------------------------------------MODERN ORTADOĞU TARİHİ - TAR310U
(BAHAR- 0 1)
------------------------------------Ö ETLER
(01-08)
SORULARLA ÖĞRENELİM
(01-08)
ONU SONU SORULARI
(01-08)
ALIŞTIRMA SORULARI
(01-08)
I MIŞ İ E ve FİNAL SORULARI
( 018- 019)
----------------------------Ha
la an
https://istanbul.academia.edu/mustafaisik
1
TAR310U-MODERN ORTADOĞU TARİHİ
Ünite 1: Ortadoğu Tarihine Giriş
Dış Dinamikler: Bölge İslam'dan önce iki büyük
İmparatorluğun etkisi altındaydı:
Ortadoğu Tarihine Giriş
Ortadoğu tanımı coğrafi bir tanım olmayıp siyasi bir
tanımdır. Ortadoğu kavramı din olarak Müslüman kuşağı,
etnik olarak da çoğunlukla Arap, Fars ve Türk nüfusunun
yaşadığı bölgeleri ifade etmektedir. Elbette bu etnik
kimlikler arasında Berberî, Kürt, Çerkez vs. gibi guruplar
da bulunmaktadır. Bu coğrafyada Müslüman olmayan
kuşağı temsil eden ülke İsrail iken farklı etnik kökeni
temsil eden ülke ise Pakistan’dır.
Bölge jeopolitik açıdan da ayrı bir öneme sahiptir.
Jeopolitik; coğrafya ve tarihin belirlediği ilişkilerdir.
Devletlerin dış politika davranışlarını, ülkelerin coğrafi
konumu, fiziki çevresi, sahip olduğu kaynaklar, geçiş
yolları vs. ile ilişkilendiren yaklaşımdır. Kısaca bir
bölgenin coğrafyası ve orada gelişen tarih, o bölgenin
jeopolitiğini belirleyen dinamiklerdir. Bu kavram ilk defa
İsveçli Kjellen (1864-1922) tarafından kullanıldı ve
Halford MacKinder (1860-1947) tarafından geliştirildi.
Yahudilik, Hristiyanlık, İslamiyet gibi semavi dinlerin
doğduğu yer olması, bu dinlerin kutsal mekanlarının
burada bulunması, şehirleşmenin ilk defa bu coğrafyada
ortaya çıkmış olması, kara, deniz ve hava yolu olarak
birçok bölgeyi birbirine bağlıyor olması bu önemi
arttırmaktadır. Bölge de tek başına Arap dünyası, dünya
enerji kaynağının %60'tan fazlasına sahipken, İslam
dünyası ele alındığında bu oran %75'i geçmektedir. Bu
durum Ortadoğu'nun önemini arttırmakla beraber bölgeyi
bir çatışma haline de çevirmektedir.
Ortadoğu’yu anlayabilmek
bulunmaktadır:
•
•
için
iki
önemli
husus
İç Dinamikler
Dış Dinamikler
İç Dinamikler: Arap yarımadası ve Suriye çöllerinde
yaşayan halk, kuraklıktan dolayı oldukça zor bir hayata
mecburdu ve insanlar göçebe (bedevi) bir hayat sürmek
zorundaydılar. Elverişli vahaların bulunduğu Uman, Orta
ve Doğu Arabistan'da ise yerleşik (Hazari) hayatın
gelişmesi mümkündü.
Bedevi: Çöllerde hayatlarını göçebe olarak geçiren
guruplardır. En temel bağları kan (aile/akraba) bağıdır.
Ailelerin oluşturduğu kabile en üst siyasi yapılarıdır. Basit
bir hayat sürerler, fakat katı geleneksel kurallara
sahiptirler. İhtiyaç duymadıkça meskûn mahallere
gelmezler. Yerleşik hayata ve ziraata karşıdırlar. Mümkün
olduğunca, bağlı bulundukları devletin kontrolünden uzak
yaşamayı tercih ederler.
Hazari: Bedevilerin aksine çöllerdeki vahalarda yerleşik
hayatı benimsemiş guruplardır. Kan bağı ve kabile bağları
konusunda bedeviler gibi olmakla birlikte bunlar ziraat ve
ticaret ile uğraşırlar. En büyük sorunları bedevilerin
yaptıkları yağmalardır. Bu yağmadan kurtulabilmek için
bedevilere "ihave" adıyla bir "kardeşlik vergisi" öderler.
•
•
Roma ve
Sasani İmparatorluğu.
Ancak bu güçler bölgenin geleceği üzerinde etkide
bulunabilecek güçte değillerdi. İslamiyet'in kabul
edilmesi, Hz. Muhammet'in önderliği, halife dönemi
bölgenin şekillenmesinde önemli bir yere sahiptir. Hz.
Osman döneminde başlayan iç karışıklıklar Hz. Ali
döneminde de devam etmiş ve bölgede başka bir dönemin
başlangıcı olmuştur. Hz. Ali ve Muaviye arasında yaşanan
çekişmeler sırasında en net davranışı hariciler
sergilemiştir.
Hariciler; Hz. Ali ve Muaviye arasında çıkan ihtilafta, iki
tarafın hakeme başvurmasını reddeden guruplara verilen
isimdir. Zamanla bir inanç biçimine dönüştü. Hz.
Peygamber soyuna (Seyyidlere) bağlılıkları olmakla
birlikte Şiilikten farklı bir doktrin geliştirdiler. Özellikle
Kuzey Afrika'da İslamın yayılmasında etkili oldular.
Bugün daha ziyade Uman ve kısmen Libya'da (Cebel
Nefusa'da)
varlıklarını
İbadilik
adı
altında
sürdürmektedirler.
Bölgede devlet merkezini Şam'a taşıyan Emeviler
ardından merkezi Bağdat'a taşıyan Abbasiler ortaya çıkmış
ve bölgenin kaderi üzerinde söz hakkına sahip
olmuşlardır.
Ortadoğu Tarihinde Türkler ve Osmanlı Barışı
Selçuklular ve Memlüklüler
Emevilerin son dönemlerinde, Abbasî ihtilalinde etkin
olan Türkler Ortadoğu'da varlıklarını hissettirmeye
başladılar. Selçuklular ve Memlüklüler coğrafyada
kendilerini göstererek bölge tarihinde Türklerin yerini,
İslam’ın gücünü göstermiştir.
Osmanlı Barışı(Pax Ottomana)
İstanbul'un fethinden sonra Müslüman dünyasının güç
merkezi konusunda rekabet başlamış ve merkez İstanbul
olmuştur. Osmanlı Devleti batıda doğal sınırlarına
ulaştıktan sonra doğuya yöneldi. Osmanlı Devleti giderek
Arap coğrafyasında hakimiyetini genişletti ve sonuçta 17.
ve 18. yüzyıllarda Osmanlı Barışı egemen oldu. 18.
yüzyıldan itibaren yerel gelirlerin bu idarenin aynen
sürdürülmesine yetmemesi idareye mahalli güçlerin
karıştırılmasına yol açtı. Bu durum merkezden kopuşları
beraberinde getirdi. Bu süreç bölge halkının Avrupai
düşünce ile tanışmasına yol açtı. Batı'dan yükselen etnik
ve dini milliyetçilikler Osmanlıya karşı hoşnutsuzluğa yol
açtı.
Yirminci yüzyılın başında Balkanlardan geri çekilmek
zorunda kalan Osmanlı Devleti buna rağmen dünyanın en
büyük güçlerinden biriydi. Jeopolitik konumu, petrol
yataklarına sahip olması da diğer emperyalist ülkelerin
Osmanlı devleti üzerinde plan yapmalarına neden
oluyordu. Birinci dünya savaşı öncesinde ülkenin Arap
coğrafyasını kapsayan güney bölümünün bir kısmı fiilen
işgal altında olsa bile, büyük bölümü hala Osmanlı
egemenliğindeydi.
Ortadoğu kavramını ve bugünkü Ortadoğu’yu meydana
getiren süreç birinci dünya savaşıdır. Savaş Avrupalı
Devletler arasındaki rekabete dayalı gibi olsa da hedef
Osmanlı egemenliğindeki topraklardı. İngilizler ve
Fransızlar arasındaki Sykes-Picot Antlaşması ile bu
toprakları aralarında paylaştılar. Bu paylaşım İngiliz
sınırlarında yer alan Filistin bölgesinde yeni bir siyasi alan
oluşturdu. Burada bulunan kutsal mekanlar göz önüne
alınarak Filistin'in uluslararası bölge olması kararlaştırıldı.
Filistin de "Yahudi Yurdu"nun kurulması vaadi bugün de
yaşanan Arap-İsrail sorununa yol açtı.
Manda Yönetimleri
Birinci dünya savaşı sonrasında değişen güç dengeleri
sonucunda Osmanlı Devletinden koparılan Arap
halklarının galip devletlerin mandası altına girmesi
benimsendi. Bu durum İngilizler ve Fransızlar ile
Amerikalıları karşı karşıya getirdi. Bu süreçteki
tartışmalar manda himayesini resmileştiren San-Remo
Konferansının alt yapısını oluşturdu. Suriye ve Lübnan
Fransız, Irak ve Filistin İngiliz mandasına bırakıldı.
Türkiye'nin durumu Sevr ile çizilecekti ancak Milli
Mücadele bu anlaşmayı boşa çıkardı.
Etnik-Dinî Yapı ve Çatışma Alanları
Etnik Yapı
Ortadoğu coğrafyası zengin etnik çeşitliliğe sahiptir.
İslam'ın bu coğrafyadaki gücü Arapça ile yayılmış olması
burada yaşayan halklar arasında bir bağın kurulmasını
sağlamıştır. Bölgede Arapçadan sonra en çok konuşulan
dil Türkçedir. Ayrıca bölgede Farsça ve Kürtçe de
konuşulmaktadır. Farklı etnik kimliklerin birbiri ile olan
yakınlaşmaları din üzerinden şekillenmektedir. Bu nedenle
azınlık tanımı batılıların tanımına uymamaktadır.
Soğuk Savaş: Başını ABD’nin çektiği Batı Bloğu ile
Sovyetler Birliği’nin çektiği Doğu Bloğu arasında, 1947
ile 1991 yılları arasında süren uluslar arası siyasi, ideolojik
ve askeri gerilim dönemi.
Azınlık: Bir ülkeden çoğunluğun içinde yaşayan ve etnik
kökeni, dili, kültürü ve dini bakımından büyük kesimden
ayrılan daha küçük gruplara verilen isimdir.
Bölgede bulunan etnik gruplar;
1.
2.
3.
4.
5.
Türkler,
Kürtler,
Çerkezler,
Farslar ve
Araplardır.
Dinî Çeşitlilik
Gerek semavi gerekse semavi olmayan dinler bu
coğrafyada ortaya çıktı ve günümüze kadar ulaştı, bu
nedenle dini çeşitlilik oldukça fazladır. Bölgede
çoğunluğun bağlı olduğu din İslam'dır. Daha sonra ise
Hıristiyanlık ve Yahudilik gelmektedir.
Bölgede çeşitli dinlerden hareketle yeni inanç şekli olarak
heteredoks gruplar da ortaya çıkmıştır. Bu gruplar
arasında;
•
•
•
Yezidilik,
Zerdüştlük/Zoroastrianizm ve
Sabiilik vardır.
Yezidilik: Kökü Emeviler zamanına kadar indirilen ve
İslam ile putperest inançların karışımından meydana gelen
bir dindir. Melek Taus diye isimlendirdikleri Şeytan'a
tapmaları ile tanınmışlardır. Suriye'de ortaya çıkmasına
rağmen Kuzeybatı Irak'ta Sincar dağlarında Kürtler
arasında gelişmiştir. Bugün ağırlıklı olarak Irak'ta
yaşamakta olup yeni Irak anayasasında da kabul edilen
etno-dini bir gruptur.
Zerdüştlük/Zoroastrianizm: Monoteist bir inanç biçimi
olup Zerdüşt'ün öğretilerini içermektedir. Sasaniler
döneminde etkin olan bu inanç sistemi bugün İran'da Yezd
ve Kirman bölgesi ile Gabariler arasında yaşamaktadır.
Pek çoğu Hindistan'a göç ederek Parsi topluluğunu
oluşturdular. Kutsal kitapları Zend Avesta'dır.
Sabiilik: Aydınlık ile karanlık arasındaki dualizme
dayandırdıkları inanç sistemlerinde, maddi evrenin
dolayısıyla bedenin de kötü olduğuna inanırlar. Ruhun
beden hapishanesinde olduğunu kabul ederler. Genellikle
İran'ın Ahvaz ve Hurremşehr bölgesi ile Irak'ta Ammara,
Bağdat ve Basra gibi bölgelerde yaşamaktadırlar.
Mandiler olarak da tanınırlar.
Diğer Sorunlar ve Çatışma Alanları
Bölge Jeopolitik önemi ve sahip olduğu petrol kaynakları
açısından tarih boyunca güç savaşlarının ve çatışmaların
merkezi konumunda olmuştur.
Sınırlar: Birinci Dünya Savaşından sonra ortaya çıkan
yeni devletler ve sınırlar yapay özellik taşımaktadır.
Bugün Yemen-Suudi Arabistan, Irak-Kuveyt, Irak-İran,
Kuzey-Güney Sudan, Birleşik Arap Emirlikleri-İran,
Cezayir-Fas gibi ülkeler arasında çözüm bekleyen bir dizi
sınır problemleri bulunmaktadır.
Milliyetçilik: Arapça konuşan ve kendini Arap hisseden
grupların birleştirilmesi milliyetçilerin temel isteğidir.
Bölgede kurumsal olarak panarabizmi (bütün Arapları
birleştirme fikri) temsil eden Arap Birliği Teşkilatı,
Bölgesel Birliği temsil eden Mağrıb Birliği (içinde Arap
olmayan üyeler de var) zengin Körfez Ülkelerini temsil
eden Körfez İşbirliği Teşkilatı gibi kuruluşlar kuruldu. Bu
kuruluşlar arasındaki fikir ayrılıklar çatışmalara neden
oldu. Bölgede giderek artan mezhep çatışmaları da yeni
sorunların ortaya çıkmasına neden oldu.
Filistin Sorunu ve Arap-İsrail Çatışması: Ortadoğunun
en canlı sorunudur. Dünya barışını da yakından
ilgilendirmektedir.
Arap-İsrail Çatışmasının Kronolojisi şöyle sıralanabilir:
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
1882 Filistin'e düzenli Yahudi göçlerinin
başlaması
1885 Siyonizm kavramının ortaya çıkışı
1896 Theodor Herzl "Yahudi Devleti" kitabını
yayımladı.
1897 Birinci Siyonizm Kongresi
1917 İsrail Devleti'nin kuruluşunu hazırlayan
Balfour Deklarasyonu
1920 Filistin'de İngiliz mandasının kurulması
1936-39 Siyonist göçlere ve İngiliz mandasına
karşı Arap ayaklanmaları
1937-38 İngiliz komisyonunun Filistin'i ikiye
bölme önerilerinin ortaya çıkması
1939-45 II. Dünya Savaşı ve Yahudilerin
Avrupa'da katliama uğramaları
1946 Kudüs'te Yahudi militanlarının 91 kişinin
ölümü ile sonuçlanan terör eylemi
1947 Filistin meselesinin İngilizler tarafından
BM'ye taşınması ve taksim planı
1948 İsrail Devletinin ilan edilmesi
1949 İsrail'in BM üyesi olması
1964 Filistin Kurtuluş Örgütü'nün kuruluşu
1967 Altı Gün Savaşları: İsrail'in Doğu Kudüs,
Batı Şeria, Golan Tepeleri ve Gazze'yi işgal
etmesi
Kaynakların Kullanımı: Bölgenin petrol bakımından
zengin olması bazı çekişmelere yol açmaktadır. Gelir
kaynaklarının
büyük
bir
bölümü
silahlanmaya
harcanmaktadır. Su kaynakları bakımından fakir olması bu
coğrafyanın diğer bir sorunudur. Türkiye, Suriye ve Irak
arasında Dicle ve Fırat nehirlerinin suyunun kullanımı ile
ilgili tartışmalar yaşanırken, İsrail önemli nehir
kaynaklarına (Batı Şeria ve Golan) ve yeraltı sularına
sahip olduğu için avantajlı durumdadır.
Arap Baharı: 2010 yılında Tunus'ta başlamış olup
Yemen, Mısır, Libya ve Suriye'yi etkilemiş olan halk
hareketidir. Ekonomik adaletsizlik, baskı ve sosyal
adaletsizliklere karşı doğmuştur.
Ortadoğu Tarihine Giriş
ORTADOĞU TARİHİNE GİRİŞ
Coğrafya ve Jeopolitik
Ortadoğu tanımı coğrafi bir terim değildir. Siyasi bir tanımdır. Bu yüzden anlamı
konusunda farklı görüşler ortaya atılmıştır. Zira “doğu” herkes nazarında bir yönü
ifade ederken “orta” kelimesi “neyin veya nerenin ortası” sorusunu da beraberinde getirmektedir. Yerkürenin hiçbir yeri başka bir yer için orta değildir. İlk defa
1850’lerde İngilizlerin Hindistan’daki Sömürge idaresi tarafından iç yazışmalarında
kullanılmakla birlikte; gerçekte bir kavram olarak literatürde kullanılması Amerikan tarihçi Alfred Mahan (1840-1914) ile başlamıştır. Mahan, 1902 yılında kaleme
aldığı bir makalesinde bu kavram ile doğu-batı ekseninde Basra Körfezi ve etrafını
“orta” olarak tasvir ediyordu. Nitekim bu kavram 20. Yüzyılın başında literatüre bu
anlamı ile girdi. A. Mahan’ın bu tanımını doğu üzerine yazılar yazan Valentino Chirol hararetle destekledi ve o, bu kavramı sınırlarını belirterek yeniden tanımladı.
Resim 1.1
Sudan’ın
Bölünmesinden
Önceki Kuzey
Afrika ve
Ortadoğu
Haritası
Kaynak:
Alain Gresh,
Dominique
Vidal,
Ortadoğu,
İstanbul, 1991.
4
Modern Ortadoğu Tarihi
Fakat bu ilk kullanımı ile Birinci Dünya Savaşı sonrasındaki kullanımı aynı anlamı taşımıyordu. Birinci Dünya Savaşı yıllarında İngiltere’nin Mezopotamya’daki
askeri faaliyet alanı “Ortadoğu”, Mısır’daki askeri faaliyet alanı da “Yakındoğu”
olarak tanımlanıyordu. Bu kullanımın içinde daha çok Güneybatı Asya’da yer alan
Arap Yarımadası, Mezopotamya, Basra Körfezi ve ayrıca İran yer almaktaydı. Savaştan sonra bu iki farklı kavram yeni bir jeopolitik yaklaşım ile Ortadoğu başlığı
altında birleştirildi. Zira bölgedeki egemen güç olan Osmanlı Devleti yıkıldı, yerine Avrupalı güçlerin yeni manda idareleri ve nüfuz alanları kuruldu. Kavram artık İngiliz emperyalizminin doğuda uzandığı noktaların ortasını işaret ediyordu.
Aslında bu kavram Avrupa güçleri arasındaki rekabeti de yansıttığından kolay benimsenmedi. İkinci Dünya Savaşı sonuna kadar Ortadoğu’yu içine alan bölgeler
hâlâ Yakındoğu (the Near East) kavramı ile tanımlanıyordu. Uzakdoğu’ya nispetle
kullanılan bu kavram coğrafi bir yön olarak doğru olsa bile, stratejisyenlere göre
Anadolu, Akdeniz’in doğusu ve Mısır ile birlikte Balkanları da içine aldığından
siyasî anlatıma uygun değildi.
Ortadoğu tarihi artık günümüzde bu ayrıntılar düşünülmeden yaygın bir şekilde kullanılmaktadır. Bu durumda Dean Smith’in şu sorusunu tekrar etmek yerinde
olacaktır. Neyin ortası ve nerenin doğusu veya bu kavram nereleri içine almaktadır? (Smith: 2006, 8). Yaygın kullanımına rağmen bu sorunun cevabı da oldukça
değişkendir. Zira tanımı belirleyen coğrafya değil, kullanıldığı tarihlerdeki politik
yaklaşımlardır. Bu yüzden Ortadoğu’ya siyasi gelişmelere paralel olarak daralan
veya genişleyen bir anlam verilmektedir. Dar anlamı ile Ortadoğu, Güneybatı Asya
devletlerini (Arap Yarımadası, Basra Körfezi, Irak ve Suriye’yi içine alan bölge) içermektedir. Daha geniş anlamıyla da Güneybatı Asya’dan Kuzey Afrika’nın en batısı
olan Fas (Mağrıb) ile doğuda Afganistan ve Pakistan’ı da içine alan bölgeye verilen
isimdir. Ancak siyasal bir terim olarak bir takım değişkenlere bağlı olması hasebiyle
bu tanımların da yeterli olmadığı durumlar vardır. Örneğin Türkiye hangi bölgede
yer alacaktır veya daha açık bir ifade ile Türkiye bir Ortadoğu ülkesi midir? Türkiye bu tasnife göre bir Ortadoğu ülkesidir. Oysa Türkiye’nin Avrupa kısmı coğrafi
olarak bu tanımın dışında iken siyasî olarak, Türkiye bu tanımın içindedir. İşte bu
basit yaklaşım bile kavramın siyasî bir anlatım olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Amerika, İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra bölge politikalarında etkin olmaya
başlaması ile Ortadoğu’yu “Atina’dan Tahran’a, Ankara’dan Kahire’ye” diye yeniden
tanımladı. Ancak bu gün yine Amerikan politikaları çerçevesinde gelişen siyasi
olaylara bağlı olarak bu kavram “Büyük Ortadoğu” şeklinde daha da genişletildi.
Buna göre Ortadoğu, Nil vadisinden (Sudan dahil) Orta Asya’nın Müslüman ülkelerine, Güneydoğu Avrupa’dan Türkiye ve Kıbrıs dahil olmak üzere Arap Denizi ve çevresine kadar uzanan geniş bölgeyi içine almaktadır. Başka bir yaklaşımla
Avrupa-Asya ve Afrika’nın ortasında kalan bölgedir. Aslında daralan ve genişleyen Avrupa merkezli hareketli bu haritayı belirleyen başka önemli bir kıstas daha
bulunmaktadır. Buna göre Ortadoğu kavramı din olarak yerküredeki Müslüman
kuşağı, etnik olarak da çoğunlukla Arap, Fars ve Türk nüfusunun yaşadığı bölgeleri
ifade etmektedir. Elbette bu etnik kimlikler arasında Berberî, Kürt, Çerkez vs. gibi
guruplar da bulunmaktadır. Ama bu gurupların da diğerleri ile ortak özellikleri
tamamının Müslüman olmalarıdır. Bu geniş coğrafyada bu kaideyi yani Müslüman
olmayan kuşağı temsil eden yegâne ülke İsrail iken farklı etnik kökeni temsil eden
ülke ise Pakistan’dır. Bu kitapta, her ne kadar Ortadoğu kimliği ile ilişkilendirilse
de Orta Asya, Balkanlar ve Afganistan, Pakistan gibi mekânlar dışarıda tutularak,
daha çok Güneybatı Asya ve Kuzey Afrika eksenindeki ülkeler ele alınacaktır.
5
1. Ünite - Ortadoğu Tarihine Giriş
Resim 1.2
Modern
Ortadoğu ve
Kuzey Afrika
Kaynak:
Google Maps
Ortadoğu kavramının ortaya çıktığı yıllarda daha çok dar anlamını içeren
bölgeler için kullanılıyordu. Bu bölgenin sahip olduğu mekânsal özellikler, nüfus
çeşitliliği ve doğal kaynaklar da ona özel bir tanımın yapılmasında etkili oldu.
Bu bölge insanlık tarihi açısından da ayrı bir öneme haizdir. Tarihte insanların
ilk defa bir araya gelerek guruplar halinde yaşamaya başladıkları, şehirleşmenin
yaklaşık dört bin yıl önce ilk defa ortaya çıktığı coğrafyadır. Üç büyük semavî din
olan Yahudilik, Hıristiyanlık ve İslamiyet’in de doğduğu yerdir. Bu dinlerin kutsal
mekânlarının da buralarda yer alması insanlık nazarında ayrı bir cazibe oluşturmaktadır. Tarih boyunca ancak bu bölgelere hakim olabilen devletlerin büyük imparatorluklar kurabildiği de unutulmamalıdır. Coğrafyasının belirlediği jeopolitik önem bunlar ile de sınırlı değildir. Ortadoğu, Afrika-Avrasya kara kitlelerinin
doğal kavşak noktasıdır. En önemli geçiş yollarının üstündedir. Bölgenin bir adı
da “Yedi Deniz Ülkesi”dir. Ortadoğu Karadeniz, İstanbul Boğazı, Marmara Denizi, Çanakkale Boğazı ve Ege Denizi yoluyla Güneydoğu Ukrayna’dan Akdeniz’e
uzanan suyoluna yaslanmaktadır. Tarih boyunca Nil Deltası ve Sina Yarımadası
kullanılarak karadan Akdeniz ile Kızıldeniz birbirine bağlanırken bu gün aynı
işlevi Süveyş kanalı yapmaktadır. Coğrafi güçlüklere rağmen Anadolu ile İran arasında tarih boyunca geçişin ve yolların sürekli mevcudiyeti bütün coğrafyanın
birbiri ile ne denli irtibatlı olduğunu göstermektedir. (Goldschmidt, A.-Davidson
L., 2007:29). Aslında günümüzde gelişen hava taşımacılığında kullanılan hava
yolu koridorları için de durum aynıdır. Ortadoğu hava koridoru nerede ise bütün
kıtaları birbirine bağlamaktadır.
Bölgenin jeopolitiğini belirleyen en önemli faktörlerden bir tanesi de kuşkusuz dünyanın istisnasız bağımlı olduğu enerji kaynaklarıdır. Tek başına Arap
dünyası, dünya enerji kaynaklarının % 60’tan fazlasına sahip iken bütün İslam
dünyası ele alındığında bu rakam % 75’i geçmektedir. Bu özellikleri ile tarih boyunca olduğu gibi günümüzde de Ortadoğu dünyanın en önemli cazibe merkezi
ve aynı zamanda en büyük çatışma alanıdır.
Jeopolitik: Coğrafya ve
tarihin belirlediği ilişkilerdir.
Devletlerin dış politika
davranışlarını, ülkelerin
coğrafi konumu, fiziki çevresi,
sahip olduğu kaynaklar, geçiş
yolları vs. ile ilişkilendiren
yaklaşımdır. Kısaca bir
bölgenin coğrafyası ve orada
gelişen tarih, o bölgenin
jeopolitiğini (coğrafyadan
kaynaklanan siyasi önemini)
belirleyen dinamiklerdir. Bu
kavram ilk defa İsveçli Kjellen
(1864-1922) tarafından
kullanıldı ve Halford
MacKinder (1860-1947)
tarafından geliştirildi.
6
Modern Ortadoğu Tarihi
Tarihin Belirleyici Rolü
Ortadoğu’yu anlayabilmek için iki önemli hususun algılanması gerekmektedir.
Birincisi, tarih boyunca bu coğrafyayı şekillendiren kendi iç dinamikleri, ikincisi
de uluslararası sistemin geliştirdiği dış dinamikleridir.
İç Dinamikler: Konumuzu ilgilendiren ve iki kıtaya yayılmış olan Ortadoğu
ve Kuzey Afrika tarihine genel bir bakış yapıldığında önemli bir detay daima
gözden kaçmaktadır. Tarih içinde bu coğrafyanın geleneksel idari yapısı nasıldır
ve uzun dönemli istikrar veya idare hangi yöntem(ler)le sağlanmıştır? İnsanlığın en eski tarihi, ayrıca birlikte yaşama veya çatışma kültürünün de kaynağı
olan semavi dinlerin menşei bu bölgeler olduğu tespiti yukarıda yapılmıştı. Diğer taraftan coğrafyanın genişliğine nispetle tarih boyunca oldukça sınırlı ve
dağınık bir nüfus yapısına da ev sahipliği yapan bu coğrafya, birbiri ile uyumlu
fakat öteki ile rekabet ve çekişme halinde olan “basit siyasal yapıları” da daima
besledi. Bunda coğrafi yapının büyük rolünün olduğu kabul edilebilir. Nitekim
özellikle Arap yarımadası ve kuzeyinde kalan Suriye çöllerinde (Beriyyetü’şŞam) bölgenin ahalisi, kuraklıktan dolayı hep zor ve marjinal bir hayata mecburdu ve coğrafya asırlarca insanları göçebe (bedevî) hayata mahkûm etti. Nispeten Uman, Orta ve Doğu Arabistan’da tarıma elverişli vahalar bulunuyordu
ve yerleşik (hazarî) hayatın gelişmesine imkân tanıyordu. Diğer taraftan Kızıldeniz, Basra Körfezi ve Akdeniz sahillerine uzanan bölgelerde şehircilik ve ticaret gelişti. Ancak genel olarak coğrafi zorunluluklar tarih boyunca Ortadoğu
ve Kuzey Afrika’da karmaşık yapıyı gerektiren siyasi teşkilatlanmalara pek izin
vermemekteydi.
Burada sözü edilen basit siyasal yapı, en eski devirlerden günümüze kadar
önemini yitirmeden varlığını hissettiren kabilevî toplum yapısıdır. Bu yapı geniş
ve zorlu coğrafyada birlikte yaşayabilme, barınma ve savunma ihtiyaçlarını pratik
bir şekilde karşılayabilmekteydi. Ayrıca bu yapı modern zamanların demokrasisinin savunduğu ilkelerden çok da uzakta değildi. Kabile toplumlarında mutlaka
gücünü gelenekten alan bir kabile önderi şeyh/emir bulunmaktaydı. Kabilesinin
fertlerine eşit mesafede olmak ve meclisinde (şeyh/emir meclisi) onların fikirlerini alarak idaresini yürütmek zorundaydı. Şeyhlik/emirlik, kayd-i hayat şartıyla
üstlenilmekteydi. Fakat kabile veya toplumuna karşı idarî zaafının görülmesi ya
da herhangi bir nedenden dolayı yükümlülüklerini yerine getirememesi durumunda şeyh/emir meşruluğunu kaybediyordu. Ancak ölüm dışında şeyhin değişimi çoğunlukla zorla veya şeyhin bir şekilde aynı asalete mensup kişi veya kişiler
tarafından ortadan kaldırılması ile sağlanabiliyordu. Hangi isimle olursa olsun
Ortadoğu ve Kuzey Afrika’da, modern dönemlerde kurulan sistemlerde/rejimlerde bile -istisnalar olmakla birlikle- lider değişimi de hep böyle olageldi. Bu kapalı
sistem, kabilenin -modern zamanlarda toplumun- birlikteliğini ve kendi içindeki
homojen yapısını korurken, savunma saikı ile de kendi dışındakine yabancılaşmakta, hatta düşman olabilmektedir. İslam’dan önce Arap kabileleri arasındaki
çatışmaların sembolü olan ve “Eyyamul Arap” diye bilinen tarihi çekişmeler bunun örnekleri ile doludur. Çeşitli dönemlerde federatif, konfederatif veya başka
isimlerle gerçekleşen birliktelikler de oldukça zayıftır. Herhangi bir problem karşısında herkes kendi kabuğuna çekilmekte ve fırsat bulunca karşı atağa geçebilmektedir. Bu da daima çatışmalara zemin hazırlamaktaydı.
Hangi şartlarda yaşarsa yaşasın kabile toplumlarının kendilerine ait olduğunu
kabul ettikleri bir mekânları (dira) bulunmaktaydı. Asırlar içinde geleneksel olarak
kendisine ait olduğu kabul edilen topraklar (çölde diralar veya şehirler) üzerinde
1. Ünite - Ortadoğu Tarihine Giriş
7
pek çok bağımsız idari birlikler (bedevî veya hazarî) veya modern deyimle devletler hayata geçirilmiştir. Başka bir deyişle tarih içinde Ortadoğu ve Kuzey Afrika
çoğunlukla istikrarsızlığı temsil eden irili-ufaklı siyasi birliklerin doğup büyüdüğü
ve tabii olarak tarihe karıştığı bir saha olmuştur. Söz gelimi eskiçağlarda Güney
Arabistan’da Himyeriler büyük bir medeniyet geliştirmelerine rağmen, toparlayıcı
bir rol üstlenemediler. Himyeri Devleti, Habeşli kabilevî güçler elinde yıprandı.
Sonra da Acemler tarafından ortadan kaldırıldı. Aynı şekilde Orta Arabistan’da
kurulan Kende devleti de yine çevresindeki kabilevî güçlerin elinde tarih oldu.
Kuzey Arabistan’da (Ürdün’de Petra’da) Nebatî devleti ile Palmira’daki (Suriye)
krallık da uzun sürmedi ve Romalılar tarafından ortadan kaldırıldı. Dolayısıyla
Ortadoğu’nun en önemli unsuru olan Araplar için modern anlamda devletsizliğin
normal olduğu kanaati hakikatten uzak olmamakla birlikte; Arapların, kendilerini
devletsiz de idare edebildikleri sonucunu çıkarmak mümkündür. Bundan dolayı
milattan önce yaklaşık olarak 1000li yıllardan itibaren kendilerinden söz edilmesine ve zor şartlarda yaşayabilme becerilerine rağmen Araplar, İslam’ın doğuşuna
kadar hiçbir zaman ne fetih ne de büyük çaplı siyasi organizasyonlar yapan milletler olamadılar. Tabii olarak onlar ile birlikte aynı coğrafyayı paylaşan diğer etnik
unsurlar da aynı tarzı benimsediler.
Bedevî: Çöllerde hayatlarını
göçebe olarak geçiren
guruplardır. En temel bağları
kan (aile/akraba) bağıdır.
Ailelerin oluşturduğu kabile
en üst siyasi yapılarıdır.
Basit bir hayat sürerler, fakat
katı geleneksel kurallara
sahiptirler. İhtiyaç duymadıkça
meskün mahallere gelmezler.
Yerleşik hayata ve ziraata
karşıdırlar. Mümkün
olduğunca, bağlı oldukları
devletin kontrolünden uzak
yaşamayı tercih ederler.
Resim 1.3
Bedeviler
Kaynak: Zekeriya
Kurşun Koleksiyonu
Dış Dinamikler: Bölge tarihinde normal devlet hayatını ve istikrarı sağlayan
süreçler de eksik değildir. Ancak bu süreçlerde iç dinamiklerden ziyade dış dinamiklerin etkili olduğu müşahede edilmektedir. Merkezi gücünü etkin bir şekilde
hissettirmeyen fakat parçalı siyasi yapılara şemsiye vazifesi görebilen, gerektiğinde
de askeri güç kullanabilen hegemonik/başat güçler, imparatorluklar zaman zaman
bölge tarihinde istikrarın kaynağı olmuşlardır. Bölgede modern dönemlere kadar
defalarca tekrarlanacak olan bu durum, modern siyaset teorisindeki başat güç
(dominant power) teorisi ile yakınlık arz etmekle birlikte bütünüyle aynı değildir.
Nitekim İslam’dan önce Arap Yarımadası (Suriye dahil) ve Kuzey Afrika’ya baktığımızda bu coğrafyanın iki büyük başat gücün şemsiyesinde olduğu görülür: Roma
(daha sonra Bizans) ve Sasani İmparatorlukları. Her ikisi de güçlü imparatorluklar
olmakla birlikte, merkezleri bölgeden oldukça uzaktadır. Askeri güç gösterisi yete-
Hazarî: Bedevilerin aksine
çöllerdeki vahalarda
yerleşik hayatı benimsemiş
guruplardır. Kan bağı ve kabile
bağları konusunda bedevîler
gibi olmakla birlikte bunlar
ziraat ve ticaret ile uğraşırlar.
En büyük sorunları bedevîlerin
yaptıkları yağmalardır. Bu
yağmadan kurtulabilmek için
bedevîlere “ihave” adıyla bir
“kardeşlik vergisi” öderler.
8
Modern Ortadoğu Tarihi
neğine sahip olan bu imparatorluklar Arap coğrafyasında ve Kuzey Afrika’da itaati
ve istikrarı sağlayabiliyordu. Ancak bu güçler bölgede geleceği şekillendirecek herhangi bir değişiklik yapma yeteneğinden uzakta idiler. Elbette imparatorluk kültürü
ve hatta dini de bu bölgelerde yayılmaktaydı fakat bunlar da yerel bir kimliğe bürünmekteydi. Tarih içinde bundan sonra da dış dinamiklerin olumlu veya olumsuz
etkisi müteaddit defalar ortaya çıkacaktır.
İslam ve Siyasî Bütünleşme: Bilinen yazılı kaynaklara göre 1600 yıl boyunca
varlıklarını yukarıda anlatılan tarzda sürdüren Araplarda en büyük değişim,
hatta toplumsal devrim 610’lu yıllardan sonra İslam ile başlamıştır. Arapların
ruhlarında ve hayatlarında meydana getirdiği değişim ile o miskin toplum birden fatih bir topluma dönüşmüştür. Bu dönüşüm, Arap dünyasındaki siyasi
algıyı da kısa zamanda şekillendirmiştir. Özellikle ciddi dinî ve siyasi baskıların sonucunda 622 yılında Mekke’den Medine’ye gerçekleşen zorunlu hicretten
sonra Hz. Muhammed’in terbiyesinde başkalarıyla yaşayabilme becerisi geliştiren bu anlayış, onlara aynı zamanda yeni bir devlet geleneği de sunacaktır. Hz. Muhammed İslamiyet ile birlikte Müslümanların diğerlerinden farklı ama kendi içinde bütünlüğü olan bir “ümmet” olduklarını benimsetirken;
“Medine sözleşmesi” ile de “öteki” kabul edilen unsurlar ile aynı siyasal çatı
altında yaşanabileceğini öğretti. Aslında bu başlangıç, tarihinde ilk defa Arap
coğrafyası merkezli ve uzaklara hatta dünyaya hitap eden yeni bir siyasal yapının işaretlerini veriyordu. Nitekim bu uygulamanın ilk örneklerini bizzat Hz.
Muhammed’in kendisi vefatına kadar verecektir. O, geleneklerin aksine yakın
çevresi ile bir dizi anlaşmalar yaparken etraftaki büyük güçlere de hem İslam’ı
tebliğ etmenin ve hem de diplomatik ilişkiler tesis etmenin yollarını aramıştır.
Hz. Muhammed’in hayatında iken yaptığı uygulamalar esasında peygamberlik
görevi dışındaki yeni modelin de bir laboratuarı olmuştu. Gerçekten bütünüyle
hayata geçirilişi kendisinden sonraki dört halife devrinde olacaktır. Bu yüzden
de İslam tarihçileri, Hz. Muhammed’in devrine asr-i saadet (mutluluk çağı)
dört halife devrine de hulefâ-yi raşidin (doğru yolun takipçileri halifeler) devri
adını vermişlerdir.
Bu devir bir anlamda birleşme (kabilelerin konsolidasyonu) ve çevreye yayılma
devri olmuştur. Nitekim dört halife döneminde Müslümanların Medine merkezli
devleti Arabistan, Suriye, Irak, Mısır ve Batı İran’ı da içine alacak büyüklüğe ulaşmıştı ki, tarihte ilk defa Hicaz (Medine) merkezli böyle bir devlet ortaya çıkacaktı.
Bir dizi siyasal örneklere öncülük edecek çeşitliliğe sahne olan bu dönem fazla
uzun sürmedi. Nitekim daha Hz. Osman zamanında başlayan iç karışıklıklar Hz.
Ali döneminde devam ederek, yeni bir dönemin başlamasına sebep oldu. Tarihçiler her iki dönemi olumlayarak bu dönemlerin Hz. Ali ile bittiğine inanma eğiHariciler: Hz. Ali ile
Muaviye arasında çıkan
limindedirler. Ancak bu ilk tecrübeler “biat almak ve adaleti sağlamak” koşuluyla
ihtilafta, iki tarafın hakeme
insan tabiatına ve dönemine uygun siyasal rejimlerin her zaman adapte edilebilebaşvurmasını reddeden
guruplara verilen isimdir.
ceğinin örnekleri olduklarından bir sonraki devirlerin de ilham kaynağı oldular.
Zamanla bir inanç biçimine
Hz. Ali ile Muaviye arasındaki çekişmelerde hem eski kabilevî anlayışlara ve
dönüştü. Hz. Peygamber
soyuna (Seyyidlere)
hem de o günkü dini algıya uygun en net davranışı sergileyenler Hariciler olmuşbağlılıkları olmakla birlikte
tur. Hz. Ali’nin siyasi bir arayış olarak Muaviye ile anlaşma yolunu seçmesinin
Şiilikten farklı bir doktrin
geliştirdiler. Özellikle Kuzey
onlar tarafından reddedilmesi, eski Arap geleneğini hatırlatmaktadır. Onlara göre
Afrika’da İslamin yayılmasında Halifelik Ali taraftarlarının iddia ettiği gibi sadece peygamber soyuna hasredileetkili oldular. Bu gün daha
mez, zira bu makam bütün Müslümanların hakkıdır. Ancak Muaviye’nin yaptığına
ziyade Uman ve kısmen
Libya’da (Cebel Nefusa’da)
da olumlu bakmadıklarından ona da karşıdırlar. Buna karşılık bu gurup marjinalvarlıklarını İbadilik adı altında
leşmiş ve bütünden kopmuştur. Bu örnek göstermektedir ki; Hz. Ali’den sonra besürdürmektedirler.
9
1. Ünite - Ortadoğu Tarihine Giriş
nimsenen yani “biati ve anlaşmayı” esas alan metot genel kabul gördü. Yani ilk iki
dönemin uygulamalarının bir devamı olarak algılandı. Hz. Ali taraftarlığı ile ortaya
çıkan ve İslam’ın, İmamı (devlet başkanını) “nas” ile tayin ettiğini iddia eden siyasi
görüş (Şia) de birincisi gibi hep marjinal kalacak ve İslam Ümmeti’nin ötekisini
oluşturacaktır.
Daha sonrakiler tarafından milliyetçilikle ve halifelik yerine hanedanlığı tesis etmekle suçlanan Emeviler, oldukça rasyonel siyasi kararlar alabilmişlerdir.
Muaviye’nin muhalefetinin çıkış yeri olması hasebi ile devletin merkezini Şam’a
taşıyan Emeviler, aslında bu yeni merkez sayesinde de geniş fetihler yapabildiler. Sekizinci yüzyılın yarısına ulaşıldığında Suriye merkezli devletleri (tarihte
ilk defa bu merkezli bir devlet olmuştur) yine tıpkı eskileri gibi “halifelik” adı altında Orta Asya’dan Kuzeydoğu Hindistan’a; oradan Mağrib’e (Kuzey Afrika’nın
tamamı), güney ve merkezi İspanya’ya kadar hükmedecektir. Dine saygısız, milliyetçi ve hatta despotluk ile anılan Emeviler, bir taraftan Müslümanları siyasi
bir birlik altında tuttukları gibi, diğer taraftan Müslüman olmayanlara da verdikleri garantiler ile (zimmî statüsü) bir dünya devleti kurabilmişlerdi. Müslüman Arapların bir dünya devleti ve gerçek bir imparatorluk kurma yolunda
attıkları bu büyük adım aslında bir kere daha tekrarlanmayacaktır. Emeviler zamanında ulaşılan coğrafya bu günkü Ortadoğu tanımına giren coğrafyayı içine
aldığı da göz ardı edilmemelidir.
Bir asrı tamamlayamadan Emevileri ortadan kaldıran Abbasiler (daha heterojen bir kimliği temsil ederler) aynı yolda yürüyememişlerdir. Onların ortaya
çıkışı, -tarihçiler tarafından haklı bulunan gerekçeleri de olsa- bir başkaldırı hareketi olup Arap fatihlerinin “kabuğa çekilme” sonucunu doğurdu. Ancak ne olursa olsun bu hareket, Müslüman dünyasında dinginliği de beraberinde getirerek;
ilim ve kültür hayatının gelişmesine katkı sağlayacaktır. Yani Emeviler fetihler ile
İslam coğrafyasını genişletirken, Abbasiler kültür ve medeniyet ile İslam dünyasını canlı tuttular. Devlet merkezini Şam’dan Bağdat’a taşıyan Abbasiler devrim
sırasında karşı oldukları hanedan/hilafet sistemini de aynen tatbik ettiler. Ancak
onlar askeri gücü kullanma becerisi yerine, “hükümet” ile “hikmet” arasındaki
bağlantıyı yani siyaseti keşfederek; bu sayede daha uzun ömürlü olabildiler. Onların döneminde İslami bilimler (hadis, tefsir, fıkıh), dil, felsefe hatta tarih bir
hayli gelişme gösterdiği gibi; aslında asırlarca Müslümanlar arasında tartışılacak
ilk İslami siyaset teorileri de bu devirde gündeme geldi. Ancak bu teorilerin birçoğunda eski Sasani geleneğinin etkili olduğu görülmektedir.
Bütün bu gelişmeler, hatta yeni inşa edilen hükümet merkezi Bağdat’a barış
kelimesinin sıfat olması (Medinetü’s-Selam=Barış Şehri) bile yeni başkaldırıların çıkmasını önleyememiştir. 1000’li yıllara gelindiğinde artık dünyevileşen
hilafet bölünmüş; Abbasî hilafeti gibi Endülüs Emevî hilafeti ve Kahire’de ümmetin ötekini temsil eden Şiî Fatımî hilafeti ortaya çıkmıştır. Bu yeni durum
aslında İslam siyasetinin önerdiği “ittihat/birlik” fikrine aykırı fakat Araplarda
mevcut kabilevî kültüre uygun düşmekteydi. Dolayısıyla din ile gelenek arasında sıkışan dönemin egemeni Müslüman Araplar bir çare üretmek yerine; dışarıdan gelecek bir “dinamiğe” muhtaç idiler. Zaten Sünnî Abbasi hilafeti askeri bir
güç olarak kullandığı Şiî Büveyhiler üzerindeki etkisini de kaybederek, meşruluğu tartışılır olmuştu.
Size göre Ortadoğu kavramını belirleyen temel etkenler nelerdir?
1
10
Modern Ortadoğu Tarihi
ORTADOĞU TARİHİNDE TÜRKLER VE OSMANLI BARIŞI
Selçuklular ve Memlükler
Emevilerin son dönemlerinden itibaren varlıkları hissedilen hatta Abbasi ihtilalinde etkin olan Türk unsurlar da bugün Ortadoğu diye nitelenen coğrafyanın
tarihinde etkin bir şekilde devreye girdi. Başka bir ifade ile bölge tarihine bir
dış dinamik olarak dahil oldu. 1055’te Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey Bağdat’ta
bir kurtarıcı olarak karşılandı. Zira dönemin bölgeyi dönüştürebilecek hegemonik/başat gücü Selçuklulardı. Tuğrul Bey, Alparslan ve Melikşah dönemlerinde
Abbasi hilafeti ayakta tutulabilmiş ama bu sefer de “bölünmüş bir iktidar tipi”
ortaya çıkmıştır. Abbasiler hilafetin dinî yönünü temsil ederken; Selçuklular
dünyevî iktidarı temsil ediyorlardı. Aslında bu durum geçici bir istikrarı sağlamakla birlikte, Abbasilerde sürekli dünyevî iktidarı tekrar ele geçirme hevesini
de canlı tuttu. Nitekim Abbasi halifeleri zaman zaman Selçuklu sultanlarının
zaafından istifade ederek maddi iktidarı da kullanmaya çalıştılar. Ancak haçlı
seferleri hem Selçukluları ve hem de Arapları yordu ve nihayet başka bir güç
devreye girdi. Moğollar 1258’de Bağdat’ı işgal ederek son halifeyi de öldürdüklerinde bu hanedanın sonunun geldiği kabul edilmişti. Ancak hanedanın kurtulan
bir üyesi 1261’de Kahire’de bölgesel güç olmak isteyen Memluk Sultanı tarafından Abbasi halifesi olarak ilan edilince; hanedan Selçuklular zamanında olduğu gibi devam etme imkânı buldu. İslam coğrafyasında başat güç olma rolünü
Türk ve Çerkez kökenli Memlükler üstlenince; İslam devletinin merkezi yeniden yer değiştirmiş oldu. Abbasi hilafetini himayelerine almakla; Memlükler,
Haçlılar ve Moğollar karşısında İslam’ın yeni gücü olarak ortaya çıktılar. Coğrafi avantajlarından dolayı Anadolu üzerinden gelen haçlı tehlikesinden fazla
etkilenmeyen Memlükler, Arap/Müslüman dünyasında 250 yılı aşkın bir sürede
koruyucu şemsiye rolünü üstlendiler. Müslüman olmalarına rağmen Memlüklerin üstlendikleri rol, İslam’dan önce Arabistan ve Kuzey Afrika’da Roma’nın
(Pax Romana) veya Sasanilerin rolünden fazla olmamıştır. Hiç şüphesiz Kahire dışında Şam gibi şehirlerde İslami kurumların gelişmesine katkı sağlamakla
birlikte; genel olarak dış tehditlere karşı savundukları çevreye, merkezin sadece
şefkat gücünü göstermek ve iktisadi desteğini sağlamadan öteye geçememişlerdir. Geçmişe göre daha fazla teşkilatlanmış, devlet görünümündeki farklı farklı yapıdaki kabile emirlikleri ve Hicaz’daki Haşimî emirliği bu şemsiye altında
bağımsızlıklarını son raddesine kadar kullanabiliyorlardı. Ancak buna rağmen
-farklı bir ırk eliyle de olsa- içerden Müslüman dünyasında istikrarın sağlandığı
uzun ömürlü bir yapı olmuştur.
Osmanlı Barışı (Pax Ottomana)
Osmanlıların sahneye çıkışı ve özellikle İstanbul’un fethi akabinde Müslüman
dünyasında güç merkezinin neresi olacağı rekabetinin baş gösterdiği muhakkaktır.
Bu konuda, Osmanlı Devleti Fatih Sultan Mehmet’ten itibaren Müslümanlar üzerinde daha ziyade manevi/psikolojik otorite kurmak ile yetindiler. Ancak özellikle
1500lerde Portekizlilerin Hindistan’a yerleşip, Hürmüz Boğazı üzerinden Babü’lMendeb’e kadar etkin olmaları ve onlar karşısında Memlüklerin aciz kalmaları
Osmanlı Devletini harekete geçirecektir. Nitekim önce Çaldıran’da Safevilere karşı alınan zaferle doğuda kendini güven altına alan Yavuz Sultan Selim, 1516’da,
önce Suriye’ye ertesi yıl da Mısır’a yaptığı sefer ile İslam dünyasının güç merkezini
1. Ünite - Ortadoğu Tarihine Giriş
İstanbul’a taşıyacaktır. Burada Osmanlı Devleti’nin “güç merkezi” mi “hegemonik
güç” mü olduğu tartışması yapılabilir. Ancak her halükarda, bu değişimin bugünkü Ortadoğu ve Kuzey Afrika coğrafyasına en uzun süreli istikrarı ve barışı getirdiği muhakkaktır.
Osmanlı Devleti’nin batıdaki doğal sınırlarına ulaşmasından sonra İslâm ülkelerine yönelmesi tesadüfî değildir. 16. yüzyılın başlarında büyük bir güce ulaşan
ve “nizâm-ı âlem” tasavvuruna, yani dünyaya düzen verme iddiasına sahip olan
Osmanlı Devleti, Batı’da olduğu kadar Doğu’da ve Güney’de de kendisini kanıtlamak zorundaydı. Üstelik Batı’da mücadele ettiği güçler, güneyde de İslâm dünyasını ve dolayısıyla da Osmanlı Devleti’ni tehdit etmekteydi. Esasında bu mücadele
16. yüzyıldan önce başlar. Osmanlıların İstanbul’u fethi ve batıda boy göstermeleri, güneydeki Müslümanlara karşı kutsal ittifakların doğması ile neticelenir. Nitekim, bu dönemde önemli bir deniz gücüne sahip olan Portekizliler, 1458 yılında
V. Alfonso öncülüğünde Fas’taki Muvaridlere karşı savaş açmış; yıllarca sürdürülen bu akınlar sonucunda 1468’de Kazablanka’yı tahrip etmiş ve 1471’de de Fas’ın
batı taraflarını tamamen ellerine geçirmişlerdi. Başka bir ifade ile Avrupa tehdidi
Osmanlı sınırlarına yaklaşmaktaydı.
Basra Körfezi, Kızıldeniz ve Kuzey Afrika’da Arapların yaşadığı geniş coğrafyada ciddi bir Portekiz ve İspanyol tehdidi baş gösterdi. Sultan II. Mehmed’in
İstanbul’u fethinden sonra “Fatih” unvanı alması gibi, 1495-1521 yılları arasında
Hindistan’da kurduğu devleti merkez edinerek Arap sahillerine yönelen Portekiz
Kral’ı I. Manuel’in de “Fetihlerin Efendisi” olarak anılmaya başlanması ilginçtir.
Portekiz ve İspanyolların 16. yüzyılın başlarına kadar bu geniş coğrafyanın denize açık kısımlarında hâkimiyetlerini fiilen tesis ettikleri açıktır. Hürmüz’den
Bahreyn’e kadar bütün İran ve Arap emirleri Portekizlere tabi olmuşlardı. Müslüman dünyasında uzun süre istikrarı sağlayan Memlûklerin idaresinde bulunan
Mısır ve Suriye kısmen bunun dışında kalmakla birlikte yine de tehdit altındaydı.
Memlûk idaresinin bu güçler tarafından yıkılması, Arap coğrafyasının tamamının esarete düşmesi ve güney sınırlarının tehdit altına girmesi anlamına geldiği
için, Osmanlı Devleti’nin, Hint okyanusundan Basra körfezine, Anadolu sınırlarına ve Kuzey Afrika’ya kadar olan bölgelere hâkim olması stratejik bir zorunluluk olarak ortaya çıktı. Osmanlı Devleti, aynı bölgelerde istikrarı sarsan diğer
bir rakip güç olan Safevileri bertaraf edip doğu sınırının güvenliğini sağladıktan
sonra, Suriye, Mısır, Hicaz, Basra körfezi, Trablusgarp, Cezayir, Tunus ve Yemen’i
hâkimiyeti altına aldı. 16. yüzyıl boyunca savaş, davet, ikna gibi değişik yöntemlerle bu bölgelerin Osmanlı egemenliğine girmesi ve her bölgenin özelliğine, âdet
ve geleneklerine göre bir yönetim biçimi kurulması için gayret edildi. 1517-1571
yılları arasındaki elli yılı aşkın bir sürede Osmanlı devleti Yemen’den Fas’a kadar
(Fas hariç) olan coğrafyaya bütün teşkilatıyla yerleşti.
Osmanlı Devleti ile birlikte İslam dünyasında sağlanan istikrar sadece siyasi
bir istikrar veya bölgenin dış tehditlerden himayesi değildi. Bir noktada, İslam’in
ilk yıllarından itibaren gelişmeye başlayan, Abbasiler ile olgunlaşan, Selçuklular
ile güçlenen İslam kültürünün son aldığı şekli ile tekrar geri dönerek Arap dünyasında bir restorasyon yapma hareketi idi. Bu restorasyon ilan edilmemiş olsa bile
hem Müslüman dünyasında birlikteliği (ittihadı) sürdürmenin araçlarını keşfetme
ve hem de dünya ile bütünleşmeyi amaçlıyordu. Bu yüzden söz konusu coğrafyada Osmanlı uygulamaları geçmişteki egemen güçlerden farklı olacaktır. Osmanlı
Devleti, bütün Arap dünyasına hâkim oldu. Fiilen hâkimiyet altına alınmayan veya
bir şekilde Osmanlı Devleti’nin ilgisi dışında kalan Uman (Maskat) ve Fas gibi böl-
11
12
Modern Ortadoğu Tarihi
geler ise İslâm dünyasının en güçlü devletinin padişahı ve Müslümanların halifesi
olması hasebiyle ya Osmanlı sultanlarına bağlılıklarını sunmuş ya da ileri düzeyde
ilişkiler kurmuş olduklarından dolayı o bölgelerin de bir dereceye kadar Osmanlı
nüfuz alanına girdiği düşünülebilir. Ayrıca Orta Asya Müslüman hanlıkları üzerindeki nüfuzu da dikkate alındığında Osmanlı Devleti’nin İslam dünyasındaki
etkin ve yapıcı rolü daha iyi anlaşılacaktır.
17. Yüzyılın ikinci yarısında Arap coğrafyası Osmanlılar tarafından on dört
merkezden (eyalet) idare ediliyordu. Şehirleşme artmış; göçebe unsurlar daha
fazla istikrara kavuşmuştu. Zaman zaman değişmekle beraber, genel olarak 17.
yüzyılda Osmanlı Devleti’nin Arap coğrafyası, Şam, Trablus-ı Şam, Halep, Musul,
Bağdat, Basra, Lahsa (Ahsa), Yemen, Mısır, Habeş, Tunus, Trablusgarp, Cezayir-i
Garp ve Mekke-i Mükerreme eyaletlerinden oluştu. Neticede, 17. ve 18. yüzyıllarda Arap coğrafyasında tam bir “Osmanlı Barışı” egemen oldu Genel olarak
Osmanlı’nın bölgedeki varlığının sebebi olan Avrupa askerî tehdidinin ortadan
kalkması ayrıca 18. yüzyıldan itibaren yerel gelirlerin bu idareyi aynen sürdürmeye yetmemesi, bir kısım değişikliklere gidilmesini ve eski mahalli güçlere idarede
daha fazla yer verilmesi sonucunu doğurdu. Bu durum bir taraftan değişik etkenler ile (Vehhabî hareketi gibi) merkezden kopuşları, daha bağımsız hareket etmeyi
beraberinde getirirken, bir taraftan da merkezin modernleşme gayretlerini arttırarak yeni bir toplumsal ve siyasî düzen arayışlarını hızlandırdı. Aynı süreç bölge
halklarının (bugünkü “Ortadoğu halklarının”) Avrupaî düşünce ile tanışmasını
da beraberinde getirdi. Özellikle batının ilham ettiği etnik ve dinî milliyetçilikler Osmanlı yönetimine karşı hoşnutsuzluğu doğurdu. Avrupa’dan gelen ayrılıkçı
fikirler ve Protestan misyonerlerin faaliyetleri yönetime karşı tavır almayı öğretiyordu. Bu fikirleri besleyen gazete, dergi ve kitaplar elden ele dolaşmaktaydı.
Resim 1.4
Osmanlı Dönemi
Halep Hükümet
Konağı ve Valinin
Göreve Başlama
Töreni
Kaynak: Servet-i
Fünûn
Buna rağmen 20. Yüzyıla ulaşıldığında Güneybatı Asya’da Araplar ile meskün
alanların tamamı; Kuzey Afrika’nın büyük çoğunluğu Osmanlı egemenliğindedir.
1. Ünite - Ortadoğu Tarihine Giriş
Osmanlı Devleti, idaresini bir taraftan yerleşik nüfusa dayandırırken diğer taraftan da göçebe unsuru yerleşik hayata geçmeye teşvik ediyordu. Bu konuda nispi
bir başarı da sağlayabildi. Göçebe unsurun tamamen yerleşik hayata geçirilmesi
sağlanamadı. Bu durum, aslında bir ikilemi de beraberinde getirdi. Bir tarafta yeni
siyaset ve devlet algısına sahip yerleşik nüfus yer alırken; diğer tarafta geleneksel
algıyı sürdüren göçebe (bedevî) unsur yer alıyordu. Ondokuzuncu yüzyıla girerken Osmanlı Devleti’nin bu günkü Ortadoğu bölgesi ve Kuzey Afrika’da tesis ettiği
barış Fransızların 1798’de Mısır’ı işgali ile birlikte bozuldu. Her ne kadar işgal kısa
zamanda kaldırıldı ise de başlattığı süreç yüzyıl boyunca devam edecek ve gittikçe Avrupa Emperyalizmi’nin bölgede kök salmasına neden olacaktır. 19. Yüzyıl
boyunca devam eden uluslararası rekabetin yanı sıra Almanya’nın Avrupa’da ön
plana çıkarak diğer yayılmacı devletler gibi bir dünya politikası (weltpolitik) geliştirmesi, Birinci Dünya Savaşı’na giden yolu daha da kısalttı. Savaştan önce Avrupa
devletleri arasında defalarca kurulup bozulan ittifaklar ve bloklaşmalar meydana
gelirken, Osmanlı Devleti, daha çok iç işlerinde yoğunlaştı. Bu süreçte özellikle
Almanya’nın Osmanlı topraklarında elde ettiği iktisadî imtiyazlar, daha önce bu
topraklarda nüfuz alanları oluşturmuş olan İngiltere ve Fransa gibi diğer Avrupalı
güçleri ciddi biçimde rahatsız etti ve bu coğrafyada sürdürdükleri rekabeti daha
da hararetlendirdi.
Öte yandan, yirminci yüzyılın başında özellikle Balkanlardan geri çekilmek
zorunda kalan ve sınırları Meriç nehrine kadar gerileyen Osmanlı Devleti, bütün
kayıp ve zaaflarına rağmen fiziki alan itibariyle hâlâ dünyanın en büyük imparatorluklarından birisiydi. Jeopolitiği ve yeni keşfedilen petrol kaynaklarıyla da emperyalist güçlerin iştahını kabartıyordu. Birinci Dünya Savaşı başlamadan önce
ülkenin güney bölümünü oluşturan Arap coğrafyasının bir kısmı fiili olarak işgal
altında olsa bile, büyük bir bölümü fiilen ve hukuken hâlâ Osmanlı egemenliğindeydi. Nitekim 1914’te, Hicaz, Yemen, Basra, Bağdat, Musul, Halep, Suriye, Beyrut,
Trablusgarp (burası her ne kadar 1912 Oushy anlaşması ile İtalyanlara bırakılsa da,
İtalyanların fiili idaresi sahil kesiminden içeri geçemedi), Mısır (1882’de İngilizler
tarafından işgal edilir; ancak, bu, resmen tanınmadığı için fiilen işgal altında olsa
bile hukukî bakımından Osmanlı’ya aitti), Tunus (1881’de Fransızlar tarafından
işgal edilir; aynı şekilde bu fiili durum karşısında Osmanlı Devleti’nin hukuku
saklıydı) eyaletleriyle Kudüs, Bingazi ve Cebel-i Lübnan Mümtaz Mutasarrıflıkları
gibi çok geniş bir Arap coğrafyası kısmen fiilen kısmen de hukukî olarak Osmanlı
hâkimiyetinde bulunuyordu. Bu coğrafya, günümüzdeki Suriye, Lübnan, Ürdün,
Filistin, İsrail, Irak, Suudi Arabistan, Katar, Kuveyt, Yemen ve Kuzey Afrika’da Mısır (Sudan ile birlikte), Libya ve Tunus devletlerini içine almaktaydı.
