1822-1830 YILLARI ARASINDA AFYON’DA LM YE
SINIFINA MENSUP YÖNET C LER
Mehmet GÜNE *
ÖZET
1822-1830’da Afyon’da kadı, naib, müftü ve nakibü’l-e raf kaim-i
makamları, Afyon’un idari yapısı içerisinde önemli rol oynayan ilmiye
mensubu görevlilerdi. Bu dönemde bir çok müessesede oldu u gibi bu
müesseselerde de bozulmalar ba lamı , suistimal ve yolsuzluklar ortaya
çıkmı tır. Buna kar ı devlet, pek çok tedbir almı sa da tam anlamıyla ba arılı
olamamı tır.
Anahtar Kelimeler: Karahisar-ı Sahib, kadı, naib, müftü, nakibü’le raf kaim-i makamı
ABSTRACT
Between 1822-1830 in Afyon those status like kadı, naib, müftü and
nakibü’l-e raf kaim-i makamı were officals of the group ilmiye and played
important roles in the administrative structure of Afyon. In this era, like
many other institutions, this status faced to the process of consuption, abuse,
bribery. Although many measurements were taken against this distortions by
the central goverment, they were not succesful.
Key Words: Karahisar-ı Sahib, kadı, naib, müftü, nakibü’l-e raf
kaim-i makamı.
***
a) KADI VE NA BLER
Osmanlı Devleti’nde Müslümanlara ait hukuki bütün meseleler,
slam hukuku kuralları çerçevesinde er’i mahkemelerde görü ülüp karara
ba lanmaktaydı. Tanzimat’ın ilan edilmesinden birkaç yıl sonrasına kadar bu
müessese haricinde “hakla tırma” i leminin yapıldı ı yetkili ba ka bir
müessese yoktu1. Bu er’i mahkemelerin ba ında da medreselerde yeti en
kadılar bulunmaktaydı.
Genelde Hanefi mezhebi üzere hüküm veren kadılar nikah, evlilik,
miras da ıtımı, vasi tayin ve azledilmesi, vasiyetlerin ve vakıfların
hükümlerine riayet edilmesinin nezareti, suç ve cinayet gibi er’i ve hukuki
*Ar . Grv., Afyon Kocatepe Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü
1
Musa Çadırcı, Tanzimat Döneminde Anadolu Kentlerinin Sosyal ve Ekonomik Yapıları,
T.T.K., Ankara, 1991, s.79.
Mehmet GÜNE
92
bütün muamelatı yerine getirmekteydiler. Ayrıca reaya ile ümera arasındaki
ihtilaf da, hükümetin emri ile yine kadılar tarafından görülüyordu2.
Padi ahın beratı ile görevlendirilen kadılar, merkezde bulunan
kadıaskerlik makamına ba lı olup, Anadolu yakasında bulunan kadıların
i leri Anadolu Kadıaskeri, Rumeli yakasında bulunanların i leri de Rumeli
Kadıaskeri tarafından yürütülmekteydi. Bir de Mısır kadılıkları vardı ki,
bunlar da yine Anadolu Kadıaskerine tabi idiler3.
er’i ve hukuki vazifelerinden ba ka – ileride bahsedece imiz üzereönemli pek çok idari vazifeleri de yüklenen kadılık müessesesinin XVIII.
yüzyılın ortalarına do ru bozulmaya ba ladı ını görüyoruz. Önemli büyük
ehirlerin kadılıklarının bazı ünlü ki ilere “arpalık” olarak verilmeye
ba lanması ve bu ki ilerin de kendileri bizzat görev yerine gitmeyerek
“naib” lerini göndermeleri, bu naiblerin bilgisiz ve beceriksiz olmaları,
kadılık müessesesinin bozulmasında en büyük amil olmu tur.
nceledi imiz dönemde de Karahisar-ı Sahib sanca ının genellikle
eski bir kadıaskere veya yüksek derecede bir ilmiye mensubuna “ber-vech-i
arpalık” olarak tevcih edildi ini ve bu ki ilerin de bizzat sanca a gelmeyerek
vekaleten naibler gönderdiklerini mü ahede ediyoruz. Eski Rumeli
Kadıaskeri Mehmed Sa’dullah Efendi’ye Karahisar-ı Sahib kazasının
kadılı ı tevcih edilmi , fakat Mehmed Sa’dullah Efendi bilfiil görevine
gitmeyerek yerine, 25 Eylül 1828’ten itibaren müderrislerden Ahmet Ragıb
Efendi’yi, er’i hükümlerin icrası ve yürürlükte olan emirlerin infazında
ihtimam göstermek, askeriye mensubu ki ilerin ölümü vukuunda miraslarını
mirasçılar arasında taksim etmek artıyle naib tayin etmi tir4.
Kadı olarak tayin edilecek ki i eyhulislamın “i areti” (resmi yazı)
ile padi aha arzedilir, padi ahın onayı alınarak berat verilir ve böylece atama
i lemi tamamlanmı olurdu. Ataması onaylanan naib görev yeri olan kazaya
gelerek göreve ba lardı.
Kazayı arpalık olarak elinde bulunduran ilmiye mensubu, istedi i
kimseyi naib olarak atama yetkisine sahip oldu u gibi, naibin görevde “ibka”
sına da yetkili idi. Mesela, 12 Mayıs 1823 tarihinde eski Anadolu Kadıaskeri
Mehmed Hamid Efendi, Seyyid Mehmed Nafi Efendi’nin Karahisar-ı Sahib
ahalisi arasında bir süredir “ eriat-ı Ahmediyyenin icrası” ve “evamir-i
sultaniyyenin infazına”ihtimam göstermesi, “suleha, sadat ve ehl-i ırz ile iyi
geçinmesi” hasebiyle naiblik vazifesine eskisi gibi devam etmesini
22
smail Hakkı Uzunçar ılı, Osmanlı Devletinin lmiye Te kilatı, T. T. K. 3. baskı , Ankara,
1988, s.108-109.
