 60%
Bahrajnu.396
Jednakże nauka opierała się wówczas na wytycznych rządowych. W
konsekwencji system edukacji prezentował bardzo niski poziom, a abiturienci poza
zdobyciem umiejętności pisania i czytania nie zyskiwali większych kwalifikacji.
Obowiązujacy model edukacyjny przekładał się na brak osiągnięć naukowych. Kraje
Zatoki, podobnie jak inne kraje muzułmańskie zajmowały jedne z ostatnich pozycji w
rankingach wynalazczości, niewiele wnosiły do światowej nauki397. Ich rozwój opierał się na
wykorzystywaniu pracy specjalistów zagranicznych i powielaniu technologii zachodnich.
W pierwszych dekadach istnienia
monarchii
rody rządzące i elity państwa z
oczywistych względów nie korzystały z krajowej oferty edukacyjnej wysyłając swoje dzieci
do szkół i uniwersytetów światowych. Dzięki takiemu postępowaniu wraz z wymianą pokoleń
na najwyższych stanowiskach w państwach GCC pojawili się nowocześni, bardzo ambitni, a
przy tym znakomicie przygotowani do rządzenia i zarządzania państwem specjaliści. Ta
właśnie młoda generacja światłych przywódców uznała, że należy jak najszybciej dokonać
zmiany edukacyjnej
całej młodej generacji swoich państw,
uznając wysokiej jakości
396
Kuwait
Educational
System
Overview,
http://education.stateuniversity.com/pages/784/Kuwait-‐‑
EDUCATIONAL-‐‑SYSTEM-‐‑OVERVIEW.html,
dostęp
12.10.
2013.
397
Satti,
Samia,
Nour,
O.
M.
,“Science
and
Technology
(S&T)
Development
Indicators
in
the
Arab
Region:
A
comparative
study
of
Arab
Gulf
and
Mediterranean
Countries”,
Paper
Submitted
for
the
ERF
10th
Annual
Conference:
16-‐‑18
December
2003:
Morocco.
Problem
braku
kreatywności
jest
charakterystyczny
dla
wszystkich
państw
arabskich.
Według
Raportu
UNESCO
w
grupie
100
najczęściej
cytowanych
naukowców
na
świecie
znajduje
się
tylko
jeden
Arab-‐‑
prof.
Samraoui
z
Algierii,
podobnie-‐‑
świat
arabski
ma
tylko
jednego
Noblistę
(a
w
zasadzie
Noblistę
arabskiego
pochodzenia)-‐‑
Ahmeda
Zewaila,
pracującego
w
USA.
Słabość
intelektualna
państw
regionu
wyraża
się
także
w
poniżej
przeciętnej
liczbie
publikacji
naukowych.
20
państw
arabskich
publikuje
rocznie
zaledwie
6000
książek,
dla
porównania
w
USA
102000.
Najwięcej
opracowań
naukowych
pochodzi
z
Kuwejtu
,
za:
UNESCO
Science
Report
2010,
Paris,
http://unesdoc.unesco.org/images/0018/001899/189958e.pdf,
dostęp
13.10.
2013
259
edukację jako klucz do sukcesu, a zarazem czynnik zmniejszający frustrację młodych. Zmiana
priorytetów zbiegła się w czasie z rosnącymi oczekiwaniami i aspiracjami ze strony samych
społeczeństw państw Zatoki. Upowszechniła się świadomość konieczności edukacji. Rodzice
gotowi byli ponosić coraz wyższe koszty edukacji swoich dzieci, widząc w tym szanse na ich
przyszły sukces. Z uwagi na bardzo niską jakość szkolnictwa państwowego pojawił się duży
popyt na naukę w szkołach prywatnych, w tym także zagranicznych.
zezwolono z kolei na poszerzenie profilu nauczania.
Szkołom tym
Według GEMS w latach 2012-2020
wartość rynku prywatnych usług edukacyjnych ma ulec potrojeniu.398
Niezależnie od wspierania rozwoju szkół prywatnych, rządzący zaczęli inicjować
powstawanie nowych uczelni państwowych oraz ośrodków badawczych. Częstokroć ich
kapitał założycielski stanowiły darowizny przywódców, którzy osobiście stawali na czele
zakładanych uczelni czy jednostek naukowych, podkreślając w ten sposób wagę tworzonych
instytucji. W ten sposób pieniądze pozyskiwane z ropy naftowej służyć zaczęły budowie
nowoczesnego, konkurencyjnego państwa. Nauka i edukacja stały się filarami postępu i
symbolem przemian.
Dodatkowym impulsem do wpierania rozwoju nowoczesnej edukacji
stały się
wydarzenia Arabskiej Wiosny. Niepokoje w okolicznych państwach doprowadziły do wzrostu
zainteresowania rządzących rozwiązywaniem problemów wewnętrznych, w tym przede
wszystkim poprawy kwalifikacji i możliwości startu życiowego młodzieży.
By
zneutralizować buntownicze nastroje społeczne i zmniejszyć zagrożenie niepokojami, rządy
państw Zatoki zamierzają zainwestować w edukację w najbliższych 15 latach 1,8 bln USD.
Zmiana polityki edukacyjnej państw GCC znajduje swoje odzwierciedlenie w
statystykach399.
Tabela 5/7
Procentowy udział rządowych wydatków na edukację w PKB i budżecie w latach 2006-2012
Przeciętny udział wydatków
na edukację w PKB w latach
2000-2012
Przeciętna udział
wydatków na edukację w
budżecie w latach 20002012
398
WWW.gemseducation.com,
dostęp
7.04.2013.
399
Należy
wziąć
pod
uwagę
ograniczoność
w
dostępie
do
danych,
jak
też
niespójność
metodologiczną.
Statystyki
umieszczone
w
tabeli
należą
do
nielicznych
dostępnych
danych
na
ten
temat.
Jednak
ich
sposób
wyrażenia
pozostawia
wiele
do
życzenia.
Mają
zatem
zaledwie
charakter
orientacyjny.
260
Bahrajn
2,9
11,9
Kuwejt
3,8
12,9
Katar
2,5
19,6
Oman
4,3
31,1
Arabia Saudyjska
5,6
19,3
ZEA
1,1 (dane dla 2004)
23,4
Za: UN Data 2013, http://data.un.org/CountryProfile.aspx, dostęp 13.10. 2013
Tabela 1/7 pokazuje zróżnicowanie w wydatkach na cele edukacyjne w
poszczególnych państwach GCC. Państwem przeznaczającym ponad 5%PKB na edukację
jest Arabia Saudyjska. Na drugim biegunie znajdują się Zjednoczone Emiraty Arabskie,
których wydatki szacowane były (w 2004 r.) na poziomie 1,1 %
PKB. Statystyki nie
uwzględniają jednak czynnika demograficznego- choć Arabia Saudyjska przeznacza na
edukację 5-krotnie więcej środków niż ZEA, to jednak jej wydatki są proporcjonalne
uwzględniając
populację obydwu krajów.
Stopień zaangażowania w promocję nauki i
edukacji wydaje się lepiej wyrażać skala wydatków budżetowych przeznaczonych na ten cel.
W 2008 r. najwięcej na naukęi edukację wydawały Emiraty Arabskie, przeznaczając aż 27,2%
swojego budżetu, Arabia Saudyjska z wydatkami na poziomie 19,3% zajmowała drugie
miejsce , Bahrajn przekazywał 11,8% a Katar 7,1% budżetu. Według najnowszych danych w
2013 r. Arabia Saudyjska przeznaczyła na edukację aż 54 mld USD, Zjednoczone Emiraty
Arabskie oraz Katar po 6 mld USD
400
. Według raportu The Gulf and Its People obecnie
państwa Zatoki są liderem światowym pod względem udziału nakładów na edukację w
budżetach krajowych401.
Ostatnie lata przyniosły nie tylko znaczący wzrost wydatków na naukę i edukację w
badanych państwach, ale nowe podejście do kształcenia i jego profilowania pod kątem
potrzeb rynku. Po okresie koncentracji na poprawie jakości szkolnictwa wyższego, kolejne
nowe programy dotyczą szkolnictwa podstawowego i średniego. Nacisk kładzie się także na
szkolnictwo zawodowe oraz ustawiczne.
400
“Gulf
Countries
Invest
big
in
digital
education”,
Gess
Education,
18
August
2013,
http://www.gesseducation.com/news-‐‑center/news/gulf-‐‑countries-‐‑invest-‐‑big-‐‑digital-‐‑education,
dostęp
12.10.2013.
401
“The
GCC
in
2020.
The
Gulf
and
its
People”,
Economist
Intelligence
Unit,
September
2009,
http://graphics.eiu.com/upload/eb/Gulf2020part2.pdf,
dostęp
10.10.2013.
261
Poniżej przedstawiono wybrane inicjatywy edukacyjne i naukowe
państw GCC,
charakteryzujące nową politykę władz wobec tego sektora. Projekty te, z racji swoich założeń,
wydają się ponadto być niezmiernie istotne dla Bliskiego Wschodu, mając szanse przyczynić
się do zmiany jakościowej w całym regionie i pomóc w wyjściu z zacofania.
Katar
Na przełomie wieków władze w Katarze zredefiniowały swoje cele rozwojowe.
Państwo zaczęło kłaść nacisk na rozwój i poprawę jakości zasobów ludzkich. Służyć temu
miało powołanie w 1995 r. Qatar Foundation for Education, Science and Community
Development (QF), której celem było wspieranie rozwoju badań naukowych, edukacji oraz
przekształceń społecznych. Fundacja została powołana z inicjatywy nowego emira KataruHamada bin Khalifa Al Thani (który w tym samym roku objął to stanowisko), wizjonera a
zarazem niezwykle nowoczesnego polityka. Fundacja, będąc organizacją non-profit uzyskała
wsparcie finansowe ze strony państwa, stając się jednym z głównych nośników zmian w
modelu społeczno-gospodarczym i ucieczki od monokultury. Na czele fundacji stanęła żona
emira Kataru, socjolożka, szejka
Mozah bint Nasser Al Missned. Postawienie na czele
prestiżowej instytucji kobiety odgrywa niezwykle symboliczną rolę. Przyczynia się do
zmiany wizerunku kobiety w islamie i roli, jaką może odgrywać w społeczeństwie. Ma
symbolizować preferowany przez nowe władze kierunek zmian społecznych.
Celem QF jest wspieranie rozwoju zasobów ludzkich, umożliwiające powszechne
uczestnictwo Katarczyków w budowie nowoczesnego państwa. Jednocześnie
dzięki
rozwojowi współpracy z wieloma ośrodkami uniwersyteckimi i naukowymi świata, fundacja
ma przyczyniać się do znoszenia barier społecznych, obalania stereotypów oraz budowy
mostów porozumienia między kulturami i tolerancji402. Instytucje stworzone przez Qatar
Foundation są otwarte zarówno dla Katarczyków, jak również dla studentów i badaczy z
całego regionu Bliskiego Wschodu. Służyć ma to modernizacji islamu i wprowadzenie go w
XXI wiek.
Qatar
Foundation
zbudowana
została
za
dochody
z
eksportu
surowców
energetycznych, w zgodzie z opinią emira, że największym skarbem Kataru nie tyle są
nośniki energii, a ludzie, ich talenty i aspiracje, zaś celem państwa powinno być jak najlepsze
wydobycie z jednostek zdolności i umiejętności kształtowania przez nie otaczającego świata.
402
About
Qatar
Foundation,
http://www.qf.com.qa/discover-‐‑qf/about-‐‑qf/about-‐‑qatar-‐‑foundation
,
dostęp
5.09.2013.
262
Jedną z dziedzin aktywności QF jest działalność edukacyjna. Realizowana jest przez
powołaną do istnienia spółkę- córkę QF: Education City (EC). EC powstało z osobistej
inicjatywy szejki Mozah. Miasteczko, zajmujące obszar wielu hektarów w centrum Doha,
znajdujące się w ciągłej fazie tworzenie, kształci ponad 4000 studentów pochodzących z 90
krajów, gwarantując dostęp do najlepszej kadry naukowej, pochodzącej ze wszystkich stron
świata. Katar, państwo o najwyższym
w świecie PKB per capita, posiadające ogromne
zakumulowane kapitały, jest jednym z najbardziej pożądanych partnerów naukowych w
świecie. Państwo używa tu bowiem swojego bogactwa do tworzenia optymalnego środowiska
dla rozwoju nauki i szkolnictwa wyższego, wspierając nauki eksperymentalne, finansując
tworzone laboratoria badawcze. Gwarantuje optymalne warunki pracy zarówno dla studentów
jak i naukowców. Nie dziwi zatem fakt, że z Education City nawiązały współpracę czołowe
uniwersytety zachodnie, wchodząc w program zdobywania przez studentów podwójnych
dyplomów. Uczelniami partnerskimi EC są:
• Texas A&M University at Qatar;
• Weill Cornell Medical College in Qatar;
• Georgtown University School of Foreign Service;
• Virginia Commonwealth University in Qatar;
• Carnegie Melon University;
• Northwestern University in Qatar;
• HEC Paris;
• University College London in Qatar403.
Pieniądze z eksportu surowców energetycznych umożliwiają także zapraszanie
światowej klasy naukowców na okazjonalne wykłady. W Education City realizowany jest
cykl specjalnych wykładów wygłaszanych przez Noblistów. W jego ramach do Doha przybyli
na przeznaczone dla naukowców i studentów wykłady: Peter Agre (Nobel z chemii w 2003
r.), Robert Grubbs (Nobel z chemii w 2005 r.), Zur Hausen (Nobel z medycyny 2008 r.),
David Baltimore (Nobel z medycyny 1975r.), Richard Roberts (Nobel z medycyny 1993 r.),
Jean Marie Lehn (Nobel z chemii 1987), Theodor Hansch (Nobel z fizyki 2005r.), Gunter
Blobel (Nobel z medycyny 1989r.), Martin Evans (Nobel z medycyny 2007r.), Ferid Murad
403
Qatar
Foundation,
http://www.qf.com.qa/education/universities,
(5.08.2012).
263
(Nobel z medycyny 1998), Richard Schrock (Nobel z chemii 2005 r.)404. Wykłady te mają nie
tylko nobilitować tę instytucję, ale być inspiracją do rozwoju badań i wymiany poglądów
przez badaczy z całego świata.
Warto zwrócić uwagę na zlokalizowany w Education City Weill Cornell Medical
College in Qatar. Uniwersytet ten uznawany jest za jedną z najsłynniejszych w świecie
uczelni medycznych. Jego filia w Katarze jest zarazem jedyną zewnętrzną placówką tej
uczelni. Nie jest to kwestia przypadku. Pozyskanie przez Katar partnera w postaci Weill
Cornell Medical College
wpisuje się w strategię rozwojową tego kraju, która zakłada
zbudowanie w emiracie regionalnego centrum opieki zdrowotnej i biomedycznej. Filia Weill
Cornell w Katarze wypromowała już pierwszych lekarzy. W ramach podpisanej umowy
lekarze ci odbywają obecnie staż w w szpitalach amerykańskich, a po jego zakończeniu mają
stanowić kadrę w budowanym Sidra Medical and Research Center. Centrum, na którego
stworzenie przeznaczono aż 8 mld USD ma stać się wiodącym ośrodkiem medycznym w
Zatoce i jednym z ważniejszych na Bliskim Wschodzie405.
QF i jego filia EC uczestniczą ponadto w licznych joint-ventures, których celem ma
być podnoszenie konkurencyjności Kataru. Spółki zajmują się podnoszeniem kwalifikacji
zawodowych, usprawnianiem funkcjonowania sektora wydobywczego, kształceniem kadr z
zakresu brandingu i projektowania sieci, kształceniem kadr w sektorze IT, podnoszeniem
kwalifikacji zawodowych pracowników firm zajmujących się organizacją imprez masowych,
czy tworzeniem zespołów badawczo-inżynieryjnych
do budowy wielkich elektrowni
słonecznych i promowania zielonej energii406.
Education
City
zajmuje
się
ponadto
rozwojem
nauki
w
wybranych,
wyselekcjonowanych przez państwo dziedzinach: medycynie, biotechnologii, informatyce i
technologiach
informacyjnych,
nanotechnologiach,
czy
inżynierii
środowiskowej.
Realizowana obecnie polityka emiratu ukierunkowana jest na rozwój badań empirycznych i
dziedzin mających zastosowanie w gospodarce narodowej.
W 2008r. władze kataru otworzyły inkubator technologiczny- Qatar Science and
Technology Park (QSTP). Jest jedyną tego typu instytucją, ściśle współpracującą
404
Distinguished
Lectures
Series,
http://www.qf-‐‑research-‐‑division.org/distinguished/past_lectures.php,
(6.08.2012).
405
Rubin,
Alisa,
Higher
Education
reform
in
the
Arab
World,
Middle
East
Institute,
31
July
2012,
http://www.mei.edu/content/higher-‐‑education-‐‑reform-‐‑arab-‐‑world-‐‑model-‐‑qatar,
,
dostęp
6.08.2012.
406
Qatar
Foundations
Joint
Ventures,
http://www.qf.com.qa/joint-‐‑ventures/,
dostęp
5.08.2012
264
z
czołowymi uniwersytetami kraju i zlokalizowaną
w ich bezpośredniej bliskości. QSTP
posiadający powierzchnię 4,5 hektara działa jako specjalna strefa ekonomiczna. Poprzez
stworzenie preferencyjnych warunków inwestowania, w tym zwolnień podatkowych i
możliwości otwierania firm ze 100% udziałem kapitału obcego władze zachęcają firmy i
instytuty badawcze z całego świata do współuczestnictwa w projektach badawczych i
uruchamiania innowacyjnych przedsięwzięć w ramach inkubatora.
Kolejnym kierunkiem aktywności państwa jest budowa nowego systemu kształcenia
spełniającego światowe standardy. Temu celowi miało służyć wdrożenie w 2002 r. programu
Education for a New Era, przygotowanego we współpracy z jednym z amerykańskich thinktanków z dziedziny przekształceń sektora R&D- RAND Corporation407. W ramach programu
szkoły publiczne otrzymały autonomię, która umożliwiła im swobodne dopasowywanie
profilu kształcenia do potrzeb rynku. Zmieniono także program kształcenia na czołowej
uczelni państwowej- Qatar University, przekształcając ją w nowoczesną uczelnię. Otwarto
nowe uczelnie państwowe , kształcące na potrzeby rynku- College of the North AtlanticQatar oraz Community College of Qatar 408.
Rząd uruchomił ponadto specjalny program przyznawania stypendiów i grantów- w
ramach tzw. Qatar Higher Education Institute. Stypendia są przyznawane w pięciu
kategoriach:
• The Emiri Scholarship- stypendium dla wybitnie uzdolnionych studentów;
• The National Scholarship- przeznaczone dla studentów o wybitnych zdolnościach
biznesowych zdolnych do zajęcia w przyszłości kluczowych stanowisk w
preferowanych przez państwo sektorach gospodarki;
• The Employee Scholarship Program- stypendium umożliwiające szkolenia i
podnoszenie kwalifikacji wybitnie zdolnych osób pracujących już w gospodarce;
• The Diploma Scholarship Program- przeznaczony dla studentów kierunków
technicznych i inżynieryjnych ;
407
Brewer
,
Dominic
J.
et
al,
Education
For
the
New
Era,
RAND-‐‑Qatar
Policy
Institute,
2007
408
Education
and
Training
Sector
Strategy
2011-‐‑2016,
http://www.sec.gov.qa/En/about/Documents/Stratgy2012E.pdf,
dostęp
7.08.2012
265
• The Pre-College Grant Program- dla uczniów przygotowujących się na studia wyższe
409
.
Przedstawione powyżej nowe inicjatywy edukacyjne podejmowane w Katarze dobrze
wpisują się w nową politykę ekonomiczną
państwa, która zakłada wykorzystanie
petrodolarów do szybkiego przekształcenia gospodarki kraju z monokultury energetycznej w
nowoczesną gospodarkę opartą na wiedzy.
Celem tych wysiłków
ma być zasadnicze
ograniczenie uzależnienia gospodarki od pracowników cudzoziemskich, oparcie się w
większym stopniu na krajowej sile roboczej. Przyjęty program rozwoju zakłada ponadto pełne
otwarcie rynku pracy dla kobiet. Wizja, przyjmująca tak szybkie i rewolucyjne zmiany na
rynku pracy w ciągu zaledwie jednego pokolenia (20 lat) wydaje się być nierealistyczna, ale
jak podkreślają
analitycy sprzyja jej determinacja, wewnętrzna spójność realizowanych
zamierzeń oraz dostęp do wręcz nieograniczonych środków finansowych 410.
Arabia Saudyjska
Także Arabia Saudyjska inwestuje w naukę i szkolnictwo. Była jednym, z pionierów
w regionie promujących nowoczesne kierunki kształcenia, otwierając w 1977 r. Saudi
Arabian National Centre for Science and Technology , przemianowane w 1985 r. na King
Abdulaziz City for Science and Technology (KACST) . Centrum jest niezależną organizacją
wspierającą rozwój nauki i technologii, pełni
ponadto funkcje państwowej agencji ds.
rozwoju nauki i badań. Proponuje rządowi konkretną politykę naukową, koordynuje prace
innych instytucji naukowych, wspiera badania naukowe, innowacje i transfer technologii
pomiędzy jednostkami badawczymi w kraju oraz promuje międzynarodowe programy
badawcze. Działalność KACST ma przyczyniać się do zmniejszenia dystansu intelektualnego
wobec państw wysokorozwiniętych, a instytucja ta jest głównym instrumentem polityki
naukowej państwa. Centrum kooperuje z uczelniami z państw zachodnich w dziedzinach
takich, jak: energetyka, w tym atomowa, astronomia, fizyka, informatyka, nanotechnologia,
półprzewodniki czy inżynieria chemiczna. Wśród współpracujących jednostek naukowych są:
Cambridge University,
IBM, University of San Diego, Beijing Genomic Institute, oraz
CERN.
409
Gonzales,
Gabrielle,
Facing
Human
Capital
Challenges
of
the
21st
Century:
Education
and
Labor
Market
Initiatives
in
Lebanon,
Oman,
Qatar,
and
the
United
Arab
Emirates,
Rand-‐‑Qatar
Policy
Institute,
Doha,
2008.
410
Rubin,
Alisa,
Higher
Education
reform
in
the
Arab
World,
Middle
East
Institute,
31
July
2012,
http://www.mei.edu/content/higher-‐‑education-‐‑reform-‐‑arab-‐‑world-‐‑model-‐‑qatar,
,
dostęp
10.08.2012.
266
W 2009 r. władze Arabii Saudyjskiej powołały King Abdullah University of Science
and Technology
(KAUST). Uniwersytet powstał z inicjatywy króla, lecz za pieniądze
państwowego koncernu naftowego Aramco. Do 2012 r. ponadto uczelnią zarządzało Aramco.
Uczelnia, zgodnie z zamierzeniami władz, ma być kuźnią dla przyszłych elit. Językiem
wykładowym jest wyłącznie język angielski, a zajęcia odbywają się na kierunkach:
biotechnologii, ochrony środowiska, informatyki, nauk matematycznych i fizycznych.
KAUST, obejmujący powierzchnie 36 km 2 jest pierwszą koedukacyjną uczelnią w Arabii
Saudyjskiej, bez policji religijnej, bez restrykcji nałożonych na kobiety, które na obszarze
uczelni mogą chodzić w zachodnim stroju, czy prowadzić auta. Można powiedzieć, że
uczelnia ta staje się swego rodzaju eksperymentem dla przyszłych zmian społecznych w
kraju, stając się wyłomem w szczelnym dotąd restrykcyjnym systemie społecznym. Zdaniem
rektora uczelni naukowcy, pracownicy i studenci obu płci mogą w sposób nieskrępowany i
bez żadnych ograniczeń prowadzić badania. Uczelnia ma ambicje odegrać istotną rolę w
regionie MENA. Posiada prawo prowadzenia studiów doktoranckich i jest otwarta dla
studentów zagranicznych. Obecnie studiuje na tej uczelni ponad 700 osób 411. Nowa uczelnia
jest symbolem sukcesu. Jej wyrazem jest otrzymanie w 2012 prestiżowej nagrody „Najlepszej
uczelni edukacyjnej i najlepszego promotora przedsiębiorczości w świecie arabskim”,
przyznaną na Global Enterpreneurship Summit
(GES) w Dubaju. KAUST okazał się
najlepszą uczelnią w pięciu kategoriach: kursów i szkoleń dla przedsiębiorców, inkubatora
przedsiębiorczości, prac badawczo-rozwojowych, dostępu do funduszy na start-up, tworzenia
sieci współpracy grup biznesowych 412.
Królestwo Arabii Saudyjskiej prowadząc politykę podwyższenia poziomu nauczania,
przeznaczyło w ostatnim okresie ogromne kwoty na wzmocnienie państwowych uczelni
krajowych. Niestety, odnotowano również
liczne przypadki nadużyć ze strony władz
poszczególnych uczelni. Jak donosi portal World, niektóre uczelnie przeznaczały ogromne
kwoty na zatrudnienie znanych zagranicznych wykładowców, nie oczekując w zamian
411
“Saudi
open
hi-‐‑tech
science
oasis”,
BBC
World,
23
September
2009,
http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8270601.stm
oraz
“King
Abdullah
University
of
Science
and
Technology”,
BBC,
http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8270601.stm
,
dostęp
15.10.
2012
412
“KAUST
wins
Top
Honors
for
entrepreneurship”,
King
Abdullah
University
of
Science
and
Technology,
25
December
2012,
http://www.kaust.edu.sa/media/features/entrepreneurship.html,
dostęp
13
lutego
2013.
267
świadczenia żadnych usług edukacyjnych. W zamian za wynagrodzenie, uczelnie jedynie
umieszczały nazwiska profesorów na stronach internetowych uczelni413.
Zjednoczone Emiraty Arabskie
Emiraty Arabskie zmieniły w nowym stuleciu swą politykę edukacyjną. Emir Abu
Dhabi zainicjował powstanie, (patrz: punkt 7.2) Masdar City, w ramach którego utworzono
instytut badawczy - Masdar Institute od Science and Technology, specjalizujący się w szeroko
rozumianych
kierunkach
inżynieryjnych,
biotechnologii,
inżynierii
środowiskowej,
energetyce odnawialnej, informatyce, zarządzaniu i chemii. Studia, w tym również studia
podyplomowe nastawione są na szkolenie w zawodach poszukiwanych na rynku
wewnętrznym. Misją instytutu jest kształcenie postaw innowacyjnych, krytycznego myślenia
oraz kreatywności. Poza celami edukacyjnymi Masdar Institute prowadzi szeroko rozumiane
badania naukowe skoncentrowane przede wszystkim na sektorze energetyki, energii
odnawialnej oraz technologiach energooszczędnych. Tego typu działalność jest wspierana
finansowo przez rząd oraz przedsiębiorstwa z branży energetycznej. Realizowane badania
mają charakter aplikacyjny i mają wpisywać się w rządowe plany rozwoju zrównoważonego
ZEA 414.
Emirat Dubaju
Również emirat Dubaju włączył się w politykę rozwoju zasobów ludzkich.
Inicjatorem zmian jest emir Dubaju- Maktoum, twórca i sponsor utworzonej w 2007r.
fundacji Mohammed bin Rashid al Maktoum Foundation. Fundacja ta odgrywa
fundamentalną rolę w finansowaniu przedsięwzięć, służących rozwojowi szkolnictwa
wszystkich szczebli, tworzeniu
instytucji naukowych i kształceniu kadr mających w
niedalekiej przyszłości fachowo zarządzać krajem.
Cechą szczególną, wyróżniającą Dubaj spośród pozostałych krajów regionu jest
pionierski program ochrony dziedzictwa kulturowego. Emir z jednej strony uznaje za
niezbędną modernizację kraju, zbliżającą emirat do świata zachodniego. Równocześnie
jednak przykłada ogromną wagę do zachowania tożsamości kulturowej. Misja ta realizowana
jest za pośrednictwem Mohammed bin Rashid Foundation.
413
“Saudi
Universities
offer
cash
in
exchange
for
academic
prestige”,
Global
Educational
Network,
World.
Edu,
13
December
2011,
http://world.edu/saudi-‐‑universities-‐‑offer-‐‑cash-‐‑exchange-‐‑academic-‐‑prestige/,
dostęp
13.02.
2013.
414
Masdar,
http://www.masdar.ac.ae,
dostęp
20.02.
2013.
268
Program ochrony dziedzictwa kulturowego ma na celu rozpowszechnianie wiedzy o
kulturze i społeczeństwach regionu, ochronę dziedzictwa kulturalnego i tworzenie podstaw
do dialogu międzykulturowego na równoprawnych zasadach. Wśród wielu inicjatyw na
szczególną uwagę zasługuje sposób podejścia do kształcenia najmłodszego pokolenia. Dla
władzy kwestią zasadniczej wagi jest upowszechnienie znajomości literatury arabskiej.
Służyć temu celowi mają organizowane przez fundację targi książek dla młodzieży i dzieci,
otwieranie bibliotek, w tym dziecięcych bibliotek elektronicznych, uruchomienie specjalnego
portalu dziecięcego z grami edukacyjnymi, popularyzującymi czytelnictwo wśród młodych
pokoleń
415
. Dzieciom i młodzieży ma służyć również program Bustan al Qusas Project,
którego celem jest podnoszenie kwalifikacji
literatury.
Wielki nacisk
kładzie się
nauczycieli, uczących języka arabskiego i
ponadto na rozwój literatury. Dla potencjalnych
twórców i badaczy literatury oraz tłumaczy stworzone są specjalne propozycje grantów:
Oktub Programme, Tarjem Programme, Art Library, Book In A Capsule oraz Arab Narrative
Encyklopedia.
Fundacja emira Dubaju jest głównym sponsorem
nauki i edukacji w emiracie i
jednym z najważniejszych sponsorów w regionie Bliskiego Wschodu. Co roku organizuje
konferencje i kongresy, jak również wręcza własne nagrody w kategoriach traktowanych jako
istotne dla rozwoju cywilizacyjnego, ekonomicznego, czy kulturowego państw arabskich.
Do rangi symbolu, podkreślającego zmiany do jakich dochodzi w państwach Zatoki
urasta publikacja specjalnego i bezcennego raportu, poświęconego jakości wiedzy i edukacji
w państwach arabskich- Arab Knowledge Report. Raport fundacji, opracowany został po raz
pierwszy dla lat 2010/2011. Ten niezwykle dojrzały dokument przełamuje dotychczasowe
stereotypowe postrzeganie państw arabskich, jako niezdolnych do przeanalizowania,
zrozumienia i rozwiązania kluczowych problemów społecznych, w tym niskiej kreatywności,
czy równie niskiej jakości zasobów ludzkich. Znajduje się w nim zarówno doskonała
diagnoza słabości państw arabskich, jak również propozycje konkretnych
kroków,
niezbędnych dla usunięcia tychże. Zawiera de facto receptę na swego rodzaju wzorzec
wprowadzania reform416. Autorzy raportu próbują wypromować nowy termin dla obecnej
415“The
reading
strategy”,
Mohammed
bin
Rashid
Foundation,
http://www.mbrfoundation.ae/English/Pages/ReadingStrategy.aspx,
dostęp
15.03.2013.
416
Arab
Knowledge
Report
2010/2011,
http://www.mbrfoundation.ae/English/AKR20102011/Pages/AKR%202010-‐‑2011.aspx,
dostęp
15
.03.2013
269
fazy rozwoju państw naftowych „ nowy arabski renesans i budowa gospodarek opartych na
wiedzy „417.
Rozdział 8: Inwestycje w rolnictwo
Szczególnie ważnym kierunkiem aktywności ekonomicznej monarchii naftowych w
ostatnich latach są inwestycje, dokonywane w sektorze rolnym w innych krajach. Państwa
Zatoki w ten sposób chcą nie tylko zdywersyfikować swoją działalność inwestycyjną, ale
przede wszystkim zagwarantować sobie bezpieczeństwo żywnościowe.
8.1 Żywność jako dobro strategiczne
Kiedy w latach 50. XXw. Abraham Maslow przedstawił tzw. teorię hierarchii potrzeb
ludzkich, znaną w skrócie pod nazwą piramidy Maslowa418 dostęp do żywności i wody
znalazł się w grupie elementarnych potrzeb człowieka. Niedostatki tych dóbr względne lub
bezwzględne, najszybciej prowadzą do destabilizacji społecznej i politycznej państw.
Polityka lokuje bezpieczeństwo żywnościowe w trzech kontekstach:
• Rozporządzalności, czyli posiadania wystarczającej ilości żywności dla zaspokojenia
potrzeb żywnościowych swojego społeczeństwa;
• Dostępności, wynikającej z wystarczającej podaży w skali globalnej i krajowej;
• Adekwatności, czyli możliwości zapewnienia wystarczającego zapotrzebowania
energetycznego (kcal) posiadanego pożywienia dla swoich mieszkańców.
Aby je zapewnić muszą być równocześnie spełnione trzy warunki:
• Fizyczna dostępność żywności;
417
Op.cit.
str.
144
418
Strelau,
Jan
,
Psychologia.
Podręcznik
akademicki
Tom
2
Psychologia
ogólna,
Gdańskie
Wydawnictwo
Psychologiczne,
Gdańsk
2007,
s.
641-‐‑643.
270
• Ekonomiczna dostępność żywności;
• Zdrowotna odpowiedniość żywności 419.
Teoria zaprezentowana przez A. Maslowa legła u podstaw przyjęcia przez ekonomię
i politykę aksjomatu, że żywność i woda stanowią, podobnie jak nośniki energii dobra
strategiczne i odcisnęła piętno na politykach gospodarczych wielu państw, które od lat 70.
zaczęły przykładać wagę do samowystarczalności żywnościowej. Uznano, że im bardziej kraj
jest zależny od importu elementarnej żywności, niezbędnej do zaspokojenia potrzeb, tym
mniejsze jest jego bezpieczeństwo żywnościowe. Kierując się względami bezpieczeństwa
niektóre państwa stosowały program cen minimalnych w rolnictwie. Ich głównym celem była
stymulacja produkcji rolnej , ograniczająca lub całkowicie redukująca ów import. W grupie
państw Zatoki polityka substytucji importu rolnego prowadzona była przez Arabię Saudyjską.
Pozostałe państwa były zbyt małe i zbyt słabe w danym czasie, by taką politykę stosować.
8.2. Polityka żywnościowa Arabii Saudyjskiej- rys historyczny
Królestwo Saudów w końcu lat 70. XXw. na fali gwałtownego bogacenia się
postanowiło rozwinąć własne uprawy zbóż: pszenicy i jęczmienia. Postawienie przed
gospodarką państwa pustynnego powyższych celów było kuriozalne z uwagi na fakt, że kraj
ten nie dysponował ani gruntami ornymi, ani dostępem do słodkiej wody (jezior, rzek).