Ortadoğu kavramını ve bugünkü Ortadoğu’yu (dar ve geniş anlamlarıyla) meydana getiren süreç Birinci Dünya Savaşı’dır. Savaş he ne kadar Avrupalı devletlerin
kendi aralarındaki rekabetten dolayı Avrupa’da başlamış olsa da hemen tamamının
hedefindeki coğrafya Osmanlı egemenliğinde ve onun hinterlandındaki alanlar
idi. Osmanlı Devleti İngilizler ile savaştan sadece bir yıl önce (1913 Osmanlı-İngiliz Anlaşması) Basra Körfezi, bir kaç ay önce de (1914 Osmanlı-İngiliz Anlaşması)
Güney Arabistan’da Osmanlı-İngiliz nüfuz alanlarının belirleyen bir anlaşma yaptı. Anlaşma Osmanlı aleyhinde birçok maddeyi içermesine rağmen, Osmanlıların
kendi coğrafyalarındaki uluslararası rekabetin hızını kesmeyi amaçlıyorlardı. Ancak savaş belirtileri ortaya çıkınca bu anlaşmaları ilk ihlal eden İngiltere oldu. Bu
süreçte Fransızlar ile yakınlaşma arayışları da boşa çıktı. Zira Almanya hariç büyük
devletler kararlarını çoktan vermişlerdi. Osmanlı Devleti’nin savaşta Almanya’nın
13
14
Modern Ortadoğu Tarihi
yanında yer alması beklenen hatta arzu edilen bir durumdu. Osmanlı idarecilerinin o sırada farklı bir davranış sergileyememesi de savaşı kısa zamanda Avrupa
cephesinden bu coğrafyaya taşıdı. Aslında bu kaçınılmaz bir durumdu. Savaş başladığında Osmanlı Devleti iki önemli noktada İngiltere için tehdit oluşturuyordu.
Birincisi İngilizlerin Hindistan, Avustralya ve Yeni Zelanda’dan asker ve mühimmat getirdikleri Süveyş Kanalı idi. İkinci bölge ise savaş gemilerinin yakıt kaynağı
olmaya başlayan petrolün bulunduğu Basra Körfezi idi. Bağdat ve Basra’da bulunan
Osmanlı ordusu İngiliz petrol işletmelerinin bulunduğu İran sınırındaki Abadan’a
oldukça yakındı. Diğer taraftan cihad çağrısı Hindistan ve Afrika Müslümanlarını
asker olarak kullanacak olan Fransa ve İngiltere için bir engel olarak görülmekteydi. Osmanlı Devleti’nin Çanakkale’deki güçlü istihkamatı ise İtilaf Devletleri’nin
boğazları aşarak Karadeniz’e inip Rusya ile bütünleşmelerine engel idi.
Birinci Dünya Savaşı yıllarında cephe dışında bugünkü Ortadoğu’nun şekillenmesine etki eden iki önemli gelişme yaşandı. Birincisi 1916 yılında İngilizler
ile Fransızlar arasında yapılan Sykes-Picot anlaşmasıdır. Özellikle Çanakkale cephesinde umduklarının bulamayan İngiliz ve Fransızlar, bu anlaşma ile adeta ittifaklarını yenileyerek Ortadoğu topraklarını aralarında paylaştılar. Bu anlaşma
aslında Fransız ve İngilizlerin kendi aralarındaki rekabeti de gösteriyordu. Anlaşmaya göre Fransızlar Akka limanının kuzeyinde kalan Akdeniz sahillerine sahip
olacaktı. İngiltere ise petrol kaynaklarının yoğunlaştığı Mezopotamya (sınırı belirlenmeyen) ve Hayfa çevresindeki alanlara yerleşiyordu. Diğer Arap toprakları
ise iki tarafın himayesinde kalacaktı. Özellikle İngilizlere tahsis edilen alanların
sınırının çok net olmaması onların bölgede daha rahat hareket etmelerine imkân
tanıyacaktı. Diğer taraftan, bu taksim ikinci gelişmenin de habercisi idi. İngiliz
sınırlarının içinde yer alan “Filistin” bölgesinde yeni bir siyasi alan meydana getirildi. Kudüs bu coğrafyanın merkezindeydi. Oradaki kutsal mekânlar üzerinde
Katoliklerin ve Protestanların da hak iddiaları dikkate alınarak Filistin’in uluslararası bir bölge olması kararlaştırıldı. İşte bu gelişmelerin ışığında İngilizlerin
attığı adım ile ikinci gelişme de 1917 yılında yaşandı. İngiltere dışişleri bakanı
Balfour’un Filistin’de bir “Yahudi Yurdu”nun kurulmasına imkan tanınabileceğini
vaat eden deklarasyonu, adeta Ortadoğu’nun kaderini belirledi. Zira daha sonra yaşanacak gelişmeler bölgede İsrail Devleti’nin doğuşuna ve bugün de Filistin
üzerinden devam eden Arap-İsrail sorununa ön ayak oldu. Aslında İngiltere’nin o
günlerde Avrupa’da çokça dillendirilen siyonizme sempati ile baksa bile asıl amacı
savaşta ortağı olan Fransızlar ile kendilerinin kontrol ettiği Hindistan yolu (o sırada Mısır İngiliz kontrolündedir) arasında bir tampon bölge oluşturmak ve Fransızları Süveyş kanalından uzak tutmaktı.
Türkler Ortadoğu tarihinde siyasi olarak nasıl bir temel rol üstlenmiştir?
2
Manda Yönetimleri
Birinci dünya savaşı akabinde büyük güçler burada başat güç rolünü üstlenen
Osmanlı devletini bertaraf edince dengeler yeniden şekillendi. Savaş sonunda 18
Ocak 1919’da Paris’te toplanan “Barış Konferansı” çözümden ziyade yeni problemler yarattı. Osmanlı Devleti’nden koparılan Arap halklarının kendi ayakları üstünde duruncaya kadar galip devletlerin mandası altına alınması benimsendi. Bu
arada yerel halkların kendi mandalarını seçebilmesi de önerildi. Oldukça aşağılayıcı olan bu teklif İngiliz ve Fransızlar ile barışta düzenleyici rol oynamak isteyen
Amerikalı temsilcileri karşı karşıya getirdi. Zira, özellikle Fransızlar Sykes-Picot
1. Ünite - Ortadoğu Tarihine Giriş
anlaşması ile elde ettikleri kazanımlarını ve savaştan önce işgal ettikleri Fas gibi
bölgeler üzerindeki hakimiyet haklarını korumak arzusu gösterdi. Bu görüşmelerin bir tarafında Arap krallığı talebinde bulunan Şerif Hüsyin’in oğlu Faysal’ın, bir
tarafında da Filistin’de devlet kurmak isteyen Siyonistlerin yer alması görüşmeleri
daha da karmaşık hale getirdi. Ancak bu süreçte yapılan tartışmalar, oluşturulan
komisyonların raporları bölgede manda sistemini resmileştiren San-Remo Konferansının (19-26 Nisan 1920) alt yapısını hazırladı. Buna göre Suriye ve Lübnan
Fransız mandası, Irak ve Filistin’in (bugünkü Ürdün dahil) de İngiliz mandası
altına alınması kararlaştırıldı. Her iki devletin savaş öncesi Ortadoğu ve Kuzey
Afrika’da işgal veya anlaşmalar yoluyla elde ettiği sonuçlar hiç tartışılmadı. Yani o
bölgelerin geleceği de tıpkı manda altındakiler gibi Avrupalı emperyalist güçlerin
eline bırakıldı. Türkiye’nin kaderi ise Sevr anlaşmasında çizilecekti. Anadolu’da
başlayana Millî Mücadele bu anlaşmayı ortadan kaldırdı. Oysa San Remo’nun ağır
şartları Ortadoğu’da uzun yıllar etkili olmaya devam etti.
Dünya’da 19 ve 20. Yüzyılların modern devlet algısı İmparatorluklardan ulus
devlete kaymıştı. Batı kendi şartları içinde bunda başarılı da olmuştu. Gerek savaştan önce ve gerekse sonrasında mandasına aldığı bölgelerde de bu tarz devletlerin
ortaya çıkmasını menfaatlerine uygun buluyorlardı. Ama bu iş hiç de kolay değildi. Bunu için bütün etnik ve etno-dini guruplar iyice kristalize edilecek ve bu esas
üzerine yeni devletler oluşturulacaktı. Ancak bunun pratikte asla imkânı yoktu.
Bu sefer yapılacak şey çizilecek sınırlar içinde yeni uluslar yaratmaktı. Nitekim bu
yöntemle tarihte hiç olmayan yeni devletler ortaya çıktı. Suriye, Irak, Ürdün, Lübnan vs.. Ortadoğu ve Kuzey Afrika’da manda sistemleri kurulurken; bu yeni devletler başlangıçta eski Osmanlı Devleti’nin bakiyesi olan yönetici sınıflar ile oluşturuldu. Ancak bu geçici ve zorunlu bir uygulama idi. Bu sınıflar kök salmamaları
için ya sürekli değiştirildiler ya da ihtilallere ve suikastlara maruz kaldılar. Zira bu
sınıfların sonsuza kadar yapay bir ulus kimliği ile varlıklarını sürdürmeleri beklenemezdi. İki dünya savaşı arasında mandacılar tarafından bir taraftan bu durum
muhafaza edilirken; bir kısım eski şehirliler de yavaş yavaş devre dışı bırakılmış
ve yerine göçebe kökenli unsurların yer almasına imkân tanınmıştır. Bugünkü
Arap devletlerine bakılacak olursa hemen hepsinde aslında hâlâ kabilevî kimliği
taşıyan unsurların egemen olduğunu görmek mümkündür. Söz gelimi; Suriye yönetiminden eski yerleşik kültürü temsil edenler uzaklaştırılmıştır. Aynı şey Irak’ta
geçerli olduğu gibi, farklı şartlarda ama İngilizlerin de desteğinde gelişen Suudi
Arabistan için bile geçerlidir. Çeşitli vesileler veya devrimler ile iktidara gelenler
de farklı değildir. Mısır devrimini sağlayan ve Arap Milliyetçiliği’ne öncülük eden
Nasır’ın bir “fellah/çiftçi” olması hep ön plana çıkarıldı. Uzun yıllar Libya’nın tarihinde rol oynayan Muammer Kaddafi’nin de bir çadırda doğduğu unutulmamalıdır. Bu durum ilk bakışta ihmal edilmiş veya geri kalmış bir sınıfın öne geçmesi
olarak yorumlanabilir. Fakat hakikat bu değildir. Bu yeni tarz yönetimlerin, en
eski devirlerdeki Arapların devletsiz kabilevî kimliklerini temsil ettikleri hatırlanmalıdır. Dolayısıyla yirminci yüzyılda İslam’ın doğuşundan itibaren devlet adına
edinilen birikim ve tecrübe tamamen bu coğrafyada devre dışı kalmıştır. Bunda
bir kastın olmadığı ve sosyolojik bir gelişim olduğu iddiası kabul edilemez. Zira
birinci dünya savaşından önce batılıların eline geçmiş olan Müslüman topraklarında uygulanan baskıcı politikalar ortadadır. Örneğin Fransa 1830’da işgal ettiği
Cezayir’de ne yerleşik ne de bedevi kültüre hayat hakkı tanımadığı gibi, tam aksine pek çok yerleşik unsur baskılardan korunmak için göçebe hayatı tercih etmiştir. Aynı örneği İtalyanlar Libya’da vermişlerdir.
15
16
Modern Ortadoğu Tarihi
Tarihte ilk defa belki de 2010’dan sonra Arap toplumlarında nispeten “orta sınıf ”ı
temsil eden muhalefet ortaya çıktı ve “Arap Baharı” diye tanımlanan, ancak geleceği
şimdilik belirsiz görülen bir hareket doğdu. Bunun sonucunda manda yönetimleri
sonrası oluşan ve “Soğuk Savaş”ın da desteklediği yapılar tek tek devrilmeye başladı.
3
Sizce Arap dünyasında Osmanlı Devleti ile Avrupalıların yönetimlerindeki temel
fark nedir?
ETNİK-DİNÎ YAPI VE ÇATIŞMA ALANLARI
Etnik Yapı
Soğuk Savaş: Başını ABD’nin
çektiği Batı Bloğu ile Sovyetler
Birliği’nin çektiği Doğu Bloğu
arasında, 1947 ile 1991 yılları
arasında süren uluslar arası
siyasi, ideolojik ve askeri
gerilim dönemi.
Azınlık: Bir ülkede
çoğunluğun içinde yaşayan
ve etnik kökeni, dili, kültürü
ve dini bakımından büyük
kesimden ayrılan daha küçük
guruplara verilen isimdir.
Ortadoğu coğrafyası eskiden beri zengin bir etnik çeşitliliğe sahiptir. Bu çeşitlilik
hem coğrafyanın yerli halklarından ve hem de tarih boyunca bölgede yaşanan
göçlerden beslendi. Güçlü aile/kabile bağları olsa da bu geniş coğrafyada etnik
yapıyı net bir şekilde belirleyen güçlü anlayışlar hiçbir zaman oluşmadı. Özellikle İslam’ın coğrafyadaki etkinliği ve bu dinin Arapça ile yayılmış olması Arapça
konuşan Ortadoğu halkları arasında müşterek bir bağın kurulmasına imkân verdi. Başka bir ifade ile etnik kimliğin beslediği ve yarattığı “ulus” kavramı burada
batılıların anladığı anlamı kazanmadı. Her zaman din ve onun oluşturduğu kültür “ulus” kavramının önünde durdu. İlginçtir ki; bu coğrafyada yaşayan gayr-i
Müslimler bile Arapçanın etkisi ile kendilerini Müslümanların kültür dairesinde
hissetti. Bir taraftan bu görüntü geniş coğrafyada büyük etnik çekişmeleri önlemiş
gibi görünse de aslında daha küçük bazda kabilevî ve bölgesel nitelikli çekişmelerin sürmesini önleyemedi. Bölgede en çok konuşulan dil farklı aksanlarla da
olsa Arapçadır. Ondan sonra Türkçe gelmektedir. Türkçe Türkiye’den başka İran
Azerbaycan’ı; Suriye-Lübnan, Irak gibi ülkelerde yaygın bir şekilde konuşulmaktadır. Farsça ise daha ziyade İran’da konuşulur. Ayrıca Basra Körfezi ve Güneybatı
Arabistan taraflarında sınırlı da olsa konuşulmaktadır. Başta Kürtçe olmak üzere civarındaki bazı dilleri de etkilemiştir. Yukarıda Arapça için anlatılan durum
Farsça ve Türkçeyi ortak dil olarak kullanan bölgeler için de geçerlidir. Her iki
dili kullananlar arasında kültürel hatta siyasî ortaklıklar meydana geldi ancak bu
durum daha alt düzeydeki kimliklerin de varlıklarını sürdürmelerini engellemedi.
Zira farklı etnik kimlikler arasındaki yakınlaşma daima bir üst kimlik olan din
üzerinden sağlandı. Bu yüzden Ortadoğu ve Kuzey Afrika’da azınlık tanımı da
batılıların anladığı anlamda değildir. Örneğin Kürtler Türkiye’de; Çerkezler Ürdün ve Suriye’de azınlık olarak kabul edilmemektedirler. Buna mukabil örneğin
Ortodoks Rumlar; hem Türkiye’de ve hem de Suriye’de azınlık statüsündedirler.
Türkler: Bu coğrafyanın en önemli etnik gurubudur. Türkiye’nin dışında
Ortadoğu’nun pek çok yerinde varlıklarını sürdürmektedirler. Türkler İran, Suriye, Irak’ta yoğun bir şekilde yaşarken, birçok yerde de dağınık bir biçimde hayat
sürmektedirler. Türklerin Kuzey Afrika’dan Babu’l Mendeb’e kadar tarih içinde
varlık göstermeleri yerli halklar ile kaynaşmalarına ve akrabalık tesis etmelerine
de imkân tanıdı. Bu yüzden bu coğrafyada Türkçe konuşmasalar bile kan bağı yolu
ile Türk asıllı olan büyük kitleler bulunmaktadır. Suriye’de (ağırlıklı olarak Halep
ve civarı) ve Irak’ta yaşayan Türkler “Türkmen” olarak anılmaktadırlar. Hatta son
Irak anayasasında “Türkmenler” Irak’ı oluşturan diğer halklar arasında sayılmıştır.
Farklı ülkelerdeki Türk/Türkmenlerin nüfusu maalesef sağlam istatistiklere dayandırılamamaktadır. Ancak milyonlara ulaşan bu sayı yoğunluk olarak İran, Irak
ve Suriye Türk/Türkmenleri sırasıyla verilebilir. Türkiye Türkleri’nin çoğu, Suriye
Türkmenleri Sünnî iken; İran ve Irak Türklerinin de tamamına yakını Şiîdir.
1. Ünite - Ortadoğu Tarihine Giriş
Kürtler: Türkiye’nin Güney ve Doğu Anadolu taraflarında Irak’ın kuzey kısımlarında, İran sınırlarında ve Suriye’de yaşamaktadırlar. İran’da Kürdistan bölgesi
ile Horasan, Mazandaran, Farsistan, Azerbaycan, Gilan, Belucistan, Loristan bölgelerinde oturmaktadırlar. Tarih içinde göçebe ve kırsal kesimlerde; aşiret birliktelikleri halinde yaşayan Kürtler, 19. Yüzyıldan itibaren başlayan bir süreçte hızla
yerleşik hayata geçtiler. Konuşulan Kürtçe dili çok sayıda lehçe, şive ve ağıza sahiptir. Bu yüzden ağırlıklı olarak Kurmanci, Sorani, Zazaki, Kirmanşahi gibi farklı
lehçeler konuşan Kürt gurupları bazen birbirini de anlayamamaktadırlar. Kürtlerin çoğunluğu Sünni olmakla birlikte aralarında Şii/Alevî, Yezidî ayrıca kısmen
Hıristiyan ve Yahudi olanları da vardır.
Çerkezler: Kafkas halklarından olan Çerkezler ağırlıklı olarak Osmanlı
Devleti’nin Kafkaslardan çekilip bölgede Rusların baskılarının başlaması ile yaşanan göçlerle Ortadoğu’ya doğru gelmişlerdir. Çoğunluğu Osmanlı Devletinin
iskân ettiği yerlerde yaşamaktadırlar. Türkiye’de Anadolu’da, Ürdün, Suriye, hatta kısmen İsrail’de Çerkez bulunmaktadır. Bulundukları ülkeye asimile olmadan
uyum gösterebilen ve farklı şiveleri olan Çerkezler kendi dillerini de koruyabilmişlerdir. Hemen tamamı Sünnî Müslümanlardır.
Farslar: Tarihi Perslerden geldiği kabul edilen ve Farsça konuşan topluluklardır. Ağırlıklı olarak İran’da yaşamakla birlikte köken itibarı ile Kuzey Kafkasya
üzerinden gelerek bölgeye yerleştikleri kabul edilmektedir. Bugün İran’da çoğunluğu teşkil eden bir ırk olarak görülen Farslar esas itibari ile bir ırktan ziyade kökleri itibari ile çeşitli ırkların karışımından meydana gelmişlerdir. Tatlar, Talışlar,
Gilekler, Mazandaranîler (Teberiler), Lekler Farslar’ın alt guruplarını oluşturmaktadırlar. İran’da Pehlevî Devleti’nin kuruluşuna kadar (1925) bu halklar birbirinden bağımsız gevşek bir federatif yapı ile yaşamışlardır. Bu anlamda Farslar ilk
defa Pehlevî hanedanlığı ve İran İslam Cumhuriyeti zamanlarında merkezî bir
otorite altına girmişlerdir. Çoğunluğu Şiî (İmamiye Şiası) ayrıca Alevî olmakla
birlikte, Sünnî Farsiler de vardır. Az da olsa Hıristiyan ve Musevîleri olduğu gibi
eski İran dini (Zerdüşt-Mecusî) mensupları da bulunmaktadır.
Araplar: Sami ırkının bugün yaşayan gurubu Araplardır. Başka bir ifade ile anayurtları ağırlıklı olarak Arap Yarımadası olan halklardır. Arap kelimesine farklı
anlamlar yüklenmekle birlikte kabul gören en yaygın anlamı “çöl veya çölde yaşayan kimse”dir ki, Arapların “göçebe” kimlikleri ile uyuşmaktadır. Ancak Araplar
tanımlanırken de yaşadıkları yerlere, kökenlerine göre bazı sınıflandırmalar yapılmaktadır. a) Arab-i bâide (Kaybolan Araplar): Bu guruptakiler, tarihin eski devirlerinde yaşamış olup daha sonra çeşitli sebeplerle yok olmuşlardır. Kur’an’da ve
eski Arap şiirinde sözü edilen Âd, Semûd, Medyen, Tasm, Amâlika, Câsim, Abdi
Dahm, Ubeyl, Hadûra, Cedîs ve Birinci Cürhüm kavimleri Arab-ı bâidedendir. Eski
çağlarda bunlar Arabistan’da çeşitli devletler kurarak Suriye ve Mısır’a kadar yayılmışlardır. b) Arab-ı bakiye (Kalan Araplar): Bu gün varlıkları devam eden Araplara
verilen isimdir. Bunlar da iki kısma ayrılmaktadırlar. 1) Arab-ı âribe: Arap kabilelerinin iki büyük kolundan biri olan Kahtanîlere mensup olan Araplardır. Anavatanları Yemen’dir. Kendi aralarında da guruplara ayrılmaktadırlar. Zaman içinde
Yemen’den Orta Arabistan’a ve oradan Basra Körfezi’ne yayıldılar. 2) Arab-ı Müsta’ribe: Köken olarak Arap olmayıp, Araplar ile karışarak Araplaşanlara verilen isimdir.
Bu gurup, Adnanîler, İsmaililer, Meaddîler ve Nizariler’den oluşmaktadır. Hz. İbrahim ve onun soyundan gelen Hz. Muhammed büyük Arap kabilelerinin ikinci
kolu Adnanîlere mensuptur. Adnanîler zamanla anayurtları olan Mekke’den çeşitli
yerlere dağıldılar. Kahtânîler’le Adnânîler arasında sosyal hayat, lehçe, din, ahlâk ve
17
18
Modern Ortadoğu Tarihi
gelenek bakımından farklılıklar mevcuttu. Her iki ana gurup zaman içinde birbiri
ile kaynaşmakla birlikte; her biri daima mensup oldukları kökleri ile iftihar etmeyi
hatta çeşitli vesileler ile birbirleri ile mücadele etmeyi de sürdürdü. Arab-i Müsta’ribeler İslami fatihler ile birikte Arap Yarımadası’nın dışında yaptıkları fetihler ile çok
geniş bir sahaya yayılma imkânı buldular. Hatta gittikleri Suriye ve Kuzey Afrika’da
Arap olmayan unsurları da İslam sayesinde Araplaştırdılar. Bunların başında Kuzey Afrika’da Araplar ile birlikte yaşayan Berberîler gelmektedir. Berberi kelimesi,
genellikle antik Yunandan beri şehirlerin dışında yaşayan kabile toplulukları olarak
tanımlanmaktadır. Bu yüzden dünyanın her tarafında benzer topluluklar olmakla birlikte, günümüzde özel olarak Kuzey Afrika’da yaşayan ve Berberice konuşan
Müslüman topluluklarına verilen isimdir. Kendi aralarında da çeşitli kabilelere
bölünen bu guruplar, Tunus, Cezayir ve Fas toplumunda öne çıkmaktadırlar. Bu
berberilerin Alman kökenli olanları ile karıştırılmaması gerekmektedir. Bunlar çoğunlukla Araplar ile kaynaşarak melez bir kimlik kazananan topluluklardır ve pek
çoğu kendi dilinden ziyade Arapça konuşmaktadırlar.
Dinî Çeşitlilik
Ortadoğu’nun en önemli özelliklerinden bir tanesi kuşkusuz dinî çeşitliliktir.
Tarih içinde gerek semavî (vahye dayalı) ve gerekse semavî olmayan bütün din,
inanç ve anlayışlar bu coğrafyada yeşerdi ve nerdeyse hepsinin -farklılaşarak da
olsa- günümüze kadar ulaşan müntesipleri oldu. Ancak en sonuncusu olmasına
rağmen günümüzde bu coğrafyaya asıl rengini veren ve çoğunluğun bağlı olduğu
din İslam’dır. Ardından Hıristiyanlık ve Yahudilik gelmektedir. Ayrıca her üç dine
mensup mezhepler ve çeşitli dinlerden hareketle yeni bir inanç şekli olarak ortaya çıkan heterodoks guruplar da tarihten günümüze daima var olagelmişlerdir.
Örneğin Yezidilik bunlardan bir tanesidir. Bağlılarının sayıları az da olsa İran’ın
eski dini olan Zerdüştlük/Zoroastrianizm ve Kur’an’da da ismi geçen Sabiilik de
hâlâ varlıklarını sürdürebilmektedir. Din, semavi olsun veya olmasın Ortadoğu
tarihinde daima belirleyici bir rol oynadı.
Zerdüştlük/
Zoroastrianizm: Monoteist
İslam: M.S. 7. Yüzyılda Hz. Muhammed’e vahiy edilen bu din önce Mekke’de,
bir inanç biçimi olup
ardından Medine ve Arap yarımadasında yayıldı. Hz. Muhammed’e 610 yılından
Zerdüşt’ün öğretilerini
içermektedir. Sasaniler
itibaren gelen vahyin neticesinde nazil olan Kur’an’ın hükümlerini benimseyendöneminde etkin olan bu
lere mümin ve Müslüman denilmektedir. İslam ilk halifeler devrinde yapılan feinanç sistemi bu gün İran’da
Yezd ve Kirman bölgesi
tihler ile Arap Yarımadası’ndan Bizans sınırlarına ve Kuzey Afrika’ya kadar yaile Gabariler arasında
yıldı. Emeviler zamanında daha da genişleyerek bir taraftan Asya’da Çin’e, diğer
yaşamaktadır. Pek çoğu
taraftan Avrupa’da İspanya’nın ortalarına kadar ulaştı. Ulaştığı her yerde taraftar
Hindistan’a göç ederek
orada Parsi topluluğunu
buldu ve bu dinin esasları çerçevesinde siyasî idareler ve devletler kuruldu. Hz.
oluşturdular. Kutsal kitapları
Muhammed’in vefatından sonra, gerek siyasi nedenler (özellikle devlet başkanıZend Avesta’dır.
nın kim olacağı konusunda) ve gerekse Kur’an ve onu açıklayan Hadisler’in yoSabiilik: Aydınlık ile
rumunda ihtilafa düşüldüğünden pek çok siyasî ve amelî mezhepler ortaya çıktı.
karanlık arasındaki dualizme
dayandırdıkları inanç
Bu mezheplerin bir bölümü Müslümanları kendi etrafında bütünleştirirken, diğer
sistemlerinde, maddî evrenin
guruplardan ise farklılaştırarak uzaklaştırdı. Bu ihtilaflar tarih boyunca Müslüdolayısıyla bedenin de kötü
olduğuna inanırlar. Ruhun
manlar arasında çekişmelere neden oldu ve olmaya devam etmektedir. Siyasî anbeden hapishanesinde
layışlarına göre Müslümanlar dördüncü halife Hz. Ali’den itibaren genel olarak Şiî
olduğunu kabul ederler.
ve Sünnî olarak ikiye ayrıldılar.
Genellikle İran’ın Ahvaz ve
Hurremşehr bölgesi ile Irak’ta
Her iki gurup da kendilerini Hz. Muhammed’in yolunun gerçek takipçileri olAmmara, Bağdat ve Basra gibi
duklarını söylemektedirler. Siyasî olarak Sünnîler, Hz. Muhammed’den sonra devlet
bölgelerde yaşamaktadırlar.
Mandiler olarak da tanınırlar. başkanlığını ve halifeliği Hz. Ebu Bekir’in üstlenmesinin hem peygamberin işareti
ve hem de ümmetin seçimi ile gerçekleştiğini, dolayısıyla tartışma kabul etme-
Yezidilik: Kökü Emeviler
zamanına kadar indirilen ve
İslam ile putperest inançların
karışımından meydana gelen
bir dindir. Melek Taus diye
isimlendirdikleri Şeytan’a
tapmaları ile tanınmışlardır.
Suriye’de ortaya çıkmasına
rağmen Kuzeybatı Irak’ta
Sincar dağlarında Kürtler
arasında gelişmiştir. Bu
gün ağırlıklı olarak Irak’ta
yaşamakta olup yeni Irak
anayasasında da kabul edilen
etno-dinî bir guruptur.
1. Ünite - Ortadoğu Tarihine Giriş
diğine inanırlar. İslam dünyasında büyük çoğunluğu oluşturan bu kitle kendi aralarında çeşitli görüş farklılıklarına da sahiptir. Mezhep olarak ifade edilen görüş
ayrılıkları siyasî olmadığı için ciddi sonuçlar doğurmamaktadır. Daha ziyade dinî
pratiği ve sosyal hayatı düzenlemektedirler. Ancak bunlar arasında siyasî sonuçlar
doğuran iki önemli hareket bulunmaktadır. Birincisi, dinin uygulanmasını anlatan
fıkhı mezheplerin (Hanefilik, Malikilik, Şafiilik, Hanbelilik, Caferilik) kurallarını
benimsemekle birlikte dine daha mistik bir anlam yükleyen, hatta sezgileri ön plana
çıkaran, bazen de Kur’an ayetlerine zahirî (görünen) kelime anlamları dışında batınî
(içsel) anlamlar yükleyen tasavvuf (Sufîlik) hareketleridir. Bu hareketler İslamiyet’in
Arabistan Yarımadası dışında yayılması konusunda büyük katkıları oldu. Bununla
birlikte değişik devirlerde de ya bağlı oldukları otorite ile anlaşmazlıklara düştüler,
ya da doğrudan devletler kurdular. Kendi aralarında da bir rekabet olduğundan
kimi bölgelerde karşı karşıya geldiler. Tarih içinde pek çok isimle ortaya çıkan bu
gurupların en tanınmışları Kadirilik, Nakşîlik, Rufailik ve Bektaşilik oldu. Farklı
isimler ile ortaya çıkan pek çok başka guruplar (Mevlevilik, Halidîlik vs. gibi) ya
bunlardan türedi ya da bir şekilde bunlar ile irtibatlandırıldılar. Ticanilik, Senüsilik ve Mehdilik gibi tasavvuf hareketleri özellikle Afrika’da halkı organize ederek
sömürgecilere karşı başkaldırdılar ve devletler kurdular. Örneğin Ticanilerden El
Hac Ömer Batı Afrika’da Fransızlara karşı mücadele başlatıp Senegal’de bir devlet
kurmayı başardı. Ancak Kadiriler ile de ciddi anlaşmazlıklar yaşadı. Bu gün bu
tasavvufi hareketin Batı ve Kuzey Afrika’da bağlıları bulunmaktadır. Aynı şekilde
Senüsilik de Cezayir, Mısır gibi yerlerde etkili olmakla birlikte Libya’da İtalyanlara
karşı mücadele eden siyasi bir harekete dönüştü. Hareketin son önderi Kral İdris
1951-1969 yılları arasında Libya’yı idare etti. Mehdilik ise İngilizlerin Sudan’daki
varlığına karşı koyan önemli bir siyasi hareket idi ve bu günkü Sudan’daki bazı siyasi
akımlara ilham kaynağı oldu.
Sünnîlik içinde istisna teşkil eden ikinci hareket ise Vehhabiliktir. 18. Yüzyılda
Osmanlı topraklarında, Orta Arabistan’da Hanbeli mezhebinin yeni bir yorumu
olarak ortaya çıkan bu hareket, diğer mezheplerin bazı yaklaşımlarını, tasavvufî
gurupların ise bütün fikirlerini reddetmektedirler. İslamı doğduğu ilk saf şekliyle
yaşama ve yaşatma iddiasında olan bu hareket, önce Osmanlı Devleti’nin otoritesine karşı gelerek siyasallaştı. Ardından Arap Yarımadası ve Basra körfezinde de fikirlerini güçle yayarak etkin bir fıkhî/siyasî hareket oldu. Bu gün Suudi
Arabistan’ın resmi İslam yorumunu temsil etmektedir. Bu devletin yasaları da bu
yoruma dayandırılmaktadır. Yorum ve uygulama farklılıklarından dolayı diğer
geleneksel İslamî anlayışlar ile çatışmaktadır.
Şiilik, Sünniliğin karşısında yer alarak İslam tarihinde siyasi tavır gösteren ilk
harekettir. Hz. Muhammed’in vefatından sonra Halifeliğin onun akrabası ve damadı olan Hz. Ali’nin hakkı olduğunu savunan guruptur. Özellikle Hz. Ali’nin
661 tarihinde öldürülmesinden sonra organize olmuşlar ve Müslümanların önderi
olan Emirülmüminin (İmamet) vasfının Hz. Ali’den sonra onun soyundan (Ehl-i
Beyt’den) gelenlerde olduğunu savunmuşlardır. Onlara göre bu sadece bir hak olmayıp aynı zamanda Kur’an’ın bir emridir. Bu yüzden temelde diğer İslamî anlayışlar ile büyük ayrılığa düştüler. Zira siyasî bir mesele olan devlet başkanlığının
(İmametin) nas, yani Kur’an hükmü ile belirlendiğini kabul etmek bir inanç meselesi olarak görülmektedir. Sünnî çoğunluğun yanında azınlığı temsil etmelerine
rağmen Müslümanların arasında ortaçağlardan günümüze ayrılığın ve zaman zaman çatışmaların kaynağı oldukları kabul edildi. Onlar da ya açıktan Sünnî otoriteye karşı çıktılar ya da inançlarını gizleme prensibini (takiyye) takip ederek, yine
19
20
Modern Ortadoğu Tarihi
içsel olarak başkaldırıyı temsil ettiler. Ancak Kur’anı zahiri anlamdan ziyade batınî
olarak yorumladıklarından kendi aralarında da ihtilafa düşerek önce üç ana sonra
da bunlardan doğan pek çok guruplara ayrıldılar. İmametin Hz. Ali’den itibaren
12 imamda devam edip, on ikinci imamın kayıp imam (Mehdi el Muntazır/Beklenen Mehdi) olduğuna inanan İmamiye (İsnaaşeriye) Şiası en büyük gurubu temsil
etmektedir. Irak, İran ve Basra Körfezinde etkin olan İmamiye, tarih boyunca Şeyhilik, Ahbarilik ve Bahailik gibi yorumlar ile değişik kollara ayrıldı. Anadolu’da,
Balkanlar’da Suriye’de ve İran’da yaşayan Alevilik de İmamiye’den ayrıldı. Zamanla
yaşadığı bölgelere göre şekillenen Alevilik felsefesinin temelinde de on iki imama
ve Ehl-i Beyt’e bağlılık yatmaktadır. Şiilikten hayli uzaklaşan Alevilik, farklı uygulamaları ile Bektaşi kökenli Türk (Türk Aleviliği), Ehl-i Hak diye isimlendirilen
İran (Kürt, Lek, Gorani vs.ler arasında) ve Nusayrilik diye bilinen Arap Aleviliği
şeklinde birbirinden farklılaştı. Sayıları az da olsa Ürdün, Irak, Mısır, Yemen ve
Pakistan’da Aleviler bulunmaktadır.
Zeydilik Şiiliğin ikinci kolu olup Sünnîliğe en yakın anlayıştır. Onlar
İmamiye’nin aksine Hz. Ali’nin soyundan gelen sadece ilk dört imamı benimsemekte ve dördüncü imamdan sonra İmamiye kolundan ayrılmaktadırlar. 9. yüzyılın sonlarında Kuzey Yemen taraflarını kontrol ederek devletleştiler. Osmanlı
Devleti’nin bölgeyi kontrolünden sonra mümkün mertebe devlet otoritesinin
ulaşmadığı yerlerde varlıklarını sürdürdüler. Yemen toplumunda Sünnî-Zeydî
ayrımı ise zaman zaman çatışmaların da kaynağı oldu.
Şiiliğin üçüncü ana kolu İsmailiyedir. Bunlar da on iki imamın sadece ilk yedisini kabul etmektedirler. Azınlık da olsalar geniş coğrafyaya yayılan en etkin gurup olmuşlardır. Ortaçağ’da Kuzey Afrika ve Hindistan’da varlık gösterdiler. İslam
tarihinin en radikal gurubu olarak tanınan Karmatiler ile hem fatih hem de bilim
ve sanatta üretici olmuş olan Fatımiler bu koldan gelmektedirler. Karmatiler Basra
Körfezi’nde etkin oldukları gibi; bir ara Kâbe’den Hacerulesved’i çalarak Hasa’da
yeni bir Kâbe kurmaya teşebbüs ettiler. Bugün artık müntesipleri olmamakla birlikte, kimi radikal hareketlerin kaynağı oldukları yorumları yapılmaktadır. Fatımiler Kuzey Afrika’da etkin oldular. Özellikle Kahire’yi inşa ettiler ve Selçukluların ortaya çıkışına kadar Abbasi hilafetine tehdit ederek Kuzey Afrika’da alternatif
bir hilafet kurdular. Türkler tarafından siyasi varlıklarına son verilen bu kolun bir
tarafını radikal bir gurup olan Haşhaşiler devam ettirdiler. Haşhaşiler tarihte kaldı fakat onlardan türeyen ve tamamen barışçı bir felsefesi olan Ağa Haniler hâlâ
varlıklarını Hindistan ve Pakistan başta olmak üzere dünyanın çeşitli yerlerinde
sürdürmektedirler. Fatımilerden gelen başka bir anlayış da Muvahhidlerdir. Osmanlı Devleti zamanında genellikle devlet ile uyum içinde olan ve Dürzî olarak da
tanınan bu gurup bugün Suriye, Lübnan ve İsrail sınırları içinde yaşamaktadırlar.
Bunun dışında İsmailiyeden doğma başka guruplar (Behre, Süleymaniye.. gibi) da
olmakla birlikte inananlarının sayıları oldukça sınırlıdır.
Hırıstiyanlık: İslamdan sonra Ortadoğu’da en yaygın din Hıristiyanlıktır. Hıristiyanlığın doğduğu ve geliştiği coğrafya olması hasebi ile tabii olarak bu dinin
bütün mezhepleri ve hatta birçoğunun dini merkezleri de bu coğrafyadır. İstanbul merkezli olduğu kabul edilen Ortodoksluk, Roma kaynaklı Katolikliliğin yanı
sıra Antakya ve İskenderiye Hıristiyanlığını temsil eden kiliseler hep var olagelmişlerdir. Bu mezhepler inanç ihtilaflarının dışında Kutsal mekânlar üzerindeki
anlaşmazlıklarını da günümüze kadar taşıdılar. Kiliseler arasındaki itikadî ihtilaflar konumuz dışındadır. Ancak Ortodoksluk Doğu Kilisesini (İstanbul merkezli) temsil ederken, Katoliklik de Batı Kilisesini (Roma) temsil etmektedir. Oysa
1. Ünite - Ortadoğu Tarihine Giriş
daha çok doğu mistisizminden etkilenen Antakya (Yakubiler ve Süryaniler) ve
İskenderiye kiliseleri (Kıptiler) ise doğu ve batıdan bağımsız olarak Hıristiyanlığın selefileri oldular.
Ortadoğu’da bağımsız olarak gelişen kiliselerden biri de Ermeni (Gregoriyan) kilisesidir. Ayin dilini Ermenice yapan bu dinin mensupları zamanla kilise
etrafında etno-dini bir cemaat oluşturdular. Türkiye dâhil Ortadoğu’nun çeşitli
yerlerinde ve ağırlıklı olarak Ermenistan’da yaşamaktadırlar. Suriye, İran, Irak ve
kısmen Anadolu’da yaşayan Nesturiler veya başka bir isimlendirme ile Keldaniler
de 431 tarihinde yapılan Efes Konsili’nden itibaren bağımsız bir kilise olarak var
olageldiler. Bugün ağırlıklı olarak varlıklarını Lübnan’da sürdüren Marunîler de
680 yılındaki III. İstanbul Konsili’nden itibaren bütünden dışlanan başka bir doğu
kilisesidir. Her ne kadar temel inanç alanlarında birbirinden kopuk olsalar da zaman zaman siyasi alanlarda yakınlaşmalar gösterdiler. Özellikle batı kilisesinin
(Roma Katolik) siyasi emelleri de bu yakınlaşmalarda etkili oldu. Hatta bağımsız kilise cemaatlerinden bazıları da katolikleşti. Örneğin Katolik Ermeni, Rum
Katolik, Suriye Katolik, Kıpti Katolik, Katolik Keldani vs. gurupları bu şekilde
meydana geldi. Suriye’deki Yakubiler ile Nesturiler de bir araya gelerek “Birleşik
Kiliseyi” meydana getirdiler. Avrupa’da geç dönemlerde birer tepki hareketi olarak ortaya çıkan Protestanlık, Yehova Şahitleri, Mormonlar, Metodistler vs. gibi
gurupların da etkilediği yerli Hıristiyanlar bulunmaktadır. Bugün Ortadoğu ve
Kuzey Afrika’da ya azınlık statüsünde ya da azınlık hukuku olmadan yaşayan bu
gurupların gerek kendi aralarındaki çekişmeleri gerek dış dünya ve Müslümanlar
ile olan ilişkileri Ortadoğu jeopolitiğinde önemli yer tutmaktadır. Her biri yaşadıkları bölgelerin siyasetinde etkili oldular ve olmaktadırlar. Bu yüzden geçmişte
olduğu gibi bugün de bölge politikalarında önem arz etmektedirler.
Musevilik/Yahudilik: Semavî dinlerin en eskisi olan Musevilik (Hz. Musa’ya
mensup olma) Ortadoğu’da yaşayan dinlerden birisidir. Musevilik İsrail oğullarına
gelen dindir. Ancak zaman içinde İsrail oğulları arasında meydana gelen ayrılıklar
ve Babil’den yaşanan sürgünlerden (M.Ö.722) sonraki İsrail oğullarından kalanlar
Yahudi olarak anıldılar. Nitekim Musevilik de M.Ö 8. Yüzyıldan itibaren “Yahudilik” olarak anılacak ve bir kavmin dini olacaktır. Sürgünden sonra Mezopotamya’ya
dağılan Yahudiler pek çok yere yerleştiler. Ancak uzun yıllar sonra eski yurtlarına
dönmelerine izin verildi. M.S. 70 li yıllarda Roma idaresine karşı isyan ettiklerinde
tekrar sürüldüler ve bu sefer Avrupa ve Asya’nın çeşitli bölgelerine dağıldılar. Yahudiler genellikle kendi kültürlerini unutmadan yerleştikleri bölgelerin kültürünü
de benimseyerek hayatlarını sürdürdüler. Örneğin Yemen’dekiler Yemen Yahudi’si,
İran’dakiler İran Yahudi’si vs. oldu. Ancak zamanla herbirinin sinagogları (mabedleri) ve hahamları ayrı olan iki gurup altında tanındılar. İspanya kökenli Yahudilere Sefarad, diğer Avrupa Yahudilerine de Aşkenaz adı verildi. Yahudiler 1492’de
İspanya’dan sürgüne tabi tutulduklarında Osmanlı Devleti onlara kapılarını açtı.
Filistin dahil Osmanlı topraklarına göç başladı. Gerek yerli Yahudiler ve gerekse
göçmen olarak gelen Yahudiler hiçbir zaman yerleştikleri yerde çoğunluğu sağlayamadı. Ancak 19. yüzyılda Rusya başta olmak üzere Yahudilere karşı Avrupa’da
başlayan antisemitik (Yahudi karşıtlığı) davranışlar ve Yahudi fikir adamlarının
geliştirdiği Siyonizm davası (Kudüs civarındaki Sion dağı etrafına dönüp devlet
kurmak/vaat edilmiş kutsal topraklara dönmek) Yahudilerin Filistin’e göçünü
hızlandırdı. Osmanlı Devleti’nin aldığı önlemlere rağmen 19. yüzyılın son çeyreğinde Filistin’e gelen Yahudi göçmenlerin sayısı geçmişe oranla belirgin bir
şekilde arttı. Nitekim Birinci Dünya Savaşı’nın sonuçlarından istifade eden Ya-
21
22
Modern Ortadoğu Tarihi
hudiler bölgede yerleşimlerini sürdürürken aslında bu güne taşınacak olan ArapYahudi (sonradan İsrail) çatışmalarına zemin hazırladı.
Diğer Sorunlar ve Çatışma Alanları
Arap- İsrail Çatışmasının
Kronolojisi 1882 Filistin’e
düzenli yahudi göçlerinin
başlaması.
1885 Siyonizm kavramının
ortaya çıkışı.
1896 Theodor Herzl “Yahudi
Devleti” kitabını yayımladı.
1897 Birinci Siyonizm
Kongresi.
1917 İsrail Devleti’nin
kuruluşunu hazırlayan Balfour
Deklerasyonu.
1920 Filistin’de İngiliz
mandasının kurulması.
1936-39 Siyonist göçlere ve
İngiliz mandasına karşı Arap
ayaklanmaları.
1937-38 İngiliz komisyonunun
Filistin’i ikiye bölme
önerilerinin ortaya çıkması.
1939-45 II. Dünya Savaşı
ve Yahudiler’in Avrupa’da
katliama uğramaları.
1946 Kudüs’te Yahudi
militanların 91 kişinin ölümü
ile sonuçlanan terör eylemi.
1947 Filistin meselesinin
İngilizler tarafından BM’ye
taşınması ve taksım planı.
1948 İsrail Devletinin ilan
edilmesi.
1949 İsrail’in BM üyesi olması.
1964 Filistin Kurtuluş
Örgütü’nün kuruluşu.
1967 Altı Gün Savaşları:
İsrail’in Doğu Kudüs, Batı
Şeria, Golan Tepeleri ve
Gazze’yi işgal etmesi
Kaynak: Smith, Dan, (2006).
The State of the Mıddle East,
An Atlas of the Conflict and
Resolution, Berkeley-Los
Angeles.
Jeopolitik önemini detayları ile verdiğimiz bu coğrafya tarihin değişik devirlerinde çatışmalara sahne oldu. Çağımızda bölgede istikrardan çok çatışma hakimdir.
Bu çatışmaların bir bölümü yukarıda zikredilen yerel özelliklerinden bir bölümü
de dış dünyanın bölge üzerindeki rekabetinden kaynaklanmaktadır. Dünya petrol rezervlerinin en fazlası bu bölgededir. Petrolün gelişmiş ülkelere uygun fiyatla
ve güvenli bir şekilde ulaştırılması sorunu bölgede uluslararası çatışmaların ana
nedenidir. Bu konu ilgili bölümde ele alınacağından burada daha çok bölgesel
çatışma alanlarına yer verilmiştir.
Sınırlar: Özellikle Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra bölgede menfaati olan Avrupalıların denetiminde ortaya çıkan devletler ve sınırların nerede ise tamamı yapay özellikler taşımaktadırlar. Geçmişte net bir şekilde çizilmiş sınırları olmayan
Araplar bu sınırlar ile adeta kıskaç altına alındılar. Sınır çizimlerinde egemen olan
anlayış Avrupalı emperyalistlerin menfaatleri idi. Fakat bu devletler bağımsızlıklarına kavuştukça kendi menfaatleri doğrultusunda arayışlara girdiler ve yeni
çatışma alanları çıktı. Örneğin bugün Yemen-Suudi Arabistan, Irak-Kuveyt, Irakİran, Kuzey-Güney Sudan, Birleşik Arap Emirlikleri-İran, Cezayir-Fas gibi ülkeler
arasında çözüm bekleyen bir dizi sınır problemleri bulunmaktadır. Hatay meselesi hâlâ Suriye’nin gündeminde bulunmakta; Musul’un Irak’a bırakılmasının doğurduğu sorunlar da devam etmektedir.
Milliyetçilik: Temel çatışma alanlarından bir tanesi Arap milliyetçiliğidir. Milliyetçiler Arapça konuşan ve kendini Arap kabul eden bütün toplulukların birleştirilmesi hususunda hem fikirdirler. Fakat muhtemel birlik fikri hangi rejimde ve
nasıl uygulanacaktır? Bazıları devrimi desteklerken, bazıları ise karşılıklı anlaşma ve evrimden yana tavır almışlardır. Bazıları kısmî birlikteliklerin nihai birliğe
doğru gitmesini önermektedir. Bir kısmı federasyon ya da konfederasyonu tercih
ederken, diğer bir kısmı üniter rejim ve tam entegrasyonu istemektedirler. Bazıları bütün üyelerin eşit olduğu bir birlik, diğerleri liderlik pozisyonunu savunmaktadırlar. Bazıları da ilk adımda askeri ve ekonomik çerçeveli anlaşmalar ile yetinmektedirler. Bütün bu farklı yaklaşımlar ideolojik olarak bölgesel milliyetçiliği ve
bununla çelişen panarabizmi (bütün Arapları bütünleştirme fikri) doğurdu. Kurumsal olarak da panarabizmi temsil eden Arap Birliği Teşkilatını, Bölgesel Birliği
Temsil eden Mağrıb Birliği (içinde Arap olmayan üyeler de var) zengin Körfez
Ülkelerini temsil eden Körfez İşbirliği Teşkilatı gibi kuruluşlar kuruldu. Bu kuruluşlar arasındaki farklı yaklaşımlar siyasal çatışmaları da beraberinde getirmektedir. Geçmişte daha alt düzeyde olan fakat bu gün yükselen mezhep çatışmaları
da bir başka problemi temsil etmektedir. Mezhep çatışmaları bir taraftan Araplar
arasında (örneğin Irak ve Bahreyn’de), diğer taraftan da Araplar ile İran arasında
yeni çatışma alanları yarattı. Özellikle tırmandırılan Sünnî-Şiî çatışmasında taraflar sadece Araplar ile İran değil, aynı zamanda diğer Müslüman ülkelerdir. Bu
da gelecekte bölgesel barışı tehdit edecek en önemli sorun olarak görülmektedir.
Filistin Sorunu ve Arap-İsrail Çatışması: Ortadoğu’nun en canlı sorunudur. Sadece bölgesel barışı değil dünya barışını etkilemektedir. Filistin’de Yahudi Devleti
kurmayı amaçlayan Siyonizm fikri ile başlayan sorunun bir tarafında İsrail diğer
tarafında da Filistinliler bulunmaktadır. Ancak zamanla problem hem bölgesel ve
hem de uluslar arası bir soruna dönüşmüştür. Araplar İsrail’i Filistinlilerin toprak-
23
1. Ünite - Ortadoğu Tarihine Giriş
larında işgalci olarak nitelerken aynı zamanda Arap Birliği’nin gerçekleşmesinin
önünde de fiziki bir engel olarak görmektedirler. Buna rağmen Arap devletleri
arasında Filistin konusunda da bir fikir birliği yoktur, İsrail’e karşı olan mücadeleyi zaman zaman iç sorunlarına yansıtan Araplar, Filistin meselesini de aralarındaki rekabette kullanmaktadırlar. Çözüm bekleyen en önemli sorunlardan birisi
de İsrail’in kuruluşundan sonra Filistin’den çıkarak farklı Arap devletlerinde ve
dünyada mülteci durumuna düşen milyonlarca insanın geleceğidir. Dolayısıyla bu
sorun Ortadoğu’da çatışmaların temel zeminini oluşturmaktadır. Aslında bölgedeki devletlerin bu konuda etkisiz kalmalarında Batı, özellikle de ABD politikaları
etkili olmaktadır. Zira pek çok Arap ülkesi ile müttefik olan ABD aynı zamanda
İsrail’e geniş destekler sağlamaktadır. Bu desteğin ardında bir çok gerekçeler yatmaktadır. Şüphesiz ABD’deki Yahudi lobisinin etkisi büyük olmakla birlikte, esasında siyasetçilerin hemen tamamı da doğrudan İsrail’i desteklemenin ABD’nin
menfaatlerine uygun olduğu görüşündedirler. Zira, Sovetler Birliği zamanında
Batı Bloğu’nun en sadık müttefiki İsrail olduğu kadar; Körfez petrollerinin hemen
yanı başında olması hasebi ile muhtemel tıkanmalarda ilk destek alınabilecek ülke
olarak da İsrail görünmektedir. İsrail’in varlığı, gerek İsrail’den ve gerekse diğer
Ortadoğu ülkelerinden gelecek talepler ile silah endüstrisinin desteklenmesine da
imkan sağlanmaktadır. Bundan dolayı BM 1967 yılından itibaren İsrail aleyhinde
aldığı hiçbir kararı uygulatamamıştır. Tabii olarak bu çelişkiler çatışmayı daha da
çözümsüz hale getirmektedir.
Kaynakların Kullanımı: Ortadoğu ve Kuzey Afrika ülkeleri doğal kaynaklar
bakımından eşit imkânlara sahip değildir. Bir tarafta çoğunluğu yoksulluk düzeyinin altında yaşayan halklar diğer tarafta petrolden zengin olmuş devletler
bulunmaktadır. Bu çelişki bölge ülkeleri arasında ciddi gizli çekişmelere neden
olmaktadır. Diğer taraftan bölgenin gelir kaynaklarının büyük bir bölümü silahlanmaya harcanmaktadır ki; bu durum hem kaynakların verimsiz kullanımını ve
hem de silahlanmayı haklı gösterecek yeni çatışma alanlarını meydana getirmektedir. Zengin ülkelere iş gücü transfer edilirken, fakir ülkeler bir taraftan bu iş
gücünden yoksun kalmakta diğer taraftan da bu göçten reel olarak faydalanamamaktadır. Su kaynaklarının yetersizliği bölgedeki bir diğer sorundur. İsrail önemli
nehir (Batı Şeria, Golan) ve yer altı su kaynaklarını kontrol ettiği için avantajlı
konumdadır. Bu da çatışmaları sürekli kılmaktadır. Aynı şekilde Nil üzerindeki
devletlerin de nehir suyunun paylaşımı konusunda sorunları bulunmaktadır. Diğer taraftan Türkiye, Suriye ve Irak arasında Dicle ve Fırat sularının paylaşımı ile
ilgili ihtilaflar da hep gündemde tutulmaktadır.
Arap Baharı: 2010 yılı itibari ile Tunus’ta başlayıp, Mısır, Libya, Yemen ve
Suriye’yi de etkileyen halk hareketlerine verilen isimdir. Gittikçe diğer bölgelere
de bir şekilde sirayet etmesi muhtemeldir. Daha ziyade ekonomik adaletsizliğin
aşırı noktalara ulaşması, uzun süredir yönetimleri ellerinde bulunduran liderlerin
halkın demokratik taleplerine kulak tıkaması ve en önemlisi de hızla meydana
gelen demografik değişim bu yeni süreci hazırladı. Baskılara ve sosyal adaletsizliklere karşı müşterek hareket eden halk yığınları maalesef çözüm önerileri konusunda aynı fikirde olmamaları, bu süreci yaşamaya başlayan her ülkenin farklı
şartları yeni çatışma alanları doğurdu. Ancak bu sürec toplumsal taleplere karşı
direnmenin imkansızlığını ortaya koyması bakımından anlamlı ve ümit vericidir.
Ortadoğu’daki yaşanan çatışmaları kaynakları bakımından nasıl isimlendirebilirsiniz?
4
24
Modern Ortadoğu Tarihi
Özet
1
Ortadoğu kavramını açıklayabilme
Ortadoğu tanımı coğrafi bir terim dağildir. Siyasi
bir tanımdır. Bu yüzden anlamı konusunda farklı görüşler ortaya atılmıştır. Zira “doğu” herkes
nazarında bir yönü ifade ederken “orta” kelimesi
“neyin veya nerenin ortası” sorusunu da beraberinde getirmektedir. İlk defa 1850lerde İngilizler
tarafından Hindistan’daki Sömürge idaresi tarafından iç yazışmalarında kullanılmakla birlikte;
gerçekte bir kavram olarak literatürde kullanılması Amerikan tarihçisi Alfred Mahan (18401914) ile başlamıştır. A. Mahan’ın bu tanımını
doğu üzerine yazılar yazan Valentino Chirol onu
hararetle destekledi ve o bu kavramı sınırlarını
belirterek yeniden tanımladı. Fakat bu ilk kullanımı ile Birinci Dünya Savaşı sonrasındaki kullanımı aynı anlamı taşımıyordu. Birinci Dünya
Savaşı yıllarında İngiltere’nin Mezopotamya’daki askeri faaliyet alanı “Ortadoğu”, Mısır’daki
askeri faaliyet alanı da “Yakındoğu” olarak tanımlanıyordu. Bu kullanımın içinde daha çok
Güneybatı Asya’da yer alan Arap Yarımadası,
Mezopotamya, Basra Körfezi ve ayrıca İran yer
almaktaydı. Savaştan sonra bu iki farklı kavram
yeni bir jeopolitik yaklaşım ile Ortadoğu başlığı
altında birleştirildi. İkinci Dünya Savaşı sonuna
kadar Ortadoğu’yu içine alan bölgeler hâlâ Yakındoğu (Near East) kavramı ile tanımlanıyordu. Dar anlamı ile Ortadoğu, Güneybatı Asya
devletlerini (Arap Yarımadası, Basra Körfezi,
Irak ve Suriye’yi içine alan bölge) içermektedir.
Daha geniş anlamıyla da Güneybatı Asya’dan
Kuzey Afrika’nın en batısı olan Fas (Mağrıb) ile
doğuda Afganistan ve Pakistan’ı da içine alan
bölgeye verilen isimdir. Ortadoğu’nun tarihinde
etkili olan pek çok siyasi yapılanmalar olmuştur.
Ancak en uzun ve istikrarlı dönem Türklerin
egemenlik dönemleridir. Zaten bir siyasi coğrafya olarak Ortadoğu, Osmanlı Devleti’nin tarihe
karışması ile ortaya çıkmıştır.
2
3
Ortadoğu’daki etnik yapıyı tanımlayabilme
Ortadoğu coğrafyası eskiden beri zengin bir etnik çeşitliliğe sahiptir. Bu çeşitlilik hem coğrafyanın yerli halklarından ve hem de tarih boyunca bölgede yaşanan göçlerden beslendi. Güçlü
aile/kabile bağları olsa da bu geniş coğrafyada
etnik yapıyı net bir şekilde belirleyen güçlü anlayışlar hiçbir zaman oluşmadı. Özellikle İslam’ın
coğrafyadaki etkinliği ve bu dinin Arapça ile yayılmış olması Arapça konuşan Ortadoğu halkları arasında müşterek bir bağın kurulmasına
imkân verdi. Başka bir ifade ile etnik kimliğin
beslediği ve yarattığı “ulus” kavramı burada batılıların anladığı anlamı kazanmadı. Buna rağmen yine de Ortadoğu’nun tanımı bir noktada
bazı etnik yapıların yaşadığı yer olarak algılandı.
Ortadoğu ve Kuzey Afrika’da nüfuz yoğunluğuna göre Araplar, Türkler ve Farslar yaşamaktadır. Kültürel olarak bu unsurlar ile bütünleşmiş,
fakat farklı kimliklere sahip, Berberiler, Kürtler,
Çerkezler de bu coğrafyanın temel etnik kimliklerindendir. Tamamını ortak yönü ise Müslüman olmalarıdır. Ortadoğu’da bu istisnai bozan
gurup Yahudilerdir. Onlar da daha çok etno-dini
özellikler taşımaktadır.
Ortadoğu’daki dinî kimlikleri irdeleyebilme
Ortadoğu’nun en önemli özelliklerinden bir tanesi kuşkusuz dinî çeşitliliktir. Tarih içinde gerek
semavî (vahye dayalı) ve gerekse semavî olmayan bütün din, inanç ve anlayışlar bu coğrafyada
yeşerdi ve nerdeyse hepsinin -farklılaşarak da
olsa- günümüze kadar ulaşan müntesipleri oldu.
Ancak en sonuncusu olmasına rağmen günümüzde bu coğrafyaya asıl rengini veren ve çoğunluğun bağlı olduğu din İslam’dır. Ardından
Hıristiyanlık ve Yahudilik gelmektedir. Ayrıca
her üç dine mensup mezhepler ve çeşitli dinlerden hareketle yeni bir inanç şekli olarak ortaya
çıkan heterodoks guruplar da tarihten günümüze daima var olagelmişlerdir. Örneğin Yezidilik
bunlardan bir tanesidir. Bağlılarının sayıları az
da olsa İran’ın eski dini olan Zerdüştlük/Zoroastrianizm ve Kur’an’da da ismi geçen Sabiilik de
hâlâ varlıklarını sürdürebilmektedir. Din, semavi olsun veya olmasın Ortadoğu tarihinde daima
belirleyici bir rol oynadı.
1. Ünite - Ortadoğu Tarihine Giriş
4
Ortadoğu’daki çatışma alanlarını algılayabilme
Jeopolitik önemini detayları ile verdiğimiz bu
coğrafya tarihin değişik devirlerinde ya istikrara ya da çatışmalara sahne oldu. Çağımızda
bölgede istikrardan çok çatışmalar hakimdir. Bu
çatışmaların bir bölümü Ortadoğu’ya rengini
veren yerel özelliklerden kaynaklanırken bir bölümü de bölge üzerindeki uluslararası rekabetlerden kaynaklanmaktadır. Günümüzde Dünya
petrol rezervlerinin en fazlasına sahip olan bu
bölge daima uluslar arası çatışmalara sahne olmaktadır. Petrolun gelişmiş ülkelere güvenli bir
şekilde ulaştırılması sorunu bölgede çatışmaların ana nedenidir. Ancak bunun dışında bölgesel çatışmalar da bulunmaktadır. Birici Dünya
Savaşı’ndan sonra oluşturulan yapay sınırlar,
bölge halklarının tam olarak algılamadığı milliyetçi eğilimler, mezhep sorunlar da çatışmalara
vesile olmaktadır. Filistin sonunu ve buna bağlı
olarak mülteciler meselesi hem bölgesel ve hem
de uluslar arası bir çatışma alnıdır. Bölge kaynaklarının yetersizliği veya yanlış kullanımı da
bir diğer problemdir.