3
Uzunçar ılı, a.g.e., s.91
4
Afyon er’iyye Sicili (A. .S.), Defter no (D.n.): 67, Varak (Vr.): 119a/ Belge (B.): 361.
Sosyal Bilimler Dergisi 93
istemi tir5. Ba ka bir belgede de, yine eski Anadolu Kadıaskeri Mehmed
Hamid Efendi tarafından, ulema ve suleha ile iyi geçinmesi, fakirleri ve
zayıfları koruyup gözetmesi, er’i hükümlerin icrasına ve evamir-i
sultaniyyenin infazına dikkat etmesi ve halkın da kendisinden memnun
olması dolayısıyle 5 Kasım 1823’ten itibaren Seyyid Mehmed Nafi
Efendi’nin ikinci defa naib olarak tayin edildi ini görüyoruz6.
Kadıların yargı görevinden ba ka görevleri de vardı: Miras da ıtımı,
ölen ki ilerin terekelerini yazmak, vasi tayin etmek, ihtisab meselelerine
nezaret ederek narh i lerini yürütmek, alım-satım senetlerinin kayda
geçirilerek onaylanması, vergilerin da ıtılması, devlet hazinesine teslim
edilmek üzere toplanan ve ilgililere verilen vergi gelirleri ile di er paralar
için tutanak tutulması gibi noterlik i leri, tevzi defterlerinin düzenli olarak
tutularak altı ayda bir hükümet merkezine gönderilmesi gibi pek çok
vazifenin kadılar tarafından yapıldı ını görüyoruz. Ayrıca ayan, esnaf eyhi
ve muhtar gibi görevlilerin seçilmesinde etkin rol oynamaktalar ve vakıf
müessesesinin bütün i leri de bunların bilgisi dahilinde yapılmaktaydı7.
Yargılama yanında yönetim, ekonomi ve sosyal hayatın tamamı ile
ilgili böylesine geni yetkilere sahip olması kadıyı, bütün devlet i lerinin ba
kontrolörü yapmakta ve dolayısıyla aksayan devlet i lerinde de birinci
derecede ona mesuliyet yüklemektedir. Kadının bu statüsü yanında
beylerbeyi bile bir icra amiri olmaktan öteye gidememektedir8.
nceledi imiz dönemde naiblerin bazan kaza ileri gelenleri ile
anla arak, istedikleri gibi davranmayan ayanları, mütesellimlere danı madan,
görevden alıp yerlerine istediklerini seçmeleri, bazan da görmü oldukları
davalardan ve tuttukları kayıtlaradan fazla para talep etmeleri gibi birtakım
menfi davranı ları, ho nutsuzluklara ve düzenin bozulmasına yol açmı tır.
Asker, zahire temin etmek ve devletin önemli i lerini yürütmek
görevini üstlenen kadı ve naiblerin, ayanların tesiri ile “asker, zahire
affolundu” ve “tenzil edildi” gibi ilamlar vererek önemli devlet i lerinin
gecikmesine sebep olduklarını görüyoruz9.
Kadıların, “tevzi defterleri” olarak isimlendirilen, devletin topladı ı
vergilerin, pa aların ihtiyaçları ile ilgili olarak yapılan masrafların yazıldı ı,
devletin asker, deve, beygir, zahire ve fermanla talep etti i di er ihtiyaçları,
önemli sefer gereçlerinin temini ve düzenlemesi için gerekli hususların
5
A. .S., D.n. 67, Vr. 2b/ B. 4
A. .S., D.n. 67, Vr. 8a/ B. 42
7
Çadırcı, a.g.e., s.87
8
inasi Altunda , “ Osmanlılarda Kadıların Selahiyet ve Vazifeleri Hakkında”, VI. Türk
Tarih Kongresi, Ankara, 1967, s.353.
9
Yücel Özkaya, XVIII. Yüzyılda Osmanlı Kurumları ve Osmanlı Toplum Ya antısı, Ankara,
1985, s.215.
6
Mehmet GÜNE
94
i lendi i defterlere harç iste i ile fazla para koyup kaza halkını peri an
ettiklerini ve bu tevzi defterlerini geciktirip önemli devlet i lerinin geri
kalmasına sebebiyet verdiklerini belgelerden anlamaktayız. Bu ekilde tevzi
defterlerinden ve di er önemli senedlerden “harç ve resm” isteyerek sık sık
halkı zor durumda bırakan kadılar hakkında tevzi emirleri10 ve adalet
fermanları düzenlenmi tir. Mesela, 1824 Nisan sonları ve 1830 Haziran
ba larında dönemin padi ahı II. Mahmud tarafından yayınlanan adalet
fermanları ile kadı ve di er mahkeme görevlilerinin yapmı oldukları bu
yolsuzlukların önüne geçilmeye çalı ılmı tır11.
“Fukara” ve “aceze” nin korunması esas olan bu fermanlarda, her
kaza kadısının "harc-ı defter ve imza” olarak aldı ı paranın herbir kuru una
mukabil bir paradan fazla almaması, mühim devlet i leri ve vilayet i leri için
gereken arz ve ilamlardan ba ka harç almaması ve tevzi defterlerine fazla
akça yazmaması emrediliyordu12.
Kadıların “celb-i mal” sevdasıyla, aslı olmayan davalara bakıp,
haklıyı haksız, haksızı haklı göstererek, haklı çıkardıkları kimselerden
“mahsul-i def” adıyla fetva-yı erife aykırı para almamaları ve er’an
hükmolunan davalardan da “resm-i adi” den ba ka bir ey talep etmemeleri
tenbih ediliyordu13.