Rozwój rolnictwa w takich warunkach oznaczał
konieczność poniesienia
ogromnych
nakładów początkowych, mianowicie sprowadzenia statkami ziemi służącej tworzeniu na
piaskach pól uprawnych, uruchomienia bardzo kosztownego systemu irygacyjnego,
419
Małysz,
Jerzy,
Bezpieczeństwo
żywnościowe-‐‑
strategiczna
potrzeba
ludzkości,
Wydawnictwo
Naukowe
PWN,
Warszawa
1991,
str.
83
i
dalsze.
271
doprowadzającego wodę pozyskiwaną z pokładów wód gruntowych.
produkcji zbóż w tak nieprzyjaznych
Bieżące koszty
warunkach likwidowały jednak wszelką możliwą
opłacalność . Aby rozwijać uprawy państwo wdrożyło szeroki program ich subsydiowania.
Dotacja ustalona w tym czasie opiewała na kwotę 933 USD za tonę , co oznaczało, że koszt
wyprodukowania tony pszenicy w tym kraju był najwyższy w świecie ( i przekraczał cenę
światową w zależności od okresu 2-3 krotnie)420.
Poniższa tabela przedstawia politykę
subsydiowania rolnictwa w latach 1970-2000.
Tabela 1/8
Subsydiowanie żywności w Arabii Saudyjskiej w latach 1970-2000 w mln SR
Data
Pszenica i
jęczmień
krajowy
Import
jęczmienia
Pasza dla
drobiu
(importowana
lub krajowa)
1970
0
0
0
1974
0
0
0
1979
45
0
0
1984
2774
0
0
1985
2003
1535
267
1990
5087
361
212
1995
2535
1241
115
2000
935
0
384
źródło:
Achievements
of
Development
Plans,
Facts
and
Figures,
2009,
http://www.google.pl/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=3&ved=0CEwQFjAC&url=http%3A%2F%
2Fwww.mep.gov.sa%2Finetforms%2Farticle%2FDownload.jsp%3Bjsessionid%3D6427A88EEE98ACAEE421
C13A1FAA8026.alfa%3FDownload.ObjectID%3D185&ei=50ciUM7KJsfWtAaIq4C4Dw&usg=AFQjCNH7q_c
b0lIyAQtjt_jNJuomvA1dkg&sig2=kQP_u0lZI20J9vUHQdtvYA, dostęp 15.07. 2013.
Jak pokazuje tabela 1/8, pierwsze wydatki z budżetu na wsparcie krajowych upraw
zbóż pojawiły się w 1979r. Szczyt dotacji do upraw pszenicy przypadł na 1990 r.
Doprowadziły one do gwałtownego wzrostu upraw zbóż w kraju. Zmiany w bilansie
zbożowym znajdują swój wyraz w kolejnych tabelach.
420
“Saudi
Arabia
scraps
wheat
growing
to
save
water”,
Reuters,
8January
2008,
http://www.reuters.com/article/2008/01/08/idUSL08699206,
dostęp
10
.09.2013.
272
Tabela 2/8
Arabia Saudyjska: produkcja, eksport i import pszenicy (1961-2012) w tys. ton
Rok
Produkcja w tys. ton
Eksport w tys. ton
Import w tys. ton
1961
127
0
111
1970
135
0
363
1980
141
27
732
1982
412
10
686
1983
710
11
327
1984
1402
7
206
1985
2047
78
87
1986
2290
1584
105
1987
2649
2436
204
1988
3267
1956
154
1989
3452
1578
161
1990
3580
1661
184
1991
4035
2317
329
1992
4124
2490
222
1993
3430
2015
71
1994
2646
1651
46
1995
1648
181
67
2000
1788
0
25
2005
2648
0
80
2006
2630
0
100
2007
2556
0
75
2008
1720
0
1275
2009
940
0
1909
2010
1200
0
1742
273
2011
1100
0
2800
2012
1000
0
2300
Za: opracowanie własne na podstawie Index Mundi , dostęp z 1 sierpnia 2012
http://www.indexmundi.com/agriculture/?country=sa&commodity=wheat&graph=production
http://www.indexmundi.com/agriculture/?country=sa&commodity=wheat&graph=exports
http://www.indexmundi.com/agriculture/?country=sa&commodity=wheat&graph=imports,
dostęp 15.07. 2013
Jak twierdzi J. Małysz : „w warunkach wrażliwego na bodźce rolnictwa dochodzenie
do samowystarczalności żywnościowej (…) prowadzi do nadprodukcji.
(…) [M]ożna
osiągnąć samowystarczalność w zakresie pojedynczego surowca żywnościowego rezygnując
z wytwarzania go w zgodzie z ekonomiczną efektywnością i izolując- na pewien czaskrajową produkcję tego surowca od rynku światowego.
Wyłączenie mechanizmu rynku
światowego nie (może) jednak trwać w nieskończoność- osiągnięta w skutek dążenia do
pełnej samowystarczalności autarkia (…) przeradz(a) się (…)w nadprodukcję, którą trzeba
wypchnąć na rynek ponosząc straty (m.in.. dotowanie eksportu)”
421
. Prawdziwości tych
wniosków w odniesieniu do Arabii Saudyjskiej dowodzi powyższa tabela. Efektem stymulacji
upraw był 10- krotny wzrost wielkości zbiorów pszenicy na przestrzeni lat 1982-1992. W
siódmym
roku
od
zainicjowania programu (1985r.)
Arabia Saudyjska osiągnęła
samowystarczalność zbożową, a rząd zakazał importu zbóż, z wyłączeniem śladowych ilości
specjalnych odmian pszenicy, nieprodukowanych w kraju.
Co więcej, od 1986 r. królestwo Saudów rozpoczyna eksport tego zboża. W latach
1991/92 produkcja
pszenicy jest już niemal dwukrotnie większa, niż wynika to z
zapotrzebowania wewnętrznego. W szczycie produkcji w 1992r. Arabia staje się jednym z
ważniejszych eksporterów pszenicy w świecie i drugim, po Egipcie największym w świecie
arabskim, sprzedając ją m.in. do b. ZSRR i Chin 422.
Odwrotny trend wykazuje import. Zarysowuje się wyraźnie spadek uzależnienia od
importu pszenicy, po1985r. stanowi już zaledwie parę procent bieżącej produkcji. W latach
1985-2007 import ten ma charakter marginalny, pomijalny.
Projekt
rozwoju
rolnictwa
w
tak
ekstremalnych
warunkach
klimatyczno-
przyrodniczych, który oceniany był przez ekspertów jako przejaw niezwykłej ekstrawagancji
421
Małysz,
Jerzy,
op.cit.
str.
78-‐‑79.
422
„
Saudi
Arabia”,
Saudi
Embassy,
http://www.saudiembassy.net/about/country-‐‑
information/agriculture_water/Agricultural_Achievements.aspx,
dostęp
15.07.
2013.
274
i marnotrawstwa państwa, przeczący zasadom wymiany międzynarodowej (teoria kosztów
komparatywnych), wraz z upływającym czasem okazał się niemożliwy do utrzymania. W
rejonach objętych uprawami doszło do zaburzenia równowagi hydrologicznej, wywołując
niedobory wody dla celów konsumpcyjnych szybko rozwijających się miast. Pojawił się
problem, z którego sobie nie zdawano sprawy inicjując program rozwoju rolnictwa. Kurczące
się zasoby wód gruntowych spowodowały istotny wzrost rynkowej ceny tego bezcennego
dobra. Dotacje dla rolnictwa, choć tak wysokie,
okazały się jednak
zbyt niskie, by
zrekompensować gwałtownie rosnące koszty produkcji. Dalsze zaś utrzymywanie upraw
groziło klęską ekologiczną na ogromną skalę. Polityka samowystarczalności żywnościowej w
podstawowej grupie produktów, nie biorąca pod uwagę strony kosztowej ani warunków
hydrologicznych poniosła klęskę.
W tej sytuacji w 2007 r. podjęto decyzję rezygnacji z upraw zbóż w kraju. Po 30
latach stosowania subsydiowania rolnictwa proces wychodzenia odbywać się miało
stopniowo. Zdecydowano by redukować kontraktację pszenicy z pól krajowych o 12,5% w
skali roku. Celem przyjętego tempa było umożliwienie przeprofilowania produkcji przez
dotychczasowych producentów. Rynek jednak zareagował szybciej na bodziec ekonomiczny.
W kolejnym roku produkcja pszenicy zmalała bowiem już o ponad 33% (z 2556 tys. ton w
2007 do 1720 tys. ton w 2008r.). Chociaż w latach 2011- 2012 proces ten uległ pewnemu
spowolnieniu, to ostatnie władze zdecydowały o całkowitej likwidacji upraw do 2016r. 423.
8.3. Priorytety polityki żywnościowej państw monarchii naftowych w dobie kryzysu
żywnościowego
Kiedy w latach 2007-2008 pojawiły się pierwsze symptomy światowego kryzysu
żywnościowego, stabilny, jak się do tej pory zdawało rynek produktów żywnościowych uległ
znaczącej destabilizacji, doprowadzając do gwałtownego wzrostu cen żywności. Jednocześnie
w niespotykanym dotychczas stopniu spadł poziom światowych rezerw zbóż. W latach tych
423
“Saudi
Arabia's
wheat
production
will
end
by
2016”,
Farmland
Forecast,
http://farmlandforecast.colvin-‐‑co.com/2009/09/16/saudi-‐‑arabias-‐‑wheat-‐‑production-‐‑will-‐‑end-‐‑by-‐‑
2016.aspx,
dostęp
15.07.
2013.
275
rezerwy umożliwiały pokrycie popytu w okresie 50-60 dni . Oznaczało to wzrost ryzyka
niedostatku żywności w przypadku jakiejkolwiek klęski w skali ponadregionalnej424.
W takich warunkach na światowym rynku żywności pojawiły się symptomy paniki.
Państwa produkujące żywność, mające znacznie większy komfort niż pozostałe, zaczęły
wprowadzać monitoring żywności, restrykcje lub blokady na wywóz produktów
żywnościowych i permanentną obserwację sytuacji na światowym rynku żywnościowym. Z
kolei państwa zależne od importu żywności skazane zostały na przeznaczanie na ten cel
większych niż dotychczas środków. Nie pozostawało to bez wpływu na ich bilanse płatnicze i
poczucie bezpieczeństwa żywnościowego. Szczególnie narażone na niedostatek żywności
zostały państwa rozwijające się. Powszechna drożyzna zaczęła zagrażać ładowi społecznopolitycznemu, destabilizować państwa,
prowadząc do wybuchów niezadowolenia
społecznego (warto wspomnieć, że wysokie ceny żywności były jednym z ważniejszych
powodów wybuchu Arabskiej Wiosny).
Kraje dysponujące rezerwami dewizowymi starały się zapewnić bezpieczeństwo
żywnościowe dokonując zakupów interwencyjnych na rynku światowym oraz zawierając
długoterminowe kontrakty na dostawę płodów rolnych. Wraz z kryzysem pojawiła się
tendencja do zakupów lub dzierżawy ziemi ornej przez państwa bogate, a uzależnione od
importu rolnego w najbiedniejszych państwach świata. W grupie tej znalazły się monarchie
naftowe Zatoki Perskiej.
Przyczyna ich zależności- od strony podażowej- jest związana ściśle z warunkami
przyrodniczymi, bardzo ograniczonym dostępem do ziem uprawnych oraz wody. Trudności z
zagwarantowaniem żywności nałożyły się na szybko powiększającą się populację państw
Zatoki. Czynnik demograficzny tworzy presję popytową na rynku dóbr konsumpcyjnych, w
tym na rynku żywności. Dodatkowo, wraz z bogaceniem się państw GCC zmienił się model
konsumpcyjny ich społeczeństw, prowadząc do wzrostu zapotrzebowania na mięso czy
pszenicę (której konsumpcja uznawana jest w świecie jako symbol dostatku i luksusu). W
małych szejkanatach (poza Arabią Saudyjską) masowe zatrudnienie pracowników
cudzoziemskich, głównie Azjatów, dramatycznie zwiększyło popyt na ryż 425.
424
Grain
Reserves
and
the
Food
Price
Crisis:
Selected
Writings
from
2008-‐‑2012,
Institute
for
Agriculture
and
Trade
Policy,
IATP,
16
July
2012,
http://www.iatp.org/documents/grain-‐‑reserves-‐‑and-‐‑the-‐‑food-‐‑price-‐‑crisis-‐‑selected-‐‑
writings-‐‑from-‐‑2008-‐‑2012,
dostęp
16
.08.2012.
425
Global
Land
Grab,
http://www.sourcewatch.org/index.php?title=Global_Land_Grab,
dostęp
8.08.
2012.
276
Na skutek kryzysu rozpoczętego na przełomie 2007/2008r. ograniczeniom uległy
wolne aktywa państw najwyżej rozwiniętych. Monarchie naftowe (obok Chin i Indii) stały
się jednym z ważniejszych rezerwuarów kapitałów w świecie, posiadając wolne aktywa w
wysokości miliardów dolarów na rachunkach państwowych funduszy majątkowych.
Osłabienie Zachodu wzmocniło pozycję międzynarodową monarchii, otwierając im nowe
możliwości w kwestii bezpieczeństwa żywnościowego.
W przypadku Arabii Saudyjskiej, jak już zostało wspomniane, kryzys zbiegł się w
czasie z przeorientowaniem kanałów zaopatrzenia w żywność, z wewnętrznych na
zewnętrzne. Dla królestwa kluczową
rolę odgrywało
zapewnienie sobie innych,
bezpiecznych źródeł dostaw. Działania rządu saudyjskiego w tej kwestii przebiegały
dwutorowo.
Pierwszym był klasyczny import. Pomieszczona powyżej tabela 2 ukazuje wyraźnie
zmiany w reżimie dot. pszenicy: od 2000 r. zatrzymanie eksportu, od 2007 r. spadek
produkcji krajowej i powiększenie importu. W 2008r. w porównaniu z rokiem poprzednim
(2007) zakupiono za granicą 17-razy więcej zboża. W kolejnych latach tendencja wzrostowa
została utrzymana. (patrz tabela 2/8). W ostatnich latach królestwo importowało pszenicę
przede wszystkim z Kanady, Niemiec, innych państw Unii Europejskiej, Rosji, Ukrainy i
USA
426
. Po to, by polityka żywnościowa oparta na imporcie była efektywna i pełniła swoje
cele (gwarancji bezpieczeństwa żywnościowego) Arabia przystąpiła do tworzenia bazy
magazynowej dla zboża, pochodzącego z importu. Był to warunek niezbędny, by zapewnić
ciągłość zaopatrzenia, jednak inwestycje z tym związane wymagały poniesienia ogromnych
nakładów 427. Na fali kryzysu żywnościowego władze podjęły ponadto decyzję o znaczącym
wzroście strategicznej rezerwy pszenicy (do 1,5 mln ton), będącej odpowiednikiem
półrocznego spożycia wewnętrznego428.
426
“Saudi
Arabia
Grain
and
Feed
Annual”
,
GAIN
Report
Number:SA1003,
Global
Agricultural
Information
Network,
,
3
January
2010
http://gain.fas.usda.gov/Recent%20GAIN%20Publications/Grain%20and%20Feed%20Annual_Riyadh_S
audi%20Arabia_3-‐‑1-‐‑2010.pdf,
dostęp
8
.08.2012.
427
“Saudi
Arabia’s
New
grain
supply
Policy”,
World-‐‑Grain.com,
May
17,
2011,
http://www.world-‐‑
grain.com/News/News%20Home/Features/2011/5/Saudi%20Arabias%20new%20grain%20supply%2
0policy.aspx?cck=1,
dostęp
10.08.2012.
428
Mc
Kee,
David
,
“Strategic
Grain
Reserves”,
World-‐‑Grain.com,
24
May
2011,
http://www.world-‐‑
grain.com/News/News%20Home/Features/2011/5/Strategic%20grain%20reserves.aspx,
dostęp
16.08.
2012.
277
Drugim kierunkiem działań władz saudyjskich, częściowo ograniczającym wydatki
związane ze składowaniem i przechowalnictwem dużych ilości zbóż, stały się inwestycje w
zakup lub dzierżawę ziem uprawnych w innych częściach świata. Celem takich działań było
przeniesienie własnej produkcji rolnej do krajów, charakteryzujących się
sprzyjającymi
warunkami przyrodniczo-klimatycznymi i zapewnienie sobie tym sposobem dostępu do
żywności z własnych upraw (choć spoza swego kraju), dostarczanych po kosztach produkcji.
Pozwalałoby to uniezależnić się Arabii od kryzysu żywnościowego i od cen światowych.
Podobne działania dostrzec można także w przypadku pozostałych państw GCC. Z
jednej strony zwiększały one swoje rezerwy zbóż, budowały kolejne silosy (elewatory) do ich
przechowania429. Z drugiej, decydowały się one na długoterminowe inwestycje w ziemie
uprawne państw rozwijających się Afryki Północnej, Afryki Subsaharyjskiej, centralnej Azji,
a także Europy Wschodniej. Płody rolne pochodzące z tych ziem miały stanowić zaplecze
żywnościowe państw właścicielskich, gwarantując minimalne bezpieczeństwo żywnościowe.
Na ten nowy trend zwraca uwagę raport The Economist Intelligence Unit - The GCC in
2020: resources for the future430. Dokonuje oceny potencjalnej skali tego zjawiska,
przyjmując założenie utrzymywania się ceny baryłki ropy naftowej na poziomie minimum 70
USD w okresie dekady 2011-2020. Cena ta pozwoliłaby uzyskać ogromną nadwyżkę na
rachunku obrotów bieżących państw naftowych. Według szacunków badaczy, jeśli państwa
naftowe - tak, jak to ma miejsce obecnie- zdecydują się przeznaczyć na bezpieczeństwo
żywnościowe 5 % tej nadwyżki, będą miały do dyspozycji w skali roku ponad 10 mld USD.
Taka wielkość pozwoliłaby na dokonywanie zakupów obszarów rolnych w państwach
trzecich na ogromną skalę. Warto tylko wspomnieć dla porównania, że aż 18 państw czarnej
Afryki ma PKB mniejszy niż 10 mld USD.
8.4. Narzędzia polityki żywnościowej monarchii naftowych
Dla celów prowadzenia polityki żywnościowej, opartej na inwestycjach zagranicznych
państwa Zatoki Perskiej używają wszystkich dostępnych narzędzi, a mianowicie
429
ibidem.
Warto
jako
ciekawostkę
wspomnieć
o
decyzji
Kataru,
by
w
obliczu
zagrożenia
konfliktem
z
Iranem
wybudować
podziemny
silos,
gwarantujący
ochronę
zbóż
przed
skażeniem
radioaktywnym.
430
“The
GCC
in
2020:
Resources
for
the
future”,
A
report
from
the
Economist
Intelligence
Unit,
The
Economist
2010,
str.
18
i
dalsze.
278
wspomnianych już państwowych funduszy majątkowych, publicznych funduszy celowych i
inwestycji prywatnych. W transakcjach zakupu ziem uczestniczą także państwowe firmy,
dokonując inwestycji bezpośrednich.
Do największych firm państwowych analizowanego region , operujących na rynku
rolnym zaliczyć mozna: saudyjską Saudi Company for Agricultural Investment and Animal
Production (SCAIAP), Hassad Food oraz Qatari Diar Real Estate Company z Kataru,
kuwejcką firmę Kawait China Investment Company oraz holding firm z ZEA Minerals
Energy Commodities Holding. Warto wspomnieć ponadto o prywatnym konsorcjum
saudyjskim JENAT, którego misją działania są zagraniczne inwestycje w sektorze rolnym 431.
SCAIAP jest rządowym przedsiębiorstwem, dysponującym kapitałem początkowym
w wysokości
800 mln USD, powołanym w 2009r. dla
dokonywania
inwestycji zagranicznych w sektorze rolnym. Podobnie Hassad Food,
stworzony w 2008r., dokonywał inwestycji
poszukiwania możliwości i
w sektorze żywnościowym na rynkach:
australijskim, sudańskim i tureckim w wysokości 700 mln USD432. Qatari Diar Real Estate
Company , wchodzący w skład SWF Qatar Investment Authority, istniejący od 2005r. jest
państwowym sub-funduszem majątkowym, którego działania służą dywersyfikacji aktywów,
pochodzących z eksportu surowców. Jednym z kierunków jego aktywności inwestycyjnej jest
międzynarodowy sektor rolny. Podobne działania podejmuje Kuwait China Investment
Company KCIC , sub-fundusz innego SWF, Kuwait Investment Authority, utworzony przez
emira Kuwejtu, szejka al-Sabaha w 2005r. z kapitałem początkowym w wysokości 280 mln
USD433.
Poza wyspecjalizowanymi firmami ds. rozwijania zagranicznych inwestycji w
rolnictwie
tworzone są ponadto specjalne agendy i agencje, działające głównie pod
auspicjami władców poszczególnych państw. I tak dla przykładu król Arabii Saudyjskiej
powołał do istnienia King Abdulla’s Initiative for Saudi Agricultural Investment Abroad
KAISAIA.
Według informacji, pochodzących od przedstawicieli ministerstwa handlu i
przemysłu Arabii Saudyjskiej, agencja ta w poszukiwaniu optymalnych terenów pod uprawy
431
The
GCC
In
2020,
op.
Cit.,
str.
20.
432
James,
Bonnie
,
“Food
plans
to
invest
$700mn
in
global
Project”,
Gulf
Times,
1
June
2010,
http://www.gulf-‐‑
times.com/site/topics/article.asp?cu_no=2&item_no=365205&version=1&template_id=36&parent_id=16,
dostęp
30.08.
2012.
433
Kuwait
China
Investment
Company,
http://www.kuwaitchina.com/?id=2&sid=1,
dostęp
30.08.2012.
279
na potrzeby saudyjskie wizytowała do 2009 r. Turcję, Ukrainę, Bułgarię, Egipt, Sudan,
Etiopię, Kazachstan, Filipiny, Wietnam oraz Polskę. Przy analizie potencjalnych inwestycji
brano pod uwagę warunki glebowo-klimatyczne danego państwa, dostęp do wody, koszt siły
roboczej,
stabilność
społeczno-polityczno-ekonomiczną,
stabilność
systemu
prawno-
administracyjnego, stopień urynkowienia gospodarki, poziom korupcji, przejrzystość
funkcjonowania państwa, system podatkowy, oraz relacje z królestwem Saudów. KAISAIA nie
występuje na globalnym rynku rolnym samodzielnie. Dokonuje wspólnych inwestycji z
saudyjskimi
inwestorami prywatnymi
oraz zagranicznymi firmami, zajmującymi się
rolnictwem. Agencja rządowa KAISAIA ma wspomóc prywatne inwestycje saudyjskie,
głównie poprzez wsparcie finansowe, pomoc prawną i logistyczną przy zawieraniu umów. By
do takiej inwestycji doszło, strona goszcząca musi zadeklarować swą akceptację dla eksportu
większości zbiorów do Arabii Saudyjskiej oraz prawo do decydowania przez stronę saudyjską
odnośnie do rodzaju podejmowanych upraw. Inwestycje ponadto muszą mieć charakter
długoterminowy434.
8.5. Skala inwestycji w ziemie orne monarchii naftowych
Tabela 3/8 ukazuje udokumentowane przez International Food Policy Research
Institute IFPRI transakcje, zawarte w latach 2008-2009 przez monarchie z krajami
dysponującymi ziemią orną. Inwestycje te obejmują trzy typy transakcji: zakup ziem ornych,
ich długoterminową dzierżawę oraz tereny objęte długoterminowym kontraktem na dostawy
płodów rolnych (dostawy przymusowe, obejmujące całość lub większość plonów z
zakontraktowanych ziem),
zawarte na zasadach nierównoprawności stron. W literaturze
tematu wszystkie tego typu kontrakty nazywane są terminem land grabbing.
Tabela 3/8
Nieuczciwe przejęcia ziemi (Land grabbing) przez państwa GCC w 2008/2009 według
International Food Policy Research Institute IFPRI
Rok zawarcia
transakcji
Państwo
inwestorskie
Państwo
przyjmujące
Skala inwestycji
w hektarach
Opis transakcji/ typ
państwa przejmującego
2008
ZEA
Pakistan
324 000
Państwo upadłe
434
Alshareef
,
Taha
A.
,
“King
Abdulla’s
Initiative
for
Agricultural
Investment
Abroad”
,
Food
and
Environmental
Security;The
Role
of
Food
and
Agricultural
Trade
Policy,
Salzburg,
Austria,
May
10
–
11,
2009
http://www.agritrade.org/events/documents/Alshareef.pdf,
dostęp
30.08.
2012.
280
2009
Bahrajn
Filipiny
10 000
2009
Katar
Kenia
40 000
2009
Arabia
Saudyjska
Tanzania
500 000
2009
Arabia
Saudyjska
Sudan
10 000
Państwo upadłe
?
ZEA
Sudan
378 000
Państwo upadłe
?
ZEA
Sudan
30 000
Państwo upadłe
2008
Kuwejt
Kambodża
b/d
Ziemia pod uprawę
Państwo upadłe
Państwo upadłe
?
Arabia
Saudyjska
Indonezja/
Nowa
Gwinea
500 000
Transakcja zawarta
przez bin Laden Group
na dzierżawę
zabezpieczona kaucją w
wysokości 4,3 mld USD
Państwo upadłe
2008
Katar
Filipiny
100 000
Państwo upadłe
2009
Bahrajn
Turcja
?
Projekt rolny wstępnie
na wartośc 500 mln
USD , docelowo do 6
mld USD
2009
ZEA
Etiopia
5 000
Zakup ziemi pod
uprawę herbaty
Państwo upadłe
Łącznie:
1.897.000 ha
Źródło: opracowanie własne za: von Braun, Joachim, Meinzen-Dick, Ruth “Land Grabbing
by Foreign Investors in Developing Countries: Risks and Opportunities” , IFPRI Policy Brief
13, April 2009, http://www.ifpri.org/sites/default/files/publications/bp013all.pdf, lista państw
upadłych 2008, http://www.foreignpolicy.com/images/fs2008/failed_states_ranking.jpg,
dostęp 20.08. 2012
Powyższe dane, zaprezentowane przez amerykański think-tank IFPRI, specjalizujący
się w monitorowaniu procesu grabieży ziem uparwnych, wymagały niesłychanie żmudnej
pracy jego badaczy. Ponieważ dane na temat tego typu transakcji są przez strony je
zawierające traktowane jako poufne i wchodzą w zakres transakcji nieprzejrzystych (tzw.
‘shadow market’), by do nich dotrzeć, trzeba korzystać ze szczątkowych informacji
agencyjnych. Trzeba pamiętać o niepełności uzyskanych tą drogą informacji. Stąd część
transakcji została jedynie odnotowana, bez danych co do ich skali wartości. Badacze IFPRI
starali się oszacować skalę zjawiska przejęć ziemi, biorąc pod uwagę wszystkich inwestorów
w początkowym okresie pojawienia się transakcji typu grabieżczego (przełom 2008/2009r.).
281
Państwa naftowe w okresie tym przejęły
blisko 2 mln hektarów ziem ornych. Cechą
charakterystyczną jest zainteresowanie inwestorów z Bliskiego Wschodu inwestycjami w
państwach upadłych (dysfunkcyjnych).
Kolejnym podmiotem zajmującym się procederem przejmowania ziem uprawnych w
świecie jest ponadnarodowa organizacja pozarządowa Grain435. Jej raport za okres 20082010 donosi o ponad 400 takich transakcjach, prowadzonych w skali globu, wśród nich o
przejęciach czynionych przez państwa GCC.
Tabela 4/8
15 największych przejęć ziem uprawnych (land grabbing) przez państwa GCC w latach 20082010 wg NGO Grain
Rok
Państwo
inwestorskie
Państwo przyjmujące
Skala inwestycji w
hektarach
2009
ZEA
Egipt (upadłe)
1.500.000
?
Katar
Australia
750.000
2010
Arabia Saudyjska
Argentyna
200.000
2008
Arabia Saudyjska
Etiopia (upadłe)
140.000
2010
ZEA
Indonezja (upadłe)
100.000
2010
Arabia Saudyjska
Niger (upadłe)
100.000
2009
ZEA
Maroko
750.000
2008
ZEA
Pakistan (upadłe)
324.000
2009
Arabia Saudyjska
Pakistan (upadłe)
202.000
?
Kuwejt
Wietnam/Laos
200.000
2010
Arabia Saudyjska
Sudan (upadłe)
126.000
2010
Arabia Saudyjska
Mauretania (upadłe)
50.000
2010
ZEA
Sudan/Tanzania/Rumunia
156.000
2010
Arabia Saudyjska
Sudan (upadłe)
105.000
Łącznie wielkość
transakcji w ha
4.700.000
Źródło: opracowanie własne za:”GRAIN releases data set with over 400 global land grabs”,
GRAIN, http://www.grain.org/article/entries/4479-grain-releases-data-set-with-over-400global-land-grabs oraz lista państw upadłych 2008,
http://www.foreignpolicy.com/images/fs2008/failed_states_ranking.jpg, dostęp 22.08. 2012.
435
Grain,
http://www.grain.org,
dostęp
22
.08.
2012.
282
Tabela 4/8 koncentruje się zaledwie na 15 największych transakcjach, nie
mniejszych niż dotyczących 50 tys. hektarów. Pozwala ona dostrzec narastanie zjawiska
zawłaszczania ziem przez państwa naftowe. Ponownie, gros transakcji zawierano z
państwami słabymi, mało wymagającymi, o niskiej jakości instytucjonalnej.
Według raportu Banku Światowego Rising Global Interest in Farmaland z 2011r.,
średni rozmiar zawieranych tego typu transakcji opiewa na 40.000 ha, ¼ z nich na grunty
powyżej 200.000 ha, ¼ zaś na grunty poniżej 10.000 ha 436. Większość transakcji zawartych
przez państwa GCC przekracza medianę, a ponad połowa, to transakcje zawierające się w
wartościach powyżej 100.000 ha. Monarchie dokonują inwestycji w grunty orne z
przeznaczeniem ich głównie pod uprawy pszenicy i ryżu.
W ostatnim okresie pojawiło się zainteresowanie inwestorów z państw Zatoki
zakupem ziem w państwach Europy Wschodniej i Centralnej oraz Azji. Przedmiotem
szczególnego zainteresowania stały się ziemie orne państw byłego ZSRR, głównie Rosji,
Ukrainy i Kazachstanu. Inwestycje na tych obszarach nie budzą istotnych wątpliwości czy
sprzeciwów, gdyż wiążą się bezpośrednio ze wzrostem wydajności ziemi, a w przypadku
Ukrainy w ogóle z wykorzystaniem ziem uprawnych. Po upadku komunizmu i ustanowieniu
oddzielnego państwa, doszło w tym kraju do załamania gospodarczego, którego symbolem
stało się zaprzestanie większości upraw na wielkich obszarach ukraińskiego czarnoziemu. W
dłuższej perspektywie powstrzymywanie się od upraw prowadzić musiało do jałowienia ziemi
i utraty jej parametrów użytkowych. Podobna procesy zachodziły w Rosji oraz w
Kazachstanie. Dlatego też inwestycje GCC w ziemie orne tych państw mogą przyczynić się
do utrzymania jakości gleb i wzrostu produkcji rolnej w świecie437.
Omawiając motywy zawierania kontraktów na dzierżawy pól uprawnych
przez
monarchie należy wspomnieć o motywie ekonomicznych. Od momentu wystąpienia kryzysu
żywnościowego, prowadzącego do wzrostu cen produktów rolnych, w sposób istotny wzrosła
rentowność tego sektora w gospodarce światowej, a inwestycje w rolnictwo generować
zaczęły ponadprzeciętną stopę zwrotu. Nie umknęło to uwadze
firm inwestycyjnych z
Bliskiego Wschodu, które aktywnie poszukiwały intratnych miejsc do lokowania kapitałów.
436
Deininger,
Klaus
,
et.al.,
Rising
Global
Interest
in
Farmaland
.
Can
It
yield
Sustainable
and
Evitable
benefits,
Agriculture
and
Rural
Development,
World
Bank,
Washington
DC,
2011..EANDEQUITABLE
BENEFITS?CAN
IT
YIELD
SINABLE
AND
EQUITABLE
BENEFITS?
437
“The
GCC
in
2020.
Outlook
for
the
Gulf
and
the
Global
economy”,
A
Report
from
the
Economist
Intelligence
Unit,
The
Economist,
March
2009,
str.
29.
283
Taki charakter nosiły inwestycje, lokowane w Afryce Subsaharyjskiej
438
. Innym motywem
jest chęć ograniczenia wpływu wzrostu cen żywności na rynkach światowych na rynek
własny, poprzez uniezależnienie krajowego rynku żywnościowego od cen światowych439.
Monarchie naftowe wykorzystywały do rolniczych transakcji nadwyżki dewizowe,
pochodzące z eksportu surowców energetycznych. Warto wspomnieć, że do momentu
załamania koniunktury w 2008r., miał miejsce galopujący wzrost cen ropy naftowej na
rynkach światowych. W przededniu załamania w połowie 2008r. zanotowano jej historyczną
wysokość- 156 USD za baryłkę. Po krótkotrwałej zniżce cenowej, cena baryłki ropy szybko
wróciła do poziomu trzycyfrowego.
Wouterse et al. grupują państwa przyjmujące pod kątem ich atrakcyjności
inwestycyjnej
440
. Wyróżniają cztery grupy państw.
• Kraje najbardziej atrakcyjne dla inwestorów, w których jest możliwość pozyskiwania
dodatkowych terenów pod rolnictwo. Dotychczasowy model rolnictwa opierał się na
uprawach ekstensywnych. Przejęcie tych ziem tworzy zatem potencjał dla wzrostu
produktywności. Zaliczają się do nich państwa afrykańskie, z niewykorzystanymi
terenami rolnymi, ale także takie, w których ma miejsce duże rozdrobnienie
gospodarstw rolnych. Inwestycje w te ziemie mają służyć zarówno ekstensywnemu
pozyskiwaniu gruntów jak i uprawom rolnictwa intensywnego. Potencjalnie,
rentowność z takiej inwestycji będzie najwyższa i podwójnie korzystna: dzięki
zakupowi ziemi po niskich cenach oraz z intensyfikacji produkcji rolnej.
• Państwa Ameryki Łacińskiej, w których co prawda istnieje już intensywne rolnictwo,
ale są także
duże wolne obszary, gotowe do zagospodarowania. Tu zysk jest
mniejszy, gdyż niejako pojedynczy, związany z niską ceną nowych gruntów, ale przy
istniejącej już mechanizacji, z brakiem korzyści z wdrażania intensywnego rolnictwa.
438
Deininger,
Klaus
,
et.al.,
Rising
Global
Interest
in
Farmaland
.
Can
It
yield
Sustainable
and
Evitable
benefits,
Agriculture
and
Rural
Development,
World
Bank,
Washington
DC,
2011LEAND
Benefits,
Agriculture
and
Rural
Development,
World
Bank,
Washington
DC,
2011,
str.