25
26
Modern Ortadoğu Tarihi
Kendimizi Sınayalım
1. Aşağıdakilerden hangisi Ortadoğu ülkesi tanımının dışında kalır?
a. Türkiye
b. Suriye
c. Irak
d. İran
e. Somali
6. Sünnîlikle Şiilik arasındaki en temel ihtilaf aşağıdakilerden hangisidir?
a. Halifelik hakkının kime ait olduğu
b. Hz. Ali ile Muaviye’nin anlaşmazlığı
c. İmamların sayısı
d. Mezheplerin sayısı
e. Devlet merkezinin yeri
2. Günümüzde Nil deltası ile Sina Yarımadasını bağlayan geçit aşağıdakilerden hangisidir?
a. Basra Körfezi
b. Cebel-i Tarık Boğazı
c. Babu’l Mendeb Boğazı
d. Süveyş Kanalı
e. Aden Körfezi
7. Aşağıdakilerden hangisi bir Hıristiyan gurubu değildir?
a. Protestan
b. Mormon
c. Yakubi
d. Aşkenaz
e. Süryanî
3. Kabile toplumunun önderi aşağıdakilerden hangisidir?
a. Şef
b. Melik
c. Kral
d. Emir
e. Sultan
8. Tarihte Yahudilerin ikinci büyük sürgünü kimler
tarafından yapılmıştır?
a. İspanyollar
b. Asurlular
c. Romalılar
d. Osmanlılar
e. Araplar
4. Moğol istilasından sonra kurtulan son Abbasi halifesini kimler himaye etmiştir?
a. Memlükler
b. Selçuklular
c. Osmanlılar
d. Eyyubiler
e. Zengiler
9. Aşağıdaki teşkilatlardan hangisi teorik olarak panarabizmi temsil etmektedir?
a. Opec Teşkilatı
b. Körfez Ülkeleri İşbirliği Teşkilatı
c. Arap Birliği Teşkilatı
d. Mağrib Birliği Teşkilatı
e. İslam İşbirliği Teşkilatı
5. Filistin’in “uluslar arası bir bölge” haline dönüştürülme kararı hangi anlaşmada alınmıştır?
a. San Remo Anlaşması
b. Sykes-Picot Anlaşması
c. Paris Barış Anlaşması
d. Londra Anlaşması
e. Nöyyi Anlaşması
10. Filistin sorunuyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
a. Sorunun tarafları Arapların tamamıdır
b. Bu konuda Araplar Arasında fikir birliği yoktur
c. Filistin sorununun en önemli yönlerinden birisi
de mültecilerdir
d. Arapların gözünde İsrail işgalci bir devlettir
e. Filistin sorunu sadece bölgesel bir sorundur
1. Ünite - Ortadoğu Tarihine Giriş
27
Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı
Yararlanılan Kaynaklar
1. e
Anderson, Ewan W., (2000). The Middle East Geography and Geopolitics, London-New York.
Blaga, Rafael, (1997). İran Halkları El Kitabı, Baskı
Yeri Yok.
Choueiri, Youssef M. (2011). “Ortadoğu’da Milliyetçilik Akımları, Yeni Pan-Arabizm Olgusu”, Ortadoğu
Tarihi (Hazırlayan: Youssef M. Choueiri), İstanbul.
Cleveland, William L., (2008). Modern Ortadoğu Tarihi, (Tercüme: Mehmet Harmancı), İstanbul.
Dan, Smith, (2006). The State of the Middle East, An
Atlas of the Conflict and Resolution, BerkeleyLos Angeles.
Davison Roderic H., (1960). “Where is the Middle
East?” Foreign Affairs, Vol. 38 Nu 4 (Julay 1960),
p. 665-675.
Fraser, T.G.-Mango, Andrew,- Mcnamara, Robert,
(2011). Modern Ortadoğu’nun Kuruluşu, (Tercüme: Füsün Doruker), İstabul.
Fromkin, David, (1994). Barışa Son Veren Barış, Modern Ortadoğu Nasıl Yaratıldı? 1914-1922, (çeviren: Mehmet Harmancı), İstanbul.
Gleave, Robert, (2011). “Şiilik”, Ortadoğu Tarihi (Hazırlayan: Youssef M. Choueiri), İstanbul.
Goldschmidt, Arthur - Davidson, Lawrence, (2008).
Kısa Ortadoğu Tarihi, (Tercüme: Aydemir Güler)
İstanbul.
Kurşun, Zekeriya, (1998). Necid ve Ahsa’da Osmanlı
Hakimiyeti Vehhabi Hareketi ve Suud Devleti’nin
Doğuşu, Ankara.
Kürkçüoğlu, Ömer E., (1972). Türkiye’nin Ortadoğu
Politikası (1945-1970), Ankara.
Lewis, Bernard, (1996). Ortadoğu: Hristiyanlığın Doğuşundan Günümüze Ortadoğu’nun 2000 Yıllık
Tarihi (Tercüme: Mehmet Harmancı), İstanbul.
Lewis, Bernard, (2000). Ortadoğu’nun Çoklu Kimliği, (Tercüme: Mehmet Harmancı), İstanbul.
Mansfıeld, Peter, (1991). A History of the Middle
East, USA.
Perry, Glenn, E., (1983). The Middle East Fourteen Islamic Centuries, New Jersey.
Storm, Lise, (2011). “Ortadoğu’da Etnik-Ulusal Azınlıklar: Berberiler, Kürtler ve Filistinliler. Ortadoğu
Tarihi (Hazırlayan: Youssef M. Choueiri), İstanbul.
Tilley, Virginia, (2005). The One State Solution, USA.
2. d
3. d
4. a
5. b
6. a
7. d
8. c
9. c
10. e
Yanıtınız yanlış ise “Coğrafya ve Jeopolitik” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Coğrafya ve Jeopolitik” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Tarihin Belirleyici Rolü”
konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Tarihin Belirleyici Rolü”
konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Osmanlı Barışı” konusunu
yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Dinî Çeşitlilik” konusunu
yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Dinî Çeşitlilik” konusunu
yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Dinî Çeşitlilik” konusunu
yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Çatışma Alanları” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Çatışma Alanları” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Sıra Sizde Yanıt Anahtarı
Sıra Sizde 1
Coğrafya, Tarih, sahip olduğu kaynaklar ve barındırdığı etnik-dini yapı.
Sıra Sizde 2
Türkler dağılma sürecine girmiş Ortadoğu Arap halkları üzerinde himayeci ve bütünleştirici bir rol üstlenmiştir. Asırlarca sürecek istikrarı sağlamışlardır.
Sıra Sizde 3
Osmanlı devleti farklılıkları koruyarak coğrafyayı bir
bütün olarak idare ederken Avrupalılar farklılıkları öne
çıkararak parçalamayı ve ayrıştırmayı tercih ettiler.
Sıra Sizde 4
Yerel özelliklerden, iç dinamiklerden ve uluslararası
menfaat guruplarının rekabetinden kaynaklanan çatışmalar olarak tanımlanabilir.
Sorularla Öğrenelim
TAR310U - MODERN ORTADOĞU TARİHİ
Ünite 1: Ortadoğu Tarihine Giriş
Ortadoğu Tarihine Giriş
1. "Ortadoğu" kavramı literatürde ilk kez kim tarafından kullanılmıştır?
Cevap: Ortadoğu tanımı coğrafi bir terim değil, siyasi bir tanımdır. Bu yüzden anlamı konusunda farklı görüşler ortaya atılmıştır. Zira
"doğu" herkes nazarında bir yönü ifade ederken "orta" kelimesi "neyin veya nerenin ortası" sorusunu da beraberinde getirmektedir.
Yerkürenin hiçbir yeri başka bir yer için orta değildir. İlk defa 1850’lerde İngilizlerin Hindistan’daki Sömürge idaresi tarafından iç
yazışmalarında kullanılmakla birlikte; gerçekte bir kavram olarak literatürde kullanılması Amerikan tarihçi Alfred Mahan (1840-1914)
ile başlamıştır. Mahan, 1902 yılında kaleme aldığı bir makalesinde bu kavram ile doğu-batı ekseninde Basra Körfezi ve etrafını "orta"
olarak tasvir etmiş; nitekim bu kavram 20. yüzyılın başında literatüre bu anlamı ile girmiştir.
2. Dar anlamı ile Ortadoğu hangi bölgeyi içine almaktadır?
Cevap: Dar anlamı ile Ortadoğu, Güneybatı Asya devletlerini yani Arap Yarımadası, Basra Körfezi, Irak ve Suriye’yi içine alan bölgeyi
içermektedir. Daha geniş anlamıyla da Güneybatı Asya’dan Kuzey Afrika’nın en batısı olan Fas (Mağrıb) ile doğuda Afganistan ve
Pakistan’ı da içine alan bölgeye verilen isimdir.
3. Ortadoğu bölgesinin başlıca jeopolitik özellikleri nelerdir?
Cevap: Ortadoğu, Afrika-Avrasya kara kitlelerinin doğal kavşak noktasıdır. En önemli geçiş yollarının üstündedir. Bölgenin bir adı da
"Yedi Deniz Ülkesi"dir. Ortadoğu Karadeniz, İstanbul Boğazı, Marmara Denizi, Çanakkale Boğazı ve Ege Denizi yoluyla Güneydoğu
Ukrayna’dan Akdeniz’e uzanan suyoluna yaslanmaktadır. Tarih boyunca Nil Deltası ve Sina Yarımadası kullanılarak karadan Akdeniz
ile Kızıldeniz birbirine bağlanırken bu gün aynı işlevi Süveyş kanalı yapmaktadır. Diğer yandan Ortadoğu hava koridoru neredeyse
bütün kıtaları birbirine bağlamaktadır. Bölgenin jeopolitiğini belirleyen en önemli faktörlerden bir tanesi de dünyanın istisnasız bağımlı
olduğu enerji kaynaklarıdır. Tek başına Arap dünyası, dünya enerji kaynaklarının %60’tan fazlasına sahip iken bütün İslam dünyası ele
alındığında bu rakam %75’i geçmektedir. Bu özellikleri ile tarih boyunca olduğu gibi günümüzde de Ortadoğu dünyanın en önemli
cazibe merkezi ve aynı zamanda en büyük çatışma alanıdır.
4. Jeopolitik kavramı neyi ifade eder?
Cevap: Jeopolitik, coğrafya ve tarihin belirlediği ilişkilerdir. Devletlerin dış politika davranışlarını, ülkelerin coğrafi konumu, fiziki
çevresi, sahip olduğu kaynaklar, geçiş yolları vs. ile ilişkilendiren yaklaşımdır. Kısaca bir bölgenin coğrafyası ve orada gelişen tarih, o
bölgenin jeopolitiğini (coğrafyadan kaynaklanan siyasi önemini) belirleyen dinamiklerdir. Bu kavram ilk defa İsveçli Kjellen (18641922) tarafından kullanılmış ve Halford MacKinder (1860-1947) tarafından geliştirilmiştir.
5. Ortadoğu bölgesinde, çöllerdeki vahalarda yerleşik hayatı benimsemiş guruplar hangileridir?
Cevap: Hazarîler, Bedevilerin aksine çöllerdeki vahalarda yerleşik hayatı benimsemiş guruplardır. Kan bağı ve kabile bağları konusunda
bedevîler gibi olmakla birlikte bunlar ziraat ve ticaret ile uğraşırlar. En büyük sorunları bedevîlerin yaptıkları yağmalardır. Bu yağmadan
kurtulabilmek için bedevîlere ihave adıyla bir kardeşlik vergisi öderler.
6. Hz. Ali ile Muaviye arasında çıkan ihtilafta, iki tarafın hakeme başvurmasını reddeden guruplara verilen isim nedir?
Cevap: Hariciler, Hz. Ali ile Muaviye arasında çıkan ihtilafta, iki tarafın hakeme başvurmasını reddeden guruplara verilen isimdir.
Zamanla bir inanç biçimine dönüştü. Hz. Peygamber soyuna (Seyyidlere) bağlılıkları olmakla birlikte Şiilikten farklı bir doktrin
geliştirdiler. Özellikle Kuzey Afrika’da İslamin yayılmasında etkili oldular. Bu gün daha ziyade Uman ve kısmen Libya’da (Cebel
Nefusa’da) varlıklarını İbadilik adı altında sürdürmektedirler.
Ortadoğu Tarihinde Türkler ve Osmanlı Barışı
7. Arap coğrafyasında tam bir "Osmanlı Barışı"nın egemen olması hangi dönemde gerçekleşmiştir?
Cevap: 17. yüzyılın ikinci yarısında Arap coğrafyası Osmanlılar tarafından on dört merkezden (eyaletten) idare ediliyordu. Şehirleşme
artmış, göçebe unsurlar daha fazla istikrara kavuşmuştu. Genel olarak 17. yüzyılda Osmanlı Devleti’nin Arap coğrafyası, Şam, Trablus-ı
Şam, Halep, Musul, Bağdat, Basra, Lahsa, Yemen, Mısır, Habeş, Tunus, Trablusgarp, Cezayir-i Garp ve Mekke-i Mükerreme
eyaletlerinden oluştu. Sonuç, 17. ve 18. yüzyıllarda Arap coğrafyasında tam bir "Osmanlı Barışı" egemen oldu. Genel olarak
Osmanlı’nın bölgedeki varlığının sebebi olan Avrupa askerî tehdidinin ortadan kalkması ayrıca 18. yüzyıldan itibaren yerel gelirlerin bu
idareyi aynen sürdürmeye yetmemesi, bir kısım değişikliklere gidilmesini ve eski mahalli güçlere idarede daha fazla yer verilmesi
sonucunu doğurdu. Bu durum bir taraftan Vehhabî hareketi gibi değişik etkenlerle merkezden kopuşları, daha bağımsız hareket etmeyi
beraberinde getirirken, diğer taraftan merkezin modernleşme gayretlerini arttırarak yeni bir toplumsal ve siyasi düzen arayışlarını
hızlandırdı. Aynı süreç bölge halklarının (bugünkü Ortadoğu halklarının) Avrupaî düşünce ile tanışmasını da beraberinde getirdi.
Özellikle batının ilham ettiği etnik ve dinî milliyetçilikler Osmanlı yönetimine karşı hoşnutsuzluğu doğurdu. Avrupa’dan gelen ayrılıkçı
fikirler ve Protestan misyonerlerin faaliyetleri yönetime karşı tavır almayı öğretiyordu. Bu fikirleri besleyen gazete, dergi ve kitaplar
elden ele dolaşmaktaydı.
8. Tarihte hangi süreç Ortadoğu kavramını ve bugünkü Ortadoğu'yu meydana getirmiştir?
Cevap: Ortadoğu kavramını ve bugünkü Ortadoğu’yu (dar ve geniş anlamlarıyla) meydana getiren süreç I. Dünya Savaşı’dır. Savaş he
ne kadar Avrupalı devletlerin kendi aralarındaki rekabetten dolayı Avrupa’da başlamış olsa da hemen tamamının hedefindeki coğrafya
Osmanlı egemenliğinde ve onun hinterlandındaki alanlarıydı. Osmanlı Devleti İngilizler ile savaştan sadece bir yıl önce (1913 Osmanlıİngiliz Anlaşması) Basra Körfezi, birkaç ay önce de (1914 Osmanlı-İngiliz Anlaşması) Güney Arabistan’da Osmanlı-İngiliz nüfuz
alanlarının belirleyen bir anlaşma yaptı. Anlaşma Osmanlı aleyhinde birçok maddeyi içermesine rağmen, Osmanlıların kendi
coğrafyalarındaki uluslararası rekabetin hızını kesmeyi amaçlıyorlardı. Osmanlı Devleti’nin savaşta Almanya’nın yanında yer alması
beklenen ve istenilen bir durumdu. Osmanlı idarecilerinin o sırada farklı bir davranış sergileyememesi de savaşı kısa zamanda Avrupa
cephesinden bu coğrafyaya taşıdı. Savaş başladığında Osmanlı Devleti iki önemli noktada İngiltere için tehdit oluşturuyordu. Birincisi
İngilizlerin Hindistan, Avustralya ve Yeni Zelanda’dan asker ve mühimmat getirdikleri Süveyş Kanalı idi. İkinci bölge ise savaş
gemilerinin yakıt kaynağı olmaya başlayan petrolün bulunduğu Basra Körfezi idi. Osmanlı Devleti’nin Çanakkale’deki güçlü istihkamatı
ise İtilaf Devletleri’nin boğazları aşarak Karadeniz’e inip Rusya ile bütünleşmelerine engel idi.
9. I. Dünya Savaşı sonrasında Ortadoğu bölgesinde manda sistemini resmileştiren olay nedir?
Cevap: Bölgede manda sistemini resmileştiren San-Remo Konferansı'nın (19-26 Nisan 1920) alt yapısını hazırladı. Buna göre Suriye ve
Lübnan Fransız mandası, Irak ve Filistin’in de İngiliz mandası altına alınması kararlaştırıldı. Her iki devletin savaş öncesi Ortadoğu ve
Kuzey Afrika’da işgal veya anlaşmalar yoluyla elde ettiği sonuçlar hiç tartışılmadı. Yani o bölgelerin geleceği de tıpkı manda
altındakiler gibi Avrupalı emperyalist güçlerin eline bırakıldı. Türkiye’nin kaderi ise Sevr anlaşmasında çizilecekti. Anadolu’da
başlayana Millî Mücadele bu anlaşmayı ortadan kaldırdı. Oysa San Remo’nun ağır şartları Ortadoğu’da uzun yıllar etkili olmaya devam
etti.
Etnik-Dinî Yapı ve Çatışma Alanları
10. Çerkezlerin Ortadoğu bölgesine gelişi ne şekilde gerçekleşmiştir?
Cevap: Kafkas halklarından olan Çerkezler ağırlıklı olarak Osmanlı Devleti’nin Kafkaslardan çekilip bölgede Rusların baskılarının
başlaması ile yaşanan göçlerle Ortadoğu’ya doğru gelmişlerdir. Çoğunluğu Osmanlı Devletinin iskân ettiği yerlerde yaşamaktadırlar.
Türkiye’de Anadolu’da, Ürdün, Suriye, hatta kısmen İsrail’de Çerkez bulunmaktadır. Bulundukları ülkeye asimile olmadan uyum
gösterebilen ve farklı şiveleri olan Çerkezler kendi dillerini de koruyabilmişlerdir. Hemen tamamı Sünnî Müslümanlardır.
11. Farslar'ın merkezî bir otorite altına girmesi ilk kez hangi dönemde gerçekleşmiştir?
Cevap: Tarihi Perslerden geldiği kabul edilen ve Farsça konuşan topluluklardır. Ağırlıklı olarak İran’da yaşamakla birlikte köken itibarı
ile Kuzey Kafkasya üzerinden gelerek bölgeye yerleştikleri kabul edilmektedir. Bugün İran’da çoğunluğu teşkil eden bir ırk olarak
görülen Farslar esas itibari ile bir ırktan ziyade kökleri itibari ile çeşitli ırkların karışımından meydana gelmişlerdir. Tatlar, Talışlar,
Gilekler, Mazandaranîler, Lekler Farslar’ın alt guruplarını oluşturmaktadırlar. İran’da Pehlevî Devleti’nin kuruluşuna kadar (1925) bu
halklar birbirinden bağımsız gevşek bir federatif yapı ile yaşamışlardır. Bu anlamda Farslar ilk defa Pehlevî hanedanlığı ve İran İslam
Cumhuriyeti zamanlarında merkezî bir otorite altına girmişlerdir. Çoğunluğu Şiî ayrıca Alevî olmakla birlikte, Sünnî Farsiler de vardır.
Az da olsa Hıristiyan ve Musevîleri olduğu gibi eski İran dini (Zerdüşt-Mecusî) mensupları da bulunmaktadır.
12. Mandiler olarak da bilinen ve mensuplarının genellikle İran’ın Ahvaz ve Hurremşehr bölgesi ile Irak’ta Ammara, Bağdat ve Basra
bölgelerinde yaşayan dinin adı nedir?
Cevap: Mandiler olarak da tanınan Sabiilik dinine mensup kişiler, aydınlık ile karanlık arasındaki dualizme dayandırdıkları inanç
sistemlerinde, maddî evrenin dolayısıyla bedenin de kötü olduğuna inanırlar. Ruhun beden hapishanesinde olduğunu kabul ederler.
Genellikle İran’ın Ahvaz ve Hurremşehr bölgesi ile Irak’ta Ammara, Bağdat ve Basra gibi bölgelerde yaşamaktadırlar.
13. Kökü Emeviler zamanına kadar indirilen ve İslam ile putperest inançların karışımından meydana gelen din hangisidir?
Cevap: Yezidilik, kökü Emeviler zamanına kadar indirilen ve İslam ile putperest inançların karışımından meydana gelen bir dindir.
Melek Taus diye isimlendirdikleri Şeytan’a tapmaları ile tanınmışlardır. Suriye’de ortaya çıkmasına rağmen Kuzeybatı Irak’ta Sincar
dağlarında Kürtler arasında gelişmiştir. Bugün ağırlıklı olarak Irak’ta yaşamakta olup yeni Irak anayasasında da kabul edilen etno-dinî bir
guruptur.
14. 18. yy.da Osmanlı topraklarında, Orta Arabistan’da Hanbeli mezhebinin yeni bir yorumu olarak ortaya çıkan ve İslamı doğduğu ilk
saf şekliyle yaşatma iddiasında olan hareket hangisidir?
Cevap: Sünnîlik içinde istisna teşkil eden ikinci hareket Vehhabiliktir. 18. Yüzyılda Osmanlı topraklarında, Orta Arabistan’da Hanbeli
mezhebinin yeni bir yorumu olarak ortaya çıkan bu hareket, diğer mezheplerin bazı yaklaşımlarını, tasavvufî gurupların ise bütün
fikirlerini reddetmektedirler. İslamı doğduğu ilk saf şekliyle yaşama ve yaşatma iddiasında olan bu hareket, önce Osmanlı Devleti’nin
otoritesine karşı gelerek siyasallaştı. Ardından Arap Yarımadası ve Basra körfezinde de fikirlerini güçle yayarak etkin bir fıkhî/siyasî
hareket oldu. Bu gün Suudi Arabistan’ın resmi İslam yorumunu temsil etmektedir. Bu devletin yasaları da bu yoruma
dayandırılmaktadır. Yorum ve uygulama farklılıklarından dolayı diğer geleneksel İslamî anlayışlar ile çatışmaktadır.
15. Sünniliğin karşısında yer alarak İslam tarihinde siyasi tavır gösteren ilk hareket hangisidir?
Cevap: Şiilik, Sünniliğin karşısında yer alarak İslam tarihinde siyasi tavır gösteren ilk harekettir. Hz. Muhammed’in vefatından sonra
Halifeliğin onun akrabası ve damadı olan Hz. Ali’nin hakkı olduğunu savunan guruptur. Özellikle Hz. Ali’nin 661 tarihinde
öldürülmesinden sonra organize olmuşlar ve Müslümanların önderi olan Emirülmüminin (İmamet) vasfının Hz. Ali’den sonra onun
soyundan (Ehl-i Beyt’den) gelenlerde olduğunu savunmuşlardır.
16. Şiiliğin Sünnîliğe en yakın anlayışta olan kolu hangisidir?
Cevap: Zeydilik Şiiliğin ikinci kolu olup Sünnîliğe en yakın anlayıştır. Onlar İmamiye’nin aksine Hz. Ali’nin soyundan gelen sadece ilk
dört imamı benimsemekte ve dördüncü imamdan sonra İmamiye kolundan ayrılmaktadırlar. 9. yüzyılın sonlarında Kuzey Yemen
taraflarını kontrol ederek devletleştiler. Osmanlı Devleti’nin bölgeyi kontrolünden sonra mümkün mertebe devlet otoritesinin ulaşmadığı
yerlerde varlıklarını sürdürdüler. Yemen toplumunda Sünnî-Zeydî ayrımı ise zaman zaman çatışmaların da kaynağı oldu.
17. Karmatiler ve Fatımileri de içine alan ve on iki imamın sadece ilk yedisini kabul eden dini grup hangisidir?
Cevap: İsmailiye, Şiiliğin üçüncü ana koludur. Bu inanca mensup kişiler on iki imamın sadece ilk yedisini kabul etmektedirler. Azınlık
da olsalar geniş coğrafyaya yayılan en etkin gurup olmuşlardır. Ortaçağ’da Kuzey Afrika ve Hindistan’da varlık gösterdiler. İslam
tarihinin en radikal gurubu olarak tanınan Karmatiler ile hem fatih hem de bilim ve sanatta üretici olmuş olan Fatımiler bu koldan
gelmektedirler. Karmatiler Basra Körfezi’nde etkin oldukları gibi; bir ara Kâbe’den Hacerulesved’i çalarak Hasa’da yeni bir Kâbe
kurmaya teşebbüs ettmişlerdir. Bugün artık müntesipleri olmamakla birlikte, kimi radikal hareketlerin kaynağı oldukları yorumları
yapılmaktadır. Fatımiler Kuzey Afrika’da etkin olmuş; Kahire’yi inşa ettmiş ve Selçukluların ortaya çıkışına kadar Abbasi hilafetine
tehdit ederek Kuzey Afrika’da alternatif bir hilafet kurmuşlardır. Türkler tarafından siyasi varlıklarına son verilen bu kolun bir tarafını
radikal bir gurup olan Haşhaşiler devam ettirdiler.
18. Filistin meselesinin İngilizler tarafından BM’ye taşınması ve Taksım Planı hangi tarihte gerçekleşmiştir?
Cevap: Filistin meselesinin İngilizler tarafından BM’ye taşınması ve Taksım Planı 1947 yılında gerçekleşmiştir.
19. Ortadoğu bölgesinin kaynakların kullanımı ile ilgili sorunları nelerdir?
Cevap: Ortadoğu ve Kuzey Afrika ülkeleri doğal kaynaklar bakımından eşit imkânlara sahip değildir. Bir tarafta çoğunluğu yoksulluk
düzeyinin altında yaşayan halklar diğer tarafta petrolden zengin olmuş devletler bulunmaktadır. Bu çelişki bölge ülkeleri arasında ciddi
gizli çekişmelere neden olmaktadır. Diğer taraftan bölgenin gelir kaynaklarının büyük bir bölümü silahlanmaya harcanmaktadır ki; bu
durum hem kaynakların verimsiz kullanımını ve hem de silahlanmayı haklı gösterecek yeni çatışma alanlarını meydana getirmektedir.
Zengin ülkelere iş gücü transfer edilirken, fakir ülkeler bir taraftan bu iş gücünden yoksun kalmakta diğer taraftan da bu göçten reel
olarak faydalanamamaktadır. Su kaynaklarının yetersizliği bölgedeki bir diğer sorundur. İsrail önemli nehir (Batı Şeria, Golan) ve yer altı
su kaynaklarını kontrol ettiği için avantajlı konumdadır. Bu da çatışmaları sürekli kılmaktadır. Aynı şekilde Nil üzerindeki devletlerin de
nehir suyunun paylaşımı konusunda sorunları bulunmaktadır. Diğer taraftan Türkiye, Suriye ve Irak arasında Dicle ve Fırat sularının
paylaşımı ile ilgili ihtilaflar da hep gündemde tutulmaktadır.
20. Arap Baharı hareketinin başlıca nedenleri nelerdir?
Cevap: Arap Baharı, 2010 yılı itibari ile Tunus’ta başlayıp, Mısır, Libya, Yemen ve Suriye’yi de etkileyen halk hareketlerine verilen
isimdir. Gittikçe diğer bölgelere de bir şekilde sirayet etmesi muhtemeldir. Daha ziyade ekonomik adaletsizliğin aşırı noktalara ulaşması,
uzun süredir yönetimleri ellerinde bulunduran liderlerin halkın demokratik taleplerine kulak tıkaması ve en önemlisi de hızla meydana
gelen demografik değişim bu yeni süreci hazırladı. Baskılara ve sosyal adaletsizliklere karşı müşterek hareket eden halk yığınları
maalesef çözüm önerileri konusunda aynı fikirde olmamaları, bu süreci yaşamaya başlayan her ülkenin farklı şartları yeni çatışma
alanları doğurdu. Ancak bu süreç toplumsal taleplere karşı direnmenin imkansızlığını ortaya koyması bakımından anlamlı ve ümit
vericidir.
TAR310U - MODERN ORTADOĞU TARİHİ
Ünite 1 - Alıştırma Soruları
1 ) Ortadoğu'daki etnik yapı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A ) Ortadoğu bölgesi göç almadığı için etnik çeşitlilikten görülmemektedir.
B ) Ortadoğu'da ulus kavramı dinin oluşturduğu kültür kavramının önündedir.
C ) Bölgede en çok konuşulan dil farklı aksanlarla da olsa Farsça ve ondan sonra Türkçedir.
D ) En önemli etnik grubu Şiilik'tir.
E ) Türkiye Türkleri’nin çoğu, Suriye Türkmenleri Sünni'dir.
Çözüm : Ortadoğu coğrafyası eskiden beri zengin bir etnik çeşitliliğe sahiptir. Bu çeşitlilik
hem coğrafyanın yerli halklarından ve hem de tarih boyunca bölgede yaşanan
göçlerden beslendi. Ayrıca etnik kimliğin beslediği ve yarattığı “ulus” kavramı burada batılıların anladığı anlamı kazanmadı. Her zaman
din ve onun oluşturduğu kültür “ulus” kavramının önünde durdu. Bölgede en çok konuşulan dil farklı aksanlarla da olsa Arapça ve ondan
sonra Türkçedir. Şiilik etnik grubu değil dini kollarından biridir. Türkiye Türkleri’nin çoğu, Suriye Türkmenleri
Sünni iken; İran ve Irak Türklerinin de tamamına yakını Şii'dir. Bu nedenle doğru cevap E'dir.
Doğru cevap E şıkkıdır.
2 ) Hangi devlet döneminde islami bilimler (hadis, tefsir, fıkıh), dil, felsefe ve tarih gibi kültür ve medeniyet alanında İslam dünyası
önemli gelişmeler yaşamıştır?
A ) Emevîler
B ) Abbasiler
C ) Sasaniler
D ) Selçuklular
E ) Osmanlılar
Çözüm : Abbasiler döneminde islami bilimler (hadis, tefsir, fıkıh), dil, felsefe ve tarih gibi kültür ve medeniyet alanında İslam dünyası
önemli gelişmeler yaşamıştır. Doğru cevap B seçeneğidir.
Doğru cevap B şıkkıdır.
3 ) Çöllerdeki vahalarda yerleşik hayatı benimsemiş gruplar aşağıdakilerden hangisi ile adlandırılırlar?
A ) Hazari
B ) Bedevi
C ) Farsi
D ) Nebati
E ) Acemi
Çözüm : Hazariler, Bedevilerin aksine çöllerdeki vahalarda yerleşik hayatı benimsemiş gruplardır. Kan bağı ve kabile bağları konusunda
bedevîler gibi olmakla birlikte bunlar ziraat ve ticaret ile uğraşırlar. En büyük sorunları bedevîlerin yaptıkları yağmalardır. Bu yağmadan
kurtulabilmek için bedevîlere “ihave” adıyla bir “kardeşlik vergisi” öderler. Buna göre doğru cevap A'dır.
Doğru cevap A şıkkıdır.
4 ) Abbasiler'in devlet merkezi aşağıdaki şehirlerden hangisidir?
A ) Şam
B ) Bağdat
C ) Tebriz
D ) Tahran
E ) İstanbul
Çözüm : Emevileri ortadan kaldırdıktan sonra devlet merkezini Şam’dan Bağdat’a taşıyan Abbasiler devrim sırasında karşı oldukları
hanedan/hilafet sistemini de aynen tatbik ettiler. Buna göre doğru cevap B'dir.
Doğru cevap B şıkkıdır.
5 ) Emevilerin son dönemlerinden itibaren varlıkları hissedilen hatta Abbasi ihtilalinde etkin olan Türk unsurlar da bugün Ortadoğu diye
nitelenen coğrafyanın
tarihinde etkin bir şekilde devreye girdi. Başka bir ifade ile bölge tarihine bir
dış dinamik olarak dahil olmuştur. Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey hangi yılda Bağdat’ta
bir kurtarıcı olarak karşılandı?
A ) 1035
B ) 1045
C ) 1055
D ) 1065
E ) 1075
Çözüm : 1055’te Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey Bağdat’ta
bir kurtarıcı olarak karşılandı.
Doğru cevap C şıkkıdır.
6 ) Moğollar hangi yıl Bağdat'ı işgal ettiler?
A ) 1258
B ) 1259
C ) 1260
D ) 1261
E ) 1262
Çözüm : Moğollar 1258 yılında Bağdat'ı işgal ettiler.
Doğru cevap A şıkkıdır.
7 ) İslam dünyasının güç merkezini İstanbul’a taşıyan padişah aşağıdakilerden hangisidir?
A ) Fatih Sultan Mehmed
B ) Yavuz Sultan Selim
C ) Kanuni Sultan SÜleyman
D ) Sultan Vahdettin HAn
E ) Sultan II. Abdülhamit Han
Çözüm : İslam dünyasının güç merkezini İstanbul’a taşıyan padişah Yavuz Sultan Selim'dir.
Doğru cevap B şıkkıdır.
8 ) Yedi Deniz Ülkesi hangi coğrafyanın ismidir?
A ) Ortadoğu
B ) Güneybatı
C ) Avrupa
D ) Antartika
E ) Kuzeydoğu
Çözüm : Ortadoğu, Afrika-Avrasya kara kitlelerinin doğal kavşak noktasıdır. En önemli geçiş yollarının üstündedir. Bölgenin bir adı da
“Yedi Deniz Ülkesi”dir
Doğru cevap A şıkkıdır.
9 ) Sunnilik içinde istisna teşkil eden bir harekettir. 18. yüzyılda Orta Arabistan'da ortaya çıkmıştır. İslamı ilk saf şekliyle yaşatma
iddiasındadır. Osmanlı Devleti'nin otoritesine karşı gelerek siyasallaşmıştır. Suudi Arabistan'ın resmi İslam yorumunu temsil eder.
Yukarıdaki ifadeler aşağıdaki mezhep ve dini hareketlerden hangisini tanımlamaktadır?
A ) Hanefilik
B ) Bektaşilik
C ) Malikilik
D ) Kadirilik
E ) Vehhabilik
Çözüm :
Sünnîlik içinde istisna teşkil eden hareketlerden biri olarak Vehhabilik 18. Yüzyılda Osmanlı topraklarında, Orta Arabistan’da Hanbeli
mezhebinin yeni bir yorumu olarak ortaya çıktı. Diğer mezheplerin bazı yaklaşımlarını, tasavvufî gurupların ise bütün fikirlerini
reddetmektedirler. İslamı doğduğu ilk saf şekliyle yaşama ve yaşatma iddiasında olan bu hareket, önce Osmanlı Devleti’nin otoritesine
karşı gelerek siyasallaştı. Ardından Arap Yarımadası ve Basra körfezinde de fikirlerini güçle yayarak etkin bir fıkhî/siyasî hareket oldu.
Bu gün Suudi Arabistan’ın resmi İslam yorumunu temsil etmektedir. Bu bilgiler ışığında doğru cevap E seçeneğidir.
Doğru cevap E şıkkıdır.
10 ) Aşağıdakilerden hangisi Şiiliğin kollarından biri değildir?
A ) Fatımilik
B ) Karmatilik
C ) Şafiilik
D ) Bahailik
E ) Zeydilik
Çözüm :
Şiilik, Kur’anı zahiri anlamdan ziyade batınî olarak yorumladıklarından kendi aralarında da ihtilafa düşerek önce üç ana sonra da
bunlardan doğan pek çok guruplara ayrıldılar. İmamiye Şiası en büyük grubu temsil etmektedir. Irak, İran ve Basra Körfezinde etkin olan
İmamiye, tarih boyunca Şeyhilik, Ahbarilik ve Bahailik gibi yorumlar ile değişik kollara ayrıldı. Zeydilik Şiiliğin ikinci kolu olup
Sünnîliğe en yakın anlayıştır. Şiiliğin üçüncü ana kolu İsmailiyedir. İslam tarihinin en radikal gurubu olarak tanınan Karmatiler ile hem
fatih hem de bilim ve sanatta üretici olmuş olan Fatımiler bu koldan gelmektedirler. Şafiilik dinin uygulanmasını anlatan fıkhı
mezheplerdendir.
Doğru cevap C şıkkıdır.
2
TAR310U-MODERN ORTADOĞU TARİHİ
Ünite 2: Ortadoğu Tarihi’nde Haşimiler: Irak ve Ürdün
Ortadoğu Tarihi’nde Haşimiler
Haşimiler X. yüzyıldan XX. yüzyılın ilk çeyreğine kadar
(1924) Mekke’nin yönetimini elinde bulunduran emirlerle,
I. Dünya Savaşı’ndan sonra bir müddet Hicaz, Suriye, Irak
ve halen Ürdün’de hüküm süren kralların mensup olduğu
ailenin adıdır. Hz. Muhammed’in torunları olan Hz. Hasan
ve Hz. Hüseyin’in soyundan gelen şerif ve seyyidler uzun
zaman Mekke’yi yönettiler. Ancak X. yüzyıldan itibaren
ise sadece Hz. Hasan’ın soyundan gelenler burayı
yönettiler ve günümüze kadar da Hicaz ve Ortadoğu
tarihinde önemli rol oynadılar.
Osmanlı sultanları Mekke-Medine ve hac yollarının
olduğu bölgeyle hep yakından ilgilenmiştir. Yavuz Sultan
Selim’in Mısır’ı Osmanlı topraklarına katması üzerine
(1517), Mekke emiri Şerif Berekat bir heyet yollayarak
Osmanlı hakimiyetini benimsediğini belirtti. Yavuz sultan
Selim bunun üzerine Şerif Berekat’a Mekke emirliğini
bırakmış ve pek çok altın ve hediye göndermiştir. Bu
tarihten itibaren Mekke ve Medine’de hutbe Osmanlı
padişahı adına okutulmuştur. Osmanlı sultanı en güçlü
Müslüman lider olması sebebiyle halifelik görevini de
üstlenmiş oluyordu.
Osmanlı devleti Haşimilere peygamber soyundan
geldikleri için hep sayılı davranmış, aynı zamanda onları
da Mekke emiri yaparak hem protokolde önemli bir yer
vermiş hem de bölgeyi kontrol altında tutmada bir araç
olarak kullanmıştır. Kendi içlerindeki ailevi tartışmalara
çok müdahale etmemiş, geleneksel yöntemlerle sorunların
çözümünü kabul etmiştir. Aileler arasındaki tartışmalarda
daha güçlü ve bedeviler üzerinde daha nüfuzlu olan
aileden yana olarak, emirliği o aileye vermiştir.
II. Meşrutiyet’ten sonra ansızın ölen Mekke emirinin
yerine atanan Şerif Hüseyin b. Ali ise diğerlerinden farklı
olarak çok hırslı bir kişilikti ve ittihatçıların tüm yurtta
uyguladıkları standart anayasa ve merkezileşme
politikalarından rahatsızlık duyuyordu. Çünkü bu standart
yasalar ile Mekke emiri olarak ayrıcalıklı durumunu
kaybetmişti. Özellikle 1914’te Vehip Bey’in Hicaz valisi
olarak atanması ile Şerif Hüseyin’in rahatsızlığı iyice arttı.
Çünkü Mekke Cidde üzerinden yönetilmekteydi ve Vehip
Bey neredeyse Şerif Hüseyin’i yok sayarak hareket
ediyordu.
I. Dünya Savaşı’nda Hicaz Bölgesi (Cidde-Mekke-Medine
ve civarı) üzerinde birtakım hesapları olan İngilizler Şerif
Hüseyin’in isyan girişimini desteklediler. Şerif Hüseyin
İngilizlerin desteği ile hilafeti Osmanlı’dan alınarak
Haşimi ailesine verilmesini ve büyük bir Arap
imparatorluğu kurmayı amaçlıyordu. 27 Haziran 19162da
başlayan isyan T. Edward Lawrence gibi İngiliz
ajanlarının da desteğiyle Osmanlı lojistik merkezlerine
ciddi kayıplar verdirdi. Hicaz demiryolu da sabotaj
eylemleri ile işlevsiz hale gelince, Osmanlı’nın bölge
savunması ciddi darbe aldı.
Osmanlı askerlerinin Medine’den çekilmesi üzerine
Hicaz’da kontrolü tamamen sağlayan Şerif Hüseyin
kendisini Arap ülkeleri kralı ilan etmiş, fakat İtilaf
devletleri onu sadece Hicaz kralı olarak tanımışlardır.
Savaştan sonra da bu durum değişmeyince Şerif Hüseyin
büyük hayal kırıklığına uğramış ve Hicaz Haşimi Krallığı
ile yetinmiştir. 1924’te Türkiye’nin hilafeti kaldırması
üzerine Şerif Hüseyin kendisini halife ilan etmiş, fakat
muhaliflerinin tepkisiyle karşılaşmıştır. Muhaliflerinden
Necid Emiri Abdülaziz b. Suud önce Mekke’yi ve sonra
bütün Hicaz’ı ele geçirerek, Hicaz Haşimi Krallığı’na
(1916-1925) son vermiştir.
Şerif Hüseyin’in oğlu olan ve Şam’ı alan Faysal; savaştan
sonra toplanan Paris Barış Konferansı’na (1919) bütün
Arapların temsilcisi olma iddiasıyla katılmış, fakat
yalnızca Hicaz temsilcisi olarak kabul edilmiştir. Faysal
ilk defa burada İngilizlerin kendisini kandırdığını anlamış
ve bu tarihten sonra Mustafa Kemal’e işgalcilere karşı
birlikte hareket etmeyi önermiştir. Fakat bu mümkün
olmamıştır.
Konferans sonrası Emir Faysal Suriye’ye dönerek, Filistin
ve Lübnan’ı da içine alan bölgede Büyük Suriye Kralı ilan
edildi. Fakat bu durum 1920’de toplanan San Remo
Konferansı’nda reddedilerek, Suriye ve Lübnan Fransız
mandasına bırakıldı. İki taraf arasında yaşanan Meyselun
Savaşı’ndan sonra Fransızlar Şam’ı işgal ederek ikinci
Haşimi Krallığın da son vermiştir. Ancak İngilizlerin
desteği ile Faysal 1921’de Irak’ta ve kardeşi Abdullah
Ürdün’de kral edildiğinde yeni Haşimi Krallıkları
kurulmuştur.
Tanımlanamayan Ülke: Irak
Irak, Arap yarımadasının kuzeydoğusunda yer alır.
Topraklarının yaklaşık %40’ını çöller oluştursa da önemli
petrol rezervleri ve tarım potansiyeline sahiptir. Önemli su
kaynakları olan Fırat ve Dicle’den özellikle Fırat’ın
Türkiye ve Suriye üzerinden Irak’a ulaşması su konusunda
dışarıya bağımlı olmasına yola açmıştır.
Irak da diğer Ortadoğu ülkelerinde olduğu etnik ve dini
çeşitliliğe sahip bir ülkedir. Arap, Kürt ve Türk etnik
unsurlarının dışında daha ziyade dini farklılıkları ifade
eden Keldani, Süryani, Ermeni, Musevi, Sabii (Mandei) ve
Yezidiler bulunmaktadır. Sağlıklı bir nüfus sayımı
olmamakla birlikte Şii nüfus Sünni nüfustan fazladır.
Gerçekte tarihi Irak bugünkü Irak’ın güney kesimidir.
Ancak I. Dünya Savaşı sonrasında yapılan düzenlemelerle
Irak ismi, Osmanlı Devleti’nin Musul, Bağdat ve Basra
vilayetlerine verilmiştir.
Tarihçiler Osmanlı Devleti’nin Irak’taki varlığını üç
devreye ayırırlar:
•
•
•
Doğrudan idarenin sürdüğü 1534-1704 dönemi,
Kölemen valilerin idaresindeki 1704-1831
dönemi,
Doğrudan Osmanlı idaresinin ikinci dönemi olan
1831-1923.
Osmanlı Devleti bedevileri yerleşik hayata geçirmek için
yoğun faaliyetlerde bulunmuş ve Irak’ın imarı için pek
çok çalışma yapmıştır. Diğer taraftan Basra bölgesindeki
uluslararası rekabetin artmasıyla da Osmanlı Devleti’nin
dikkati bölgeye daha çok çekilmiştir. Bölgede zengin
petrol yataklarının bulunduğunun anlaşılması ile özellikle
İngilizler bölgedeki nüfuzunu artırmaya, Osmanlı Devleti
de buna karşı koymaya çalışmıştır.
I. Dünya Savaşı’nın başlamasının akabinde Londra’daki
en önemli gündem Irak’ın geleceğiydi. Osmanlı
Devleti’nin Kasım 1914’te savaşa girmesiyle de İngiltere
fiili olarak Irak’ın işgaline başlamıştır. 1916 ortalarından
itibaren Bağdat’a doğru harekete geçen İngiltere, Mart
1917’de Bağdat’ı işgal eti. Bu arada İngiltere
müttefiklerini yaptıkları gizli anlaşmalarla Irak’ta (Musul
hariç) manda yönetimi kurmaya ikna etmişti. Musul’da ise
Fransa’nın gözü vardı.
Bölgede İngiliz mandası resmen 1920 San Remo
Konferansından sonra kuruldu. Fakat kurulacak mandanın
şekli ve Irak’ın idari taksimatı üzerinde İngiltere ile
müttefikleri arasında yoğun tartışmalar yaşandı.
İngiltere'nin temel arzusu Irak'ın bölünmesiydi. Bu isteğin
temel sebebi Musul'un yeniden Türkiye'ye geçme
ihtimaliydi. Irak halkının büyük bölümü geleceklerini
Osmanlı devleti ile görüyorlardı ve bu isteklerini hem
İstanbul hükümetine hem de Ankara'da oluşan BMM'ye
ilettiler.
San Remo Konferansı sonrasında yaşananlar Irak'ın
idaresinin çok da kolay olmayacağını İngilizlere
göstermiştir. Şii bölgelerini teskin etmek için bölgenin
ileri gelenlerine görevler verildi ancak Kerbela Necef'te
başlayan ayaklanma iki ay kadar sürdü. Bu ayaklanmanın
nedenleri Şii müçtehit Ayetullah Şirazi'nin "Müslüman
olmayan bir hükümete bağlılığı isteyenlerin kafir olacağı"
fetvasının yanında vergilerin üç katına çıkarılmış olması,
İngilizlerin bölgedeki uygulamaları, işlerde yerli halk
yerine Hintlilerin istihdam edilmesi sayılabilir.
Aşiretlerinde katıldığı bu ayaklanma çok sayıda sivil ve
askerin hayatına mal olmuştur.
Irak Haşimi Krallığı
İngiltere A. Wilson'u geri çekerek yerine Percy Cox'u
görevlendirmek zorunda kaldı. P. Cox programını açıkladı
ve buna göre İngiliz mandası devam edecekti ancak idare
doğrudan değil dolaylı olacaktı. Hükümetin başkanı Irak'lı
olacak ve hükümette İngilizler de bulunacaktı. Sonunda
Şeyh Abdurrahman el Geylani başbakanlık için ikna edildi
ve manda yönetiminin ilk hükümeti kurulmuş oldu.
İngilizler stratejik noktalara kendi adamlarını getirerek
tıpkı Mısır'da olduğu gibi bölgeyi perde arkasından
idareye başladılar.
Suriye'de "Suriye Kongresi" Şerif Hüseyin'in oğlu
Faysal'ın kral ilan etti. Bu gelişme, kardeşi Abdullah’ın da
Irak'ta kral olmasını gündeme taşıdı. İngilizler bu görüşe
sıcak bakmasa da bir süre sonra Fransızların Suriye’den
çıkardıkları Faysal'ın kral olması gündeme geldi. Krallık
için birçok kişinin adı geçse de yapılan Kahire
toplantısında en uygun adayın Şerif Faysal olduğu
kararlaştırıldı. T. E. Lawrence'ın da gayretleri ile ikna
edildi. İngilizlerin desteği ile Şerif Faysal'ın kral ilan
edilmesi ile 23 Ağustos 1921'de Irak Haşimi Krallığı
kuruldu.
Kral Faysal İngilizlerle uyum içinde çalıştı ancak krallık
kendisinde olsa bile otoritenin kendisinde olmadığının
farkındaydı. Bu durum idare de bazı aksaklıklara neden
oldu ve Irak ta İngiliz varlığından rahatsız olan guruplar
yeniden toplanmaya başladılar ve sokaklar gösteri
alanlarına döndü.
İngilizler, Haşimi Krallığı ile Irak'ın İngiliz mandasında
25 yıl süreyle kalmasına yönelik bir anlaşma imzaladılar.
Bu durum İngilizlerin daha rahat hareket etmelerine neden
oldu. Böylece Musul başta olmak üzere bölgenin de
geleceği ile ilgili birçok plan yapmaya başladılar. Bu
durum İngilizlere karşı olan muhalefeti arttırdığı gibi
Musul meselesini de yeniden canlandırdı. İngilizler Lozan
da Musul meselesinin çözümünü daha ileri bir tarihe
erteletmeyi başardılar. Milletler Cemiyeti, Araştırma
Komisyonunun raporuna uyarak Musul ile ilgili kararlar
aldı, bu kararlar ile İngilizler için Musul üzerinde tehlike
arz eden Türkiye devre dışı kaldı. İngilizler de kendileri
için maliyetli olan mandadan vazgeçerek mandanın
kaldırılmasına karar verdiler.
Kral Faysal 1922 manda anlaşmasını değiştiren, Irak'ın
bağımsızlığını hazırlayan 1930 İngiliz-Irak anlaşmasını
yaptı.
Irak Cumhuriyeti
Faysal'ın ölümü ile birlikte iktidar çekişmeleri başladı.
Gazi'nin iktidar döneminde ayaklanmalar, askeri ihtilaller,
kabine değişiklikleri ve İngilizlere karşı direnişler yaşandı.
Gazi'nin ölümü sonrasında yerine kardeşi II. Faysal geçti
yaşının küçük olması nedeniyle idare kral vekili
Abdulillah tarafından sürdürüldü (1939-1953).
İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra Irak da yeni ideolojiler ve
fikirler çıktı. Liberaller, solcular, komünistler sosyal
hayatı etkilemeye başladı. Sovyet nüfusundan rahatsız
olan Amerika bölgede çeşitli paktların oluşturulmasını
istedi. Bağdat Paktı bu nedenle imzalanmıştır. Bölgede bu
çekişmeler yaşanırken Baasçı fikirlerden etkilenen Hür
subayların lideri Abdülkerim Kasım bir darbe yaptı.
Böylece Irak Cumhuriyeti kuruldu.
Irak'ta 60'lı yıllar Arap Milliyetçiliğinin konuşulmasıyla
geçti. İngilizler Kuveyt mandasını kaldıracaklarını
belirtince Irak Kuveyt’in ilhakını istedi ve bu istek Arap
dünyasından kopmasına neden oldu. Nasırcı ve Baasçı
subaylar
Abdülkerim
Kasım'ı
öldürerek
yerine
Abdüsselam Arif'i getirdiler. Nasırcı ve Baasçılar arasında
bir çekişme başladı.
Irak, Arap-İsrail savaşı sırasında İsrail'e savaş ilan etti.
Batılı ülkelere petrol satışını durdurması Irak'ın Batı'dan
kopmasına ve Sovyetler ile yakınlaşmasına yol açtı.
Baas Partisi ve Saddam Hüseyin İdaresinde Irak
Saddam Hüseyin liderliğindeki Baasçılar, devlet başkanı
Abdurrahman Arif'in etrafındaki kişileri yetki vaadiyle
kandırarak darbe yaptılar. Baas partisi ve rejimi yönetimi
ele geçirdi. 72/75 yılları arasında Irak yabancı şirketleri
millileştirdi, 73 petrol krizinde büyük gelir elde etti. Siyasi
hayatına 1959 yılında başlayan Saddam Hüseyin'in
popülerliği giderek arttı ve devlet başkanı Hasan el Bakr'ın
şüpheli ölümü ile 16 Temmuz 1979'da Devlet
Başkanlığı'na seçildi.
Irak'ın BM ile işbirliği yapmaması Irak'ı Amerika
nezdinde hedef haline getirdi ve 97/98 yıllarında Amerika
tarafından bombalandı. Irak isteksizce de olsa BM'ye
denetim için kapılarını açtı. 20 Mart 2003'te Amerika-Irak
savaşı akıllarda bir çok soruyla başladı ve 9 Nisan'da sona
erdi. Ancak ülkedeki karışıklıklar devam etti, sürgündeki
muhalifler geri döndü, milyonlarca insan hayatını
kaybetti. Irak halkı kendi kaderlerini belirlemek için
belirleyici olamadıklarından bugün Amerika Irak üzerinde
belirleyici bir rol oynamaktadır.
Amerika’nın Körfez Politikaları ve Irak
Ürdün Haşimi Krallığı
İkinci Dünya Savaşı sonrasında yaşanan güvenlik
problemi ve petrol kaynaklarının dağılımının nasıl olacağı
sorunu Amerika'yı bölgeye çekti. Amerika bölgede gizli
anlaşmalar yaparken aynı zamanda Sovyetler Birliği de
bölgede bir takım faaliyetlerde bulunuyordu. Sovyetlerin
stratejileri ve özellikle Kuzey Atlantik Paktı'nın
oluşturulması İran'da Amerika'nın prestijini arttırdı.
Coğrafya ve Etnik Yapı
Arap yarımadasının kuzeyinde yer alan Ürdün,
kuzeyde Suriye, doğuda Irak, güneyden Suudi Arabistan
ve Akabe Körfezi, batıda Filistin ve İsrail ile çevrilidir.
Hac yolu güzergahı üzerinde yer alır. 1908'de Hicaz
demiryolunun açılması ile şehirleşme başladı. Yerleşik
hayata geçenlerin çoğu Müslüman Araplardır. Ürdün
Sünni yoğunluğa sahip olmakla birlikte çok az da Şii/
Alevi vardır. Ayrıca %5 oranında Hristiyan nüfus
bulunmaktadır.
1957'de Eisenhower doktrininin(bu doktrin komünizmin
açık tehlikesine karşı Ortadoğu ülkelerini korumayı
taahhüt eder) açıklanmasından sonra Arap ülkeleri;
•
•
Amerika ve
Sovyet yanlısı olarak ikiye ayrıldı.
Amerika'nın temel politikası "bölgesel bir gücün" ortaya
çıkmamasıydı. Bunu da bir ülke üzerinde denemesi
gerekiyordu. En uygun ülke Irak'tı. İran Şahının da
desteğiyle bu politikayı uygulamaya başladılar. Zamanla
Irak-İran arasındaki gerginlik bitmeye başladı ve İran'ın
Amerika ile arası açılmaya başladı.
Şah rejimine karşı İran'da "Kara Cuma" olarak bilinen
gösterilerin sert bir şekilde bastırılması bölgenin kaderini
değiştirdi. Olaylar kontrolden çıktı Şah kaçtı ve yerine Şii
lider Ayetullah Humeyni geçti. Iraktaysa yönetimi
Saddam Hüseyin tam yetki ile ele geçirdi.
Soğuk savaş döneminde İran Amerika tipi silahlanırken
Irak Sovyetler Birliği’nden silahlarını alıyordu. Amerika
İran'a karşı tavır alsa da İran silah konusunda bir sıkıntı
yaşamadı ve başka ülkelerden silah temin etti.
Irak-İran Savaşı
Uluslararası siyasi olaylar, iç meseleler Irak ve İran'ı karşı
karşıya getirdi. Şii devrimine karşı olan Suudi Arabistan
ve Kuveyt Irak yanında tavır sergilediler. Körfez'de
yaşanan bu gelişmeler Saddam'ın güçlenmesine, İran'da
ise yeni bir rejim doğmasına neden olacaktır. Amerika ise
ekonomik kaynakların tamamen İran'ın yeni yönetiminin
eline geçmemesi ve Sovyetlerin Hürmüz Boğazı'na hakim
olmaması için Irak'ın yanında yer aldı.
Körfez Krizi ve ABD'nin Bölgeye Yerleşmesi
Amerika Irak'a desteğini İran'da yaşanan bir takım olaylar
neticesinde aleni bir şekilde göstermeye başladı. Irak batılı
devletlerce teknoloji, silah programları bakımından sürekli
desteklendi. Bu durum Irak'ı dünyanın en borçlu ülkeler
listesine soktu. Saddam'ın kimyasal silahları Halepçe'de
Kürtler üzerinde kullanması artık kontrol edilemez
olduğunu gösterdi. Irak askeri gücü Kuveyt'i işgal edince
Amerika ve Batılı devletlerin beklediği hata yapılmış oldu
ve körfez krizi başladı. ABD önderliğinde Kuveyt Irak
işgalinden kurtarıldı ardından 1991'de Birleşmiş Milletler
Teftiş ve Silahsızlandırma Heyeti (UNSCOM) Irak'ta
nükleer silah aramaya başladı. Bu heyet çalışmaları
sırasında geçen süre de Amerika Körfez'e daha kolay
yerleşmiştir.
Ürdün Haşimi Krallığı'nın Kurulması
I. Dünya Savaşı sonrasında Ürdün, Allenby'nin "düşmanın
işgal edilmiş doğu bölgesi" adı altındaki paylaştırma içinde
kaldı. Faysal b. Hüseyin Suriye Krallığı’na Kerek ve
Amman'ı bağladı, Maan ve Akebe ise bağlılıklarını Hicaz
Kralı Hüseyin'e bildirdiler. Suriye'nin Fransız mandasına
kalması bölgede karışıklığa yol açtı ve Mekke'de bulunan
Şerif Hüseyin'in diğer oğlu Abdullah Maan'a gelerek
kardeşini Fransızlara karşı destekledi. Bunun üzerine
İngilizler Abdullah'ı destekleyerek onu Ürdün emiri ilan
ettiler (1 Nisan 1921). 1923 yılında Abdullah
başkanlığında Ürdün Hükümeti kurulması kararı verildi ve
İngilizler yardımlarına devam etti. Bölgeye gelen İngilizler
arasında Ürdün'ün asıl kurucusu sayılan Glub Paşa vardı.
Emir Abdullah'ın bedeviler üzerindeki etkisi sayesinde
İngiliz çıkarlarına zarar gelmemiş ve II. Dünya
Savaşı'ndan önce Arap-Yahudi çekişmelerinde önemli rol
oynamıştır.
II.
Dünya Savaşı sırasında Emir Abdullah İngiltere
yanında yer almış ve Glubb Paşa komutasındaki ordusu ile
savaşa girmiştir. Bu ordu İngiltere'nin Suriye'ye girmesini
kolaylaştırmış ve bu hizmet karşılığında emir Abdullah
bağımsızlık sözü almıştır. 22 Mart 1946 'da Ürdün’ün
bağımsızlığı ve Abdullah'ın krallığı ilan edilerek Ürdün
Haşimi Krallığı kurulmuştur.
Ürdün bağımsızlığını ilan etmiş olmasına rağmen ordusu
İngilizlerin elindeydi ve Arap milliyetçiliği bu durumdan
rahatsızdı. Ortaya çıkan muhalefet Kudüs'te Kral
Abdullah'ın öldürülmesine yol açtı. Ürdün meclisi o sırada
İsviçre'de tedavi olan Tallal'ı kral ilan etti,
rahatsızlığından ötürü yerine kardeşi Naif baktı. Meclis
daha sonra başka bir kararla Tallal'ın yerine oğlu
Hüseyin'i getirdi. Arap-İsrail çatışmalarının yoğun olduğu
dönemde yaşadı ve 1970 yılında Ürdün'de ki Filistin
Fedaileri Grubuna karşı savaş açtı. İsrail ile başladığı gizli
görüşmeler Arap dünyasındaki etkinliğini kaybetmesine
yol açtı. Ölümünden sonra yerine oğlu Kral Abdullah
geçti.
Ülke batılı bir anayasal monarşi görüntüsünde olup
partiler ve seçim olmasına rağmen siyasi istikrar mevcut
değildir. Filistinli mülteciler, kaynakların yetersizliği gibi
sorunlarla uğraşmakta olan Ürdün, İsrail ile sınırının
olması sebebiyle Batılı ülkelerle aracı konumundadır.
Okuma yazma oranı en yüksek ülkelerden biri olan
Ürdün'de işsizlik %30 civarındadır.
Ortadoğu Tarihi’nde
Haşimîler: Irak ve Ürdün
ORTADOĞU TARİHİ’NDE HAŞİMÎLER
Hicaz ve Suriye Haşimî Krallıkları
Haşimîler X. yüzyıldan XX. yüzyılın ilk çeyreğine kadar (1924) Mekke’nin yönetimini elinde bulunduran emîrlerle, I. Dünya Savaşı’ndan sonra bir müddet Hicaz, Suriye, Irak ve halen Ürdün’de hüküm süren kralların mensup olduğu ailenin
adıdır.
Hz. Muhammed’in torunları olan Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin’den gelen şerif
ve seyyidler uzun zaman Mekke’nin idaresini ellerinde bulundurdular. Ancak
onuncu asırdan itibaren sadece Hz. Hasan’ın soyundan gelen şerifler bu idareyi
yürüttüler ve günümüze kadar Hicaz ve Ortadoğu tarihinde önemli rol oynadılar.
Osmanlı sultanları baştan itibaren İslam’ın kutsal kenti ve Müslümanların kıblesi olan Mekke ile ilgilenmekteydiler. Bu ilgi Fatih Sultan Mehmet’in İstanbul’u
fethinden sonra daha da arttı. Fatih Sultan Mehmet özellikle Mekke-Medine’ye
ulaştıran Hac yollarına ilgi göstermiş ve bu da o sırada bölgeyi elerinde bulunduran Memlukler ile bir rekabetin oluşmasına sebep olmuştu. Yavuz Sultan
Selim’in Mısır’ı Osmanlı topraklarına katması üzerine (1517) Mekke emiri olan
Şerîf Berekât b. Muhammed, bir elçilik heyetiyle birlikte on iki yaşındaki oğlu Ebû
Nümeyy’i Mısır’a gönderip padişaha saygılarını ve Osmanlı hâkimiyetini benimsediğini bildirdi. Bunun bir nişanesi olarak da Mekke’nin anahtarlarını sundu.