Asker veya sivil kimselerden ölenlerin -çocuklarının olmaması veya
varisinin bulunmaması durumunda- malları yazılırken kadılar tarafından
“resm-i kısmet” adıyla para alınmaktaydı. Varisleri küçük olup veyahut
bilinmeyip de yazılması gerekli olanların terekeleri yazılarak cenaze
masrafları, borçları, varsa vasiyetleri ödendikten ve geriye kalanı da varisler
arasında da ıtıldıktan sonra kalan terekeden “ücret-i kassamiyye”,
“katibiyye” ve “hüddamiyye”den toplam ücret bin kuru ta yirmi be
kuru tan fazla para alınmayacaktı14. Ayrıca, 1824 nisan tarihli bir vesikaya
göre de, nafaka ve vesayet hüccetlerinden harc alınması, terekelerden meta
ve e ya, intikal eden hane ve akardan da “defter-i kassam-ı bedel” adıyla
para alınması yasaklanarak müslim ve gayr-ı müslim ölülerinin terekelerine
itina gösterilip yetim mallarının telef olmaktan korunması da
istenmekteydi15.
Bu nizama muhalif hareket eden kadı ve naiblerin ba ka bir yere
sürgün olarak gönderildi ini görüyoruz. Elimizde “nefy u icla” edilen kadı
10
Bkz. , A. .S., D.n. 67, Vr. 135b/ B. 411
A. . ., D.n. 67, Vr. 147b/ B. 441,
Vr. 15b-15a/ B. 73.
12
A.g.b.
13
A.g.b.
14
A.g.b.
15
A. .S., D.n. 67, Vr. 15b-15a/ B. 73.
11
Sosyal Bilimler Dergisi 95
ve naiblerle ilgili pek çok vesika bulunmaktadır. imdi bunlardan birkaçını
misal olarak verelim:
1828 A ustos ba larında Karahisar-ı Sahib kadısına ve çel sanca ı
mütesellimi Halil Hamdi Efendi’ye hitaben gönderilen bir fermanda, çel
sanca ında bulunan Ermenek kazası naibi Hasan Efendi’nin hukuki
hükümleri icra etmekle me gul olmayıp, kanuna aykırı ve halkı fesada
sevkedici harekete cesaret etmesi ve halkı haksız yere suçlamak gibi
davranı larda bulunması üzerine, vaziyet eyhülislam Yasincizade Seyyid
Abdülvahhab Efendi tarafından padi aha bildirilmi ve bunun üzerine bir
müba ir tayin edilerek Ermenek kadısı Hasan Efendi’nin Karahisar-ı Sahib’e
sürülmesi emredilmi tir16.
Bilecik ve Karahisar-ı Sahib naiblerine hitaben yazılmı 1823 ekim
tarihli bir ba ka fermanda da, önceden Darende kazasında naib iken daha
sonra Bilecik’te ikamet eden Mustafa Efendi’nin, bazı menfi hareketlerinden
dolayı “liecli’t-te’dib” Karahisar-ı Sahib’e eyhulislam Mekkizade Mustafa
Asım Efendi’nin resmi yazısı ile sürgün edildi ini görüyoruz17.
1823 Kasım sonlarında eski Silivri naibi Osman Efendi, “hilaf-ı er’i
erife hüccet i’tasıyla ibadullahın hakkını ibtal ol vechile mugayir-i rıza
harekete ihtiyar eyledi i tahkik olunma la kendüyü te’dib ve akranını terhib
içün” Karahisar-ı Sahib’e sürgün olarak gönderilmi tir18.
Bu kayıtlardan da anla ılaca ı üzere kadının veya naibin tayin
edilmesinde oldu u gibi, sürgün olarak bir ba ka yere gönderilmesinde de
eyhulislamın talebi gerekmekte idi.
nceledi imiz dönemde görev yapmı olan Karahisar-ı Sahib
naiblerinin adlarını, görev tarihlerini ve kimler tarafından tayin edildiklerini
öyle sıralayabiliriz19:
16
A. .S., D.n. 67, Vr. 114a-115b/ B. 349.
A. .S., D.n. 67, Vr. 8b/ B. 38.
18
A. .S., D.n. 67, Vr. 9b/ B. 45.
19
Bu bilgiler u vesikalara istinaden verilmi tir:
A. . . ,D.n. 67, Vr. 2b/ B. 4
Vr. 8a/ B. 42
Vr. 11b/ B. 57
Vr. 18a/ B. 81
Vr. 30b/ B. 115
Vr. 32b/ B. 123
Vr. 32b/ B. 125
Vr. 46b/ B. 173
Vr. 84b/ B. 269
Vr. 107b/ B. 330
Vr. 119a/ B. 361
Vr. 129a/ B. 387
17
Mehmet GÜNE
96
12 Mayıs 1823 – 5 Kasım 1823’ te müderrisin-i kiramdan Seyyid
Mehmed Nafi Efendi, eski Anadolu Kadıaskeri Mehmed Hamid Efendi
tarafından,
5 Kasım 1823 – 2 Mart 1824’ te ikinci defa Seyyid Mehmed Nafi
Efendi, eski Anadolu Kadıaskeri Mehmed Hamid Efendi tarafından,
2 Mart 1824 – 26 A ustos 1824’ te Ahmed Fahrüddin Efendi, eski
Anadolu Kadıaskeri Mehmed Hamid Efendi tarafından,
26 A ustos 1824 – 19 ubat 1825’ te ikinci defa Ahmed Fahrüddin
Efendi, eski Anadolu Kadıaskeri Mehmed Hamid Efendi tarafından,
19 ubat 1825 – 19 Nisan 1825’ te üçüncü defa Ahmed Fahrüddin
Efendi, eski Anadolu Kadıaskeri Mehmed Hamid Efendi tarafından,
19 Nisan 1825 – 17 Haziran 1825’ te dördüncü defa Ahmed
Fahrüddin Efendi, eski stanbul Kadısı Seyyid Ali Rıza Efendi tarafından,
17 Haziran 1825 – 12 Aralık 1825’ te kuzat-ı kiramdan Seyyid Ali
Deruni Efendi, eski stanbul Kadısı Seyyid Ali Rıza Efendi tarafından,
12 Aralık 1825 – 27 Mayıs 1827’ de ikinci defa Seyyid Ali Deruni
Efendi, eski stanbul Kadısı Seyyid Ali Rıza Efendi tarafından,
27 Mayıs 1827 – 30 Nisan 1828’ te kuzat-ı kiramdan Seyyid Ahmed
Necib Efendi, eski stanbul Kadısı Seyyid Ali Rıza Efendi tarafından,
30 Nisan 1828 – 25 Eylül 1828’ de ikinci defa Seyyid Ahmed Necib
Efendi, eski Rumeli Kadıaskeri Mehmed Sadullah Efendi tarafından,
25 Eylül 1828 – 21 Mart 1829’ da müderrisin-i kiramdan Ahmed
Ragıb Efendi, eski Rumeli Kadıaskeri Mehmed Sadullah Efendi tarafından,
21 Mart 1829 – 14 Eylül 1829’ da ikinci defa Ahmed Ragıb Efendi,
eski Rumeli Kadıaskeri Mehmed Sadullah Efendi tarafından,
14 Eylül 1829 - ?’ da üçüncü defa Ahmed Ragıb Efendi, eski Rumeli
Kadıaskeri Mehmed Sadullah Efendi tarafından atanarak Karahisar-ı
Sahib’de naib olarak görev yapmı lardır.