33.
439
“Global
Land
Grab”,
Source
Watch,
http://www.sourcewatch.org/index.php?title=Global_Land_Grab,
dostęp
11
.08.
2012.
440Wouterse,
Fleur,
et
al.,
“Foreign
Direct
investment
in
land
in
West
Africa.
Status
quo,
lessons
from
other
regions,
implication
for
research”,
West
and
Central
Africa
Office
Thematic
Research
Note,
01/2011,
International
Food
Policy
Research
institute
IFPRI.
284
• Państwa Europy Wschodniej oraz gęsto zaludnione państwa rozwijające się.
Inwestorzy w ich przypadku również otrzymają pojedynczą korzyść, lecz innej natury.
W ich przypadku zyski będą związane z intensyfikacją rolnictwa i wdrożeniem
produkcji wielkoobszarowej.
• Państwa, które nie przynoszą korzyści zewnętrznym inwestorom. Na jednym biegunie
znajdują
się
państwa
zachodnie,
dysponujące
wysoko
uprzemysłowionym,
intensywnym rolnictwem. Na drugim biegunie- państwa Bliskiego Wschodu i niektóre
azjatycki, cierpiące na nieodwracalny brak niezbędnych dla rolnictwa zasobów
wodnych.
Najbardziej lukratywne kontrakty na ziemię oferują zatem państwa Afryki
Subsaharyjskiej. Nie dziwi więc, że ziemie tam położone są przedmiotem najczęściej
zawieranych umów przez państwa naftowe. Raport African Development Bank z kwietnia
2009 wylicza potencjalne korzyści i zagrożenia , związane z inwestycjami w afrykańskie
rolnictwo. Wśród korzyści dostrzega:
• Możliwość zwiększenia bazy produkcyjnej , poziomu mechanizacji,
nawożenia,
nawadniania;
• Możliwość dywersyfikacji produkcji rolnej;
• Wzrost poziomu zatrudnienia społeczeństwa lokalnego w rolnictwie;
• Potencjalny wzrost intensywności upraw;
• Możliwość rewitalizacji lokalnego rolnictwa;
• Możliwość podnoszenia kwalifikacji przez lokalnych rolników;
• Dostęp do rynków zbytu, kanałów dystrybucji;
• Dostęp do know-how z zakresu produkcji rolnej;
• Wzrost dochodów budżetowych państw ;
• Wzrost (pojawienie się) dochodów z handlu zagranicznego 441.
Obok listy potencjalnych korzyści
raport zwraca uwagę także na długą listę
potencjalnych zagrożeń, związanych z inwestycjami w rolnictwo, mianowicie:
• Inwestycje te mogą przyczyniać się do spadku bezpieczeństwa żywnościowego w
państwach przyjmujących. Powodem do takich obaw był fakt szerokich inwestycji w
441
Castel,
Vincent
Kamara,
Abdul
“Foreign
Investments
in
Africa’s
Agricultural
Land:
Implications
for
Rural
Sector
Development
and
Poverty
Reduction”,
Development
Research
Brief
No
2,
African
Development
Bank,
April
2009.
285
uprawy biopaliw, które nie zwiększały poziomu zaspokojenia lokalnych potrzeb
żywnościowych. Z drugiej strony bardzo często dochodziło do zawierania kontraktów
na przejmowanie przez inwestora większości, a nawet całości produkcji rolnej, a
zatem wykluczających bądź minimalizujących udział w dystrybucji członków
społeczności lokalnej- bezpośrednich producentów rolnych;
• Ze względu na bardzo niski poziom instytucjonalny i niską jakości prawa w krajach
przyjmujących powstały warunki brzegowe dla grabieży ziem (land grabbing) ,
znajdujących się dotąd w użytkowaniu drobnych rolników, kiedy inwestorzy mogi
przejmować ziemie bez lub z niewystarczającą rekompensatą. Do grabieży bez
rekompensaty wykorzystywano niemożność wykazania się przez dotychczasowych
użytkowników aktem własności. Nieuczciwość transakcji polegała także na
zawieraniu kontraktów na bardzo niekorzystnych warunkach dla społeczności
lokalnych, będących dotychczas dysponentami owych ziem;
• Zagrożenie wzrostem rozwarstwienia dochodowego społeczności lokalnej;
• Zagrożenie zawieraniem transakcji z motywów korupcyjnych, niekorzystnych dla
społeczności lokalnych;
• Z powodu rozdrobnienia rolnictwa niemożność skorzystania przez drobnych rolników
z potencjalnego dostępu do technologii442.
Powyższe zagrożenia E.J. Weiner nazywa nową formą imperializmu ekonomicznego,
twierdząc że kraje GCC do lokowania swych inwestycji preferują te kraje rozwijające się,
które mają na obszarach wiejskich zakonserwowane feudalne stosunki społeczne. Fakt ten
ułatwia występowanie, w którym kluczową rolę w procederze grabieży odgrywają
lokalne elity, pełniące tam rolę feudała. W niektórych krajach głównym feudałem jest
państwo. Elity- zarówno lakalne jak i krajowe- chcąc doprowadzić do zawarcia korzystnej
dla siebie transakcji do przygotowania ziem na sprzedaż (wywłaszczenia chłopów)
wykorzystują wojsko i policję. Przykładem szczególnym
jest Sudan Północny i
Południowy oraz Pakistan. W krajach tych w procederze handlu ziemią uczestniczą
najwyżsi dowódcy wojskowi, którzy używają podległych im oddziałów do przejmowania
442
Castel,
Vincent
Kamara,
Abdul
“Foreign
Investments
in
Africa’s
Agricultural
Land:
Implications
for
Rural
Sector
Development
and
Poverty
Reduction”,
Development
Research
Brief
No
2,
African
Development
Bank,
April
2009.
286
ziem, znajdujących się w użytkowaniu drobnych rolników. Ziemię te następnie
wystawiają na sprzedaż we własnym imieniu, czerpiąc z tego osobiste korzyści443.
Rozdział 9: Społeczne konsekwencje dywersyfikacji gospodarczej
Niniejszy rozdział próbuje opisać zmiany, do jakich dochodzi na rynku pracy w
następstwie funkcjonującego przez dekady modelu rozwoju opartego na wykorzystaniu
pracowników cudzoziemskich oraz zainicjowanego procesu dywersyfikacji gospodarek
państw naftowych. Poruszone w tym rozdziale problemy to stratyfikacja społeczna,
zróżnicowanie warunków pracy w zależności od pochodzenia etnicznego pracowników oraz
problem bezrobocia młodych. Należy nadmienić, iż problemy te zostały jedynie
zasygnalizowane, ze względu na fakt, że znajdują się na marginesie głównych badań autorki.
Powinny natomiast stać się przemiotem
szczegółowych badań badaczy zajmujących się
regionem zatoki Perskiej.
9.1. Stratyfikacja społeczna
Napływ petrodolarów i chęć ich wykorzystania do rozwoju gospodarczego, przy
równoczesnym niedostatku własnej siły roboczej wymusił popyt na kwalifikowaną i
niekwalifikowaną siłę roboczą. Kraje GCC zmuszone były do sprowadzania na masową skalę
nie tylko kwalifikowaną kadrę zarządzającą przedsiębiorstwami, ale przede wszystkim
robotników.
W rezultacie prowadzonej polityki zatrudnienia miał miejsce wzrost populacji
zamieszkującej poszczególne monarchie, a równocześnie zachwianiu ulegały proporcje
między ludnością rodzimą, a cudzoziemcami. Współcześnie państwa Zatoki mają najwyższy
w świecie (i bezprecedensowy w dotychczasowej historii) odsetek
cudzoziemców w
443
Weiner,
Eric
J.
,
The
Shadow
Market,
How
a
Group
of
Wealthy
Nations
and
Powerful
Investors
Sercretly
Dominate
the
World,
wyd.
Scribner,
New
York,
2010
s.
149.
287
populacji ogółem. Udział cudzoziemców jest tym większy, im mniejsza jest populacja własna
i wyższy PKB per capita (symbolizujący możliwości inwestycyjne danego kraju). Najniższy
udział cudzoziemców występował w 2013r. w Arabii Saudyjskiej- stanowili tam oni około
32% populacji kraju. W małych szejkanatach znad Zatoki Perskiej w stosunku do ludności
zamieszkującej te kraje obcokrajowcy stanowili 65% do 86%. Aby dobrze zilustrować skalę
zjawiska, z jakim borykają się obecnie monarchie warto przytoczyć następujące dane
statystyczne: Arabia Saudyjska zatrudnia ponad 8 milionów cudzoziemców, ale Saudyjczycy
wciąż stanowią ponad 68% mieszkańców kraju, podczas gdy rodowici Katarczycy stanowią
13% mieszkańców Kataru , Emiratczycy
16%
ZEA , Kuwejtczycy 31% Kuwejtu,
Bahrajńczycy 49% Bahrajnu, Omańczycy 61% Omanu444 .
Imigranci tworzą w krajach przyjmujących swój własny, nieformalny świat. Poza
kontrolą państwa mają swój wewnętrzny rynek, na własne potrzeby usługi, takie jak: pralnie,
gastronomia, usługi fryzjerskie, telefoniczne, parabankowe, etc. Tak powstała równoległa
gospodarka niepodatna na jakiekolwiek regulacje ze strony państw przyjmujących. Władze
tworzą specjalne getta, bądź wyodrębniają specjalne dzielnice, które zamieszkują wyłącznie
robotnicy
cudzoziemscy,
pochodzący
z
różnych
krajów,
tym
samym
sprzyjają
wspomnianemu zjawisku gospodarczemu.
Imigranci, pracujący w państwach Zatoki nie są jednolitą grupą społeczną zarówno
pod względem narodowościowym jak i dochodowym, tworzą swoją stratyfikację społeczną.
Tabela 1/9
Udział imigrantów w państwach GCC w 2012r.
Kraj
Zjednoczone Emiraty Arabskie
Kuwejt
Bahrajn
Katar
Arabia Saudyjska
Główne grupy etniczne:
23% Arabowie i Irańczycy, 50% Azja Południowa, 8%
inni (Zachód i Azja Wschodnia)
24% Indusi, 17% Egipcjanie, 11% Banglijczycy, 5%
Filipińczycy, 5% Syryjczycy, 4% Pakistańczycy, 4%
Cejlończycy
23% Indusi, 10% Banglijczycy, 4% Pakistańczycy, 4%
Filipińczycy
18% Indusi, 18% Pakistańczycy, 10% Irańczycy, inni
14%
5% Indusi, 4% Egipcjanie, 4% Jemeńczycy, 2%
444
“UAE
and
Qatar
have
highest
Expat
ratio
in
GCC”,
Emirates
24/7,
11
September
2013,
http://www.emirates247.com/news/emirates/uae-‐‑qatar-‐‑have-‐‑highest-‐‑expat-‐‑ratio-‐‑in-‐‑gcc-‐‑2013-‐‑09-‐‑11-‐‑
1.520659,
dostęp
17.11.
2013.
288
Banglijczycy, 2% Filipińczycy
15% Indusi, 3% Banglijczycy, 3% Pakistańczycy
Oman
Wyliczenia własne za: http://www.cags.org.ae/cbc03uae.pdf ,
http://en.wikipedia.org/wiki/Demographics_of_Kuwait, http://en.wikipedia.org/wiki/Demographics_of_Qatar ,
http://en.wikipedia.org/wiki/Demographics_of_Bahrain,
http://en.wikipedia.org/wiki/Demographics_of_Oman#Ethnic_groups ,
http://en.wikipedia.org/wiki/Foreign_workers_in_Saudi_Arabia, dostęp 10.12.2013.
Tabela 1/9 ukazuje główne kierunki napływu imigrantów do państw GCC. Grupę
dominującą stanowią we wszystkich krajach przybysze z Azji Pd-Wschodniej: Indusi,
Pakistańczycy, Filipińczycy oraz Banglijczycy. Do państw naftowych w charakterze
pracowników kontraktowych przybywają ponadto Arabowie, głównie z państw sąsiedzkich:
Jemenu, Egiptu czy Syrii. Napływ pracowników z państw zachodnich odbywa się na znacznie
mniejszą skalę.
Imigranci nie stanowią jednorodnej grupy pod względem ekonomicznym. Zajmują
różne pozycje w drabinie społecznej, uzależnionej najczęściej od kraju pochodzenia. Pełnią
funkcje niewykwalifikowanej siły roboczej (Indusi, Pakistańczycy, Banglijczycy), niskiej i
średniej kadry zarządzającej (Arabowie, Indusi, Sudańczycy, Pakistańczycy), wysokiej klasy
specjalistów (Indusi, Europejczycy) oraz inwestorów (Indusi). Trzeba jednak zaznaczyć, że
szanse na sukces poszczególnych grup narodowościowych uzależnione są od polityki
poszczególnych krajów GCC. Dla przykładu, w Arabii Saudyjskiej znacznie lepsze jest
położenie Europejczyków i Arabów, podczas gdy funkcje niskokwalifikowane są
wykonywane przez przybyszów z Afryki Subsaharyjskiej i Azji. Tymczasem w
Zjednoczonych Emiratach Arabskich bardzo dobrze układa się współpraca Emiratczyków z
Indusami.
W początku XXIw. nastąpił znaczący wzrost napływu cudzoziemskiej siły roboczej
do Kataru, ZEA oraz Kuwejtu, podczas gdy Arabia Saudyjska odnotowała powstrzymanie
napływu imigracji. Według raportu Focus Migration z 2012r. przyczyną wzrostu imigracji do
części państw GCC jest ich dywersyfikacja gospodarcza. W tym samym czasie w Arabii
Saudyjskiej nie doszło do znaczących zmian struktury tworzenia PKB, a więc także struktury
zatrudnienia.
Małe szejkanaty rozwijają usługi turystyczne, ubezpieczeniowe, budowlane,
hotelarskie, restauracyjne (tzw. hospitality sector). Ponieważ większość z nowych kierunków
aktywności rozwija się w ramach sektora prywatnego, a ten znajduje się głównie w rękach
cudzoziemców, rodzi to popyt na siłę roboczą.
Zapotrzebowanie na pracowników
cudzoziemskich jest ponadto spowodowane szybko rosnącą stopą życiową i szybkim
289
bogaceniem się społeczeństw państw naftowych. Napędzają one bowiem popyt na pomoce
domowe, ogrodników, kierowców, etc445.
Problem zróżnicowania położenia imigrantów w zależności od kraju pochodzenia jest
bardzo słabo udokumentowany w literaturze tematu. Naturalnym jest, że gros opracowań
dotyczy położenia największej diaspory wśród imigrantów w państwach Zatoki, Indusów.
Autorzy raportu, przygotowanego przez Middle East Institute z 2013 r. przestrzegają przed
uproszczeniami w postrzeganiu ich losów i pozycji społecznej. Co prawda większość z nich
jest
zatrudniona
na
budowach
w
charakterze
niewykwalifikowanych
lub
nisko
kwalifikowanych pracowników budowlanych, to równocześnie znaleźć można liczne
przykłady induskich inżynierów, bankowców i finansistów, nauczycieli w tym akademickich,
pracowników mediów, księgowych, personelu medycznego, przedsiębiorców, architektów.
Według raportu, zjawisko napływu wysoce kwalifikowanych pracowników wysoce
kwalifikowanych nasiliło się szczególnie w ostatnich 15 latach446.
Sytuacja pracowników kontraktowych różni się w poszczególnych krajach GCC.
Szczególnie dużo imigrantów z Indii znajduje się w Emiratach Arabskich. Kraj ten, zwłaszcza
Dubaj, ma sięgającą okresu hegemonii korony brytyjskiej nad Bliskim Wschodem, ponad
stuletnią tradycję współpracy z Indiami. Emiraty znajdujące się w tej samej strefie wpływów
co Indie, nawiązały z nimi bliską współpracę. Do Dubaju napływać zaczęli hinduscy złotnicy,
sprzedawcy tekstyliów czy przypraw. Historyczna bliskość i wzajemna sympatia są widoczne
i dzisiaj. Prawie półtoramilionowa diaspora induska w większości odnajduje się w emirackiej
gospodarce. Jedna czwarta z nich odnosi wielki sukces, 15% stać na wynajęcie domu lub
apartamentu, blisko połowa radzi sobie przyzwoicie. Jednak 1/3 diaspory induskiej jest
przedmiotem nadmiernego wyzysku , zmuszona do mieszkania w specjalnych obozach, w
większości dzieląc jeden pokój w 4-8 osób447.
Co więcej, nie ma jednoznacznej ścieżki kariery diaspory induskiej w Emiratach.
Część ludzi sukcesu odniosła go na terenie Emiratów, w drodze ciężkiej pracy. Niemałą
445
The
Gulf
Cooperation
Council
State,
Focus
Migration,
25
December
2012,
http://repositorium.uni-‐‑
osnabrueck.de/bitstream/urn:nbn:de:gbv:700-‐‑
2013081411210/1/Country%20Profile%20GCC%20States_2012.pdf,
dostęp
10.12.2013.
446
“Invisible”
white-‐‑collar
Indians
in
the
Gulf,
Middle
East
Institute,
December
2012,
https://www.mei.edu/content/%E2%80%9Cinvisible%E2%80%9D-‐‑white-‐‑collar-‐‑indians-‐‑gulf,
dostęp
10.12.2013.
447
Indians
in
the
United
Arab
Emirates,
http://en.wikipedia.org/wiki/Indians_in_the_United_Arab_Emirates,
dostęp
10.12.2013
290
jednak grupę stanowią bogaci Indusi, którzy przybyli do Emiratów zwabieni możliwościami
kontynuowania biznesu i pomnażania majątku. Do przedsiębiorców induskich należy duża
liczba wielkich firm developerskich, elektronicznych, szkolnictwo w tym wyższe, handel,
bankowość czy firm sektora energetycznego w Dubaju. Wśród liderów gospodarczych
pochodzenia induskiego znajdują się: Kabir Mulchandani, Nadia Zaal, Nabil Akiki oraz Aloki
Batra. Ta czwórka przedsiębiorców, zarządzająca czołowymi firmami deweloperskimi w
Dubaju dokonuje większości inwestycji na flagowym froncie inwestycyjnym emiratu,
Palmie448. Induskie firmy odnaleźć można także w specjalnej strefie ekonomicznej, Jebel Ali
Free Zone (JAFZ). Ich liczba rośnie w błyskawicznym tempie. O ile w 1996r.
zarejestrowanych było w niej 150 induskich firm, w 2002r. 236, to w 2012r. działalność
gospodarczą w JAFZ prowadziło 698 przedsiębiorstw z Indii. Zdaniem The Economic Times
Dubaj i JAFZ to obecnie jest jednym z najważniejszych dla Indii kierunków prowadzenia
działalności gospodarczej poza granicami kraju449.
W
Katarze
brakuje
wspólnych
doświadczeń
historycznych
obu
grup
narodowościowych. Indusi traktowani są tak, jak pozostali cudzoziemcy, zatrudnieni w kraju.
Blisko 70% z nich jest zatrudnionych na stanowiskach nisko lub niewykwalifikowanych.
Pozostali zajmują pozycje wymagające najwyższych kwalifikacji i zatrudnieni są jako
specjaliści. Część z nich to przedsiębiorcy. Mają jednak mniej wolności i bezpieczeństwa niż
Indusi z ZEA450.
Zatrudnienie cudzoziemców pociąga za sobą gigantyczne przepływy finansowe do
krajów ich pochodzenia. Według szacunków Banku Światowego w 2012r. łączna kwota
przepływów z monarchii wyniosła astronomiczne 61 mld USD, z czego prawie połowa
płynęła do Indii. Najwięcej płatności zlecanych było w Arabii Saudyjskiej (39% łącznej
wartości przepływów) oraz ZEA (blisko 30%)451. Ponieważ odbiorcami przepływów są
państwa bardzo nisko rozwinięte, stanowią one swoiste wsparcie dla gospodarek tych państw.
448
McGinley,
Shane,
“Palm
People”,
Arabian
Business,
vol
14/23.
449
“UAE
Free
Zone
sees
3-‐‑fold
rise
in
Indian
cos
in
10
yrs”,
The
Economic
Times,
12.03.2013,
http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-‐‑03-‐‑12/news/37651115_1_indian-‐‑companies-‐‑dubai-‐‑
economic-‐‑zones-‐‑world,
dostęp
10.12.2013.
450
Kanhana,
Radhika
,
“Qatar’s
„White-‐‑Collar”
Indians”,
e-‐‑migrinter,
nr
8,
2012,
http://www.mshs.univ-‐‑
poitiers.fr/migrinter/e-‐‑migrinter/201208/e-‐‑migrinter2012_08_045.pdf,
dostęp
10.12.2013.
451
“Revealed:
Where
Gulf
Expats
Sent
Remittance
in
2012”,
Arabian
Business.com,
13
May
2013,
http://www.arabianbusiness.com/revealed-‐‑where-‐‑gulf-‐‑expats-‐‑sent-‐‑remittance-‐‑in-‐‑2012-‐‑501232.html,
dostęp
16.11.2013.
291
9.2. Rynek pracy i warunki pracy
W monarchiach Zatoki głównym pracodawcą jest państwo. Oferuje ono z jednej
strony pracę w sektorze publicznym, w administracji rządowej, z drugiej tworzy duże
przedsiębiorstwa np. w sektorze wydobywczym. Do pracy w administracji zatrudniana jest w
zdecydowanej większości rodzima siła robocza. W sytuacji zaistnienia potrzeby państwo
sięga po najwyżej kwalifikowane kadry, pochodzące głównie z Zachodu. Państwowe firmy
sektora wydobywczego zatrudniają średnio kwalifikowany personel, pochodzący głównie z
krajów rozwijających się, głównie Azji, jak też część kadry inżynieryjno-menedżerskiej z
państw wysokorozwiniętych.
Kolejnym pracodawcą w regionie są wielkie rodzinne firmy prywatne, wywodzące się
z rynku lokalnego. Ich znaczenie jest szczególnie duże w Arabii Saudyjskiej. Firmy,
wywodzące się z Arabii Saudyjskiej dają zatrudnienie rodzimej sile roboczej (głównie na
stanowiskach kierowniczych), na niższych szczeblach korzystają
z pracowników
cudzoziemskich.
W mniejszych monarchiach siła prywatnych firm lokalnych jest dość ograniczona, z
kolei istotną rolę odgrywają wielkie firmy zagraniczne (często korporacje) , wywodzące się
głównie z Europy oraz Indii.
Firmy zachodnie (np. banki)
zatrudniają personel pochodzący z państw
wysokorozwiniętych oraz najwyższej jakości specjalistów z poszczególnych państw
arabskich. W uzasadnionych przypadkach sięgają ponadto po specjalistów innych
narodowości. Zachodnie korporacje budowlane stosują podobny model, obsadzając wyższe,
wymagające wysokich kwalifiakcji stanowiska pracownikami zachodnimi. Dla zapewnienia
siły roboczej szeroko korzystają z poddostawców (subcontractors), najczęściej firm
pochodzących z Azji.
Firmy hinduskie zatrudniają przede wszystkim swych rodaków oraz
pracowników, pochodzących z państw azjatyckich .
Inną grupą podmiotów na rynku są małe firmy, działające na rynkach lokalnych,
głównie w sektorze usług (np. w gastronomii czy drobnego handlu). Są one tworzone przede
wszystkim przez ludność napływową, głównie z Azji Południowo-Wschodniej, która także
sama w nich pracuje.
Na rynku pracy w Zatoce Perskiej kluczową rolę odgrywają ponadto agencje
zatrudnienia. Gros agencji powstaje w państwach dostarczających tanią siłę roboczą, głownie
w Indiach, Pakistanie, Bangladeszu,Filipinach. Agencje te w większości przypadków znajdują
292
się poza kontrolą zarówno państw wysylających jak i państw przyjmujących. Ich zadaniem
jest
dostraczyć
odpowiednią
ilośc
pracowników
poszczególnym
monarchiom.
Charakterystyczne w zasadach ich funkcjonowania jest to, że monarchie przerzuciły na nie
pełną odpowiedzialność za gwarantowanie płynności rynku pracy. W sytuacji nadmiaru
sprowadzonych pracowników wszelkie koszty z tym związane ponoszą właśnie agencje.
Biorąc
pod
uwagę
tylko
niesłychanie
wysoki
odsetek
cudzoziemców,
zamieszkujących państwa Zatoki i niewielki odsetek ludności rodzimej, dostrzec można
szereg zagrożeń, choćby w kwestii zapewnienia bezpieczeństwa wewnętrznego czy spójności
społecznej. Na skutek oparcia rozwoju krajów GCC na cudzoziemcach stały się one tyglem
kulturowym. Ponieważ wśród imigrantów dominują pracownicy niskokwalifikowani z
biednych, najczęściej upadłych krajów i mogą oni przynieść do monarchii różne wzorce
przestępczości, np. rozboje, kradzieże czy funkcjonowanie w ramach gangów. Stanowi to dla
monarchii dodatkowy czynnik ryzyka.
Z tych powodów, a także broniąc się przed’rozmyciem’ własnej kultury kraje GCC
stosują system monitoringu i dokładnej kontroli napływu cudzoziemców do swoich
gospodarek, znanych opinii publicznej pod nazwą kefala. System ten polega spełnianiu przez
osobę bądź podmiot krajowy roli opiekuna (zwanego sponsorem lub Kafeel), który zgłasza
zapotrzebowanie na pracownika i oficjalnie występuje o wizę dla niego, a po jego przybyciu
w pełni odpowiada za jego zachowanie i bezpieczeństwo wewnątrz kraju. Kafeel nie ma
prawa zatrudniać danego pracownika na stałe, a kontrakty opiewają na czas określony. Po ich
upływie muszą oni opuścić kraj przyjmujący. W ten sposób władze dokładnie reglamentują
napływ cudzoziemców, pilnując równocześnie, by nie tworzyli oni alternatywnego
społeczeństwa wewnątrz kraju.
System kefala
obejmuje co prawda wszystkich pracowników cudzoziemskich, w
praktyce jednak funkcjonuje w różny sposób wobec imigrantów o odmiennym statusie
społecznym i dochodowym. Pracownicy wyższego szczebla, zatrudnieni w charakterze
specjalistów wjeżdżają do państw GCC w oparciu o zaproszenie konkretnego pracodawcy i
wizę na czas określony i na tym etapie restrykcyjność systemu się kończy. Zatrudniający zbyt
cenią sobie specjalistów i zbyt od nich zależą, by ściśle stosować się do istniejącego systemu.
Z drugiej strony, nadużycia wobec cudzoziemskiej kadry zarządzającej, pochodzącej głównie
z państw wysokorozwiniętych pociągałoby nieuchronnie napięcia dyplomatyczne z tymi
państwami i psuło wizerunek państw GCC.
Inaczej
system
funkcjonuje
w
stosunku
do
niewykwalifikowanej
bądź
niskokwalifikowanej siły roboczej. Państwa Zatoki nie potrafią ich chronić we właściwy
293
sposób, ani nie szanują na tyle, by chcieć to robić. Nie potrafią także należycie chronić swych
obywateli państwa wysyłające. W warunkach należytego braku kontroli ze strony państw:
przyjmującego i wysyłającego pracodawcy dopuszczają się licznych nadużyć. Najczęstszą
formą nadużycia jest odbieranie przyjezdnym paszportów przez opiekuna zwanego
sponsorem, zmuszanie do pracy bez wynagrodzenia lub za część wynagrodzenia określonego
w umowie o pracę, odbieranie pracownikom podmiotowości i wolności osobistej, stosowanie
zakazu sprowadzania rodzin czy zawierania związków małżeńskich452.
System kefala jest realizowany w rożny sposób w poszczególnych krajach. W Arabii
Saudyjskiej sponsor musi wydać zgodę na zmianę pracy, bez jego zgody pracownik nie ma
również możliwości opuszczenia kraju. W Bahrajnie uznano w 2008 r. ten system za formę
niewolnictwa i prawnie zakazano jego stosowania (choć nie przestrzega się nowego prawa
powszechnie). Katar stosuje powszechnie system semi-niewolniczy, a jego najważniejszą
częścią jest niemożność opuszczenia kraju przez pracownika bez zgody sponsora. Podobne
zjawiska mają miejsce w ZEA453. Celem systemu kefala jest umożliwienie poszerzenia
zasobu siły roboczej, bez jakichkolwiek form integracji przybyszów z lokalnym
społeczeństwem oraz przy równoczesnym zachowaniu pełnej kontroli ze strony państwa nad
ruchami migracyjnymi, kierunkami czy okresem zatrudnienia pracowników cudzoziemskich.
Wśród firm zamawiających pracowników cudzoziemskich (kaffel) znajdują się
zarówno firmy lokalne , w tym firmy z udziałem państwa (np. firma Arabtec, jeden z
największych deweloperów w ZEA z 50% udziałem rządu Abu Dhabi, która budowała
prestiżowy wieżowiec Burj Khalifa w Dubaju), jak też firmy cudzoziemskie, głównie
induskie, które wygrały przetargi na realizację inwestycji. Raport Arabian Business zwraca
uwagę na tragiczny dla najsłabszych pracowników splot wydarzeń. Bogate państwa naftowe,
rozbudowujące się w błyskawicznym tempie, przeciągają ogromną liczbę przedsiębiorstw ze
świata walczących zaciekle o kontrakty. By wygrać przetarg firmy te gotowe są maksymalnie
zaniżyć koszty wykonania, decydują się zatem na maksymalne zaniżenie kosztów siły
roboczej. Do inwestycji przystępują z minimalną marżą, która w zasadzie uniemożliwia
452
Lori,
Noora
,
The
Kefala
system
and
Contestations
over
Residency
in
the
Arab
Gulf
States,
Center
for
Migrations
and
Citizenship,
November
2012,
http://www.ifri.org/?page=detail-‐‑
contribution&id=7418&lang=fr#pagetop,
dostęp
17.11.2013
453
Lori,
Noora
,
The
Kefala
system
and
Contestations
over
Residency
in
the
Arab
Gulf
States,
Center
for
Migrations
and
Citizenship,
November
2012,
http://www.ifri.org/?page=detail-‐‑
contribution&id=7418&lang=fr#pagetop,
dostęp
17.11.2013.
294
wzrost
wynagrodzeń
pracowników.
Można
stwierdzić,
że
powodem
wyzysku
niewykwalifikowanych i niskokwalifikowanych pracowników cudzoziemskich jest działanie
wysoce konkurencyjnego czystego rynku, w sytuacji braku kontroli ze strony państwa i
regulacji instytucjonalnych454.
Nadużycia mają miejsce jednak nie tylko w przedsiębiorstwach realizujących
kontrakty. Dochodzi do nich także w relacjach z firmami zajmującymi się pośrednictwem w
zatrudnianiu cudzoziemców, które w większości pochodzą z ich ojczystych krajów. Firmy
świadczące tego typu usługi dokonują licznych nadużyć, oszukując potencjalnych
pracowników co do zasad zatrudnienia, warunków pracy, życia i poziomu wynagrodzenia. W
zamian za załatwienie kontraktu domagają się ponadto bardzo wysokich opłat, na które często
składają się całe rodziny. Stawia to przyszłych robotników w sytuacji opresji. Mimo
nieludzkich warunków pracy, niezgodnych z treścią kontraktów, nie są w stanie z tej pracy
zrezygnować. Motywów pozostania może być wiele. Rodziny robotników są zadłużone, albo
liczą na ich pieniądze, zatrudnionym odebrano
paszporty uniemożliwiając wyjazd lub
oczekują na zalegle wynagrodzenie.
Możliwość stosowania wobec pracowników cudzoziemskich opresji jest wynikiem
nałożenia się paru czynników. Większość zatrudnionych, jak wspomniałam, pochodzi z
bardzo biednych państw o niskiej jakości instytucjonalnej. Państwa te nie potrafią lub nie
chcą (korupcja) monitorować firm zajmujących się pośrednictwem pracy pod kątem ich
uczciwości. Z kolei decydujący się na wyjazdy pracownicy są najczęściej analfabetami,
którzy pomimo pewnej znajomości warunków pracy w Zatoce uważają je i tak za lepsze, niż
te, panujące w ich ojczystych krajach (np. Bangladeszu, Pakistanie czy Jemenie). Ludzie ci
nie potrafią negocjować kontraktów, ani stawiać warunków. Nie są w stanie zweryfikować
prawdziwości przekazywanych im informacji, będących podstawą podejmowania decyzji o
pracy, tym bardziej że kontrakty są zawierane w języku arabskim.
Wiele organizacji monitorujących rynek pracy zwraca uwagę na nadmierny wyzysk i
łamanie praw człowieka w państwach Zatoki. Human Rights Watch oraz Amnesty
International analizują metody dyskryminacji najniżej kwalifikowanej grupy zatrudnionych.
Zwracają uwagę nie tylko na skrajnie niski poziom wynagrodzenia za pracę wykonywaną
ponad 8 godzin dziennie (średni dochód miesięczny zamyka się w przedziale 160-190USD),
ale także wielomiesięczne wstrzymywanie wynagrodzeń, nie przestrzeganie bezpieczeństwa
pracy, brak przerw w pracy, brak dni wolnych od pracy, zmuszanie do pracy w pełnym słońcu
454
Shane,
Daniel
,
“Labour
Fray”,
Arabian
Business,
vol.
14/23,
June
2013.
295
na otwartej przestrzeni w temperaturze przekraczającej 40 stopni Celsjusza, niedostateczny
dostęp do pomieszczeń klimatyzowanych i wody, urągające warunki mieszkaniowe, w tym
brak klimatyzacji. Innym przykładem niewłaściwych praktyk jest częsta zmiana warunków
kontraktu po przybyciu pracowników do pracodawcy455.
Przyjęte w państwach Zatoki prawo, z jednej strony chroni nadmiernie swych
obywateli przed wyzyskiem na rynku pracy, zniechęcając tym samym prywatnych
przedsiębiorców do ich zatrudniania (zbyt wysoki koszt), z drugiej strony nie obejmuje
należytą ochroną cudzoziemców, zwłaszcza robotników niekwalifikowanych , pochodzących
z Azji czy Afryki. Niektóre z nich (np. Arabia Saudyjska) nie potrafią także egzekwować
konieczności zatrudniania ludzi w sposób legalny, dzięki czemu tworzą wrota dla powstania
czarnego rynku pracy. Postawom takim sprzyjae , firmy zatrudniające legalną siłę roboczą
obciążone są większymi podatkami, mają tym samym grosze warunki konkurencji.