Yavuz Sultan Selim de pek çok hediye ile birlikte Şerîf Berekât’a Mekke emirliğini
bıraktığını bildirdi. Ayrıca kendisine Mısır hazinesinden maaş bağlattı. Haremeyn
ahalisine de 200.000 altın ile külliyetli miktarda erzak gönderdi. Bu tarihten itibaren Mekke ve Medine’de hutbe Osmanlı padişahlarının adına okunmaya başlandı
ki; bu da oradaki Osmanlı egemenliği anlamına geliyordu. Osmanlı Sultanı en
güçlü Müslüman lider olması hasebi ile halifelik görevini de üstlenmiş oluyordu.
Bu üstlenme resmi bir yöntemle değil, genel bir kabul ile oldu. Abbasi hanedanından gelen son halife ölünce de bu durum adeta resmiyet kazandı. Yavuz Sultan
Selim’den itibaren Osmanlı Sultanları kutsal bölgelere duydukları saygıdan ötürü
Hâdimu’l-Haremeyn (İki kutsal mekânın hizmetçileri) unvanını kullanıyorlardı.
Bu unvan onlara Müslümanlar nezdinde daha fazla saygınlık kazandırıyordu. Bugün Suudi Arabistan kralları da bu unvanı kullanmaktadırlar.
Osmanlı Devleti’nin bölgeyi kendi topraklarına katması sırasında devlete bağlılıklarını sunarak konumlarını koruyan Haşimîler Osmanlı idaresi boyunca da da-
30
Modern Ortadoğu Tarihi
Resim 2.1
Osmanlı Hicaz
Vilayeti ve Hicaz
Demiryolu Hattı
ima saygı görmüştür. Osmanlılar, Hz. Peygamber’in torunları olmaları sebebiyle
genelde bütün seyyid ve şeriflere büyük değer vermiş, onlara maaş ve çeşitli tahsisatla birlikte Cidde gümrüğü gelirlerinin önemli bir bölümünü de tahsis etmiştir.
Hilafeti bünyesinde bulunduran Osmanlı Devleti Hicaz bölgesinin kendi
kontrolünde kalmasına büyük özen gösterirken Mekke emirlerine karşı da oldukça müsamahakâr davranıyordu. Tarih boyunca ağırlıklı olarak Hicaz, kısmen
Yemen ve Orta Arabistan’da nüfuz kuran Mekke Emirleri, Osmanlılar zamanında da -daha sınırlı bir alanda da olsa- nüfuzlarını devam ettirdiler. Zira Osmanlı
Devleti bir taraftan Peygamber soyundan geldikleri için onlara saygı göstererek
bölge üzerinde daha etkili olabiliyor, diğer taraftan da onların, özellikle bedevî
toplumlar üzerindeki, geleneksel gücünden istifade ediyordu. Görünüşte ve protokolde sadrazam ile eş değerde olan Mekke Emirleri aslında devlet tarafından da
dolaylı olarak kontrol altında tutulmakta idiler. Geleneklere ait ve bedeviler ile
ilgili konularda, hac işlerinde onlardan yararlanırken, Cidde Eyaleti de merkez
üzerinden teşkilatlandırılıp onların daha fazla bağımsız davranmalarının önüne
geçildi. Yazılı olmamakla birlikte, teamül olarak belirlenen sınırlarını aştıklarında
ya görevden alınmakta ya da cezalandırılabilmekteydiler.
Aile arasında ortaya çıkan ihtilaflara taraf olmak yerine onların geleneklerine
uygun çözümlere göz yummaktaydı. Bu yüzden şerif II. Ebû Nümeyy’in ölümüyle birlikte (1584) aynı soydan gelen üç aile Mekke emirliği için birbiriyle mücadele etmeye başladı. Bunlardan biri Zevî Zeyd (Şürefâ-i Zeydiyye), diğeri 1672’den
sonra çok defa iktidarı onlarla paylaşan Zevî Berekât (Âl-i Berekât). Üçüncüsü de Abâdile diye bilinen Zevî Abdullah (veya dedelerine nisbetle Zevî Avn)
ailesidir. 1830’Iardan itibaren
emirlerin Zevî Zeyd ve Zevî
Avn ailelerinden seçilmesi âdet
haline geldi. Osmanlı sultanları şerif ailelerinden herhangi
birine emirliği verebiliyordu.
Ancak adı geçen son iki ailenin
XIX. yüzyılda daha güçlü ve
bedevîler üzerinde daha etkili
olması sebebiyle emirler daima
bunların birinden tercih edildi.
1851 -1856 ve 1880-1882 yılları
arasında Zevî Zeyd ailesinden
olan Abdülmuttalib Efendi’nin
emirliği hariç tutulursa son
dönem emirlerinin hepsi Zevî
Avn ailesinden seçildi.
II. Meşrutiyetin ilânından
sonra da durum değişmedi ve
Avn ailesine mensup ve o sırada İstanbul’da bulunan Şerîf
Abdullah Paşa b. Muhammed
emirliğe tayin edildi. Ancak onun Mekke’ye hareket
hazırlığı içinde iken ansızın
2. Ünite - Ortadoğu Tarihi’nde Haşimîler: Irak ve Ürdün
ölümü üzerine yerine aynı aileye mensup olan ve 1893’ten beri İstanbul’da
zorunlu ikamete tabi tutulan Şûrâ-yı Devlet âzası Şerif Hüseyin b. Ali gönderildi (1908). Oldukça zeki ve dünya siyasetine vakıf olan Şerif Hüseyin
aynı zamanda ihtiraslı bir kişiliğe sahipti. Hatta II. Abdülhamid tarafından
İstanbul’da zorunlu ikamete tutulmasının muhtemel nedeni de onun bu kişiliğiydi. Şerif Hüseyin göreve başladığından itibaren merkezi idare ile ters düştü.
Zira ittihatçılar, geçmişe ait her türlü imtiyazları kaldırıp, her yerde anayasayı ve dolayısıyla merkezin gücünü hissettirmek istiyorlardı. Oysa Şerif Hüseyin
en azından kendisinden öncekiler gibi eski imtiyazları sonuna kadar kullanmak
arzusunda idi. Bu yüzden devletin merkezden yaptığı düzenlemelere karşı geliyor, hatta bölgedeki devlet memurları ile anlaşamıyordu. İttihatçılar asırlardır
Cidde üzerinden kontrol edilen Mekke’yi vilayet merkezi yapma teşebbüsünde
bulunarak bu çekişmeyi daha da arttırdılar. Medine’ye kadar ulaşan demiryolunu
da Mekke’ye ulaştırmak istediler. Şerif Hüseyin ise merkezin gittikçe artan nüfuzundan rahatsız oluyordu. Bu rahatsızlığını da ittihatçıların uygulamalarına karşı
gelerek gösteriyordu. Özellikle Vehip Bey’in Nisan 1914’te Hicaz valisi olarak tayin edilmesinden sonra bu sürtüşmeler daha da arttı. Vehip Bey davranışlarında
neredeyse Şerif Hüseyin’i yok sayıyordu. Bu durum yabancı konsolosların raporlarına kadar yansıdı.
Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı Devleti’ni paylaşmak üzere aralarında gizli
anlaşmalar yapan İtilâf devletleri Hicaz bölgesi (Cidde-Mekke-Medine ve civarı) üzerinde de birtakım hesaplar içindeydiler. İngilizler, daha savaşın başlarında
İttihatçılar ile çekişmesini de göz önünde tutarak Şerif Hüseyin’in hareketlerini
takibe almışlardı. Sonunda bekledikleri oldu. Şerif Hüseyin’in Osmanlı Meclis-i
Mebusanı’nda Hicaz temsilcisi sıfatıyla bulunan oğlu Abdullah, babası adına Mısır’daki İngiliz yetkilileriyle görüşmeler yaparak muhtemel bir isyan girişiminde
kendilerini desteklemelerini istedi. Bunun üzerine İngilizler, pek çok vaatle Şerîf
Hüseyin’i Osmanlı Devleti’ne karşı isyan etmesi için teşvike başladılar. Vaatlerin
başında, hilâfetin Osmanlı Devleti’nden alınarak Haşimî ailesine verilmesi ve büyük bir Arap devletinin kurulması gelmekteydi. Şerif Hüseyin, Haşim’i ailesi ve
kendilerine bağlı aşiretleri Osmanlıdan bağımsız bir Arap imparatorluğu kurma
hayalini İngilizlerle işbirliği yaparak gerçekleştireceklerini düşünüyordu. Şerif
Hüseyin ile İngiltere’nin Mısır fevkalâde komiseri Sir Henry McMahon arasında
1915 yılı boyunca mektuplar ile süren pazarlıklar nihayet 27 Haziran 1916’da Osmanlı hükümetine karşı başlayan isyan ile sonuçlandı. İngiltere, Osmanlı’ya karşı
yeni bir cephe açmaları karşılığında Haşimilere savaş sonrasında kendi devletlerini kurmada yardım edecekti. 1916 yılında başlayan Arap Ayaklanması, T. Edward
Lawrence gibi İngiliz ajan ve danışmalar kontrolünde Şerif ’in adamlarının vurkaç taktiği ile Osmanlı ordusuna ve lojistik merkezlerine ciddi kayıplar verdirdi.
Hicaz Demiryolu da bu sabotaj eylemleri ile işlevsiz hale gelince Osmanlı’nın bölge savunması ciddi bir darbe yedi.
Osmanlı Devleti isyanın hemen ardından bir tedbir olarak Temmuz ayı başında Mekke Emirliği’ne Zevî Zeyd ailesine mensup Meclis-i A’yân reis vekili Şerîf
Ali Haydar’ı tayin etti. Böylece isyanın etkisini kırmak istiyordu. İstanbul’dan hareketle aynı ayın sonlarında Medine’ye ulaşan Şerîf Ali Haydar, isyan sebebiyle
Mekke’ye gidemedi ve emirlik görevini oradan yürütmeye çalıştı. Ancak isyan
genişleyerek Medine kapılarına kadar dayandı. Bu arada Şerîf Hüseyin İngilizlere
güvenerek kendisini “Arap ülkelerinin kralı” olarak ilân etti. Uzun süre Fahrettin
(Türkkan) Paşa’nın savunduğu Medine’nin Osmanlı askerlerinden boşaltılması
üzerine Hicaz’da kontrol tamamen Şerîf Hüseyin’in eline geçti.
31
32
Modern Ortadoğu Tarihi
Öte yandan kendisini, gerçekte tanımı olmayan, Arap ülkeleri kralı ilân eden
Şerîf Hüseyin’i İtilâf devletleri ise Hicaz kralı olarak tanımışlardı. Savaştan sonraki barış görüşmelerinde de durum değişmeyince büyük bir hayal kırıklığına uğradı ve Hicaz Hâşimî Krallığı ile yetinmek zorunda kaldı. 1924 yılında Türkiye’de
hilâfetin ilgasının ardından Şerîf Hüseyin kendisini halife ilân etti. Ancak bu çıkışı da kabul görmediği gibi kendisiyle çekişme içinde bulunduğu muhalifi ve o
sırada Necid Emiri olan Abdülazîz b. Suud’un aşırı tepkisine yol açtı. Nitekim
Necid’den harekete geçen Abdülazîz b. Suud’un kuvvetleri aynı yılın ekim ayında
Mekke’yi ele geçirdi. Bunun üzerine Şerîf Hüseyin, yerine oğlu Emir Ali’yi Hicaz
kralı olarak bırakıp önce Akabe’ye çekildi, oradan da 1925’te Kıbrıs’a iltica etmek
zorunda kaldı. Emir Ali de Abdülazîz b. Suud’un Hicaz’ı tamamıyla ele geçirmesinden sonra babasının arkasından gitti. Böylece tarihte ilk defa ortaya çıkmış
olan Hicaz Haşimî Krallığı (1916-1925) da kısa zamanda tarihe karışmış oldu.
Gerek dönemin şartları ve gerekse Arap topraklarında kurulan manda sistemlerinin
etkisi ile Şerif Hüseyin’in isyanı abartılı bir biçimde “Büyük Arap Devrimi” olarak
nitelendirildi. Oysa bu bütün Araplara mal edilecek genel bir hareket olmadığı gibi,
o tarihte pek çok Arap tarafından da reddedildi. Dolayısıyla bu hareketi “Arap Devrimi veya İsyanı” olarak değerlendirip genelleştirmek yerine “Şerif Hüseyin’in İsyanı” olarak değerlendirmek gerekir.
Şerîf Hüseyin’in Faysal, Abdullah, Ali ve Zeyd adlarında dört oğlu vardı. Bunlardan, I. Dünya Savaşı başladığı sıralarda Osmanlı Meclis-i Mebusan’ında Hicaz
temsilcisi olarak bulunan Abdullah ve Faysal, isyanın hazırlanmasında ve sonrasında önemli çalışmalar yaptılar. Bu, onlara İtilâf devletleri nezdinde itibar kazandırdı. İsyan sırasında Emir Faysal, babasından aldığı emirler üzerine bedevîlerden
oluşturduğu kuvvetlerin başında önce Akabe’yi ele geçirdi, Osmanlı kuvvetlerine
karşı Ölü Deniz’in güney ve güneydoğu taraflarında bir dizi askerî faaliyette bulundu. Daha sonra babasının tasvibiyle İtilâf kuvvetlerine bağlı Kuzey Arap Ordusu’na
kumandan olarak tayin edilen Faysal, İtilâf kuvvetleri kumandanı Allenby’nin
emriyle birtakım İngiliz subay ve askerlerinin eşliğinde Ağustos 1918’de Suriye’ye
doğru harekete geçti. Bütün planlarda ve askeri taktiklerin geliştirilmesinde İngiliz casusu olan T.E. Lawrence’ın (Arap Lawrence diye tanınacaktır) büyük katkısı
oldu. Eylül sonunda Şam’ı kuşatan Faysal’ın kuvvetleriyle İngiliz birlikleri Osmanlı
askerinin bir gün önce tahliye ettiği şehire 1 Ekim 1918’de girdiler. Şerif Hüseyin’e
ve oğlu Emir Faysal’a göre Şam bölgesinin ele geçirilmesi, kurulacak Haşimî devleti için atılacak son adımlardan biriydi. Zira böylece Hicaz dışında da kendilerini
kabul ettirme imkânı doğacak ve büyük Arap devleti gerçekleşmiş olacaktı. Emir
Faysal ile görüşen Allenby, Şam ve civarının düşmanın işgal edilmiş bölgeleri hükmünde sayıldığı için orada sivil bir idarenin kurulmasının mümkün olmadığını
belirterek ilk hayal kırıklığını yaşattı. Bundan kısa bir süre sonra 30 Ekim 1918’de
imzalanan Mondros Mütarekesi ile Osmanlı Devleti gücünü kaybetti; böylece
Emir Faysal’a karşı bölgede İtilâf devletlerinden başka muhatap kalmadı. Faysal,
Fransa’nın muhalefetine rağmen Ocak 1919’da toplanan Paris Barış Konferansı’na
İngiltere’nin özellikle de T.E. Lawrence’ın desteğiyle katıldı. Kendisi Araplar adına
toplantıya katıldığını belirterek onların bir bütün halinde istiklâlini savunduysa da
sadece Hicaz temsilcisi olarak kabul edildi. Faysal ilk defa burada kendilerinin İngilizler tarafından kandırıldıklarını anladı. Hatta bu tarihten sonra Mustafa Kemal
ile ilişkiye geçerek işgalcilere karşı birlikte hareket etmeyi önerdi. Ancak o günkü
şartlarda bu mümkün olamadı. Mustafa Kemal, her işgal bölgesindeki halkın kendi
33
2. Ünite - Ortadoğu Tarihi’nde Haşimîler: Irak ve Ürdün
milli mücadelesini tamamlaması gerektiğini, ardından gerekirse işbirliğinin yapılabileceğini kendisine bildirdi.
İlginçtir ki, T.E. Lawrence bile İngilizlerin tutumundan dolayı hayal kırıklığına uğradı. Zira efendileri onu Arapları bağımsızlığına kavuşturacağına inandırmıştı. Paris Barış Konferansı’ndan Suriye’nin geleceği hakkında sağlıklı bir karar çıkmadığı
gibi İngiltere ile Fransa da karşı karşıya geldi.
Resim 2.3
Resim 2.2
T. E. Lawrence (1888-1935)
Kaynak: AP
Şerif Hüseyin (1854-1931)
Kaynak: balfourproject.org
Konferansta İki devletin yaptığı çetin müzakereler neticesinde Suriye
Fransa’ya bırakıldı. Emir Faysal Ocak 1920 ortalarında Suriye’ye döndü ve
aynı yılın Mart ayında toplanan Eşraf Kongresi’nde Filistin ve Lübnan’ı da içine almak suretiyle “Büyük Suriye Kralı” ilân edildi. Ancak bu durum, 1920
Nisanı’nda toplanan San-Remo Konferansı’nda reddedilerek daha önce yapılan
gizli anlaşmalar gereği Suriye ve Lübnan Fransız mandasına bırakıldı. İki taraf
arasında 24 Temmuz’da cereyan eden Meyselûn Savaşı’nın ardından Fransızlar
Şam’ı işgal edip Suriye’deki Haşimî krallığına son verdiler. Böylece ikinci Haşimî
krallığı da tarihe karıştı. Ancak İngilizlerin desteğiyle Faysal 23 Ağustos 1921’de
kral ilân edildiğinde Irak’ta; kardeşi Abdullah’ın Krallığında da Ürdün’de başka
Haşimî krallıkları kurulacaktır.
Hicaz ve Suriye Krallıklarının kurulmasını hazırlayan sebepler nelerdir?
TANIMLANAMAYAN ÜLKE: IRAK
Coğrafya, Jeopolitik ve Etnik Yapı
Irak, Arap yarımadasının kuzeydoğusunda yer alır. Kuzeyden Türkiye, doğudan
İran, güneydoğudan Basra Körfezi ve Kuveyt, güneyden Suudi Arabistan ve batıdan Ürdün ve Suriye ile çevrilidir. Modern Irak coğrafyası toplam 438.317km.
dır. Denize olan kıyı sınırı 60 km kadar iken kara sınırı 3500 km. civarındadır ve
bunun 350 km’si Türkiye sınırıdır.
1
34
Modern Ortadoğu Tarihi
Irak, coğrafi bakımdan, birbirinden farklı üç yüzey şekillerine sahiptir. Birincisi, Kuzeydoğu Yükseltilerinde, kuzey ve kuzey doğusunda Alp kıvrım kuşağı içerisinde bulunan ve Güneydoğu Toros dağları ile Zagros dağlarının uzantısı olan
yüksek dağlar yer alır. İkincisi ülke topraklarının yaklaşık yarısını kaplayan ve kuzeybatı-güneydoğu doğrultusunda uzanan ve farklı özellikler gösteren Dicle-Fırat
Havzası’dır. Yukarı havzada iki nehir giderek birbirine yaklaşan vadilerde akarak
Basra yakınlarındaki Kurna’da birleşir. Birleştiği yere Şattularap adı verilir. Burada
birleşen nehirler yaklaşık 160 km boyunca akarak Basra Körfezi’ne dökülür. Üçüncü
kısım ise çöllerdir. Ülkenin batı ve güneybatısında, Arabistan yarımadasının büyük
kesimlerini kaplayan çöllerin uzantısı olarak Ürdün-Suudi Arabistan sınırlarında
Fırat vadisine kadar devam eden, sürekli bitki örtüsünden yoksun geniş çöller bulunmaktadır ki bunlar Irak topraklarının yaklaşık % 40’ına denk düşmektedir.
Irak’ın, Akdeniz bölgesini Basra Körfezi aracılığı ile Pakistan, Hindistan ve
Uzakdoğu’ya bağlayan kısa bir yol geçidi üzerinde bulunması ona coğrafi konumu
bakımından bir irtibat ülkesi olma imtiyazını da vermektedir. Çevresindeki ülkelere nazaran daha geniş tarım alanlarına ve özellikle zengin petrol yataklarına da sahip olması Irak’ın jeopolitik önemini arttırmaktadır. Irak topraklarının Güneybatı
Asya’nın en önemli su kaynakları olan Fırat ve Dicle nehirleriyle sulanması ona
tarih boyunca önemli bir tarım potansiyeli kazandırdı. Fakat Irak için hayati önem
taşıyan Fırat nehrinin Irak sınırları dışından gelmesi onu tamamen Türkiye ve
Suriye’den gelecek su akışına bağımlı yapmaktadır. Fırat’ın Türkiye topraklarındaki
uzunluğu 1.170 km’dır. Fırat’ın yaklaşık %90’ı Türkiye topraklarında, kalan %10’u
ise Suriye’de bulunmaktadır. Bunun yanında Dicle nehrinin %60’ını oluşturan dört
önemli akarsu Kuzey Irak bölgesinin dağlarından ya da direkt İran sınırından gelmektedir. Diğer taraftan 1992’den itibaren Irak’ta özerk Kürt bölgesinin kurulması
ile Irak sınırları içindeki nehir kaynakları da bir nevi Irak’ın kontrolünden çıkmış
durumdadır. Kürt bölgesinin lehindeki bu durum henüz istikrara kavuşmamış
Irak’ta su kaynakları bakımından sorunlu stratejik bölgeler yaratmaktadır.
Irak, Suudi Arabistan’dan sonra dünyanın ikinci büyük petrol rezervlerine sahiptir.
Bu yüzden dünyanın en önemli sıvı yakıtı olan petrole ihtiyaç duyuldukça ve alternatif enerji kaynakları gelişmedikçe Irak’ın önemi daha da artacaktır. Zira dünyadaki
rezervler hızla tükenmektedir. Irak’ın jeopolitik konumu kadar jeostratejik konumu
da çok önemlidir. Zira deniz aşırı askeri harekat amaçları güdebilecek güçlerin öncelikle Irak’a hakim olup Basra Körfezi üzerinden açık denize inmesi gerekmektedir.
Irak diğer Ortadoğu ülkelerinin etnik ve dini bakımdan gösterdiği özellikleri
sergiler. Arap, Kürt ve Türk etnik unsurunun dışında daha ziyade dini farklılıkları ifade eden Keldani, Süryani, Ermeni, Musevi, Sabii (Mandei) ve Yezidiler
bulunmaktadır. Bu gurupların etnik kimlikleri ağırlıklı olarak Arap ve Kürtler ile
bu bölgeye göç etmiş Farslardır. Müslüman guruplar Şii ve Sünni olarak varlıklarını sürdürmektedirler. Sağlıklı nüfus sayımları olmamakla birlikte, Şii nüfus
Sünni nüfustan fazladır. Tarih boyunca Irak, farklı dini ve etnik grupları bünyesinde barındırmış heterojen yapıda bir ülkedir. Irak’ta nüfus dağılımının tahmini
rakamları şöyledir: Genel olarak nüfusun %75’ini Araplar, %18’ini Kürtler ve
geri kalan %7’sini de Türkmenler, Asurîler, Ermeniler ve diğer gruplar oluşturmaktadırlar. Ancak bu rakamlar tartışmalı olup, özellikle küçük gruplar kendilerini daha fazla gösterme eğilimindedir. Mesela Türkmenlerin % 10 olduklarına
dair iddialar vardır.
35
2. Ünite - Ortadoğu Tarihi’nde Haşimîler: Irak ve Ürdün
Arapların büyük bir bölümü ülkenin orta ve güney bölgelerinde yaşarlar. Kendi aralarında Sünni ve Şii olmak üzere ikiye bölünmüşlerdir. Mezhepsel bölünmeye rağmen tarih boyunca Iraklı Sünniler, her zaman Şiileri Müslüman toplumun
bölünmez bir parçası olarak görmüşlerdir. Ancak Şiiler daha kapalı bir toplum
olmayı yeğlemişlerdir. Necef kentindeki Hz. Ali’nin türbesi ile Kerbela’daki Hz.
Hüseyin ve Hz. Abbas’ın türbeleri Şiîlerin mukaddes yerleri olduğu gibi aynı zamanda Şiî teolojisinin öğretildiği bölgelerdir. Her yıl burada Hicri Muharrem
ayında başlayan dini merasimler (matem törenleri) Şiîlerin adeta gövde gösterisine dönüşmektedir.
Resim 2.4
Hz. Ali’nin
Necef ’teki Kabrini
her yıl yüzbinlerce
Şii ziyaret
etmektedir.
Büyük kısmı Sünnî olan Kürtler, ülkenin kuzey ve kuzeydoğusunda yaşamaktadırlar. 20. Yüzyıl başlarında bile genelde yarı göçebe iken zaman içinde
sınır geçişlerine konan engeller ve diğer ekonomik faktörler sebebiyle yerleşik
hayata geçtiler. 2003 yılından itibaren Irak’ta federal yapı sadece Kürt bölgelerine uygulandığı için diğer bölgelere göre gelişme gösterdikleri gibi; Irak’ın geneli
üzerindeki talepleri de artmıştır. Sünnî Araplar bir taraftan Kürtlerin konumuna karşı tepki geliştirirken, diğer taraftan da onları Şiilere karşı müttefikleri olarak görmektedirler. Bu çelişki Irak’ta yaşanan siyasal yapıya istikrarsızlık olarak
yansımaktadır.
Türkmenler (Türkler) Irak’ın orta, kuzey ve kuzeybatı bölgelerinde yaşamaktadırlar. Osmanlı dönemine kadar sürekli Türk göçleri ile beslenen Irak Türkleri,
Kürtlerden sonra ikinci büyük gurubu oluştururlar. Buna rağmen Irak’taki son
gelişmeler akabinde Kürtler kadar kazanımlar elde edemedikleri gibi; kimi kazanımlarını da kaybettiler. Türkmenler Zaho’dan Bedre’ye kadar uzanan çizgide
değişik yerlerde yaşamakla birlikte, Kerkük şehri tamamen Türklerden oluşmaktaydı. Ancak Saddam Hüseyin zamanında uygulanan iskân politikaları ile bölge
önce Araplaştırıldı; Irak işgalinden sonra da daha çok Kürtleştirilme çalışmalarına sahne oldu. Genel olarak Ortadoğu’da özel olarak Irak’ta yaşayan Türk/Türkmenler pek çok baskı ve problemler ile karşı karşıyadır.
36
Modern Ortadoğu Tarihi
Hıristiyan guruplar, Keldaniler, Asurîler, Süryani Ortodokslar, Süryani Katolikler, Ermeni Ortodokslar, Ermeni Katoliklerle birlikte az sayıda Protestanlardan oluşmaktadır. Hıristiyanlar, Irak’ın değişik yerlerinde dağınık halde yaşamaktadırlar. Başkent Bağdat Hıristiyanların yoğun oldukları başlıca merkezdir.
Hıristiyanların yoğun olduğu diğer bir yer de Musul ve çevresidir. Aynı şekilde
Erbil’de, Kerkük’te, Duhok ve Basra’da da Hıristiyan nüfus vardır. Keldani kilisesi, Irak’taki Hıristiyan azınlık arasında çoğunluğu oluşturmaktadır. Iraklı
Keldanilerin çoğunluğu Bağdat, Zaho, Musul, Akra, Duhok, Alkuş ve Erbil’de
bulunmaktadır. Keldani patrikliği tarihi seyir içerisinde Rabban Hormizd manastırı uzun yıllar Musul’da bulunduktan sonra günümüzde Bağdat’a taşınmıştır.
Irak’ta patriklik dışında dokuz adet piskoposluk ve başpiskoposluk mevcut olup,
dünyada toplam sayıları bir milyon olarak tahmin edilen Keldanilerin ekseriyeti
Irak’ta yaşamaktadır.
Irak’ta yaşayan başka bir azınlık da Yahudilerdir. Yahudiler Irak’ın en eski yerleşimcilerinden idi. Ancak zamanla buradan başka yerlere göç etmişlerdir. İsrail
Devleti kurulmadan önce Irak’taki Yahudiler genelde, Bağdat, Basra ve Musul civarlarına yaşıyorlardı. Osmanlı Devleti döneminde Irak’ta rahat yaşayan Yahudiler birçok bölgede toprak ve hatta gümrük işletmeciliği ve muhassıllık yapıyorlardı. Irak’ın İngilizler tarafından işgal edilmesi (1914-1922) ve sonrasında kurulan
manda yönetimi (1922-1932) zamanında ise Irak devlet yönetiminde de yüksek
görevler edindiler. Örneğin Bir Yahudi olan Sason Heskel Maliye bakanlığına,
David Sarma ise Adalet Bakanlığı’na getirildi. Irak’ın bağımsızlığını kazanması
sonrasında Yahudiler eşzamanlı olarak Nazi propagandası, Arap milliyetçiliği ve
Filistin sorunu ile karşı karşıya geldiler. Yahudiler üzerindeki baskılar, artmaya
başladı. İsrail Devleti’nin kurulmasının ardından buradaki Yahudiler İsrail’e göç
etmeye başlamışlardır. Buradan göç eden Yahudilerin bu gün İsrail’deki nüfusu iki
yüz bin olarak tahmin edilmektedir. Ancak halen Irak’ta Yahudi bulunmaktadır.
Hatta İsrail’e göç eden bir kısım Yahudilerin 2003’ten sonra tekrar Irak’a geri dönerek toprak edindikleri bilinmektedir.
Irak’ta yaşayan diğer bir etno-dini gurup Yezidilerdir. Yezidiler, etnik kimlikleri tartışmalı bir topluluktur. Kutsal yerleri Irak’ta Musul yakınlarında Laleş bölgesindedir. Bunların dışında heterodoks bir gurup olarak Sabiiler de bulunmaktadır.
Ayrıca Irak’ta Şebek’ler gibi değişik isimler altında başka guruplar da mevcuttur.
Tarih: Osmanlı Irak’ı
Gerçekte tarihi Irak bugünkü Irak’ın güney kesimidir. Ancak Birinci Dünya
Savaşı’ndan sonra yapılan düzenlemelerde Irak ismi, Osmanlı Devleti’nin Musul, Bağdat ve Basra vilayetlerinden oluşan bölgeye verildi. Birinci Dünya Savaşı sonunda İngiltere tarafından işgal edilmeden önce bu üç vilayetteki şartlar
birbirinden oldukça farklıydı. Harbin başlarında üç vilayetin nüfusu göçebeler
hariç yaklaşık 2,5 milyon civarındaydı. Sayım imkânı olmamakla birlikte göçebe nüfus ise yerleşik nüfustan çok az değildi. Bu yüzden üç vilayetin toplam
nüfusu 4-4,5 milyon olarak tahmin edilmekteydi. Nüfusun büyük bir çoğunluğunu Araplar teşkil etmekle beraber, bunların yanı sıra başta Kürtler, Türkler ve
aslen İran kökenli aşiretler de önemli bir yekûn teşkil etmekteydiler. Osmanlı
kaynakları bölgeden bahsederken etnik açıdan Arap, Türk ve Kürt kimliğinden
daima söz etmesinin yanı sıra, bölgedeki din ve inanç çeşitliliğine de sürekli
vurgu yapmaktadırlar.
37
2. Ünite - Ortadoğu Tarihi’nde Haşimîler: Irak ve Ürdün
Resim 2.5
Osmanlı
Döneminde
Bağdat’ta Dicle
üzerinde yapılan
köprünün açılışı.
Kaynak: Servet-i
Fünûn
Osmanlı Döneminde de Irak coğrafyasının güneyinde yaşayanların çoğunluğu, kabile reisleri ile Kerbela ve Necef ’deki müçtehidlerin liderliğindeki Şiiler
ve yarı göçebe çiftçilerden oluşmaktaydı. Kuzey bölgesinde daha ziyade Kürtler
ve Türkler yaşamaktaydı. Batı ve Kuzeybatı tarafları da göçebe Sünnî Arap yığınlarından ibaret idi. Oldukça farklı yapı ve anlayışta olan bu halkı birbirine
bağlayan yegâne bağ, büyük bir çoğunluğunun konuştuğu Arapça ile Osmanlı
Devleti’nin bu unsurlara karşı takip ettiği denge politikalarıydı. Hangi guruba mensup olursa olsun yerli ahalinin özelikle de idare merkezlerinin dışında
kalmış olan kabile ve aşiretlerin tanıdığı mutlak otorite, devletten ziyade kabile veya aşiret reisleri idi. Bunu çok iyi bilen Osmanlı Devleti, aşiret reislerine
mevki ve nüfuzuna göre makam ve rütbeler vererek devlete olan bağlılıklarını
sağlamaktaydı.
Tarihçiler, Osmanlı Devleti’nin Irak’taki varlığını üç devreye ayırırlar. Birinci devresi, doğrudan idarenin sürdüğü 1534-1704 dönemi; akabinde 1704-1831
Kölemen valileri dönemi ve 1831-1923 yılları arasında da doğrudan Osmanlı idaresinin ikinci dönemidir. Bütün bu süre zarfında Osmanlı idaresi, Irak üzerinde
Osmanlı-İran çekişmeleri yüzünden iki kere de kesintiye uğramıştır. 1587-1629
ve 1736-1747 yıllarında İran’ın bölge üzerinde nüfuz kurma çabaları ve işgalleri
doğrudan Osmanlı idaresini engellemiştir.
Irak, eski ve orta çağlardan beri masallara konu olacak ölçüde, uygarlık ve
medeniyete ulaşmış bir bölge olmakla beraber, genelde yerleşik hayatın düşmanı
olan bedevî anlayışın yağması ile karşı karşıya kalmış ve eski gelişmişlik ve medeniyetini kaybetmişti. Bu durumun farkında olan özellikle ondokuzuncu yüzyıl Osmanlı yöneticileri, bedevileri yerleşik hayata geçirmek için büyük ıslahat
projeleri hazırlamış ve bir kısmını da hayata geçirmişti. 1831 yılında Bağdat’taki
kölemen valilerin işine son verilerek, merkezden, doğrudan valiler atanmasının
akabinde Irak coğrafyasında geniş imar faaliyetlerine başlanmıştır. Bir taraftan
Tanzimat ruhunun getirdiği hareketlilik, diğer taraftan Basra körfezinde uluslararası rekabetin artması Osmanlı Devleti’nin dikkatlerini bu bölgede toplaması-
38
Modern Ortadoğu Tarihi
na neden olmuştur. Osmanlı Devleti’nin idareyi merkezileştirme politikalarına
uygun olarak seçip bölgeye gönderdiği valiler, gerçekten modern Irak’ın vücut
bulmasında önemli katkılarda bulunmuşlardır. Örneğin Gözlüklü Reşid Paşa,
Namık Paşa, Takiyuddin Paşa gibi güçlü valiler Irak’ta -özellikle Bağdat ve Basra
cihetlerinde- önemli toprak düzenlemeleri yapmışlardır. Göçebe Irak aşiretlerini iskân etme çalışmalarında önemli ölçüde başarılar elde edildi. Özellikle,
bugün de Irak’ta etkin olan Şammar el Cerba, Aneze’nin bazı kolları, Kaş’am ve
Cubur gibi bir takım aşiretler devlet tarafından desteklenerek yerleşik hayata
geçirildi ve bu konuda hizmeti geçen kabile ve aşiret reislerine maaşlar hatta
rütbeler tahsis edildi.
1864 vilayetler nizamnamesinden sonra buralarda da modern yapılanmaya gidildi. Buna göre Musul, merkez sancak ile birlikte Kerkük ve Süleymaniye sancaklarına; Bağdat, Hille, Divaniye, Semave, Şamiye, Kerbela sancaklarına bölündü. Basra da Ammare, Müntefik ve Necid sancakları ile bunlara bağlı
kazalardan meydana gelmekteydi. Kuveyt’deki yerel yöneticilere kaymakamlık
verilerek önce Bağdat sonra Basra’ya bağlandı. Bölgeye en büyük hareketliliği
ise 1869 yılında Bağdat’a vali olarak atanmış olan Midhat Paşa getirdi. Tuna
vilayetindeki başarılı deneyimiyle Bağdat’a gelen Midhat Paşa, bölgede ulaşım,
eğitim, sağlık ve benzeri alt yapı faaliyetlerinin yanı sıra, kabileler arasındaki
çekişmelerin doğurduğu güvenlik buhranını da çözmeye çalıştı. Bununla yetinmeyerek, Osmanlı Devleti’nin uzun zamandan beri Basra körfezinde kaybetmeye başladığı nüfuzunu yeniden tesis etmeyi başardı. Bütün bu faaliyetler ve özellikle Irak coğrafyasında eğitimin yaygınlaşması, Irak kökenli pek çok subay ve
bürokraside memurun yetişmesine imkân tanıdı. Hatta bu yetişen Irak kökenli
asker ve memurlar aynı zamanda, diğer Osmanlı Arap vilayetlerinin idaresinde
de görevler aldı.
Osmanlı Devleti’nin içinde bulunduğu şartlardan istifade eden İngiltere,
19. yüzyıl boyunca Basra körfezinde ve iç taraflarda yoğun faaliyetler içindeydi. Bir taraftan Basra Körfezi’ndeki ticaretini korumaya çalışan İngiltere, Körfez’deki irili ufaklı bir takım şeyhlikler -daha sonra birer devlet olarak ortaya
çıkacaklardır- ile gizli anlaşmalar yaparak onları kendisine bağlarken, diğer
taraftan da mümkün olduğu ölçüde Osmanlı Devleti’nin tepkisini çekmeden
iç taraflarda ve hatta Kuzey Irak’taki ahalinin içinde de faaliyet gösteriyordu. İngilizler bu sırada yaptırdığı gizli ve açık araştırmalar neticesinde Kuzey
Irak’ta yoğun petrol olduğunu keşfetti. Bu yeni keşif İngiltere’nin ve birçok
Avrupalı sermayedarın İştahını kabarttı. II. Abdülhamid’in sürdürdüğü denge
politikaları ve özellikle 1890lardan sonra Almanya ile kurulan yakın İlişkiler ve Bağdat demiryolu projesi ile bölgenin uluslararası rekabete açılması,
İngiltere’yi geçici de olsa durdurulabildi. Ayrıca Musul civarındaki petrol ve
kömür madeni işletme hakkının Hazine-i Hassa uhdesine alınarak, en azından Birinci Dünya Savaşı’nın sonuna kadar İngilizlerin peşinde olduğu imtiyazların önüne geçildi.
39
2. Ünite - Ortadoğu Tarihi’nde Haşimîler: Irak ve Ürdün
Resim 2.6
Osmanlı Dönemi Bağdat Vilayeti
Resim 2.7
Basra Vilayeti
Bu konuda İttihatçılar da aynı politikayı takip ettiler. II. Abdülhamid döneminde Irak’ta başlatılmış alt yapı projeleri sürdürüldüğü gibi, İngilizlerin bölgeden uzak tutulması için de bazı politik çarelere başvuruldu. II. Meşrutiyet yıllarında oluşturulan bir takım komisyonlarda Irak bölgesinin imar ve ıslahı uzun uzun
tartışıldı ve bununla yetinilmeyerek fiilen teşebbüslere de geçildi. Siyasi olarak
Basra Körfezi’nde üstünlüğü ele geçirmiş olan İngilizler ile sürdürülen uzun görüşmelerden sonra 1913 Osmanlı-İngiliz Anlaşması imzalanmak suretiyle, İngilizlerin muhtemel bir oldubitti ile Irak coğrafyasını işgal girişimleri önlenmeye
çalışıldı. Birinci Dünya Savaşı’na kadar İngilizler, buralarda mevcut eski imtiyazları dışında yeni imtiyazlar elde edemediler. Gerçi bu durum görünürde istikrarı
sağlamış ise de İngilizlerin emel ve arzularını yok etmedi, bilakis daha da kışkırttı.
Hatta Birinci Dünya Savaşı’nın en önemli sebeplerinden bir tanesi de İngilizler
başta olmak üzere Avrupalı devletlerin bu bölgeler üzerindeki rekabetleri olduğu
bugün daha iyi anlaşılmaktadır.
Tarihte Irak hangi bölgeleri içermekte idi ve yeni Irak’ın yaratılmasında neler etkili
olmuştur?
İngiliz Mandası ve Sonrası
Birinci Dünya Savaşı’nın başlaması akabinde Londra’daki en önemli tartışma konularından bir tanesi Irak’ın geleceği idi. Nitekim Osmanlı Devleti henüz savaşa
iştirak etmeden önce, İngilizler kuvvetlerini, Ekim 1914’te Hindistan’dan Bahreyn
Adası önlerine getirip fırsat kollamaya başlamışlardı. Osmanlı Devleti, Kasım
1914’de savaşa girdiğini ilan edince, beklediği fırsatı yakalayan İngiltere, kuvvetlerini Fave Boğazı’ndan Basra’ya doğru sevk ederek fiilen Irak’ın işgaline girişti. 1914
2
40
Modern Ortadoğu Tarihi
yılının sonlarında Basra’ya doğru ilerleyen İngilizlerin sloganı “Irak halkının özgürleştirilmesi” idi. Nitekim bu sloganın cazibesine kapılan bir kısım Iraklı entelektüel, bürokrat v.s., Bağdat’tan Basra’ya geçerek İngilizlerin hizmetine girdi.
Altıncı Ordu kumandanı Halil Paşa’nın (Kut) savunduğu Kutulammare’de gördüğü zorlu mukavemete ve verdiği büyük kayıplarına rağmen bölgede tutunmaya
çalışan İngiltere, 1916 ortalarından itibaren Bağdat’a doğru harekete geçti ve ancak Mart 1917’de Bağdat’ı işgal edebildi. Bu arada İngiltere müttefiklerini, 1916
yılında da müttefikleri ile yaptığı gizli anlaşmalarda, savaş sonunda, stratejik önemi olan ve ayrıca zengin petrol kaynaklarına sahip Irak’ta (aslında İngilizlerin dışındaki müttefikler Irak’ı Bağdat ve Basra olarak kabul ediyorlardı. Musul dışarıda
tutuluyordu. Zira Fransa’nın da Musul üzerinde gözü vardı) manda idaresi kurmaya ikna etti. Savaşın sonunda da Musul’u, Mondros mütarekesi hükümlerine
aykırı olarak Kasım 1918 başında kuşatan İngiltere, işgali kolaylaştırmak için, bazı
Arap aşiretlerini teşvik ve tahrik ederek Musul yakınlarındaki köyleri yağmalattı.
Böylece Kürtlerin İngilizlere temayül etmeleri sağlandı.
Irak’ın tümü üzerinde İngiltere’nin fiili İşgali 1917 yılında başlamış olmakla
birlikte, bölgede İngiliz mandası resmen 1920 San-Remo konferansından sonra
gerçekleşti. Ancak bu arada kurulacak mandanın şekli ve Irak’ın idari taksimatı
üzerinde İngiltere ile müttefikleri arasında yoğun tartışmalar yaşandı.
Nitekim birçok projenin yanı sıra İngiltere’nin en çok üzerinde durduğu idare
şekli Irak’ın bölünmesiydi. Buna göre: Kuzey Irak’ta başkenti Musul olacak olan
bir emirlik kurulacaktı. Bu düşünce büyük ölçüde Lord Curzon’a aitti ve muhtemelen bu düşüncenin sebebi, haksız bir şekilde işgal edilmiş olan Musul’un bir
şekilde yeniden Türkiye’ye geçme ihtimali idi. Ayrıca, aynı sıralarda Ankara’da
BMM’nin açılması ve sık sık Musul meselesinin de gündeme alınması İngilizleri
ve müttefiklerini telaşlandırıyordu. Başkenti Bağdat olan Güney Irak’ta ise Şerif
Hüseyin’in oğlu Abdullah’ın idaresinde başka bir emirlik tesis edilecekti. Bu durumu o günkü menfaatlerine uygun bulmayan Fransa ve Amerika kabullenmek istemediler. Yapılan tartışmalarda, Irak halkının muhtelif unsurlarının temsil edilmesi sürekli gündeme getirilmesine rağmen, Irak’taki Türkler gündeme alınmadı ve
adeta yok kabul edildi. Aynı sıralarda, İngilizlerin Musul’a atadığı siyasi memurların halka uyguladığı baskı ve zulüm üzerine bölge ahalisi Diyarbakır valiliği aracılığı ile İstanbul’a müracaat ederek müdahale edilmesini istedi. Ancak Osmanlı
Devleti kendisini zor durumda bırakması muhtemel bu talep karşısında bir tedbir
alamadı. Özellikle Musul ve Kerkük taraflarından, gerek İstanbul hükümetine ve
gerekse Ankara’da oluşan BMM’ne Türk devletinin bir parçası olarak kalmayı arzu
ettiklerini bildiren yoğun müracaatların yapılması, diğer devletlerin de tavırlarını
değiştirdi ve İngilizlere serbest hareket etme imkanı tanıdı.
Irak ahalisinin önemli bir bölümü ve ileri gelenleri, genel olarak geleceklerini
Osmanlı Devleti’nin geleceğine bağladıklarından işgal karşısında büyük şaşkınlık
yaşadılar. Buna rağmen San-Remo konferansı akabinde gelişen olaylar bölgenin
idaresinin kolay olmayacağını İngilizlere göstermiştir. Şiî bölgelerini teskin etmek
için önce bölgeden biri olan Atiyye Ebu Kîl’ı, akabinde yine bir Şii olan Ağa Han’ın
amcasının oğlu Hamid Han’ı tayin etmelerine rağmen olaylar bir türlü durdurulamadı. Şiî müçtehidlerin ve bir kısım aşiretlerin öncülük ettiği Kerbela ve Necef ’te
başlayıp iki ay kadar süren bir halk ayaklanması meydana geldi. Irak’ta nasıl bir
idare kurulacağı tartışılırken, Kerbela’da daha önce kurulmuş olan Cemiyye al
Nahda al Islamiye’nin faaliyetleri ve özellikle Şiî müçtehid Ayetullah Şirazî’nin,
“Müslüman olmayan bir hükümete bağlılığı isteyenlerin kafir olacağına” dair fet-
2. Ünite - Ortadoğu Tarihi’nde Haşimîler: Irak ve Ürdün
vası, ayaklanmanın çıkmasına neden oldu. Tabii ki ayaklanmanın sebebi sadece bu
değildi. İngilizlerin Irak idarecisi A. Wilson’un uygulamaları, yerli ahali yerine işlerde pek çok Hintli’nin istihdam edilmesi, ayrıca Osmanlı döneminde uygulanan
vergilerin iki hatta üç katına çıkarılması da isyanın oluşmasına katkıda bulundu.
Başlangıçta Şia’nın etkisini kavrayamayan İngilizler, bu ayaklanmanın eski Türk
subayları ve bazı Bolşevikler tarafından organize edilmiş olabileceği üzerinde durdular. Bu yüzden sert tedbirlere başvurdular. Aşiretlerin de iştirak ettiği ayaklanma 6000’den fazla sivilin 500 kadar da İngiliz askerinin hayatına mal oldu. İsyanın
maliyeti ve sonuçları İngilizleri hayli telaşlandırdı ve manda idaresini tam oluşturamadan karşılaştığı bu direnç karşısında, daha temkinli hareket etmeye başladı.
Irak Haşimî Krallığı
İngiltere, daha önce atadığı ve Irak’ın doğrudan İngiltere tarafından idaresini savunan A. Wilson’u geri çekerek, yerine yine bölge işlerinde tecrübe sahibi olan Percy
Cox’u tayin etmek zorunda kalmıştır. Percy Cox 1920 sonbaharında Irak’a gelerek
programını açıkladı. Buna göre, İngiliz mandası sürdürülecekti, ancak doğrudan
idare yerine dolaylı idare oluşturulacaktı. Kurulacak hükümetin başbakanı Iraklı olacak ve onun atayacağı bakanlar da toplumsal tabakaları ve aşiretleri temsil
edeceklerdi. Bakanların ve büyük bürokratların yanı sıra, bakanlıklarda İngilizler
de müsteşar olarak görevlendirilecekti. Sıra böyle bir görevi kabullenecek bir başbakan bulmaya gelmişti. Nihayet Irak halkının da nispeten güven duyduğu eski
Bağdad Nakîbu’l-eşrafı Şeyh Abdurrahman el Geylani başbakanlık için ikna edildi
ve Kasım 1920’de manda altındaki ilk Irak hükümeti kuruldu. Hükümet, Musul,
Bağdat ve Basra’yi temsil eden 21 bakandan oluşturuldu. Bakanların çoğunluğu
Sünni, birkaçı Şiî, geri kalanı da Hiristiyan ve bir Yahudi’den meydana gelmekteydi.
Şiîlerin nüfus oranlarına göre temsil edilmemesinin muhtemel sebebi ayaklanmayı
başlatmış olmalarıydı. Kısa zamanda Irak’ta eski Osmanlı idarî teşkilatı yeniden
organize edilerek hükümet ve belediyeler hizmete başladı. Bu arada İngilizler, kendi memurlarını da stratejik mevkilere yerleştirmeyi ihmal etmediler. Böylece tıpkı
Mısır’da olduğu gibi perde arkasından fiilen Irak’ı yönetmeye başladılar.
Suriye’de “Suriye Kongresi” tarafından Şerif Hüseyin’in oğlu Faysal’ın kral ilan
edilmesi, kardeşi Abdullah’ın da Irak’ta kral ilan edilmesini gündeme getirdi. Ancak, İngiliz Müstemlekeler Bakanlığı’nın koordinatörlüğündeki Orta Doğu Bölümü, çeşitli mülahazalar ile bu görüşü benimsemedi. Bir süre sonra ABD başkanı
Wilson’un önerisi üzerine, Fransızlar tarafından Suriye’den çıkarılmış olan Faysal’ın
krallığı gündeme getirildi. Gerçi aynı sıralarda, Irak krallığı için çeşitli isimler konuşuluyordu. Başbakan olan Abdurrahman el-Geylani, Abdülhadi el- Ömeri, eski
Osmanlı Basra mebusu Seyyid Talib el-Nakib, Muhammara hakimi Haz’al Han,
hatta Sultan Vahdettin’in oğlu Burhaneddin Efendi’nin ismi geçmekteydi. Bütün bu
tartışmalar arasında, Mart 1921’de İngiltere Müstemlekeler Bakanı W. Churchill’in
iştiraki ve Percy Cox ile O’nun doğu İşleri sekreteri Gertrude Bell’in de hazır bulundukları Kahire toplantısında en uygun adayın Şerif Faysal olabileceğine kanaat getirildi. Bu haberi Londra’da alan Faysal, kendisinden önce kardeşinin adının
geçmesinden dolayı bir takım tereddütler geçirdiyse de babasının isyanı sırasında
kendilerini yönlendiren İngiliz casusu T. E. Lawrence’ın da gayretleri ile ikna edildi. Ayrıca İngilizler bu tertiplerinde başarılı olabilmek İçin bir takım tedbirlere de
başvurdular. Kral olmak isteyen ve muhalefet oluşturması muhtemel olan eski siyasetçi Seyyid Talib’i Irak’tan sürdüler. Daha önce isyana teşebbüs edenler için de af
ilan ettiler. Ayrıca yapılan bir referandumla -doğruluk derecesi şüpheli olmakla
41
42
Modern Ortadoğu Tarihi
birlikte- halkın büyük çoğunluğunun da Şerif Faysal’ın krallığını istediğini ortaya
koydular. Böylece Şerif Faysal’ın, İngilizlerin desteği ile 23 Ağustos 1921’de Irak kralı
ilan edilmesiyle, Irak Haşimî Krallığı kuruldu.
İngilizler bu şekilde bir taşla iki kuş vurdular. Bir taraftan Peygamber torunu birini
kral yaparak Şiîlerin önünü; diğer taraftan, Suriye’de bulunan Fransızların önünü
kesmiş oldular. Zira, Faysal Sünnî olmakla birlikte, hem ehl-i beytten olması ve hem
de babası Şerif Hüseyin’in nüfuzundan ötürü Şiilerin itiraz edemeyeceği bir kimse
idi. Diğer taraftan O, kendisini Suriye’den çıkaran Fransızlara da karşı idi. Böylece, Fransızların Musul taraflarına el uzatmalarına da karşı koyabilecek bir kişiydi.
Tabiî ki Faysal’dan beklenen bir diğer hizmet de Irak’ı bölgede nüfuz arayışında olan
Bolşevizm’in etkisinden korumaktı.
Oldukça zeki bir şahsiyet olan Kral Faysal, heterojen bir yapıya sahip olan
krallığının bütünlüğü için gayretler sarf etti ve manda yönetimi ile de iyi ilişkiler
kurma yolunu tuttu. Şüphesiz yeni kurulan krallığın en önemli meselelerinden
bir tanesi ülkenin sınırlarının belirlenmesi ve bu sınırlar içerisinde birlik ve bütünlüğün sağlanması idi. Ancak bunun önünde de pek çok engeller bulunmaktaydı. Her şeyden önce krallık O’na verilmişti, ancak otorite O’na ait değildi. Ayrıca
İngilizlerin değişken politikaları ve Irak’ı muhtelif parçalar halinde idare etme
arzularıyla Faysal’ın kral ilan edilmesi sırasındaki davranışları çelişkiler arz etmekteydi. Diğer taraftan, Mondros Mütarekesi şartlarına göre, Musul işgal altındaki bir bölge olmaması hasebiyle hâlâ Osmanlı toprağı sayılmaktaydı. Musul’da
Arapların azınlıkta olması ve buranın Bağdat ve Basra’dan ziyade Anadolu’nun
doğal uzantısı olması da işin bir başka cephesini oluşturmaktaydı. Bu sıralarda İngilizlerin Irak’taki varlığına karşı olan guruplar yeniden toparlanmaya ve Bağdat
sokakları gösterilere sahne olmaya başladı. Hükümet bu durum karşısında aciz
kaldı ve Mart 1922’de beş bakan birden istifa etti.
İngilizlerin oluşturduğu bir komisyon da Ekim 1922’de, gelecek yirmi beş yılık sürede Irak’ın İngiliz mandasında kalması için Haşimî Krallığı ile bir anlaşma yaptı. Bu anlaşma İngilizlerin Irak’ta daha serbest hareket etmelerine imkan
tanıdı. Bütün idarî, askerî ve malî işleri kontrol etmeye başladıkları gibi, Musul
meselesi başta olmak üzere, Irak’ın geleceği üzerinde planlar yapmaya başladılar.
Zaten kuzeyde Süleymaniye merkezli olmak üzere İngilizlere karşı şiddetli muhalefet rüzgarları esmeye başladı. İngiliz mandasını reddeden Musul’daki Kürtler ve
Türkler ya bağımsızlık yada Türkiye ile bütünleşmek istiyorlardı. Aslında bu talep
Musul ile sınırlı değildi. Genel olarak Irak’ta İngilizleri telaşlandıracak boyutta bir
Türkiye hayranlığı başlamıştı. Nitekim, İngilizlerin ilk girişimleri Musul sorununa
kendi lehlerinde bir çözüm arayışı olmuştur. Soruna haksız bir işgal olarak bakan
Türkiye ise eninde sonunda meselenin kendi lehinde çözüleceğine inanıyordu. Aslında İngilizler de bunun farkındaydı ve bu yüzden Lozan’da üstün gayret sarf ederek Musul meselesinin çözümünü engelleyerek sorunu ileri bir tarihe ertelediler.
Aslında Musul’un Irak’ın bir parçası haline getirilmesi için tarihi ve hukuki
hiçbir gerekçe bulunmamaktaydı. Bunun farkında olan Milletler Cemiyeti, daha
önce oluşturulan Araştırma Komisyonu raporundaki tavsiyelere uygun olarak,
tartışmaya açık bir karar aldı. Buna göre, Musul’un bazı şartlar ile Irak idaresine
terk edilmesinin mümkün olabileceğini kabul etti. Bu şartlar da; Irak’ın İngiliz
mandasında 25 yıl kalması ve Kürtlere idari ve kültürel bazı imtiyazların verilmesi
gibi, İngilizlerin siyasetine hizmet eden hususlardı.
43
2. Ünite - Ortadoğu Tarihi’nde Haşimîler: Irak ve Ürdün
Musul sorunu hakkında daha geniş bilgi edinmek için şu makaleyi okuyunuz: Mustafa Budak, (2003), “Milli Bir Ukde: Musul Vilayeti Meselesi”, Irak Dosyası I, İstanbul, s.361-414.
Türkiye’nin yoğun protestolarına ve uluslararası girişimlerine sebep olan Musul meselesi, bilindiği gibi, Musul-Kerkük petrollerinden 25 yıl süreyle Türkiye’ye
%10luk bir hissenin ayrılması şartıyla 1926’da İngilizlerin istediği biçimde halledildi.
Böylece gelecekte, gerek Türkiye ile Irak arasındaki problemlerin ve gerekse Irak’ın iç
problemlerinin oluşmasında İngilizlerin bu tutumları büyük rol oynadı. Musul meselesinin hallinden sonra İngiltere bölgedeki petrolün hangi şartlarda ve kimler tarafından işletileceği üzerinde yoğunlaşmaya başladı. Yapılan düzenlemeler ile iş büyük
ölçüde Anglo-Sakson şirketlere havale edilerek, 1927’den itibaren yoğun bir şekilde
işletmeye açılan Musul-Kerkük petrolleri batı endüstrisini beslemeye başladı.
İngiltere, Musul ve Kerkük konusunda Türkiye’nin artık bir tehlike olmaktan
çıktığını görmesi üzerine, kendisine hayli pahalıya mal olan doğrudan işgali sürdürmesinin bir anlamı olmayacağını düşünerek, yirmi beş yıllık şarttan vazgeçip
mandayı kaldırmayı kararlaştırdı. Mandanın kaldırılmasında Kral Faysal’ın da İngilizler ile uyum içinde çalışmasının rolü vardı. Fakat başka bir hususun da burada
altının çizilmesi gerekir. Bilindiği gibi, İngilizler Şerif Hüseyin’e önce Büyük Arap
Krallığı kurdurma sözü vererek Osmanlı’ya karşı gelmesini sağladılar. Ancak savaş
sonunda bu sözlerinden vazgeçerek O’nu sadece Hicaz Kralı olarak tanımışlardı.
Buna rağmen doğudan gelen Vehhabî tehlikesine karşı da O’nu hiç bir şekilde korumayarak İbn Suud’un Hicaz’a hakim olmasını adeta sessizlikle karşıladılar. Bu
yeni durum karşısında gerek kendi itibarlarını korumak ve gerekse İbn Suud’a karşı
Şerif Hüseyin’in ailesini kullanarak bölgesel dengeleri sürdürmek isteyen İngilizler;
onların idaresindeki Irak’ı, görünüşte bağımsız ancak her türlü iç işlerine müdahale
edebilecekleri bir tarzda muhafaza etmeyi menfaatlerine uygun bulmuşlardı.
Resim 2.8
Kral I. Faysal
Kaynak: users.wowway.com
Resim 2.9
Kral II. Faysal
Kaynak: almanachdegotha.org
44
Modern Ortadoğu Tarihi
Kral Faysal bu şartlar altında, Irak’ın bağımsızlığını hazırlayan, ve 1922 manda
anlaşmasını değiştiren 1930 İngiliz-Irak anlaşmasını yaptı. Bundan sonra, 3 Ekim
1932’de ülkesinin bağımsız bir devlet olarak milletler cemiyetine de girmesini
sağladı. Ayrıca Irak’ın bağımsızlığının gerçekleşmesine paralel olarak uzun süre
bir Irak-Suriye birliği kurmak istedi. Fakat, Suriye’deki siyasî çevrelerin muhalefetiyle karşılaşınca başarısız oldu. 8 Eylül 1933 tarihinde ölünce yerine oğlu Gazi,
Irak Kralı oldu. Gerek Kral Faysal ve gerekse oğlu Gazi zamanında Türkiye-Irak
ilişkileri önemli ölçüde gelişti.
Irak Cumhuriyeti
Faysal’ın ölümü ile birlikte Irak’ta iktidar çekişmeleri başladı. Genç kral Gazi’nin
iktidar dönemi (8 Eylül 1933 - 4 Nisan 1939) bir dizi kabile ayaklanmalarına,
askerî ihtilallere, hızlı kabine değişikliklerine ve İngilizlerin bölgedeki imtiyazlarına karşı meydana getirilen millî direnişlere sahne oldu. Türkiye’nin de içinde
bulunduğu 1937 Sadabat Paktı’nın oluşmasında çaba sarf eden Gazi’nin bir kazada ölmesi üzerine, yerine küçük yaştaki oğlu II. Faysal kral oldu. Yeni kralın
yaşının küçük olması hasebiyle idare onun adına kral vekili olan Abdulillah tarafından sürdürüldü (4 Nisan 1939 - 2 Mayıs 1953). Kral vekili İngilizler ile işbirliği
halinde, Irak liderliğinde bir Arap Birliği oluşturma hareketine girişti. II. Dünya
Savaşı’nda Irak, İngiltere ile müttefik olmasına rağmen, hükümet üyelerinin bir
kısmının Alman taraftarı görünmesini bahane eden İngilizlerin, Mayıs 1941’de
Reşid Ali el-Geylanî hükümetini askeri darbe ile değiştirmesi üzerine, Arap Birliği hareketi yara aldı. Bundan sonra da yeni Başbakan Nuri Said’in yayımladığı
“Yeşil Kitap”taki fikirlere uygun olarak Irak hükümeti 1942-43 yıllarını “Irak-Suriye-Filistin-Ürdün” federasyonu kurma konuşmalarıyla geçirdi. Bundan bir sonuç alınmamakla birlikte Irak’ta başlayan bu hareket, daha sonra Mısır’ın liderliğinde kurulacak olan Arap Birliği Teşkilatı’na ilham kaynağı olacaktır.
1945’ten sonra Irak tamamen İngiltere’nin ve Batılı güçlerin ellerine teslim oldu.