b) MÜFTÜLER
Osmanlı Devleti’nde dört ehl-i sünnet mezhebinden Hanefi fıkhı
üzerine kendisine sorulan umumi ve hususi meselelere ait dini hükümlere
göre karar veren ki iye “müftü” denilmekteydi20.
20
Vr. 134a/ B. 408
Uzunçar ılı, a.g.e., s.173.
Sosyal Bilimler Dergisi 97
Ulemanın ba kanı olan ve stanbul’da bulunan eyhulislamın, devlet
ve hükümet merkezinde gördü ü i leri eyalet ve sancak merkezlerinde
müftüler görmekteydi. Bu bakımdan müftüler, eyhulislamın kazalardaki
temsilcileriydiler. dari bakımdan di er kaza yöneticileri kadar etkili
olmamakla beraber, sosyal hayattaki yerleri önem arzetmekteydi. Sancak
yöneticileri, ortaya çıkan sosyal huzursuzluklarda bazan müftüye müracaat
ederlerdi21.
Müftüler ve eyhulislamlar, devletin resmi i leri ile alakadar
de illerdi. Divana dahil bulunmamaları bunu göstermektedir. Fakat
müftülerin divanda bulunmamaları onların memleket i leriyle alakadar
olmadıklarını göstermez. Sava ilanı gibi önemli kararların alınmasında
di er ulema gibi müftü ve eyhulislamlar da divana davet edilir ve görü leri
alınırdı22.
Asıl görevleri fetva vermek olan müftülerin, bu ba lamda yöneticilik
vasfını haiz olup olmadıkları söz konusu edilebilir. Ancak, yukarıda da
bahsetti imiz gibi sancak yönetiminde bazı sosyal meselelerin
halledilmesinde ve önemli kararların alınmasında bir müraccat mercii olması
onların yönetici zümreye dahil edilebilece i kanaatini kuvvetlendirmektedir.
Belgelerde umumiyetle “me’zun-ı bi’l-ifta” ibaresi ile tavsif edilen
müftülerin atanması eyhulislamın teklifi ile olmaktaydı. Elimizde bulunan
kayıtlarda bunu açık bir ekilde görmekteyiz. Mesela: 1823 Eylül sonlarında
Esseyyid Abdullah Efendi, eyhulislam Mekkizade Mustafa Asım Efendi
tarafından23, 18 Aralık 1827 tarihinde de El-Hacc Abdülvahid Efendi,
eyhulislam Kadızade Mehmed Tahir Efendi tarafından Karahisar-ı Sahib
müftüsü olarak tayin edilmi tir24.
Müftüler, ehir ileri gelenleri ve kadının eyhulislama müracaatı ile
de i tirilebildi i gibi yine bu ki ilerin tavsiye ettikleri birisi de müftü olarak
tayin edilebilmekteydi25.
nceledi imiz belgelerde müftülerin görev süreleri hakkında kesin
bir bilgi elde edemiyoruz. Ancak kendisinden memnun kalınan müftülerin
fetva verme yetkisinin kendilerine “ibka” olundu unu görüyoruz. Nitekim,
26 Temmuz 1823’te Karahisar-ı Sahib müftüsü olarak atanan Esseyyid
Abdullah Efendi’nin “ahali beyninde hüsn-i süluku”nun bildirilmesi ve
“kemakan hidmet-i celile-i fetva hakkında istida olunması” üzerine 1823
21
Rifat Özdemir, XIX. Yüzyılın lk Yarısında Ankara, Ankara, 1986, s.205.
Mehmet Zeki Pakalın, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlü ü, C. II, stanbul, 1993,
s. 599.
23
A. . ., D.n. 67, Vr. 8b/ B. 39
24
A. .S., D.n. 67, Vr. 100b/ B 307.
25
Çadırcı, a.g. e., s.92.
22
Mehmet GÜNE
98
Eylül sonlarında26 ve 1825 Ocak sonlarında27 gönderilen mektuplarda
görevine eskisi gibi devam etmesi istenmi tir.
Müftüler, bu görevin haricinde müderrislik, vaizlik, vakıf
mütvellili i, tarikat eyhli i gibi vazifelerde de bulunmaktaydılar. Mesela,
Karahisar-ı Sahib müftülerinden Ali Efendi’nin Karahisar-ı Sahib’de
bulunan Alaca Medrese vakfından almak üzere yarım hisse müderrisli e
mutasarrıf oldu unu görüyoruz28. Ayrıca imam, hatib, müezzin gibi din
görevlilerinin imtihana tabi tutulmaları için kurulan imtihan komisyonunda
müftüler de üye olarak yer almaktaydı29.