W ramach systemu kefala pracownicy nie przyjeżdżają do pracy w państwach GCC
samodzielnie, lecz wyłącznie w oparciu o system pośrednictwa. Oficjalnie monarchie nie
poczuwają się do odpowiedzialności za oferowane warunki pracy, podkreślając, że wyzysk i
haniebne warunki są często tworzone przez cudzoziemskie firmy lub też nieuczciwych
pośredników , a nie przez władze państwowe. Nie wydaje się to jednak prawdziwe. System
kefala umożliwia nadużycia ze strony sponsorów, łamanie praw człowieka i stosowanie przez
firmy przyjmujące wyzysku. Blokada możliwości zmiany pracodawcy przez pracownika
kontraktowego dodatkowo pogarsza sytuację cudzoziemców i odbiera im wszelkie prawa,
zostawiając na pastwę nieuczciwych pracodawców.
Do szczególnie dyskryminowanych grup, poza robotnikami budowlanymi, zalicza się
także pomoc domową. Media nieustająco donoszą o uprzedmiotowieniu i odebraniu godności
tej grupy pracowniczej, o pozbawianiu paszportów, zmuszaniu do niewolniczej pracy, często
bez wynagrodzenia, o głodzeniu, stosowaniu wobec nich przemocy w tym bicia, gwałtach, a
nawet morderstwach. Łamanie prawa ma miejsce w rodzinach rodowitych mieszkańców
Zatoki.
Ponieważ mechanizm zatrudniania cudzoziemców w ramach systemu kefala
funkcjonuje już 40 lat, pomimo blokad odnośnie do długości pozostawania w kraju, w
455
“The
Island
of
Happiness
Revisited”,
Human
Rights
Watch,
2012,
http://www.hrw.org/sites/default/files/reports/uae0312webwcover_0.pdf
oraz
Treat
Us
Like
We
Are
Human,
Amnesty
International
,
July
2013,
http://www.amnesty.org/en/library/asset/MDE22/011/2013/en/77031191-‐‑1340-‐‑4582-‐‑acee-‐‑
909da045c276/mde220112013en.pdf,
dostęp
11.12.2013.
296
monarchiach wyrosło pokolenie urodzone w rodzinach cudzoziemców, nie mające związków
z krajami pochodzenia jego rodziców. Ludzie ci jednak w świetle regulacji prawych,
obowiązujących
obywatelstwo,
w państwach Zatoki nie mają żadnych praw do ubiegania się o
czy
szans
na
otrzymanie
statusu
rezydenta.
Równocześnie
są
bezpaństwowcami, nie mają dokąd się udać, nikt też nie stanie w ich obronie.
Osobną kategorię ludzi pozbawionych jakichkolwiek praw i opieki ze strony państwa
stanowią nielegalni imigranci. Z problemem tym boryka się przede wszystkim Arabia
Saudyjska, posiadająca 4400 kilometrową granicę lądową z 8 państwami oraz linię wybrzeża
o długości 2600 km. Z tych powodów jest szczególnie narażona na przenikanie nielegalnych
imigrantów. Prawdziwym problemem dla Arabii Saudyjskiej są przybysze z Etiopii. Szacuje
się, że tylko w jednej strefie otwartej dla cudzoziemców (getcie), Manfouha pod Ryadem,
przebywa 750 tysięcy Etiopczyków, z tego 90% bez prawa pobytu. Mimo wszystko znajdują
oni łatwo zatrudnienie na saudyjskim rynku pracy. Najczęściej jednak spotykają się ze
skrajnym wyzyskiem. Przebywając latami w królestwie nie otrzymali szansy (lub też
procedura legalizacyjna była dla nich zbyt droga) na zalegalizowanie swego pobytu.
Etiopczycy są pierwszą grupą etniczną, która zbuntowała się przeciwko swym pracodawcom i
goszczącemu ich państwu. W listopadzie 2013r. wywołali oni zamieszki, atakując rodowitych
Saudyjczyków i walcząc z policją. Oni też pierwsi zastosowali porwanie (głównie członków
rodzin pracodawców), jako narzędzie negocjacji w walce o wypłatę należnych zobowiązań
456
. Zatem to imigranci z najniższym wykształceniem, najbiedniejsi są grupą najbardziej
eksploatowaną, wyzyskiwaną w państwach Zatoki Perskiej, pozbawioną praw i godności
ludzkiej. Równocześnie to oni przyczyniają się swą ciężką pracą do tworzenia infrastruktury,
wspaniałych budowli, hoteli czy lotnisk zachwycających wszystkich odwiedzających państwa
naftowe. Ich praca stanowi główne źródło sukcesów ekonomicznych monarchii.
W ostatnich latach robotnicy z krajów rozwijających się
zaczęli się jednak
przeciwstawiać się wyzyskowi, wzniecając bunty i domagając się poprawy traktowania. Do
buntów i strajków doszło np. w Dubaju w 2007, 2011 i 2013 roku, w tym także na budowach
prowadzonych przez firmy państwowe z Emiratów Arabskich. Ponieważ robotnicy zarabiają
grosze, a większość swych zarobków przesyłają do rodzin, kluczowym czynnikiem mającym
wpływ na spokój społeczny stał się kurs walutowy. W ostatnich latach wskutek aprecjacji
456“Manfoucha:
A
drama
waiting
to
Unfold”,
Gulf
News,
15
November
2013,
http://gulfnews.com/news/gulf/saudi-‐‑arabia/manfouha-‐‑a-‐‑drama-‐‑waiting-‐‑to-‐‑unfold-‐‑1.1255520,
dostęp
16
.11.
2013.
297
walut niektórych z państw pochodzenia robotników
(na Sri Lance i w Bangladeszu)
zmniejszyły się zarobki pracujących ‘niewolników’ wyrażane w walutach państw Zatoki, a
tym samym dochody ich rodzin457.
Z ryzyka politycznego, związanego z niekorzystną dla stabilności kraju sytuacją
demograficzną coraz bardziej zdają sobie sprawę władze monarchii. Ogólnie we wszystkich
wprowadzono politykę zmiany proporcji zatrudnienia na rzecz rodzimej siły roboczej,
nazwaną polityką saudyzacji, emiratyzacji, kuwejtyzacji, itp. Różnią się one między sobą
tylko w szczegółach.
najbiedniejszych
Kuwejt zdecydował się na wydalenie z kraju dziesiątek tysięcy
robotników
cudzoziemskich,
zalegalizowanego prawa pobytu, pochodzących
w
szczególności
nie
posiadających
z Bangladeszu, Pakistanu czy Filipin.
Podobnie postępuje Oman. Władze tych państw w ostatnim okresie prowadzą regularne
obławy na cudzoziemców, wkraczają na teren wcześniej stworzonych gett. Arabia Saudyjska
próbowała początkowo prowadzić podobną politykę względem nielegalnych imigrantów.
Władze Arabii Saudyjskiej dały szanse legalizacji pobytu nielegalnym imigrantom, ogłaszając
3 miesięczny okres karencji . Dopiero po tym okresie, wszyscy cudzoziemcy bez
udokumentowanej zgody na pobyt mają być deportowani z kraju.
Równocześnie presja świata i nagłośnienie w mediach nieludzkich warunków pracy
robotników cudzoziemskich w państwach Zatoki, a także częste zamieszki wymusiły na nich
zmianę ustawodawstwa dotyczącego rynku pracy imigrantów. ZEA w 2011r. wprowadziła
reformy na rynku pracy, które wszystkim cudzoziemcom, niezależnie od stanowiska
umożliwiły swobodna zmianę pracodawcy. Emiraty są także w trakcie wprowadzania
przymusowego systemu płatności elektronicznych, co ma zapobiec nadużyciom czy
opóźnieniu wypłat i umożliwić lepszy monitoring ze strony władz. Z kolei Katar stał się
przedmiotem licznych kontroli i tematem publikacji z racji organizacji mistrzostw świata w
piłce nożnej w 2022r. Społeczność międzynarodowa wszystkimi sposobami, w tym
szantażem odebrania igrzysk, stara się wymusić na emiracie zmianę zasad funkcjonowania
rynku pracy. Polityka wywierania presji przynosi już pierwsze efekty. W 2013r. wprowadził
Kartę Pracownika, opisującą podstawowe prawa wszystkich zatrudnionych, w tym
cudzoziemców. Regulacje mają pokazać światu,
że emirat przygotowuje się w sposób
właściwy do mistrzostw świata i że regulują takie aspekty, jak: zdrowie, bezpieczeństwo
457
Shane,
Daniel
,
“Labour
Fray”,
Arabian
Business,
vol.
14/23,
June
2013.
298
pracy, równość, godność w miejscu pracy, warunki zamieszkania pracowników, płace.
Wprowadzają ponadto zakaz zatrudniania dzieci i handlu ludźmi458.
Władze Arabii Saudyjskiej, kraju najbardziej narażonego na nielegalną imigrację
uznały, że przeprowadzane do niedawna deportacje nie przyczynią się do rozwiązania
problemu. Zdecydowały się na wdrożenie regulacji rynku pracy na swoim terytorium.
Uznano, że prawdziwie skutecznym sposobem zapewnienia spokoju społecznego, walki z
wyzyskiem i poniżeniem jest odebranie koncesji na działalność nieuczciwym pośrednikom
na rynku pracy, upowszechnienie prawa pracy oraz zmniejszenie obciążeń wobec
pracodawców, zatrudniających pracowników zgodnie z prawem. Reformy rynku pracy są w
toku. Królestwo rejestruje wszystkich pracujących w
gospodarce, wydaje dokumenty
kobietom, legalizuje pobyt części z cudzoziemców, ułatwia procedury legalizacyjne.
W drugiej dekadzie XXI wieku we wszystkich monarchiach zatoki istnieje już pełna
świadomość zagrożeń, jakie za sobą niesie rozwój w nadmiernym stopniu oparty na
importowanej sile roboczej. Pomimo pewnych oznak zachodzących zmian wciąż nie znamy
jednak odpowiedzi na podstawowe pytania .
Część z pracowników cudzoziemskich mieszka w monarchiach od wielu lat, często
bez legalizacji pobytu,
praw obywatelskich, czy możliwości uczestnictwa w życiu
publicznym. Władze odmawiają im prawa do zapraszania czy zakładania rodzin, są w pełni
monitorowani i zastraszani, że w razie sprzeciwu wobec oferowanych im warunków nie
otrzymają wiz, prawa przedłużenia pobytu lub zostaną deportowani do krajów pochodzenia.
Co więcej, istnieją przykłady pomysłów, które są w stanie doprowadzić do rewolucji czy
wojny domowej. Ostatnio dla przykładu w Kuwejcie pojawiły się projekty by zakazać w
godzinach przedpołudniowych korzystania z publicznej służby zdrowia ludności napływowej.
Doprowadziło to do skrajnej agresji pracowników cudzoziemskich 459.
458
“Economic,
Social
Pressures
Behind
Kuwait
Crackdown
on
Foreign
Workers”,
Voice
of
America,
12
June
2013,
http://www.voanews.com/content/kuwait-‐‑foreign-‐‑crackdown/1680684.html
oraz
Charter
lays
stress
on
welfare
workers,
Gulf
Times,
22
November
2013,
http://www.gulf-‐‑
times.com/qatar/178/details/372432/charter-‐‑lays-‐‑stress-‐‑on-‐‑welfare-‐‑of-‐‑workers,
dostęp
11.12.2013.
459
“Economic,
Social
Pressures
Behind
Kuwait
Crackdown
on
Foreign
Workers”,
Voice
of
America,
12
June
2013,
http://www.voanews.com/content/kuwait-‐‑foreign-‐‑crackdown/1680684.html,
dostęp
15.12.2013.
299
Dzisiaj wyrażana jest myśl, że ponieważ państwa naftowe z przyczyn demograficznych
zawsze będą zmuszone korzystać z robotników cudzoziemskich, bezpieczniejszym
rozwiązaniem
dla nich
byłoby zatrudnianie Arabów z sąsiedzkich krajów, a nie ludzi
wywodzących się z całkiem odmiennego kręgu cywilizacyjnego i kulturowego. Nie ma
jednak żadnych symptomów podjęcia w tej kwestii jakichkolwiek decyzji czy planów.
9.2.1. Bezrobocie młodych
Jednym z kluczowych problemów, z jakimi borykają się współczesne monarchie jest
niezwykle wysoki odsetek ludzi młodych nie uczestniczących w rynku pracy. Zajmują się nim
liczne raporty publikowane przez rządy poszczególnych krajów . Pogłębienie rynku pracy i
dopasowanie strukturalne
badanych państw.
znajduje się w centrum uwagi planów perspektywicznych
Jednym z narzędzi tworzenia rynku pracy dla młodych ludzi
nowa
polityka ekonomiczna. Z jednej strony powstają nowe , wielkie podmioty państwowe, zdolne
dać zatrudnienie młodzieży, z drugiej państwa inwestują w edukację i naukę, w ten sposób
przyczyniając się do poprawy jakości zasobów ludzkich . Kładziony jest przy tym szczególny
nacisk na kształcenie, profilowane pod kątem potrzeb rynku.
Według danych Międzynarodowej Organizacji Pracy (ILO) w monarchiach naftowych
średni poziom bezrobocia młodych jest niemal dwukrotnie wyższy niż średnia wartość dla
świata (dla państw GCC
bezrobocie młodych
wynosi 26,5% , a średnia światowa to 13,7% )460. Wysokie
utrzymuje się pomimo dosyć stabilnego i wysokiego wzrostu
gospodarczego. Najgorsza sytuacja występuje
w Arabii Saudyjskiej, gdzie bez pracy
znajdowało się w 2012r. aż 28,3% młodych w wieku 15-24 lat. Państwa Zatoki dosyć
istotnie się różnicują pod względem struktury zatrudnienia. W Arabii
Saudyjskiej jest
stosunkowo mały udział ludzi młodych w grupie pracujących, wynoszący zaledwie niecałe
30%, gdy tymczasem w Katarze wynosi on aż 68,8% . Młodzi ludzie nie są poszukiwani na
saudyjskim rynku pracy, a według ILO znalezienie pierwszej pracy zajmuje im parę lat461 .
Zamknięcie rynku pracy dla młodych spowodowane jest w ogromnym stopniu błędami w
dotychczasowym profilu kształcenia młodzieży, niezbieżnym z potrzebami rynkowymi. W
460
Stopa
bezrobocia
przedstawiana
jest
jako
odsetek
zasobu
siły
roboczej
znajdującej
się
bez
pracy,
a
równocześnie
będący
zarejestrowanym.
„Global
Employment
Trends
for
Youth
2013”,
International
Labor
Organization,
http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/-‐‑-‐‑-‐‑dgreports/-‐‑-‐‑-‐‑
dcomm/documents/publication/wcms_212423.pdf,
str.
25,
dostęp
20
listopada
2013.
461
ibidem.
300
konsekwencji istniejące bezrobocie nosi charakter przede wszystkim strukturalny, a miejsca
pracy znacznie częściej oferowane są gotowym do podjęcia zatrudnienia pracownikom
cudzoziemskim.
Zdaniem tego samego raportu bezrobocie młodzieży stanowi prawdziwe wyzwanie dla
stabilności krajów Bliskiego Wschodu, w tym monarchii naftowych. Czy państwa Zatoki
prowadzą politykę walki z bezrobociem? Jak zostało przedstawione w punkcie 7.5 niektóre z
nich dokonały przewartościowania swoich polityk edukacyjnych. Zmiany te nie obejmują
jednak wszystkich typów edukacji, dotyczą przede wszystkim szkolnictwa powszechnego.
Nowoczesna edukacja nosi jak dotąd charakter elitarny, a co za tym idzie nie obejmuje całej
młodzieży. Jak można podejrzewać, szkoły nadal będą promować spory odsetek ludzi nie
spełniających oczekiwań rynkowych. Wdrażane programy nacjonalizacji rynku pracy w
postaci wymiany pracowników zagranicznych na miejscowych nie stanowią rozwiązania
problemu, ci ostatni bowiem nie posiadają porównywalnego przygotowania zawodowego.
Konieczność przestawienia się pracodawców na zatrudnianie pracowników lokalnych
wzbudza szerokie ich niezadowolenie. Narzekają na gwałtowny wzrost kosztów przy
równocześnie spadającej jakości pracy.
Dzisiejsze monarchie zmuszone są przeznaczać znaczące kwoty na pomoc dla
młodych bezrobotnych. Wsparcie to stanowi istotne obciążenie dla budżetów narodowych.
Równocześnie rozpoczynanie dorosłego życia od statusu długotrwałego bezrobotnego,
będącego na utrzymaniu państwa zmniejsza samoocenę, odzwyczaja od wysiłku, pozbawia
reszty wartości rynkowej, deprawuje i ułatwia wytworzenie postaw patologicznych.
Problem dodatkowo zaostrza fakt, że monarchie charakteryzuje jeden z najwyższych
w świecie przyrostów naturalnych, W efekcie tego na rynek pracy ma miejsce stały napływ
młodej siły roboczej. Tworzy to wielkie wyzwanie dla tego rynku. Według raportu ILO,
państwom Zatoki Perskiej nie uda się zmniejszyć poziomu bezrobocia młodych w ciągu
najbliższych 5 lat.
301
ZAKOŃCZENIE
Pierwsza
dekada
XXI
wieku
przyniosła
znaczące
zmiany
w
systemach
funkcjonowania gospodarek monarchii Zatoki Perskiej. Data wydaje się znamienna.
Przemiany te zbiegają się bowiem z wydarzeniami z 11 września 2001r. , stając się reakcją
na zamachy w Nowym Jorku. Obserwując wydarzenia z Nowego Jorku saudyjski książę
Khaled Al-Faisal powiedział swoim pracownikom: „Look at your watches. What’s the time?
Everything is going to change. We live now in a different Word from the one we inhibited an
hour ago”
462
. I faktycznie, świat tego dnia uległ całkowitej zmianie. Przede wszystkim,
nastąpiła gwałtowna zmiana jego podejścia do krajów muzułmańskich, głównie monarchii
Saudyjskiej.
Wydarzenia te i rola, jaką odegrali w nich terroryści pochodzący z królestwa Saudów
stanowiły ostateczny dowód na fiasko dotychczasowego modelu społeczno-gospodarczego
opartego na skostniałych, tradycyjnych wzorcach. Spowodowały zmianę nastawienia świata,
zwłaszcza zachodniego do inwestycji pochodzących
z Bliskiego Wschodu. Zamachy
doprowadziły do stygmatyzacji Arabów; niezależnie od wyznawanych przez nich poglądów,
pochodzenia, pozycji społecznej. Wszyscy stali się podejrzanymi o wspieranie terroryzmu i
zaczęli być traktowani jak potencjalni przestępcy463. Antyislamskie nastroje, szerzące się w
następstwie zamachów, przede wszystkim w państwach zachodnich spowodowały, że bogaci
muzułmanie poczuli się tam niekomfortowo.
Tragiczne wydarzenia z 2001r. wywołały konieczność głębokich przemian w
monarchiach Zatoki Perskiej. Skłoniły rządzące w Zatoce elity do refleksji, a osłabiając
pozycję konserwatywnych elit sprzyjały zmianom. We wszystkich monarchiach poszukiwano
odpowiedzi na pytanie, co spowodowało napływ do al-Kaidy młodych ludzi zamieszkujących
tak bogate państwo, jak Arabia Saudyjska. Pytano również, czy al-Kaida mogła zaistnieć
462
Robert
Lacey,
Inside
the
Kingdom.
Kings,
Clerics,
Modernists,
Terrorists
and
the
Struggle
for
Saudi
Arabia,
Wyd.
Arrow
Books,
London
2010,
str.
225.
463
W
wywiadzie
,
udzielonym
telewizji
BBC
książę
Saud
bin
Abdul
Mohsen
przywołuje
oskarżenie
o
chęć
podjęcia
działań
o
charakterze
terrorystycznym
przez
wywiad
kanadyjski
swojego
8
letniego
syna,
ze
względu
na
zabawę
w
trakcie
jego
pobytu
w
Kanadzie
nowo
zakupionym
modelem
samolotu,
Inside
the
Saudi
Kingdom,
dokument
BBC,
opublikowany
25
listopada
2012,
,
http://www.youtube.com/watch?v=au9Aqd_-‐‑2hc,
dostęp
16
maja
2013.
302
tylko w największej monarchii, czy ma powody żeby działać w całym regionie?
Aby
zredukować jej potencjalne wpływy państwa GCC dokonały modyfikacji swego systemu
politycznego, zwiększając pole do dyskusji i wymiany poglądów. Zaostrzono politykę walki z
terroryzmem (od 2001 r. najtwardszą politykę antyterrorystyczną prowadzi Arabia
Saudyjska). Celem nowej polityki gospodarczej, realizowanej przez monarchie po 2001r. jest
zapobieżenie fascynacji młodych radykalizmem islamskim i stworzenie
alternatywnych
możliwości realizacji ich aspiracji życiowych464.
Z powodu ostracyzmu, z jakim spotkał się biznes arabski w państwach zachodnich, do
państw Zatoki powróciły wycofane stamtąd kapitały. Ponadto, nie chcąc się narażać na
nieprzyjemności, bogaci Arabowie zmniejszyli częstotliwość swych wizyt w państwach
zachodnich. W poszczególnych państwach islamskich pojawił się popyt na usługi turystyczne,
rozrywkowe i handlowe dla przedstawicieli tej samej kultury. Skorzystały z tego małe emiraty
(Abu Dhabi, Dubaj czy Katar), które
zaczęły gwałtownie rozwijać sektor luksusowej
turystystyki, adresowany w pierwszej kolejności do elit świata islamu. Powstawała szeroko
rozumiana
infrastruktura turystyczna, zdolna do obsługi bogatych klientów regionu.
Równocześnie więcej środków zaczęto lokować w gospodarkach państw Zatoki. Dekadę
później, wraz z postępującą normalizacją relacji z Zachodem, stworzona baza turystyczna
będzie służyć także bogatym klientom pochodzącym z tej części świata.
Kolejnym wydarzeniem mającym wielki wpływ na zmianę orientacji gospodarczej i
politycznej poszczególnych monarchii Zatoki stała w końcu pierwszej dekady XXI wieku
Arabska Wiosna. Choć relatywnie monarchie wyszły w tych niepokojów obronną ręką,
notując jedynie nieliczne protesty, nie zagrażające stabilności władzy (w Bahrajnie oraz
Arabii Saudyjskiej) , rządzący przerazili się rewolucją młodych w państwach islamskich.
Wyciągając wnioski z obu wydarzeń w monarchiach naftowych zaczęto kłaść nacisk na
wprowadzenie gospodarek na ścieżkę wzrostu, tworzącą szanse dla młodych ludzi.
Rozwój i przemiany świadomościowe, które obserwować możemy od dekady w
monarchiach Zatoki, zachodzą dzięki dojściu do władzy nowego pokolenia przywódcówmłodych, światłych, ambitnych. Jednak otwartość na zmiany niekoniecznie jest związana z
464
Taki
sposób
postrzegania
wydarzeń
z
11
września
2001
r.
prezentują:
książę
Saud
bin
Abdul
Mohsen
czy
księżna
Ameerah
Al
Toweel.
Za:
“Princess
Ameerah
Al
Toweel
on
Women’s
Right,
Islam
and
Giving
Back”,
Wall
Street
Journal,
26
September
2012,
http://www.youtube.com/watch?v=_LYZFXOAlPk,
dostęp
15
maja
2012
oraz
Inside
the
Saudi
Kingdom,
dokument
BBC,
opublikowany
25
listopada
2012,
http://www.youtube.com/watch?v=au9Aqd_-‐‑2hc,
dostęp
15
maja
2013,
303
wiekiem rządzących. O ile w Dubaju , Abu Dhabi, Bahrajnie czy do niedawna w Katarze
reformatorscy emirowie reprezentują pokolenie w średnim wieku, o tyle obecny król Arabii
Saudyjskiej otwarty na zmiany jest w wieku sędziwym. Zatem to nie wiek przywódców
determinuje przemiany , a szerokie horyzonty myślowe. Jak twierdzi Sorman: „ jeśli despota
nie jest oświecony, proces modernizacji zostaje przerwany”465.
Przypadek rozwoju wybranych państw Zatoki dowodzi, że przemiany modernizacyjne
są możliwe mimo
braku demokracji.
Postępująca przebudowa modelu społeczno-
ekonomicznego monarchii przeczy przekonaniu, że największą barierą rozwojową państw
regionu jest dominująca i kontrolująca religia (islam). Za brak sukcesów państw
muzułmańskich
odpowiada bowiem połączenie islamu z despotyzmem i niską jakością
intelektualną elit. Wybrane monarchie- Katar, Abu Dhabi czy Dubaj, pomimo braku
reprezentacji politycznej społeczeństwa tworzą spore możliwości realizacji aspiracji swoim
obywatelom. Obecne przemiany zmierzają w stronę budowy nowoczesnych państw, w
których każdy będzie miał dostęp do edukacji, nauki, techniki, języków obcych, prasy.
Przeprowadzona
w książce analiza funkcjonowania gospodarek współczesnych
monarchii naftowych Zatoki Perskiej doprowadziła do następujących ustaleń:
1.
W ostatnich dekadach w
państwach tych doszło do przekształcenia się
tradycyjnego modelu państwa rentierskiego w model późnorentierski. Władze
poszczególnych krajów skutecznie włączają się w system gospodarowania, inicjując
procesy zmian, promując budowę zdywersyfikowanej gospodarki, w mniejszym
stopniu
zależnej
od
eksportu
surowców
energetycznych.
Nową
cechą
współczesnych systemów społeczno-politycznych analizowanych państw jest
swoista internalizacja władzy, świadome włączanie się jej w społeczeństwo.
Wyraża się to między innymi
w postaci przejęcia przez elity rządzące funkcji
państwowo-twórczej, ochrony dziedzictwa kulturowego, budowy tożsamości
narodowej.
2.
Zebrany w książce materiał dowodzi ponadto, że w XXI wieku państwom
naftowym udało się skutecznie zniwelować negatywne skutki występowania
przekleństwa surowcowego. Jednym z głównych elementów nowej polityki
ekonomicznej stała się sterylizacja pieniądza z wykorzystaniem Państwowych
465
Sorman,
Dzieci
Rifa’y.
Muzułmanie
I
nowoczesność,
Prószyński
i
S-‐‑ka,
Warszawa,
2007,
str.
24.
304
Funduszy Majątkowych, tworząca przestrzeń dla rozwoju pozasurowcowych
sektorów gospodarki. Polityka ta, realizowana z dużym sukcesem, może
stanowić (już stanowi) swoistą mapę drogową dla innych państw o niskim
poziomie rozwoju, walczących z negatywnymi skutkami klątwy surowcowej.
3.
Strategia gospodarcza państw Zatoki zasadza się na koncepcji nowego
kapitalizmu państwowego. Państwa te wykorzystują większość narzędzi,
przynależnych do tego systemu, używając ich do budowy zarówno siły gospodarczej
jak i pozycji politycznej monarchii. Uprawnionym wydaje się być stwierdzenie, że
kapitalizm państwowy ma bardzo silne ukorzenienie w historii monarchii. Stanowi
naturalną kontynuację logiki funkcjonowania monarchii przynajmniej od czasu ich
niepodległości, kiedy państwo było własnością rodów rządzących.
4.
Inwestycje państwa dokonywane są w sektorach wysoce specjalistycznych. Taki
model przyczynia się do rozwoju zasobów ludzkich i buduje gospodarkę opartą
na wiedzy. Zgodnie z teorią wzrostu endogenicznego, dokonując wyboru
kierunku rozwoju państwa kierują się maksymalizacją efektów zewnętrznych.
Inwestycje w wybrane sektory mają na celu wywołanie efektu synergii w całej
gospodarce narodowej, a także przeobrażeń natury społecznej.
5.
W analizowanych krajach jesteśmy świadkami dojrzewania istniejącego systemu
oraz klasy politycznej, wyrażającej się w wysokiej jakości zarządzaniu podmiotami
gospodarczymi w ramach modelu gospodarki rynkowej. Analizowane przykłady
dowodzą, że gospodarki monarchii, a szczególnie małe szejkanaty, są w dużym
stopniu chronione przed nieefektywnością, marnotrawstwem czy korupcją. Patologie
te są nieodzownie bowiem związane z sytuacją, w której istniejące firmy są zbyt
duże, by znajdować się pod skuteczną kontrolą właścicielską i być sprawnie
zarządzane, lub też państwa są zbyt duże, a ich społeczeństwa zbyt liczne by
występowało zjawisko identyfikacji obywateli z państwem (i vice versa). Dostrzec
można zatem ujemną zależność efektywności gospodarki w modelu kapitalizmu
państwowego od rozmiaru gospodarki i poziom jego komplikacji (zatem, im
mniejsza gospodarka tym łatwiej się nią zarządza). Na poziom korupcji z kolei
wpływa wielkość populacji oraz jej oddalenie od władzy. Za wyjątkiem Arabii
Saudyjskiej analizowane państwa bardziej odpowiadają modelowi państwamiasta, poziom komplikacji ich gospodarek i skala przedsięwzięć są wciąż na tyle
niewielkie, że mogą być w pełni monitorowane przez właściciela (emira) lub jego
najbliższych krewnych. Podobnie, rody zamieszkujące poszczególne państewka są
305
ściśle ze sobą powiązane, zarówno więzami rodzinnymi jak i towarzyskimi.
Powoduje to powszechne postrzeganie państwa jako „swego”, a władzy jako
wyrazicieli potrzeb i aspiracji poszczególnych rodów.
6.
Trudno oprzeć się wrażeniu, że w części współczesnych monarchii Zatoki mamy
do czynienia z próbą przestawienia ich gospodarek na paradygmat
produktywności. Rządzący zdają sobie sprawę z konieczności poszerzenia oferty
produktowej swych państw i zmniejszenia uzależnienia od dochodów z eksportu
surowców.
Wizja rozwoju, wybrane specjalności, jakość zarządzania nowymi
przedsięwzięciami (m.in. liniami lotniczymi, centrami logistycznymi, turystyką,
usługami zdrowotnymi, inwestycjami kapitałowymi) przynoszą doskonałe wyniki.
Państwem otwartym na procesy globalizacyjne, gotowym na oparcie się na zasadach
liberalizmu i konkurencji, rozwijającym się w oparciu o klastry (przykładem mogą
być klastry naukowo-edukacyjne oraz związane z rynkiem lotniczym) i
niewątpliwym regionalnym liderem jest emirat Dubaju. Od dwóch dekad buduje on
swoją gospodarkę na współpracy, specjalizacji i konkurencyjności, osiągając w tym
znakomite wyniki. Podobną ścieżką podąża Abu Dhabi i Katar, dopatrując się we
wzroście produktywności szans na wejście na długotrwałą ścieżkę wzrostu
gospodarczego, ominięcie przekleństwa surowcowego oraz ucieczki od opinii
państwa rentierskiego.
7.
Słusznym wydaje się uznanie, że za tzw. przebudzenie islamu w monarchiach
naftowych odpowiedzialne są zmiany instytucjonalne, do jakich w nich dochodzi.
Dla opisywanych przemian charakterystyczna jest wysoka jakość instytucji, co
uzasadnia akcentowanie ich roli w zachodzących w nich procesach społecznogospodarczych. O spójności wprowadzanego
w tych krajach
systemu może
świadczyć fakt postępującej internalizacji wprowadzonego modelu, wyrażającego
się włączeniem społeczeństwa w zachodzące przemiany systemowe, jego
zaangażowaniem w procesy gospodarcze, a nawet w dumie z efektów zmiany.
***
Analizowane przypadki w różny sposób odpowiedają na pytanie o skalę otwartości na
wyzwania gospodarcze. O ile Abu Dhabi, Dubaj oraz Katar swoją politykę opierają na
modelu liberalno-otwartym, z dość dużą swobodą członków społeczeństwa, o tyle np.
największa monarchia, Arabia Saudyjska, wciąż stara się zachować wysoki stopień kontroli
nad całym systemem społeczno-ekonomicznym. Uprawniona wydaje się być teza, mówiąca
306
że w przypadku wspomnianych trzech małych emiratów ich otwartość jest wynikiem
poczucia bezpieczeństwa władzy (ale także braku poczucia zagrożenia utratą władzy).
Przywódcy tych państw są pewni sukcesu, jak też tego, że wprowadzana przez nich polityka
jest korzystna dla rdzennej ludności. Ograniczając zakres kontroli pozwalają na działanie
spontanicznych sił rynkowych, dodatkowo wzmacniając w ten sposób procesy gospodarcze i
umożliwiając sukces ekonomiczny. Jak się zdaje, przywódcy tych państw mogą czuć się
bezpieczni do momentu generowania wzrostu gospodarczego i podbijania rynków
światowych. W monarchiach dobrobyt zastąpił politykę i wolności polityczne.
Inaczej sytuacja wygląda w Arabii Saudyjskiej. Władza, znajdująca się w rękach
grupy sędziwych liderów rodu Saudów może stosunkowo łatwo zostać zawłaszczona przez
młodszych liderów, a kraj zdestabilizowany. Dodatkowo, z powodu uwarunkowań
kulturowych państwo to jest niechętne procesom liberalizacji, obejmującym szczególnie sferę
kulturową i społeczną. Trudno jednak sobie wyobrazić częściową liberalizację, obejmującą
wyłącznie sferę gospodarczą, z pominięciem pozostałych aspektów życia społecznego. Z tych
wszystkich powodów królestwo Saudów ma znacznie mniejszą skłonność do otwartości i
związanym z nią ograniczeniem kontroli. To z kolei utrudnia procesy przemian, a co
najmniej je spowalnia.
Można zadać pytanie o to, czy funkcjonujące w Zatoce w początku XXIw. systemy
społeczno-ekonomiczne mogą stać się swego rodzaju wzorcem dla pozostałych państw
arabskich? Czy dałyby się multiplikować? Czy są całkowicie wyjątkowe, zdolne do istnienia
jedynie
w
omawianych
monarchiach?
Wydaje
się,
że
zaproponowany
model
funkcjonowania wymaga spełnienia specyficznych warunków brzegowych, które są
nieosiągalne dla pozostałych państw regionu. Nie tylko dlatego, że analizowane państwa
dysponowały ogromnymi kapitałami, które posłużyły do sfinansowania rozwoju. Wszystkie
też są monarchiami, w których władza ma bardzo silną pozycję. W regionie podobny warunek
spełniają jedynie Jordania i Maroko. Co więcej, o ile można sobie wyobrazić silne rządy
charyzmatycznego lidera (poza systemem monarchicznym), to jednak już znacznie
trudniejsze wydaje się niemalże „ręczne sterowanie” gospodarką, sprawowanie kontroli i
nadzoru nad kluczowymi ogniwami gospodarki przez przywódcę kraju. Nie bez powodu dla
określenia pozycji władcy w małych szejkanatach stosuje się termin „CEO”- Chief Executive
Officer. Termin ten, zarezerwowany dla korporacji, doskonale opisuje czym są gospodarki
Dubaju, Kataru czy Abu Dhabi. Ich niewielki rozmiar i związany z tym poziom
skomplikowania pozwalają na stosowanie przez przywódcę polityki gospodarczej,
307
czerpiącej z wzorców zarządzania korporacjami. Warunek ten zdaje się być niemożliwy
do spełnienia przez inne, autorytarne państwa regionu, zbyt duże by stosować podobną
technikę zarządzania. Ze względu na specyficzne warunki demograficzne panujące w małych
szejkanatach nie do powtórzenia jest także polityka rządzenia w imieniu wszystkich rodów i
klanów, a tworząca w nich podstawę consensu społecznego.