İkinci Dünya Savaş’ından sonra Irak yeni ideolojiler ve fikirlerden etkilendi. Liberallerin yanı sıra solcu ve hatta komünist guruplar toplumsal ve siyasal hayatı
etkilemeye başladı. Bu arada özellikle 1952’den sonra Cemal Abdunnasır’ın liderliğindeki Mısır, Irak’ın en güçlü muhalifi oldu. Sovyet nüfuzunun bölgede egemen
olmaya başlamasından endişelenen Amerika, İngiltere’yi teşvik ederek bir takım
bölgesel paktların oluşturulmasını istedi. Bunun bir sonucu olarak Irak 1955 yılında Türkiye, İran, Pakistan ve İngiltere ile Bağdat Paktı’nı imzaladığı zaman, Suriye
ve Mısır memnuniyetsizliklerini açıkça ortaya koydular. Bir taraftan 1949 yılından
beri Filistin ve Suriye’de meydana gelen gelişmeler, diğer taraftan Nasır’ın milliyetçi
fikirleri, Iraklı subayları da etkisi altına almıştı. Gerçi bu subaylar arasında fikir
ayrılıkları bulunmaktaydı. Ancak krallık karşıtlığı, onları birlikte hareket etmeye
yöneltti. Iraklı siyasetçiler oldukça dar görüşlü ve gereğinden fazla kararsız idiler.
Araya devletler oyunu da girince Irak’ta anayasal monarşinin devam ettiği 19211958 yılları arasında 58 kabine iş başına geldi. Sonuçta, Nasırcı düşüncelerden ziyade, Suriye’deki Baasçı düşüncelerden etkilenen Hür Subayların lideri Abdülkerim
Kasım bir darbe yaptı. Darbe sırasında Kral naibi Abdulillah ve Kral II. Faysal ve
Başbakan Nuri Said 14 Temmuz 1958’de öldürüldü. Böylece İngiliz desteğiyle ayakta duran Irak Haşimî Krallığı tarihe karıştı ve yerine Irak Cumhuriyeti kuruldu.
Irak’ta 1960’lı yıllar, bütün Arap topraklarında olduğu gibi, içi boş Arap milliyetçiliği tartışmaları ile geçti. Aynı yıllarda İngilizlerin Kuveyt’teki manda yönetimlerini kaldırmaya niyetlenmesi, Irak’ı harekete geçirdi. Irak hükümeti eski Irak
2. Ünite - Ortadoğu Tarihi’nde Haşimîler: Irak ve Ürdün
toprağı olduğu iddiasıyla Kuveyt’in ilhakını istedi. İlginç bir biçimde bu taleplere
paralel olarak Kuzey’de Kürtler de ayaklanmaya teşebbüs etti. Abdülkerim Kasım’ın
Kuveyt’in ilhakını istemesi Irak’ı zor durumda bıraktı ve Arap dünyasından kopmasına neden oldu. O tarihte bütün Arapları etkisine almış olan Nasırcı yaklaşımlardan uzak durmaya çalışan Abdülkerim Kasım, özellikle 1961 yılında Suriye ve
Mısır’ın oluşturduğu Birleşik Arap Cumhuriyeti’nin kurulmasından sonra içeride
de popülaritesini yitirmeye başladı. Nasırcı rüzgardan korunmak için toplumun
dikkatlerini başka noktalarda yoğunlaştırmaya çalıştı. Toprak reformu, millileştirme ve sosyalizm gibi kavramlar artık Irak siyasetini ve askeri gücünü motive eden
kavramlar olmuştu. Ancak bu tartışmaların topluma yansıyan sonuçları çoğunlukla
askeri darbeler oldu. Bu yüzden bir kısım Nasırcı ve Baas Partili subaylar Abdülkerim Kasım’ı 9 Şubat 1963’te bir suikast neticesinde öldürerek yönetimi ele geçirdiler.
Bu darbe sonucunda koyu bir Nasır taraftarı olan ve suikastta parmağı bulunan
Abdüsselam Arif devlet başkanlığına getirildi. O da Baasçı Ahmed Hasan el Bakr’ı
başbakanlığa getirmek suretiyle Baasçıları iktidarla tanıştırdı. Yeni iktidar, sert kişiliği ile bilinen başbakan yardımcısı Ali Salih Sadi kontrolünde millî muhafız birliğini kurarak, toplum üzerinde terör estirmeye başladı. Birkaç ay devam eden bu
durum iktidar içinde de rahatsızlıklar meydana getirdi. Özellikle iktidarın Abdüsselam Arif ’e bağlı Nasırcı gurubu bu durumdan rahatsız olunca, Baasçıları tasfiye
etme yoluna gittiler. Bunun üzerine Ali Salih görevden alınarak sürgüne gönderildi.
Bu sonuç Arif ’in pozisyonunu güçlendirdi ve ülkeyi Nasırcı subaylar aracılığı ile
yönetmeye başladı. Bir öncekinin aksine Nasırcı etkilerle devam eden bu dönemde
de bir takım darbe girişimleri oldu ise de bunlar 1966’ya kadar başarılı olamadı. Abdüsselam Arif, Nisan 1966’da bir helikopter kazasıyla öldürülünce taraftarları yerine
kardeşi Abdurrahman Arif ’i devlet başkanlığına getirdiler.
1967 Arap-İsrail Savaşı sırasında Irak, birliklerini ve uçaklarını Ürdün-İsrail
sınırına kaydırıp İsrail’e savaş ilan etti. Ayrıca İsrail’i destekledikleri gerekçesi ile
Batı devletlerine petrol satışını durdurdu. Aynı zamanda ABD ile olan diplomatik
ilişkiler de bozuldu. Esasında bu tavır daha sonraki bütün ilişkilerini belirledi ve
ABD ile Batı’nın daima Irak’a kuşku ile bakmalarına neden oldu. Başka bir ifade ile
Arap-İsrail Savaşı, manda idaresinden itibaren o güne kadar Batı ile ilişkilerini normalleştirmeye çalışan Irak’ı Batı’dan kopardı. Bu durum Sovyetler Birliği’ne yaradı
ve bundan sonraki yıllarda, Irak, Sovyetler ile yakın ilişkiler geliştirmeye başladı.
Baas Partisi ve Saddam Hüseyin İdaresinde Irak
Eski başbakan Hasan al Bakr, Tikriti ve Saddam Hüseyin’in liderliğindeki Baascılar, 1968’de tekrar sahneye çıktılar. O sırada devrim yapmak için yeterli sayıda üst
düzey subayları olmamakla birlikte, devlet başkanı Abdurrahman Arif ’in çevresinde olan bazı kimseleri yüksek mevkiler vaadiyle kandırarak 17 Temmuz 1968’de
devrim yaptılar. Devlet başkanı Abdurrahman Arif sürgüne gönderildi, bir dizi subay ve bürokrat, hapsedildi veya öldürüldü. Hatta eski başbakan ve Irak siyasî lider
ve ideologlarından Abdurrahman al Bezzaz, İsrail casusluğu ile suçlanarak hapse
atıldı. Baas partisi ve rejimi, sistematik bir biçimde Irak’ta her şeyi kontrol altına
almaya başladı. Sovyet yönteminin desteği ile kurumlarda ve okullarda örgütlenirken; diğer taraftan da baskı, terör ve hatta toplu katliamlar bir kontrol aracı olarak
kullanılmaya başlandı. Öte yandan 1972 ile 1975 yılları arasında Irak, sürdürdüğü
politikaları ile bütün yabancı şirketleri millileştirdi ve Amerika başta olmak üzere
uluslararası şirketlerin kara listesine girdi. Uluslararası şirketlerin karları azalırken 1973 petrol krizinde Irak büyük gelirler eldi etti. 1973 Arap-İsrail Savaşı’nda
45
46
Modern Ortadoğu Tarihi
Suriye’ye askeri birlik ve malzeme ile yardım ederek, İsrail’e karşı savaşın sürdürülmesini istedi. Bu yüzden de Irak yönetimi 1974 ve 1975 yıllarında Suriye ve
Mısır’ın İsrail ile yaptığı görüşmelere sert muhalefette bulundu. 1977’den itibaren
Şiilere uygulanan baskılar yüzünden Necef ve Kerbela’da ayaklanmalar çıktı ve
şiddetli bir şekilde bastırıldı. Dikkatler Arap-İsrail sorununa yoğunlaştırılarak iç
siyasi sorunlar engellenmeye çalışıldı. Nitekim 1978 yılında İsrail ile Mısır arasında gerçekleşen Camp David anlaşması üzerine Mısır’ın Arap Birliği Teşkilatı’ndan
çıkarılmasında Irak büyük rol oynadı.
Politik hayatına 1959 yılında başlayan Saddam Hüseyin ise Baas Partisi’nin
iktidarından istifade ile popülarite kazandı, özellikle, 1973’de Baas liderlerine ve
kendisine karşı düzenlenen başarısız bir suikast girişiminden sonra şöhreti daha
da arttı. 1979 yılında parlak bir şahsiyet olarak artık O, Parti’nin en önemli kişisiydi. Aynı yılın ortalarında Devlet başkanı Hasan el Bakr’in şüpheli ölümü ardından
16 Temmuz 1979’da Irak Devlet Başkanlığı’na seçildi. Saddam’ın devlet başkanı
olması ile birlikte bölgesel dengeleri sarsacak İran-Irak Savaşı’nın başlaması aşağıda bahsedeceğimiz olaylar ve menfaatler ile paralellikler arz etmesi, Saddam’ın
kimliği hakkında bugün bile giderilemeyen kuşkular uyandırmaktadır. 1979 yılında Necef ve Kerbela’da başlayan Şii ayaklanmaları sert bir şekilde bastırıldığı
gibi, Muhammed Bakır el Sadr ve kız kardeşinin 1980 yılında idam edilmeleri
İran-Irak ilişkilerini iyice gerdi. Böylece Irak, 22 Eylül 1980’de İran topraklarında
işgale girişerek yeni bir savaşı başlattı.
AMERİKA’NIN KÖRFEZ POLİTİKALARI VE IRAK
Amerikan petrol şirketleri oldukça erken bir dönemde, -1900’lü yıllarda- Basra Körfezi’ne gelerek, İngiliz ve Alman şirketleri ile rekabete başladılar. Ancak
Amerika, İngiltere ve Almanya’nın aksine, uzun zaman bölgedeki şirketlerine
arka çıkma gereği duymamıştır. İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra ortaya çıkan güvenlik endişeleri ve daha sonraki dönemlerde petrolün dağılımı ve pazar sorunu
Amerika’nın politikalarını etkiledi. Amerika özellikle körfez ülkeleri ile 1947’den
itibaren bir takım anlaşmalar yapma ve bölge politikalarını yeniden gözden geçirme ihtiyacı duydu. Söz gelimi 1947 ve 1949’da Suudi Arabistan ve Bahreyn ile
yaptığı gizli anlaşmalar ile buralarda Amerikan savaş uçakları ve gemi bulundurma imtiyazını elde etti. Aynı şekilde İran ile 1883’ten beri var olan ilişkilerini daha
da geliştirdi. 1947’den sonra güvenlik ve silah satışını da öngören da bir dizi anlaşmalar yaptı. Şüphesiz aynı yıllarda Sovyetler Birliği’nin yayılma stratejileri ve
özellikle Kuzey Atlantik Paktı’nın oluşturulması akabinde Amerika’nın İran başta
olmak üzere bölgedeki prestiji hayli arttı.
1950 yılı başlarından itibaren artık İngiltere’nin Orta-Doğu’daki yerini almaya
başlayan Amerika, bölge politikalarında yeni düzenlemeler yapma ihtiyacı duydu.
Amerika’nın Orta-Doğu politikalarında etkin aktör olması, daha ziyade 1957’te
Eisenhower doktrinlerinin açıklanmasından sonradır. Uluslararası komünizmin
açık saldırısına karşı Orta-Doğu ülkelerini korumayı taahhüt eden bu doktrin esasında İngiltere’nin bıraktığı boşluğu doldurmak ve batı endüstrisi için son derece
önemli olan petrol kaynaklarını kontrol etmeyi amaçlamaktaydı. Ancak bu doktrinden beklenen sonucun alındığını söylemek zordur. Nitekim, daha önce tıpkı
Bağdat Paktı ile ikiye bölünen Arap ülkeleri, bu doktrinden sonra daha da belirgin
bir biçimde bölünerek, Amerika veya Sovyet yanlısı olarak ortaya çıkmışlardır.
1967 ve 1973’te Arap-İsrail Savaşları sırasında, petrolü bir silah olarak kullanmaya kalkan, Körfez’de istikrarı tehdit edebilecek en önemli “karşı” güç, Irak ol-
2. Ünite - Ortadoğu Tarihi’nde Haşimîler: Irak ve Ürdün
duğu değerlendirmesi yapıldı. Aslında Irak’ın böyle bir güce sahip olmadığı biliniyordu. Ancak devletler oyunu için oldukça müsait bir ülke idi. Amerika’nın temel
politikası, Orta-Doğu’da “bölgesel bir gücün” ortaya çıkmasını engellemekti. Bu
siyasetin bir ülke üzerinde denenmesi gerekiyordu. Bunun için çoğu kere seçilen
ülkeler içindeki azınlıklar veya yönetimle anlaşmazlığı olan guruplar kullanılıyordu. Buna en güzel örnek 1970’lerde Kürtler’in Irak hükümetine karşı kullanılmaları olmuştur. ABD Başkanı Richard Nixon ve Dışişleri Bakam Henry Kissinger’in
Mayıs 1972’deki İran ziyaretleri sırasında Irak’ı istikrarsız ve zayıf bir devlet haline
getirmeyi hedefleyen projeler geliştirdiler. O sıralarda Amerika’nın müttefiki olarak İran, Kürtlere gerilla faaliyetleri için üs imkânı verirken; Amerika, İngiltere
ve İsrail de bu guruplara silahla ve danışmanlar ile destek sağladılar. Nitekim bu
politikaların bir sonucu olarak ve İran Şahı’nın da dolaylı desteği ile peşmergeler
Musul ve Kerkük civarındaki petrol boru hatlarına sabotajlar düzenlediler. Bununla yetinmeyen İran’ın, Hasan el Bakr’a başarısız bir suikast bile yaptırttığı ortaya çıktı. Amerika’yı arkasına alan İran ile Irak arasındaki ilişkiler oldukça gergin
bir şekil almış ve bu durum 1975’teki Cezayir anlaşmasına kadar sürmüştür. İşin
ilginç yanı Irak ile İran arasındaki gerginliğin yavaş yavaş normalleşmeye başlaması ile birlikte bu sefer de İran’daki iç siyasî gelişmeler yüzünden İran-Amerikan
ilişkileri tehlikeye girecektir.
Şah rejimine karşı birleşen muhalefetin nasıl sonuçlanacağını Amerika kestiremedi ve müttefikine gereken desteği zamanında sağlayamadı. İran’da, “Kara
Cuma” diye anılan 8 Ekim 1978 günü Amerika dostu Şah’ın sıkıyönetim ilanına
karşı düzenlenen gösterilerin kanlı bir biçimde bastırılması bardağı taşıran son
damla oldu. Böylece adeta kendi sonunu da hazırlayan Şah, olayların kontrolden
çıkması üzerine 16 Ocak 1979’da İran’dan kaçtı. Şiilerin sürgündeki lideri Ayetullah Humeyni ise 1 Şubat’ta Tahran’a geri döndü. Diğer taraftan nerede ise eş
zamanlı olarak Temmuz 1979’da Saddam Hüseyin Irak’ta tam yetkiler ile bütün
iktidarı kontrol etmeye başladı.
Soğuk savaş döneminde İran’ın güçlü bir müttefiki olan Amerika, özellikle
Humeyni’nin İran’a dönmesinden sonra tavır değiştirerek karşı saftakilere yakınlık göstermeye başlaması bölgesel dengeleri bir kere daha alt üst etti. Zira İran,
genel olarak Amerikan modelinde bir silahlanma sürdürmüşken, Irak da ordusunu daha ziyade Sovyetler Birliği’nden aldığı silahlar ile donattı. Bu durumda,
Amerika’nın aniden İran’a tavır alması, İran’ın ana silah kaynaklarını kaybetmesi
anlamına geliyordu. Ancak bu durum bir engel teşkil etmedi ve İran yapacağı
savaşta yaklaşık kırk ülkeden silah temin edebildi.
Irak-İran Savaşı
Bu uluslararası politik gelişmeler ve yukarıda zikredilen iç sorunlar İran ve Irak’ı
savaşın eşiğine getirdi. İran’da rejim değişikliği yaşanırken Amerika tereddütler
geçirmekteydi. Ancak Tahran’daki rehine olayından ve özellikle başarısız kurtarma operasyonundan sonra, tereddütlerinden sıyrılan Amerika, Irak’ı İran’a karşı
destekledi. Şiî devrimine sıcak bakmayan başta Suudi Arabistan ve Kuveyt olmak
üzere bölge ülkeleri de Amerika’nın bu tavrından cesaret alarak, Irak’a destek vermeye başladılar. Diğer taraftan iki ülkenin kendilerine göre savaş için bir dizi sebepleri bulunmaktaydı. Uzun zamandan beri Irak, Osmanlı DevletiEnden devraldığı Şattularap meselesi yüzünden İran ile çekişme içindeydi. Irak, Şattularap’ta,
Huzistan (İran’ın eline geçmeden önce ismi Arabistan) bölgesinde bulunan Araplara özerklik verilmesini istemesine karşılık; İran’ın hükümet karşıtı Kürtleri des-
47
48
Modern Ortadoğu Tarihi
teklemesi, her iki ülkenin kamuoyunu karşı karşıya getirmişti. Bütün sorunların
yanı sıra, Saddam’ın iktidarı ile alevlenen ve Baas Partisi’nin kendi meşruiyetini
sağlamak uğruna teşvik ettiği Arap milliyetçiliği ile Humeyni’nin İran’da kurmak
istediği Şiî rejimin meşruiyetini devrim ihracında görmesi, iki ülkenin kapışmasına neden olacaktır. Başka bir ifade ile bu tarihten sonra Körfez’de yaşanacak gelişmeler, bir taraftan Saddam’ın güçlenmesine, diğer taraftan da İran’da yeni rejimin
yerleşmesine yarayacaktır.
Amerika, Irak-İran savaşının başlamasıyla, gerek bölgedeki ekonomik kaynakların kontrolünün yeni İran yönetimine geçmesi ve gerekse o günkü Sovyetler
Birliği’nin savaştan istifade ederek Hürmüz Boğazı’na yerleşme ihtimalinin doğurduğu endişeyle, Irak’ın savaştan galip ayrılması veya en azından tamamen mağlûp
edilmemesi için büyük gayretler sarf etti. Irak’a istihbarat temininin yanı sıra, silah
satışı ve hatta Irak’ın terörü destekleyen ülkeler listesinden silinerek, kolay kredi
ve silah alması gibi imkanlar sağlandı. Böylece, kimyasal malzemeler dahil, silah
malzemesi ve teknoloji transferi elde eden Irak, silah programları geliştirecek kabiliyete ulaştı. Hatta ürettiği kimyasal silahları savaşta İran ordusuna karşı kullandı.
Körfez Krizi ve ABD’nin Bölgeye Yerleşmesi
1984 yılına kadar Irak, Amerika tarafından dolaylı desteklenirken, İran desteğindeki Hizbullah’ın Beyrut bombardımanı ve pek çok Amerikalı denizcinin ölümü
ardından bu destek aleni bir hal aldı. Bu destek diğer batılı devletlerce de açıktan sürdürüldü. Irak’a silah programlarını geliştirmesi için malzeme ve teknoloji
desteği sağlandı. Bu destekler ile Irak dünyanın en borçlu ülkeleri listesine girdi. Sadece Batılı ülkelere 80 milyar dolar borçlandı. Körfez ülkelerinden yaptığı
borçlanma ile birlikte bu borç iki katına çıkmıştı. Bütün bu destekler Irak halkını
savaşın içine, yokluğa ve bir dizi felaketlere iterken, Saddam Hüseyin’in statüsünü
kuvvetlendirmeye yaradı.1988 yılı Mart ayında Saddam geliştirdiği kimyasal silahları Halepçe’de Kürtleri katletmek için kullandı. O tarihte sessiz kalan müttefikleri; ertesi sene doğrudan İran ile barış görüşmelerine başlayınca huzursuz oldular. 1990 yılına doğru Saddam artık kontrol edilemez bir güç olarak görülüyordu.
Amerika ve Batılı ülkeler, -adeta geçmişteki günahlarını çıkartmak için-, onun bir
hata yapmasını beklemeye başladılar. Hatta muhtemelen bir takım teşviklerle hata
yapmasını sağladılar. Nitekim 2 Ağustos 1990’da Irak kuvvetlerinin Kuveyt’i işgale
girişmesi beklenen hatayı yani körfez krizini yarattı. Daha önce Saddam Hüseyin
İran’a karşı sinir gazını kullandığında Batı sessiz kalmıştı. Ancak bu olaydan hemen iki gün sonra Amerika, Irak’a silah satışını yasakladı. Fakat ilginç bir şekilde,
Irak’ın Kuveyt’ten çıkarılması için altı ay beklendiği gibi düzenlenen askeri harekât
da yarım bırakıldı. Bu harekâtın en belirgin sonuçlarından biri de kuzeyde uçuşa
yasak bir bölgenin oluşturulup, Kürtlere özel bir statünün kazandırılmış olmasıydı.
ABD’nin önderliğinde gerçekleştirilen askeri harekatla Kuveyt’in Irak işgalinden
kurtarılmasından sonra, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi de toplanarak, Irak’ın
benzeri bir davranışı sergilememesi için çareler tartışmaya başladı. Ayrıca, Irak’ın
nükleer ve kimyasal silah programlarının denetlenmesi ve kitle imha silahlarından arındırılması için bir teftiş heyeti oluşturuldu. Böylece Mayıs 1991’de ilk defa
Birleşmiş Milletler Teftiş ve Silahsızlandırma Heyeti (UNSCOM: United Nations
Special Comission on Disarmament) -ironik bir şekilde- Irak’ta kimyasal ve nükleer silahlar aramaya başladı. Uzun yıllar çalışmalarını sürdüren bu heyet, Irak’ta
pek çok yer denetlemiş, hatta Saddam’ın saraylarındaki en mahrem mekânlara
kadar girebilmiştir. Aslında bu geçen süre zannedilenin aksine Irak’ın lehinde
2. Ünite - Ortadoğu Tarihi’nde Haşimîler: Irak ve Ürdün
işlememiş, bilakis Amerika’nın Körfez’e daha kolay ve tam anlamıyla yerleşmesini
sağlamıştır. Bütün denetimlere rağmen, 1998 yılına gelindiğinde hâlâ Irak’ın kitle
imha silahları programına sahip olduğuna inanılmaktaydı. Irak ise çeşitli vesilelerle BM silah denetimcileriyle işbirliğine yanaşmamaktaydı. Birçok görüşmeden
ve uluslararası baskılardan sonra BM Irak ile yeni bir anlaşma yaptı. Buna göre
Irak, o güne kadar alınan kararlara uymayı ve Saddam’ın sarayları dahil, BM silah
denetimcilerinin görmek istedikleri yerleri göstermeyi taahhüt etti. Buna rağmen,
UNSCOM’un başkanı Richard Butler’in ülkede casusluk yaptığı gerekçesi ile işbirliğini reddeden Irak, bir kere daha Amerika’nın boy hedefi haline geldi. 1997 ve 1998
yılı içinde bir kaç kere Amerika tarafından bombalanan Irak’a, 16 Ekim 1998’de
Amerikan ve İngiliz savaş uçakları dört gün sürecek bir dizi saldırı daha başlattı.
Bu harekat, Birleşmiş Milletler’de farklı farklı seslerin çıkmasına neden oldu. BM
Güvenlik Konseyi üyesi üç ülke Rusya, Fransa ve Çin harekâtı protesto ettiler. Arap
devletlerin de protestosuna neden olan bu harekat, sonuçta Irak’ın teftiş heyeti ile
işbirliği yapmasına zorlanması ile sona erdi. Amerikan ve İngiliz uçaklarının 650
sorti yaptığı bu harekatta, 100 kadar askeri ve endüstri bölgesi vuruldu. Amerika
ve İngiltere’nin insan kaybı olmamasına karşın, Irak’ta binlerce kişinin öldüğü ileri
sürüldü. ABD Devlet başkanı Clinton, askeri harekatın ardından kararlılığını bir
kere daha ilan ederek, Irak’ın kitle imha silahları imal etmeye devam ettiği sürece kendilerinin de askeri harekat yapacaklarını söyledi. Ancak en önemlisi ilk defa
Saddam Hüseyin’in devlet başkanlığından düşürülmesinden söz ederek, Birleşmiş
Milletlerin arkalarında durmalarını istedi. Buna rağmen Clinton yönetimi işi zamana yaydı.
1999 yılı boyunca sürdürülen girişimler ve Irak’ın UNSCOM ile silah denetimini götüremeyeceğinin anlaşılması ile ABD ve İngiltere, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’ni yeniden harekete geçirdi. 17 Aralık 1999’da BM’de yapılan yeni
bir oylama ile alınan 1284 sayılı karar üzerine, UNMOVIC (United Nations Monitoring, Verification and Inspection Commmission) adı altında bir denetim heyeti görevlendirildi. Aslında bu yeni komisyon da sıkıntılı bir şekilde doğmuştu.
Zira Güvenlik Konseyi’nin onbeş üyesinden dördü Rusya, Çin, Fransa ve Malezya
çekimser kalmıştı. Irak ise bu yeni kararı reddederek geri çekilmesi çağrısında
bulundu. Aslında bu yeni denetim programı Irak için sınırlı da olsa bazı konularda ambargonun kaldırılmasını da içermekteydi. Yani bir anlamda “promosyonlu
bir denetim” programı idi. Buna rağmen işler umulduğu gibi gitmedi ve özellikle
Amerikan Şahinlerinin bakısı ile BM yeni bir karar aldı. Esasında Irak’a savaştan
önce “son fırsat” anlamını taşıyan 1441 sayılı tartışmalı karar bir anlamda savaşı
veya Amerika’nın Irak’a yerleşmesini de beraberinde getirdi.
Yeni karar Irak’ın, UNMOVIC ve IAEA (Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu)
ile işbirliği yaparak, otuz gün içinde, biyolojik, nükleer silahlar ve balistik füze sistemi programlarını eksiksiz bildirmesini öngörüyordu. Aslında bir anlamda Irak’a
karşı güç kullanımını da ihtiva eden bu karar, Irak’ı işbirliğine zorladı ve kapılarını denetime açtı. ABD ve İngiltere hariç BM üyelerinin hemen tamamı programın
uygulanmasından memnun görünmekteydiler. Ancak savaş kararını çoktan vermiş
olan o sıradaki ABD Başkanı Bush’un yönetimi, -muhtemelen denetim sonunda
istenilen sonuca ulaşılamayacağı endişesi ile- biran önce askeri harekata başlamak
istiyordu. Bu yüzden ABD ve İngiltere müştereken Ocak 2003’de BM’ye yeni bir
karar tasarısı sundular. BM Güvenlik konseyini karıştıran bu yeni karar tasarısı oylanmadan geri çekildi ve akabinde bütün dünyanın şahid olduğu gelişmeler yaşandı. Nitekim 20 Mart 2003’te başlayan Amerikan-Irak Savaşı kafalarda bir çok soru
49
50
Modern Ortadoğu Tarihi
bırakarak 9 Nisan’da sona erdi. Ancak ülkede olaylar dinmedi, iç karışıklıklar ortaya
çıktı. Şii lider Abdülmecid el Huyi Necef ’te öldürüldü. Sürgünde olan muhalifler ülkeye döndü. Bu arada Amerika Paul Bremer’i Irak’a sivil idareci olarak atadı. 2003’te
başlayan Amerika’nın Irak’ı işgali milyonlarca insan kaybına neden oldu ve ancak
resmen 2012 yılında kaldırıldı. Zaten oldukça karmaşık bir yapısı olan Irak toplumu
kristalize edildi. Saddam’dan kurtulmak için işbirliği yapan Iraklılar geleceklerini
kurmak için aynı kararlılığı gösteremediler. Bu yüzden hâlâ Irak siyasetinde belirleyici rolü yine ABD oynamaktadır.
Sizce ABD’nin körfez politikası neyi hedeflemektedir?
3
ÜRDÜN HAŞİMİ KRALLIĞI
Coğrafya ve Etnik Yapı
Ürdün, Arap yarımadasının kuzeyinde olup kuzeyden Suriye, doğudan Irak, güneyden Suudi Arabistan ve Akabe körfezi batıdan ise Filistin toprakları ve İsrail ile
çevrili küçük bir coğrafyadır. Ürdün nehrine nispetle bu ismi aldı. Tarih içinde bu
bölgede küçük emirlikler kurulmuş olsa da hep başka devletlerin bir parçası olan
bu coğrafya Osmanlıların eline geçtiği zaman kısmen göçebe ve birkaç kasabadan
ibaret idi. Buralarda 19. Yüzyıla kadar Aclun, Havran ve Kerek Sancakları kurularak idare edildi. Hac yolu güzergâhında olduğu için daima bir nüfus hareketliliğine
sahip idi. 1908’de Hicaz Demiryolu açıldıktan sonra da demiryolu güzergâhı daha
fazla iskân almaya ve şehirleşmeye başladı. Hatta Amman’da bir vilayet teşkil edilmesi de bir Osmanlı projesi idi. Göçebe hayattan yerleşik hayata geçen nüfusun
çoğunluğu Müslüman Araplardan oluşmaktadır. Tamamına yakını Sünnî olmakla
birlikte az da olsa Şiî/Alevi de vardır. Ayrıca toplum ile entegrasyonunu sağlamış,
devlet nezdinde nüfuzu olan Müslüman Çerkezler ile ticari hayatı elinde bulunduran %5 oranında Hiristiyan nüfus bulunmaktadır Varlıklarını hâlâ muhafaza eden
kabileler Ürdün toplumumunda ve siyasetinde önemli rol oynamaktadır.
Ürdün Haşimî Krallığı’nın Kurulması
I. Dünya Savaşı sonrasında Şark-ı Ürdün, Allenby’nin “düşmanın işgal edilmiş
doğu bölgesi” taksimatı içinde kalmıştı. Faysal b. Hüseyin’in Suriye Krallığı’nı tesisi üzerine Kerek ve Amman buraya bağlanmış, Maan ve Akabe de Hicaz Kralı
Hüseyin’e itaatini bildirmişti. Fakat Suriye’nin Fransız mandasına terk edilmesi ve
Faysalın Şam’dan çıkarılması ile bu bölge başsız kaldı ve anarşiye sürüklendi. Bu
arada Mekke’de bulunan Şerif Hüseyin’in diğer oğlu Abdullah, kardeşini Fransızlara karşı desteklemek maksadıyla Kasım 1920 ortalarında Maan’a geldi. Burada
birtakım kabile reisleri ve mahallî liderler tarafından karşılanan Abdullah, Suriye
halkına bir beyanname neşrederek onları Fransızlara karşı savaşa çağırdı. Fransızlara göre Abdullah el altından İngilizler tarafından destekleniyordu; bu durum iki
müttefiki karşı karşıya getirdi. Bunun üzerine İngilizler, eskiden beri kendileriyle
dost olan ve savaş boyunca babası ile aralarındaki ilişkileri düzenleyen Abdullah’ı,
her türlü yardım ve desteği vererek kendi himayelerinde Ürdün emiri ilân ettiler (1
Nisan 1921). 1923 yılında da Abdullah’ın başkanlığında müstakil bir Ürdün hükümetinin kurulmasına karar verildi. Bu arada ona yardımcı olmak üzere yanına İngiliz subay ve müşavirleri gönderildi ve gerekli malî yardımlar sağlandı. Giden İngilizlerin başında Irak’ta da görev yapmış olan ünlü İngiliz subay ve Ürdün’ün gerçek
kurucusu sayılan J. Bagot Glubb/Glub Paşa (1897-1986) vardı. Burada oluşturulan
51
2. Ünite - Ortadoğu Tarihi’nde Haşimîler: Irak ve Ürdün
idare bir noktada bedevî unsurların İngiliz menfaatlerine zarar vermemeleri üzerine kuruldu. Emir Abdullah’ın bedeviler nezdindeki saygınlığı onların taşkınlık
yapmalarını engellediği gibi, II. Dünya Savaşı’ndan önce Filistin’de başlayan ArapYahudi çekişmelerinde de önemli roller oynadı.
Emir Abdullah, II. Dünya Savaşı başlar başlamaz hamisi İngilizlere savaşta
yanlarında yer alabileceğini bildirdi. Başlangıçta savaş Avrupa’da seyrettiği için
İngiltere buna gerek duymadı. Fakat çarpışmalar 1941 ‘de Ortadoğu’ya sıçrayınca
Emir Abdullah’ın İngilizlerin yardımıyla 1921’den itibaren kurulmuş olan Glubb
Paşa kumandasındaki ordusu (Arap Lejyonu), Irak’ta Alman subayların yardımıyla iktidarı ele geçiren Râşid Ali’ye karşı kullanıldı ve böylece Ürdün savaşa
iştirak ettirildi. Arkasından da bu ordu İngiliz kuvvetlerinin Suriye’ye girmesinde
büyük rol oynadı ve bu hizmetleri karşılığında Emir Abdullah’a bağımsızlık sözü
verildi. Savaşın bitmesinden sonra verilen söz yerine getirilerek Ürdün’ün bağımsızlığı ve Abdullah’ın krallığı ilân edildi (22 Mart 1946); böylece halen sürmekte
olan Ürdün Haşimî Krallığı tarih sahnesine çıkmış oldu.
Ürdün konumu ve etrafında oluşan siyasal yapılar itibarı ile jeostratejisi yüksek bir
yerdir. Bu yüzden İngiltere bölgeden çekilirken kendisine aslında tarihte olmayan
bir devlet kurdurarak bir müttefik yarattı.
Kral Abdullah 1950 yılında, Filistin’de Arap Birliği askerlerinin işgali altındaki toprakları Ürdün Haşimî Krallığı’na ilhak etti. Bunun üzerine Mısır Ürdün’ün
Arap Birliği’nden çıkarılması için girişimlerde bulundu. Ürdün bağımsızlığına
kavuşmuş olmasına rağmen ordusu hâlâ İngiliz kumandasındaydı ve bu durum
yeni filizlenen Arap milliyetçilerini rahatsız ediyordu. Onların bu muhalefeti Kral
Abdullah’a yönelmişti ve bu ortam içinde Kral Abdullah 20 Temmuz 1951 günü
Kudüs’te öldürüldü. Ürdün meclisi, Abdullah’ın yerine o sırada hastalığından dolayı İsviçre’de tedavi görmekte olan Tallâl’i kral ilân etti; ancak onun rahatsızlığı
sebebiyle ülkeyi daha çok vekili ve küçük kardeşi Naîf yönetti. 11 Ağustos 1952
tarihinde Ürdün Parlamentosu Tallâl’i görevden alarak yerine İngiltere’de eğitim
alan oğlu Hüseyin’i getirdi. O Arap-İsrail çatışmalarının en yoğun olduğu 1967
savaşlarını yaşadı. Savaş sırasında ve sonrasında pek çok Filistinli Ürdün’e iltica etti ve o da onlara vatandaşlık verdi. Ancak 1970 yılında dış baskılar artınca
Ürdün’deki Filistin Fedaileri Gurubu’na karşı savaş açtı, onlar da Lübnan’a kaçtı.
1973 yılında Mısır ve Suriye İsrail’e savaş açtığında savaş dışında kaldığı gibi, Batı
Şeria’nın elinden çıkması korkusu ile Savaşın çıkacağını İsrail’e bildirdi. Bu tarihten sonra İsrail ile başlattığı gizli barış görüşmeleri onu Arap İsrail sorununda
etkisiz kıldı ve itibarını sarstı. Kral Hüseyin b. Tellâl’ın ölümünden (1999) sonra
yerine oğlu şimdiki Kral Abdullah geçti. Ülke Arap coğrafyasının ortasında batılı
bir anayasal monarşi görüntüsündedir. Siyasal partiler ve seçim mevcut olmakla
birlikte siyasi istikrardan yoksundur. Kaynaklarının yetersizliği, işinde barındırdığı Filistinli mülteciler gibi sorunlar ile boğuşmaktadır. İsrail ile en uzun sınırlara
sahip olması ona ayrı bir stratesik önem kazandırmaktadır. Bölgesle çekişmeler ve
savaşlarda bir ticaret koridoru ya da Batı ile diplomatik ilişkilerin aracısı rolüyle
varlığını sürdürmektedir. Okuma yazma oranı en yüksek ülkelerden birisi ve eğitim düzeyi bir hayli iyi olan ülkede işsizlik yüzde otuzlarda seyretmektedir.
Ürdün Haşimî Krallığını hangi şartlar doğurmuştur?
4
52
Modern Ortadoğu Tarihi
Özet
1
2
3
önemli husus da hemen hemen aynı dönemlerde dünyanın Körfez Petrolüne duyduğu ihtiyaçtır. Buradan çıkarılan petrol güvenli bir şekilde
ve uygun fiyatla başta ABD olmak üzere dünya
sanayisini beslemesini sağlamak için politikalar
geliştiren ABD dönem dönem menfaatlerini koruyacak müttefikler bulmuştur. Örneğin 1979
yılına kadar İran ile müttefik olan ABD bu tarihten sonra Irak’a yönelmiştir. Saddam Hüseyin
ile menfaat çatışmaları başlayınca onu gözden
çıkarmış ve Irak’ı işgal etmiştir.
Ortadoğu’da Haşimîlerin rolünü algılayabilme
Hz. Muhammed’in soyundan gelen Haşimîler,
tarih boyunca özelikle Hicaz tarihinde önemli
rol oynamışlardır. Mekke Emirliğini asırlarca
sürdüren bu aile Osmanlı asırlarında da özerkliklerini belli oranda koruyabilmişlerdir. Birinci
Dünya Savaşı şartları içerisinde Mekke Emiri
Şerif Hüseyin’in Osmanlı hükümetine isyan edip
İtilaf devletlerinin (özellikle İngilizlerin) yanında yer alması, savaş sonrasında oluşan yapılar
içinde Haşimîler Hicaz dışında da etkili olmaya
başladılar.
Irak’ın siyasi tarihini irdeleyebilme
Tarih boyunca önemli ve stratejik bir mevkisi
olan Irak toprakları, Birinci Dünya Savaşı ile birlikte bir dizi gelişmelere sahne olmuştur. Aslında
geçmişte Bağdat ve Basra’dan ibaret olan (güney)
Irak, İngilizlerin haksız bir şekilde işgal ederek
ilave ettiği Musul ile büyütüldü ve burada 1920
yılından itibaren İngiliz Mandası kuruldu. Ancak bölgeden gelebilecek tepkileri yumuşatmak
için Haşimî ailesinden Faysalı burada kral ilan
ederek mandasını 1932 yılına kadar sürdürdü.
Mezkür tarihte manda kalkmış olmakla birlikte İngilizlerin yönetim üzerindeki etkisi devam
etti. İkinci dünya savaşının doğurduğu şartlar ve
Arap dünyasında meydana gelen gelişmeler de
Irak’ın siyasetinde etkili oldu ve krallığa karşı
muhalefet gelişti. Bir darbe ile 1958 yılında Irak
Cumhuriyeti kuruldu. Ancak bölgede istikrar
sağlanamadı. Yönetim Nasırcılar ve Baascılar
arasında kaldı. Nihayet Baascılar etkin oldu ve
1979’da Saddam Hüseyin devlet başkanı oldu.
Özellikle dış dünya ve ABD ile yaşadığı sorunlar
2003 yılında Saddam Hüseyin Dönemini bitirecek ve Irak bu günkü sürece girecektir.
ABD’nin Körfez politikalarını çözümleyebilme
ABD 19. Yüzyılın son çeyreğinden itibaren iktisadi olarak Körfez bölgesi ile ilgilenmeye başladı.
Ancak bütün imkânları ile siyasi güç oluşturmaya başladığı dönem II. Dünya Savaşı sonrasıdır.
Bu dönem iki olayla eş zamanlıdır. Birincisi Sovyetler Birliği’nin bölgede nüfuz arayışları, diğeri
de İsrail’in kuruluşudur. Ancak ABD’nin bölge
politikalarında etkin olmasını sağlayan diğer
4
Ürdün Haşimî Krallığının ortaya çıkarılmasını
açıklayabilme
Tarihte böyle bir krallık yoktur. Ancak Birinci
Dünya Savaşının sonunda İngiltere ile Fransa
arasında paylaşılan Arap topraklarında bu bölge
işgal dışında kaldı. Bir tarafta Fransız mandası
olan Suriye, diğer tarafta Filistin ve bir tarafında
İngiliz mandası olan Irak bulunmaktaydı. İngiltere Irak’taki geleceğini tehdit eden bu bölgede
yeni bir idare kurmak suretiyle hem nüfuz alanını genişletti hem de yeni bir müttefik kazandı. Böylece bölgede daha fazla manevra yapma
imkânı bularak Fransa’nın da önünü kesmiş
oldu. Kasabalarda yaşayan kabileler ve bedevi
aşiretler üzerine Haşimîlerden Abdullah’ı emir
tayin ederek istikrarı sağlayan İngiltere, oraya
gönderdiği J.B. Glubb aracılığı ile de İngiliz nüfuzunu yerleştirdi. İngiliz nüfuzu yerleştikten
sonra da emirliği krallığa dönüştürdü.
2. Ünite - Ortadoğu Tarihi’nde Haşimîler: Irak ve Ürdün
53
Kendimizi Sınayalım
1. Onuncu asırdan itibaren günümüze kadar Ortadoğu tarihinde etkin olan aile aşağıdakilerden hangisidir?
a. Osmanlılar
b. Memlükler
c. Suudiler
d. Haşimîler
e. Yezidiler
6. 1920’lerde Irak’ın bölünerek idare edilmesini savunan İngiltere’ye karşı kimler itiraz etmiştir?
a. Amerika-Türkiye
b. Türkiye-Fransa
c. Fransa-Amerika
d. Fransa-İtalya
e. Fransa-Almanya
2. II. Ebû Nümeyy’in ölümüyle birlikte (1584) aynı
soydan olup Mekke emirliği için birbiriyle mücadele
eden aile sayısı kaçtır?
a. 2
b. 3
c. 4
d. 5
e. 6
7. 1913’de imzalanan Osmanlı-İngiliz anlaşmasının
amacı aşağıdakilerden hangisidir?
a. Irak topraklarının bir oldubittiye getirilmemesi
b. Irak topraklarının paylaşılması
c. Musul sorununun çözümü
d. Haşimî krallıklarının kabul ettirilmesi
e. Suudi Arabistan’ın kuruluşu
3. İsyan eden Şerif Hüseyin’in yerine tayin edilen Şerif Ali Haydar görevini nereden yürütmüştür?
a. İstanbul’dan
b. Mekke’den
c. Cidde’den
d. Akabe’den
e. Medine’den
4. Suriye ve Lübnan hangi anlaşmayla Fransız mandasına bırakılmıştır?
a. San-Remo Anlaşması
b. Paris Barış Anlaşması
c. İstanbul Anlaşması
d. Londra Anlaşması
e. Mondros Antlaşması
5. Irak’ı sulayan Fırat’ın yüzde kaçı Türkiye topraklarında akar?
a. % 70
b. % 80
c. % 85
d. % 90
e. % 95
8. Irak-Suriye-Filistin-Ürdün federasyonunu savunan
Iraklı siyasetçi aşağıdakilerden hangisidir?
a. Kral Faysal
b. Reşid Ali el-Geylanî
c. Nuri Said
d. Cemal Abdunnasır
e. Kral Gazı
9. Aşağıdakilerden hangisi 1955 yılında Türkiye’nin
de taraf olduğu Bağdat Paktı’nın üyelerinden biri değildir?
a. Türkiye
b. İran
c. Pakistan
d. İngiltere
e. Amerika
10. Ürdün Haşimî Krallığı hangi tarihte kurulmuştur?
a. 1920
b. 1932
c. 1946
d. 1948
e. 1950
54
Modern Ortadoğu Tarihi
Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı
Sıra Sizde Yanıt Anahtarı
1. d
Sıra Sizde 1
Öncelikli sebep Osmanlı Devleti’nin ortadan kaldırılmasıdır. Zaten bu maksatla önce Şerif Hüseyin’i
Osmanlı Devleti’ne karşı isyan ettiren İngilizler bu
hizmete karşılık Hicaz Haşimî krallığını kurdurdular.
Aynı şekilde Fransızlar ile paylaşım sorunu yaşayan İngiltere Suriye’de de Faysala bir krallık kurdurarak bölgede daha etkin olmayı amaçlamıştır.
2. b
3. e
4. a
5. d
6. c
7. a
8. c
9. e
10. c
Yanıtınız yanlış ise “Hicaz ve Suriye Haşimî
Krallıkları” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Hicaz ve Suriye Haşimî
Krallıkları” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Hicaz ve Suriye Haşimî
Krallıkları” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Hicaz ve Suriye Haşimî
Krallıkları” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Coğrafya, Jeopolitik ve Etnik Yapı” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “İngiliz Mandası ve Sonrası”
konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Tarih: Osmanlı Irak’ı” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Irak Haşimî Krallığı” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Irak Haşimî Krallığı” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Ürdün Haşimî Krallığı”
konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Sıra Sizde 2
Bu günkü Irak’ın güneyi Irak olarak adlandırılmaktaydı. Ancak İngilizler Musul üzerindeki menfaatlerini
sürdürmek ve oradaki petrol kaynaklarından istifade
edebilmek için Musul’un da Irak’ın parçası olmasında
ısrarcı olmuştur.
Sıra Sizde 3
Siyasi olarak geçmişte Sovyet nüfuzunun yayılmasını
engellemeyi amaçladılar. Ancak Dünyanın en zengin
petrol rezervlerine sahip olan Körfez bölgesinden Petrolun güvenli bir şekilde ve uygun fiyatla başta ABD
olmak üzere dünya endüstrisini beslemesini hedeflemektedir.
Sıra Sizde 4
Birinci Dünya Savaşı sonrasında Fransızlar ile İngilizler arasında paylaşılan toprakların dışında kalan Ürdün civarında İngilizler, önce emirlik ardından krallık
kurdurarak bölgede daha fazla etkin olmak istediler.
2. Ünite - Ortadoğu Tarihi’nde Haşimîler: Irak ve Ürdün
Yararlanılan Kaynaklar
Anderson, Ewan W., (2000). The Middle East Geography and Geopolitics, London-New York.
Cleveland, William L., (2008). Modern Ortadoğu Tarihi, (Tercüme: Mehmet Harmancı), İstanbul.
Çetinsaya, Gökhan, (2006). Ottoman Administration
of Iraq, 1890-1908, USA-Canada
Dan, Smith, (2006). The State of the Middle East, An
Atlas of the Conflict and Resolution, BerkeleyLos Angeles.
Davison, Roderic H, (1960). “Where is the Middle
East?” Foreign Affairs, Vol. 38 Nu 4 (Julay 1960),
p. 665-675.
Fraser, T.G. - Mango, Andrew,- Mcnamara, Robert,
(2011). Modern Ortadoğu’nun Kuruluşu, (Tercüme: Füsün Doruker), İstanbul.
Ghareeb, Edmund A, (2004). Historical Dictionary of
Iraq, Oxford.
Goldschmidt, Arthur - Davidson, Lawrence, (2008).
Kısa Ortadoğu Tarihi, (Tercüme: Aydemir Güler)
İstanbul.
Kurşun, Zekeriya, (1996). “Glubb Paşa”, TDV İslam
Ansiklopedisi, Ankara.
Kurşun, Zekeriya, (1997). “Haşimiler”, TDV İslam Ansiklopedisi, Ankara.
Kurşun, Zekeriya, (2002). Basra Körfezinde Osmanlıİngiliz Çekişmeleri: Katar’da Osmanlılar, Ankara.
Kurşun, Zekeriya, (2003). “Osmanlı’dan Amerika’ya
Tanımlanamayan Ülke Irak”, Irak Dosyası I, İstanbul, s.1-36.
Lewis, Bernard, (2000). Ortadoğu’nun Çoklu Kimliği, (Tercüme: Mehmet Harmancı), İstanbul.
Mansfield, Peter, (1991). A History of the Middle
East, USA.
55
Sorularla Öğrenelim
TAR310U - MODERN ORTADOĞU TARİHİ
Ünite 2: Ortadoğu Tarihi’nde Haşimîler: Irak ve Ürdün
Ortadoğu Tarihi’nde Haşimîler
1. Haşimîler hakkında kısaca bilgi veriniz.
Cevap: Haşimîler X. yüzyıldan XX. yüzyılın ilk çeyreğine kadar (1924) Mekke’nin yönetimini elinde bulunduran emîrlerle, I. Dünya
Savaşı’ndan sonra bir müddet Hicaz, Suriye, Irak ve halen Ürdün’de hüküm süren kralların mensup olduğu ailenin adıdır.
2. Osmanlı Devleti’nin Haşimilere saygı duymasının sebebini kısaca açıklayınız.
Cevap: Osmanlı Devleti’nin bölgeyi kendi topraklarına katması sırasında devlete bağlılıklarını sunarak konumlarını koruyan Haşimîler
Osmanlı idaresi boyunca da daima saygı görmüştür. Osmanlılar, Hz. Peygamber’in torunları olmaları sebebiylegenelde bütün seyyid ve
şeriflere büyük değer vermiş, onlara maaş ve çeşitli tahsisatlabirlikte Cidde gümrüğü gelirlerinin önemli bir bölümünü de tahsis etmiştir.
3. Osmanlı'nın Hicaz üzerindeki hakimiyetini kısaca değerlendiriniz.
Cevap: Hilafeti bünyesinde bulunduran Osmanlı Devleti Hicaz bölgesinin kendikontrolünde kalmasına büyük özen gösterirken Mekke
emirlerine karşı da oldukçamüsamahakâr davranıyordu. Tarih boyunca ağırlıklı olarak Hicaz, kısmenYemen ve Orta Arabistan’da nüfuz
kuran Mekke Emirleri, Osmanlılar zamanındada -daha sınırlı bir alanda da olsa- nüfuzlarını devam ettirdiler. Zira OsmanlıDevleti bir
taraftan Peygamber soyundan geldikleri için onlara saygı göstererekbölge üzerinde daha etkili olabiliyor, diğer taraftan da onların,
özellikle bedevîtoplumlar üzerindeki, geleneksel gücünden istifade ediyordu. Görünüşte ve protokoldesadrazam ile eş değerde olan
Mekke Emirleri aslında devlet tarafından dadolaylı olarak kontrol altında tutulmakta idiler. Geleneklere ait ve bedeviler ileilgili
konularda, hac işlerinde onlardan yararlanırken, Cidde Eyaleti de merkezüzerinden teşkilatlandırılıp onların daha fazla bağımsız
davranmalarının önünegeçildi. Yazılı olmamakla birlikte, teamül olarak belirlenen sınırlarını aştıklarındaya görevden alınmakta ya da
cezalandırılabilmekteydiler.
4. Şerif II. Ebû Nümeyy’in ölümüyle birlikte (1584) hangi aileler arasında Mekke emirliği için iktidar çekişmesi yaşanmıştır?
Cevap: Aile arasında ortaya çıkan ihtilaflara taraf olmak yerine onların geleneklerineuygun çözümlere göz yummaktaydı. Bu yüzden
şerif II. Ebû Nümeyy’in ölümüylebirlikte (1584) aynı soydan gelen üç aile Mekke emirliği için birbiriyle mücadeleetmeye başladı.
Bunlardan biri Zevî Zeyd (Şürefâ-i Zeydiyye), diğeri 1672’densonra çok defa iktidarı onlarla paylaşan Zevî Berekât (Âl-i Berekât).
Üçüncüsüde Abâdile diye bilinen Zevî Abdullah (veya dedelerine nisbetle Zevî Avn)ailesidir.
5. Şerif Hüseyin'in İngilizlere yakınlaşmasının sebeplerini değerlendiriniz.
Cevap: Oldukça zeki ve dünya siyasetine vakıf olan Şerif Hüseyinaynı zamanda ihtiraslı bir kişiliğe sahipti. Hatta II. Abdülhamid
tarafındanİstanbul’da zorunlu ikamete tutulmasının muhtemel nedeni de onun bu kişiliğiydi.Şerif Hüseyin göreve başladığından itibaren
merkezi idare ile ters düştü.Zira ittihatçılar, geçmişe ait her türlü imtiyazları kaldırıp, her yerde anayasayıve dolayısıyla merkezin gücünü
hissettirmek istiyorlardı. Oysa Şerif Hüseyinen azından kendisinden öncekiler gibi eski imtiyazları sonuna kadar kullanmakarzusunda idi.
Bu yüzden devletin merkezden yaptığı düzenlemelere karşı geliyor,hatta bölgedeki devlet memurları ile anlaşamıyordu. İttihatçılar
asırlardırCidde üzerinden kontrol edilen Mekke’yi vilayet merkezi yapma teşebbüsündebulunarak bu çekişmeyi daha da arttırdılar.
Medine’ye kadar ulaşan demiryolunuda Mekke’ye ulaştırmak istediler. Şerif Hüseyin ise merkezin gittikçe artan nüfuzundanrahatsız
oluyordu. Bu rahatsızlığını da ittihatçıların uygulamalarına karşıgelerek gösteriyordu. Özellikle Vehip Bey’in Nisan 1914’te Hicaz valisi
olarak tayinedilmesinden sonra bu sürtüşmeler daha da arttı. Vehip Bey davranışlarındaneredeyse Şerif Hüseyin’i yok sayıyordu. Bu
durum yabancı konsolosların raporlarınakadar yansıdı. Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı Devleti’ni paylaşmak üzere aralarında
gizlianlaşmalar yapan İtilâf devletleri Hicaz bölgesi (Cidde-Mekke-Medine ve civarı)üzerinde de birtakım hesaplar içindeydiler.
İngilizler, daha savaşın başlarındaİttihatçılar ile çekişmesini de göz önünde tutarak Şerif Hüseyin’in hareketlerinitakibe almışlardı.
Sonunda bekledikleri oldu. Şerif Hüseyin’in Osmanlı Meclis-iMebusanı’nda Hicaz temsilcisi sıfatıyla bulunan oğlu Abdullah, babası
adına Mısır’dakiİngiliz yetkilileriyle görüşmeler yaparak muhtemel bir isyan girişimindekendilerini desteklemelerini istedi. Bunun
üzerine İngilizler, pek çok vaatle ŞerîfHüseyin’i Osmanlı Devleti’ne karşı isyan etmesi için teşvike başladılar. Vaatlerinbaşında, hilâfetin
Osmanlı Devleti’nden alınarak Haşimî ailesine verilmesi ve büyükbir Arap devletinin kurulması gelmekteydi.
6. Şerif Hüseyin öncülüğünde gerçekleşen Arap isyanı ve bunda İngilizlerin rolü hakkında kısa bilgi veriniz.
Cevap: Şerif Hüseyin, Haşim’i ailesi vekendilerine bağlı aşiretleri Osmanlıdan bağımsız bir Arap imparatorluğu kurmahayalini
İngilizlerle işbirliği yaparak gerçekleştireceklerini düşünüyordu. ŞerifHüseyin ile İngiltere’nin Mısır fevkalâde komiseri Sir Henry
McMahon arasında1915 yılı boyunca mektuplar ile süren pazarlıklar nihayet 27 Haziran 1916’da Osmanlıhükümetine karşı başlayan
isyan ile sonuçlandı. İngiltere, Osmanlı’ya karşıyeni bir cephe açmaları karşılığında Haşimilere savaş sonrasında kendi
devletlerinikurmada yardım edecekti. 1916 yılında başlayan Arap Ayaklanması, T. EdwardLawrence gibi İngiliz ajan ve danışmalar
kontrolünde Şerif ’in adamlarının vurkaçtaktiği ile Osmanlı ordusuna ve lojistik merkezlerine ciddi kayıplar verdirdi.Hicaz Demiryolu da
bu sabotaj eylemleri ile işlevsiz hale gelince Osmanlı’nın bölgesavunması ciddi bir darbe yedi.Osmanlı Devleti isyanın hemen ardından
bir tedbir olarak Temmuz ayı başındaMekke Emirliği’ne Zevî Zeyd ailesine mensup Meclis-i A’yân reis vekili ŞerîfAli Haydar’ı tayin
etti. Böylece isyanın etkisini kırmak istiyordu. İstanbul’dan hareketleaynı ayın sonlarında Medine’ye ulaşan Şerîf Ali Haydar, isyan
sebebiyleMekke’ye gidemedi ve emirlik görevini oradan yürütmeye çalıştı. Ancak isyangenişleyerek Medine kapılarına kadar dayandı.
Bu arada Şerîf Hüseyin İngilizleregüvenerek kendisini “Arap ülkelerinin kralı” olarak ilân etti. Uzun süre Fahrettin(Türkkan) Paşa’nın
savunduğu Medine’nin Osmanlı askerlerinden boşaltılmasıüzerine Hicaz’da kontrol tamamen Şerîf Hüseyin’in eline geçti.
7. Hicaz Haşimî Krallığı hakkında kısa bilgi veriniz.
Cevap: Kendisini, gerçekte tanımı olmayan, Arap ülkeleri kralı ilân edenŞerîf Hüseyin’i İtilâf devletleri ise Hicaz kralı olarak
tanımışlardı. Savaştan sonrakibarış görüşmelerinde de durum değişmeyince büyük bir hayal kırıklığına uğradıve Hicaz Hâşimî Krallığı
ile yetinmek zorunda kaldı. 1924 yılında Türkiye’dehilâfetin ilgasının ardından Şerîf Hüseyin kendisini halife ilân etti. Ancak bu çıkışıda
kabul görmediği gibi kendisiyle çekişme içinde bulunduğu muhalifi ve osırada Necid Emiri olan Abdülazîz b. Suud’un aşırı tepkisine yol
açtı. NitekimNecid’den harekete geçen Abdülazîz b. Suud’un kuvvetleri aynı yılın ekim ayındaMekke’yi ele geçirdi. Bunun üzerine Şerîf
Hüseyin, yerine oğlu Emir Ali’yi Hicazkralı olarak bırakıp önce Akabe’ye çekildi, oradan da 1925’te Kıbrıs’a iltica etmekzorunda kaldı.
Emir Ali de Abdülazîz b. Suud’un Hicaz’ı tamamıyla ele geçirmesindensonra babasının arkasından gitti. Böylece tarihte ilk defa ortaya
çıkmışolan Hicaz Haşimî Krallığı (1916-1925) da kısa zamanda tarihe karışmış oldu.
8. Şerif Hüseyin'in oğullarının Arap isyanındaki rolühakkında bilgi veriniz.
Cevap: Şerîf Hüseyin’in Faysal, Abdullah, Ali ve Zeyd adlarında dört oğlu vardı. Bunlardan,I. Dünya Savaşı başladığı sıralarda Osmanlı
Meclis-i Mebusan’ında Hicaztemsilcisi olarak bulunan Abdullah ve Faysal, isyanın hazırlanmasında ve sonrasındaönemli çalışmalar
yaptılar. Bu, onlara İtilâf devletleri nezdinde itibar kazandırdı.İsyan sırasında Emir Faysal, babasından aldığı emirler üzerine
bedevîlerdenoluşturduğu kuvvetlerin başında önce Akabe’yi ele geçirdi, Osmanlı kuvvetlerinekarşı Ölü Deniz’in güney ve güneydoğu
taraflarında bir dizi askerî faaliyette bulundu.Daha sonra babasının tasvibiyle İtilâf kuvvetlerine bağlı Kuzey Arap Ordusu’nakumandan
olarak tayin edilen Faysal, İtilâf kuvvetleri kumandanı Allenby’ninemriyle birtakım İngiliz subay ve askerlerinin eşliğinde Ağustos
1918’de Suriye’yedoğru harekete geçti. Bütün planlarda ve askeri taktiklerin geliştirilmesinde İngilizcasusu olan T.E. Lawrence’ın (Arap
Lawrence diye tanınacaktır) büyük katkısıoldu. Eylül sonunda Şam’ı kuşatan Faysal’ın kuvvetleriyle İngiliz birlikleri Osmanlıaskerinin
bir gün önce tahliye ettiği şehire 1 Ekim 1918’de girdiler. Şerif Hüseyin’eve oğlu Emir Faysal’a göre Şam bölgesinin ele geçirilmesi,
kurulacak Haşimî devletiiçin atılacak son adımlardan biriydi. Zira böylece Hicaz dışında da kendilerinikabul ettirme imkânı doğacak ve
büyük Arap devleti gerçekleşmiş olacaktı. EmirFaysal ile görüşen Allenby, Şam ve civarının düşmanın işgal edilmiş bölgeleri
hükmündesayıldığı için orada sivil bir idarenin kurulmasının mümkün olmadığınıbelirterek ilk hayal kırıklığını yaşattı. Bundan kısa bir
süre sonra 30 Ekim 1918’deimzalanan Mondros Mütarekesi ile Osmanlı Devleti gücünü kaybetti; böyleceEmir Faysal’a karşı bölgede
İtilâf devletlerinden başka muhatap kalmadı. Faysal,Fransa’nın muhalefetine rağmen Ocak 1919’da toplanan Paris Barış
Konferansı’naİngiltere’nin özellikle de T.E. Lawrence’ın desteğiyle katıldı. Kendisi Araplar adınatoplantıya katıldığını belirterek onların
bir bütün halinde istiklâlini savunduysa dasadece Hicaz temsilcisi olarak kabul edildi. Faysal ilk defa burada kendilerinin
İngilizlertarafından kandırıldıklarını anladı. Hatta bu tarihten sonra Mustafa Kemalile ilişkiye geçerek işgalcilere karşı birlikte hareket
etmeyi önerdi. Ancak o günküşartlarda bu mümkün olamadı. Mustafa Kemal, her işgal bölgesindeki halkın kendimilli mücadelesini
tamamlaması gerektiğini, ardından gerekirse işbirliğinin yapılabileceğini kendisine bildirdi.
Tanımlanamayan Ülke: Irak
9. Irak hakkında kısaca coğrafi bilgi veriniz.
Cevap: Irak, Arap yarımadasının kuzeydoğusunda yer alır. Kuzeyden Türkiye, doğudanİran, güneydoğudan Basra Körfezi ve Kuveyt,
güneyden Suudi Arabistan ve batıdanÜrdün ve Suriye ile çevrilidir. Modern Irak coğrafyası toplam 438.317km.dır. Denize olan kıyı
sınırı 60 km kadar iken kara sınırı 3500 km. civarındadır vebunun 350 km’si Türkiye sınırıdır.