Osmanlı Devleti’nde müftüler, her ne kadar ba ka mezhebe göre de
fetva verebilmekle beraber30 daha ziyade Hanefi imamların en sahih
kavillerine göre fetva vermeleri emredilmekte ve kendilerinden fetva
istenilen konularda Hanefi fıkhına dair yazılmı muteber kitaplarla31 bunların
açıklama ve eklerine atıflar yaparak fetva vermeleri, ayrıca görev yaptıkları
kazanın müftüsü olduklarını sarih bir ekilde belirtmeleri istenmekteydi32.
Di er müesseselerde oldu u gibi, müftülük müessesesinde de
zamanla çe itli suistimaller yapıldı ını görüyoruz. Belgelerde genellikle
vazifesinden hariç i lere müdahele ile memleketin ihlal ve fesadına, devletin
mühim i lerinin gecikmesine sebeb olan harekette bulunmak, “harc-ı fetva”
adı altında almakta oldu u ücretten daha fazlasını talep etmek, er’i
hükümler hilafına fetva vermek gibi davranı larından dolayı müftülerin
vazifelerine son verilerek ba ka bir yere sürgün olarak gönderildi ini ve
yerlerine ba kalarının tayin edildi ini görmekteyiz. imdi bunlara birkaç
misal verelim:
1826 Haziran ba larında Tırhala kazasında müftü olan Esseyyid
Mehmed Naim’in tamah, irtikab ve vazifesi haricinde i lere müdahele ile
memleketin fesadına ve devletin mühim i lerinin aksamasına sebeb olması
ve verdi i fetvalardan “harc-ı fetva” adı ile be kuru tan altı kuru a kadar
26
A. .S., D.n. 67, Vr. 8b/ B 39.
A. .S., D.n. 67, Vr. 27b/ B 110.
28
A. .S., D.n. 67, Vr. 85b/ B 272.
29
Özdemir, a. g. e., s.206.
30
Ebu’l-ula Mardin, “Fetva”, slam Ansiklopedisi, C. IV, s.583.
31
Belgelerde “kütüb-i mutebere” olarak tesmiye edilen kitaplar unlardı:
a- El-Muhtar fi Fürui’l-hanefiyye
b- Kenzü’d-dekayık
c- Vikayetü’r-rivaye fi Mesaili’l-hidaye
d- Mecmau’l-bahreyn ve Mülteka’n-nehreyn
e- Muhtasaru’l-Kuduri
f- Mülteka’l-ebhar
32
A. .S., D.n. 67, Vr. 5a/ B. 25
Vr. 45b/ B. 166
Vr. 83a/ B. 266
27
Sosyal Bilimler Dergisi 99
akça almakta oldu u
emredilmi tir33.
gerekçesiyle
Karahisar-ı
Sahib’e
sürülmesi
Bor kazası ve Karahisar-ı Sahib naiblerine hitaben yazılan Haziran
1829 tarihli bir emirde, Bor Müftüsü Arif Efendi’nin vazifesinden hariç
i lere giri mek suretiyle memleketin nizamının bozulmasına sebep olması ve
“mehamm-ı saltanat-ı seniyyenin tatiline sebeb olan hilaf-ı rıza hareketlere
cür’et” etmesi üzerine “liecli’t-te’dib” Karahisar-ı Sahib’e sürülmesi
emredilmi tir34.
1825 Nisan ba larında Anadolu valisi Vezir Dervi Mehmet Pa a ve
Karahisar-ı Sahib kazası naibine hitaben gönderilen bir ba ka emirde de
U ak kazasında müftü olan Seyyid Osman Efendi’nin kendi halinde fetva
i leriyle me gul olmayıp, Allah’ın emaneti olan halka daima zulmetti i ve
verdi i fetvalardan fazla para talep etti i ileri sürülmü ve fetva verme
yetkisi elinden alınarak Karahisar-ı Sahib’e sürülmesi emredilmi tir35.
Sadece görevini suistimal eden müftüler de il, fetva verme i inde
yeterli olmayan müftüler de fetva hizmetinden alıkoyularak yerlerine ba ka
birileri atanmaktaydı. 24 Nisan 1828’de Karahisar-ı Sahib Müftüsü
Abdülvahid Efendi, “hilaf-ı ahkam-ı er’iyye verdi i fetvaları rü’yet olunub
fıkh-ı erifde mümareseti olmadı ı tebeyyün etmekle hidmet-i fetvadan hacr
olunub” yerine müftü olarak Hüseyin Efendizade Esseyyid Abdullah Efendi
tayin edilmi tir36.
nceledi imiz dönem itibariyle belgelerde adı geçen Karahisar-ı
Sahib müftüleri hakkında kısaca u bilgileri verebiliriz:
Hüseyinzade Seyyid Abdullah Efendi
lk olarak 1816-1817’de Ali Efendi’nin yerine müftü olarak tayin
edilmi tir. Vazifesindeki ba arısından dolayı dönemin eyhulislamı
tarafından 1819-1820 tarihlerinde müftülük görevine devam etmesi
istenmi tir. 1820-1821’de azledilerek yerine Karahisar-ı Sahib müftüsü
olarak Süleyman Efendi atanmı tır37. 26 Temmuz 1823’te Ali Efendi’nin
yerine tayin olmu , 1825 Ekim sonlarına kadar görevde kalmı tır38. 24 Nisan
1828’de Abdülvahid Efendi’nin görevden alınması üzerine Kadızade
Mehmed Tahir tarafından yeniden göreve getirilmi tir39. 1839-1840
33
A. .S., D.n. 67, Vr. 63b/ B. 219.
A. .S., D.n. 67, Vr. 130a/ B. 394.
35
A. .S., D.n. 67, Vr. 31a/ B. 120.
36
A. .S., D.n. 67, Vr. 107a/ B. 332.
37
Yusuf lgar, Karahisar-ı Sahib Sanca ı Müftilik Kurumu ve Afyonkarahisar Müftileri,
stanbul, 1992, s.57.