Trudno jest w monarchiach rozdzielić władzę i własność. Właścicielem (czy może
dysponentem) podmiotów są emirowie. Traktują inwestycje w gospodarce analogicznie do
traktowania inwestycji przez właściciela firmy; dlatego też składają regularne wizyty na
placach budów, uczestniczą w podejmowaniu finalnych decyzji inwestycyjnych, powołują i
odwołują zarządy, etc. W dodatku na kluczowych stanowiskach obsadzają najbliższych
członków swych rodów, mając pewność, że z racji współuczestnictwa we własności będą oni
z największym zaangażowaniem doglądać zarządzanych firm. Prowadzeniu „interesu”,
takiego jak „korporacja Dubaj” podporządkowana jest edukacja. Także, a może przede
wszystkim edukacja liderów- emira, jego synów, czy bliskich kuzynów. W pierwszej chwili
budzi zaskoczenie fakt, że wszyscy oni kształcili się lub kształcą na najlepszych światowych
uczelniach. Jednak nie powinno to dziwić, biorąc pod uwagę fakt, że wszyscy oni
przygotowują się do zarządzania gigantyczną firmą rodzinną, której jednym z celów jest
… osiąganie maksymalnych korzyści dla swoich poddanych (mowa jest jedynie o ludności
rdzennej).
Cechą szczególną monarchii jest bowiem niemal doskonała symbioza rodu
rządzącego z innymi, zamieszkującymi je klanami. Status quo w państwie budowane jest
w drodze respektowania praw i dostępu do dobrobytu i stanowisk dla wszystkich grup
klanowych. To kolejna cecha, która w regionie Bliskiego Wschodu występuje niemal
wyłącznie w monarchiach.
Analizowane państwa opisać można bowiem przy użyciu
następujących charakterystyk: monarchia, póżny rentieryzm, kapitalizm państwowy, młody
kapitalizm islamski (z dużym wpływem religii na model ekonomiczny) z elementami
plemiennymi. Z tych powodów wydaje się, że model społeczno -polityczno-ekonomiczny,
który wykształcił się w monarchiach Zatoki nie ma szans na powielenie w
którymkolwiek innym kraju islamskim.
Pisaniu książki towarzyszyło pytanie o to, czy ten typ państw, zbudowanych w tak
specyficzny sposób, ma szansę skutecznie i w sposób trwały
globalizację?
włączyć się w rozwój i
Po przeanalizowaniu szeregu szczegółowych danych nie ma podstaw, by
udzielić odpowiedzi negatywnej. W decyzjach, odnośnie do kierunków rozwoju nie ma
308
przypadkowości. Podejmowane są one po wnikliwym przeanalizowaniu
przewag
komparatywnych. Liderzy zakładają istnienie podziału pracy i nie mają ambicji podbijania
świata w każdej dziedzinie gospodarki. Budzi podziw, w jak przemyślany i dojrzały sposób
wybierane są preferowane sektory. Również sposób zarządzania krajem i jego podmiotami
spełnia światowe standardy i dla wielu państw mógłby stanowić wzorzec. W dzisiejszych
monarchiach najbardziej zaskakuje podejście do kapitału. Monarchie naftowe w XXIw.
traktują posiadane zasoby finansowe z wielkim szacunkiem, roztropnie, uważnie,
starając się je pomnażać poprzez zaangażowanie ich w zróżnicowane struktury.
Współczesne państwa o ambicjach ekonomicznych muszą rozwijać się w sposób
zrównoważony, optymalizując równocześnie cele ekonomiczne (w postaci budowy
zróżnicowanej gospodarki), środowiskowe (ekologiczne) i społeczne (dbanie o jakość życia,
rozwój zasobów ludzkich, gwarantowanie opieki medycznej, etc). Niniejsza rozprawa jest
próbą spojrzenia na gospodarki monarchii przez ten pryzmat. Na postawione pytanie o to, czy
w działaniu państwa można dopatrzeć się jakiejś długookresowej wizji celu, czy dostrzegania
konieczności zrównoważonego rozwoju gospodarek, udzielić trzeba pozytywnej odpowiedzi.
Po pierwsze, rozwój większości z nich odbywa się w oparciu o planowanie perspektywicznie,
ze ściśle określonym horyzontem czasu i sekwencją poszczególnych działań. W centrum
planowania liderów zmian w Dubaju, Abu Dhabi i Katarze pozostaje budowa gospodarek w
oparciu o rozwój zrównoważony. Można nawet stwierdzić, że termin sustainable
development jest jednym z najczęściej używanych przez rządzących zwrotów.
Przykładem dywersyfikacji ekonomicznej może być rozwój turystyki, usług portowych,
lotnictwa, transportu. Kraje te od paru lat kładą ogromny nacisk i równie wielkie środki na
ochronę środowiska naturalnego, rozwój energetyki odnawialnej. Co więcej, przeznaczyły
wielkie kwoty na wspieranie postępu technicznego w zakresie zielonej energii. Trzeci filar
zrównoważonego rozwoju, t.j. zasoby ludzkie, z początkiem XXIw. znalazł się w centrum
uwagi monarchii, które wydają się być świadome, że jakość kapitału ludzkiego, satysfakcja i
możliwość spełnienia we wszelkich dziedzinach są podstawą rozwoju gospodarczego, ale też
spokoju społecznego. W ostatnich latach ma miejsce budowa gospodarki opartej na wiedzy466.
Można przypuszczać, że przy determinacji liderów i braku ograniczeń budżetowych
466
Jak
twierdzi
Grzegorz
Kołodko,
„najzamożniejsi
nie
są
ci,
którzy
posiadają
najwięcej
bogactw
naturalnych,
ale
którzy
najlepiej
wiedzą,
jak
je
sensownie
wykorzystać”,
Kołodko,
Grzegorz,
Dokąd
zmierza
świat,
Prószyński
i
S-‐‑ka,
Warszawa,
str.
318.
309
monarchiom uda się dołączyć do grupy państw, rozwijających się w ramach rozwoju
zrównoważonego.
Jak zwraca uwagę G. Kołodko, „aby gospodarka (…) mogła opierać się na wiedzy,
obok niej samej potrzebne są jeszcze czynniki organizacyjne i polityczne, które umożliwiają
jej twórcze wykorzystanie”467. Aspekty instytucjonalne zdają się obecnie kluczowym
czynnikiem odpowiedzialnym za szybkie przemiany, do jakich dochodzi w części monarchii.
Ogromną rolę odgrywa determinacja i wykształcenie przywódców (przykładem może
być emir Dubaju- poeta, mecenas rozwoju nauki i literatury), organizacja i polityka w postaci
krótkiej ścieżki decyzyjnej. W sytuacji, gdy grupa decydentów jest bardzo niewielka, łatwo
jest prowadzić politykę opartą na wiedzy. Analizowanym państwom udało się stworzyć siatkę
organizacji i instytucji wspierających budowę gospodarki opartej na wiedzy, przede
wszystkim w postaci rozmaitego rodzaju fundacji (do najważniejszych zaliczyć można Qatar
Foundation oraz Rashid Fundation), uczelni, think-tanków, stworzenia rozbudowanego
systemu grantowego, stypendialnego, etc.
We współczesnym świecie znamy szereg krajów surowcowych,
zasobnych w
kapitały. Mało jednak z nich w sposób efektywny potrafiło przekształcić ogromne dochody w
rozwój i budowę wielosektorowej gospodarki. Warunkiem osiągnięcia prawdziwego
sukcesu jest umiejętność zaproponowania efektywnego, spójnego i odpowiadającego na
wyzwania globalizacji (elastycznego) systemu instytucjonalnego. Wydaje się, że w
przypadku co najmniej części monarchii naftowych możemy mówić o takim systemie.
Niektóre państwa Zatoki, przede wszystkim Arabia Saudyjska, emirat Abu Dhabi
oraz sułtanat Omanu mają przed sobą problem zmiany pokoleniowej na szczytach władzy.
Najtrudniejsza sytuacja ma miejsce w królestwie Arabii Saudyjskiej . Król Abdullah
dobiega 90 lat i chociaż słynie z otwartości na zmiany, jest osobą wiekową i schorowaną. Na
jego następcę desygnowany został jego młodszy rodzony brat, Salman. Dobiega on jednak 80.
lat. Z tego powodu nie ma szans na zmianę generacyjną, tak niezbędną dla istotnej , a nie
kosmetycznej modernizacji kraju. Większość stanowisk w państwie znajduje się w rękach
pokolenia 70+. Wydaje się przeto niemożliwe, by byli oni w stanie spełnić oczekiwania
przeważającego liczebnie młodego pokolenia, pragnącego zmian polityczno-gospodarczych.
467
ibidem,
str.
319.
310
Zakonserwowanie zasad dynastycznego dziedziczenia w królestwie miało gwarantować jego
stabilność i przewidywalność. A jednak pokolenie rządzące, piastujące najważniejsze
stanowiska w kraju nieuchronnie odchodzi do przeszłości. Kto ich zastąpi? Czy Arabia
utrzyma dotychczasowy kurs, czy ulegnie destabilizacji, związanej z walką o władzę?
Schorowany jest także emir Abu Dhabi. Czy jego następca, a zarazem brat- Mohamed
bin Zayed będzie równie sprawnie zarządzał państwem?
Najnowocześniejsza i najbardziej przyszłościowa jest polityka Kataru i Dubaju.
Katar w 2013r. odnotował abdykację dotychczasowego emira Chamida na rzecz
swego 34-letniego syna Tamama i było to wydarzenie bez precedensu w Zatoce. Tym samym
doszło do pokojowej zmiany generacyjnej. Młody emir wyraża poglądy swoich rówieśników i
prowadzi politykę mającą zagwarantować rozwój kraju w kolejnych dekadach. Jednak jego
polityka zagraniczna w pierwszych miesiącach urzędowania na najwyższym stanowisku
doprowadziła Katar do izolacji w regionie i bardzo głębokiego konfliktu z sąsiadami- Arabią
Saudyjską, ZEA i Bahrajnem.
Z kolei emir Dubaju od blisko 10 lat konsekwentnie przygotowuje do przejęcia władzy
swego niespełna 30- letniego syna. Książę Hamdan wprowadzany jest w tajniki sprawowania
władzy, uczestniczy w posiedzeniach rządu, czy w wizytach zagranicznych emira. Wyrazem
nowoczesności emiratu może być fakt wykorzystywania facebooka i social network do
zapoznania z aktywnością przyszłego władcy Dubaju. W ten sposób rodzina Maktoum
dociera ze swym przekazem do młodej generacji. Odmiennością Dubaju jest również to, że
rządy w emiracie są sprawowane przez parę: emir Mohammed i jego kuzyn - szejk Ahmad
bin Sayeed Al Maktoum. Emir jest inicjatorem zmian i piastuje funkcje , drugi zaś jest
niekwestionowanym
liderem gospodarczym i współautorem cudu gospodarczego (patrz:
Aneks).
311
W XXI wieku jesteśmy świadkami głębokich i szybkich zmian w strukturze
gospodarczej i społecznej państw GCC. Jednak przed państwami stoi wiele zagrożeń. Można
przedstawić je w formie pytań:
Imigranci: Czy jest jakikolwiek pomysł na asymilację i włączenie do społeczeństwa
wielomilionowej populacji rezydentów? Czy może istnieć spójne państwo, którego populacja
w 80-90% składa się z ludności napływowej, pozbawionej jakichkolwiek praw, a
wykonującej większość prac społecznie użytecznych? Co się stanie jeśli pracownicy ci się
zbuntują, uważając, że należy im się pełnoprawny status społeczny z racji wkładu w budowę
dobrobytu państw przyjmujących?
Bezrobocie młodych: Monarchie naftowe w ostatniej dekadzie czynią wielkie wysiłki
w celu zmiany modelu edukacji, służącemu podniesieniu jakości zasobów ludzkich. Czy uda
im się osiągnąć najważniejszy cel, jakim jest
stworzenie kreatywnego, nowoczesnego
społeczeństwa opartego na wiedzy, krytycznego i samodzielnie myślącego? Czy
wprowadzana reforma edukacji przełamie dotychczasowe, mocno zakonserwowane
stereotypy? Czy uda się stworzyć miejsca pracy dla młodych ludzi? Czy zechcą oni w ogóle
partycypować w gospodarce, czy może, jak to ma miejsce dotychczas, pomimo bezrobocia
będą bierni mając nadzieję na wymarzony etat w sektorze publicznym? Czy długotrwale
bezrobocie młodych nie stworzy pokolenia sfrustrowanego, podatnego na ekstremizm?
Problem
kobiet:
Pomimo,
że
w
programach
regionalnych
liderów,
ZEA
i
Kataru,
dostrzec
można
zmianę
podejścia
do
roli
kobiet
w
społeczeństwie
należy
zadać
pytanie,
czy
proponowane
rozwiązania
nie
są
zbyt
powolne,
by
zapobiec
wybuchowi
niezadowolenia?
Czy
mogą
się
rozwijać
kraje,
które
izolują
i
wykluczają
blisko
połowę
ludności
(tak
jak
w
przypadku
Arabii)
z
życia
gospodarczego?
W
dodatku
rezygnują
z
włączenia
do
gospodarki
tej
części
ludności,
która
jest
lepiej
wykształcona.468
468
Małe
szejkanaty
–
Katar
czy
ZEA
wprowadzają
pierwsze
rozwiązania,
których
celem
jest
włączenie
kobiet
w
krwioobieg
społeczeństwa
i
gospodarki.
W
2006r.
w
Zjednoczonych
Emiratach
Arabskich
uruchomiono
specjalną
agendę
rządową
do
spraw
kobiet,
Dubai
Women
Establishment
468.
Jednym
z
głównych
zadań
agendy
jest
kształcenie
liderek
biznesu,
prowadzenie
szkoleń
dla
kobiet,
mających
w
przyszłości
zaowocować
wzrostem
ich
aktywizacji
zawodowej.
Także
Katar
czyni
wysiłki,
by
zmienić
pozycję
kobiet
w
społeczeństwie.
Rolę
nie
do
przecenienia
odegrała
szejka
Mozah,
występująca
w
przestrzeni
publicznej
i
patronująca
najważniejszym
projektom
rozwojowym
emiratu-‐‑
Qatar
Foundation
i
Education
City.
Pozostałe
państwa,
w
tym
największe,
Arabia
Saudyjska
trzymają
kobiety
z
dala
od
reszty
312
Zagrożenia natury politycznej:
Doświadczenie
historyczne
świata
pokazuje,
że
rozwój
społeczeństw
i
ich
oczekiwań
przebiegają
etapowo:
najpierw
społeczeństwo
koncentruje
się
na
zaspokojeniu
podstawowych
potrzeb
(kładąc
nacisk
na
ilość),
w
kolejnym
etapie
rozwoju
główną
rolę
odgrywa
jakość
życia.
Na
najwyższym
etapie
dojrzałości
i
rozwoju
społecznego
pojawia
się
problem
wolności
i
współrządzenia.
Wydaje
się,
że
dzisiejsze
monarchie
znajdują
się
na
zawansowanym
etapie
rozwoju
społeczno-‐‑ekonomicznego,
koncentrując
swe
wysiłki
na
jakości
życia.
Nieuchronnie
zbliża
się
to
do
etapu
trzeciego-‐‑
chęci
partycypacji
w
sprawowaniu
władzy.
Niewiele
wiadomo,
czy
rządy
poszczególnych
monarchii
przygotowują
się
do
niego?
Czy
mają
jakieś
plany?
Czy
istnieje
program
włączania
społeczeństwa
w
proces
podejmowania
decyzji
i
współodpowiedzialności
za
państwo?
Jaki
jest
pomysł
na
demokratyzację
i
neutralizację
buntowniczych
nastrojów
społecznych?
Jak
twierdzi
emiracki
think-‐‑tank
Gulf
Research
Center
w
krajach
GCC
toczą
się
już
obecnie
zażarte
dyskusje
na
temat
wolności
prasy,
związków
i
stowarzyszeń,
praw
politycznych
dla
kobiet,
funkcjonowania
związków
zawodowych,
stowarzyszeń
dziennikarzy,
społeczeństwa
obywatelskiego
czy
partycypacji
społecznej
we
współrządzeniu469.
społeczeństwa.
Blokują
rozwój
czy
samospełnienie.
Trudno
dostrzec
jakikolwiek
perspektywiczny
program
zmiany
tej
sytuacji.
469
“GCC
Civil
Society
and
Human
Rights”,
Gulf
Research
Center,
http://www.grc.net/?CAT_ID=1&set_lang=en&frm_module=&sec=Research+Programs&sec_type=h&Cat_
Title=GCC+Political+Systems&override=GCC+Political+Systems%2520Research%2520Program,
dostęp
20.04.2013.
313
Brak
zmian
politycznych
doprowadzić
może
do
wybuchu
niezadowolenia,
nowej
Arabskiej
Wiosny,
która
może
zniweczyć
wysiłki
modernizacyjne
państw
GCC.Procesy,
zachodzące
we
współczesnym
świecie
to
mieszanie
się
kultur
i
rożnych
stylów
życia.
Doświadczenia,
płynące
z
szybko
rozwijających
się
krajów
pokazują,
że
modernizacja
idzie
w
parze
z
nieuchronnymi
przeobrażeniami
w
sferze
społeczno-‐‑
kulturowej,
takimi
jak:
emancypacja
kobiet
(seksualna,
polityczna
i
ekonomiczna),
sekularyzacja
lub
przynajmniej
osłabienie
pozycji
instytucji
religijnych,
powstawanie
kontrkultury.
O
ile
można
spróbować
wyobrazić
sobie
rozwój
państw
muzułmańskich
bez
liberalizacji
systemu
politycznego
(możliwości
połączenia
liberalnej
gospodarki
z
brakiem
demokratycznego
systemu
politycznego
dowodzą
Chiny),
to
jednak,
zdaniem
Kagana,
trudno
jest
zbudować
nowoczesne
państwo
kapitalistyczne,
sprawne
i
rozwijające
się
bez
liberalizacji
kulturowej470.
Tymczasem,
w
małych
monarchiach
można
dostrzec
podejmowane
próby
modernizacyjne
w
sferze
społecznej,
natomiast
trudno
zauważyć
takie
działania
w
Arabii
Saudyjskiej.
Sukces
nowej
polityki
regionu
zależy
od
spokoju
i
pokoju
w
regionie,
od
czynników
endogenicznych,
takich
jak
np.
stan
relacji
irańsko-‐‑izraelskich,
czy
sytuacji
politycznej
w
bezpośrednim
sąsiedztwie,
cieśninie
Ormuz
i
państwach
sąsiedzkich,
Syrii,
Iraku.
W
momencie
zagrożenia
dla
destabilizacji
Bliskiego
Wschodu,
na
skutek
np.
wojny
w
Zatoce
atrakcyjne
położenie
monarchii
przestanie
mieć
znaczenie,
a
lokalizacja
monarchii
może
stać
się
czynnikiem
zniechęcającym
do
korzystania
z
oferty
lub
dokonywania
inwestycji.
Można
się
spodziewać,
że
konflikty
zbrojne
lub
napięcie
polityczne
w
najbliższym
sąsiedztwie
odstręczą
turystów,
samoloty
nie
będą
przelatywać
nad
strefą
działań
wojennych.
Jeśli
doszłoby
do
niepokojów
w
cieśninie
Ormuz
lub
doszłoby
do
konfliktu
irańsko-‐‑izraelskiego
zagrożone
byłoby
wydobycie
surowców
energetycznych,
ale
także
transport
morski
i
biznes
portowy.
Koncepcja
oparcia
gospodarki
o
rozwój
różnego
typu
usług
adresowanych
do
reszty
świata
opiera
się
na
założeniu
stabilności
w
regionie.
Ta
jednak
nie
jest
pewna.
470
Kagan
str.
90.
314
Na
zakończenie
można
stwierdzić,
że
największym
zagrożeniem
dla
przyszłości
pozycji
państw
naftowych
są
one
same.
Czy
uda
im
się
zachować
dystans
do
swoich
sukcesów?
Czy
będą
potrafiły
kontrolować
swoje
ambicje
polityczne
i
zachowania
wobec
sąsiadów?
Nadmierne
i
szybkie
powodzenie
prowadzić
może
do
poczucia
wyjątkowości,
wyższości
i
arogancji
wobec
sąsiadów.
Państwa
ościenne
z
jednej
strony
patrzą
z
zazdrością
na
bogate
szejkanaty
,
z
drugiej
się
ich
boją
i
są
wyczulone
na
próby
wtrącania
się
w
ich
wewnętrzne
sprawy.
Aby
monarchie
utrzymały
i
umocniły
swą
pozycję
w
regionie
i
na
świecie
muszą
zachować
umiar
i
dystans
do
swych
sukcesów.
315
DODATEK
SZCZEGÓLNY PRZYPADEK ARABII SAUDYJSKIEJ
Najtrudniejsza sytuacja polityczna
pytanie o to,
ma miejsce w Arabii Saudyjskiej. Nasuwa to
czy da się utrzymać spójny system społeczno- polityczny, jeśli brak jest
jakichkolwiek form demokracji? Państwem od końca lat 20. XX wieku rządzą Saudowie w
sojuszu z radykalną sektą muzułmańską- wahhablitami. Co gorsze, z punktu widzenia
jakichkolwiek postępowych przemian, Saudowie są zakładnikami wahhabitów, gdyż ci ostatni
legitymizują rządy Saudów. Za swe poparcie domagają się licznych koncesji ze strony władz,
w postaci wspierania ich konserwatywnej polityki a także w postaci stałego zasilania
finansowego. Zdaniem Nye szacuje się, że Saudowie wydali w przybliżeniu 70 mld USD na
wsparcie rozmaitych projektów, począwszy od lat 70tych; (…) sponsorowali oni 1,5 tysiąca
meczetów, i 2tys szkół [o profilu ultrakonserwatywnym na świecie] (…) Instytucje te często
wypierają mniej zasobne ośrodki głoszące umiarkowana interpretacje Koranu. (…) Soft
power wahhabizmu nie jest zasobem, który rząd saudyjski jest w stanie kontrolować i używać
do osiągnięcia zamierzonych celów”471.
Jeśli
rząd
saudyjski zdecydowałby się na wprowadzenie istotnych reform
politycznych czy społecznych wahabici najpewniej wypowiedzieliby poparcie dla władzy.
Tym bardziej, że mają do wyboru wiele opcji, wśród nich wsparcie innej, odsuniętej od
sprawowania władzy linii Saudów. Co gorsza, pomimo wsparcia finansowego i legitymizacji
pozycji wahhabitów w kraju przez ród panujący między obiema stronami nie ma wielkiej
przyjaźni. Wahhabici uważają bowiem rządy Saudów za skorumpowane. Sprzeciw wobec
rodziny rządzącej budzi także fakt bliskiej współpracy z niewiernymi- głównie z USA.
Sytuacja ta tworzy pożywkę dla przekształcania wahhabizmu w moralnego i religijnego
lidera al-Kaidy, ruchu terrorystycznego jawnie przeciwstawiającego się nie tylko Zachodowi,
ale także samemu państwu saudyjskiemu. W ten sposób sojusz Saudów z wahabitami jest
czynnikiem destabilizującym państwo, radykalny islamizm poszedł w stronę dla władz w
Rijadzie nieprzewidzianą i nieodpowiedzialną.
Z kolei inne linie Saudów znajdujące się poza ścisłą strukturą władzy, mają znacznie
mniejszy udział w zyskach i splendorze oraz w dostępie do najważniejszych stanowisk. Ci
471
Nye
jr.,
Joseph
S.
,
Soft
Power.
Jak
osiągnąć
sukces
w
polityce
światowej,
Wydawnictwo
Akademickie
i
Profesjonalne,
Warszawa
2007,
str.
133.
316
właśnie członkowie rodu rządzącego po cichu wspierają al-Kaidę i konserwatystów, licząc że
w ten sposób odsuną od władzy dotychczasową linię Saudów. Rządzący znajdują się zatem
między młotem i kowadłem. Nawet jeśli są świadomi konieczności zainicjowania reform, to
mają bardzo ograniczone możliwości dla ich wprowadzenia. Nie mogą tego uczynić bez
akceptacji wahhabitów, za plecami zaś czują oddech konkurencji.
Utrzymanie władzy i stabilności w państwie wymaga przeprowadzenia w państwie
szeregu reform, które zneutralizują potencjalny bunt i zaspokoją potrzeby grup
wyemancypowanych, zwesternizowanych. Klasa średnia w Arabii Saudyjskiej ma szeroki
kontakt ze światem, dostęp do internetu, telewizji satelitarnej. Nawet skostniałemu królestwu
trudno jest odgrodzić społeczeństwo od wpływu innych kultur i ich oddziaływania na wzorce
kulturowe. Coraz większa grupa ludzi w miastach, położonych głownie na wschodzie kraju
oraz w pasie nadmorskim czuje, że otaczający ich świat nie przystaje do współczesności. Do
rangi symbolu konserwatyzmu panującego w monarchii i opresyjności systemu politycznego
urasta muttawa- religijna policja wahhabicka. Jej działania ingerują w wolność osobistą
jednostek i w prawa człowieka.
Elementem ryzyka jest również sam konserwatyzm istotnej części społeczeństwa
monarchii, zamieszkującej głównie centralną część królestwa (okolice Mekki i Medyny). W
grupie tej występuje poczucie zagrożenia wynarodowieniem i utraty swych korzeni
kulturowych. Często podnoszone są przez przedstawicieli nurtu konserwatywnego argumenty
o agresji kulturowej Zachodu. Symbioza
wahhabizmu ze społecznym konserwatyzmem
centralnej części kraju, skostnienie systemu prowadzi do rozwijania ruchów radykalnych.
Monarchia stała się wylęgarnią terrorystów. Za stan ten ponoszą odpowiedzialność wahabici i
ich silna pozycja w państwie, powodująca bezkarność szerzenia ideologii nienawiści i postaw
ksenofobicznych, antyzachodnich472.
Jedyną obroną państwa jest walka ze skutkami. Opresyjne systemy wyłapują i izolują
terrorystów oraz przedstawicieli radykalnych ugrupowań, jednak nie likwidują przyczynynie są w stanie przeciwdziałać indoktrynacji radykałów islamskich. W jaki sposób stworzyć
pokojową i twórczą kohabitację państwa z wahabitami? Czy da się wprowadzić królestwo w
XXI wiek utrzymując spokój społeczny? Wydaje się to obecnie niemożliwe. Z kolei państwo
jest zbyt słabe by odsunąć i zmarginalizować radykałów. Królestwo znajduje się w klinczu,
472
Friedman,
George
,
Następne
100
lat.
Prognoza
na
XXI
wiek.,
wyd.
AMF,
warszawa
2009,
str.
47
i
dalsze.
317
który na dłuższą metę zagraża zmianom i reformom oraz grozi wybuchem niezadowolonej
nowoczesnej części społeczeństwa.
Jednak jak twierdzi Kagan, walka wahhabitów i konserwatystów o odwrócenie
globalizacji i modernizacji jest beznadziejna. Mogą oni jeszcze wyrządzić wiele szkód, jednak
nie zatrzymają zachodzących procesów społeczno- ekonomicznych. Radykałowie islamscy
spod znaku al-Kaidy chcą wrócić do korzeni i w jakimś sensie cofnąć swoje społeczeństwa
do stanu sprzed 1300 lat. Odrzucają
zdobycze oświecenia oraz demokrację. Jednak
społeczeństwo monarchii w swojej większości nie akceptuje aż takiego ekstremizmu. Nie
odrzuca nowoczesności oraz demokracji. Kagan twierdzi ponadto , ze niemożliwe jest
odizolowanie państwa od otaczającego świata, więc niezależnie od woli społeczeństwa są
poddawane infiltracji nowoczesności i oddziaływaniu innych kultur. W dzisiejszym
zglobalizowanym świecie nie da się zbudować izolacji i blokady informacyjnej, a Arabia
Saudyjska musi podążać nieuchronnie drogą zmian473.
Z kolei Josepha S. Nye zwraca uwagę na wpływ internetu (jako narzędzia tzw. Soft
Power)
na tworzenie alternatywnych idei społecznych i rozbudzaniu potrzeb
w
społeczeństwach izolowanych terytorialnie bądź politycznie474. Dostrzega możliwości
wykorzystywania Internetu także
w sposób rażąco sprzeczny z intencją ich twórców,
przeciwko nowoczesnym społeczeństwom, przez wykorzystywanie tego źródła do
werbowania terrorystów i organizowania grup przeciwnych postępowi.
Nader trudno przewidzieć rozwój sytuacji w królestwie Saudów. Pomimo wielkiego
bogactwa, skumulowanych środków, dobrobytu, państwo to jest jednym z niewielu opartych
na dwóch, biegunowo różnych grupach społecznych: jedna z nich chce tradycyjnego państwa
islamskiego, druga chce uczestniczyć w nowoczesnym świecie. Pomiędzy nimi lawiruje
władza, próbując sprostać oczekiwaniom każdej ze stron. Słabe status quo w każdej chwili
może jednak ulec przekreśleniu, a kraj pogrążyć się w chaosie.
473
Kagan,
Robert
,
Powrót
historii
i
koniec
marzeń,
dom
wyd.
Rebis,
Poznań
2009,
str.
90
i
dalsze
.
474
Nye
jr.,
Joseph
S.,
Soft
Power.
Jak
osiągnąć
sukces
w
polityce
światowej,
Wydawnictwo
Akademickie
i
Profesjonalne,
Warszawa
2007,
str.
128
i
dalsze.
318
ANEKS
SYLWETKI KLUCZOWYCH DLA ROZWOJU GCC POSTACI SCENY
POLITYCZNEJ I GOSPODARCZEJ
KATAR:
Przez blisko dwie dekady rządzony był przez triumwirat: emira Hamada bin Khalifa al
Thani, szejka Hamada bin Jaber al Thani oraz drugą żonę emira szejkę Mozah bin Nasser al
Missned. W czerwcu 2013r. doszło do nie mającej precedensu w kulturze islamu abdykacji
emira na rzecz jednego ze swoich synów, Tamima. Zakończyło to okres rządów trójki,
charakteryzujący się budową silnego i nowoczesnego państwa, serią sukcesów na arenie
międzynarodowej oraz cudem gospodarczym. 33- letni młody emir (najmłodszy przywódca w
świecie islamu) przejął państwo bardzo dobrze zorganizowane i sprawnie zarządzane.
Abdykacja motywowana była chęcią przekazania władzy mlodemu pokoleniu, które w
lepszy sposób zadba o potrzeby dominującej grupy społecznej- ludzi młodych.
Emir Hamad bin Khalifa al Thani, a od abdykacji na rzecz syna w czerwcu 2013r.
emir-ojciec to postać odpowiedzialna za przemiany cywilizacyjne w Katarze. 61-letni dzisiaj
emir doszedł do władzy w 1995r. Wraz z jego panowaniem Katar zaczął przekształcać się w
nowoczesne państwo, mające ambicje stania się liderem i wzorem do naśladowania w świecie
islamu. Wyrazem nowej polityki było danie wolności prasie, uruchomienie najważniejszego
obecnie w świecie islamu (i jednego z wiodących) medium informacyjnego Al Jazeera (patrz
rozdz.3 cz. III). Celom rozwojowym służyć miały nowo utworzone instytucje. Między innymi
jeden z największych w świecie państwowy fundusz majątkowy Qatar Investment Authority
(QIA), dysponujący kapitałem o wartości ponad 100 mld USD, nakierowany na dokonywanie
alokacji środków ze sprzedaży surowców energetycznych w przedsięwzięcia, zlokalizowane
w innych częściach świata. Innymi kierunkami działań państwa pod panowaniem emira były:
zainicjowanie działalności Qatar Foundation for Education, Science and Community
Development (QF), uruchomienie działania linii lotniczej Qatar Airways, budowy lotniska
tranzytowego w Doha i innych. Celem wizjonerskiej polityki jest dywersyfikacja gospodarki
kraju, zmniejszenie jego uzależnienia od dochodów z surowców energetycznych, ale także
319
budowa nowoczesnego, otwartego na świat społeczeństwa, zdolnego nawiązać dialog z
innymi cywilizacjami.
Zmierzając do podniesienia jakości kapitału ludzkiego wraz ze swoja żoną, szejką
Mozah sponsorowali powstaniu szeregu inicjatyw edukacyjnych, doprowadzili do nawiązania
współpracy z czołowymi uniwersytetami świata, które zdecydowały się na otwarcie swych
filii w Doha.
Szejk znany jest ze swojego zamiłowania do sztuki. Wyrazem jego pasji jest
wybudowanie muzeum sztuki islamskiej w Doha, otwarcie Instytutu Filmowego w Doha.
Słynie również z działalności charytatywnej. Symbolem stało się przekazanie Nowemu
Orleanowi 100 mln USD jako pomoc humanitarną po huraganie Catarina w 2005r., w 2012r.
przekazał 400 mln USD na odbudowę strefy Gazy475, w 2010r. przeznaczył 1 mld USD na
odbudowę Darfuru476.
Jako pierwszy przywódca w historii Półwyspu Arabskiego zdecydował się na
pokojowe przekazanie władzy swemu synowi. W czerwcu 2013r. abdykował na rzecz
Tamima zaznaczając, że motywem jego decyzji była chęć przekazania rządów kolejnemu
pokoleniu. Młody, zaledwie 33- letni emir wraz ze swoją ekipą rządzącą otrzymał trudne
zadanie, umiejętnego poprowadzenia swego bogatego kraju w sposób co najmniej równie
sprawny i ambitny, co ojciec.
Szejk Hamad bin Jassim bin Jaber al Thani (określany skrótem HBJ), 59- letni
kuzyn emira Kataru, współtwórca polityki gospodarczej i politycznej emiratu. W latach 19922013 pełnił
stanowisko ministra spraw zagranicznych, w okresie 2007-2013 dodatkowo
funkcje premiera państwa. Odpowiadał za wprowadzanie w życie wizji urzędującego emira
budowy nowoczesnego i poważanego w świecie państwa, będącego liderem zmian
modernizacyjnych w kulturze islamu.
Pełniąc funkcje ministra spraw zagranicznych był inicjatorem polityki umacniania
pozycji Kataru na arenie międzynarodowej. Jego ambicją polityczną stało się uzyskanie przez
475
“Qatar’s
Emir
Visits
Gaza”,
New
York
Times,
23
October
2012,
http://www.nytimes.com/2012/10/24/world/middleeast/pledging-‐‑400-‐‑million-‐‑qatari-‐‑emir-‐‑makes-‐‑
historic-‐‑visit-‐‑to-‐‑gaza-‐‑strip.html?_r=0,
dostęp
4.12.2013.