Ortadoğu Tarihi’nde Haşimîler
10. Paris barış Konferansı sonrasındaki süreçte Suriye, Lübnan ve Ürdün'ün akıbeti hakkında kısa bilgi veriniz.
Cevap: Konferansta İki devletin yaptığı çetin müzakereler neticesinde SuriyeFransa’ya bırakıldı. Emir Faysal Ocak 1920 ortalarında
Suriye’ye döndü veaynı yılın Mart ayında toplanan Eşraf Kongresi’nde Filistin ve Lübnan’ı da içinealmak suretiyle “Büyük Suriye
Kralı” ilân edildi. Ancak bu durum, 1920Nisanı’nda toplanan San-Remo Konferansı’nda reddedilerek daha önce yapılangizli anlaşmalar
gereği Suriye ve Lübnan Fransız mandasına bırakıldı. İki tarafarasında 24 Temmuz’da cereyan eden Meyselûn Savaşı’nın ardından
FransızlarŞam’ı işgal edip Suriye’deki Haşimî krallığına son verdiler. Böylece ikinci Haşimîkrallığı da tarihe karıştı. Ancak İngilizlerin
desteğiyle Faysal 23 Ağustos 1921’dekral ilân edildiğinde Irak’ta; kardeşi Abdullah’ın Krallığında da Ürdün’de başkaHaşimî krallıkları
kurulacaktır.
Tanımlanamayan Ülke: Irak
11. Irak'ın jeopolitik önemi hakkında bilgi veriniz.
Cevap: Irak’ın, Akdeniz bölgesini Basra Körfezi aracılığı ile Pakistan, Hindistan veUzakdoğu’ya bağlayan kısa bir yol geçidi üzerinde
bulunması ona coğrafi konumubakımından bir irtibat ülkesi olma imtiyazını da vermektedir. Çevresindeki ülkelerenazaran daha geniş
tarım alanlarına ve özellikle zengin petrol yataklarına da sahipolması Irak’ın jeopolitik önemini arttırmaktadır. Irak topraklarının
GüneybatıAsya’nın en önemli su kaynakları olan Fırat ve Dicle nehirleriyle sulanması onatarih boyunca önemli bir tarım potansiyeli
kazandırdı. Fakat Irak için hayati önemtaşıyan Fırat nehrinin Irak sınırları dışından gelmesi onu tamamen Türkiye veSuriye’den gelecek
su akışına bağımlı yapmaktadır. Fırat’ın Türkiye topraklarındakiuzunluğu 1.170 km’dır. Fırat’ın yaklaşık %90’ı Türkiye topraklarında,
kalan %10’uise Suriye’de bulunmaktadır. Bunun yanında Dicle nehrinin %60’ını oluşturan dörtönemli akarsu Kuzey Irak bölgesinin
dağlarından ya da direkt İran sınırından gelmektedir. Diğer taraftan 1992’den itibaren Irak’ta özerk Kürt bölgesinin kurulmasıile Irak
sınırları içindeki nehir kaynakları da bir nevi Irak’ın kontrolünden çıkmışdurumdadır. Kürt bölgesinin lehindeki bu durum henüz istikrara
kavuşmamışIrak’ta su kaynakları bakımından sorunlu stratejik bölgeler yaratmaktadır.
12. Irak'ın demografik yapısı hakkında kısaca bilgi veriniz.
Cevap: Irak diğer Ortadoğu ülkelerinin etnik ve dini bakımdan gösterdiği özelliklerisergiler. Arap, Kürt ve Türk etnik unsurunun dışında
daha ziyade dini farklılıklarıifade eden Keldani, Süryani, Ermeni, Musevi, Sabii (Mandei) ve Yezidilerbulunmaktadır. Bu gurupların
etnik kimlikleri ağırlıklı olarak Arap ve Kürtler ilebu bölgeye göç etmiş Farslardır. Müslüman guruplar Şii ve Sünni olarak
varlıklarınısürdürmektedirler. Sağlıklı nüfus sayımları olmamakla birlikte, Şii nüfusSünni nüfustan fazladır. Tarih boyunca Irak, farklı
dini ve etnik grupları bünyesindebarındırmış heterojen yapıda bir ülkedir. Irak’ta nüfus dağılımının tahminirakamları şöyledir: Genel
olarak nüfusun %75’ini Araplar, %18’ini Kürtler vegeri kalan %7’sini de Türkmenler, Asurîler, Ermeniler ve diğer gruplar
oluşturmaktadırlar.Ancak bu rakamlar tartışmalı olup, özellikle küçük gruplar kendilerinidaha fazla gösterme eğilimindedir. Mesela
Türkmenlerin % 10 olduklarınadair iddialar vardır.
13. Irak'taki Kürtler hakkında kısa bilgi veriniz.
Cevap: Büyük kısmı Sünnî olan Kürtler, ülkenin kuzey ve kuzeydoğusunda yaşamaktadırlar.20. Yüzyıl başlarında bile genelde yarı
göçebe iken zaman içindesınır geçişlerine konan engeller ve diğer ekonomik faktörler sebebiyle yerleşikhayata geçtiler. 2003 yılından
itibaren Irak’ta federal yapı sadece Kürt bölgelerineuygulandığı için diğer bölgelere göre gelişme gösterdikleri gibi; Irak’ın
geneliüzerindeki talepleri de artmıştır. Sünnî Araplar bir taraftan Kürtlerin konumunakarşı tepki geliştirirken, diğer taraftan da onları
Şiilere karşı müttefikleri olarakgörmektedirler. Bu çelişki Irak’ta yaşanan siyasal yapıya istikrarsızlık olarakyansımaktadır.
14. Irak'taki Türkmenler hakkında kısa bilgi veriniz.
Cevap: Türkmenler (Türkler) Irak’ın orta, kuzey ve kuzeybatı bölgelerinde yaşamaktadırlar.Osmanlı dönemine kadar sürekli Türk
göçleri ile beslenen Irak Türkleri,Kürtlerden sonra ikinci büyük gurubu oluştururlar. Buna rağmen Irak’taki songelişmeler akabinde
Kürtler kadar kazanımlar elde edemedikleri gibi; kimi kazanımlarınıda kaybettiler. Türkmenler Zaho’dan Bedre’ye kadar uzanan
çizgidedeğişik yerlerde yaşamakla birlikte, Kerkük şehri tamamen Türklerden oluşmaktaydı.Ancak Saddam Hüseyin zamanında
uygulanan iskân politikaları ile bölgeönce Araplaştırıldı; Irak işgalinden sonra da daha çok Kürtleştirilme çalışmalarınasahne oldu. Genel
olarak Ortadoğu’da özel olarak Irak’ta yaşayan Türk/Türkmenlerpek çok baskı ve problemler ile karşı karşıyadır.
15. Irak'taki Hristiyan gruplar hakkında bilgi veriniz.
Cevap: Hıristiyan guruplar, Keldaniler, Asurîler, Süryani Ortodokslar, Süryani Katolikler,Ermeni Ortodokslar, Ermeni Katoliklerle
birlikte az sayıda Protestanlardanoluşmaktadır. Hıristiyanlar, Irak’ın değişik yerlerinde dağınık halde yaşamaktadırlar.Başkent Bağdat
Hıristiyanların yoğun oldukları başlıca merkezdir.Hıristiyanların yoğun olduğu diğer bir yer de Musul ve çevresidir. Aynı
şekildeErbil’de, Kerkük’te, Duhok ve Basra’da da Hıristiyan nüfus vardır. Keldani kilisesi,Irak’taki Hıristiyan azınlık arasında
çoğunluğu oluşturmaktadır. IraklıKeldanilerin çoğunluğu Bağdat, Zaho, Musul, Akra, Duhok, Alkuş ve Erbil’debulunmaktadır. Keldani
patrikliği tarihi seyir içerisinde Rabban Hormizd manastırıuzun yıllar Musul’da bulunduktan sonra günümüzde Bağdat’a
taşınmıştır.Irak’ta patriklik dışında dokuz adet piskoposluk ve başpiskoposluk mevcut olup,dünyada toplam sayıları bir milyon olarak
tahmin edilen Keldanilerin ekseriyetiIrak’ta yaşamaktadır.
16. Tarihçiler, Osmanlı Devleti’nin Irak’taki varlığını üç devreye ayırırlar. Bu üç evre nedir?
Cevap: Tarihçiler, Osmanlı Devleti’nin Irak’taki varlığını üç devreye ayırırlar. Birincidevresi, doğrudan idarenin sürdüğü 1534-1704
dönemi; akabinde 1704-1831Kölemen valileri dönemi ve 1831-1923 yılları arasında da doğrudan Osmanlı idaresininikinci dönemidir.
Bütün bu süre zarfında Osmanlı idaresi, Irak üzerindeOsmanlı-İran çekişmeleri yüzünden iki kere de kesintiye uğramıştır. 1587-1629ve
1736-1747 yıllarında İran’ın bölge üzerinde nüfuz kurma çabaları ve işgalleridoğrudan Osmanlı idaresini engellemiştir.
17. Irak'ın Osmanlı dönemindeki sosyolojik yapısı hakkında kısa bilgi veriniz.
Cevap: Osmanlı Döneminde de Irak coğrafyasının güneyinde yaşayanların çoğunluğu,kabile reisleri ile Kerbela ve Necef ’deki
müçtehidlerin liderliğindeki Şiilerve yarı göçebe çiftçilerden oluşmaktaydı. Kuzey bölgesinde daha ziyade Kürtlerve Türkler
yaşamaktaydı. Batı ve Kuzeybatı tarafları da göçebe Sünnî Arap yığınlarındanibaret idi. Oldukça farklı yapı ve anlayışta olan bu halkı
birbirinebağlayan yegâne bağ, büyük bir çoğunluğunun konuştuğu Arapça ile OsmanlıDevleti’nin bu unsurlara karşı takip ettiği denge
politikalarıydı. Hangi gurubamensup olursa olsun yerli ahalinin özelikle de idare merkezlerinin dışındakalmış olan kabile ve aşiretlerin
tanıdığı mutlak otorite, devletten ziyade kabileveya aşiret reisleri idi. Bunu çok iyi bilen Osmanlı Devleti, aşiret reislerinemevki ve
nüfuzuna göre makam ve rütbeler vererek devlete olan bağlılıklarınısağlamaktaydı.
18. 1864 vilayetler nizamnamesinden sonra Irak'ta nasıl biryapılanmaya gidildi?
Cevap: 1864 vilayetler nizamnamesinden sonra buralarda da modern yapılanmayagidildi. Buna göre Musul, merkez sancak ile birlikte
Kerkük ve Süleymaniyesancaklarına; Bağdat, Hille, Divaniye, Semave, Şamiye, Kerbela sancaklarınabölündü. Basra da Ammare,
Müntefik ve Necid sancakları ile bunlara bağlıkazalardan meydana gelmekteydi. Kuveyt’deki yerel yöneticilere kaymakamlıkverilerek
önce Bağdat sonra Basra’ya bağlandı. Bölgeye en büyük hareketliliğiise 1869 yılında Bağdat’a vali olarak atanmış olan Midhat Paşa
getirdi. Tunavilayetindeki başarılı deneyimiyle Bağdat’a gelen Midhat Paşa, bölgede ulaşım,eğitim, sağlık ve benzeri alt yapı
faaliyetlerinin yanı sıra, kabileler arasındakiçekişmelerin doğurduğu güvenlik buhranını da çözmeye çalıştı. Bununla
yetinmeyerek,Osmanlı Devleti’nin uzun zamandan beri Basra körfezinde kaybetmeyebaşladığı nüfuzunu yeniden tesis etmeyi başardı.
Bütün bu faaliyetler ve özellikleIrak coğrafyasında eğitimin yaygınlaşması, Irak kökenli pek çok subay vebürokraside memurun
yetişmesine imkân tanıdı. Hatta bu yetişen Irak kökenliasker ve memurlar aynı zamanda, diğer Osmanlı Arap vilayetlerinin idaresindede
görevler aldı.
19. İttihatçılar ile İngilizlerin Irak üzerindeki çekişmesi hakkında kısa bilgi veriniz.
Cevap: İttihatçılar döneminde II. Abdülhamid döneminde Irak’ta başlatılmış alt yapı projeleri sürdürüldüğü gibi, İngilizlerin
bölgedenuzak tutulması için de bazı politik çarelere başvuruldu. II. Meşrutiyet yıllarındaoluşturulan bir takım komisyonlarda Irak
bölgesinin imar ve ıslahı uzun uzuntartışıldı ve bununla yetinilmeyerek fiilen teşebbüslere de geçildi. Siyasi olarakBasra Körfezi’nde
üstünlüğü ele geçirmiş olan İngilizler ile sürdürülen uzun görüşmelerdensonra 1913 Osmanlı-İngiliz Anlaşması imzalanmak suretiyle,
İngilizlerinmuhtemel bir oldubitti ile Irak coğrafyasını işgal girişimleri önlenmeyeçalışıldı. Birinci Dünya Savaşı’na kadar İngilizler,
buralarda mevcut eski imtiyazlarıdışında yeni imtiyazlar elde edemediler. Gerçi bu durum görünürde istikrarısağlamış ise de İngilizlerin
emel ve arzularını yok etmedi, bilakis daha da kışkırttı.Hatta Birinci Dünya Savaşı’nın en önemli sebeplerinden bir tanesi de
İngilizlerbaşta olmak üzere Avrupalı devletlerin bu bölgeler üzerindeki rekabetleri olduğubugün daha iyi anlaşılmaktadır.
20. Musul meselesinin İngilizler'in dilediği gibi hallolmasına karşılık Türkiye'ye ne vaadedilmiştir?
Cevap: Türkiye’nin yoğun protestolarına ve uluslararası girişimlerine sebep olan Musulmeselesi, bilindiği gibi, Musul-Kerkük
petrollerinden 25 yıl süreyle Türkiye’ye%10luk bir hissenin ayrılması şartıyla 1926’da İngilizlerin istediği biçimde halledildi.
TAR310U - MODERN ORTADOĞU TARİHİ
Ünite 2 - Alıştırma Soruları
1 ) Orta Doğu'da yaklaşık son 10 yüzyıl boyunca hüküm süren kralların bağlı bulunduğu ailelenin adı aşağıdakilerden hangisidir?
A ) Haşimîler
B ) Fatimiler
C ) Abbasiler
D ) Emeviler
E ) İbraniler
Çözüm : Haşimîler X. yüzyıldan XX. yüzyılın ilk çeyreğine kadar (1924) Mekke’nin yönetimini elinde bulunduran emîrlerle, I. Dünya
Savaşı’ndan sonra bir müddet Hicaz, Suriye, Irak ve halen Ürdün’de hüküm süren kralların mensup olduğu ailenin adıdır. Doğru cevap
A'dır.
Doğru cevap A şıkkıdır.
2 ) Osmanlı Devleti son dönemleri ve Birinci Cihan Harbi süreçlerinde Irak'ın Osmanlı Devletinden koparılması başka bir deyişle
"Irak'ın özgürleştirilmesi" için aleni ve ajan faaliyetlerini gösteren ülke aşağıdakilerden hangisidir?
A ) Almanya
B ) Fransa
C ) İtalya
D ) İngiltere
E ) Rusya
Çözüm : Birinci Dünya Savaşı’nın başlaması akabinde Londra’daki en önemli tartışma konularından bir tanesi Irak’ın geleceği idi.
Nitekim Osmanlı Devleti henüz savaşa iştirak etmeden önce, İngilizler kuvvetlerini, Ekim 1914’te Hindistan’dan Bahreyn Adası önlerine
getirip fırsat kollamaya başlamışlardı. Osmanlı Devleti, Kasım 1914’de savaşa girdiğini ilan edince, beklediği fırsatı yakalayan İngiltere,
kuvvetlerini Fave Boğazı’ndan Basra’ya doğru sevk ederek fiilen Irak’ın işgaline girişti. 1914 yılının sonlarında Basra’ya doğru ilerleyen
İngilizlerin sloganı “Irak halkının özgürleştirilmesi” idi. Nitekim bu sloganın cazibesine kapılan bir kısım Iraklı entelektüel, bürokrat
v.s., Bağdat’tan Basra’ya geçerek İngilizlerin hizmetine girdi. Doğru cevap D'dir.
Doğru cevap D şıkkıdır.
3 ) Yavuz Sultan Selim Mısır’ı Osmanlı topraklarına 1517 yılında kattığında Mekke emiri kimdi?
A ) Ebû Nümeyy
B ) Şerîf Berekât b. Muhammed
C ) Şerîf Ali Haydar
D ) Şerif Hüseyin
E ) Abdülazîz b. Suud
Çözüm : Yavuz Sultan Selim’in Mısır’ı Osmanlı topraklarına katması üzerine (1517) Mekke emiri olan
Şerîf Berekât b. Muhammed, bir elçilik heyetiyle birlikte on iki yaşındaki oğlu Ebû Nümeyy’i Mısır’a gönderip padişaha saygılarını ve
Osmanlı hâkimiyetini benimsediğini bildirdi. Doğru cevap B.
Doğru cevap B şıkkıdır.
4 ) Irak’ta yaşayan bir etno-dini grup olan Yezidiler' in kutsal olarak kabul ettiği bölge aşağıdakilerden hangisidir?
A ) Necef Kenti
B ) Kerbela
C ) Kerkük
D ) Laleş bölgesi
E ) Musul
Çözüm : Irak’ta yaşayan diğer bir etno-dini gurup Yezidilerdir. Yezidiler, etnik kimlikleri tartışmalı bir topluluktur. Kutsal yerleri Irak’ta
Musul yakınlarında Laleş bölgesindedir. Bunların dışında heterodoks bir gurup olarak Sabiiler de bulunmaktadır. Ayrıca Irak’ta
Şebek’ler gibi değişik isimler altında başka guruplar da mevcuttur. Doğru cevap D.
Doğru cevap D şıkkıdır.
5 ) Irak’ ta İngiliz mandası resmen hangi olay ile başlamıştır?
A ) Osmanlı-İngiliz Antlaşması
B ) Mondros Antlaşması
C ) Suriye Kongresi
D ) Kahire Toplantısı
E ) San Remo Konferansı
Çözüm : Irak’ın tümü üzerinde İngiltere’nin fiili İşgali 1917 yılında başlamış olmakla birlikte, bölgede İngiliz mandası resmen 1920 SanRemo konferansından sonra gerçekleşti. Ancak bu arada kurulacak mandanın şekli ve Irak’ın idari taksimatı üzerinde İngiltere ile
müttefikleri arasında yoğun tartışmalar yaşandı. Doğru cevap E.
Doğru cevap E şıkkıdır.
6 ) İngiliz casusu olan T.E. Lawrence’ın (Arap Lawrence diye tanınacaktır) etkisi ile Osmanlı'ya isyan edip Suriye'de kısa süreli Haşimi
Krallığı'nı kuran ve daha sonradan Irak kralı olan kişi kimdir?
A ) Emir Faysal
B ) Şerîf Hüseyin
C ) Emir Ali
D ) Şerîf Ali Haydar
E ) Emir Zeyd
Çözüm : Emir Faysal Ocak 1920 ortalarında Suriye’ye döndü ve aynı yılın Mart ayında toplanan Eşraf Kongresi’nde Filistin ve Lübnan’ı
da içine almak suretiyle “Büyük Suriye Kralı” ilân edildi. Bu devletin Fransızlar tarafından yıkılmasından sonra İngilizlerin desteğiyle
Faysal 23 Ağustos 1921’de kral ilân edildiğinde Irak’ta; kardeşi Abdullah’ın Krallığında da Ürdün’de başka Haşimî krallıkları
kurulacaktır.
Doğru cevap A şıkkıdır.
7 ) Birinci Dünya Savaşı'nda Irak hangi devletin işgali altında girmiştir?
A ) İngiltere
B ) Almanya
C ) Fransa
D ) İtalya
E ) ABD
Çözüm : 1914 yılında Irak'ın işgaline başlayan İngiltere’nin fiili İşgali 1917 yılında başlamış olmakla birlikte, bölgede İngiliz mandası
resmen 1920 San-Remo konferansından sonra gerçekleşti.
Doğru cevap A şıkkıdır.
8 ) Aşağıdaki devletlerden hangisi Nuri Said’in yayımladığı “Yeşil Kitap”taki fikirlere uygun olarak 1942-43 yılları arasında kurulmaya
çalışan Arap Birliği üyesi değildir?
A ) Yemen
B ) Irak
C ) Suriye
D ) Filistin
E ) Ürdün
Çözüm : Başbakan Nuri Said’in yayımladığı “Yeşil Kitap”taki fikirlere uygun olarak Irak hükümeti 1942-43 yıllarını “Irak-SuriyeFilistin-Ürdün” federasyonu kurma konuşmalarıyla geçirdi. Bundan bir sonuç alınmamakla birlikte Irak’ta başlayan bu hareket, daha
sonra Mısır’ın liderliğinde kurulacak olan Arap Birliği Teşkilatı’na ilham kaynağı olacaktır.
Doğru cevap A şıkkıdır.
9 ) Emir Faysal 1920 Mart ayında “Büyük Suriye Kralı” ilân edildiği kongre hangisidir?
A ) Parıs Kongresi
B ) San Remo Kongresi
C ) Eşraf Kongresi
D ) Mondros Mutakeresinde
E ) Arap ülkeleri kongresinde
Çözüm : Konferansta İki devletin yaptığı çetin müzakereler neticesinde Suriye Fransa’ya bırakıldı. Emir Faysal Ocak 1920 ortalarında
Suriye’ye döndü ve aynı yılın Mart ayında toplanan Eşraf Kongresi’nde Filistin ve Lübnan’ı da içine almak suretiyle “Büyük Suriye
Kralı” ilân edildi.
Doğru cevap C şıkkıdır.
10 ) Aşağıdakilerden hangisi Irağın 1955 yılında Bağdat Paktı’nı imzaladığı ülkelerden değildir?
A)
Türkiye
B ) İran
C ) Pakistan
D)
Mısır
E ) İngiltere
Çözüm : Irak 1955 yılında Türkiye, İran, Pakistan ve İngiltere ile Bağdat Paktı’nı imzaladığı zaman, Suriye ve Mısır
memnuniyetsizliklerini açıkça ortaya koydular.
Doğru cevap D şıkkıdır.
3
TAR310U-MODERN ORTADOĞU TARİHİ
Ünite 3: Merkezi Ortadoğu: Suriye, Filistin-İsrail, Lübnan
Suriye
Suriye’de Tarihi Miras
Suriye bulunduğu stratejik konum sebebiyle birçok
devletin hâkimiyeti altına girmiştir. Bu devletler ve
Suriye’ye hâkimiyet dönemleri şu şekilde sıralanabilir:
•
•
•
•
•
•
•
M.Ö. 60 yılından M.S. 661 yılına kadar Roma
imparatorluğu hâkimiyetindedir.
661 yılında Emevi Devleti’nin kurulmasıyla
tarihinde ilk defa siyasi bir merkez olmuş, Yunan
Roma ve Arap kültürünü birleştirerek dönemin
güçlü kültürel ve siyasi yapısını oluşturmuştur.
İslami dönem Suriye’ye iki yenilik getirmiştir;
• Yeni bir dini/sosyal anlayış ve
• Siyasi bir merkez olmak.
Emevi Devleti sonrasında Abbasiler Suriye
hâkimiyetini kazanmıştır.
9. yüzyıldan itibaren önce Mısır merkezli
Tolunoğulları, sonra İhşit egemenliği ve Türk
devletleri dönemi gelir.
11. yüzyıldan itibaren Selçuklu egemenliği ile
Türk-İslam medeniyeti pekişmiştir.
12. yüzyılda Eyyubi ve Zengi devletleri yönetimi.
13. yüzyıldan itibaren Memluk yönetimi
başlamıştır.
Osmanlı İdaresinde Suriye
Yavuz Sultan Selim’in 1516 yılındaki seferiyle bölge, 20.
yüzyılın başlarına kadar (1918) 400 yıl Osmanlı’da
kalmış, Roma İmparatorluğundan sonra bölge üzerindeki
en uzun hâkimiyeti Osmanlılar kurmuştur. Çeşitli
faktörlerle denetim altında tutulan Suriye toprakları
(Bilad-i Şam) Kudüs kentinden dolayı kutsal kabul
ediliyordu.
Halep, Şam ve Trablus eyaletleri siyasi ve ekonomik
merkezler olurken kırsal bölgeler merkezi otoriteden uzak
kalmıştır. Bu sebeple bazı özerk güçler sınırlı da olsa
varlıklarını sürdürmüştür.
19. yüzyıl itibariyle Avrupalıların ekonomik ve politik
gelişmeleri, Osmanlı’daki gayrimüslim kesimlerin
kayırıldığını düşündürmüş ve Müslümanlar arasındaki
huzursuzluk artmıştır. 1832 yılında Mısır valisi M. Ali
Paşa’nın oğlu İbrahim Paşa Lübnanlı Hıristiyanlara
ayrıcalık vermiştir. 1840 yılında tekrar Osmanlı’nın
kontrolüne giren bölgede 1839’da ilan edilen Gülhane
Hattı Hümayunu ile eşitlik sağlanacağı düşünülmüş ancak
Hıristiyanların ayrıcalıkları devam etmiştir. 1838-1845
arası Maruni-Dürzi, 1860 Müslüman-Dürzi ve MüslümanHıristiyan çatışmaları yaşanmıştır.
Arap Milliyetçiliğinin Doğuşu
Batılı güçlerin bölgedeki kontrolünün artması ve siyasi
imtiyazlar ile yabancı okullar kurulmaya başlanmıştır.
1866’da kurulan Suriye Protestan Koleji (bugün Beyrut
Amerikan Üniversitesi) yeni bir aydın sınıfının doğuşunu
beraberinde getirmiştir. Nazif Yazıcı, Butros Bustani,
Abdurrahman el-Kevakibi gibi aydınlar sadece Batının
tesiri ile değil kendi edebi geleneklerini de ihya etmek
istediler ve Arap Rönesansı’nın temelini attılar.
1847’de Suriye ve Beyrut’ta Arap Edebiyatçılar Derneği
(Cem’iyyet El Fünun ve’l-Ulüm) kurulmasıyla Arap
entelektüel milliyetçiliği hareketi başlamıştır. Arap-İslam
kültüründen çok, Suriye ve Lübnan’ın İslam öncesi tarihi
vurgulanmıştır. Birçok dernekte Arap milliyetçiliği teması
işlenmiştir.
Birinci Dünya Savaşı Suriye’de üç grubun oluşmasına yol
açmıştır. Bu gruplar;
•
•
•
Osmanlı Devleti’ni destekleyen Müslümanlar ,
Avrupalı güçlerin tarafında duran Hıristiyan ve
Yahudi azınlıklar,
İngilizlerin
desteklediği
Şerif
Hüseyin
öncülüğündeki Arap isyancılar.
Ayrıca bu dönemde Filistin bölgesinde bir Yahudi milli
devletinin kurulması için hazırlıklar başlamıştır. İngilizler
ile Fransa ve Rusya arasında 1916’da imzalanan SykesPicot anlaşması ile 1920’de bu üç ülke Arap dünyasını
bölme sürecini hayata geçirmişlerdir.
Fransız Manda Yönetimi
Suriye 1920 yılında Fransız işgaline girdi. 1945 yılına
kadar böl-yönet prensibi uygulandı. Suriye coğrafyasında
beş ayrı küçük devletçik meydana getirildi. Bu düzen
kısmen milliyetçilerin baskısı sebebiyle 1936’da
zayıflayarak bozuldu. 1936 yılında imzalanan bir anlaşma
ile Haşim Atassi’nin başkanlığında ulusal bir hükümet
kurulması kabul edildi.
Hatay Sorunu
İskenderun bölgesi 1921 tarihli Türk-Fransız anlaşmasına
göre özerk bir bölge olarak Suriye manda idaresindeydi.
1923’te Halep eyaletine bağlanmıştır. İkinci Dünya Savaşı
sırasında Fransa’nın bölge hâkimiyetinin zayıflamasıyla
1937 otonomi olarak tanınan bölge, 1938’de bağımsız
Hatay devleti ve 1939’da halk oylamasıyla Türkiye’ye
bağlı bir il olmuştur.
Bağımsız Suriye ve Yeni Milliyetçi Politikalar
Suriyeli yerli elit, ülke yönetimini Fransızlardan geri
almaya çalışmış, azınlık mensupları ise Baas Partisi
çevresinde birleşmiştir. 1943 Temmuz ayında seçimlerle
Fransız karşıtı Milliyetçi Cephe ile ilk devlet başkanı
Şükrü el-Kuvvetli seçilmiştir. Ocak 1945 tarihinde Suriye
hükümeti Fransızlara savaş ilan etmiştir. Fransız lider
Charles de Gaulle ateşkes ilan ederek Şubat 1946’da BM
çözüm önerisini kabul etmiş ve Suriye topraklarını terk
etmiştir. 25 yıllık manda yönetimi sona ermiştir. Ancak
ülkedeki çeşitli gruplanmalar farklı çıkarlar sebebiyle bir
savaşa sürüklenmiştir. Diğer bir problem ise Mayıs
1948’de İsrail’e karşı yürütülen savaşa Suriye’nin
katılması ve sonrasında gelen yenilgi ile çıkan iç
karışıklıklardır. Bu olayların sonucunda General Hüsni
Zaim darbesi gerçekleşmiş, ordu siyaseti belirlemede
önemli bir aktör olmuştur.
Soğuk Savaş Dönemi Politikaları ve Baas Diktatörlüğü
1950’li yıllar Suriye devlet kurumlarının oluşma yıllarıdır.
Dönemin önemli ideolojisi ise Arap milliyetçiliğidir. Bu
akımın sözcüsü Mısır’da 1952 yılında iktidara gelen
Cemal Abdunnasır’dır. 1956 Süveyş buhranı ile önemli bir
ilgi kazanan Nasır, Mısır’la birleşme projesini ortaya
atmıştır. Ancak birleşme sonrasında Suriye’nin arka
planda kalmasıyla 1961 yılında Suriye birlikten çekilmiş
ve proje sona ermiştir.
1960’lı yıllara girerken Baas Partisi güçlenmeye
başlamıştır. Ancak parti içinde de güç mücadelesi
bulunmaktadır. 1963 yılında Baas bölünmesi yaşanmıştır.
Bir tarafta geleneksel tutucu kesim, diğer tarafta sosyalist
politikaları destekleyen Bölgeselci Kamp oluşmuştur. İki
grup arasındaki çekişme ülkenin kalkınmasında büyük
yaralar açmış, baskıcı bir yönetimin çıkmasına sebep
olmuş ve Baasçı kadrolar iç gerilimi önlemek amacıyla
İsrail düşmanlığını manipüle ederek dış düşmana
yoğunlaşmaya başlanmıştır.
Filistin’de bir Yahudi devleti kurma fikri, Avrupalı
Yahudi sermayedarların işin içine girmesiyle birlikte
hayata geçme imkânı buldu. Bu süreçte Arap ve
Yahudilerin birlikte geleceğini hazırlayacak bir yapı
oluşturulamadı. Araplar ve Yahudiler teşkilatlanmaya
başladı. Ancak Yahudi göçleri ve Arapların göç etmesini
arzu eden siyasi grup ve sendikaların kurulması çoğunluğu
oluşturan Arapların aleyhine bir durum ortaya çıkarttı.
1967 Savaşında Suriye ve Azınlık İktidarı’nın Doğuşu
İsrail, elde ettiği toprakları koruyabilmek için kendisine
tampon bölge oluşturmak amacıyla daha çok toprak elde
edebilmek için 5 Haziran 1967’de hiçbir savaş ilanı
olmaksızın Mısır, Ürdün ve Suriye’ye hava saldırılarına
başladı. Birçok yeri işgal eden İsrail’in başlattığı bu
savaşın sonucunda 20 binden fazla insan hayatını
kaybetmiştir. Savaş sonunda Nasr liderliğindeki Arap
milliyetçiliği yerini Filistin merkezli yeni bir milliyetçi
anlayışa bırakmıştır. Bu dönemde ilk kez toprak karşılığı
barış prensibi BM kararı ile gündeme gelmiş ve ateşkes
ilan edilmiştir.
Suriye’nin güneyindeki coğrafi bölgeye Filistin adı
verilmektedir. Tarih boyunca Filistin diye bir devlet
olmamış, bu günkü isimlendirme İngiliz mandası (19221948) dönemimde çizilmiştir. Birinci Dünya Savaşı
sonunda etnik olarak Filistin halkının tamamı Arap’tı ve
dini olarak çoğunluk Müslüman olmak üzere Hıristiyan ve
Yahudiler de bulunmaktaydı.
Suriye’de 1970 yılında yönetime doğrudan el koyan
Genelkurmay Başkanı Hafız Esed, ‘Hareketü’t Tashih’
yani Düzeltme Hareketi adına birtakım adımlar atmıştır.
Bu anlamda dış politikada farklı bir yol izlenmiş, Suudi
Arabistan ve Ürdün ile ilişkiler iyileştirilmeye
çalışılmıştır. Bir Arap birliği çatısı oluşturulmak
istenmiştir. Pragmatik dış politikaya inanan Esed, işgal
altındaki Suriye topraklarını geri almada İsrail’i ikna
edebilecek tek gücün ABD olduğunu bildiğinden,
ilişkilerde dengeyi savunmuştur.
19. Yüzyıl sonlarına doğru Yahudilerin dünyanın her
yerinde yaşadığı sorunlardan dolayı bir yerde toplanma
fikri gündeme gelmiştir. Toplanacakları yer olarak da
Yahudilerin dağıldıkları yer olarak Filistin seçilmiştir. Bu
süreçte Avrupa’da başlatılan Siyonizm hareketi ile
Filistin’e göç teşvik edilmeye başlamıştır.
Yom Kippur Savaşı
1967’de Suriye’ye ait Golan tepelerinin İsrail tarafından
işgal edilmesiyle Şam yönetimi bu toprakları geri almak
için silah elde etme çalışmalarına başlamıştır. Mısır ile
gizli anlaşma imzalanmış, Filistin direniş gruplarına
destek verilmiştir.
Siyonizm Hareketi
Yahudiler yurt arama fikrini daima canlı tutmuşlar ve
zihinlerindeki ‘vaat edilmiş topraklar’ fikri ile Filistin’e
yönelmişlerdir. Çeşitli yönlendirmeler haricinde bu
konudaki ilk adım 1879’de Alliance İsraelite tarafından
Yafa yakınlarında bir ziraat mektebi açılması ve orada
‘Siyon Sevdalıları’ adıyla bir cemiyetin kurulmasıyla
atılmıştır.
6 Ekim 1973 tarihinde Mısır ve Suriye birlikleri aynı anda
İsrail’e iki farklı cepheden savaş açmıştır. Müttefikinin
yenildiğini gören Amerika, İsrail’e yardım etmiştir. BM
Güvenlik Konseyi 338 sayılı kararla ateşkes ilan ederek
mevcut statükonun kötüleşmesini önledi. Savaşın
sonucunda Suriye topraklarını geri alamadı.
Filistin Sorunu ve İsrail’in Ortaya Çıkışı
Osmanlı Sultanı 2. Abdülhamid bölgeye yapılan göçleri
engellemeye çalışmıştır. Siyonizmin öncülerinden
Theodor Herzl, 1896’da Yahudi Devleti adında bir kitap
neşretmiştir. Ayrıca dünya liderleriyle görüşerek yer
bulmaya çalışmış ancak başarılı olamamıştır. Ancak
göçmenlerin yavaş yavaş Filistin topraklarında toplanması
ve Birinci Dünya Savaşı sırasında Avrupa kamuoyunu
etkileyerek kendilerine bir Yurt ve Devlet imkânını
sağlayacak olan Balfour Deklarasyonunu ilan ettirmeyi
sağladılar.
Suriye, Lübnan İç Savaşı’nda
Filistinli mültecilerin Lübnan’a gelişiyle Müslüman Sünni
nüfusu artmış, Hıristiyan ve Şii kesimlerde derin bir
hoşnutsuzluk ve sonucunda da 1975’te bu gerilim
sonucunda patlak veren çatışma, 14 yıl sürecek iç savaşı
başlatmıştır. Haziran 1976’da Lübnan Devlet Başkanı
Süleyman Farance’nin resmi talebi üzerine müdahale eden
Suriye birlikleri, burada Filistinlilere ve sol güçlerin aşırı
güçlenmesini önlemek için Maruni Hıristiyanlara arka
çıkmıştır. Ayrıca Şam yönetimi çarpık diplomatik yapının
temelini atmış olmaktadır.
Mayıs 1976’dan itibaren Lübnan seçimlerinde kendi
adaylarını seçtirerek iç politikaya hâkim oldu. Şam
yönetimi, 2005 yılında Lübnan Başbakanı Refik Hariri’ye
yönelik suikasttan sonra tüm askerlerini Lübnan’dan
çekmiştir.
Suriye-İran Yakınlaşması
Mısır’ın 1979’da Camp David anlaşmasıyla İsrail ile
barışması Suriye’yi savunmasız bırakmış ve yeni bir
müttefik arayışına itmiştir. İran-Irak savaşında tüm Arap
ülkeleri Irak tarafında iken Suriye İran’ı desteklemiş, bu
sebeple de Arap politikalarından dışlanmıştır. Ayrıca iç
karışıklıkların da hala devam ediyor olması Suriye’yi daha
agresif bir diktatörlüğe dönüştürmüştür.
Türkiye ile Su ve Güvenlik Sorunları
1970’lerin ortasından itibaren Güneydoğu Anadolu Projesi
(GAP) çerçevesinde devasa yatırımlar yapmaya başlayan
Türkiye’nin Fırat ve Dicle nehirlerine ilişkin planları
komşularla ilişkilerini olumsuz etkiledi. 1986 yılında
Suriye 1987 yılında Türkiye başbakanlarının karşılıklı
ziyaretleri sırasında imzalanan anlaşmalarla su paylaşımı
adil ve hukuki ölçütlere bağlandı.
Diğer sorun ise Türkiye’de faaliyet gösteren terör
örgütlerine Suriye’nin verdiği destektir. 1983’de Asala
Örgütü, 1978’de PKK’ya verilen destekler iki ülkeyi
savaşın eşiğine getirmiştir. 1998 yılında iki ülkenin
güvenlik anlaşması imzalaması ardından yerini kısmen
iyileşen ikili ilişkilere bıraktı.
Barış Süreci ve Suriye
1990’lı yılların başında, Doğu Bloğunun çöküşü ile
birlikte, Suriye sadece siyasi destekçisini değil aynı
zamanda ekonomik hamisini de yitirmiştir. Ancak 1991
yılında Irak’ın Kuveyt’i işgali ile patlak veren savaşta,
Suriye batılı koalisyon lehine oynadığı olumlu rol
nedeniyle milyarlarca dolarlık yardım almıştır. Ayrıca
Madrid Barış Konferansı’nda İsrail ile aynı masaya
oturmaya mecbur olması ile barış süreci de başlamış
olmuştur.
Beşşar Esed Dönemi ve Yeni Suriye Krizi
Hafız Esed’in (10 Haziran 2000) ölmesi ardından yapılan
halk oylamasında oğlu Beşşar Esed yeni devlet başkanı
olmuştur. Farklı bir şekilde daha özgürlükçü politikalar
izlemeye çalışmıştır. 11 Eylül 2001’den sonra
Amerika’nın ‘haydut ülkeler’ sınıfında yer almış, Irak
işgalinin akabinde kendini tehlikede hissetmiştir.
Ortadoğu barış süreci tıkanmış, yürütülen pazarlıklar 2008
yılında İsrail’in Gazze saldırısı sebebiyle tamamen
bitmiştir. 2011 yılında Arap Baharı olarak adlandırılan
sivil taleplerinin Suriye’ye de sıçramasıyla iç savaş
yaşanmaya başlamıştır. Dış güçlerin müdahil olmasıyla
gittikçe ulusal bir krize dönüşmüştür. Suriye, İran ve
Rusya ile Türkiye ABD ve bazı devletlerin ikili grup
oluşturması, BM Güvenlik Konseyi’ni de işlevsiz hale
dönüştürmüştür.
Lübnan
Tarihi Miras ve Osmanlı Asırları
Fenikeliler, Lübnan’ın bilinen ilk yerleşimcileridir.
Sonrasında sırasıyla Babil, Pers, İskender, Selefkiler,
Roma ve Bizans hâkimiyetinde kalmıştır. 636’da
Müslümanların hâkimiyetine geçmiştir. Bu sebeple
Lübnan farklı etnik ve dini yapıları içinde barındıran bir
ülke olmuştur. İsmaililik ve Nusayrilik, Katolik gruplar ve
Müslümanlar da bulunmaktadır.
1124’te bütün sahil şehirlerini ele geçiren Haçlılar 12. ve
13. yüzyıllarda bölgeye egemen olduğunda, Lübnan
toprakları üçe bölünmüştür:
•
•
•
İç kesimler Müslümanların hâkimiyetinde
kalırken,
Beyrut’un kuzeyi ile Trablus arasında Trablus
kontluğu (1099-1291) kurulmuş,
Beyrut, Sayda ve Sur gibi güney kentleri ise
Kudüs Krallığına (1109-1289) bağlanmıştır.
Yavuz Sultan Selim 1516’da Lübnan’ı Osmanlı’ya
katmıştır. 19. yüzyıl itibariyle Hıristiyan nüfuzunun
sürekli artmasıyla farklı gruplar farklı destekçiler ile
desteklenmiştir.
1916 tarihli Skyes-Picot anlaşmasına göre çizilmiş yeni
sınırlar ile beraber bölge Fransız manda idaresine
bırakılmıştır.
Fransız Manda Dönemi
Nisan 1920’de Fransız mandası resmen başlamıştır. 1
Eylül 1920’de Fransız mandası altında Büyük Lübnan
Devleti kurulmuştur. İçeriğinde Maruni, Dürzi, Rum,
Müslüman ve Hıristiyan toplulukların bulunduğu ülkede
1926’da kabul edilen yeni anayasaya göre tüm mezhepler
eşittir. Ancak Maruniler lehine kullanılan bir durum söz
konusudur. Bundan rahatsızlık duyan Sünniler ile başlayan
gerilim 1927-1936 yıllarında iç çatışmaları beraberinde
getirmiştir.
Bağımsız Lübnan ve Etnik Siyaset’in Sonuçları
Lübnanlılık kimliği farklı etnik ve dini gruplar üzerine
yerleşmiştir. Dış güçlerin farkı gruplar arasına gerilim
ekmesiyle ülke içinde güvensizlik oluşmuştur. İç
huzursuzluklara yol açan siyasi temsil meselesi Milli
Misak ile çözülmüştür. Ortak konu olarak Fransız
karşıtlığında olmaları siyasi alanda da confessionalizmin
gelmesi ile bir uzlaşma olmuştur. Buna göre
cumhurbaşkanı Maruni, başkanın Sünni ve meclis
başkanının Şii olması kararlaştırılmıştır. Ayrıca
Hıristiyanların Fransız himayesi dışında Lübnan’ın Arap
kimliğini kabul etmeleri istemişlerdir. İlk dönemlerde
sorunsuz bir ortam oluşturan bu anlaşma sonrasında
etkisini yitirmeye başlamış ve gerilime sebep olmuştur.
Diğer bir sorun 1948’de katıldığı Arap-İsrail Savaşı’dır.
Savaş sonrasında alınan Filistinli göçleri ülkedeki dengeyi
değiştirmiştir. Çeşitli mezhepler arasında gerilimler ve
zaman zaman çatışmalar olmuştur.
Ortadoğu’nun Sahte Cenneti
İç savaşın varlığından ötürü yeni bir politika izlemeyi
hedefleyen Şihabizm akımı temsilcileri ile eskiyi koruyan
Şem’unistler arasında kutuplaşma başlamıştır. Her ne
kadar Lübnan zengin olsa da bu zenginlik belli kesimlerin
elinde toplandığı için çoğu bölgede yol, elektrik, içme
suyu gibi temel ihtiyaçlar bulunmamaktaydı. Şihabizm
bazı meselelere çözümler sunsa da iktisadi ve siyasi güce
ilişkin sorunlara çözüm getirememiştir. Zenginler ile
yoksullar arasındaki uçurum açık kalmış, Beyrut’un küçük
bir bölümünde sınırlı kalan ‘sahte cennet’ Lübnan’ın
imajını yanlış biçimde yansıtmıştır.
Politikada Filistin Faktörü
1960’lı yıllarda genel olarak Filistin ulusal direniş hareketi
ve özellikle de Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ) giderek
güçleniyordu. İsrail’in doğrudan Lübnan’ı hedef alan
saldırıları iç siyasi kutuplaşmayı keskin hale getirdi.
1970’teki Kara Eylül olayından sonra kitleler halinde göç
eden Filistinliler için Lübnan ilk sığınak ve dolayısıyla
direniş merkezi olmaya başladı. 1973 savaşındaki yenilgi
sonrasında Filistinli gerillalar ile Lübnan ordusu arasında
imzalanan Milkart Protokolü ile İsrail’in istediği yönde
Filistinliler’in hareketlerine sınırlamalar getirilmiştir.
Lübnan İç Savaşı
Lübnan’daki eşitsiz dağılan gelir, tarafların sorunlarını
silahla çözme noktasına getirmiştir. 1970’lerden sonra hızlı
bir silahlanma olmuştur. Her grubun kendi milis gücünü
kurduğu bir ortamda, ordunun iç savaşı önleyebilmesi
mümkün değildi. Diğer taraftan Filistinli mültecilerin
İsrail’e karşı girişimlerinin buradan ateşleniyor olması ayrı
bir sorun oluşturmuştur. Maruniler ve Şii gruplar,
Sünnilerin gelmesine karşıydı. Daha sonraki mücadele
Hıristiyanlar ile Filistinliler arasında olmuş, Soğuk Savaş
kutuplaşmasının da bir yansıması olarak, solcu-milliyetçi
Müslüman güçler ile sağcı radikal Hıristiyan güçlerin
mücadelesi şeklinde devam etmiştir. Beyrut;
•
•
Müslüman Batı Beyrut,
Hıristiyan Doğu Beyrut olmak üzere ikiye
ayrılmıştır.
Savaşın ilk birkaç yılında 40 binden fazla insan hayatını
kaybetmiştir.
Dış Aktörlerin Çekişme Sahası Olarak Lübnan
1976 yılında barış sağlama gerekçesiyle Suriye, 30 bin
kişilik askeri varlığıyla, Fransa, İsrail, ABD, Mısır gibi
ülkelerin de desteğini alarak Lübnan’a girmiştir. Bu
durum Hıristiyan güçlere yaramış, Lübnan siyasetine yeni
aktörler getirmiştir. Suriye’nin yanı sıra İsrail ve müttefiki
Batılı ülkeler ile Mısır, İran ve Irak dolaylı ya da doğrudan
savaşlara müdahale etmişlerdir. Böylece sorun uluslararası
boyuta taşınmıştır.
Bu karmaşa İsrail’e yaramış ve 1978’de savaş uçaklarıyla
Litani Operasyonu adında Filistin mülteci kamplarını yerle
bir etmiş ve 1168 kişiyi öldürmüştür.
Sonrasında BM Güvenlik Konseyi İsrail’in derhal
saldırıları durdurması ve topraklardan çekilmesi kararını
almıştır. Ancak bazı bahanelerle tekrar Lübnan’a giren
İsrail’in amacı Filistin direnişini yok etmek ve Beyrut’ta
kendisine yakın bir yönetim kurmaktı. 1982 işgalinden
sonra Güney Lübnan’da İran etkisinde Şii Hizbullah’ın
doğmasına sebep olmuştur.
Sabra ve Şatilla Katliamı
İsrail’in saldırılarından sonra verilen vaatlere rağmen
Beyrut’taki Filistinli mültecileri çok zor günler
beklemekteydi. İsrail’in doğrudan desteklediği Falanjist
Lübnan Güçleri’nin komutanı Beşir Cümeyyil’in
öldürülmesiyle İsrail birlikleri, 200 kişilik falanjist grup
Beyrut’taki;
•
•
Sabra ve
Şatilla isimli iki mülteci kampına girerek 2.000’e
yakın sivil Filistinliyi katletti.
Daha sonra İsrail’de kurulan Kahan Komisyonu Şubat
1983’te sorumluları belirleme yoluna gitti.
Kamplar Savaşı
1985-1987 döneminde FKÖ’yü yok etmek amacıyla Şii
Emel milisleri ile Filistinliler arasında Kamplar Savaşı
yaşanmıştır. 2500 Filistinlinin hayatını kaybettiği Kamplar
Savaşı sırasında binaların çoğu ve Beyrut’taki kamplar
yerle bir edilmiştir.
Taif Anlaşması ve Yeni Belirsiz Süreç
Tüm bu savaşların ve iç karışıklıkların ardından geriye
kalan 62 milletvekili değişik grupları temsilen Taif
şehrinde buluşmuş, Milli Uzlaşma Belgesi yani Taif
Anlaşması 22 Ekim 1989’da kabul edilmiştir. Toplumsal
uzlaşıyı hedef alan bu anlaşma pratikte başarısızlığa
uğramıştır. Özellikle kritik dönemlerde çatışmalar yine
boy göstermiştir.
Merkezî Ortadoğu:
Suriye, Filistin-İsrail, Lübnan
SURİYE
Suriye’de Tarihi Miras
Anadolu’yu Ortadoğu’ya, Akdeniz’i iç bölgelere bağlayan stratejik bir coğrafyadaki Suriye ülkesi, tarih boyunca siyasi güçlerin dikkatini çekmiştir. Bu konumu,
Suriye’de siyasi kültürün ve yaşam biçiminin oluşumunda olumlu/olumsuz çok
çeşitli etkiler yapmıştır. Bölge, eski imparatorlukların hareket sahasında köprü
rolü oynadığı için, yüzyıllarca “Suriye merkezli” bir devlete sahip olamadı ve büyük devletlerin bir eyaleti olarak kaldı. Batısının tamamen deniz olması ve kıyıdan itibaren yaklaşık 100 mil uzunluğundaki verimli araziden sonra başlayan
doğu kesimlerin çöl olması, arada kalan dar bölgeyi tarih boyunca hem insan yerleşimi hem de ekonomik anlamda Ortadoğu’nun önemli cazibe merkezlerinden
biri yapmıştır.
Eski çağlarda Mısır, Mezopotamya ve Anadolu uygarlıkları arasında çekişme
sahası olan Suriye, M.Ö 60 yılından itibaren Roma imparatorluğunun hakimiyetine girdi. Uzun süren Roma hâkimiyeti sırasında bu medeniyetin pek çok
eseri oluşturulmuştur. 634 yılında ilk kez İslam devletlerinin kontrolüne giren
bölge sonraki 9 asır boyunca değişik devletlerin kısa dönemli hâkimiyetleri altında yaşadı.
İslami dönem Suriye’ye iki yenilik getirdi. Bunlardan ilki yeni bir dini/sosyal
anlayış ve ikincisi siyasal bir merkez olma özelliği. 661 yılında Emevi Devleti’nin
kurulmasıyla tarihinde ilk defa siyasi bir merkez olan Suriye, miras olarak aldığı
Yunan ve Roma kültürü ile Arap geleneğini mükemmel bir şekilde birleştirmiş
ve dönemin en güçlü kültürel ve siyasi yapısını oluşturmuştur. Politik ve kültürel
dirilişiyle bir asra yakın bir müddet imparatorluk merkezi olan Suriye, iç ve dış
faktörlerin etkisiyle bu konumunu devam ettiremedi.
Emevi devletinin ardından, Abbasiler, Suriye’de Arap hâkimiyetini sürdürmüş
ancak IX. yüzyıldan, itibaren önce Mısır merkezli Tolunoğulları, sonra kısmi İhşit
egemenliği ile bölgede Türk devletleri dönemi başlamıştır. XI. yüzyıldan itibaren
Selçuklu egemenliği, burada Türk-İslam medeniyetini pekiştirmiştir. Bölgesel İslam imparatorlukları arasında sık sık el değiştiren Suriye tarihi için 12. yüzyılda
Eyyubî ve Zengî devletleri ile XIII. yüzyıldan itibaren sahneye çıkan Memluk yönetimleri önemli dönemlerdir.
58
Modern Ortadoğu Tarihi
Osmanlı İdaresinde Suriye
Yavuz Sultan Selim’in 1516 yılındaki seferi ile birlikte Osmanlı idaresine giren
bölge, XX. yüzyılın başlarına kadar (1923) 400 yıl Osmanlı yönetiminde kaldı.
Tarihsel bir karşılaştırma yapıldığında, Roma İmparatorluğu’ndan sonra bölge
üzerindeki en uzun süreli hâkimiyeti Osmanlılar kurmuştur. Suriye toprakları
(Bilad-i Şam), Osmanlı dönemi boyunca (1516-1918); buralardan sağlanan vergi gelirleri, Halep’in uluslararası ticaret sistemi içindeki yeri ve Şam’ın seferlerde
geçiş yolları üzerinde bulunması gibi faktörlerle doğrudan denetim altında tutulmuştur. Bunlara ilaveten, Bilad-i Şam’ın Kudüs kentinden dolayı kutsal kabul
edilmesi, siyasi zorunluluklara manevi bir boyut ekliyordu.
Osmanlılar Suriye’yi idari olarak önceleri Halep ve Şam eyaletleri olarak iki,
daha sonra Trablus’un ayrı bir eyalet hâline getirilmesiyle üç ayaklı bir yapıyla yönetti. Büyük şehirler, imparatorluğun önemli siyasi ve ekonomik merkezleri haline
gelirken coğrafi koşullar nedeniyle kırsal bölgelerde merkezi otoritenin etkisi sınırlı kaldı. Böylece eyalet başkentleri dışındaki kimi bölgelerde, özellikle de ulaşımın
zor olduğu dağlarda ve büyük bir ordu sokmaya imkân vermeyen çöllerin uzak kısımlarında bir takım özerk güç odakları, sınırlı da olsa, varlıklarını sürdürdü. Ancak Osmanlı açısından Suriye’de asıl sorunlar XIX. yüzyılın ikinci yarısında başladı. Özellikle belirgin biçimde hissedilen Avrupa nüfuzu bölgede yeni bir dönemi
başlattı. Osmanlı’nın bölgeye hükmettiği 400 yıl boyunca, büyük ölçüde barışık ve
istikrarlı bir dönem yaşayan Suriye, 19. yüzyılda bazı olumsuz siyasi, ekonomik
ve kültürel değişikliklere sahne oldu. 1830-1860 yılları arasında özellikle Avrupalılarla ticaretin yol açtığı ekonomik ve politik gelişmeler, Müslüman olmayanların ekonomik statüsünün yükselmesine yardım etmiştir. İlaveten Osmanlı’daki
reform hareketlerinin, gayrimüslim kesimleri politik ve sosyal olarak kayırdığının
düşünülmesi Müslüman çoğunluk arasındaki huzursuzluğu arttırdı. Gerilimin temeli 1832 yılında Mısır valisi M. Ali Paşa’nın oğlu İbrahim Paşa’nın bölgeyi işgali
sırasında atıldı. İbrahim Paşa, kendi müttefiki olan Lübnanlı Hıristiyanlara gözle
görülür bir ayrıcalık vererek, eyaletin tımar yönetimini onlar eliyle yürütmüş ve
alkol satımı dahil Hıristiyanlara birçok serbestlik sağlamıştı. 1840 yılında Osmanlı
merkezî yönetimi bölgeyi yeniden kontrolü altına aldığında Müslümanların beklentilerinin tam tersi bir uygulama içine girdi. 1839’da ilan edilmiş olan Gülhane
Hattı Hümayunu ile Osmanlı sultanının din farkı gözetmeksizin bütün Osmanlı
tebaasına yasal eşitlik tanıyacağı fakat Mısır yönetiminin Hıristiyanlara tanıdıkları ayrıcalıkların da aynen süreceği ilan ediliyordu. Çok geçmeden 1856 Tanzimat
Fermanı, tüm kesimler arasında hukuki olarak eşitlik getirdiğinde sıkıntılar baş
gösterdi. Sosyal hoşnutsuzluk, önce 1838-1845 arası Maruni-Dürzi, 1860’dan itibaren Müslüman-Dürzi ve Müslüman-Hıristiyan çatışmalarına dönüştü.
Arap Milliyetçiliğinin Doğuşu
Bu dönemde Batılı güçlerin bölgedeki Hıristiyanlarla girdiği ilişkiler sadece ekonomik alana özgü değildi. Siyasi nüfuz, Osmanlı politikaları üzerindeki etkilerini gösterirken, alınan imtiyazlar sayesinde kurulan yabancı okullar da birçok
yeni fikrin doğmasına zemin hazırlıyordu. 1839’dan itibaren bölgede kurulan yabancı okullar ve özellikle 1866’da kurulan Suriye Protestan Koleji (bugün Beyrut
Amerikan Üniversitesi) yeni bir aydın sınıfının doğuşunu beraberinde getirdi.
Nazif Yazıcı, Butros Bustani ve Abdurrahman el-Kevakibi gibi aydınlar, sadece
batının tesiriyle değil kendi edebî geleneklerini de ihya etmek maksadıyla Arap
Rönesansı’nın temelini attılar.
1847 yılında Amerikan misyonerlerinin himayesinde Suriye ve Beyrut’ta Arap
Edebiyatçılar Derneği’nin (Cem’iyyet El-Fünûn ve’l-Ulûm) kurulması ile başlayan
59
3. Ünite - Merkezî Ortadoğu: Suriye, Filistin-İsrail, Lübnan
Arap entelektüel milliyetçiliği hareketi, daha çok Hıristiyan Araplar tarafından
büyük rağbet gördü. Yerli gayrimüslim tüccarların ve misyonerlerin finanse ettiği
kolejlerde, bütünleştirici Arap-İslam kültüründen çok, Suriye ve Lübnan’ın İslam
öncesi tarihleri vurgulandı. Yine milli ve ayırt edici bir özellik olarak dil ve kültürün üzerinde sürekli durulması, milliyetçi duyguların kabarmasında etkili oldu. Bu
dönemde kurulan birçok edebiyat derneğinin yanı sıra, siyasi alanda faaliyet gösteren resmi ve gayrı resmi onlarca dernek, Arap milliyetçiliği temasını işlemiştir.
Arap milliyetçiliği fikirleri, başlangıçta Müslüman olmayan dini azınlıklar arasında
dini bir formda gelişmiş ve özellikle Hıristiyan Araplar tarafından benimsenmiştir.
20. yüzyılın başında Fransızların Katolik, Amerikalıların Protestan Araplar
arasında başlattıkları faaliyetler giderek yoğunlaşmıştı. İngiliz, Rus ve Almanların kendi aralarında yaşadıkları çekişmede Osmanlı topraklarını rekabet sahası
olarak görmeleri Birinci Dünya Savaşı öncesinde Suriye’nin içine sürüklendiği
kargaşanın dış etmenlerini oluşturmuştu. Bu dönemde Arapça dilini diriltme ve
Emevi merkeziyetçiliğini yeniden kurma amacı güden entelektüel Arap milliyetçi
talepleri, Suriye’de en güçlü akımı oluşturuyordu.
Birinci Dünya Savaşı, Suriye toplumunda üçlü bir bölünme meydana getirdi.
Müslümanların büyük bölümü, kendi inançlarının garantörü olarak gördükleri Osmanlı Devleti’ni desteklerken, Hıristiyan ve Yahudi azınlık toplumları bağımsızlık
fırsatı olarak gördükleri bu savaşta Avrupalı güçlerin tarafında durmuş, üçüncü grubu oluşturan ve genellikle bedevilerden oluşan bir kısım Arap isyancıları ise İngilizlerin desteklediği Şerif Hüseyin öncülüğünde Osmanlı’ya karşı ayaklanmışlardı. I.
Dünya Savaşı koşulları, bölgede İngiliz yönetiminin oldu bittilerini kolaylaştırmıştı.
Londra yönetimi, ittifak kurabileceği herkese sözler veriyor ve gizli anlaşmalar yapıyordu. Savaş gayretlerini teşvik etmek için Fransa ve Rusya ile 1916’da Sykes-Picot
anlaşması imzalayan İngilizler, Yahudi sermayesinin desteğini garanti altına almak
için de 1917 Balfour Deklarasyonu ile Siyonist lobilere Filistin’i vaat etti. İngilizler
Şerif ’e söz verdikleri Suriye’yi fiiliyatta Fransızlara bırakmış, Filistin bölgesinde de bir
Yahudi milli devletinin kurulması için hazırlıklara daha savaş sırasında başlamıştı.
Resim 3.1
Saykes-Picot
Anlaşması 1916
Kaynak: William
R. Polk, The Arab
World, 1986, USA
60
Modern Ortadoğu Tarihi
Bu anlaşmaların gerçek mahiyetini göremeyen Şerif ’in oğlu Faysal, savaş bittiğinde kendini fiili olarak Suriye kralı ilan ettiyse de, 1920 yılında toplanan San Remo
Konferansı’nda İngiltere ve Fransa, Arap dünyasını Sykes-Picot Anlaşması’na göre
bölme sürecini hayata geçirdiler. Müttefikler, söz konusu bölgede dört ayrı devlet
kurdular. Bunlardan Suriye ve Lübnan Fransa’nın kontrolüne verilirken, Irak ve Filistin ise İngiltere’ye kaldı. Fransızların, Faysal’ı Şam’dan kovması üzerine Britanya,
Şerif ’e vefa borcunu (!) yerine getirmek için Filistin’i ikiye bölerek Ürdün isimli bir
devlet oluşturdu. Ürdün’ün başına Şerif ’in oğullarından Abdullah’ı getiren Britanya, Abdullah’tan boşalan Irak Krallığı’na da 1921 yılında Faysal’ı geçirdi.
Sykes-Picot Anlaşması, modern Ortadoğu’nun tarihsel ve sosyal gereklerini gözardı
ederek yapay bir şekilde sınırlarını çizen anlaşmadır. Osmanlı hâkimiyetinden sonra sadece Suriye değil, tüm Ortadoğu bölgesi Britanya ve Fransa’nın çıkarlarına göre
çizilen sınırlarla bölündü. Yeni işgal yönetimleri sosyal gerçeklikten ve tarihsel alt
yapıdan çok uzak bir politik zeminde çizdikleri sınırlarda yeni ülkeleri bağımsızlığa
hazırlama misyonu ile işe koyuldular.