38
A. .S., D.n. 67, Vr. 5a/ B. 25
39
A. .S., D.n. 67, Vr. 107a/ B. 332.
34
Mehmet GÜNE 100
senesinden itibaren altı yıl daha müftülük yapan Abdullah Efendi, 1845’te
yerini Hacı Abdülvahid Efendi’ye bırakmı tır.
Ali Efendi
1822-1823’te Süleyman Efendi’nin yerine müftü olmu tur. Yakla ık
bir yıl sonra azledilmi tir. 1825 Ekim sonlarında görevden alınan Seyyid
Abdullah Efendi’nin yerine yeniden müftü olarak tayin edilmi tir40. Umur
Bey Alaca Medresesi’nde müderrislik vazifesinde de bulunmu olan müftü
Ali Efendi 1826-1827’de çocuksuz olarak vefat etmi tir41.
el-Hacc Abdülvahid Efendi
Müftü Ali Efendi’nin vefatı üzerine 31 Mart 1827 tarihinde yerine
eyhülislam Kadızade Mehmed Tahir tarafından Abdülvahid Efendi tayin
edilmi tir42. Fasılalı olarak üç kez müftülü e getirilen Abdülvahid
Efendi’nin 10 Mayıs 1827 tarihinde çocuksuz olarak vefat eden Ali
Efendi’den bo alan Umur Bey Alaca Medresesi vakfından olmak üzere
yarım hisse müderrisli e mutasarrıf olarak görevlendirildi ini
de
43
görüyoruz . 5 Temmuz 1845 tarihinde Hüseyin Efendizade Seyyid
Abdullah Efendi’den sonra yeniden göreve getirilen Abdülvahid Efendi,
1852-1853’e kadar müftülü e devam etmi , ihtiyarlı ından dolayı
azledilerek yerine Yusuf Agah Efendi tayin edilmi tir44.
c) NAK BÜ’L-E RAF VE NAK BÜ’L-E RAF KA M- MAKAMI
Osmanlı Devleti’nde, Hz. Peygamber soyundan gelen, “seyyid” ve
“ erif” olarak isimlendirilen bir zümre bulunmaktaydı45. Hz. Peygamber’e
duyulan hürmet ve sevgiden dolayı onun neslinden gelen bu ki ilere hürmet
ve saygı gösterilmekte; devlet, bunları “tevcihiyye”, “arusiyye” gibi
vergilerden, askere gitme ve benzeri bütün kamu yükümlülüklerinden muaf
tutarak ellerine “siyadet beratı” denilen belgeler vermekteydi. Ayrıca vakıf
mütevellili i ve zaviye tevliyeti gibi hizmetlerin verilmesinde bunlara
öncelik tanınmaktaydı46. Bu kimseler, seyyidlik i areti olarak “alamet”
denilen ye il renkli sarıklar giyerlerdi47.
Hz. Peygamber soyundan geldiklerine dair ellerinde belgeleri
bulunan bu ki ilere tanınmı imtiyazları korumakla görevli, merkez
40
A. . ., D.n. 67, Vr. 45b/ B. 166.
A. .S., D.n. 67, Vr. 85b/ B. 272.
42
A. .S., D.n. 67, Vr. 83a/ B. 266.
43
A. .S., D.n. 67, Vr. 85b/ B. 272.
44
lgar, a.g.e., s.63.
45
Hz. Hüseyin kolundan gelenlere “seyyid”, Hz. Hasan kolundan gelenlere de “ erif” adı
verilmektedir.
46
Çadırcı, a.g.e., s.94.
47
Uzunçar ılı, a.g.e., s.163.
41
Sosyal Bilimler Dergisi 101
te kilatında saygın bir yere sahip olan ve “nakibü’l-e raf” adı verilen
kimseler bulunmaktaydı. Bu ki ilerin eyalet ve sancak merkezlerindeki
temsilcilerine de “nakibü’l-e raf kaim-i makamı” denilmekteydi.
Nakibü’l-e raflık, XVII. yüzyıl sonlarına kadar yüksek ulemaya
mahsus bir makam de ildi. Ancak, bu tarihten itibaren stanbul kadısı ve
görevden alınan kadıaskerler arasında bu makama geçecek Peygamber
soyundan gelen pek çok kimsenin bulunması dolayısıyle nakibü’l-e raf
tayin edilenler bunlar arasından seçilmeye ba lanmı tır48.
Padi ah nezdinde çok büyük itibara sahip olan nakibü’l-e raf,
padi ahla beraber sefere gider ve “sanca -ı erif” dibinde yürürdü. Padi ah
cüluslarında padi aha ilk önce o biat edip dua ederdi. Bayram tebriklerinde
de nakibü’l-e raf, di er devlet erkanından öncelikliydi. Gerek cülusta ve
gerekse bayram tebri inde padi ah, nakibü’l-e raf için aya a kalkardı49.
Nakibü’l-e raflar eyalet, sancak ve kazalarda yine seyyid ve erif
olan kaymakamları vasıtasıyla “ ecere-i tayyibe” denilen bir defter tutarlardı.
Osmanlı Devleti’ndeki bütün seyyid ve eriflerin isimleri ve hüviyetlerinin
bulundu u bu defterlerde, Peygamber soyundan geldiklerini belgeleyenlerin
soy kütükleri ile birlikte ikamet ettikleri ehir, görev ve durumları da kayıtlı
idi50.