476
“Emir
of
Qatar
Declared
the
Donation
of
Qatar
to
One
Billion
Dollars
for
Rehabilitation
in
Darfur”,
Relief
Web,
23
February
2010,
http://reliefweb.int/report/sudan/emir-‐‑qatar-‐‑declared-‐‑donation-‐‑qatar-‐‑one-‐‑
billion-‐‑dollars-‐‑rehabilitation-‐‑darfur#sthash.dgCLFjdu.dpuf,
dostęp
4.12.2013.
320
emirat pozycji regionalnego lidera, współuczestnictwo w charakterze mediatora w
rozwiązywaniu konfliktów regionalnych, przewodzenie polityce modernizacji islamu.
Dyplomacja katarska uczestniczyła w negocjacjach władzy z opozycją w Jemenie, Libanie
(2007r.), negocjacjach Sudanu z Czadem (2009). Katar przyczynił się do zakończenia
konfliktu w Darfurze (2009r.) oraz podpisania pokoju między Dżibuti a Erytreą (2010r.)477. W
prowadzeniu mediacji, prowadzonych w ramach polityki zagranicznej Hamad bin Jassim był
gotów do
rozmów z każdym, Palestyńczykami,
Talibami ,
Amerykanami,
czy
przedstawicielami Izraela. Katar był jednym z nielicznych państw na świecie, które zgodziło
się na otwarcie biura Talibów w Doha. W tym samym czasie użyczał swego nabrzeża bazie
marynarki wojennej USA. Na jego terenie odbywały się poufne rozmowy pomiędzy władzą w
Afganistanie, a Talibami478.
W ostatnich latach polityka zagraniczna uległa radykalizacji. Z jednej strony szejk
HBJ przeorientował kurs polityki zagranicznej emiratu, uznając że najlepszym gwarantem
pokoju może być interwencja zbrojna, czego wyrazem było poparcie interwencji zbrojnej w
Syrii oraz Libii. Z drugiej Katar niespodziewanie opowiedział się po stronie Bractwa
Muzułmańskiego w Egipcie, wspierając jego rząd finansowo479.
Polityka zagraniczna Kataru realizowana jest za pośrednictwem stacji satelitarnej Al
Jazeera (patrz rozdz. 3 cz.III). W ostatnim okresie niezależna początkowo stacja została w
istotnym stopniu podporządkowana celom polityki państwa, stając się narzędziem soft power.
Jej programy,
ingerujące w ostatnich latach w sprawy wewnętrzne państw sąsiedzkich
spowodowały wybuch niezadowolenia wobec polityki Kataru w Tunezji i Libii.
Innym kierunkiem aktywności Hamada bin Jassima była polityka gospodarcza. Szejk
HBJ był głównym autorem modernizacji gospodarki katarskiej, opartej na inwestycjach
zagranicznych. Jej najważniejszym instrumentem był Państwowy Fundusz Majątkowy- Qatar
Investment Authority (QIA) (patrz rozdz. 2 cz.II). Hamad bin Jassim pełnił funkcje dyrektora
zarządzającego (CEO) tego funduszu, alokując miliardy dolarów w inwestycje, czynione w
ponad 30 krajach. W portfolio tej instytucji znajdują się udziały w takich firmach, jak:
477
http://en.wikipedia.org/wiki/Hamad_bin_Jassim_bin_Jaber_Al_Thani,
dostęp
3.12.2013.
478
“Sheikh
Hamad
bin
Jassim
bin
Jaber
al
Thani:
Meet
the
Man
who
bought
London”,
The
Independent,
2
December
2013,
http://www.independent.co.uk/news/world/middle-‐‑east/sheikh-‐‑hamad-‐‑bin-‐‑jassim-‐‑
bin-‐‑jaber-‐‑althani-‐‑meet-‐‑the-‐‑man-‐‑who-‐‑bought-‐‑london-‐‑8669134.html,
dostęp
3.12.2013.
479
“Can
Qatar
Replace
its
Renaissance
Man?”,
Al
Jazeera,
2
December
2013,
http://www.aljazeera.com/indepth/features/2013/06/201362613431469150.html,
dostęp
3.12.2013.
321
Volkswagen, Porsche, Paris Saint Germain, Sainsbury, Barclays, Shell, Harrods czy London
Stocks Exchange.
HBJ był współtwórcą i głównym strategiem inwestycyjnym QIA. Jego pozycja w QIA
była kluczowa. Szejk decydował o wszystkich istotnych zakupach, dokonywanych przez
fundusz. Używał on przy tym QIA jako narzędzia soft power, czyli prowadzenia tzw.
miękkiej polityki zagranicznej. Równocześnie czynione inwestycje miały zmniejszyć
uzależnienie dochodów z surowców energetycznych, przynosząc krajowi dodatkowe,
odgrywające coraz większą rolę dochody.
Wraz z przekazaniem władzy przez dotychczasowego emira Hamada bin Khalifa al
Thani jednemu ze swoich synów, Tamimowi , które miało miejsce w 2013r. również szejk
Hamad bin Jasim, powołując się na lojalność wobec emira Hamada, odszedł z pełnionych
stanowisk premiera, ministra spraw zagranicznych oraz CEO QIA. Jak stwierdził , nie chciał
obciążać młodego emira swoim doświadczeniem i ograniczać jego kreatywności. Nie chciał,
jako przedstawiciel schodzącego pokolenia zaglądać młodemu emirowi przez ramię w trakcie
rządzenia państwem. Analitycy uważają jednak, że zachowa mocną pozycję w państwie i
wpływy w sferach rządzących, tym bardziej, że we wszystkich zarządzanych przez niego
instytucjach pozostawił swoich wychowanków, zawdzięczających mu swe kariery i zdobytą
wiedzą i znajdujących się pod jego wielkim wpływem.
Szejka Mozah bin Nasser al Missned, druga żona emira Kataru, Hamada bin Khalifa
al Thani, socjolożka i biznesmenka. Jest ona nie tylko jedną z najlepiej rozpoznawalnych w
świecie kobiet, 53- letnią ikoną mody, ale także, co niespotykane w islamie, kobietą na
wskroś
nowoczesną, aktywnie uczestniczącą w życiu politycznym, gospodarczym,
kulturalnym oraz społecznym. Pomimo bycia drugą żoną emira,
traktowana jest przez
Katarczyków jak matka narodu. Szejka tworzyła wraz z rządzącym emirem idealny duet
wspólnie ustalając, a potem wdrażając politykę modernizacji, mającą na celu wprowadzenie
kraju w XXI wiek.
Jej znaczenie dla Kataru, jak i innych państw muzułmańskich jest nie do przecenienia.
Swoim zachowaniem bowiem szejka stara się zmienić postrzeganie roli kobiet w
społeczeństwie islamskim, wskazując im możliwość uczestnictwa na równi z mężczyznami w
życiu
publicznym,
społecznym
czy
gospodarczym.
Jest
gorącą
orędowniczką
równouprawnienia kobiet nie tylko w Katarze, ale w całym świecie islamskim. Walczy z
322
przemocą w rodzinie, domaga się regulacji dotyczących zatrudniania dzieci, czy dostępu do
rynku pracy dla inwalidów.
Wspólnie z mężem, emirem Hamadem założyła Qatar Foundation for Education,
Science and Community Development (QF), jedną z najważniejszych instytucji edukacyjnorozwojowych w świecie islamu (patrz rozdz.1 cz. III). Stanęła na jej czele. W 2003r. z
inicjatywy szejki w ramach struktury QF powstało Education City, uniwersytet przyszłości,
którego celem ma być udostępnienie najwyższej jakości edukacji i nauki dla muzułmanów z
Kataru, regionu Bliskiego Wschodu i świata.
Szejka patronuje licznym inicjatywom mającym zmodernizować emirat. Jest
prezydentem rządowej Radzie do spraw Rodziny, jest zastępcą przewodniczącego Najwyższej
Rady do spraw Edukacji, przewodniczy projektowi akademickiego szpitala dla kobiet i dzieci,
znanemu jako Centrum Medyczno-Badawcze Sidra (inicjatywę tą wsparła prywatną dotacją w
wysokości blisko 8 mld USD), przewodniczy Fundacji do spraw Krzewienia Demokracji w
świecie Arabskim480.
Jej działalność wykracza poza granice Kataru. Misją szejki jest zmiana oblicza islamu,
jego modernizacja. Do tego celu używa swoich wpływów, jednak przede wszystkim
występuje w roli sponsora i organizatora inicjatyw edukacyjnych w innych państwach
regionu. W 2003r. utworzyła Międzynarodowy Fundusz do spraw rozwoju Szkolnictwa
Wyższego w Iraku. W tym samym roku została zaproszona do pełnienia funkcji specjalnego
przedstawiciela UNESCO do spraw rozwoju edukacji481.
W czasach rządow sprawowanych przez męża, emira Hamada, szejka Mozah
rywalizowała z premierem HBJ o wpływy i władzę w państwie. Wkraczając ostro w świat
polityki narażała się na ostrą, często krzywdzącą krytykę. Oskarżana była o zbytnie wtrącanie
się w rządzenie i proces podejmowania decyzji, knucie intryg, a nawet chęć pogrążenia i
zdymisjonowania głównego rywala- premiera. Uważa się również, że to ona zajmowała się
przez lata przygotowaniem swego syna, Tamima do przejęcia władzy i dzisiejsza zmiana na
szczycie jest zwieńczeniem jej zakulisowych działań. Zmiana emira nie doprowadziła do
480
“Sheikha
Mozah
bint
Nasser
al
Missned”,
Forbes,
October
2010,
http://www.forbes.com/profile/sheikha-‐‑mozah-‐‑bint-‐‑nasser-‐‑al-‐‑missned/,
dostęp
4.12.2013.
481
Qatar
Foundation,
http://www.qf.org.qa/content/about/leadership/her-‐‑highness-‐‑sheikha-‐‑moza-‐‑bint-‐‑
nasser,
dostęp
4.12.2013.
323
wycofania się szejki z życia publicznego. Według raportu Financial Times abdykacja emira
umocniła jej pozycję w państwie, a kolejne lata będą latami jej rosnących wpływów 482.
ZJEDNOCZONE EMIRATY ARABSKIE
Emiraty Dubaju oraz Abu Dhabi na przestrzeni ostatnich 30 lat dokonały
największego i najszybszego skoku cywilizacyjnego. Są niewątpliwym liderem rozwojowym
w Zatoce Perskiej. Spektakularne osiągnięcia nie byłyby jednak możliwe bez wizjonerskich
liderów: emira Dubaju szejka Mohammeda bin Rashid Al Maktoum, głównego inwestora
działającego w imieniu emira- szejka Ahmed bin Saeed Al Maktoum oraz emira Abu Dhabi
Khalifa bin Zayed Al Nahyan.
63-letni emir Dubaju, premier i wiceprezydent ZEA, Mohhamed bin Rashid Al
Maktoum to niewątpliwy twórca postępu cywilizacyjnego zachodzącego w Zatoce Perskiej.
Choć odziedziczył państwo w fazie zmian, zainicjowanych przez swego poprzednika, brataemira Maktouma bin Rashid Al Maktouma, jednak w ciągu siedmiu lat swego panowania
przeobraził emirat w tętniącą życiem metropolię, odwiedzaną przez miliony turystów.
Rozwija gospodarkę swego kraju według gruntownie przemyślanego scenariusza, stosując
planowanie, w tym przede wszystkim planowanie perspektywiczne. Szejk Mohhamed słynie
ze stawiania przed swym krajem bardzo ambitnych, wręcz niewykonalnych celów. Jest
doskonałym organizatorem życia gospodarczego, potrafi zarówno znakomicie zidentyfikować
cele, jak też wprowadzić stosowne regulacje prawne czy rozwiązania instytucjonalne. W
początkowym okresie swego panowania śmiałość jego koncepcji rozwojowych była
przedmiotem drwin ze strony innych państw, traktujących ambicje emira jak mrzonki. Szybko
jednak,
wraz z zachodzącymi w emiracie przemianami,
zyskał
uznanie, respekt i
szacunek483.
Zadania stawiane przed państwem precyzuje w regularnie publikowanych książkach.
Początkowym mottem, powtarzanym przez emira, charakteryzującym pierwszy etap rozwoju
482
“Sheikha
Moza,
matriarch
of
the
modern
Gulf”,
Financial
Times,
28
June
2013,
http://www.ft.com/intl/cms/s/0/1fa6da02-‐‑de77-‐‑11e2-‐‑b990-‐‑00144feab7de.html#axzz2mUrnxEdu,
dostęp
4.12.2013.
483
Mohhamed
bin
Rashid
Al
Maktoum,
My
Vision.
Challenges
in
the
Race
of
Excellence,
Motivate
Publishing,
Dubai
2012.
324
kraju był zwrot „sky is the limit”. Zostało ono ostatnio zmodyfikowane. Nowe, „sky is just
the beginning” doskonale odzwierciedla rosnące ambicje lidera i samego Dubaju484.
Ten pracoholik, co potwierdzają liczni jego współpracownicy, ma niezwykle
wyczulony zmysł sprawiedliwości społecznej dotyczącej swoich rodaków. Dba o
Dubajczyków, o zaspokojenie zarówno potrzeb materialnych, jak i sprawiedliwy dostęp do
stanowisk w emiracie dla wszystkich rodów i klanów. W następstwie skokowego rozwoju
gospodarczego i sprawiedliwości przy podziale korzyści i stanowisk emir Mohammed nie ma
wrogów. Jego styl działania charakteryzuje się maksymalnie bliskim kontaktem z
mieszkańcami Dubaju. By go utrzymać emir nie korzysta z ochrony w trakcie
przemieszczania się po Dubaju lub odwiedzania inwestycji, samodzielnie prowadzi
samochód, często zatrzymuje się i rozmawia z poddanymi.
Jak twierdzi w swojej książce, jeśli przywódca czyni dobrze dla swoich obywateli i
traktuje ich w sposób sprawiedliwy, nie ma się czego obawiać z ich strony. Swoje rządy
traktuje jak misję i posłannictwo. Przede wszystkim postrzega swe powinności jako służba
innym. W licznych wypowiedziach podkreśla, że pragnie przeobrazić Dubaj w ciągu
najbliższej dekady w jedno z głównych centrów świata, a swym rodakom zapewnić
maksymalnie wysoki standard życia, spełnienie i satysfakcję z życia.
Ponieważ emirat posiada znikomy dostęp do surowców energetycznych szejk
Mohammed poszukuje
innych kierunków rozwoju kraju, które finansuje, wspiera i
kontroluje. Jest zwolennikiem wolnego rynku i liberalizmu. Nie boi się konkurencji, a
inicjowane przez niego przedsięwzięcia gospodarcze poddawane są natychmiastowej
wersyfikacji rynkowej.
Co ciekawe, wszystkie projekty odniosły spektakularny sukces.
Dotyczy to zarówno koncepcji stworzenia koncernu portowego Dubai Port World (patrz
rozdz. 2 cz. I), linii lotniczych Emirates oraz flydubai (patrz rozdz. 4 cz III), budowy
głównego portu tranzytowego na Bliskim Wschodzie (Dubai International Airport), rozwoju
szeroko rozumianego sektora usług turystycznych, obejmującego turystykę zakupową,
kulturalną, sportową, medyczną, edukacyjną, kongresową, itp.; stworzenia miasteczka nauki
(Education Village), miasteczka mediów (Media Village), centrum finansowego (Dubai
Financial District); budowy sztucznych wysp (działalność Dubai World).
484
Myśl
tę
wyraził
w
trakcie
wywiadu,
udzielonego
dziennikarzowi
telewizji
CBS,
http://www.cbsnews.com/videos/part-‐‑1-‐‑dubai-‐‑inc/,
dostęp
23.05.2013
325
Emir słynie z ambicji. Pragnie rozwoju swego kraju, odniesienia sukcesu, zyskania
sławy. Równocześnie w wywiadach podkreśla odrębność kulturową swego kraju wobec
świata Zachodu.
Jest dumny z faktu, że jest muzułmaninem. Pragnie, by sukcesy
ekonomiczne emiratu zainteresowały świat islamem. Jest inicjatorem programów, których
celem jest ochrona i rozwój dziedzictwa kulturowego islamu (patrz rozdz. 1 cz.III). Pragnie,
podobnie do emira Kataru, przeobrazić islam w nowoczesną kulturę, przystającą do wyzwań
XXI wieku, tolerancyjną i otwartą na dialog międzykulturowy.
Kultywowaniu dziedzictwa kulturowego oraz kształceniu młodego pokolenia na
światowym poziomie służyć ma stworzona przez emira w 2007 r. fundacja Mohammed bin
Rashid Al Maktoum Foundation(patrz rozdz. 1 cz.III). Emir przeznaczył w formie kapitału
założycielskiego na jej funkcjonowanie 10 mld USD. Instytucja ta w ciągu 6 lat stała się jedną
z dwóch (obok Qatar Foundation) najważniejszych instytucji edukacyjnych w regionie
Bliskiego Wschodu, adresowanych nie tylko do rodaków, ale też do całego świata
muzułmańskiego oraz przedstawicieli innych kultur.
Szejk Mohammed, jako jeden z najbogatszych ludzi w świecie, angażuje się ponadto
w liczne działania charytatywne. Przeznaczył blisko 500 mln USD na realizację celów
Millenijnych ONZ (UN Millenium Development Goals), wspierając akcję edukacyjną miliona
dzieci z państw najuboższych. W 2008 r. podjął zobowiązanie do wsparcia procesu leczenia
miliona osób zagrożonych ślepotą lub niedowidzeniem w świecie. Aktywnie włączył się w
pomoc dla zrujnowanego powodzią w 2011 r. Pakistanu, przeznaczając środki na odbudowę
infrastruktury na zrujnowanych obszarach tego kraju.
Przykładem nowej jakości polityki jest mianowanie w 2008r. przez emira Mohammad
swym następcą syna Hamdana. Od tego momentu 31-letni obecnie książę Hamdan jest
wprowadzany w tajniki rządzenia, uczestnicząc w życiu gospodarczym i politycznym emiratu
oraz w polityce zagranicznej emiratu Dubaju. Pokojowe przygotowywanie następcy przez
sprawującego władzę emira jest (poza Katarem) wydarzeniem rzadkim w krajach Zatoki.
Dotychczasowa tradycja polityczna nie przewidywała bowiem możliwości pokojowego
oddania władzy, a do zmiany lidera dochodziło z powodu śmierci władcy, bądź też w wyniku
zamachu stanu. O poziomie wykształcenia przyszłego lidera może świadczyć fakt, że Hamdan
jest absolwentem elitarnej Royal Military Academia Sundhurst oraz London School of
Economics.
Wdrażaniem w życie projektów emira Mohammeda zajmuje się jego młodszy o 8 lat
wuj, Ahmed bin Saeed Al Maktoum. Wykształcony na uniwersytecie w Denver szejk
326
Ahmed to niewątpliwie jeden z najbardziej błyskotliwych biznesmenów na Bliskim
Wschodzie. Można bez zbytniej przesady powiedzieć, że kontroluje i zarządza obecnie
większością kluczowych państwowych biznesów emiratu, reprezentując interesy emira
Mohammeda.
Swoją karierę zaczynał w branży lotniczej i jak się wydaje jest to jego ukochana
działalność. W połowie lat 80. XX wieku został szefem dubajskiego Departamentu Lotnictwa
Cywilnego. Parę lat później został mianowany szefem Emirates Airlines, które pod jego
zarządem odniosły spektakularny sukces. Został też szefem portu lotniczego w Dubaju,
ostatnio zaś był
inicjatorem powstania i dyrektorem najmłodszego dziecka w biznesie
lotniczym Dubaju, taniej linii lotniczej flydubai. Przewodniczy Dubai Aerospace Enterprises,
Dubai Airport Freezone Authority oraz Dubai Air Wing485. W 2013r. z inicjatywy szejka
oddano do użytku kolejne lotnisko, Dubai World Central Airport Complex. Lotnisko wraz z
połączeniem drogowym z portem Jebel Ali oraz strefą wolnocłową Jebel Ali Free Zone
zwieńcza dzieło uczynienia Dubaju największym centrum logistycznym świata486.
Kiedy w 2009r. Dubaj, jako jedyne państwo Zatoki znalazł się na skraju bankructwa,
emir Mohammed poprosił szejka Ahmeda o przejęcie czołowych stanowisk gospodarczych w
rządzie Dubaju. Wyznaczony on został do uzdrowienia kondycji ekonomicznej emiratu,
tzn.prowadzenia polityki fiskalnej, inwestycyjnej oraz gospodarczej Dubaju. W efekcie od 3
lat szejk Ahmed przewodniczy rządowemu komitetowi do spraw polityki fiskalnej,
komitetowi do spraw rozwoju gospodarczego. Zajmuje też stanowisko szefa banku
centralnego Dubaju. Wraz z przejęciem przez niego większości najważniejszych funkcji
ekonomicznych w państwie Dubaj odzyskał wiarygodność i wszedł ponownie na ścieżkę
szybkiego wzrostu gospodarczego, a emirat w rekordowym okresie zaledwie trzech lat był w
stanie oddać zaciągnięty w Abu Dhabi dług w wysokości ponad 20 mld USD.
Szejk Ahmed zasiada także w radzie nadzorczej jednego z najważniejszych w
emiracie, państwowego funduszu majątkowego Investment Corporation of Dubai. Jest
zastępcą przewodniczącego centrum finansowego Dubai World Trade. W grudniu 2010r.
485
“HH
Sheikh
Ahmad
bin
Saeed
Al
Maktoum”,
Aviation
Guide,
http://www.aviationguideem.com/index.php/whos-‐‑who/167-‐‑saeed-‐‑al-‐‑maktoum,
dostęp
5.12.2013.
486
“Dubai
World
Central
Airport
May
Open
Early
For
Passengers”,
Gulf
Business,
6
January
2013,
http://gulfbusiness.com/2013/01/dubai-‐‑considers-‐‑earlier-‐‑dwc-‐‑passenger-‐‑launch-‐‑remote-‐‑check-‐‑
in/#.UqCLWdIif5g,
dostęp
5.12.2013.
327
został poproszony przez emira o objęcie szefostwa Dubai World- jednej z najważniejszych
firm emiratu, zarazem największego inwestora na rynku nieruchomości i głównego
wykonawcy budowy sztucznych wysp. Wraz z przejęciem funkcji CEO przez szejka Dubai
World mocno przeinwestowana firma odzyskała sprawność rynkową i ponownie zaczęła
przynosić zyski.
Odgrywa kluczową rolę na rynku energetycznym kraju. Reprezentuje interes państwa
w sektorze wydobywczym. Jest szefem departamentu do spraw ropy naftowej oraz Rady
Najwyższej do spraw Energii487 .Wymienione stanowiska to zaledwie najważniejsze,
zajmowane przez szejka 488.
W ostatnim okresie przygotowywał kraj do aplikowania o organizację wystawy
światowej EXPO. W początkach grudnia 2013r. Dubai ogromną przewagą głosów wygrał
EXPO 2022. To pierwszy przypadek w historii przyznania organizacji wystawy światowej w
świecie muzułmańskim i powód do ogromnej dumy zarówno szejka Ahmeda , jak i
wszystkich Emiratczyków.
65-letni emir Abu Dhabi oraz prezydent Zjednoczonych Emiratów Arabskich
Khalifa bin Zayed bin Sultan Al Nahyan jest kolejnym mężem stanu w Zatoce. Władzę
przejął w 2004r. po śmierci swojego ojca szejka Zayeda.
Jest szefem drugiego największego w świecie państwowego funduszu majątkowego
ADIA (patrz rozdz. 2 cz. II), dysponującego kapitałem w wysokości ponad 700 mld USD,
dokonującego inwestycji na całym świecie.
Znany jest z wielkiej dbałości o środowisko naturalne. Wspiera finansowo wszelkie
inicjatywy zmierzające do ochrony środowiska bądź promujące rozwój energii odnawialnej.
Jest fundatorem szeregu nagród w dziedzinie energetyki odnawialnej i ekologii, w tym
największej w świecie przyznawanej rokrocznie nagrody: Zayed Future Energy Prize,
wynoszącej 4 mln USD (patrz rozdz. 2 cz.III). Z jego inicjatywy i przy dominującym
zaangażowaniu finansowym z jego strony, pod Abu Dhabi powstaje pionierski projekt
budowy miasta ekologicznego, Masdar City (patrz rozdz. 2 cz.III). Wyrazem uznania dla
wysiłków emira na rzecz ekologii jest wybranie Abu Dhabi na siedzibę głównej światowej
487
Ahmed
bin
Saeed
Al
Maktoum,
http://power500.arabianbusiness.com/power-‐‑500-‐‑
2012/profile/15189/#.UqCC7NIif5g,
dostęp
5.12.2013.
488
http://en.wikipedia.org/wiki/Ahmed_bin_Saeed_Al_Maktoum,
dostęp
5.12.2012.
328
agencji do spraw rozwoju energetyki odnawialnej, International Renewable Energy Agency
(IRENA)489 .
Zyskał sławę w świecie za swoją działalność charytatywną, szczególnie wspierając
rozwój medycyny, a zwłaszcza postęp w dziedzinie onkologii.
Działa na rzecz budowy solidarności i jedności państw arabskich oraz rozwoju Rady
Współpracy Państw Zatoki (GCC), jako ciała politycznego regionu. Jest twórcą Abu Dhabi
Fund for Development, specjalnego funduszu wspierającego inicjatywy edukacyjne,
zdrowotne oraz dotyczące pomocy społecznej w biednych państwach muzułmańskich i
innych państwach najniżej rozwiniętych.
ARABIA SAUDYJSKA
Jedną z postaci najważniejszych dla rozwoju Arabii Saudyjskiej jest książę Alwaleed
Bin Talal Al Saud. Pomimo pochodzenia z rodziny królewskiej swój majątek i sukces
zawdzięcza osobistym talentom biznesowym. Uznany został za jednego z największych
przedsiębiorców świata muzułmańskiego, z majątkiem ocenianym na co najmniej 20 mld
USD. Twórca Kingdom Holding Company, dokonującej inwestycji w nieruchomości na
całym świecie (patrz rozdz. 3 cz.II), nazywany arabskim Warrenem Buffetem.
Należy do najbardziej znanych działaczy filantropijnych w regionie Zatoki Perskiej.
Na cele charytatywne przeznaczył 2,4 mld USD, wsparł inicjatywy pomocowe w 100
państwach. Za swą wrażliwość na los drugiego człowieka zyskał przydomek People’s Prince.
Bardzo mocno angażuje się w zbliżenie świata islamu ze światem zachodnim, prowadzenie
dialogu międzywyznaniowego i międzykulturowego pomiędzy obiema cywilizacjami.
Książę jest gorącym orędownikiem modernizacji Arabii Saudyjskiej. Szczególnie
mocno wspiera prawa kobiet i dąży do zmiany podejścia do kobiet w kulturze islamu.
Wspiera go 30-letnia żona, księżna Amira Al Taweel, z wykształcenia lekarz kardiolog. Jest
ona
zarazem gorliwą działaczką ruchu kobiet i symbolem światłego oblicza królestwa.
Podróżuje po świecie z mężem, jako pierwsza kobieta w rodzinie królewskiej występuje w
489
His
Highness
Sheikh
Khalifa
bin
Zayed
Al
Nahyan,
https://www.abudhabi.ae/egovPoolPortal_WAR/appmanager/ADeGP/Citizen?_nfpb=true&_pageLabel=P
220015251329123444033&did=148670&lang=en#148676,
dostęp
6.12.2013.
329
przestrzeni publicznej nie nosząc abbayi ani chusty. Księżna wraz z mężem prowadzi
fundację Alwaleed bin Talal Foundation, zajmującą się niesieniem pomocy humanitarnej,
rozwojem społeczności lokalnej, pomocą w odbudowie krajów po klęskach żywiołowych, a
także zbliżaniem kultur oraz wspieraniem walki kobiet o równouprawnienie 490.
SPIS RAMEK:
• Szczególna pozycja Bahrajnu w regionie Zatoki Perskiej rozdz. 1, str.
• Od poławiaczy pereł do potęgi naftowej- przykład Kuwejtu rozdz. 1, str.
• Problemy rozwojowe monarchii Zatoki Perskiej na przykładzie Arabii
Saudyjskiej w latach 1973-2000, rozdz. 2, str.
• Rynek pracy w monarchiach Zatoki Perskiej w początkach XXI wieku na
przykładzie Zjednoczonych Emiratów Arabskich, rozdz. 2, str.
• Katar- dywersyfikacja gospodarcza. Inicjatywa Dolphin Project, rozdz. 2, str.
• Portfel inwestycyjny 10 największych firm kuwejckich z 2012r, rozdz. 3, str.
490
Alwaleed
bin
Talal
Foundation,
http://www.alwaleedfoundations.org/focus-‐‑areas,
dostęp
6.12.2013.
330
SPIS TABEL:
Numer
tabeli
1/1
Tytuł
Strona
Potwierdzone zasoby ropy naftowej w mld baryłek
47
2/1
Najwięksi producenci ropy naftowej na świecie w 2009 i 2012 r.
mbd
49
3/1
Popyt i podaż na rynku ropy w 2012 r. W mbd (milionach baryłek
dziennie)
Dzienne wydobycie ropy naftowej w państwach Zatoki Perskiej w
latach 2005-2012 w tys. baryłek dziennie (ujęcie procentowe) na
tle świata i regionu
50
5/1
Eksport ropy naftowej w państwach Zatoki Perskiej w mln baryłek
dziennie w latach 2005-2010 na tle świata i regionu
52
6/1
Produkcja paliwa lotniczego w Zatoce Perskiej w 2010 r. w mln
baryłek dziennie na tle świata i regionu
55
7/1
Dowiedzione zasoby gazu na świecie (trillion cubic feet)
56
8/1
Łączne wydobycie gazu (wszystkich typów) oraz eksport państw
Zatoki Perskiej w 2011 w mld cubic feet (stóp sześciennych) na
tle świata i regionu
57
9/1
Eksport gazu przez państwa Zatoki Perskiej w mld stóp
sześciennych (bln cubic feet) w latach 2009-2011
PKB per capita (w wartościach nominalnych) w USD w latach
1971-89
58
2/2
PKB per capita w cenach bieżących w latach 2000-2012 w tys.
USD
82
3/2
Ludność krajów Półwyspu Arabskiego
83
4/2
Udział sektora naftowego w krajowym PKB w latach 2000-2007
93
5/2
Udział działów gospodarki w krajowym PKB w latach 2000-2007
99
6/2
Udział populacji miejskiej i wiejskiej w populacji ogółem w
100
4/1
1/2
331
51
71
2010r.
7/2
Struktura popytu globalnego (tworzenia PKB) w monarchiach w
2012r. (w procentach)
100
8/2
Indeks Globalnej Konkurencyjności (Global Competitiveness
Index) dla lat 2007-2015 (pozycja w rankingu)
102
9/2
Ranking Human Development Index dla 2011-2014r.
102
1/4
Wzrost gospodarczy, budżet państwa oraz dług publiczny
monarchii na tle wybranych krajów
119
2/4
Rachunek obrotów bieżących, rezerwy dewizowe i kruszcowe,
skumulowane FDI z państw GCC w mld USD
120
3/4
Aktywa państw MENA w 2010r. w bln USD
123
4/4
Państwowe i prywatne instytucje krajów GCC
125
5/4
Porównanie
podstawowych
charakterystyk
Państwowych
Funduszy Majątkowych i typowych funduszy inwestycyjnych
126
6/4
Private Equity w państwach GCC
137
7/4
Liczba Islamic Private Equity IPE i dynamika wzrostu w latach
2002-2007
140
1/5
Charakterystyka państwowych narzędzi
Sovereign Wealth Funds Institute
149
2/5
SWF wg krajów inwestorskich w 2008 wg Deutsche Bank
150
3/5
SWF w latach 2007/2008 wg JP Morgan na tle innych aktywów
151
4/5
Aktywa będące w dyspozycji
Majątkowych w latach 2007-2011
Funduszy
154
5/5
Państwowe Fundusze majątkowe krajów regionu Zatoki Perskiej
w 2011 r. wg Sovereign Wealth Funds Institute
156
6/5
Kierunki inwestowania SWF z monarchii Zatoki Perskiej w 2007
159
7/5
Transakcje finansowe SWF w latach 2007-8
161
8/5
Inwestycje SWF z państw regionu
nieruchomości w latach 2007-08
w
165
9/5
Inwestycje funduszy majątkowych z państw GCC w latach 20078
w
wybrane
przedsiębiorstwa
produkcyjne
państw
wysokorozwiniętych
166
10/5
Inwestycje na rynku prywatnym i publicznym SWF Zatoki
Perskiej
177
1/7
Najlepsze linie lotnicze świata w 2012
205
2/7
Porównanie efektywności Wielkiej Trójki na tle wiodących
operatorów w 2012r
206
3/7
Narodowi przewoźnicy i ich pozycja w portach macierzystych w
213
332
inwestycyjnych
Państwowych
Zatoki
Perskiej
wg
2011
4/7
Fazy tworzenia koncernu medialnego Al Jazeera w latach 19962013
235
5/7
Procentowy udział rządowych wydatków na edukację w PKB i
budżecie w latach 2006-2012
256
1/8
Subsydiowanie żywności w Arabii Saudyjskiej w latach 19702000 w mln SR
267
2/8
Arabia Saudyjska: produkcja, eksport i import pszenicy (19612012) w tys. ton
268
3/8
Nieuczciwe przejęcia ziemi (Land grabbing) przez państwa GCC
w 2008/2009 według International Food Policy Research Institute
IFPRI
276
4/8
15 największych przejęć ziem uprawnych (land grabbing) przez
państwa GCC w latach 2008-2010 wg NGO Grain
277
1/9
Udział imigrantów w państwach GCC w 2012r.
283
BIBLIOGRAFIA:
KSIĄŻKI I CZASOPISMA NAUKOWE:
• Al Bahyan, Zayid Bin Sultan, With United Strenght, wyd. ECSRR, Abu Dhabi
2004
• Al Fahim, Mohammed, From Rags to Riches. A story of Abu Dhabi, The London
Centre of Arab Studies, London 1995
• Al Maktoum, Mohammed bin Rashid, My Vision. Challenges in the Race for
Excellence, Motivate Publishing, Dubai 2012
• Al Maktoum, Mohammed bin Rashid, Flashes of Thouhts, Motivate Publishing,
Dubai 2013
• Al-Moneef, Majid, „The Contribution of the Oil Sector to Arab Economic
Development“, OFID Pamphlet Series No. 34, Vienna 2006
• al-Qaradawi, Yusuf, The Lawful and Prohibited in Islam
• Al Qassemi, Sultan, “Breaking the Arab News”, Foreign Policy, 2 August 2012
• Al-Saati, Abdul-Rahim, „The Permissible Gharar (Risk) in Classical Islamic
Jurisprudence“, , J.KAU: Islamic Econ.,Vol. 16, No. 2 (1424 A.H / 2003 A.D),
King Abdul Aziz University, Jeddah, Saudi Arabia
333
• Al Suwaidi, Jamal Sanad, From Tribe to Facebook: The Transnational Role of
Social Networks, wyd. ECSRR, Abu Dhabi 2013
• Aligica, Paul Dragos, Tarko Vlad, „State Capitalism and Rent-Seeking
Conjecture”, Constitutional Political Economy, vol. 23, issue 4, December 2012
• Anderson, Lisa, „The State in the Middle East and North Africa“, Comparative Politics No 20,
October 1987
• Arabowie.