Fransız Manda Yönetimi
Manda idaresi, Birinci Dünya
Savaşı’ndan sonra Milletler
Cemiyeti tarafından Avrupalı
bazı ülkelere başka ülke
topraklarını idare etme yetkisi
veren yasal statüdür. Diğer
ülkeler üzerinde sömürge
kurmanın yasal maskesi olarak
da tanımlanmaktadır.
Suriye, 1920 yılında Fransız işgaline girdi. 1945 yılına kadar süren Manda yönetimi kendi gücünü kurmak için böl-yönet prensibini acımasızca uygulandı.
Bağımsızlık yanlısı milliyetçi hareketin Sünni ağırlık taşıması, Fransızları, azınlıklarla işbirliğine yönlendirdi. Sosyal bölünmeyi ve güvensizliği besleyen bu durum ileriki yıllarda Suriye toplumunda kapanması zor bölünmeler oluşturacaktır.
Fransızların attığı ikinci adım Suriye’yi siyasi olarak bölmek oldu. Buna göre işgal
yönetimi 1920’de Halep, Şam, Alevi ve Dürzi bölgelerinden oluşan Suriye Devletler Birliği’ni meydana getirdi. Böylece Suriye coğrafyasından 5 ayrı küçük devletçik meydana getirildi. Bu düzen, kısmen milliyetçilerin baskısı sebebiyle 1936’dan
sonra zayıflayarak bozuldu.
Değişik tarihlerde Fransızlara karşı yapılan halk ayaklanmalarında binlerce kişi
hayatını kaybetti. Sınıfsal ve ekonomik koşullara dayalı hoşnutsuzluğun her geçen gün daha da arttığı manda yönetimi döneminde, milliyetçilerin başını çektiği
hareketler direniş bilincini kamçılayarak, Fransızlara karşı yaygın bir muhalefet
oluşturmayı başardılar. 1928 yılında Fransız yönetimi, birçok milliyetçi grubu bünyesinde barındıran Ulusal Grup (Tecemmu’l-Vatanî) oluşumunu tanımak zorunda
kaldı. 1930 yılına gelindiğinde Fransa bir geri adım daha atarak, mevcut anayasaya
Suriyelilerin kendi hükümetlerini kurarak yönetilmelerinin önünü açan bazı maddeler koydu. 1936 yılında Suriye’nin Fransa dış ticaretindeki yeri ve stratejik önemi
tartışılmaya başlanmıştı. Fransa’da Leon Blum’un Sosyalist hükümeti yaklaşan II.
Dünya Savaşı öncesi ilgisini Avrupa’ya yoğunlaştırmak zorunda kalmıştı. Bu, Suriyelilere yıllardır bekledikleri fırsatı verdi ve 1936 yılında imzalanan bir anlaşma ile
Haşim Atassi’nin başkanlığında ulusal bir hükümet kurulması kabul edildi.
Hatay Sorunu
Manda idaresinin diğer bir çıkmazı İskenderun Sancağının Türkiye’ye bağlanma talepleri ile ilgiliydi. İskenderun bölgesi 1921 tarihli Türk-Fransız Anlaşması’na göre
özerk bir bölge olarak Suriye manda idaresine geçmişti. Bu özerk yapısını 1923’de
yitiren bölge, Halep eyaletine bağlanmıştı. Bu, nüfusun büyük bölümünü oluşturan
Türkler arasındaki huzursuzluğu daha da arttırdı. Hatay’ın çözümlenmemiş siyasi
statüsü sebebiyle Türkiye’nin dış politika gündeminde sürekli yer işgal eden konu,
3. Ünite - Merkezî Ortadoğu: Suriye, Filistin-İsrail, Lübnan
yaklaşan İkinci Dünya Savaşı sebebiyle bölgedeki hâkimiyeti zayıflayan Fransa ile
Türkiye’yi yeniden karşı karşıya getirdi. Suriye içindeki milliyetçilerle Türkiye’nin
baskıları arasında sıkışan Fransa çözümü 1937 yılında bölgeye otonomi tanımakta
gördü. Bu çerçevede uluslararası gözetimde 1938 yılında yapılan nüfus sayımına
göre oluşan Sancak Parlamentosu, Eylül 1938’de bağımsız Hatay devletini ilan etti.
Bir yıl süren bu bağımsızlık sonrası 1939 yılında yapılan halk oylamasında halkın
Türkiye’ye bağlanma yönündeki kararı ile anavatana iltihak gerçekleşti.
Bağımsız Suriye ve Yeni Milliyetçi Politikalar
II. Dünya Savaşı’nın başlamasının ardından Suriye’nin bağımsızlık süreci de hızlandı. Lübnan’ın ayrı bir devlet yapılması, Alevi azınlığın yaşadığı Lazkiye ilinin
bağımsız bir idari bölge haline getirilmesi ve 1939 yılında Türklerin çoğunluk
olduğu Hatay bölgesinin Türkiye’ye geçmesi gibi aşamalarla bugünkü modern
Suriye’nin sınırları çizildi. Suriyeli yerli elit, parlamenter bir yapı oluşturarak ülkenin yönetimini Fransızlardan geri almaya çalışırken, çoğunluğunu azınlık mensuplarının oluşturduğu askeri elitler ise Baas Partisi çevresinde odaklanmaya başladı. 1943 yılı Temmuz ayında yapılan genel seçimlerde Fransız karşıtı Milliyetçi
Cephe hükümeti oluşturularak ilk devlet başkanı olarak Şükrü el-Kuvvetli seçildi.
Fransızlar, bölgede artık kendileri için sonun yaklaştığını anlamışlardı ve bunun
önüne geçmek için son şanslarını kullanarak tutuklamaları ve şiddet kullanımını
arttırdılar. Ocak 1945 tarihinde Suriye hükümeti, ulusal ordu kurduğunu bildirerek Fransızlara savaş ilan etti.
Fransızlar, ülkedeki siyasi, ekonomik ve stratejik çıkarlarını garanti altına alacak bir anlaşma imzalamadan çekilmemekte diretince, Mayıs 1945 tarihinde Şam,
Halep, Humus ve Hama’da yoğun çatışmalar yaşandı. Fransız lider Charles de Gaulle, ateşkes ilan ederek, Şubat 1946 tarihinde ilan edilen BM çözüm önerisini
kabul etti. 15 Nisan 1946 yılında Fransız askerlerinin Suriye topraklarını terk etmesiyle 25 yıllık manda yönetimi sona erdi.
Fransızların çekilmesi ile Suriye tarihinde yeni bir dönem başladı. Ancak bağımsızlık dönemi, Fransız işgali sırasında ertelenen tüm ayrılıkları gün yüzüne
çıkarmakla kalmamış, ülkeyi değişik siyasi ve ekonomik çıkar grupları arasındaki
bir savaşın içine sürüklemiştir. Bu siyasi çıkar gruplarının başında dini ve mezhebi azınlıklar geliyordu. Soğuk Savaş yıllarının doğal ayrışması olan Doğu ve
Batı Bloğu yanlıları birbiriyle mücadeleye girişirken, milliyetçi grupların değişik
tonları arasındaki çekişme de siyaseti belirledi.
Şükrü el-Kuvvetli başkanlığındaki bağımsız Suriye’nin ilk ciddi problemi ise,
Mayıs 1948 yılında kurulmuş olan İsrail’e karşı yürütülen savaşa Suriye ordusunun katılması ile yaşandı. Yeni bağımsız Arap ülkelerinin hiç biri düzenli bir orduya ve donanıma sahip değildi. Savaşa avantajlı ve güçlü giren İsrail karşısında
büyük bir yenilgi yaşayan Arap cephesi, bunun bedelini ülke içi siyasetlerindeki
çalkantılarla fazlasıyla ödedi. Genç Suriye yönetimi de bundan nasibini aldı. Yenilgiden hükümetin yanlış politikalarını sorumlu tutan ordu, sivilleri suçlarken,
siviller de askerlere yükleniyordu. Yaşanan gerginlik ve tartışmalar ardından gelen Mart 1949 tarihindeki General Hüsni Zaim darbesi, ülkede askeri darbeler
dönemini de başlatmış oldu. Ordu, siyaseti belirleyen en önemli aktör konumuna
yükselirken, siyasi aktörlerin manevra alanı giderek küçüldü.
Modern Suriye devletinin sivil ve asker yönetici sınıfının temellerini atan Fransız manda
idaresi olmuştur. Örgütlü azınlık grupları, yeni Suriye’de bürokrasinin nüvesini oluştururken, Sünni çoğunluk dezavantajlı duruma düşmüştür. Bununla eş zamanlı olarak Suriye’nin
61
62
Modern Ortadoğu Tarihi
Soğuk Savaş yıllarındaki tercihini belirlemede büyük etkisi olan Batılı işgalcilere ve işgalci
olarak nitelenen İsrail’in kurulmasını destekleyenlere duyulan öfke, Suriye iç siyasetinde
1955 yılından itibaren Sovyetler Birliği yanlısı sol eğilimli aktörlere güç kazandırdı.
Baas Partisi: Yeniden diriliş
anlamına gelen “Baas”, Arap
milliyetçisi, sosyalist ve
antiemperyalist ideolojiyi
temsil eden siyasi partidir.
Soğuk Savaş Dönemi Politikaları ve Baas Diktatörlüğü
1950’li yıllar Suriye devlet kurumlarının oluşma yıllarıdır. Bu yıllara rengini veren en
önemli ideoloji ise Arap milliyetçiliğidir. Başını yeni askeri elitlerin çektiği bu milliyetçi akımın sözcüsü ise Mısır’da 1952 yılında iktidarı ele geçiren Cemal Abdunnasır
idi. Suriye gibi kuruluş felsefesini bu ideolojiye dayandırmış olan bir ülkede Nasır’ın
etkisi en önemli siyasi güçlerden biri olacaktır. Nitekim Suriye, birçok bölgesel ve
uluslararası konuda Nasır ile beraber hareket edecektir. 1955 yılında, Türkiye, Irak,
İran, Pakistan ve İngiltere arasında imzalanan Bağdat Paktı, bölgedeki en önemli
gerilim alanlarından birini oluşturuyordu. Nasır’ın karşı çıktığı bu pakt, Suriye yöneticilerinde de büyük bir hoşnutsuzluk oluşturmuştu. Suriye ile Türkiye’yi savaşın
eşiğine getiren gerilim süper güçlerin devreye girmesiyle çatışmaya dönüşmedi.
1956 Süveyş buhranı, savaştan yenilgiyle çıkmasına rağmen, Nasır’a büyük bir
karizma sağlamıştı. Nasır’ın Süveyş krizindeki tutumu, Arap kamuoyunda özledikleri bir zafer gibiydi. Suriye’deki şöhreti zaten yüksek olan Nasır, bu hamlesinden sonra bu ülkede adeta bir ulusal kahraman oldu. Bu gelişme, Arap birliğinin
hararetli savunucusu Suriye’deki yöneticileri oldukça iddialı bir hamleye cesaretlendirdi: Mısır’la birleşme projesi. 1 Şubat 1958 tarihinde güçlü bir Arap cephesi
oluşturmak için ilan edilen Birleşik Arap Cumhuriyeti (United Arab Republic,
UAR), Mısır ile Suriye’yi birleştirmekle kalmayacak, özlenen Arap birliğinin de
ilk nüvesini oluşturacaktı. Ancak Suriyelilerin hesapları istedikleri gibi gelişmedi.
Birlik, Nasır’ın dikta eğilimleri ve Mısır’ın siyasi üstünlüğü sebebiyle her alanda
Suriye’nin aleyhine gelişti. Bir anlamda Suriye artık yok olmaktaydı. Üç yıl sonra,
1961 yılında, Suriye bu birlikten çekildi ve birlik projesi de sona erdi.
1960’lı yıllara girerken Suriye iç politikasında en büyük aktörler; Nasırcı gruplar, Müslüman Kardeşler ve Baas Partisi idi. Bu siyasi bölünme içinde Baas Partisi
örgütlenme tekniği, söylemleri ve az bilinirliği ile diğerlerinden daha avantajlı görünüyordu. Ordu içindeki Baasçı subayların Mısır’la birliğe son veren darbelerinin ardından kendi içlerindeki bölünme geçici bir zaaf oluştursa da, uzun vadede
Baas’ın iktidarını güçlendirdi. Baas rakiplerini etkisizleştirip iktidarını sağlamlaştırırken, kendi içindeki güç mücadelesiyle de uğraştı.
Suriye’de gelecekteki tüm politik yaşamı yakından ilgilendiren Baas bölünmesi 1963 yılında yaşandı. Rakip gruplardan geleneksel ve tutucu (Old Guard) kesime parti kurucuları Mişel Eflak (Hıristiyan), Salahaddin el-Bitar (Nusayri) ve
General Emin el-Hafız (Sünni) öncülük ediyordu. Bunların karşısında Suriye’de
sosyalist politikaların acilen uygulanmasına ve Sovyetler Birliği ile yakın işbirliği
gibi değişimci politikalara öncelik veren Bölgeselci Kamp (Regionalist Camp) bulunuyordu. Salah Cedid, Muhammed Umran ve Hafız Esad gibi Nusayri azınlığa
mensup subaylar bu grupta yoğunlaşmıştı. Üç yıllık iç çekişme 1966’da yeni bir
darbeyi ve ikinci grubun tüm siyasî ve askerî kurumlarda hâkimiyetini getirdi.
Ülke, parti içi çekişmelerle meşgul iken, siyasi alt yapı ve ekonomik kalkınma
büyük yara almıştır. Üstelik yıllarca süren iç gerilim Suriye’de baskıcı bir yönetim
ortaya çıkarmıştır. Sadece rakip baasçıların değil tüm muhalif grupların ezildiği
ülkede tam bir polis devleti kurulmuştur. İçerideki bu gerilimi bir şekilde dağıtmak isteyen Baasçı kadrolar İsrail düşmanlığını manipüle ederek dikkatleri dış
düşmana yoğunlaştırmayı başarmıştır.
3. Ünite - Merkezî Ortadoğu: Suriye, Filistin-İsrail, Lübnan
FİLİSTİN SORUNU VE İSRAİL’İN ORTAYA ÇIKIŞI
Bilad-i Şam yani Suriye’nin güneyindeki coğrafi bölgeye Filistin adı verilmektedir.
Ancak tarih boyunca bu coğrafyada Filistin diye bir devlet olmadığı için siyasi
sınırları da olmamıştır. Osmanlı döneminde Kudüs, Akka ve Nablus idari bölgelerinden meydana gelen bu coğrafyanın bu günkü isimlendirme ile sınırları İngiliz
mandası (1922-1948) döneminde çizilmiştir. Kuzeyde Suriye ve Lübnan, batıda
Akdeniz, güneyde Mısır ve Sina çölü ile Akabe körfezi ve doğuda Ürdün ile çevrili
olan bölge Filistin toprakları olarak kabul edilmektedir. İslam’ın erken devrinden itibaren Müslümanların idaresine geçen bu topraklar, ortaçağda yaklaşık yüz
yıllık bir haçlı idaresinin dışında hep Müslümanların elinde olmuştur. 1516’dan
sonra Osmanlılar tarafından idare edilen bölge, Birinci Dünya Savaşı sonunda
önce özerk statülü bir bölge ardından İngiliz Mandası idaresine verilmiştir. Etnik
olarak Filistin halkının tamamı Arap’tır. Dini olarak da çoğunluğu Müslümanlar
olmak üzere Hristiyan ve daha az sayıda Yahudilerden oluşmaktaydı. Asırlarca
belli bir dengede devam eden bu demografik gelişme, 19. yüzyılın sonlarına doğru özellikle Rusya’da katliama uğradıktan sonra bölgeye başlayan Yahudi göçleri
ile değişim göstermiştir. Avrupa, Asya hatta Afrika’dan gelen göçmen Yahudiler
ile bölgede etnik kimlikler de değişmeye başlamıştır. Rusya’da başlayan Yahudi
aleyhtarlığı 1881 yılında bir katliama dönüşünce bütün dünyada dağınık bir şekilde yaşayan Yahudilerin bir yerde toplanmaları fikri gündeme gelmiştir. Bu konuda pek çok alternatif olmasına rağmen akla gelen en önemli yer Yahudilerin
dünyaya dağıldıkları Filistin olmuştur. Bu süreçte Avrupa’da başlatılan Siyonizm
hareketi ile Filistin’e göç teşvik edilmeye başlamıştır.
Siyonizm Hareketi
Tarih içinde Avrupa’da genellikle hüsn-ü kabul görmemiş olan Yahudiler yurt
arama fikrini daima canlı tutmuşlardı. Zihinlerinde mevcut olan “vaat edilmiş
topraklar” fikri ise, onları Filistin’e yönlendiriyordu. 18. yüzyılın sonlarında Musevileri kutsal topraklara yerleştirme düşüncelerini dile getiren Napolyon, Yahudilerin bu yöndeki umutlarını yeşertti. Öte yandan 1818’de Amerika’da Mordehay Manual Noah ve 1830’da da Fransız tarihçi Joseph Salvador Siyonizm’den
bahsederek Yahudilere hedef gösterdi; hatta, Salvador bunun için bir kongre
toplanmasını önerdi. İngiltere’de Hollingsworth ve Almanya’da Sosyalist Moses
Hess ile Hahambaşı Hirsch Kalisher de Siyonizm fikirlerine katkıda bulundular.
Bu konudaki ilk adım 1870’de Alliance İsraélite tarafından Yafa yakınlarında bir
ziraat mektebi açılması ve orada “Siyon Sevdalıları” adıyla bir cemiyetin kurulmasıyla atıldı.
Osmanlı Sultanı II. Abdülhamid bölgeye yapılan göçleri engellemeye çalışsa da
istenen sonuçlar alınamamıştır. Özellikle İsviçre’nin Basel kentinde toplanan ilk
Siyonist kongresinden sonra Yahudilerin Filistin’de yurt edinme/devlet kurma faaliyetleri hızını arttırmış ve bu talep resmen Osmanlı Devleti’ne siyonizmin öncülerinden olan Theodor Herzl tarafından 1896’dan itibaren müteaddit defalar iletilmiştir. Ancak her defasında reddedilmiştir. Theodor Herzl, Yahudi Devleti adıyla
1896’da bir kitap neşrederek Yahudilerin devlet kurma fikirlerini ve planlarını ortaya koyar; bu tarihten sonra Avrupa’nın çeşitli kentlerinde toplanan kongrelerde
bu düşünce daha da geliştirilir. Birkaç kere İstanbul’a gelen ve II. Abdülhamid’den
Filistin’de bir yer talep eden Theodor Herzl, başarılı olamadığı gibi, Filistin’e Yahudi göçünü engelleyen kararların çıkmasına sebep oldu. 1904’teki ölümüne kadar
dünya liderleriyle görüşerek yer bulmaya çalışan Herzl, bu konuda başarılı olama-
63
64
Modern Ortadoğu Tarihi
dı. Filistin dışında gündeme gelen Sina ve Doğu Afrika gibi bazı seçenekler ise,
Yahudiler tarafından benimsenmedi. Bu arada Osmanlı vatandaşı olan Filistin Yahudileri desteklendi ve kurulan şirketler aracılığıyla daha fazla toprak sahibi olmaları sağlandı; ayrıca kaçak göçmenlerle yavaş yavaş Filistin topraklarında Yahudi
kolonileri oluşturuldu. Ancak Siyonistler asıl fırsatı Birinci Dünya Savaşı yıllarında elde ettiler. İktisadî nüfuzları ve ellerindeki basın aracılığı ile Avrupa kamuoyunu etkilemeyi başaran Yahudiler, 1917 yılında kendilerine Filistin’de bir Yurt ve
Devlet imkânını sağlayacak olan Balfour Deklarasyonunu ilan ettirmeyi sağladılar.
İngiltere Dışişleri Bakanı Bolfour tarafından Lord Rothschild’e 18 Temmuz
1917’de verilen ve daha sonra Balfour Deklarasyonu diye adlandırılan bir taslak
karar akabinde Filistin’de bir Yahudi Devleti kurulması fikri tartışılmaya başladı.
Yahudilerin kararlılığı ile taslak metin İngiliz kabinesi tarafından da benimsenerek 2 Kasım 1917’de açıklandı. Balfour’un mektubu esasında Yahudilere net bir
vaat içermemektedir; fakat, bunu bir vaat olarak algılayan İngiltere’deki Siyonistler Londra’da elli bin kişilik büyük bir miting düzenleyerek Filistin konusundaki
niyet ve arzularını bütün dünyaya ilan ettiler. Büyük bir yankı yapan bu toplantı
Avrupa kamuoyunda da geniş yer buldu. Savaştan bir hayli önce sadece bir hayal
olarak ortaya çıkan Siyonizm, yani Filistin’de bir Yahudi devleti kurma fikri, Avrupalı Yahudi sermayedarların işin içine girmesiyle birlikte hayata geçme imkânı
buldu. Aslında, Yahudi siyasetçiler, savaş öncesinde uluslararası rekabetten çekindikleri için devlet kurma fikirlerini düşük perdeden seslendirirseler de, savaşın
çıkmasıyla birlikte önlerine çıkan bu altın fırsatı değerlendirmek amacıyla her çareye başvurdular. Böylece İngiltere, Fransa ve Rusya’dan oluşan İtilâf Devletleri’nin
Osmanlı Devleti’nin taksimini ön gören planlarının içine kendi fikirlerini de yerleştirdiler. Museviler, kısa zamanda o sıralarda tarafsız olan Cenevre, Bern ve Lahey de birer istihbarat şubesi kurup, başta Avrupa olmak üzere fikirlerini bütün
dünyaya yayarak Filistin’de Yahudi devleti kurma yolunda önemli adımlar attılar.
İngilizler’in 1917 yılının Aralık ayında Allenby komutasında Kudüs şehrini ele
geçirmeleri, Filistin bölgesini Osmanlı hâkimiyetinden çıkararak 1920 yılına kadar sürecek olan İngiliz askeri idaresine soktu. Bu süre içinde İngiltere muhtemel
çatışmaları dikkate alarak Arapları yanlarındaki bir Yahudi yurduna alıştırmaya
çalıştı. Şerif Hüseyin’in oğlu Faysal ile Siyonistlerin lideri Weizmann İngilizlerin
aracılığıyla müteaddit defalar görüştüler. Fikirleri her ne kadar birbirine yakınlaşsa
da Faysal bir Yahudi devletine razı gelmedi. Fakat 1920 San Remo Konferansında
Filistin bölgesinin İngiliz mandasına verilmesi her şeyi değiştirdi. Zira burada idare sivilleştirildi ve bir Yahudi hatta ateşli bir Siyonist olan olan Sir Herbert Samuel
İngilizler adına sivil yüksek komiser olarak atandı. Bu durum Yahudilerin beklentilerini arttırırken çoğunluğu oluşturan Arapları (%85’i) endişelendirdi. İngiliz komiser kendisini siyonizmi hayata geçirmek ile görevli görüyordu. Bu gücünü Balfour Deklarasyonundan almaktaydı. Orada vaat edilen yurdu o da Weizmann gibi
devlet olarak anlıyordu. Oysa İngilizler tam olarak bunu kastetmediklerini düşünüyorlardı. İngilizlerin bu çelişkisi çoğunluğun haklarının gaspına neden olduğu
gibi, İsrail’in kuruluşunu da kolaylaştırdı. Bu süreçte Arap ve Yahudilerin birlikte
geleceğini hazırlayacak bir yapı oluşturulamadı tam aksine manda yönetimi çatışmaya sebep olacak bir dizi düzenlemeler yaptı. Müslüman ve Hristiyan Araplar
1919 sonunda Kudüs’te birinci Filistin Kongresini düzenlemişlerdi ve bunu her
yıl tekrar etmeye başlamışlardı. İkinci kongrede Kudüs eski belediye başkanlarından Musa Kazım el Hüseyni başkanlığında bir Arap İcra Kurulu oluşturuldu.
Her ne kadar hem halkın tam desteğini sağlayamamış hem de manda idaresi ile
65
3. Ünite - Merkezî Ortadoğu: Suriye, Filistin-İsrail, Lübnan
uzlaşamamış olsa da bu kurul 1934 yılına kadar Arapların en etkin kurulu olarak
varlığını sürdürmüştü. Aynı süreçte siyonizme karşı fikirleri ile bilinen fakat şiddet
yanlısı olmayan Hacı Emin el Hüseyni (Osmanlı ordusunda görev yapan eski bir
subay) Kudüs müftüsü olacak ve Müslümanlar arasında prestij kazanacaktır. Daha
sonra da özellikle Arap İcra Kurulunun sona ermesi ile neredeyse Filistin’in tek
lideri olacaktır.
Aynı şekilde Yahudiler de teşkilatlanıyorlardı. 1920’de Dünya Siyonist örgütü
şemsiyesi altında Filistin Siyonist İcra Kurulu faaliyete geçirildi. 1929 yılında bu
kurul Yahudi Ajansına dönüştü. Filistin’e Yahudi göçlerini örgütlediği gibi Yahudilerin de idaresini yürüttü. Kontrolsüz Yahudi göçlerinin oluşması, demografik
yapının gittikçe Arapların aleyhinde gelişmesi bir dizi anlaşmazlıkları da beraberinde getirdi. Şiddeti ve terörü ön plana alan ve bu yolla Arapların göç etmesini
arzu eden siyasi guruplar, sendikalar kuruldu. Bu guruplardan birisinin (Histardut) yöneticisi ve 1948’de kurulacak İsrail devletinin ilk başbakanı Ben-Gurion
1935 yılında Yahudi Ajansının başkanlığına seçildi.
Birinci Dünya Savaşı yıllarında mahfillerde ve basında başlayan Siyonizm ile ilgili tartışmalar, sadece Kudüs’teki kutsal mekânlarla sınırlı değildi; Müslümanların
kutsal mekânları da gündeme getirilerek bir noktada Osmanlı Devleti ile Hilâfetinin
geleceği de tartışılıyordu. Arap coğrafyasının savaş sonrasında şekillendirilmesi
sorunu ortaya çıkmıştı. Daha başından beri Modern Ortadoğu’nun Filistin meselesi üzerinden şekillendiği ve bu sorun çözümlenmeden burada barışı sağlamanın
mümkün olmadığı açıktı.
Resim 3.2
Filistin’i Bölme Planı, 1936
Kaynak: William R. Polk, (1986).
Resim 3.3
BM’nin Filistin’i Bölme Kararı, 1947
Kaynak: William R. Polk, (1986).
66
Modern Ortadoğu Tarihi
1967 Savaşında Suriye ve Azınlık İktidarı’nın Doğuşu
İsrail’in yayılmacı politikalarına karşı en büyük tepki Filistinli direnişçilerden geliyordu. Bu grupların İsrail’e yönelik saldırılarında Arap ülkelerinin topraklarını kullanmaları, 1960’ların sonunda gerilimi oldukça arttırmıştı. İsrail’in amacı
kendisine sınır oluşturan tüm Arap ülkelerinde birer tampon bölge oluşturacak
şekilde toprak işgallerini genişletmekti. Bunu da, hiç beklenmedik bir anda şok
saldırıyla gerçekleştirmek istiyordu. 5 Haziran 1967 tarihinde İsrail güçleri önceden savaş ilanı olmaksızın ani bir hamleyle Mısır, Ürdün ve Suriye’ye karşı hava
saldırılarına başladı. Kısa süre içinde Mısır ve Ürdün’ün tüm hava savunma birimleri yok edildi. Suriye, ani saldırılar karşısında neredeyse hareket bile edememişti. Hava savunması çöken Suriye, kara birliklerini harekete geçiremeden İsrail,
stratejik Golan Tepelerinin işgalini tamamlamıştı bile. İsrail’in topraklarını ikiye
katladığı savaş sonunda Mısır Sina yarımadasını (Gazze dahil), Ürdün Batı Şaria’yı
Toprak Karşılığı Barış
(Kudüs dahil), Suriye ise Golan’ı kaybetmişti. İsrail’in kimyasal silah kullandığı bu
Prensibi: İlk defa BM
savaşta 20 binden fazla insan hayatını kaybetmiş, on binlerce insan sakat kalmış
Güvenlik Konseyi’nin 242
ve yüzbinlerce insan yerinden edilerek mülteci kamplarında yaşamaya başlamışsayılı kararı ile gündeme
gelen ve Arap-İsrail barışının
tır. Savaş sonunda Nasır liderliğindeki Arap milliyetçiliği yerini, Filistin merkezli
özünü oluşturan ilkedir. Bu
yeni bir milliyetçi anlayışa bırakırken, kabul edilen 242 sayılı BM kararı ile toprak
ifade, Arap ülkelerinin savaş
tehdidinden vazgeçmeleri
karşılığı barış prensibi ilk defa gündeme gelmiş ve ateşkes ilan edilmiştir. Savaş
karşılığında İsrail’in işgal ettiği
her ne kadar bölge insanları için felaket getirmiş olsa da Suriye’deki siyasi ve askeri
topraklardan çekilmesini
öngörmektedir.
elitler için farklı sonuçlar doğurdu.
Savaşa hazırlıksız yakalanan Suriye’nin iç ve dış politikası ciddi bir sarsıntı
geçirdi. Stratejik Golan Tepeleri’nin kaybedilmesi, Suriye ve Mısır’daki radikal
sosyalist rejimlere duyulan güveni tamamen yok etti. Suriye’de, muhalif ılımlı
sosyalist ve sağcı gruplar, başarısız hükümete karşı harekete geçerken, yenilginin
sorumlularından biri olan Genelkurmay Başkanı Hafız Esed’in planları farklıydı. Yenilgiden sonra siyasileri ve özellikle rakibi Salah Cedid’i sistemli biçimde
yıpratma kampanyası başlatan Esed, Baas Partisi’nin ordu ve sivil örgütlerinde
kendisine muhalefet edebilecek tüm önemli kişileri tasfiye etti. Kendine sadık kişileri ve özellikle yakın çevresini stratejik pozisyonlara atayan Esed, 1970 yılında,
yönetime doğrudan el koydu.
Hafız Esed, “Hareketü’t Tashih” (Düzeltme Hareketi) olarak isimlendirdiği darbe sonrasında güven oluşturacak adımlar attı. Siyasi tutuklulardan bazıları serbest
bırakılarak, reform vaatleri eşliğinde kimi baskılar hafifletildi. Ancak muhalefetin
yeniden güçlenmeye başlaması üzerine yenilikçi adımların arkası gelmediği gibi,
sonraki yıllarda muhalefet karşısındaki tutumu sonucu, Suriye yönetimi yine tek
adam yönetimine kaydı. Esed’in 1970 yılındaki iktidarı, gerek Batılı ülkeler ve gerekse de Sovyetler Birliği tarafından olumlu karşılanmış ve çabucak onay almıştı.
Söz konusu ülkeler, sert görüntüsüne rağmen kendisiyle anlaşmanın kolay olacağını düşünüyorlardı. Çünkü Esed, rakibi Cedid ile olan çekişmesinde, başından
beri dış politika konusunda yumuşak mesajlar vermişti.
Bu fark ilk olarak Arap ülkeleri ile ilişkilerde hissedildi. Uzun yıllar bozuk olan
ilişkilerin tamiri için yeni bir dış politik açılım gerçekleştirildi. Dışarıda radikal
devrimci söylem terk edildi. Tarihsel düşmanlar, Suudi Arabistan ve Ürdün’e dahi
zeytin dalı uzatıldı. Esed’in temel stratejisi Suriye’nin Arap dünyası içinde yaşadığı
izolasyonu kaldırmak ve bir ileri adımda Arap birliğinin çatısını oluşturmaktı. Arap
ülkeleri ile ilişkilerin onarılmasında uzun vadeli stratejik amaçların yanı sıra, yakın
vadede girişilecek olan yeni bir Arap-İsrail savaşının rolü de büyüktü. Bu arayış,
1970’li yıllar boyunca Suriye’nin siyasi konumunu önemli ölçüde güçlendirmiştir.
3. Ünite - Merkezî Ortadoğu: Suriye, Filistin-İsrail, Lübnan
Bu politikanın bir yansıması olarak, İsrail’e karşı 1973 savaşında hemen tüm Arap
ülkeleri Suriye’nin savaş gayretlerine destek vermiştir. Yine, 1975 Lübnan iç savaşında olduğu gibi Suriye’nin tüm Arap ülkeleri adına hareket etmesine göz yumulmuştur. Hafız Esed yönetimindeki Suriye’de dış politikada değişikliğin diğer boyutu Batı
ve Doğu Blokları arasındaki rekabette Suriye’nin konumunu dengeye oturtmayla
ilgiliydi. Kendisinden önceki Baas politikalarının aksine Esed, tamamen Sovyetler
Birliği’ne bağımlı kalmak istemiyordu. Pragmatik dış politikaya inanan Esed, işgal
altındaki Suriye topraklarını geri almada İsrail’i ikna edebilecek tek gücün ABD
olduğunu bildiğinden, ilişkilerde dengeyi savunmuştu.
Yom Kippur Savaşı
1967 savaşında Golan tepelerinin kaybedilmesi Suriye’deki her bireyin hayatında
derin yaralar açmıştı. Bu stratejik kaybın ötesinde İsrail’in yakın bir tehdit haline gelmesi Şam yönetimini yeni bir hamle yapmaya mecbur bırakıyordu. Kendi
topraklarını geri almak üzere hazırlıklara koyulan Suriye, Doğu Bloku ülkelerine
silah siparişleriyle işe başladı. Ayrıca Mısır ile gizli bir anlaşma yapılarak ortak savaş planları hazırlandı. Bu çerçevede Filistin direniş gruplarına destek arttırılarak
İsrail’i yıpratma çabaları hızlandı. Arap ülkeleri ilk defa tam hazırlıklı olarak bir
savaşa giriyordu.
Mısır ve Suriye, ezeli düşmanları İsrail’in kısıtlı insan kaynağı nedeniyle çok
insan kaybı olan bir savaşa dayanamayacağını düşünüyordu. Bu nedenle birçok
cephede aynı anda açılacak yoğun bir savaş, İsrail ordusunun gücünü böleceği
için direncini kıracaktı. İsrail’in ekonomik potansiyeli uzun sürecek bir savaşı
kaldıramazdı.
6 Ekim 1973 tarihinde Mısır ve Suriye birlikleri aynı anda İsrail’e karşı iki farklı cepheden ortak saldırısı başlattı. Sürpriz saldırı ile başlayan savaşın ilk günleri
Arap cephesinin lehine gelişti. İki günde İsrail’in 500’den fazla tankı ve 49 uçağı yok
edilmişti. Ancak, müttefikinin yenildiğini gören Amerika’nın yardımları ile kendini toparlayan İsrail karşı saldırıya geçtiğinde Suriye cephesinde büyük bir zaaf
belirdi. Irak, Cezayir, Fas ve Suudi Arabistan’ın gönderdiği askeri desteğe ve petrol
ambargosuna rağmen Şam yönetimi savaşı aynı avantajlı konumda götüremedi.
ABD ve Sovyetlerin kendi müttefikleri lehine olaya müdahil olmaları savaşın çapını genişlettiğinde, Ortadoğu’daki savaş uluslararası bir nükleer krize dönüşmeye
başladı. BM Güvenlik Konseyi’nin aldığı 338 sayılı kararla ateşkes ilan edilerek
mevcut statükonun kötüleşmesi önlendi. Savaş, askeri anlamda İsrail’i geriletse de
bu başarı Suriye ve diğer Arap ülkelerine topraklarını geri getirmeye yetmedi.
Suriye, Lübnan İç Savaşı’nda
Ortadoğu siyasetinde Suriye’nin en hayati girişimlerinden biri Lübnan savaşıdır.
Lübnan’da iç politikadaki etnik gerilim 1970 yılından itibaren tırmanışa geçti. Özellikle artan sayıda Filistinli mültecinin ülkeye gelişi Lübnan’daki Müslüman Sünni
nüfusu arttırdığı için, Hıristiyan ve Şii kesimlerde derin bir hoşnutsuzluk başlamıştı. Birkaç yıl süren sinir harbi nihayetinde 1975 yılında Filistin gerillaları ile Lübnan’daki Hıristiyanlar arasında patlak veren çatışma 14 yıl sürecek iç savaşı başlattı. Haziran 1976’da dönemin Lübnan Devlet Başkanı Süleyman Farance’nin resmi
talebi üzerine müdahale eden Suriye birlikleri, burada Filistinlilere ve sol güçlerin
aşırı güçlenmesini önlemek için Maruni Hıristiyanlara arka çıktı. Aynı yılın sonlarına doğru çatışan taraflar arasında ateşkesi sağlayan ve istikrarsız bir güç dengesi
kuran Şam yönetimi, Lübnan’da o tarihten 1980’lerin sonuna kadar sürecek olan
67
68
Modern Ortadoğu Tarihi
çarpık diplomatik yapının temelini attı. Lübnan siyasi yapısında da bir takım değişiklikler yapan Suriye, Mayıs 1976’dan itibaren Lübnan seçimlerinde kendi adaylarını seçtirerek iç politikaya hakim oldu.
Tüm siyasi gerekçeler bir yana, Suriye’nin Lübnan’daki varlığının en temel nedenlerinden biri güvenlik kaygılarıdır. Suriye’nin stratejik açıdan en önemli bölgelerinin başında kuzeydeki sanayi kentleri Hama, Halep ve Hums gelmektedir.
Bu kentlerin ekonomik konumlarının yanı sıra, aynı zamanda ülke savunmasında
kritik rolü olan askeri üslere de ev sahipliği yapmaları, korunmaları konusunda
önceliklerini ikiye katlamaktadır. Suriye, 1950’li yıllardan beri İsrail güçlerinin,
ulaşım açısından oldukça müsait olan, güneybatı-kuzeydoğu yönünde uzanan
Beka Vadisini kullanarak Suriye’nin sanayi bölgelerinin bulunduğu bu kuzey bölgelerine kolayca ulaşmasından endişe duymuştur. 1987 yılındaki Lübnan ateşkesi
ile birlikte ülkedeki iç savaşın sonra ermesi bu ülkede bulunan otuz bini aşkın
Suriye askerinin konumunu ciddi anlamda işlevsiz hale getirdi. 1990’lı yıllar boyunca yapılan uluslararası baskılara direnmeyi başaran Şam yönetimi, 2005 yılında Lübnan Başbakanı Refik Hariri’ye yönelik suikasttan sonra tüm askerlerini
Lübnan’dan çekti. Ancak Lübnan’ın da içinde olduğu “Büyük Suriye” kurma hayalinin de bu ilişkilerdeki etkisi azımsanamaz.
Suriye-İran Yakınlaşması
Arap ülkeleriyle yaşanan yakınlaşma ve İsrail karşısındaki birliğin istenilen seviyeye gelmemesi Şam yönetiminde hayal kırıklıkları ile birlikte farklı eğilimleri gerektirdi. Özellikle Mısır’ın 1979 yılında Camp David anlaşmasının ardından İsrail’le
barışması, Suriye’yi sadece savunmasız bir konumda bırakmadı, güçlü bir müttefik
arayışına da itti. Şam’ın imdadına 1979 yılında devrim yaşanan İran yetişti. Şiddetli İsrail karşıtı politik söylem Suriye’nin en fazla ihtiyaç duyduğu yaklaşımdı. Bu
yakınlaşmanın bedeli ağır oldu ve bu politika Suriye’yi Arap ülkelerinden uzaklaştırmaya başladı. Özellikle 1980’de patlak veren İran-Irak savaşında, diğer Arap ülkelerinin aksine İran yanında yer alan Suriye, geçmiş yıllarda inşa ettiği tüm Arap
ittifaklarını yitirdi. Suriye Arap politikalarından dışlandı. Suriye’nin tutumu, hem
petrol üreten Arap ülkelerinden sağladığı gelirin hem de yurt dışındaki Suriyeli
işçilerin gönderdikleri dövizin azalmasına yol açtı. Suriye’nin Arap dünyasından
uzaklaşmasında sadece İran faktörü değil, içerideki baskılar da rol oynadı. Suriye’de
Müslüman Kardeşler hareketinin başını çektiği muhalefetin sesini yükselterek,
Esed yönetimini devirme girişimi, önce baskıları ardından şiddet sarmalını ve katliamları beraberinde getirdi. Büyük kentlerde başlayan askeri operasyonlar 1982
yılında Hama kentinin yerle bir edilmesi ile zirveye ulaştı. Binlerce sivilin hayatını
kaybettiği olaylar muhalefetle birlikte Suriye’nin tüm saygınlığını bitirdi. 1980’li
yıllar boyunca süren bu çıkmaz, Suriye’yi daha agresif bir diktatörlüğe dönüştürdü.
1
1980’li yıllarda Suriye’nin Ortadoğu’daki Arap politikalarından dışlanmasının sebepleri ne olabilir?
Türkiye ile Su ve Güvenlik Sorunları
Soğuk Savaş yıllarında farklı siyasal kutupların müttefiki olan iki ülke Ortadoğu
bölgesinde adeta ABD ve Sovyetlerin temsilcisi gibiydi. Ancak bu sistemik çekişmelerde katalizör rolü oynayan sorunların başında su ve güvenlik krizleri geliyordu. Sorun ilk defa 1950’li yıllarda gerek Suriye ve gerekse Türkiye’nin Fırat nehri
üzerinde büyük çaplı projeler geliştirmeye başladıkları bir dönemde kendini gös-
3. Ünite - Merkezî Ortadoğu: Suriye, Filistin-İsrail, Lübnan
terdi. Projelerin çapı su dengesini fazla etkilemediği için 1980’lere kadar su paylaşımından dolayı ciddi bir gerilim olmadı. Ancak, 1970’lerin ortasından itibaren
Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) çerçevesinde devasa yatırımlar yapmaya başlayan Türkiye’nin Fırat ve Dicle nehirlerine ilişkin planları komşularla ilişkilerini
olumsuz etkiledi. Sorunu çözmek üzere 1983’te Türkiye, Irak ve Suriye arasında
Ortak Teknik Komite kuruldu. Uzun ve çetin pazarlıklar ardından, 1986 yılında
Suriye 1987 yılında Türkiye başbakanlarının karşılıklı ziyaretleri sırasında imzalanan anlaşmalarla su paylaşımı adil ve hukuki ölçütlere bağlandı.
Bu döneme damgasını vuran diğer ikili sorun ise Türkiye’de faaliyet gösteren terör örgütlerine Suriye’nin verdiği destektir. 1980’lerde iki ülke adeta “teröre karşı
su” pazarlığına girişmişlerdi. 1983 yılına kadar Ermeni Asala Örgütü’nü destekleyen
Suriye, 1978 yılında Türkiye’den kaçan Abdullah Öcalan’ın Şam’a yerleşmesinden
sonra da PKK’ya ev sahipliği yaptı. Suriye’den sağlanan lojistik ile Türkiye’de terör
eylemleri yapılmasından duyulan rahatsızlık, Ekim 1998 tarihinde iki ülkeyi savaşın
eşiğine getirdi. Öcalan’ın teslim ya da Suriye’den sınır dışı edilmesini isteyen Türkiye,
sınıra asker yığınağı yapınca gerilim zirveye çıktı. Muhtemel savaşı durdurmak için
Mısır ve İran’ın arabuluculuğunda yumuşayan ortam 1998 yılında iki ülkenin güvenlik anlaşması imzalaması ardından yerini kısmen iyileşen ikili ilişkilere bıraktı.
Barış Süreci ve Suriye
1990’li yılların başında, Doğu Bloğu’nun çöküşü ile birlikte, Suriye sadece siyasi
destekçisini değil aynı zamanda ekonomik hâmisini de yitirmişti. Böylesi karamsar bir tablo içinde Suriye yönetiminin seçenekleri daralmıştı ve Batılı ülkelerden gelecek dayatmalara karşı daha dirençsiz görünüyordu. Ancak, 1991 yılındaki körfez krizi Şam yönetimine ciddi bir ekonomik kazanç getirdi. 1991 yılında
Irak’ın Kuveyt’i işgali ile patlak veren savaşta, Suriye batılı koalisyon lehine oynadığı olumlu rol nedeniyle milyarlarca dolarlık yardım aldı. Suriye’nin içinde bulunduğu koşullar, onu Körfez savaşının hemen ardından toplanan Madrid Barış
Konferansı’nda İsrail ile aynı masaya oturmaya mecbur etmişti. Hemen tüm Arap
ülkelerinin katıldığı konferans, barış sürecinin de başlangıcını oluşturdu.
Madrid sonrası başlayan Suriye-İsrail ikili barış görüşmeleri ve pazarlıkları
kesintili dönemlerle Aksa İntifadası’nın başladığı 2000 yılına kadar, 10 yıl sürdü.
Onlarca farklı oturum halinde yapılan pazarlıklar sırasında Suriye, Golan tepelerinin ön koşulsuz boşaltılmasında ısrar ederken İsrail tarafı Şam yönetiminin, Filistinli gruplara desteğini kesmesini öngören güvenlik garantilerinde ısrarcı oldu.
Bir süre sonra sağırlar diyaloguna dönen süreç tamamen bitti.
Arap ülkeleri arasında Suriye’nin politik tercihlerini farklı kılan, İsrail’e coğrafi yakınlığıdır. Yakınlık, bir yandan Suriye’deki idarecileri düşmana karşı uyanık kılma gibi bir fonksiyon görürken diğer taraftan bunun yol açtığı uyanıklık
ülke politikasını sürekli “seferberlik” havasına büründürmüştür. Golan ve Güney
Lübnan gibi Suriye için oldukça stratejik önemi olan bölgelerin İsrail işgali/nüfuzu altında bulunması, bu seferberlik politikasının haklılığını sürdürmektedir.
Öte yandan ülke nüfusunun yüzde 5’ini bile oluşturmayan bir azınlık grubunun,
ülkenin önemli mevkilerini elinde bulundurması, bu azınlığı Sünni çoğunluğun
nezdinde kendisini meşrulaştırıcı çabalara itmiştir. Azınlık iktidarı, gerek ülke
içindeki İslami muhalefetten gerekse de Arap ülkelerinden, kendisine yöneltilen
suçlamaları İsrail karşısında tavizsiz bir tutum takınarak desteğe çevirmeye çalışmaktadır. Bu siyasi anlayış, Suriye’deki hükümetlerin “ülke varlığına yönelmiş
dış düşman” söylemini güçlendirdiği gibi onların halk nezdindeki popülerliğini,
İsrail’e karşı takındıkları tutumlara endekslemiştir.
69
70
Modern Ortadoğu Tarihi
Beşşar Esed Dönemi ve Yeni Suriye Krizi
Hafız Esed’in (10 Haziran 2000) ölmesi ardından yapılan halk oylamasında oyların
% 97’sini alan Beşşar Esed, babasının 30 yıllık iktidarı akabinde yeni devlet başkanı
oldu. Ortadoğu’da iktidarlarını babadan devralan genç liderler kuşağının temsilcilerinden Beşşar, göreve gelmesinden itibaren yeni bir imaj ve beklenti dalgası oluşturdu. Oğul Esed, ilk haftalarda gayet özgürlükçü, serbest piyasa taraflısı ve demokratik bir imaj çizdi. Çok sayıda siyasal suçlu affedildi, devlet kontrolü dışında ilk
serbest gazetenin yayınlanmasına izin verildi. Devlet kontrolünde olsa da Şam’da
ilk defa iki internetcafe açıldı, demokratik toplantı ve gösterilere koşullu olarak
izin verildi. Beşşar, iktidarının daha ilk yılı içinde dış politikada fazlasıyla ihtiyaç
duyacağı bir siyasal meşruiyet sağlamayı başardı. Yeni Suriye yönetiminin ilk dış
politika imtihanı 11 Eylül 2001 saldırıları sonrasında terörle uluslararası mücadele
adıyla ABD’nin uygulamaya başladığı saldırgan politikalar oldu. Suriye yönetimi
Amerika’nın “haydut ülkeler” olarak nitelediği düşman kategorisinde yer alıyordu.
Bu sebeple 2003 yılındaki Irak işgali akabinde kendini ciddi bir tehdit altında hissetti. Irak’taki silahlı gruplara destek vermekle suçlanan Suriye, kendi topraklarına
yönelik sınırlı ABD ve İsrail saldırılarına kınamak dışında bir tepki veremedi.
Diğer taraftan Ortadoğu barış sürecinin tıkanması Suriye’yi, düşmanı İsrail
karşısında farklı stratejik argüman arayışına itti. Filistinli ve Lübnanlı gruplara
desteği özellikle bu dönemde sadece bu iki ülkedeki çekişmelerin değil, Suriye’nin
ulusal güvenliğinin en geçerli yolu olarak görünüyordu. Suriye, 2005 yılında uluslararası baskılar sebebiyle Lübnan’daki askerlerini çektiğinde çok ciddi bir darbe
yemiştir. Bununla beraber, hemen sonrası barış sürecinin yeniden canlandırılmasına yönelik Türkiye arabuluculuğunda pazarlıklar yeniden başladığında bu
güvenlik zaafı kısmen giderilmişti. Ancak, yürütülen pazarlıklar 2008 yılında
İsrail’in Gazze saldırısı sebebiyle tamamen bitti.
İç politikada, reform baskısı altındaki yönetim, zamanından önce bir takım
adımlar atmasının, azınlık iktidarının etkinliğini bitireceğini düşünmektedir.
Beşşar’ın kontrollü bir reform programı uygulaması babasının döneminden miras kalan tüm sosyal problemleri gün yüzüne çıkardı. Arap Baharı olarak bilinen
Ortadoğu’daki sivil talepler 2011 yılı Mart ayından itibaren Suriye’ye de sıçradı.
Reform talep eden barışçıl gösterilerin, güvenlik güçlerinin sert müdahalesi ile
bastırıldığı ülkede, giderek daha fazla sayıda insanın hayatını kaybettiği bir iç
savaş yaşanmaya başladı. 2,5 yıl içinde binlerce insanın hayatını kaybettiği milyonlarca insanın da komşu ülkelere iltica ettiği bu çatışmalar, dış güçlerin gittikçe daha fazla müdahil olmasıyla uluslararası bir krize dönüştü. Esed güçlerinin
kullandığı iddia edilen kimyasal silahlarla binlerce insanın hayatını kaybetmesi,
Suriye sorununa yeni bir boyut kazandırdı. ABD, Türkiye ve diğer bazı devletler
muhalefeti desteklerken, Rusya ve İran sağladıkları uluslararası destekle Beşşar
Esed’in yanında yer almaktadır. Bu durum BM Güvenlik Konseyi’ni de işlevsiz
hale dönüştürmüştür.
LÜBNAN
Tarihi Miras ve Osmanlı Asırları
Akdeniz çevresinde ticaret kolonileri kuran ve modern alfabeyi geliştiren denizci ve tüccar kavim Fenikeliler, Lübnan’ın bilinen ilk yerleşimcileridir. Fenikelilerin
yanı sıra Milattan önce Amurrular ve Mısırlılarla devam eden kısa dönemli yönetimleri ardından Lübnan toprakları sırasıyla, Babil, Pers, İskender, Selefkiler, Roma ve
3. Ünite - Merkezî Ortadoğu: Suriye, Filistin-İsrail, Lübnan
Bizans hâkimiyetinde kalmıştır. Tüm bu tarihsel miras, geride çok renkli bir yapı
bırakmış ve bugünkü Lübnan’ın farklı etnik ve dini yapısının temel taşı olmuştur.
Lübnan, 636’da Müslümanların hâkimiyetine geçmiştir. Emeviler döneminde
(660-750) başkentin Şam’a taşınmasından sonra Akdeniz’in doğu limanları ile
birlikte Lübnan’ın stratejik önemi artmıştır. Bizans’tan gelebilecek tehlikeler karşısında savunma hattını güçlendirmek üzere özellikle sahil kesiminin imarına ve
iskânına hız verilmiştir. Sayda ve Sur şehirleri, hem ticari hem de başkent Şam’ı
koruyan askerî ve stratejik önemli rolleriyle ön plana çıkmış; Sur şehri Emeviler’in
deniz üssü haline gelmiştir. Emeviler döneminde tatbik eden sahil kesimlerine
Arap kabilelerin yerleştirilmesi uygulaması, Bizans saldırılarını ve iç kesimdeki
isyanları önleme amacıyla Abbasiler tarafından da sürdürülmüştür. Abbasi hakimiyeti (750-977) sırasında başkentin Bağdat’a kaymasıyla eski siyasi değerini kaybeden Lübnan toprakları, önemli bir ticaret merkezi ve savunma hattı olmayı sürdürmüştür. Bu dönemde yönetim merkezinden uzak ve yarı müstakil konumuyla
Lübnan toprakları, başta İsmaililik ve Nusayrilik olmak üzere çeşitli mezhepler
için uygun bir yaşam alanı olmuştur. Sadece Müslüman değil, Katolik grupların
da Ortodoks Bizans yönetiminden kaçıp sığındıkları yer Lübnan olmuştur.
Merkezi denetimden uzak konumu nedeniyle Lübnan dağları, hem Ortodoks
Bizans’ın baskılarından kaçan Katoliklere hem de Sünni İslami otoritenin denetimine karşı çıkan İsmaili ve Nusayrilere sığınma yeri olmuştur.
Lübnan’da Türk siyasi hakimiyeti erken dönemde başlamıştır. 10. yüzyılın başlarına kadar Tolunoğulları’nın hâkimiyetinde kalan Lübnan, İhşitlerin ardından
969’da Fatımilerin idaresi altına girmiştir. 1075’te Filistin Selçuklu Devleti’nin
kısa dönemli hâkimiyetini izleyen tarihlerde bölgedeki karışıklıklara paralel olarak müstakil hanedanlıklar kurulmuştur (Sur’da Ukayliler, Trablus’ta Ammaroğulları). 1124’te bütün sahil şehirlerini ele geçiren Haçlılar 12. ile 13. yüzyıllarda bölgeye egemen olduğunda, Lübnan toprakları üçe bölünmüştür: İç kesimler
Müslümanların hâkimiyetinde kalırken, Beyrut’un kuzeyi ile Trablus arasında
Trablus Kontluğu (1099-1291) kurulmuş, Beyrut, Sayda ve Sur gibi güney kentleri
ise Kudüs Krallığı’na (1109-1289) bağlanmıştır. Selahaddin-i Eyyubi’nin 1189’da
Haçlı egemenliğine son veren başarısı bölgede sınırlı kalmışsa da, bölge bir asır
sonra 1291’de Memlukler’in idaresi altına girmiştir.
Yavuz Sultan Selim’in 1516 tarihli seferiyle bölgede 400 yıl sürecek Osmanlı hâkimiyeti başlamıştır. Cebel-i Lübnan bölgesi olarak organize edilen ve idari
olarak Şam’a bağlanan Lübnan toprakları, Katolik/Maruni nüfusun görece fazla
olmasına rağmen yerel Dürzi ve Sünni aileler aracılığı ile yönetilmiştir. Osmanlı
açısından Lübnan, vergilerin düzenli toplanması ve Şam’dan geçen hac kervanlarının güvenliği açısından önem taşıyordu. 16 ve 17. yüzyıllardaki kısa süreli siyasi
kargaşalar dışında bölge Osmanlı idaresinde nispeten sakin bir dönem yaşamıştır.
Ancak Osmanlı’daki tüm etnik unsurların olumsuz etkilendiği 19. yüzyıldaki gelişmeler, Lübnan’ı da sardı. Avrupa ile ticari ve dinî ilişkilerinin belirgin bir şekilde
geliştiği bu dönemde bölgedeki Hıristiyanların nüfuzu sürekli arttı. Ortadoğu’nun
diğer bölgelerinde rastlanan Batılı rekabet Lübnan’da farklı grupların desteklenmesi ile kendini gösterdi. Fransızlar Marunîlere arka çıkarken, Ruslar Ortodoksları, İngilizler de Protestan ve Dürzî grupları desteklediler.
71
72
Modern Ortadoğu Tarihi
Resim 3.4
Beyrut’ta Osmanlı
kışlası ve askerleri
Kaynak: ServetFünûn
Etnik gruplar arasındaki gerilim 1841, 1845 ve 1860’ta büyük can ve mal kayıplarının yaşandığı mezhep çatışmalarına neden olmuştur. Etnik gerilim Osmanlı üzerindeki Batı baskısını arttırırken, çözüm olarak 1861 Cebel-i Lübnan
Nizamnamesi’yle kurulan Mutasarrıflığın başına, Katolik bir Osmanlı vatandaşı
getirilmiş ve bu mutasarrıfa yardım etmek üzere altı büyük mezhebin temsil edildiği 12 kişilik bir yönetim konseyi kurulmuştur. Başına Hıristiyan bir idarecinin
getirilmesi ve yönetim konseyinin mezhep dengeleri gözetilerek oluşturulması
bakımından mutasarrıflık sistemi, ileride kurulacak Lübnan devletinin de yönetim modeline ilham verecektir.Bu dönemde iç savaştan kaçarak Batılı ülkelere göç
eden Marunîlerin elde ettikleri ekonomik ve uluslararası deneyim kendi ülkeleriyle sürdürdükleri irtibat nedeniyle siyasi ve ekonomik statülerini daha da yükseltmiştir. Buna paralel olarak Müslüman ve Dürzîlerin yurt dışına göçü tersi bir
etki yapmıştır. Müslümanların azalan gücüne paralel olarak Sayda ve Trablus’un
ekonomik önemi de düşerken, Hıristiyanların yaşadığı Beyrut’un Batılı ekonomilerle entegrasyonu artmıştır. Cebel-i Lübnan Mutasarrıflığı’nın Beyrut vilayetinin
nüfusu 19. yüzyılın başında 6 bin iken, bu yüzyılın sonunda 120 bine ulaşmıştır.
Aynı süreçte Batılı ülkelere ait misyoner okullarının ve basın-yayın organlarının etkisiyle yeni ideolojiler hızla yayılmıştır. Bu yabancı okullar arasında Suriye
Protestan Koleji (bugün Beyrut Amerikan Üniversitesi) sadece Lübnan’da değil
tüm Büyük Suriye bölgesinde Arap milliyetçi kadrolarını yetiştiren bir kurum olmuştur. Yine, Batılıların himayesinde kurulan Beyrut Arap Edebiyatçılar Derneği
(Cem’iyet el-Fünun ve’l-Ulum) Arap milliyetçisi ideolojiyi Hıristiyan Araplar arasında yaydı. Bölgede bunlar yaşanırken Müslüman entellektüeller, Arap milliyetçiliğinden kısmen etkilenmiş olmakla birlikte, büyük oranda Osmanlı’ya bağlılıklarını sürdürerek İstanbul’a sadakatlerini son ana kadar korumuşlardır.
Birinci Dünya Savaşı Hıristiyan gruplara ve milliyetçi önderlere istedikleri fırsatı sundu. Hıristiyan gruplar bağımsız devletlerini kurmak üzere Savaş sırasında
Fransız ve İngilizlerle işbirliği yapmıştır. Ancak yeni dönemde sınırlar milliyetçi-
73
3. Ünite - Merkezî Ortadoğu: Suriye, Filistin-İsrail, Lübnan
lerin beklentilerine göre değil, savaş sırasında imzalanan 1916 tarihli Sykes-Picot
anlaşmasına göre çizilmiş ve Osmanlı’nın mağlubiyeti ardından Lübnan toprakları Fransız manda idaresine bırakılmıştır.
Resim 3.6
Resim 3.5
Osmanlı Dönemi Beyrut Vilayeti
Kaynak: William R. Polk, (1986)
Osmanlı Kudüs Mutasarrıflığı
Kaynak: William R. Polk, (1986).
Fransız Manda Dönemi
Osmanlı Devleti’nin Birinci Dünya Savaşı sonunda parçalanmasını müteakip Nisan 1920’de Lübnan’ı içine alan Bilâd-i Şam bölgesinde Fransız mandası resmen
başlamıştır. Lübnan, Batı müttefiki küçük bir Hıristiyan devlet olarak tasarlanmıştı. İçerisine bazı Müslüman kentlerin de katılmasıyla Fransa mandası altında
1 Eylül 1920’de Büyük Lübnan Devleti kuruldu. Esasında tarihsel olarak Büyük
Suriye (Bilad-i Şam) bölgesinin bir parçası olan Lübnan böl-yönet siyaseti sonucunda ait olduğu coğrafi bütünlükten koparılmış ve ayrı bir siyasi varlık haline getirilmiştir. Ancak, Marunî ve Dürzî ağırlıklı yeni ülkeye az miktarda Müslüman,
Rum ve diğer bazı Hıristiyan grupların eklenmesiyle küçük bir toprak parçasında
nüfus yapısı iyice karmaşıklaşmıştır.
Kendini Suriye’dekinden daha rahat hisseden ve muhalefet kaygısı taşımayan
Fransa, Lübnan’da istediği gibi bir düzen kurmuştur. 1926’da kabul edilen yeni anayasaya göre Fransız Yüksek Komiseri, kanunları veto etme, meclisi feshetme ve
anayasayı askıya alma yetkilerine sahip olmuştur. Öte yandan Fransızların işgaline
damgasını vuran en belirgin siyaset, kışkırtıcı bir mezhepçilik olmuştur. 1926 Anayasası, “bütün mezheplerin devlet idaresinde adil bir şekilde temsilini” öngördüğü
74
Modern Ortadoğu Tarihi
halde, bu durum sistematik biçimde Marunilerin lehinde kullanılmıştır. Bundan
rahatsızlık duyan Sünniler arasında çözüm olarak, yüzyıllardır siyasi, ekonomik ve
ailevi olarak kaynaşmış bulundukları Suriye’ye bağlanma fikri ağır basmıştır. Bu ayrışma, 1927 ve 1936 yıllarında iç çatışmaları beraberinde getirmiştir.
İç huzursuzlukların damga vurduğu manda dönemi, 1939’da Avrupa’da İkinci
Dünya Savaşı patlak verdiğinde gerilemeye başladı. Özellikle Fransa’nın Alman
işgaline girmesi sonrasında Lübnan’daki nüfuzu iyice silindi. Bununla birlikte Hıristiyan grupların Fransa’ya sadakati, manda yönetiminin ömrünü uzatmış olsa
da, savaş sonunda Fransa bu ülkedeki siyasi otoritesini kaybetmiştir.