Nakibü’l-e raf kaim-i makamları, stanbul’dan
tarafından gönderilen bir mektup ile tayin olunmaktaydı.
nakibü’l-e raf
nceledi imiz dönemde Karahisar-ı Sahib Sanca ına ba lı Barçınlı,
Nevahi Barçınlı ve Sincanlı kazalarında bulunan seyyidler için bir kaim-i
makam ataması tespit edilmi tir: 3 Ocak 1824 tarihinde Nakibü’l-e raf
Mehmed Sıddık Efendi, Hamza Efendi’ye bir mektup yazarak, Karahisar-ı
Sahib, Barçınlı, Nevahi Barçınlı ve Sincanlı kazalarında bulunan seyyidler
üzerine nakibü’l-e raf kaim-i makamı olarak tayin edildi ini kendisine
bildirir. Mektupta “sadad-ı kiram”a hürmet edilmesini, seyyidli in “kuzat ve
kaim-i makam senedleri”yle belgelendirilmesi gerekti ini, sahte seyyidlik
iddiasında bulunanların men edilmesi, kimseye seyyidlik alameti
verilmemesi ve seyyidlik iddiasında bulunanların stanbul’a bildirilmesi,
ayrıca “sadad-ı kiram”dan “tevcihiyye”, “arusiyye” ve di er isimlerle para
alınmaması ve aldırılmaması tenbih edilmektedir51.
Nakibü’l-e raf, sancak merkezinde kadılardan veya müderrislerden
birini kendisine kaim-i makam olarak tayin edebildi i gibi, eski nakibü’le raf kaim-i makamlarından da münasib gördü ü birisini tayin edebilmekte
48
Uzunçar ılı, a.g.e., s.166.
Uzunçar ılı, a.g.e., s.169.
50
Çadırcı, a.g.e., s.93.
51
A. .S., D.n. 67, Vr. 2a/ B. 9.
49
Mehmet GÜNE 102
idi. Nitekim, 3 Ocak 1824’ te nakibü’l-e raf kaim-i makamlı ından men
edilen smail Efendi52, 28 Haziran 1824’te yeniden Karahisar-ı Sahib,
Barçınlı, Nevahi Barçınlı ve Sincanlı kazalarına nakibü’l-e raf kaim-i
makamı olarak atanmı tır53.
Bölgelerinde bulunan seyyidlerin sahip oldukları imtiyazları
korumak nakibü’l-e raf kaim-i makamlarının esas görevlerini te kil
ediyordu. Seyyid ve eriflerin kayıtlarının tutulması, bu kayıtların bir
suretinin stanbul’da bulunan nakibü’l-e rafa gönderilmesi ve Peygamber
soyundan gelmedikleri halde sahte belge düzenleyerek “sadattan” olduklarını
ileri sürenlere engel olmak da yine nakibü’l-e raf kaim-i makamının görevi
idi. Böyle sahte belge düzenleyenlerin haklarında takibat yapılarak bu
ki ilerin bertaraf edilmesi ve nakibü'l-e raf tarafına bildirilmesi gönderilen
mektuplarda sıkı sıkı tenbih edilmekteydi. Ayrıca bu gibi kimselere
seyyidlik beratı vermekten kaçınılması da isteniyordu54.
ehrin ileri gelen ki ilerinden olan nakibü’l-e raf kaim-i makamı,
halkı ilgilendiren bütün i lerde etkili olup, mühim meselelerin görü üldü ü
toplantılara i tirak etmekteydi. Ayrıca ayan, ehir kethüdası gibi görevlilerin
seçiminde kadı ve müftü ile birlikte önemli rol oynamaktaydı.
Mahkemelerde de “ uhudü’l-hal” olan kimseler arasında yer aldı ı
görülmekteydi55.
Seyyidlerin yargılanması da merkezde nakibü’l-e raf, ta rada ise
nakibü’l-e raf kaim-i makamları tarafından yapılırdı. Yönetici ve kadılar bu
hususta bunlara müdahale edemezlerdi56.
Nakibü’l-e raf kaim-i makamları sadece bir kazanın de il, birden
fazla kazanın temsilcisi olarak da görevlendirilebilirdi. Nitekim, Karahisar-ı
Sahib’e Nakibü’l-e raf kaim-i makam olarak tayin edilen kimselere hitaben
yazılan mektuplarda, “Karahisar-ı Sahib ve Barçınlı ve Nevahi Barçınlı ve
Sincanlı kazalarında kaim-i makam olan ............Efendi” ibaresi konuyla
ilgili bütün belgelerde tekerrür etmektedir57.
52
A.g.b.
A. .S., D.n. 67, Vr. 13b/ B. 66.
54
A. .S., D.n. 67, Vr. 2a/ B. 9.
Vr. 4a/ B. 21.
Vr. 6a/ B. 33.
Vr. 13b/ B. 66.
Vr. 44a/ B. 165.
Vr. 58b/ B. 210.
Vr. 96a/ B. 298.
Vr. 108a/ B. 336.
55
Çadırcı, a.g.e., s. 94.
56
Çadırcı, a.g.e., s. 93.
57
Bkz. dibnot 54’te geçen belgelerin tamamı.
53
Sosyal Bilimler Dergisi 103
Nakibü’l-e raf kaim-i makamlarına, bu görevlerinin yanında ba ka
resmi görevler verildi ini de tespit ediyoruz. Mesela, Karahisar-ı Sahib,
Barçınlı, Nevahi Barçınlı ve Sincanlı nakibü’l-e raf kaim-i makamı olan
smail Efendi, 1 Ekim 1828’de –vasıfları haiz olması hasebiyle- Karahisar-ı
Sahib mütesellimli ine vekaleten atanmı tır58.
Nakibü’l-e raf kaim-i makamlı ının görev süresi hakkında kesin bir
bilgi elde edememekteyiz. Ancak, bunların kadılar gibi belirli bir süre için
görevlendirilmeyip, uzun yıllar i ba ında kaldıklarını söyleyebiliriz.