Słownik
encyklopedyczny,
red.
Naukowa
Marka
Dziekana,
Wydawnictwo naukowe PWN, Warszawa, 2001
• Ayub, Muhammad, Understanding Islamic Finance, John Wiley and Sons, England,
2007
• Balakrishnan, Melodena S., “Etihad Airways: Reputation Management- An
Example of The Eyjafjallajokull Island Vulcano”, w: Actions and Insights: Middle
East nad North Africa: Managing In Uncertain Times, ed. Melodena S.
Balakrishnan
• Baszkiewicz
Jan,
Ryszka
Franciszek,
Historia
doktryn
politycznych
i
prawnych,
wydawnictwo
PWN,
Warszawa,
1973
• Beblawi, Hazem, „The Rentier State in the Arab World”, The Rentier State:
Nation, State and Integration of the Arab World, ed. Beblawi, Hazem, Luciani,
Giacomo, Croom Hehn, London , 1987
• Benthall, Jonathan , Bellion-Jourdan, Jerome, The Charitable Crescent: Politics of
Aid in the Muslim World, I.B.Tauris, London, New York, 2003
• Behrendt, Sven , Gulf Arab SWFs—Managing Wealth in Turbulent Times,
Carnegie Endowment for International Peace. Policy Outlook, 2009
• Benthall, Jonathan, “The Palestinian Zakat Committees 1993-2007 and Their
Contested Interpretations”, PSIO Occassional Paper 1/2008, Program for the
Study of International Organizations, Geneva 2008
• Bieleń, Stanisław, „Państwa upadłe“, w: Organizacja Narodów Zjednoczonych.
Bilans i perspektywy, pod red. J. Symonidesa, Warszawa 2006
• Boot, Robert, “Wikileaks cables Al Jazeera Qatari foreign policy”, The Guardian,
6 December 2010
• Bremmer, Ian, „State Capitalism Comes of Age”, Foreign Affairs, May-June 2009
• Bremmer, Ian, The End of Free Market. Who Wins the War Between States and
Corporations?, Portfolio, New York 2010
334
• Brewer, Dominic J., et. al., Education For the New Era, RAND-Qatar Policy
Institute, 2007
• Castel, Vincent, Kamara, Abdul, “Foreign Investments in Africa’s Agricultural
Land: Implications for Rural Sector Development and Poverty Reduction”,
Development Research Brief No 2, African Development Bank, April 2009
• Chałaczkiewicz, Roman ,Zjednoczone Emiraty Arabskie. Historia, kraj, ludzie, wyd.
Akademia Humanistyczna im. A. Gieysztora, Pułtusk-Warszawa 2011
• Changes in the Strategic Landscape, wyd. ECSRR , Abu Dhabi 2012
• Chhaochharia, Vidhi, Laeven Luc, “Sovereign wealth funds: Their investment
strategies and performance”, Working Paper, University of Miami and International
Monetary Fund, 2008
• Corden, Max W., Neary, J. Peter, “Booming Sector and De-Industrialization in a
Small Open Economy”, Economic Journal, No. 92, 1982
• Cristal, Jill, Oil and Politics in the Gulf: Rulers and Merchants in Kuwait and Qatar,
Cambridge University Press, Cambridge 1995
• Czajkowska, Katarzyna, Wybrane systemy polityczne państw Bliskiego Wschodu,
Wyd. Akademickie DIALOG, Warszawa 2013
• Dargin, Justin, The Dolphin Project: The Development of a Gulf Gas Initiative,
Oxford Institute for Energy Studies, January 2008
• Deininger, Klaus, et.al., “Rising Global Interest in Farmaland . Can It yield
Sustainable and Evitable benefits”, Agriculture and Rural Development, World Bank,
Washington DC, 2011LE
• Education in the UAE: Current Status and Future Developments, wyd. ECSRR Abu
Dhabi 2011
• Ehteshami, Anoushiravan, Wright, Steven, Reform in the Middle East Oil Monarchies,
wyd. Ithaca Press, UK 2011
• El-Gamal, Mahmud, Islamic Finance: Law, Economics, and Practice , Cambridge
University Press, UK, 2006
• El-Nawawy, Mohammed, Iskandar, Adal , Al-Jazeera: The Story Of The Network That
Is Rattling Governments And Redefining Modern Journalism, Westview Press, 2013
• El-Zayat, Sukayna, Al- Jazeera as a tool for Qatari foreign Policy?, wyd. GRIN
• Enav P., The Saudi Oil Dilemma, Financial Times Energy, London, 2001
335
• Energy Security in The Gulf: Challenges And Prospects, wyd. ECSRR, Abu Dhabi
2010
• Fairbanks, Michael, „Zmiana mentalności narodu czyli składniki procesu budowania
dobrobytu”, Kultura ma znaczenie, red. Harrison, Lawrence E., Huntington, Samuel
P., Wydawnictwo Zysk i S-ka, Warszawa 2003
• Ferguson, Niall, Potęga pieniądza. Finansowa historia świata, Wydawnictwo
Literackie 2010
• Fotak, Veljko, et.al., The financial impact of sovereign wealth fund investments in
listed companies, June 2008
• Friedman, George, Następne 100 lat. Prognoza na XXI wiek, wyd. AMF, Warszawa
2009
• From Tribe to Facebook: The Transnational Role of Social Networks, wyd. ECSRR,
Abu Dhabi 2013
• Global Energy Markets: Changes in the Strategic Landscape, wyd. ECSRR , Abu
Dhabi 2012
• Global Strategic Developments A Futuristic Vision, wyd. ECSRR , Abu Dhabi 2012
• Górak-Sosnowska, Katarzyna, Swiat arabski wobec globalizacji. Uwarunkowania
gospodarcze, społeczne i kulturowe, wyd. Difin, Warszawa 2007
• Górak-Sosnowska, Katarzyna, Muzułmańska kultura konsumpcyjna, wyd. Dialog,
Warszawa 2011
• Górak-Sosnowska, Katarzyna, Państwo Katar. Gospodarka - polityka - kultura, (red.
wraz z R.Czuldą), wyd. , Ibidem, Łódź 2009
• Gray, Matthew, A Theory of „Late Rentierism” in the Arab States of Gulf, Center for
International and Regional Studies, Georgetown University, Qatar, 2011
• Greenberg , Jerald, Baron, Robert A., Behavior in Organizations, Sixth Edition,
Prentice Hall, Upper Saddle River, New Jersey, 1997
• Gylfason, Thorvaldur, “Natural Resources and Economic Growth. A Nordic
Perspective on the Dutch Disease”, Working Papers No. 167, UNU World Institute for
Development Economics Research, , The United Nations University, Helsinki,
October 1999
• Halliday, Fred, Bliski Wschód w stosunkach międzynarodowych. Władza, polityka,
ideologia, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2009
336
• Herb, Michael, „No Representation Without Taxation? Rents, Development and
Democracy”, Comparative Politics 37, No. 3, April 2005
• H.H. Shaikh Zayid Bin Sultan Al Bahyan, With United Strenght, wyd. ECSRR, Abu
Dhabi 2004
• Hobbes,
Thomas,
Lewiatan
czyli
materia,
forma
i
władza
państwa
kościelnego
i
świeckiego,
PWN
1954
• Hofstede, Geert, Kultury i organizacje, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne,
Warszawa 2000
• Huntington, Samuel P., The Third Wave: Democratization in the Late Twentieth
Century, Oklahoma University Press, Oklahoma 1991
• Ilan, Pappe, Współczesny Bliski Wschód, Książka i Wiedza, Warszwa 2013
• Ismail, Kareem, “The Structural Manifestation of the `Dutch Disease’: The Case of
Oil Exporting Countries”, IMF Working Paper, WP/10/103, April 2010
• Iqbal, Zubair, Mirakhor, Abbas, “Islamic Banking” , Ocassional Paper 49 ,
International Monetary Fund, Washington D.C. 1987
• Iqbal, Munawar, Molyneux, Phillipe, Thirty Years of Islamic Banking: History,
Perspective and Prospects, Palgrave Macmillan, New York, 2005
• Jackson, Robert J., Global Politics in 21st Century, Cambridge University Press, New
York 2013
• Johan, Sofia, Knill, April, Mauck, Nathan, Determinants of Sovereign Wealth Fund
Investment in Private Equity, TILEC, December 2010
• Kaczmarek, Tadeusz T., Jarosz, Rafał, Czy ropa rządzi światem? Oficyna
Wydawnicza Branta, Bydgoszcz- Warszawa 2006
• Kagan, Robert, Powrót historii i koniec marzeń, dom wyd. Rebis, Poznań 2009
• Kamrava, Mehran, Small State, Big Politics, Cornell University Press, New York
2013
• Karwowski, Jacek, „Finanse islamskie a kryzys“, Finanse 2009, Teoria i praktyka.
Bankowość., Zeszyty Naukowe nr 548, Uniwersytet Szczeciński, Szczecin 2009, s.3845
• Katzman, Kenneth, “Bahrain: Reform, Security, and U.S. Policy”, CRS Report for
Congress, Congressional Research Service, Washington, July 7, 2011
337
• Knill, April, Lee, Bong-Soo, Mauck, Nathan, “Bilateral political relations and the
impact of sovereign wealth fund investment”, Working Paper, Florida State University
2009
• Kołodko, Grzegorz , Wędrujący świat, wyd. Prószyński i S-ka, Warszawa 2008
• Kołodko, Grzegorz, Dokąd zmierza świat? Ekonomia polityczna przyszłości,
Prószyński i S-ka, Warszawa 2013
• Kurzman, Charles, Liberal islam: A sourcebook, Oxford University Press, UK 1998
• Lacey, Robert, Inside the Kingdom. Kings, Clerics, Modernists, Terrorists and the
Struggle for Saudi Arabia, Wyd. Arrow Books, London 2010
• Kugelman, Michael, Levenstein, Susan L., (pod red.), LAND GRAB? The Race for the
World’s Farmland, 2009 Woodrow Wilson International Center for Scholars,
Washington, D.C.
• Langford, Guy, Garcia, David, Lerman, Alice , Sovereign Wealth Funds: Real Estate
Partners in Growth?, Raport Deloitte, DLA Piper State of the Market Survey, DLA
Piper, September, 2008
• Lewis, Bernard, Bliski Wschód, Wyd. Prószyński i S-ka, Warszawa 1998
• Lewis, Bernard ,What Went Wrong? The Clash between islam and the Modernity In
the Middle East, wyd. Weidenfeld and Nicolson, London 2002
• Lewis, Bernard, Faith and Power. Religion and Politics in the Middle East, Oxford
University Press, Oxford, 2010
• Lindsay, Stace, „Kultura, modele umysłowe i dobrobyt narodowy”, Kultura ma
znaczenie, red. Harrison, Lawrence E., Huntington, Samuel P., Wydawnictwo Zysk i
S-ka, Warszawa 2003
• Loh, Lixia, Sovereign Wealth Funds. States Buying the World, wyd. Global
Professional Publishing Ltd, 2010
• Luciani, Giacomo, „Allocation vs Production States. The Theoretical Framework”,
The Arab State, ed. Luciani, Giacomo, Routledge, London 1990
• Luciani, Giacomo, ”Oil and political economy in the international relations of the
Middle East”, International Relations of the Middle East, ed. Louis Fawcett, Oxford
2012
338
• Łęgowska, Blanka, Polityka naftowa państw arabskich Zatoki Perskiej, wyd. Ibidem,
Łódź 2007
• Mahdavy, Hussain, „Paterns and Problems of Economic Development in Rentier
States: The Case of Iran”, Studies in Economic History of the Middle East, ed. Cook
M.A., Oxford University Press, Oxford, 1970
• Malik, Monica, The private sector and the state in Saudi Arabia, University of
Durham, Durham, 1999
• Małysz, Jerzy, Bezpieczeństwo żywnościowe- strategiczna potrzeba ludzkości,
Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1991
• March, James G., Handbook of Organizations, Rand Mc Nally & Company, Chicago
1965
• Marchand, Stephane, Arabia Saudyjska. Zagrożenie, wydawnictwo Dialog 2004
• Miles, Hugh, Al-Jazeera: How Arab TV News Challenged the World, Grove Press,
England 2005
• Monarchies and Nations. Globalisation and Identity in the Arab States of the Gulf, ed.
Dresch, Paul, Piscatori, James, wyd. IB Tauris and Co, London 2005
• Muysken, Joan, Nour, Samia, “Deficiences In Education and Poor Prospects for
Economic Growth in the Gulf Countries: The Case of the UAE”, Journal of
Development Studies, Vol. 24 , No. 6, Routledge Taylor and Francis Group, August
2006
• Nasr, Vali, Meccanomics. The march of the new Muslim middle class, wyd.
OneWorld, Oxford 2010
• Netzem, Miriam Sophia, Riba In Islamic Jurisprudence:The Role Of Interest,
Discourse On Law And State, The Fletcher School, Spring 2004
• North,
Douglas
C.,
„Transaction
Costs,
Institutions,
and
Economic
History“,
Journal
of
Institutional
and
Theretical
Economics,
No
140,
1984
• North, Douglas C., Institutions, Institutional Change and Economic Performance,
Cambridge University Press, New York, 1990
• North, Douglas, „Institutions”, Journal of Economic Perspectives, 1990, No.5
• Nye jr, Joseph S., Konflikty międzynarodowe. Wprowadzenie do teorii i historii,
Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2009
339
• Okruhlik, Gwenn, „Wealth, Unruly Law and the Rise of Opposition: The Political
Economy of Oil States“, Comparative Politics, April 1999
• O’Sullivan, Edmund, The New Gulf. How modern Arabia is changing the World for
Good, Motivate Publishing, Dubai 2008
• Pepper, Stephen C., World Hypotheses, A Study in Evidence, University of California
Press, 1942
• Porter, Michael E., The Competitive Advantage of Nations, The Free Press, New
York, 1990
• Porter, Michael E., „Postawy, wartości i przekonania a makroekonomia dobrobytu”,
Kultura ma znaczenie, red. Harrison, Lawrence E., Huntington, Samuel P.,
Wydawnictwo Zysk i S-ka, Warszawa 2003
• Razanov, Andrew, Who Holds the Wealth of Nations, Central Banking Journal,
Volume XV, Number 4, 2005
• Regional Competitiveness, ed. Martin, Ron, Kitson, Michael, Tyler, Peter, Routledge,
Oxon 2006
• Rehman, Aamir A., Dubai & Co. Global Strategies for Doing Business in the Gulf
States, wyd. Mc Graw Hill, New York 2008
• Rehman, Aamir A., Gulf Capital & Islamic Finance. The rise of the New Global
Players, wyd. Mc Graw Hill, New York 2010
• Rinnawi, Khalil, Instant Nationalism: McArabism, al-Jazeera, and Transnational
Media in the Arab World, University Press of America Inc.,Oxford, UK , 2006
• Ross, E. Burkhart, Lewis-Beck, Michael S., „Comparative Democracy: The Economic
Development Thesis“, American Political Science Review, No 88, December 1994
• Ruppert, Michael C., Crossing the Rubicon: The Decline of the American Empire at
the End of the Age of Oil, New Society Publishers, 1 October 2004
• Sampson, Anthony, Siedem sióstr, Wielkie koncerny naftowe i świat przez nie
stworzony, Wydawnictwo Książka i Wiedza, Warszawa 1981
• Santiso, Javier, “Sovereign Development Funds: Key financial actors of the shifting
wealth of nations”, Working Paper OECD Emerging Markets Network (EmNet) ,
October 2008
• Satti, Samia, Nour, O. M., Science and Technology (S&T) Development Indicators in
the Arab Region: A comparative study of Arab Gulf and Mediterranean Countries,
340
Paper Submitted for the ERF 10th Annual Conference: 16-18 December 2003:
Morocco
• Seib, Philip, Al Jazeera Effect: How the New Global Media Are Reshaping World
Politics, Potomac Groupc Inc., Washington D.C., 2008
• Setser Brad, Ziemba, Rachel, GCC Sovereign Funds: Reversal of Fortune, Council on
Foreign Relations, January 2009
• Seznec, Jean-Francois, Kirk, Mimi, Industrialization In the Gulf: a Socioeconomic
Revolution, Routledge Studies In Middle Eastern Economics, NY, 2011
• Siddiqi, Mohammad Nejatullah, Issues in Islamic Banking, The Islamic Foundation,
Leicester, UK, 1983
• Siddiqi, Mohammad Nejatullah, Banking Without Interest, The Islamic Foundation,
Leicester, U.K., 2003
• Siddiqi, Mohammed Nejatullah, Riba, Bank Interest and the Rationale of its
Prohibition, Islamic Development Bank, Islamic Research & Training Institute,
Jeddah , 2004
• Siddiqi, Mohammed Nejatullah, Islamic Banking and Finance in Theory and Practice:
A Survey of the Art, Islamic Economic Studies (Jeddah), 2006
• Sorman,
Dzieci
Rifa’y.
Muzułmanie
I
nowoczesność,
Prószyński
i
S-‐‑ka,
Warszawa,
2007
• Spence, Michel, The Next Convergence. The Future of Economic Growth in a
Multispeed World, wyd. Farrar, Starus and Giroux, New York 2011
• Strelau, Jan , Psychologia. Podręcznik akademicki, Gdańskie Wydawnictwo
Psychologiczne, Gdańsk 2007
• Szymborski, Wojciech, Zatoka Perska. Problemy stabilizacji, Wydawnictwo Wers,
Bydgoszcz 1999
• The Dolphin Gas Project- a new era of Gulf Cooperation, Al Mahal, No.3/ 2009,
Oman
• The emerging equity gap: Growth and stability in the new investor landscape,
McKinsey Global Institute, December 2011
• The Gulf: Challenges of the Future , wyd. ECSSR Abu Dhabi 2005
• The Oil Era Emerging Challenges, wyd. ECSRR, Abu Dhabi 2011
• Truman, Edwin M., Sovereign Wealth Funds: The Need for Greater Transparency and
Accountability, Peterson Institute for International Economics Policy Brief, 2007
341
• Truman, Edwin M., Sovereign Wealth Funds. Threat or Salvation, Peterson Institute
for International Economics, Washington DC, September 2010
• Usmani, Muhammad Taqi, An Introduction to Islamic Finance, The Hague: Kluwer
Law International, 2002
• Vandewalle, Dirk, Libya since Independence-‐ Oil and State-‐Building, , Cornell University Press , Ithaca
1988
• Vogel, Frank, Hayes III, Samuel, Islamic Law and Finance: Religion, Risk and
Return, The Hague: Kluwer Law International 1998
• Walczuk, Tomasz, „The Rentier Economy and International Competitiveness of the
State Economy”, Hemispheres, Studies on Cultures and Societes, No. 21, Wyd.
Naukowe Askon, Warszawa 2006
• Waleszczuk, Zbigniew, „Kłamstwo homo oeconomicus a kryzys kultury”, w: Życie
konsekrowane w służbie pokoju i sprawiedliwości, maj-czerwiec 3(83)2010, wyd.
Palabra, Warszawa
• Wallerstein, Immanuel, Koniec świata jaki znamy, Wydawnictwo Naukowe Scholar,
2004
• Wallerstein, Immanuel, Analiza systemów- Światów. Wprowadzenie, Wyd.
Akademickie Dialog, 2009
• Warde, Ibrahim, Islamic Finance in the Global Economy, Second edition, Edinburgh
University Press, Edinburgh 2010
• Weiner, Eric J., The Shadow Market. How a Group of Wealthy Nations and Powerful
Investors Secretly Dominate the World, wyd. Scribner, New York-London-TorontoSydney, 2010
• Williamson,
Oliver
E.,
„Economic
Institutions:
Spontaneous
and
Intentional
Governance“,
Journal
of
Law,
Economics,
and
Organization,
No
7,
1991
• Wouters, Paul, Islamic Private Equities Opportunities in the Middle East, Islamic
Venture Capital and Private Equity Conference 2009, Kuala Lumpur, 20-21 May
2009, Malaysia
• Wouterse, Fleur, et al., “Foreign Direct investment in land in West Africa. Status quo,
lessons from other regions, implication for research”, West and Central Africa Office
Thematic Research Note, 01/2011, International Food Policy Research institute IFPRI
342
• Xiang, Jing, et.al., “Investment Analysis of Sovereign Wealth Funds in the Word”,
International Journal of Economics and Finance, vol. 1, No.2, August 2009
• Yergin, Daniel, Nafta, władza i pieniądze, Wydawnictwo Philip Wilson, Warszawa,
1996
• Zagorski, Paul W., Comparative Politics: Continuity and Brakedown in the
Contemporary World, Routledge, Oxon 2009
• Zdanowski, Jerzy, Historia Arabii Wschodniej, Ossolineum, Wrocław 2008
• Zdanowski, Jerzy, „Islam wobec rozwoju cywilizacyjnego”, Religia a współczesne
stosunki międzynarodowe, red. Bednarczyk, Boguslaw, Pasek, Zbigniew, Stawiński,
Piotr, Oficyna Wydawnicza AFM, Kraków 2010
• Zdanowski, Jerzy, Historia społeczeństw muzułmańskiego Bliskiego Wschodu w XX
wieku, wyd. Askon, Warszawa 2013
RAPORTY I DOKUMENTY:
• Abdelkarim, A., Haan, H., “Skills and training in the UAE: the need for and the
dimensions of institutional intervention”, Policy Research, No. 5, Tanmia Centre for
Labour Market Research and Information,Dubai, January 2002
• Abu Dhabi Economic Vision 2030,
https://www.abudhabi.ae/egovPoolPortal_WAR/appmanager/ADeGP/Citizen?_nfpb=t
rue&_pageLabel=p_citizen_homepage_hidenav&did=131654&lang=en, dostęp
12.10.2013
• Achievements of the Development Plans, Facts and Figures, Kingdom of Saudi Arabia
Ministry of Planning, Rijadh, 2004
• Alshareef, Taha A., “King Abdulla’s Initiative for Agricultural Investment Abroad” ,
Food and Environmental Security; The Role of Food and Agricultural Trade Policy,
Salzburg, Austria, May 10 – 11, 2009
http://www.agritrade.org/events/documents/Alshareef.pdf , dostęp 30 sierpnia 2012
• al Qassemi, Sultan, “Breaking the Arab News?”, Foreign Policy, 2 August 2012,
http://www.foreignpolicy.com/articles/2012/08/02/breaking_the_arab_news?page=0,1
&wp_login_redirect=0, dostęp 15 maja 2013
343
• Arab Human Development Report, http://www.arab-hdr.org, dostęp 22 kwietnia 2012
• Arab Knowledge Report 2010/2011,
http://www.mbrfoundation.ae/English/AKR20102011/Pages/AKR%2020102011.aspx, dostęp 15.03.2013)
• Behrendt, Sven, “Gulf Arab SWFs—Managing Wealth in Turbulent Times”, Policy
Outlook, Carnegie Endowment for International Peace, za:
http://www.carnegieendowment.org/files/gulf_arab_swf.pdf, dostęp z dnia 20 lutego
2012
• von Braun, Joachim, Meinzen-Dick, Ruth,“Land Grabbing by Foreign Investors in
Developing Countries: Risks and Opportunities” , IFPRI Policy Brief 13, April 2009,
http://www.ifpri.org/sites/default/files/publications/bp013all.pdf
• Clark, Gordon L., Monk, Ashby H. B., The Oxford Survey of Sovereign Wealth Funds'
Asset Managers, July 2009, za: http://ssrn.com/abstract=1432078, dostęp 20 lutego
2012
• Corruption Perception Index 2012, Transparency International , za:
http://blog.transparency.org/2012/11/29/corruption-perceptions-index-2012-life-atthe-top/, dostęp 1 sierpnia 2013
• DP World, Preliminary Financial Results 2012,
http://webapps.dpworld.com/portal/page/portal/DP_WORLD_WEBSITE/InvestorCentre/Financial-Results/2012-Preliminary-Results/2012-Preliminary-ResultsStatement.pdf, dostęp 18 lipca 2013
• Dubai Supreme Council for Energy, http://www.dubaisce.gov.ae/, dostęp 23.03.2013)
• Education and Training Sector Strategy 2011-2016,
http://www.sec.gov.qa/En/about/Documents/Stratgy2012E.pdf, dostęp 7.08.2012
• Dubai Women Establishment, http://www.dwe.gov.ae/index.aspx, dostęp 15 grudnia
2013
• “Failed states ranking list 2008”, Foreign Policy,
http://www.foreignpolicy.com/images/fs2008/failed_states_ranking.jpg, dostęp 20
sierpnia 2012
• Eid, Florence, “Wherefore Arabian SWFs?, Investment is the main driver of change,
and SWFs are playing a part City of London”, OECD conference, 31 March 2008, za:
http://www.oecd.org/dataoecd/38/11/40395068.pdf, dostęp 24 sierpnia 2012
• El-Zayat, Sukayna, Al- Jazeera as a tool for Qatari foreign Policy?, wyd. GRIN
344
• Eltony, M. Nagy, Oil Price fluctuations and their Impact on the Macroeconomic
Variables of Kuwait: A Case Study Using VAR Model for Kuwait, za:
http://www.arab-api.org/jodep/products/delivery/wps9908.pdf, dostęp 10 lipca 2013
• Emirates Annual Raport 2010-2011,
http://www.emirates.com/english/images/Airlines%20and%20subsidy%20%20our%20position%20new_tcm233-845771.pdf, dostęp 20 maja 2013
• Export of Dry Natural Gas, International Energy Statistics,
http://www.eia.gov/cfapps/ipdbproject/IEDIndex3.cfm?tid=3&pid=26&aid=4, dostęp
20 października 2013
• Fotak, Veljko, Bortolotti, Bernardo, Megginson William, The financial impact of
sovereign wealth fund investments in listed companies, June 2008
• Fund Rankings, Sovereign Wealth Funds Institute, za:
http://www.swfinstitute.org/fund-rankings/, dostęp 15 sierpnia 2013
• GCC Civil Society and Human Rights, Gulf Research Center,
http://www.grc.net/?CAT_ID=1&set_lang=en&frm_module=&sec=Research+Progra
ms&sec_type=h&Cat_Title=GCC+Political+Systems&override=GCC+Political+Syst
ems%2520Research%2520Program, dostęp 19 listopada 2013
• Global Employment Trends for Youth 2013, International Labor Organization,
http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---dgreports/--dcomm/documents/publication/wcms_212423.pdf, dostęp 20 listopada 2013
• Gonzales, Gabrielle, Facing Human Capital Challenges of the 21st
Century: Education and Labor Market Initiatives in Lebanon, Oman, Qatar, and the
United Arab Emirates, Rand-Qatar Policy Institute, Doha, 2008
• Grain Reserves and the Food Price Crisis: Selected Writings from 2008-2012, Institute for
Agriculture and Trade Policy, IATP, 16 July 2012, http://www.iatp.org/documents/grainreserves-and-the-food-price-crisis-selected-writings-from-2008-2012, dostęp 16
sierpnia 2012
• “Growing Beyond: DNA of Successful Transformation”, World Islamic Banking
Competitiveness report 2012/2013, Ernst & Young, Dubai, December 2012,
http://emergingmarkets.ey.com/world-islamic-banking-competitiveness-report-20122013/ , dostęp 25 sierpnia 2013
345
• Gulf- Africa. The Investment Forum 2010, http://gaic.kcorp.net/, dostęp 16 kwietnia
2012
• Hobbes,
Thomas,
Lewiatan
czyli
materia,
forma
i
władza
państwa
kościelnego
i
świeckiego,
PWN
1954
• Imam, Patrick, Kpodar, Kangni , “Islamic Banking: How Has it Diffused?”, IMF
Working Paper WP/10/195, International Monetary Fund, August 2010
• Index Mundi ,
http://www.indexmundi.com/agriculture/?country=sa&commodity=wheat&graph=pro
duction, dostęp 15 lipca 2013
• Langford, Guy, Garcia, David, Lerman, Alice , “Sovereign Wealth Funds: Real Estate
Partners in Growth?”, DLA Piper State of the Market Survey, Report Deloitte, DLA
Piper, September, 2008
• Lori, Noora, The Kefala system and Contestations over Residency in the Arab Gulf
States, Center for Migrations and Citizenship, November 2012,
http://www.ifri.org/?page=detail-contribution&id=7418&lang=fr#pagetop, dostęp 20
grudnia 2013
• Machiavelli,
Nicollo
,
Książę.
Cel
uświęca
środki,
Wydawnictwo
Helion,
2011
• McNellis, Patrick E., “Foreign Investment in Developing Country Agriculture- The
Emerging Role of Private Sector Finance”, FAO COMMODITY AND TRADE
POLICY RESEARCH WORKING PAPER No. 28, June 2009, za:
http://www.fao.org/es/esc/common/ecg/612/en/mcnellis.pdf , dostęp 16 kwietnia 2012
• Monk, Ashby, „Stabilization Funds in an Era of Instability, Oxford SWF Project, 28
Feb 2011, za: http://oxfordswfproject.com/2011/02/28/stabilization-funds-in-an-eraof-instability/, dostęp 18 kwietnia 2012
• Monthly Oil Market Report, June 2013, OPEC, Vienna,
http://www.opec.org/opec_web/static_files_project/media/downloads/publications/M
OMR_June_2013.pdf, dostęp 20 lipca 2013
• Qatar Foundations Joint Ventures, http://www.qf.com.qa/joint-ventures/, dostęp
5.08.2012
• Qatar National Vision Plan 2030,
http://www2.gsdp.gov.qa/www1_docs/QNV2030_English_v2.pdf, dostęp 12.10.2013
346
• Raport: The Next Five Years, MENA PE, September 2011,
http://www.pwc.com/en_M1/m1/publications/mena-pe-report.pdf, dostęp 12 czerwca
2012
• Ridberg, Ronit, Commodities Now Land Grab post, Innovations in Access to Land:
Land Grab or Agricultural Investment? Washington DC, August 2010,
http://www.commodities-now.com/reports/agriculture-and-softs/3222-innovations-inaccess-to-land-land-grab-or-agricultural-investment.html , dostęp 25 sierpnia 2012
• Rubin, Alisa, Higher Education reform in the Arab World, Middle East Institute, 31
July 2012, http://www.mei.edu/content/higher-education-reform-arab-world-modelqatar, (6.08.2012)
• Santiso, Javier, “Sovereign Development Funds: Key financial actors of the shifting
wealth of nations”, Working Paper OECD Emerging Markets Network (EmNet) ,
October 2008
• “Saudi Arabia Grain and Feed Annual GAIN Report”, GAIN Report
Number:SA1003, Global Agricultural Information Network, 3 January 2010
http://gain.fas.usda.gov/Recent%20GAIN%20Publications/Grain%20and%20Feed%2
0Annual_Riyadh_Saudi%20Arabia_3-1-2010.pdf, dostęp 8 sierpnia 2012
• Saudi Arabia Long Term Strategy 2025,
http://www.undp.org.sa/sa/documents/ourwork/pr/long_term_strategy_2025.pdf
• Saudi Arabia’s New grain supply Policy, World-Grain.com, May 17, 2011,
http://www.worldgrain.com/News/News%20Home/Features/2011/5/Saudi%20Arabias%20new%20grai
n%20supply%20policy.aspx?cck=1, dostęp 10 sierpnia 2012
• Shabbir, Tayyeb, Role of the Middle Eastern Sovereign Wealth Funds in the current
global financial crisis, January 2009, meeaweb.org/paperssf09/MEEA2009Shabbir.doc , dostęp
7 października 2012
• State Capitalism, Special Report The Economist, January 2012,
http://www.thepresidency.gov.za/ElectronicReport/downloads/volume_4/business_cas
e_viability/BC1_Research_Material/20120121_state_capitalism.pdf , dostęp
5.03.2014
347
• “SWF and FDI:Facing The World Economic Crisis”, Report of Economic Intelligence
Division, October 2009, INVEST IN SPAIN, dostęp 20 września 2013
• The emerging equity gap: Growth and stability in the new investor landscape,
McKinsey Global Institute, December 2011
• “The GCC in 2020. Outlook for the Gulf and the Global economy”, A Report from the
Economist Intelligence Unit, The Economist, March 2009
• The Island of Happiness Revisited, Human Rights Watch, 2012,
http://www.hrw.org/sites/default/files/reports/uae0312webwcover_0.pdf
• The Saudi Arabia Report Q4/2003, Middle East Economic Digest, London 2003
• Top 50 World Container Ports, The World Shipping Council, 2011,
http://www.worldshipping.org/about-the-industry/global-trade/top-50-worldcontainer-ports, dostęp 20 lipca 2013
• Treat Us Like We Are Human, Amnesty International, July 2013,
http://www.amnesty.org/en/library/asset/MDE22/011/2013/en/77031191-1340-4582acee-909da045c276/mde220112013en.pdf, dostęp 11.12.2013
• UAE Vision 2021, http://www.vision2021.ae/downloads/UAE-Vision2021-BrochureEnglish.pdf, 12 października 2013
• UNESCO Science Report 2010, UNESCO, Paris,
http://unesdoc.unesco.org/images/0018/001899/189958e.pdf, dostęp 13 październik
2013
• United Nations Framework Convention of Climate Change,
http://unfccc.int/meetings/doha_nov_2012/meeting/6815.php, dostęp 20 listopada
2013
• US Energy Information Administration, Independent Statistics and Analysis,
• http://tonto.eia.doe.gov/cfapps/ipdbproject/IEDIndex3.cfm?tid=5&pid=57&aid=6
dane z 10 lipca 2013
• Venture Capital Forum, Riyadh, Feb 21-22, 2012, Gulf Venture Capital Association,
• http://vc.iifef.com/wp-content/uploads/G1_S.pdf, dostęp 23 sierpnia 2012
• Walid, Tamara, Rothfeld, Steve , “Qatar Airways has indentified European takeover
target”, Bloomberg, 19 January 2012, http://www.bloomberg.com/news/2012-01-
348
19/qatar-airways-has-identified-european-takeover-target-chief-al-baker-says.html,
dostęp 10 sierpnia 2013
• Water environment regulations, Environment Department, Environment, Health and
Safety Division, July 2010, http://www.ehss.ae/forms/07.28regulationno.en002waterenvironment1steditionjuly2010.pdf, dostęp 26 marca 2013
• World Airline Ranking 2012, http://www.airlinesinform.com/rankings/traffic_2011.html, dostęp 17.05.2013r.
• World Economic Outlook 2011, Worldbank http://databank.worldbank.org/ddp/htmljsp/QuickViewReport.jsp?RowAxis=WDI_Ctry~&ColAxis=WDI_Time~&PageAxis
=WDI_Series~&PageAxisCaption=Series~&RowAxisCaption=Country~&ColAxisCa
ption=Time~&NEW_REPORT_SCALE=1&NEW
REPORT_PRECISION=0&newReport=yes&IS_REPORT_IN_REFRESH_MODE=tr
ue&IS_CODE_REQUIRED=0&COMMA_SEP=true, dostęp 23 sierpnia 2013
• World islamic banking competitiveness report 2012/2013,
http://emergingmarkets.ey.com/world-islamic-banking-competitiveness-report-20122013/, dostęp 5 lutego 2013
PUBLIKACJE INTERNETOWE:
• About Qatar Foundation, http://www.qf.com.qa/discover-qf/about-qf/about-qatarfoundation , dostęp 5.09.2013
• Absher initiative sees success at Etihad Airways, 10 March 2013,
http://www.etihadairways.com/en-us/about-us/news/news-archive/2013/absherinitiative-sees-success-at-etihad-airways/, dostęp 10 sierpnia 2013
• „Abu Dhabi To Built First Full Eco-City”, Alternative Energy, 10 April 2010, za:
http://www.alternative-energy-news.info/abu-dhabi-eco-city/ ,
http://www.fosterandpartners.com/Projects/1515/Default.aspx. , dostęp 28.03.2013
•
Achievements of Development Plans, Facts and Figures, 2009,
http://www.google.pl/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=3&ved=0CEwQ
FjAC&url=http%3A%2F%2Fwww.mep.gov.sa%2Finetforms%2Farticle%2FDownloa
349
d.jsp%3Bjsessionid%3D6427A88EEE98ACAEE421C13A1FAA8026.alfa%3FDownl
oad.ObjectID%3D185&ei=50ciUM7KJsfWtAaIq4C4Dw&usg=AFQjCNH7q_cb0lIy
AQtjt_jNJuomvA1dkg&sig2=kQP_u0lZI20J9vUHQdtvYA, dostęp 15 lipca 2013
• Airline Alliance, http://en.wikipedia.org/wiki/Airline_alliance, dostęp 23 listopada
2013
• Airlines and subsidy. Our position, Emirates,
http://content.emirates.com/us/english/images/airlines%20and%20subsidy%20%20our%20position%20new_tcm272-845771.pdf, dostęp 13.11.2013
• Al Ghaith, Ghaith, Aviation Guide, http://www.aviationguideem.com/index.php/whoswho/125-ghaith-al-ghaith, dostęp 23 listopada 2013
• Al Jazeera English, http://www.aljazeera.com
• “Al Jazeera English wins Columbia University Journalism Award”, Fox News, 5 May
2011, http://www.foxnews.com/us/2011/05/05/al-jazeera-english-wins-columbiauniversitys-journalism-prize/, dostęp 21 maja 2013
• “Al Jazeera Popular Programs”, Allied Media Corp., http://www.alliedmedia.com/aljazeera/al_jazeera_viewers_demographics.html, dostęp 21 maja 2013
• “Al Jazeera TV viewers demographic”, Allied Media Corp. , http://www.alliedmedia.com/aljazeera/al_jazeera_viewers_demographics.html, dostęp 20 maja 2013
• “Al Jazeera wins freedom of speech award”, Al Jazeera English, 12 May 2012,
http://www.aljazeera.com/pressoffice/2012/05/2012512172852382317.html, dostęp 21
maja 2013
• Alwaleed bin Talal Foundation, http://www.alwaleedfoundations.org/focus-areas,
dostęp 6 grudnia 2013
• Ahmed bin Saeed Al Maktoum, http://power500.arabianbusiness.com/power-5002012/profile/15189/#.UqCC7NIif5g, dostęp 5 grudnia 2013
• Al Rajhi, http://www.alrajhibank.com.sa/en/about-us/pages/default.aspx, dostęp 21
kwietnia 2012
• Ariff M., The Islamic Banking System, http://www.islamic-paths.org, dostęp 24
kwietnia 2012
350
• “Aubai Air Show: flydubai Places USD 11 Billion Boeing Order”, Breaking Travel
News, 18 November 2013, http://www.breakingtravelnews.com/news/article/dubaiair-show-flydubai-places-us11-billion-boeing-order/, dostęp 23 listopada 2013
• Bank Melli Iran
http://bmi.ir/En/ShowNews.aspx?nwsId=8078&AspxAutoDetectCookieSupport=1,
dostęp 15 kwietnia 2012
• “Before applying for Qatar Airways”, Cabin Crew, 2012,
http://www.cabincrew.com/forums/before-applying-for-qatar-airways/175463/1,
dostęp 24 sierpnia 2013
• Bin Laden Family,
http://www.historycommons.org/entity.jsp?entity=bin_laden_family, dostęp 2
października 2012
• “Binladin Group may invest $4.3 b on rice in Papua”, The Jakarta Post, 8 December
2008, http://farmlandgrab.org/post/view/2612 , dostęp 1 października 2012
• Boot, Robert, “Wikileaks cables Al Jazeera Qatari foreign policy”, The Guardian, 6
December 2010, http://www.guardian.co.uk/world/2010/dec/05/wikileaks-cables-aljazeera-qatari-foreign-policy, dostęp 10 sierpnia 2013
• “Breaking the Arab News. Egypt made al Jazeera – and Syria’s destrying it”, Foreign
Policy, 2 December 2012,
http://www.foreignpolicy.com/articles/2012/08/02/breaking_the_arab_news?page=0,1
&wp_login_redirect=0, dostęp 24 maja 2013)
• “Can Qatar Replace its Renaissance Man?”, Al Jazeera, 2 December 2013,
http://www.aljazeera.com/indepth/features/2013/06/201362613431469150.html,
dostęp 3.12.2013
• “CEO Interview: Emirates Airline make it happen attitude”, IATA, June 2012,
http://www.iata.org/publications/airlines-international/june-2012/Pages/ceo-interviewemirates.aspx, dostęp 14 XI 2013
• “Charter lays stress on welfare workers”, Gulf Times, 22 November 2013,
http://www.gulf-times.com/qatar/178/details/372432/charter-lays-stress-on-welfareof-workers, dostęp 11.12.2013
351
• Chatti, Mohamed Ali, Yousfi, Ouidad, Islamic Private Equity,
http://www.cr2m.net/membres/yousfi/travaux/pdfs/referenceinbook.2010-1220.7342305642.pdf/, dostęp 23 sierpnia 2012
• CNN 25 June 2010, http://www.youtube.com/watch?v=IYjQz0dxFog, dostęp 20 maja
2013
• Commercial Airplanes, Boeing,
http://www.boeing.com/boeing/commercial/prices/index.page, dostęp 5 września 2013
• “Confident flydubai preparing takeoff”, Aviation Transport World, 7 April 2009,
http://atwonline.com/airports-amp-routes/confident-flydubai-preparing-takeoff, dostęp
23 listopada 2013
• Connolly, Thomas F., “CFA, is Managing Director for MEA at BNY Mellon Asset
Management”, za: Monk, Ashby, Stabilization Funds in an Era of Instability,
http://oxfordswfproject.com/2011/02/28/stabilization-funds-in-an-era-of-instability/,
dostęp z 25 lutego 2012
• Container terminal,
http://www.dpworld.ae/en/content.aspx?P=zPSpJroo%2fS0zf12mDFZK2Q%3d%3d&
mid=F52kmpgJufphE70RPQiRjQ%3d%3d, dostęp 20 lipca 2013
• “Delivering Choice, Versatility and Flexibility to Global Hybrid Carriers”, Navitaire,
http://www.navitaire.com/diff_hybrid.aspx, dostęp 23 listopada 2013
• Dickinson, Elisabeth, “Qatar punches above its Weight”, The National, 26 September
2012, http://www.thenational.ae/thenationalconversation/industryinsights/aviation/qatar-punches-above-its-weight#full, dostęp 3 sierpnia 2013
• Distinguished Lectures Series, http://www.qf-researchdivision.org/distinguished/past_lectures.php, dostęp 6 sierpnia 2012)
• Dolphin Energy, za: http://www.dolphinenergy.com/Public/facilities/facilities-gaspipeline.htm, dostęp 20 lipca 2013
• “The Dolphin Gas Project: a new era of Gulf cooperation”, Al Manhal, No 3, 2009 za:
http://www.pdo.co.om/pdoweb/LinkClick.aspx?fileticket=MDxZ1LIAEP8%3D&tabi
d=301&mid=957, dostęp 20 lipca 2013
352
• “Dubai airport traffic rises 6,1%”, Emirates 24/7, 28 August 2013,
http://www.emirates247.com/business/economy-finance/dubai-airport-traffic-rises-61-2013-08-28-1.519131, dostęp 28 października 2013
• Dubai Architecture, http://www.dubai-architecture.info/DUB-GAL1.htm , dostęp
23.03.2013
• Dubai Green Turism Award, http://green.dubaitourism.ae/background, dostęp 20
marca 2013
• “Dubai World Central Airport May Open Early For Passengers”, Gulf Business, 6 January 2013,
http://gulfbusiness.com/2013/01/dubai-considers-earlier-dwc-passenger-launchremote-check-in/#.UqCLWdIif5g, dostęp 5.12.2013
• “Economic, Social Pressures Behind Kuwait Crackdown on Foreign Workers”, Voice
of America, 12 June 2013, http://www.voanews.com/content/kuwait-foreigncrackdown/1680684.html, dostęp 15 grudnia 2013
• “Emir of Qatar Declared the Donation of Qatar to One Billion Dollars for
Rehabilitation in Darfur”, Relief Web, 23 February 2010,
http://reliefweb.int/report/sudan/emir-qatar-declared-donation-qatar-one-billiondollars-rehabilitation-darfur#sthash.dgCLFjdu.dpuf, dostęp 4.12.2013
• “Emirates Airline Ends the Year on a High”, Airline Leader, 2011,
http://www.airlineleader.com/regional-focus/emirates-airline-ends-the-year-on-a-high,
dostęp 20 maja 2013
• “Emirates Airline: the Secret Story of a Successful Company”, Leaders we Deserve,
http://leaderswedeserve.wordpress.com/2010/06/21/emirates-airline-the-secret-storyof-a-successful-company/, dostęp 13.11.2013
• Emirates Energy Award, http://www.emiratesenergyaward.com/eea2013/en/aboutemirates-energy-award/about-us, 15 sierpnia 2013
• Emirates fleet, http://en.wikipedia.org/wiki/Emirates_fleet, dostęp 13.11.2013
• „Emirates revenue up 14,9% In FY 2012”, Center for Aviation,
http://centreforaviation.com/news/emirates-revenue-up-149-in-fy2012-profit-down721-154712, dostęp 10 sierpnia 2013
353
• Emirates Story, http://www.emirates.com/english/about/the_emirates_story.aspx,
dostęp 20 lipca 2013
• Environmental Impact Assessment, Dubai Electricity and Water Authority, 1April
2009, http://www.agaportal.de/pdf/nachhaltigkeit/eia/eia_dubai_kraftwerk.pdf, dostęp
26.03.2013
• Etihad Airways, http://en.wikipedia.org/wiki/Etihad_Airways, dostęp 2 sierpnia 2013
• http://www.etihadairways.com/en-us/about-us/our-awards/, dostęp 10 sierpnia 2013
• Etihad Airways posts 2012 profit,
http://www.emirates247.com/business/corporate/etihad-airways-posts-2012-profit2013-01-23-1.492296, dostęp 10 sierpnia 2013
• “Etihad CEO rejects airlines Alliances”, wywiad Richarda Questa z CEO Etihad
Jamesem Hoganem, CNN 17 January 2013,
http://edition.cnn.com/video/#/video/business/2013/01/10/business-traveller-gulfthree-b.cnn, dostęp 10 sierpnia 2013
• “Exodus of Al Jazeera staff over ‘biased coverage’ of conflict in Syria”, Ya Libnan,
12 March 2012, http://www.yalibnan.com/2012/03/12/exodus-of-al-jazeera-staff-overbiased-coverage-of-conflict-in-syria/, dostęp 17 lipca 2013
• Family Office, http://en.wikipedia.org/wiki/Family_office, dostęp 20 sierpnia 2012
• Flydubai. A success story, https://flydubai.com/en/news/article/flydubai-a-successstory/, dostęp 23 listopada 2013
• flydubai Boeing Sky Interior and Lumexis in-flight Entertainment,
http://www.youtube.com/watch?v=luZ9Dp5CLks, dostęp 23 listopada 2013
• “Flydubai has bright outlook after recording first profit and emerging as close partner
to Emirates”, Centre for Aviation, 19 February 2013,
http://centreforaviation.com/analysis/flydubai-has-bright-outlook-after-recording-firstprofit-and-emerging-as-close-partner-to-emirates-98088, dostęp 23 listopada 2013
• Gafoor, Abdul, Interest-free islamic banking, 1995, http://users.bart.nl, dostęp 4
marca 2013
• El Gamal, Mahmoud A., Interest and Paradox of Contemporary Islamic Law and
Finance, http://www.ruf.rice.edu/~elgamal/files/interest.pdf, dostęp 11 marca 2012
354
• GE Investing Millions into Abu Dhabi’s Masdar City, 29 July 2008,
http://www.ecogeek.org/component/content/article/1938 , dostęp 26 marca 2013
• Global Land Grab, http://www.sourcewatch.org/index.php?title=Global_Land_Grab,
dostęp 11 sierpnia 2012
• Grain, http://www.grain.org, dostęp 22 sierpnia 2012
• GRAIN releases data set with over 400 global land grabs,
http://www.grain.org/article/entries/4479-grain-releases-data-set-with-over-400global-land-grabs, dostęp 22 sierpnia 2012
• Grand, Kara, How to become Flight Attendant for Airlines in the Middle East,
http://books.google.pl/books?id=7RpBSUrvTq4C&printsec=frontcover&hl=pl#v=one
page&q&f=false, dostęp 10 sierpnia 2013
• Green Middle East Awards, http://www.greenmiddleeast.com/awards/Eligibility.html, 21 kwietnia 2013
• Gulf Airlines Shake Up Aviation Alliances, 16 January 2013,
http://edition.cnn.com/2013/01/16/travel/gulf-airlines-alliances, dostęp 10 sierpnia
2013
• “Gulf Countries Invest big in digital education”, Gess Education, 18 August 2013,
http://www.gesseducation.com/news-center/news/gulf-countries-invest-big-digitaleducation, dostęp 12.10.2013
• Hawser, Anita, “Awards: Best Islamic Banks 2013, A defining moment”, Global
Finance, 17 June 2013, http://www.gfmag.com/archives/176-june-2013/12513awards-best-islamic-banks-2013.html#axzz2cabftjd1, dostęp 25 sierpnia 2013
• Her highness Sheikha Moza bint Nasser
http://www.qf.org.qa/content/about/leadership/her-highness-sheikha-moza-bint-nasser,
dostęp 4.12.2013
• His Highness Sheikh Khalifa bin Zayed Al Nahyan,
https://www.abudhabi.ae/egovPoolPortal_WAR/appmanager/ADeGP/Citizen?_nfpb=t
rue&_pageLabel=P220015251329123444033&did=148670&lang=en#148676, dostęp
6 grudnia 2013
355
• HH Sheikh Ahmad bin Saeed Al Maktoum,
http://www.aviationguideem.com/index.php/whos-who/167-saeed-al-maktoum, dostęp
5 grudnia 2013
• History, DP World,
http://www.dpworld.ae/en/content.aspx?P=t7kneHNa1K2qvEFsmyjRGg%3d%3d&mi
d=rGA1xpi7N6O8DUNVTl2axA%3d%3d, dostęp 18 lipca 2013
• History of Al Jazeera Television, http://www.alliedmedia.com/aljazeera/jazeera_history.html, Allied Media Corp., 24 maja 2013)
• Hroub, Khaled, How Al Jazeera’s Arab Spring Advanced Qatar’s Foreign Policies,
Autumn 2011,
http://www.europesworld.org/NewEnglish/Home_old/Article/tabid/191/ArticleType/A
rticleView/ArticleID/21877/HowAlJazeerasArabspringadvancedQatarsforeignpolicies.
aspx , dostęp 22 maja 2013
• Hume, Neil, “Qantas Agres alliance with Emirates”, “, 6 September 2012,
http://www.ft.com/cms/s/0/7ba99556-f7c3-11e1-ba5400144feabdc0.html#axzz2NQMoXfs8, dostęp 27 lipca 2013
• IATA, http://www.iata.org/Pages/default.aspx, dostęp 23 listopada 2013
• Indians in the United Arab Emirates,
http://en.wikipedia.org/wiki/Indians_in_the_United_Arab_Emirates, dostęp 10
grudnia 2013
• Innovative Airlines 2012, http://www.airlinetrends.com/wpcontent/uploads/2012/06/Innovative_Airlines_2012-airlinetrends.pdf, dostęp 7
sierpnia 2013
• „Inside the Saudi Kingdom”, dokument BBC, opublikowany 25 listopada 2012, ,
http://www.youtube.com/watch?v=au9Aqd_-2h , dostęp 15 maja 2013
• “Invisible white-collar Indians in the Gulf”, Middle East Institute, December 2012,
https://www.mei.edu/content/%E2%80%9Cinvisible%E2%80%9D-white-collarindians-gulf, dostęp 10.12.2013
• “Islamic banks assets to reach 1 trillion USD in 2010”, MENA FN.com,
http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?storyid=1093346577, dostęp 20 lipca
2010
356
• Islamic private equity in GCC, http://www.slideshare.net/a10dr1/islamic-privateequity-in-gcc-3561474, dostęp 23 sierpnia 2012
• Jafza at a Glance, http://www.jafza.ae/en/about-us/jafza-facts-at-a-glance.html,
dostęp 20 lipca 2013
• James, Bonnie, “Hassad Food plans to invest $700mn in global Project”, Gulf Times, 1
June 2010, http://www.gulftimes.com/site/topics/article.asp?cu_no=2&item_no=365205&version=1&template_id
=36&parent_id=16, dostęp 25 listopada 2012
• KACARE, http://kacare.gov.sa/en/, dostęp 20 listopada 2013
• Kanhana, Radhika , “Qatar’s „White-Collar” Indians”, e-migrinter, nr 8, 2012,
http://www.mshs.univ-poitiers.fr/migrinter/e-migrinter/201208/emigrinter2012_08_045.pdf, dostęp 10 grudnia 2013
• KAUST wins Top Honors for entrepreneurship, 25 December 2012, King Abdullah
University of Science and Technology,
http://www.kaust.edu.sa/media/features/entrepreneurship.html, dostęp 13 lutego 2013
• Kane, Frank, “Jebel Ali Port: Where the UAE Meets the Rest of the World”, The
National, 1 November 2011, http://www.thenational.ae/news/uae-news/jebel-ali-portwhere-the-uae-meets-the-rest-of-the-world, dostęp 20 lipca 2013
• Kerr, Simeon, “Asset Sales Help Lift DP World Profit”, Financial Times, 20 March
2013, http://www.ft.com/intl/cms/s/0/4ee0b23a-9132-11e2-b83900144feabdc0.html#axzz2OZtFZyQK, dostęp 17 lipca 2013
• King Abdullah University of Science and Technology,
http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8270601.stm , (15.10.2012)
• Kingdom Africa management, http://www.kingdomzephyr.com/portfolio, dostęp 10
grudnia 2012
• Kingdom Holding Company,
http://www.kingdom.com.sa/shared/pdf/EnglishCVupdated1Jan2011.pdf, dostęp 5
października 2012
• Kingdom Tower Skyscraper, http://www.kingdomtowerskyscraper.com/, dostęp 5
października 2012
357
• Kingdom Zephyr Africa Management completes investment in leading African
canned tuna manufacturer and distributor,
http://www.kingdomzephyr.com/upload/docs/kingdom-zephyr-africamanageme_Aezjp_54190.pdf, dostęp 15 października 2012
• Kuwait China Investment Company, http://www.kuwaitchina.com/?id=2&sid=1,
dostęp 30 sierpnia 2012
• Kuwait Educational System Overview,
http://education.stateuniversity.com/pages/784/Kuwait-EDUCATIONAL-SYSTEMOVERVIEW.html, dostęp 12 październik 2013
• Kumar, Rashmi , “Gulf Family Offices Boost Investment Family Businesses”,
Campden FO, 22 May 2012, http://www.campdenfo.com/article/gulf-family-officesboost-investment-family-businesses, dostęp 23 sierpnia 2012
• “Land grab or development opportunity?”, New Agriculturist, http://www.newag.info/en/pov/views.php?a=2099, dostęp z 15 sierpnia 2012
• Landgrabbing 101, http://globalsociology.com/2009/12/04/landgrabbing-101/, dostęp
15 sierpnia 2012
• “Manfoucha: A drama waiting to Unfold”, Gulf News, 15 November 2013,
http://gulfnews.com/news/gulf/saudi-arabia/manfouha-a-drama-waiting-to-unfold1.1255520, dostęp 16 listopada 2013
• Masdar, http://www.masdar.ac.ae, dostęp 20 marca 2013
• Masdar. A Mubadala Company,
http://www.masdar.ae/en/Menu/index.aspx?MenuID=48&CatID=26&mnu=Cat,
dostęp 30 marca 2013)
• Mayer, Matthew, “Rise of the Emirates Empire”, CNN Money, 1 October 2005,
http://money.cnn.com/magazines/business2/business2_archive/2005/10/01/8359251/in
dex.htm, dostęp 17 sierpnia 2013
• McGinley, Shane, “Palm People”, Arabian Business, vol 14/23
• Mc Kee, David, “Strategic Grain Reserves”, World-Grain.com, 24 May 2011,
http://www.world-
358
grain.com/News/News%20Home/Features/2011/5/Strategic%20grain%20reserves.asp
x, dostęp 16 sierpnia 2012
• Miles, Hugh, “Al Jazeera boss steps down: Strains with Qatar royals?”, BBC News
Middle East, 1 October 2011, http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east15129440 , dostęp 15 września 2013
• Mills, Robin, “Economics Drives Dubai’s low Energy Push”, Financial Times, 12
September 2012, http://www.ft.com/intl/cms/s/0/cfc8280e-fcbf-11e1-9dd200144feabdc0.html#axzz2KapWN1vA, dostęp 25 marca 2013
• Mubadala, http://mubadala.ae/about/history/, dostęp 20 października 2012
• Nehring, Brad, “Is Al Jazeera Unbiased Legacy Coming To An End?”, Social Media
Chimps, https://socialmediachimps.com/news/al-jazeeras-unbiased-legacy-comingend/, dostęp 15 września 2013
• New technologies Utilized in the GCC market, November 2011,
http://www.indexexhibition.com/files/new_technologies_utilized_in_the_gcc_market.
pdf , dostęp 1 października 2012
• “Nobel Peace Prize: Bill Clinton, Bradley Manning and Al Jazeera nominated for
2012 Nobel Peace Prize”, The Slatest, 27 February 2012,
http://slatest.slate.com/posts/2012/02/27/nobel_peace_prize_bill_clinton_bradley_man
ning_and_al_jazeera_nominated_for_2012_nobel_peace_prize.html , dostęp 21 maja
2013
• Patel, Khadija, “Is Al Jazeera a Shrill for Qatari Foreign policy”, Daily Maverick, 31
January 2013, http://dailymaverick.co.za/article/2012-08-13-is-al-jazeera-a-shrill-forqatari-foreign-policy, dostęp 15 września 2013
• “Port of Jebel Ali”, World Port Source,
http://www.worldportsource.com/ports/cruising/ARE_Port_of_Jebel_Ali_1423.php,
dostęp 17 lipca 2013
• “Prince Alwaleed Bin Talal Alsaud Profile”, Altius Directory,
http://www.altiusdirectory.com/Business/world-billionaire.php?profile=PrinceAlwaleed-Bin-Talal-Alsaud&id=19 dostęp 5 października 2012
359
• “Princess Ameerah Al Toweel on Women’s Right, Islam and Giving Back”, Wall
Street Journal, 26 September 2012,
http://www.youtube.com/watch?v=_LYZFXOAlPk, dostęp 15 maja 2012
• Profitable year for worlds first equity Alliance, http://www.etihadairways.com/enng/about-us/news/archive/2013/profitable-year-for-worlds-first-equity-alliance/,
dostęp 10 sierpnia 2013
• Qatar Airways, http://en.wikipedia.org/wiki/Qatar_Airways, dostęp 10 sierpnia 2013
• “Qatar Airways Profitable in 12 months to 31 March 2012”, News Aviation,
http://flynewsaviation.blogspot.com/2012/05/qatar-airways-profitable-in-12months_04.html, dostęp 3 sierpnia 2013
• “Qatar First Investment Bank highlights changing trends of Islamic Private Equity”,
Opalesque, November 2011,
http://www.opalesque.com/IslamicFinance_Briefing/?p=14182, dostęp 23 sierpnia
2012
• “Qatar’s Emir Visits Gaza”, New York Times, 23 October 2012,
http://www.nytimes.com/2012/10/24/world/middleeast/pledging-400-million-qatariemir-makes-historic-visit-to-gaza-strip.html?_r=0, dostęp 4 grudnia 2013
• “Qatari Diar $543.8m investment set to create 4000 jobs for Egyptians”, AME
info.com, za: http://www.ameinfo.com/279013.html, dostęp z20 lutego 2012
• Qatar Foundation, http://www.qf.org.qa , (5.08.2012)
• Qatar Science and Technology Park, za: http://www.qstp.org.qa/output/page559.asp ,
dostęp 20 lutego 2012
• “Qatari Owner Dictates Al Jazeera Editorial Policy”, Press TV, 1 October 2012,
http://www.presstv.ir/detail/2012/10/01/264405/qatari-owner-dictates-aljazeerapolicy/, dostęp 4 lipca 2013
• “QP, Qatar Airways and Shell celebrate the introduction of GTL aviation fuel”, Qatar
is Booming, 9 January 2013, http://www.qatarisbooming.com/2013/01/09/qp-qatarairways-and-shell-celebrate-the-introduction-of-gtl-aviation-fuel/, dostęp 4 sierpnia
2013
360
• “Revealed: Where Gulf Expats Sent Remittance in 2012”, Arabian Business.com, 13
May 2013, http://www.arabianbusiness.com/revealed-where-gulf-expats-sentremittance-in-2012-501232.html, dostęp 16 listopada 2013
• „Rich List 2011”, Arabian Business.com, http://richlist.arabianbusiness.com/ dostęp 5
października 2012
• “Saudi Arabia Announces Plan to become ‘the Kingdom of Sustainable Energy’”,
Ecology Today, 17 May 2012,http://www.ecology.com/2012/05/17/saudi-arabiainvests-in-solar-alternative-energy/, dostęp 20 listopada 2013
• „Saudi Arabia”, Saudi Embassy, http://www.saudiembassy.net/about/countryinformation/agriculture_water/Agricultural_Achievements.aspx, dostęp 15 lipca 2013
• “Saudi Arabia scraps wheat growing to save water”, Reuters, Jan 8 2008,
http://www.reuters.com/article/2008/01/08/idUSL08699206, dostęp 10 września 2013
• “Saudi Arabia to create renewable energy 'city'”, World Green Tourism, 5-7 December
2011, http://www.worldgreentourism.com/greenprofile.php?id=189, dostęp 20
listopada 2013
• “Saudi Arabia Vision 2025. Soaring ambitions”, Arab News,
http://www.arabnews.com/node/392116, dostęp 12 października 2013
• “Saudi Arabia's wheat production will end by 2016”, Farmland Forecast,
http://farmlandforecast.colvin-co.com/2009/09/16/saudi-arabias-wheat-productionwill-end-by-2016.aspx, dostęp 15 lipca 2013
• Saudi Binladin Group Brochure, http://www.sbg.com.sa/brochure/brochure.html,
dostęp 16 grudnia 2012
• Saudi Binladin Group Profile 2012,
http://www.zawya.com/company/profile/1001029/Saudi_Binladin_Group/, dostęp 2
września 2013
• Saudi Binladin Group Sells $267 Million Short-term Sukuk, http://www.ussabc.org/custom/news/details.cfm?id=1321, dostęp 2 października 2012
• “Saudi open hi-tech science oasis”, BBC World, 23 September 2009,
http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8270601.stm, dostęp 13 lutego 2013
361
• “Saudi Universities offer cash in exchange for academic prestige”, Global Educational
Network, World. Edu, 13 December 2011, http://world.edu/saudi-universities-offercash-exchange-academic-prestige/, dostęp13 lutego 2013
• Saderat Iran, http://en.wikipedia.org/wiki/Bank_Saderat_Iran , dostęp 25 sierpnia
2013
• Shale oil and shale gas resources are globally aboundant, June 10, 2013,
http://www.eia.gov/todayinenergy/detail.cfm?id=11611, dostęp 11 lipca 2013
• Shane, Daniel, “Labour Fray”, Arabian Business, vol. 14/23, June 2013
• “Sheikh Hamad bin Jassim bin Jaber al Thani: Meet the Man who bought London”,
The Independent, 2 December 2013,
http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/sheikh-hamad-bin-jassim-binjaber-althani-meet-the-man-who-bought-london-8669134.html, dostęp 3 grudnia 2013
• “Sheikha Moza, matriarch of the modern Gulf”, Financial Times, 28 June 2013,
http://www.ft.com/intl/cms/s/0/1fa6da02-de77-11e2-b99000144feab7de.html#axzz2mUrnxEdu, dostęp 4 grudnia 2013
• “Sheikha Mozah bint Nasser al Missned”, Forbes, October 2010,
http://www.forbes.com/profile/sheikha-mozah-bint-nasser-al-missned/, dostęp 4
grudnia 2013
• Simpson, Collin, “Superbus to slash Dubai to Abu Dhabi run to 30 minutes”, The
National, 28 Feb 2011, za: http://www.thenational.ae/news/uaenews/transport/superbus-to-slash-dubai-to-abu-dhabi-run-to-30-minutes, dostęp z dnia
20 lutego 2012
• Stelter, Brian, “Al Jazeera Seeks a U.S. Voice Where Gore Failed”, The New York
Times, 2 January 2013, http://mediadecoder.blogs.nytimes.com/2013/01/02/aljazeera-said-to-be-acquiring-current-tv/, dostęp 7 maja 2013
• “The Gulf Cooperation Council State”, Focus Migration, 25 December 2012,
http://repositorium.uni-osnabrueck.de/bitstream/urn:nbn:de:gbv:7002013081411210/1/Country%20Profile%20GCC%20States_2012.pdf, dostęp 10
grudnia 2013
362
• The Qatar Airways Story, December 2012, http://www.qatarairways.com/iwovresources/temp-docs/press-kit/The%20Story%20of%20Qatar%20Airways.pdf, dostęp
3 sierpnia 2013
• “The reading strategy”, Mohammed bin Rashid Foundation,
http://www.mbrfoundation.ae/English/Pages/ReadingStrategy.aspx, dostęp 15 marca
2013
• „The Riba-Interest Equivalence: Is there an Ijma (consensus)?”, Global Web Post,
http://www.globalwebpost.com/farooqm/writings/islamic/r-i-consensus.html, dostęp
13 marca 2012
• “Top 10 Companies in Kuwait, Most ImportantCompanies in Kuwait”, Marcopolis 13
Luty 2012, http://www.marcopolis.net/kuwait-companies.htm, dostęp 17 czerwca
2012
• “UAE and Qatar have highest Expat ratio in GCC”, Emirates 24/7, 11 September
2013, http://www.emirates247.com/news/emirates/uae-qatar-have-highest-expat-ratioin-gcc-2013-09-11-1.520659, dostęp 17 listopad 2013
• “UAE Free Zone sees 3-fold rise in Indian cos in 10 yrs”, The Economic Times,
12.03.2013, http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-0312/news/37651115_1_indian-companies-dubai-economic-zones-world, dostęp 10
grudnia 2013
• Weisman, Steven R., “U.S. fears overseas funds could 'buy up America'”, New York
Times, 21 August 2007,
http://www.nytimes.com/2007/08/21/business/worldbusiness/21ihtwealth.1.7195120.html?pagewanted=all, dostęp 27 sierpnia 2012
• “Wikileaks cables Al Jazeera Qatari Foreign Policy”, Guardian, 5 December 2010,
http://www.guardian.co.uk/world/2010/dec/05/wikileaks-cables-al-jazeera-qatariforeign-policy, dostęp 5 września 2013
• “Wikileaks stokes tension In the Middleast Gulf”, Petroleum Economist, December
2010, http://www.petroleumeconomist.com/default.asp?Page=14&PUB=46&SID=727537&ISS=25725, dostęp 13
września 2013
363
• What is Jebel Ali Free Zone,
http://www.wisconsinproject.org/countries/dubai/jebelali.html, dostęp 10 września
2013
• “What is the SWF?”, Sovereign Wealth Funds Institute,
http://www.swfinstitute.org/what-is-a-swf/, dostęp 24 sierpnia 2012
• World Airline Awards, http://www.worldairlineawards.com/, dostęp 2 sierpnia 2013
• “World Future Energy Summit”, Masdar. A Mubadala Company,
http://www.masdar.ae/en/Menu/Index.aspx?MenuID=93&CatID=70&mnu=Cat,
dostęp 20 październik 2013
• “Wywiad z gen. Wesley Clark”, the Times, 3 IV 2003,
http://www.thetimes.co.uk/tto/news/world/middleeast/iraq/article1990222.ece, dostęp
10 marca 2012
• “Wywiad z Timem Clark, Emirates Airline Make It Happen Attitude”, IATA, June
2012, http://www.iata.org/publications/airlines-international/june-2012/Pages/ceointerview-emirates.aspx, dostęp 13.11.2013
• Vidal, John, “WikiLeaks cables: Saudi Arabia cannot pump enough oil to keep a lid
on prices”, Guardian, 8 February 2011,
http://www.guardian.co.uk/business/2011/feb/08/saudi-oil-reserves-overstatedwikileaks, dostęp 13 września 2013
• Zaheer, Khalid, Why is Riba al.-Fadl unacceptable?,
http://www.khalidzaheer.com/essays/kzaheer/economic%20issues/ribaalfadl.html,
dostęp 13 marca 2012
• Zayed Future Energy Prize,
http://www.zayedfutureenergyprize.com/index.php/en/about-the-prize/past-winners-afinalists/2011-winner-a-finalists, dostęp 20 październik 2013
• Zayed International Prize for the Environment,
http://www.zayedprize.org.ae/about.html, dostęp 26 marca 2013)
• “2013 Avarage List Prices”, Airbus, http://www.airbus.com/presscentre/corporateinformation/key-documents/?eID=dam_frontend_push&docID=14849, dostęp 2
sierpnia 2013
364