Nitekim yukarıda adından sıkça bahsetti imiz smail Efendi, iki defa
görevden alınmak suretiyle en az altı yıl nikabette kalmı tır59.
nceledi imiz dönemde nakibü’l-e raf kaim-i makamlarının da kendi
i leriyle u ra mayıp, memleket i lerine müdahale ettiklerini ve bundan
dolayı da vazifelerinden alıkoyulduklarını kaynaklardan tesbit
edebilmekteyiz. Belgelerde, görevden alınma sebebi –ya da sebepleri- açıkça
belirtilmemekte, bazan “ ehrin düzeninin bozulmasına sebeb olan
hareketlerde bulunmak”, bazan da “hilaf-ı rıza harekette bulunmak” gibi
fiiller, görevden alınma gerekçesi olarak ileri sürülmektedir.
1827 Haziran sonlarında Adana valisi ve Karahisar-ı Sahib naibine
hitaben gönderilen bir emirde, Adana’da nakibü’l-e raf kaim-i makamı olan
Hüseyin Efendi’nin “ihtilal-i beldeyi mucib harekat-ı na-merzıyyeye
cesaretinden” dolayı görevden uzakla tırılarak Karahisar-ı Sahib’e
sürüldü ünü görüyoruz60. Yine ba ka bir belgede de, Karahisar-ı Sahib’te
nakibü’l-e raf kaim-i makamı olan smail Efendi’nin, 13 Kasım 1825
tarihinde “hilaf-ı rıza harekatından” dolayı görevden alındı ını tespit
ediyoruz61.
Her ne kadar belgelerde açıkça belirtilmemekte ise de, nakibü’l-e raf
kaim-i makamlarının “hilaf-ı rıza” hareketlerinin ba ında herhalde sahte
siyadet beratı düzenlemeleri gelmekteydi. Zaten seyyid oldu unu iddia eden
bir kimsenin iddiasını, seyyidlerden olan ahidlerle ispatlayarak nakibü’le raf defterine kaydettirebilmesi yeterli idi. Bunun için de kaim-i makamlara
çe itli adlar altında rü vet verilmekteydi. Nakibü’l-e raf kaim-i makamı, bu
sahte hüccetleri kendisine tabi olanların sayısını ço altmak için yapmakta,
bu kayıt ve kabulü kitabına uydurmak için de bir “ ecere-i neseb” tertib ve
tanzim etmekteydi62.
58
A. .S., D.n. 67, Vr. 120a/ B. 364.
A. .S., D.n. 67, Vr. 4a/ B. 21.
Vr. 108a/ B. 336.
60
A. .S., D.n. 67, Vr. 90a-91b/ B. 279.
61
A. .S., D.n. 67, Vr. 44a/ B. 165.
62
Uzunçar ılı, a.g.e., s. 112.
59
Mehmet GÜNE 104
imdi de Karahisar-ı Sahib’de görev yapmı olan nakibü’l-e raf
kaim-i makamlarının adlarını, görev tarihlerini ve kimler tarafından
atandıklarını görelim:
Esseyyid smail Efendi, 7 Eylül 1823’te Nakibü’l-e raf Mehmed
Sıddık Efendi tarafından iki defa göreve getirilmi tir63. 3 Ocak 1824’te
smail Efendi görevden alınarak yerine Hamza Efendi tayin olunmu tur64. 28
Haziran 1824 tarihinde Hamza Efendi’nin azledilmesi üzerine, smail Efendi
yeniden nikabete getirilmi 65, 13 Kasım 1825’te smail Efendi tekrar
görevden alınarak yerine Abdürrezzak Efendi nakibü’l-e raf kaim-i makamı
olmu tur66. 22 Ekim 1827 tarihinde smail Efendi, Nakibü’l-e raf Ahmed
Seyyid Efendi tarafından dördüncü defa nikabete getirilmi 67 ve 14 Temmuz
1828’de gönderilen bir mektup ile göreve devam etmesi istenmi tir68.
SONUÇ
Esas itibariyle Osmanlı Devleti ta ra te kilatı, idari bakımdan
merkez te kilatı ile paralellik arzetmektedir. Bu cümleden olarak 1822 –
1830 yılları arasında Afyon’un idari yapısında da bu benzerlikleri görmemiz
mümkündür. Çalı mamızın konusunu te kil eden ilmiye mensubu yöneticiler
bu ba lamda de erlendirildi inde kadı ve naibler, merkez te kilatındaki
kadıaskerlerin, müftüler eyhulislamların, nakibü’l-e raf kaim-i makamları
da nakibü’l-e rafların ta radaki temsilcileri olarak kar ımıza çıkmaktadırlar.
Bahsedilen bu görevlilerden kadı ve naib istisna olmak üzere müftü
ve nakibü’l-e raf kaim-i makamlarının, ehir yönetiminde umera (ehl-i seyf)’
ya göre ikinci planda kaldıkları muhakkaktır. Ancak, bu ki ilerin ehir
yönetimindeki etkinliklerinin dolaylı yollardan olması da onları yönetici
zümreden soyutlamak için geçerli bir sebep olamaz.
nceledi imiz dönemde Osmanlı Devleti genelinde bir çok
müessesede oldu u gibi bu müesseselerde de suistimal, yolsuzluk vs. pek
çok olumsuzluklar görülmektedir. Devlet bu duruma duyarsız kalmamı
ancak, almı oldu u tedbirlerle de yeterli olamamı tır.
63
A. .S., D.n. 67, Vr. 4a/ B. 21.
Vr. 6a/ B. 33.
64
A. .S., D.n. 67, Vr. 2a/ B. 9.
65
A. .S., D.n. 67, Vr. 13b/ B. 66.
66
A. .S., D.n. 67, Vr. 44a/ B. 165.
67
A. .S., D. n. 67, Vr. 96a/ B. 298.
68
A. .S., D. n. 67, Vr. 108a/ B. 336.