Bağımsız Lübnan ve Etnik Siyaset’in Sonuçları
Suni biçimde oluşturulmuş diğer ülkeler gibi 1946 yılındaki bağımsızlık ilanı,
Lübnan’da tarihsel tüm hesaplaşmaları ve sorunları gün yüzüne çıkardı. “Lübnanlılık” kimliği ve milliyetçiliği bağımsız etnik bir temele dayanmak yerine kan bağı,
cemaat ve mezhep bağlarına dayalı olarak yükselmiştir. Bu yerel gerçeklik üzerine, 19. yüzyıldan itibaren dış güçlerin kendi çıkarları doğrultusunda Lübnan içindeki farklı aileleri ve cemaatleri birbirlerine karşı kullanmaları eklenince ülkede
gruplar arasında büyük bir güvensizlik duvarı yükselmiştir.
İç huzursuzluklara yol açan siyasi temsil meselesi, bağımsızlığın ilanından evvel 1943’te Maruni Cumhurbaşkanı Bişâre el-Huri ile Sünni Başbakan Riyad esSulh arasında sözlü bir uzlaşmaya dayanan Milli Misak ile çözülmüştü. Fransız
işgaline karşı ortak bir paydada buluşan tarafların bu uzlaşmasına göre, siyasi alaConfessionalism: Özellikle
nın dini mezhepler temelinde şekillenmesi (confessionalism), bu bağlamda geniş
çok sayıda dini grubun bir
yetkilerle donatılmış cumhurbaşkanın Maruni, başbakanın Sünni ve meclis başarada yaşamak zorunda
kanının Şii olması kararlaştırılmıştır. Mecliste ve kamuda temsilin 1932 yılı nüfus
olduğu durumlarda, siyasi ve
kurumsal iktidarı bu gruplar
sayımı esas alınarak, Hıristiyanlarla Müslümanlar arasında temsil hakkının 6/5
arasında belirli bir oranda
paylaştırarak kurulan yönetim. oranında Hıristiyanlar lehine olması üzerinde uzlaşılmıştır. Yine Milli Misak uyarınca Hıristiyanlar, Fransız himayesi arayışında olmayacaklar ve Lübnan’ın Arap
kimliğini kabul edecekler; Müslümanlar ise, Lübnan’ın bağımsızlığını ve meşruiyetini tanıyacaklar ve Suriye ile birleşme hayalinden vazgeçeceklerdir.
Bağımsızlığın ilk yıllarında sorunsuz biçimde uygulanmış görünen bu ilkeler, çok geçmeden etkisini kaybedecek ve dini gruplar arasındaki gerilim yeniden
yükselecektir. Bağımsız Lübnan’ın sonraki dönemde iç ve dış politikasını sürekli
etkileyecek olan ilk siyasi gelişme, kendisinin de katıldığı 1948’deki ilk Arap-İsrail Savaşı’dır. Savaş, Arap ülkelerinin yenilgisiyle sonuçlandığında ülkeye binlerce
Filistinli mülteci göç etmişti. Mülteciler başlangıçta çok iyi bir şekilde karşılanmış
olsa da, zamanla durum değişmiştir. Zaten hassas bir nüfus dengesi üzerine oturan Lübnan’da Filistinlilerin varlığı, cemaatler arasındaki temel ihtilaf mevzularından birisi haline geldi. Yine savaştaki yenilgi iç istikrarsızlıkla birlikte askeri
darbe teşebbüslerine sebep olsa da bunlar sert bir şekilde bastırılmıştır.
Tüm Arap dünyasına yeni bir milliyetçi uyanış getiren Mısır Lideri Cemal Abdunnasır, Lübnan politikaları üzerinde de etkisini hissettirmiştir. Özellikle 1956
Süveyş Krizi, Lübnan iç siyasetini sarstı. Müslümanların, Fransa ve İngiltere ile
diplomatik ilişkilerin kesilmesi talebini Batı yanlısı politikalarıyla öne çıkan Cumhurbaşkanı Kemîl Şem’un’un (Camille Chamoun) reddetmesi büyük tepki çekti.
Bir yandan Müslümanlarla Hıristiyanlar arasındaki dinî mücadele diğer yandan
Arap milliyetçiliği ile Lübnan yerel milliyetçiliği arasındaki ideolojik mücadele, Lübnan Sünnilerinin Mısır ile Suriye arasında 1958 Şubat’ında kurulan Birleşik Arap
Cumhuriyeti’ne katılma talebiyle iyice kızıştı. Böylesine gergin bir ortamda, görev
3. Ünite - Merkezî Ortadoğu: Suriye, Filistin-İsrail, Lübnan
süresi dolacak olan Şem’un’un, anayasa değişikliğiyle bu makama yeniden seçilme
girişimi karşısında Müslümanlar ayaklandı. Arap birliği savunucusu bir gazetecinin
öldürülmesini, genel grev çağrıları ve silahlı ayaklanmanın ülkenin dört bir yanına yayılması izlemiştir. Dürzîlerin de destek verdiği olaylarda; Sayda, Sur, Trablus,
Bekaa ve Akkar’ın yanı sıra Beyrut’un Sünnilerin yoğunlukta olduğu bölümü muhalefetin kontrolüne geçmiştir. Ordunun olaylara müdahale etmemesinden rahatsız
olan ve tam da bu dönemde (14 Temmuz 1958) Irak’ta Batı yanlısı Haşimi Krallığı’na
karşı yapılan darbenin bir benzerine muhatap olmaktan endişelenen Şem’un,
Washington’dan askerî müdahale talebinde bulundu. Onun iddiası, Lübnan Müslümanlarının Sovyetler Birliği’nden silah aldıkları ve Suriye tarafından desteklendikleri
yönündeydi. ABD, komünist tehdide karşı Ortadoğu ülkelerinden yardım talebi geldiği takdirde askerî güç kullanmayı vaat ettiği Eisenhower Doktrini’nin ilk uygulaması Lübnan krizinde kendini gösterdi. Amerikan yönetimi, 15 Temmuz 1958’de 15
bin askerden müteşekkil Altıncı Filosu ile Lübnan’a müdahale etti. Yaşanan çatışmalar sırasında takındığı tarafsız tutumu nedeniyle Müslümanların desteğini kazanan
Ordu Komutanı Fuad Şihab 1958 yılında cumhurbaşkanı seçildiğinde, MüslümanHıristiyan çatışmasına, bir de Şem’un ile Şihab taraftarları arasındaki gerilim eklendi.
Bu olaylar sırasında, her mezhepten bazı Lübnan vatandaşları kaçırılmış ve öldürülmüştür. Bu iç savaş bir şekilde Şihab yanlılarının hükümete de dahil edilmesi ile sona
ererken, Amerikan askerlerinin ülkeyi terk etmesi de nispeten ortamı yumuşattı.
Ortadoğu’nun Sahte Cenneti
İç savaş, genç Lübnan yönetimine çok önemli bir ders öğretmişti: Yüzyıllardır
siyasi alanda etkili feodal liderlere ve ailelere bağlılık yerine yeni bir Lübnanlı
kimliği inşa edilmeliydi. Bu arayış, eski bağlılıkları devam ettirme çabasındaki
Şem’unistler ile yeni bir ulus oluşturmayı önceleyen Şihabistler arasında kutuplaşmayı arttırdı. Cumhurbaşkanları Fuad Şihab (1958-64) ile Charles Hilu (196470) dönemlerinde etkili olan Şihabizm akımı, iktisadi gelişimi, fizikî altyapının
yenilenmesini ve siyasi alanda reformu amaçlıyordu. Zira her ne kadar yabancı
sermayenin akışı ve Arap dünyası ile Batı arasındaki ticarette aracı rolüyle Lübnan büyük bir servet elde etse de, bu, Beyrut’taki belirli büyük ailelerin ellerinde
birikmişti. Halkın çoğu fakirdi; hatta pek çok bölge yol, elektrik, içme suyu, okul,
hastane gibi temel hizmetlerden mahrumdu. Bu iktisadi ve toplumsal uçurum
karşısında Cumhurbaşkanı Şihab öncülüğünde kamu yatırımları hızlandı.
Şihabizm’in Lübnan’a önemli katkıları olsa da, siyasi ve iktisadi güce ilişkin temel meselelerde nihai bir çözüm üretememiş; şehir ile dağlık kesim, aşırı zenginler
ile orta ve alt sınıf arasındaki çatışmayı çözememiş; oluşturulmaya çalışılan yeni
Lübnanlılık kimliği, mezhep ve aile temelli kimlikler karşısında tutunamamıştır.
Öte yandan bu reform sürecinin, Şihab’ın ordu komutanlığı esnasında kurduğu
istihbarat biriminin yardımıyla siyasi hayatın ve muhalefetin tamamen kontrol
altına alınarak gerçekleştirildiğini de belirtmek gerekir. Tüm bunlar yaşanırken,
Lübnan’ın Hıristiyanlar eliyle Batılı ekonomilere eklemlenmesi bu ülkenin yabancılar için cazibe merkezi olmasını sağladı. Yukarıda da belirtildiği gibi Beyrut’un
küçük bir bölümünde sınırlı kalan bu “sahte cennet” uzun yıllar Lübnan’ın imajını
yanlış biçimde yansıtmıştır.
Politikada Filistin Faktörü
Lübnan 1960’lı yıllarda sadece kendi iç istikrarı ve ekonomik kalkınmasıyla ilgili
değildi. 1967 savaşına doğrudan katılmamış olduğu halde, savaşın sonuçları bu ül-
75
76
Kara Eylül: 1970 yılı Eylül
ayında Filistinli silahlı
grupların İsrail karşısında
pasif kalan Ürdün Kralı
Hüseyin’e yönelik başarısız
darbe girişiminin ardından
başlayan ve 1971 yılı Temmuz
ayına kadar süren iç savaş
ve katliam. İsrail’in destek
verdiği operasyonlarda Ürdün
yönetimi binlerce Filistinliyi
katletmiş ve ülke dışına
sürmüştür.
Modern Ortadoğu Tarihi
keyi doğrudan etkilemiştir. 1960’lı yıllarda genel olarak Filistin ulusal direniş hareketi ve özellikle de Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ) giderek güçleniyordu. FKÖ’nün
Lübnan topraklarını da kullanarak sürdürdüğü mücadelesine karşı İsrail’in doğrudan Lübnan’ı hedef alan saldırıları iç siyasi kutuplaşmayı keskin hale getirdi. İsrail
hava kuvvetlerinin Aralık 1968’de Beyrut havalimanını bombalayarak buradaki on
üç uçağı kullanılamaz hale getirmesi, hem başbakanı istifa etmek zorunda bırakmış
hem de Lübnan ordusuyla Filistinliler arasında çatışmalara yol açmıştır. Özellikle
1969 yazı boyunca çatışmalar devam etmiştir. Sonunda 3 Kasım 1969’da Mısır’ın
arabuluculuğunda Lübnan Ordu Komutanı Emil Bustani ile FKÖ lideri Yaser Arafat arasında, Lübnan’daki Filistinli mevcudiyetini açıkça tanıyan ve İsrail’e karşı
gerilla mücadelesini meşrulaştıran Kahire Anlaşması imzalanarak geçici bir uzlaşmaya varıldı. Ancak Lübnan-Filistin ilişkilerini şekillendirecek asıl gelişme farklı
bir coğrafyada yaşandı. Filistin direniş güçleri değişik Arap ülkelerine dağılmış bir
vaziyette bulunuyordu. Fakat göçmen Filistinli nüfusun ağırlıklı olarak Ürdün’de
yaşamasının verdiği lojistik imkanlar ve Ürdün’ün İsrail’e yakınlığı sebebiyle içeriye
sızmaların kolay olması Ürdün’ü Filistinli gruplar için cazip kılmıştı.
1967 savaşında Ürdün denetimindeki Filistin topraklarının tümüyle İsrail
işgaline girmesi dengeleri kökten değiştirdi. Ayrıca Filistin direnişinin merkezini mültecilerin yaşadığı diğer ülkelere kaydırdı. Özellikle 1970’teki Kara Eylül
olaylarından sonra Filistinlilerin kitleler halinde Ürdün’den çıkarılması sebebiyle
Lübnan, Filistinli grupların ilk sığınağı ve dolayısıyla İsrail’e karşı direnişin merkezi olmaya başladı. Bundan sonraki süreçte Lübnan’daki iç siyasi kutuplaşma,
Filistin meselesiyle doğrudan bağlantılı hale gelmiştir. Filistin karşıtlığının başını Marunîler çekerken geleneksel Şii liderliği ise onlara destek veriyordu. Filistin
yanlısı kampın başını, Dürzi lider İlerici Sosyalist Parti Başkanı Kemal Cumbolat
çekmiştir. Böylece 1943 tarihli Milli Misak ile Lübnan siyasi sisteminde geri plana
düşen Dürzi liderliği, Filistin davasını sahiplenerek özellikle Müslüman toplulukların ve aynı zamanda Soğuk Savaş kutuplaşmasında sola yakın duran tüm kesimlerin desteğini kazanmıştır.
1973 savaşında alınan yenilgi Lübnan’ın politikalarında yeni bir değişim getirdi. Lübnan ordusu ile Filistinli gerillalar arasında yeniden patlak veren çatışmaları durdurmak üzere imzalanan Milkart Protokolü ile İsrail’in istediği yönde
Filistinlilerin hareketlerine sınırlamalar getirilmiştir. Bu durum yine de, Marunî
Falanjistleri tatmin etmemiş, anlaşmanın iptali yönünde yaptıkları çağrılardan
sonuç alamayınca silahlanmaya başlamışlardır. 1973 yenilgisinin bir sonucu da,
Lübnan’ı bölgede daha etkin olmak ve Filistin direnişini kontrol etmek isteyen
Arap yönetimlerinin rekabet alanı haline getirmiş olmasıdır. Her bir Arap ülkesinin farklı grupları kullanarak yaptığı nüfuz savaşı, ülkede zaten mevcut olan
istikrarsızlıklara yeni bir boyut daha eklemiştir.
Lübnan İç Savaşı
Lübnan siyasetinde temel dayanak 1932 nüfus sayımıdır. Bununla beraber, Müslümanların doğum oranlarının Hıristiyanlara göre yüksek olması ve Hıristiyanların
dünyanın çeşitli bölgelerine kitleler halinde göç etmeleri sebebiyle zaman içinde
nüfus dengesi değişmiştir. Siyasi ve iktisadi hayatta hak ettikleri kadar temsil edilmediklerine inanan Müslümanlar sürekli olarak seçim kanununun değiştirilmesi,
parlamentoda eşit temsil, kamusal alana ve askerliğe daha fazla katılım hususlarında ısrarcı olmuşlardır. Ülkede biriken büyük zenginliğe rağmen Osmanlı’nın son
dönemlerinden beri gelirlerin özellikle Hıristiyanlar lehine adaletsiz dağılımı, mez-
3. Ünite - Merkezî Ortadoğu: Suriye, Filistin-İsrail, Lübnan
hepler arasındaki nefreti körükleyen diğer bir problemdi. 1950’li ve 60’lı yıllarda
Lübnan ekonomisi, yabancı yatırımlarla ve bankacılık, ticaret ve turizm sektörlerindeki atılımlarla hızlı bir büyüme kaydetse de, bu hızlı büyüme adaletsiz sosyal
ve bölgesel gelişimi beraberinde getirmişti. Taleplerine siyasi yollardan ulaşamayan
taraflar, aralarındaki ihtilafları silahla çözme noktasına kaymış ve 1970’lerden itibaren hızla silahlanmaya başlamışlardır.
Muhtemel çatışmaları engellemesi beklenen hükümetler bunu yapabilecek
durumda değildi. Zira ömürleri oldukça kısa olan hükümetlerin bizzat kendileri birer istikrarsızlık unsuruydu. 1926’dan itibaren 53 yılda 68 ayrı hükümet kurulmuştur. Diğer yanda ordu, kuruluşunda Fransızlar tarafından bir nevi polis
teşkilatı gibi, oldukça küçük ve teçhizat bakımından yetersiz bir kurum olarak tasarlanmıştı. Kimlik siyasetinin bir neticesi olarak bağımsızlık sonrası da ordunun
küçük ve zayıf tutulması tercih edilmişti. Her grubun kendi milis gücünü kurduğu
bir ortamda, ordunun iç savaşı önleyebilmesi mümkün değildi. Zira Lübnan ordusu yaklaşık 20 bin kişiyken, ülkede 40 farklı milis gücüne bağlı 100 bini aşkın
savaşçı bulunuyordu.
Bütün bu unsurların yanı sıra, Lübnan’daki Filistinli mültecilerin askerî etkinliklerini giderek artırmaları ve İsrail’e karşı direnişi buradan idare etmeleri kıvılcımı ateşleyen gerekçe oldu. Sünniler ve Dürzîler, Filistinlilerin varlığını ve mücadelesini desteklerken, Maruniler ve Şii gruplar nüfus dengesini Sünni Araplar
lehine değiştiren ve Arap ülkelerinin Lübnan siyasetine müdahale etmelerine yol
açan Filistinlilerin varlığına karşıydı.
Hıristiyanlar ile Filistinliler arasında başlayan çatışmalar, Soğuk Savaş kutuplaşmasının da bir yansıması olarak, solcu-milliyetçi Müslüman güçler ile (Lübnan
Ulusal Hareketi-1969) sağcı radikal Hıristiyan güçlerin (Lübnan Cephesi-1976)
mücadelesi şeklinde devam etmiştir. Özellikle Beyrut’ta şiddetlenen çatışmalarda,
(1976-1978 birinci Lübnan iç savaşı) ticaret merkezleri yakılmış ve yağmalanmış,
oteller milislerin çatışmaları yürüttüğü mekânlar haline gelmiştir. Kısa süreli ateşkeslere rağmen giderek şiddetlenen çatışmalar sonucunda başkent, Müslüman Batı
Beyrut ile Hıristiyan Doğu Beyrut olarak ikiye ayrılmıştır. Bundan sonra doğu tarafta kalan Müslümanlar, Marunilerin “temizlik” harekatıyla ya öldürülmüş ya da
kovulmuştur. Savaşın ilk birkaç yılında 40 binden fazla insan hayatını kaybetmiştir.
Dış Aktörlerin Çekişme Sahası Olarak Lübnan
1976 yılında Suriye’nin barışı sağlama gerekçesiyle gelen askerî müdahalesi, başta
Fransa, İsrail, ABD, Mısır ve Ürdün olmak üzere bölgesel ve uluslararası güçlerce
desteklenmiştir. 30 bin kişilik Arap Caydırıcı Gücü olarak konuşlandırılan Suriye
askeri varlığı, Hıristiyan güçlere yaramış ve bu ülkedeki Sünni, Dürzi ve Filistinli
güçler ciddi kayba uğramıştır. İç savaşın ilerleyen yıllarında, 1980’den itibaren her
cemaatin kıyasıya birbiriyle, hatta kendi içinde mücadele ettiği bu karmaşa yeni
aktörleri Lübnan siyasetine taşıdı. Suriye’nin yanı sıra İsrail ve müttefiki Batılı ülkeler doğrudan, Mısır, İran ve Irak dolaylı olarak savaşa müdahil oldu. 1980’ler
Lübnan’da, çok sayıda Batılı elçi, gazeteci ve sivilin kaçırılmasıyla da aslında uluslararası bir soruna dönüşmüştü. 1980’lerin ortalarına gelindiğinde Lübnan’da 30
binden fazla İsrail, 40 bin Suriye, 5 bini aşkın Batılı asker ve binlerce Filistinli
savaşçı bulunuyordu. Böylesine karışık bir güç dengesi içinde Lübnan iç savaşı
aslında herkesin herkese karşı savaştığı bir kargaşaydı.
Lübnan’daki iç savaş, dış güçler içinde en fazla İsrail’e uygun fırsatlar sunmuştu. 1978’de savaş uçakları eşliğinde 25 bin askeriyle Lübnan’ı işgal eden (Litani
Operasyonu) İsrail, Sur şehrindeki Filistin mülteci kamplarını yerle bir etmiş ve
77
78
Modern Ortadoğu Tarihi
1168 kişiyi öldürmüştür. 2500 evin yerle bir edildiği saldırı sonrasında 285 bin
Güney Lübnanlı Beyrut’un kenar mahallelerine göç etmek zorunda kalmıştır. BM
Güvenlik Konseyi İsrail’in saldırılarını derhal durdurması ve Lübnan topraklarından çekilmesini öngören 425 sayılı kararı kabul etmiş ve bu karar uyarınca Güney Lübnan’da on ülkenin askerlerinden müteşekkil 7.000 kişilik BM barış gücü
(UNIFIL) kurulmuştur.
İsrail birlikleri, Londra büyükelçisine yönelik suikast girişimini bahane ederek Amerikan yönetiminin desteğiyle, “uluslararası terörizmin yuvasını temizlemek” bahanesiyle 1982’de Lübnan’ı işgal etti. 60 bin askerle yürütülen “Galile
Operasyonu”nda İsrail’in asıl amacı, Filistin direnişini yok etmenin yanı sıra,
Suriye’nin bu ülkedeki varlığını zayıflatmak ve Beyrut’ta kendisine yakın bir yönetim kurmaktı. Falanjistlerin sınırsız desteğiyle Batı Beyrut’u kuşatan, havadan
ve denizden şehri sürekli bombalayan İsrail’e karşı cılız bir yerel destek dışında
FKÖ tek başına mücadele verdi. Lübnan içindeki silahlı grupların çoğu gibi Suriye güçleri de çatışmaların dışında kalmayı yeğlemiş, Arap dünyası bu işgale sessiz
kalmış, Lübnan hükümeti ise işgali kınamakla yetinmişti. Yiyecek, su ve ilaç gibi
temel ihtiyaç malzemelerinin girişinin engellendiği, Yaser Arafat’ın sığınaktan sığınağa geçmek suretiyle direndiği ve iki ay süren Beyrut kuşatmasının ardından
18 Ağustos’ta ateşkes imzalandı. Buna göre, İsrail’in işgali bitirmesi karşılığında; Amerikan, Fransız ve İtalyan askerinden oluşan 2000 kişilik Çok Uluslu Güç
gözetiminde ülkedeki FKÖ milisleri tahliye edilecek ve Lübnan’da Filistinlilerin
siyasi ve askerî varlığı sona erecekti. İşgalin insani faturası siyasi olandan çok
daha ağırdı. İsrail işgali, 19 binden fazla insanın ölümüne 30 binden fazla kişinin
yaralanmasına neden oldu. Bu süreçte İsrail’den oldukça uzak coğrafyalara sürülmeleri Filistin direnişine çok büyük zarar vermişti. Ancak İsrail her ne kadar
1982 işgaliyle FKÖ’yü Lübnan topraklarından çıkarma hedefine ulaşsa da bu, Güney Lübnan’da yeni bir örgütün, İran etkisinde Şii Hizbullah’ın doğmasına sebep
olmuştur.
1982 yılındaki İsrail işgali ve Beyrut kuşatması, Filistin direnişinin kalbi durumundaki Lübnan’da siyasi ve askeri süreci tamamen değiştirdi. Filistinli savaşçıların ülke
dışına sürülmesi ile direniş misyonu Lübnanlı yerel milislerin kontrolüne geçti.
Sabra ve Şatilla Katliamı
FKÖ lideri Arafat’ın daha fazla sivilin hayatını kaybetmemesi için kabul etmek
zorunda kaldığı ateşkesin şartlarından biri de, geride kalan Filistinli sivillerin can
güvenliğinin sağlanmasıydı. ABD ve İsrail’in verdiği teminatlara rağmen Beyrut’taki Filistinli mültecileri çok zor günler beklemekteydi. İsrail’in doğrudan desteklediği Falanjist Lübnan Güçleri’nin komutanı Beşir Cümeyyil’in bombalı saldırıda hayatını kaybetmesi üzerine Hıristiyanlar harekete geçti. 200 kişilik falanjist
grubu, İsrail birlikleriyle işbirliği içerisinde Beyrut’taki Sabra ve Şatilla isimli iki
Filistin mülteci kampına girerek 2.000’e yakın sivil Filistinliyi katletti. Bu katliam
ardından gerilimin tırmanması üzerine Hristiyanların hayati tehlikesini dikkate
alan cumhurbaşkanı Emin Cümeyyil’in çağrısıyla Amerikan, İngiliz, Fransız ve
İtalyan askerlerinden müteşekkil 5.800 kişilik Çok Uluslu Güç 1983’te Lübnan’da
konuşlandı. Katliamı soruşturmak üzere İsrail’de kurulan Kahan Komisyonu Şubat 1983’te yayımladığı raporunda, Falanjist milislerin lideri Eli Hubeyka’yı doğrudan, işgalin mimarı Ariel Şaron’u ise bireysel olarak katliamdan sorumlu tutmuş ve Şaron savunma bakanlığından istifa etmek zorunda kalmıştır.
3. Ünite - Merkezî Ortadoğu: Suriye, Filistin-İsrail, Lübnan
Kamplar Savaşı
İsrail ve Suriye’nin birbirlerine karşı desteklediği Lübnanlı gruplar arasındaki çatışmalar tırmanırken FKÖ’yü yok etmek amacıyla Şii Emel milisleri, Güney Lübnan ve Beyrut’taki Filistin mülteci kamplarını muhasara altına aldı. 1985-1987
döneminde Emel Örgütü ile Filistinliler arasında Kamplar Savaşı yaşanmıştır.
Savaş sırasında kamplardan kaçabilenler kaçmış, geri kalanlar çok kötü koşullar
altında hayatta kalmaya çalışmıştır. 2.500 Filistinlinin hayatını kaybettiği Kamplar Savaşı sırasında binaların çoğu ve Beyrut’taki kampların tüm altyapısı yerle
bir edilmiştir. 1988’de çatışmalar; Güney Lübnan’da Şii Emel grubu ile Filistinliler,
Trablus’ta Sünniler ile Şiiler, Arafat taraftarları ile Şam destekli Ebu Musa taraftarı Filistinli gruplar, Şii gruplar Emel ile Hizbullah, Hıristiyan gruplar Lübnan
Güçleri ile Falanjistler, Lübnan Güçleri ile Lübnan ordusu, Sünni el-Hoss ordusu
ile Maruni Avn ordusu ve nihayet 1990’da Avn ordusu ile Suriye ordusu arasında
cereyan eden çatışmayla birlikte içinden çıkılmaz bir hal almıştır.
Taif Anlaşması ve Yeni Belirsiz Süreç
İç savaşın 15 yıllık faturası ağır oldu. 144 bini aşkın insan hayatını kaybederken,
yüz binlercesi yaralanmış, 17 bin kişi kaybolmuş ve bir milyona yakın insan ülkeyi terk etmek zorunda kalmıştır. Ülke alt yapısı tamamen yok olmuş, ekonomi çökmüştür. İç savaş boyunca farklı taraflarca yapılan tüm uzlaşma girişimleri
başarısızlıkla sonuçlanmıştır. Ancak 1989’a gelindiğinde, uluslararası ve bölgesel
dengelerdeki köklü değişimler Lübnan’daki iç gerilimi de etkiledi. En son 1972’de
yapılabilen seçimlerden geriye kalan 62 milletvekili değişik grupları temsilen,
Arap Birliği’nin öncülüğünde ve ABD’nin desteğinde Suudi Arabistan’ın Taif şehrinde bir araya geldi. Uzun müzakerelerin ardından Milli Uzlaşma Belgesi yani
Taif Anlaşması, 22 Ekim 1989’da kabul edildi.
Anlaşma, mezhebi dengeye dayalı Lübnan iç siyasetini revize ederken İsrail’e
karşı mücadele veren Hizbullah hariç tüm milis güçlerin dağıtılması, göçmenlerin
yeniden yurtlarına dönmesi gibi sosyal barışı doğrudan etkileyen hususları karara
bağladı. Anlaşma Soğuk Savaş’ın sona erdiği belirsiz bir dönemde bölgesel aktörlerin uzlaşmasını yansıtıyordu. Taif Anlaşması ile siyasi gücün dinî cemaatler arasındaki dağılımı yeniden düzenlenmiş; 128 sandalyeli parlamento Hıristiyanlar ve
Müslümanlar arasında eşit paylaşılmıştır.
Teoride hiçbir lider, grup veya mezhebin bir diğeri üzerinde tahakküm kuramayacağı bu sistemin işleyebilmesi için farklı mezhepler arasında siyasi diyalog
kanallarının açık olması ve geniş tabanlı bir uzlaşma şarttır. Ne var ki toplumsal
barışın teminatı olarak görülen bu sistem, pratikte başarısızlığa uğramıştır. Gerek
belirli grupların sistem tarafından kayırılması gerek gruplar arasındaki derin görüş ve çıkar farklılıkları gerekse bu grupların yaslandıkları dış güçler arasındaki
rekabet, neredeyse her kritik seçim veya önemli karar arifesinde sistemin çıkmaza
girmesine ve hatta çatışmalara neden olmuştur.
İşte bu sebeple Taif Anlaşması’nda kamuda, hükümette ve mecliste mezhep
temelli sistemin zamanla ilga edilmesi öngörülmüşse de bu henüz gerçekleşememiştir. 1990’lı ve 2000’li yıllar boyunca iç siyaset hep gerginliğini korudu. Taif
Anlaşmasının başarılı olması için 1990’lı yıllar Suriye’nin askeri vesayeti altında
Körfez bölgesindeki Arap ülkelerinden ve Batı’dan gelen sermaye ile Lübnan’ın
kalkınmasını getirdi. Bu hassas istikrar döneminde küçük çaplı iç çekişmeler dışında köklü bir sorun olmasa da, 2000’de İsrail’in güney Lübnan’dan çekilmesi
ülke içindeki dengeleri değiştirmeye başladı.
79
80
Modern Ortadoğu Tarihi
Taif Anlaşması, Lübnan’da mezhebi dengeye dayanan siyasi yapıyı nasıl etkilemiştir?
2
Lübnan ordusu dışında silah kullanma ayrıcalığı bulunan tek grup durumundaki Hizbullah’ın İsrail’in geri çekilmesi sonrasında iç politikadaki konumu avantajlı hale dönüştü. Diğer grupların şiddetle karşı çıktığı bu durum, Hizbullah’ın
ardındaki Suriye ve İran desteği ile birleşince içeride ciddi bir meşruiyet sorunu
yarattı. Hizbullah’ın gücünü dışarıdan aldığını bilen iç politik aktörler en azından
Suriye ve İran nüfuzunu kırmak için uluslararası güçleri harekete geçirdi.
ABD ve Fransa öncülüğünde 2004’te BM Güvenlik Konseyi’nde alınan 1559
sayılı karar, tüm yabancı güçlerin (yani Suriye birliklerinin) Lübnan’dan çekilmesini, tüm örgütlerin (yani Hizbullah’ın ve Lübnan mülteci kamplarında yaşayan
Filistinlilerin) silahsızlandırılmasını, Lübnan hükümetinin ve silahlı kuvvetlerinin tüm ülkede kontrolü sağlamasını ve cumhurbaşkanlığı seçiminde serbest ve
adil bir sürecin işlemesini öngörüyordu. Suriye’nin baskılarına direnmeye çalışan Başbakan Refik Hariri’nin 14 Şubat 2005’te suikasta kurban gitmesi bu süreci
hızlandırdı. Suikasttan Suriye’yi sorumlu tutan uluslararası ve bölgesel güçlerin
baskısıyla tüm Suriye askerleri Lübnan’dan çekildi. Hariri ile başlayan siyasi suikastlar zincirine ardı ardına yeni halkaların eklenmesiyle güvenlik ve istikrarı
iyice yok olan Lübnan, uluslararası ve bölgesel güçlerin hesaplaşmalarına sahne
olmaktadır.
Ülkenin içinde bulunduğu kaos ortamından yararlanmak ve Hizbullah güçlerine nihai darbe vurmak isteyen İsrail’in Temmuz 2006 tarihinde giriştiği saldırı büyük bir yıkım getirdi. 1500’den fazla sivilin hayatını kaybettiği saldırılarda
ülkenin güney bölgeleri ve Beyrut’un güneyi yerle bir oldu. Bölgeye uluslararası
barış gücü askerlerinin (UNIFIL) yerleştirilmesi ile yeniden istikrarsız bir barış
tesis edildi.
Ateşkesten kısa bir süre sonra Lübnan siyaseti çıkmaza girdi. Zira Hizbullah,
savaş sırasında elde ettiği askerî başarıyı siyasi alanda da pekiştirmekte kararlıydı.
Mayıs 2008’de Hizbullah ile hükümet taraftarları arasında çatışmalar oldu. Hizbullah ve müttefiklerinin, iktidar gruplarına bağlı güçleri kısa sürede hezimete
uğratarak Batı Beyrut’u tamamen kontrolü altına alması karşısında hükümet geri
adım attı. Ancak Hizbullah artık sadece İsrail’e karşı savaşan bir grup değildi. İçerideki güç çekişmesinde silah kullanmaktan çekinmemişti. Bu nedenle meşruiyeti
daha da sorgulanır hale geldi. 2011’den sonra Suriye’deki iç savaşa müdahil olan
Hizbullah’ın Esed güçlerine destek vermesi Sünni dünya nezdindeki olumlu imajını tamamen yok etti.
3. Ünite - Merkezî Ortadoğu: Suriye, Filistin-İsrail, Lübnan
81
Özet
1
2
Suriye ve Lübnan tarihinin önemli dönüm
noktaları
Suriye ve Lübnan, M.Ö 60 yılına kadar, Anadolu, Mısır ve Mezopotamya’da kurulmuş eski
uygarlıkların hesaplaşma sahası ve taşra eyaleti
durumundaydı. Bu tarihten itibaren altı asra yakın Roma imparatorluğunun eyaleti olan bölge,
634 yılında İslam’ın bölgeye gelişiyle birlikte ilk
defa merkezi bir yönetime ev sahipliği yapmıştır.
661 Emevi devleti ile birlikte başlayan bu dönem
kısa sürmüş, çok geçmeden, Abbasilerden itibaren bölge yeniden taşra eyaleti konumuna gerilemiştir. Sonraki yüzyıllarda gelen İslam imparatorlukları arasında sık sık el değiştiren bölge,
nihayetinde 1516 yılında Osmanlı idaresine geçmiştir. 400 yılı aşan Osmanlı yönetimi, Birinci
Dünya Savaşı’ndan sonra yerini Fransız mandasına bırakmıştır. 1946 yılında gelen bağımsızlık
her iki ülkeyi de bugünlere taşımıştır.
Bu iki ülkenin tarihi ve siyasi değişim dinamikleri
Bulundukları coğrafi konum itibariyle Suriye
ve Lübnan, Ortadoğu’nun çok önemli bir geçiş
noktasında bulunmaktadır. Tarih boyunca bölgesel güçlü imparatorlukların geçiş yolu ve taşra
eyaleti olarak gördükleri bu coğrafi konum, bu
iki bölgede güçlü merkezi iktidarlar kurulmasını önlemiştir. Bu nedenle devlet geleneği anlamında tarihi tecrübe ve arka planın yokluğu,
20. yüzyılda ulus inşa sürecinde olumsuz etkiler
yapmıştır. Bugüne yansıyan etkileri itibariyle
bu faktör, birçok gerilimi besleyen ve toplumsal
kesimler arasında istikrarı önleyen bir gerçektir.
Yine; Musevilik, Hıristiyanlık ve İslam’ın kutsal mekânlarına yakınlık, tarih boyunca Suriye
ve Lübnan’daki siyasi çekişmelerde önemli rol
oynamıştır. Özellikle iki ülkenin dağlık kesimleri, kendi dönemleri itibariyle marjinal görülen
birçok Hıristiyan ve İslam mezhebine korunaklı
sığınak olmuştur. Bu ise, her iki ülkede bugün
var olan dini çeşitliliği ve dolayısıyla rekabeti hazırlamıştır.
3
4
Türk tarihi içinde Suriye ve Lübnan’ın yeri
Türklerin Ortadoğu’ya ilk göçlerinden itibaren
yerleştikleri yerlerden biri Suriye olmuştur. Bu
nedenle 9. yüzyıldan itibaren siyasal bir güç olmaya başladıklarında bölgedeki Türk devletleri
Suriye ve Lübnan’ı da içine alan geniş bir coğrafyaya yayılmıştır. Bunlar içinde Abbasi halifeliğinin vassalı durumundaki Tolunoğulları ile başlayan Türk egemenliği, İhşit, Selçuklu, Eyyubi ve
Memluklu devletlerinin kısa süreli yönetimleri
ile sürmüştür. Bölgedeki Türk egemenliğinin
temel misyonu halife adına bu toprakları yönetmek olmuştur. 16. yüzyılın başlarında başlayan
Osmanlı egemenliği ise asıl Türk damgasını vurmuştur. 400 yıllık Osmanlı yönetimi boyunca
barış içinde yaşayan bölge, siyasi ve ekonomik
kalkınmaya ilave olarak kültürel alanda da kalıcı
eserlere kavuşmuştur.
Ortadoğu Barış Süreci içinde bu iki ülkenin rolü
Suriye ve Lübnan, 1991 yılından itibaren başlayan Ortadoğu Barış Süreci’nin vazgeçilmez
taraflarıdır. Öncelikle, topraklarında barındırdıkları binlerce Filistinli mülteci sebebiyle her
iki ülkede İsrail ile yürütülen pazarlıklarla yakından ilgilidir. Sayıları toplamda bir milyonu
bulan bu mültecilerin geri dönüş hakları her iki
ülkeyi sadece siyasi olarak değil, ekonomik ve
sosyal olarak da etkilemektedir. Bununla birlikte
Suriye ve Lübnan’ın, İsrail karşısındaki militan
gruplara verdiği yoğun destek, bu iki ülkenin
Ortadoğu barış sürecinde önemini arttırmaktadır. Suriye’ye ait Golan tepelerinin halen İsrail
işgali altında bulunması, Şam yönetimini barış sürecinde doğrudan ilgili kılmaktadır. Yine
Lübnan’ın, İsrail’den gelecek askeri saldırılara
karşı korunaksız durumu hem bu ülkedeki güvenliği hem de, dolaylı yoldan Suriye’nin güvenliğini ilgilendirmektedir.
82
Modern Ortadoğu Tarihi
Kendimizi Sınayalım
1. Suriye ilk defa hangi devlet zamanında siyasi merkez olmuştur?
a. Abbasiler
b. Osmanlılar
c. Fransız Manda
d. Emeviler
e. Bizans
6. Türkiye ve Suriye arasında problem yaşanmasına
neden olan ilimiz aşağıdakilerden hangisidir?
a. Diyarbakır
b. Hatay
c. Gaziantep
d. Hakkari
e. Urfa
2. Aşağıdakilerden hangisi, Osmanlı’nın Suriye ve
Lübnan politikasındaki temel hedeflerinden biri değildir?
a. Vergi gelirleri
b. Kutsal yerlerin korunması
c. Avrupa’ya açılım
d. Etnik dengenin muhafazası
e. Hac yollarının güvenliği
7. Suriye’de Azınlık iktidarı ve diktatörlüğü hangi yılda başlamıştır?
a. 1949
b. 1954
c. 1963
d. 1966
e. 1970
3. Fransız Manda idaresi hangi belgeye dayalı olarak
planlanmıştı?
a. Sykes-Picot Anlaşması
b. Balfour Deklarasyonu
c. Şerif-McMahon Mektuplaşmaları
d. Milli Misak
e. 242 Sayısı BM Kararı
4. Bağımsız Suriye, Arap Birliği’ni kurmak üzere 1958
yılında hangi ülkeyle birleşmiştir?
a. Irak
b. Cezayir
c. Ürdün
d. Lübnan
e. Mısır
5. Bağımsız Lübnan’da Milli Misak hangi sorunu çözmek üzere kabul edilmiştir?
a. Dini ve mezhebi gerilimi
b. Ekonomik sorunları
c. İsrail saldırganlığını
d. Suriye ile birleşmeyi
e. Sınır sorunlarını
8. 1967 İsrail-Suriye savaşında Suriye’nin kaybettiği
bölge aşağıdakilerden hangisidir?
a. Bekaa
b. Şam
c. Humus
d. Halep
e. Golan
9. Lübnan iç savaşına son veren gelişme aşağıdakilerden hangisidir?
a. Beyrut Kuşatması
b. Bağdat Paktı
c. Taif Anlaşması
d. Yom Kippur Savaşı
e. Litani operasyonu
10. Aşağıdakilerin hangisi 1975 Lübnan iç savaşında
mücadele eden dini gruplardan biri değildir?
a. Maruniler
b. Sünniler
c. Dürziler
d. Selefiler
e. Şiiler
3. Ünite - Merkezî Ortadoğu: Suriye, Filistin-İsrail, Lübnan
83
Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı
Yararlanılan Kaynaklar
1. d
Acar, İrfan. (1989). Lübnan Bunalımı ve Filistin Sorunu, Türk Tarih Kurumu, Ankara.
Antoun, Richard T. (1991). Syria (Society, Culture
and Polity), New York.
Armaoğlu, Fahir. (1994). Filistin Meselesi ve Arap-İsrail Savaşları (1948-1988), Ankara.
Cobban, Helena. (1985). The Making of Modern Lebanon, Londra.
Collelo, Thomas. (1988). Syria a Country Study, Washington D.C.
Commins, David Dean. (1990). Osmanlı Suriyesinde
Islahat Hareketleri, (Çev. Selahattin Ayaz), İstanbul.
Dağ, Ahmet Emin, (2013) Suriye Bilad-i Şam’ın Hazin Öyküsü, İstanbul.
Dam, Nicolas Van (2000), Suriye’de İktidar Mücadelesi, çev. Semih İdiz, İstanbul.
Debs, Mitran Yusuf. (1994). Tarih-i Suriye, Beyrut.
Deeb, Marius. (1980). The Lebanese Civil War. New
York.
Garfinkle, Adam M. (1986). “The Forces Behind Syrian Politics” (Ed. Michael Curtis), New Jersey.
Gönlübol, Mehmet. (1993). Olaylarla Türk Dış Politikası, Ankara.
Hopwood, Derek. (1989). Syria 1945-1986 Politics
and Society, London.
Issawi, Charles. (1992). “The Historical Background of
Lebanese Emigration, 1800-1914”, The Lebanese in
the World, A Century of Emigration. Albert Hourani ve Nadim Shehadi (ed.). Londra: The Centre
for Lebanese Studies.
Khoury, Philip. (1987). Syria and The French Mandate (The Politics of Arab Nationalism) 1920-1945,
London.
Longrigg, Stephen H. (1958). Syria and Lebanon Under French Mandate, London.
Nakhleh, Issa. (1991). “Israeli War Crimes Committed
in Lebanon in 1978 and 1982”, Encyclopedia of the
Palestinian Problem. New York.
Olson, Robert W. (1982). The Ba’th and Syria 19471982 From The French Mandate to The Era of Hafız al-Asad, The U.S.A.
Pipes, Daniel. (1990). Greater Syria The History of an
Ambition, New York.
Polk, William R., (1986). The Arab World, USA
Seale, Patric. (1986). The Struggle For Syria, A Study
of Post-War Arab Politics 1945-1958, London.
Ülman, Haluk. (1966). 1860-1961 Suriye Buhranı,
Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dış
Münasebetler Enstitüsü Yayınları, Ankara.
Yanıtınız yanlış ise “Tarihi Miras ve Osmanlı
Asırları” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
2. c
Yanıtınız yanlış ise “Tarihi Miras ve Osmanlı
Asırları” konusunu yeniden gözden geçiriniz..
3. a
Yanıtınız yanlış ise “Fransız Manda Dönemi”
konusunu yeniden gözden geçiriniz.
4. e
Yanıtınız yanlış ise “Soğuk Savaş Dönemi Politikaları ve Baas Diktatörlüğü” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
5. a
Yanıtınız ise “Bağımsız Lübnan ve Etnik
Siyaset’in Sonuçları” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
6. b Yanıtınız yanlış ise “Fransız Manda Yönetimi”
konusunu yeniden gözden geçiriniz.
7. e
Yanıtınız yanlış ise “Azınlık İktidarı” konusunu
yeniden gözden geçiriniz.
8. e
Yanıtınız yanlış ise “1967 Savaşında Suriye ve
Azınlık İktidarı’nın Doğuşu” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
9. c
Yanıtınız yanlış ise “Taif Anlaşması” konusunu
yeniden gözden geçiriniz.
10. d Yanıtınız yanlış ise “Lübnan İç Savaşı” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Sıra Sizde Yanıt Anahtarı
Sıra Sizde 1
Suriye’nin diğer Arap ülkelerinin beklentilerinin aksine İran-Irak savaşı sırasında İran’ı desteklemesi,
Arap dünyasından dışlanmasında en önemli sebeplerden biriydi. Bununla birlikte öteden beri Suriye’deki devrimci Sosyalist yönetimin diğer Arap rejimlerine yönelik eleştirileri bir diğer faktördü. Tamamen
olmamakla birlikte, 1980’li yıllar boyunca Suriye’nin
kendi halkına yönelik katliamları da dışlanmasında
kısmen rol oynadı.
Sıra Sizde 2
Taif Anlaşması, Lübnan’da mezhepler arasında nüfus
oranına göre var olan konsensüsü kabul etmiş, Milli
Misak’tan sonra ilk defa güncel bir formunu oluşturmuştur. Bu anlaşmaya göre, eskiden 6/5 oranında Hıristiyanlar lehine olan parlamento kontenjanı, yeni haliyle Müslümanlar lehine eşitliği sağlamıştır.
Sorularla Öğrenelim
TAR310U - MODERN ORTADOĞU TARİHİ
Ünite 3: Merkezî Ortadoğu: Suriye, Filistin-İsrail, Lübnan
Suriye
1. İslami dönemin Suriye'ye getirdiği yenilikler nelerdir?
Cevap: Yeni bir dini ve sosyal anlayış ile siyasal bir merkez olma özelliği.
2. Suriye'de ortaçağda hakim olan siyasi güçler hangileridir?
Cevap: Emeviler, Abbasiler, Tolunoğulları, İhşitler, Eyyubiler ve Zengiler.
3. Suriye Osmanlı idaresine hangi dönemde girmiştir?
Cevap: Yavuz Sultan Selim döneminde 1516 yılında Osmanlı idaresine girmiştir.
4. Suriye toprakları için kullanılan kavram hangisidir?
Cevap: Bilad-ı Şam
5. Suriye topraklarında Roma İmparatorluğundan sonra en uzun süreli hakimiyet hangi dönemde olmuştur?
Cevap: Osmanlılar
6. Arap Rönesansının temelini atan aydınlar kimlerdir?
Cevap: Nazif Yazıcı, Butros Bustani, Abdurrahman el-Kevakibi
7. Arap entelektüel milliyetçilik hareketi ne zaman doğmuştur?
Cevap: 1847 yılında Amerikan misyonerlerinin himayesinde Suriye ve Beyrut'ta Arap Edebiyatçılar Derneğinin kurulmasıyla
başlamıştır.
8. Suriye'de manda yönetimi hangi tarihler arasında ve hangi devlet himayesinde olmuştur?
Cevap: 1920-1945 tarihleri arasında Fransa manda yönetimi altında geçmiştir.
9. Suriye'nin bağımsızlaşma süreci hangi olaydan sonra hızlanmıştır?
Cevap: II.Dünya Savaşı
10. 1950'li yıllarda Suriye'ye rengini veren en önemli devlet politikası nedir?
Cevap: Arap milliyetçiliği
11. 1955 yılında kurulan Bağdat Paktı'nda yer alan devletler hangileridir?
Cevap: Türkiye,Irak,İran, Pakistan ve İngiltere
12. 1960'lı yıllara gelindiğinde Suriye iç politikasında etkin olan aktörler kimlerdir?
Cevap: Nasırcı gruplar, Müslüman kardeşler ve Baas partisi.
13. XIX. yüzyılda dağınık halde yaşayan yahudileri kutsal topraklara yerleşme konusunda cesaretlendirenler kimler olmuştur?
Cevap: Napolyon, Mordehay Manuel Noah, Joseph Salvador
14. Yahudilerin kutsal topraklara yerleşme düşüncesine karşı çıkan ilk Osmanlı padişahı kimdir?
Cevap: II.Abdülhamit
15. Yahudilerin Filistin topraklarında devlet kurmak amacıyla yaptıkları ilk siyonist kongre nerede yapılmıştır?
Cevap: İsviçre'nin Basel kentinde yapılmıştır.
16. Yahudilere Filistin topraklarında Yurt ve devlet kurma imkanı sağlayacak en önemli gelişme ne olmuştur?
Cevap: 1917 Balfour Deklarasyonu'nun ilanı
17. Yahudilerin Siyonist politikalarını destekleyen ve bu ortamı oluşturan en önemli devlet hangisidir?
Cevap: İngiltere
18. 1967 İsrail- Arap devletleri savaşlarının en önemli sonucu ne olmuştur?
Cevap: İsrail Mısır, Ürdün ve Suriye'ye saldırmış ve stratejik açıdan önemi olan Golan Tepeleri kaybedilmiştir.
Lübnan
19. Lübnan'ın bilinen ilk yerleşimcileri kimlerdir ve bunların en önemli özellikleri nedir?
Cevap: Akdeniz kıyılarında ticaret kolonileri kuran ve modern alfabeyi geliştiren denizci ve tüccar kavim Fenikeliler Lübnan'ın ilk
yerleşimcileridir.
20. Lübnan'da iç huzursuzluklara yol açan siyasi temsil meselesi ne zaman ve nasıl çözülmüştür?
Cevap: 1943'te Maruni Cumhurbaşkanı Bişare el-Huri ile Sünni Başbakan Riyad es-Sulh arasında sözlü bir uzlaşmaya dayanan Miili
Misak ile çözülmüştür.
21. 1976-1978 Birinci Lübnan iç savaşı kimler arasında olmuş ve sonucu ne olmuştur?
Cevap: Hristiyanlar ve Filistinliler arasında başlayan, solcu-milliyetçi Müslüman güçler ile sağcı radikal Hristiyan güçler arasında
yaşanmıştır. Sonuçta başkent Beyrut, Müslüman Batı Beyrut ve Hristiyan Doğu Beyrut olarak ikiye ayrılmıştır.
TAR310U - MODERN ORTADOĞU TARİHİ
Ünite 3 - Alıştırma Soruları
1 ) Suriye’de en uzun süre hakimiyet kurmuş olan devlet aşağıdakilerden hangisidir?
A ) Osmanlılar
B ) Romalılar
C ) Emeviler
D ) Selçuklular
E ) Mısırlılar
Çözüm : Yavuz Sultan Selim’in 1516 yılındaki seferi ile birlikte Osmanlı idaresine giren Suriye, XX. yüzyılın başlarına kadar 400 yıl,
Osmanlı yönetiminde kaldı. Tarihsel bir karşılaştırma yapıldığında, Roma İmparatorluğu’ndan sonra bölge üzerindeki en uzun süreli
hâkimiyeti Osmanlılar kurmuştur. Suriye toprakları, Osmanlı dönemi boyunca; buralardan sağlanan vergi gelirleri, Halep’in uluslararası
ticaret sistemi içindeki yeri ve Şam’ın seferlerde geçiş yolları üzerinde bulunması gibi faktörlerle doğrudan denetim altında tutulmuştur.
Doğru cevap B’dir.
Doğru cevap B şıkkıdır.
2)
Suriye aşağıdaki devletlerden hangisinin kurulmasıyla tarihte ilk kez siyasi bir merkez olmuştur?
A ) İlhanlılar
B ) Abbasiler
C ) Emeviler
D ) Karamanlılar
E ) Asurlar
Çözüm :
661 yılında Emevi Devleti’nin kurulmasıyla tarihinde ilk defa siyasi bir merkez olan Suriye, miras olarak aldığı Yunan ve Roma kültürü
ile Arap geleneğini mükemmel bir şekilde birleştirmiş ve dönemin en güçlü kültürel ve siyasi yapısını oluşturmuştur.
Doğru cevap C seçeneğidir.
Doğru cevap C şıkkıdır.
3)
1920-1945 yılları arasında Suriye aşağıdakilerden hangisinin manda yönetimine girmiştir?
A ) İtalya
B ) Almanya
C ) Fransa
D ) İngiltere
E ) Yunanistan
Çözüm :
Suriye, 1920 yılında Fransız işgaline girdi. 1945 yılına kadar süren Manda yönetimi kendi gücünü kurmak için böl-yönet prensibini
acımasızca uygulandı.
Doğru cevap C seçeneğidir.
Doğru cevap C şıkkıdır.
4)
Türkiye'ye bağlanmak isteyen İskenderun Sancağı 1923'te özerk yapısını yitirdiğinde aşağıdakilerden hangisine bağlanmıştır?
A ) Hatay
B ) Halep
C ) Şam
D ) Lazkiye
E ) Humus
Çözüm :
Manda idaresinin diğer bir çıkmazı İskenderun Sancağının Türkiye’ye bağlanma talepleri ile ilgiliydi. İskenderun bölgesi 1921 tarihli
Türk-Fransız Anlaşması’na göre özerk bir bölge olarak Suriye manda idaresine geçmişti. Bu özerk yapısını 1923’de yitiren bölge, Halep
eyaletine bağlanmıştı.
Doğru cevap B seçeneğidir.
Doğru cevap B şıkkıdır.
5)
1989'da kabul edilen ve Arap Birliği'nin öncülüğünde ve ABD'nin desteğinde imzalanan anlaşma aşağıdakilerden hangisidir?
A ) Baalbek
B ) Taif
C ) Beyrut
D ) Zahre
E ) Bigfaya
Çözüm :
En son 1972’de yapılabilen seçimlerden geriye kalan 62 milletvekili değişik grupları temsilen, Arap Birliği’nin öncülüğünde ve
ABD’nin desteğinde Suudi Arabistan’ın Taif şehrinde bir araya geldi. Uzun müzakerelerin ardından Milli Uzlaşma Belgesi yani Taif
Anlaşması, 22 Ekim 1989’da kabul edildi.
Doğru cevap B seçeneğidir.
Doğru cevap B şıkkıdır.
6 ) Uzun süre Roma hâkimiyetinde kalan Suriye, kaç yılında ilk kez İslam devletlerinin kontrolüne geçmiştir?
A ) 622
B ) 632
C ) 634
D ) 640
E ) 644
Çözüm : 634 yılında ilk kez İslam devletlerinin kontrolüne giren bölge
sonraki 9 asır boyunca değişik devletlerin kısa dönemli hâkimiyetleri altında yaşadı.
Doğru cevap C şıkkıdır.
7 ) 1955 yılında imzalanan Bağdat Paktı'nda yer almayan devlet hangidir?
A ) Türkiye
B ) Ürdün
C ) Pakistan
D ) İngiltere
E ) İran
Çözüm : 1955 yılında, Türkiye, Irak, İran, Pakistan ve İngiltere arasında imzalanan Bağdat Paktı, bölgedeki en önemli gerilim
alanlarından birini oluşturuyordu.
Doğru cevap B şıkkıdır.
8 ) Bilad-i Şam da denilen Suriye’nin güneyindeki coğrafi bölgeye ne ad verilir?
A ) Filistin
B ) Ürdün
C ) Irak
D ) Yesrip
E ) Kuveyt
Çözüm : Bilad-i Şam yani Suriye’nin güneyindeki coğrafi bölgeye Filistin adı verilmektedir.
Doğru cevap A şıkkıdır.
9 ) Toprak Karşılığı Barış Prensibi ilk defa nerede gündeme gelmiştir?
A ) 242 Sayısı BM Kararı
B ) Sykes-Picot Anlaşması
C ) Balfour Deklarasyonu
D ) Milli Misak
E ) Şerif-McMahon Mektuplaşmaları
Çözüm : Toprak Karşılığı Barış Prensibi: İlk defa BM Güvenlik Konseyi’nin 242 sayılı kararı ile gündeme gelen ve Arap-İsrail barışının
özünü oluşturan ilkedir.
Doğru cevap A şıkkıdır.
10 ) İsrail'in Filistin direnişini yok etmenin yanı sıra, Suriye’nin bu ülkedeki varlığını zayıflatmak ve Beyrut’ta kendisine yakın bir
yönetim kurmak için başlattığı operasyonun adı nedir?
A ) Litani Operasyonu
B ) Unıfıl Operasyonu
C ) Taif Operasyonu
D ) Beyrut Operasyonu
E ) Galile Operasyonu
Çözüm : İsrail birlikleri, Londra büyükelçisine yönelik suikast girişimini bahane ederek Amerikan yönetiminin desteğiyle, “uluslararası
terörizmin yuvasını temizlemek” bahanesiyle 1982’de Lübnan’ı işgal etti. 60 bin askerle yürütülen “Galile
Operasyonu”nda İsrail’in asıl amacı, Filistin direnişini yok etmenin yanı sıra,
Suriye’nin bu ülkedeki varlığını zayıflatmak ve Beyrut’ta kendisine yakın bir yönetim kurmaktı.
Doğru cevap E şıkkıdır.
4
TAR310U-MODERN ORTADOĞU TARİHİ
Ünite 4: Arap Yarımadası: Suudi Arabistan ve Yemen
Yirminci Yüzyılda Bir Krallık: Suudi Arabistan
Coğrafya ve Jeopolitik
2.149.690 km. kare toprağı ile Suudi Arabistan; Yemen,
Uman, Birleşik Arap Emirlikleri, Katar, Kuveyt ve Irak ile
komşudur. Basra Körfezi ve Kızıldeniz arasında stratejik
olarak önemli bir yerde olması, dünya petrol rezervinin
%16’sına aynı zamanda demir-bakır ve altın rezervlerine
de sahip olması ülkenin önemini arttırmaktadır. Mekke ve
Medine şehirlerinin ülke sınırları içinde olması Suudi
Arabistan’ın diğer önemli özelliğidir.
Etnik ve Dini Yapı
Suudi Arabistan’ın nüfusunun büyük kısmı köklü Arap
kabilelerinden meydana gelmektedir ve nüfusun tamamı
Müslümandır. Ancak farklı mezhepler, farklı bölgelerde
toplanmıştır. Başkentin bulunduğu Riyad ve çevresi
Sünni/Vehhabi, Doğu tarafında yer alanlar genelde Şii ve
diğer bölgelerde de farklı mezhepler bulunmaktadır.
Ayrıca çalışmaya gelen yabancılar da olmasına rağmen,
işçilerin veya vatandaş olamayanların herhangi bir hakları
yoktur. 2012 yılı itibariyle nüfus 26.5 milyon civarında,
bunun da 5.5 milyonu yabancı statüsündedir.
Suudi Arabistan’ın Ortaya Çıkışını Hazırlayan Süreç
Suudi Arabistan 20.yüzyılın başında ortaya çıkmış bir
devlettir. Devletin resmi adı “el Memleke el Arabiyye esSuudiyye”dir. Devlet kurucuları olan Suudi ailesinin Orta
Arabistan’daki varlıkları 15. yüzyıl ortalarından itibaren
bilinmektedir.
15. yüzyıldan itibaren Dir’iyye’ye taşınıp burada küçük
bir emirlik kuran aile, 1774’ten sonra farklı dini yorumları
ile öne çıkan Muhammed bin Abdilvehhab ile ittifak
yapmışlar ve siyasi bir güç olarak sahneye çıkmışlardır.
Vehhabilik öğretisini yaymak adına çevrelerindeki
kabileler ve kasabalar üzerine giderek savaşan Suudi
ailesi, sürekli nüfuz alanlarını geliştirmiştir. Osmanlı
Devleti ilk başlarda bu faaliyetleri takip edemese de Irak
ve Suriye sınırlarında faaliyet göstermeye başlandığında
askeri harekâtlar yapmıştır. Vehhabilerin merkezi Dir’iyye
tahrip edilmiştir. Eski güçlerini 1840’lardan sonra Faysal
b. Türki ile elde etmeye başlamışlardır. Ancak 1865
yılında Türki’nin ölümüyle oğlu Suud b. Faysal’ı
İngilizler,
kardeşi
Abdullah’ı
Osmanlı
Devleti
desteklemiştir. Yapılan harekâtlar ile bir süreliğine sorun
çözülmüş olsa da askeri müdahalenin tamamlanamaması
bölgede uzun yıllardan beri dini gerekçelerle
meşrulaştırılmış nüfuzun kurulmuş olması, gücün
bölgeden çıkarılmasını zorlaştırmaktaydı. Suudi ailesi ve
vehhabiler her ne kadar devlet kontrolündeyseler de
İngilizlerin kışkırtmalarına açık görünüyorlardı. II.
Abdülhamit, İngilizlerden nefret eden ve vehhabiliğe
mesafeli duran Reşidileri destekleme yoluna gitmiştir.
Reşidilerin Suudilerin topraklarını ele geçirmesiyle
Suudiler Kuveyt’e yerleşmişlerdir. Ancak 15 Ocak
1902’de çeşitli olaylardan sonra tekrar eski merkezlerine
dönmüşlerdir.
Reşidilerin liderinin ölmesinden sonra Osmanlı Devleti
Suudlarla anlaşma yoluna giderek onlara çeşitli
kaymakamlıklar vermiştir. Bu görev kabul edilmiş
olmasına rağmen Suudi lideri Abdülaziz “Necid Emiri ve
Aşiretleri Reisi” unvanını kullanmış, sonrasında da otorite
dışında
kalmak
istediğini
gösteren
tercihlerde
bulunmuştur.
İhvan Teşkilatı ve Suudi Arabistan’ın Kuruluşu
Abdülaziz, göçebeleri yerleşik hayata geçirmiş, tarımla
uğraşmalarını sağlarken vehhabi akidesinin yayılmasını da
sağlamıştır. Bu yerleşimcilere ihvan denir. İhvanlar daha
sonra Abdülaziz’in kullanacağı askeri gücü oluşturmuş,
bedevilerin devlet yapısına ve itaate alışmasında da etkin
rol oynamıştır. Bu proje Suudi Arabistan’ın temelini
atmıştır.
Diğer yandan Osmanlı’nın mutasarrıflık merkezi olan
Ahsa’nın kontrolünü de 1913’te ele geçirmiştir. Aynı
zamanda Uceyr ve Katıf bölgelerini de elde etmiştir.
Dönemin
zorluklarından
ötürü
bir
harekât
düzenleyemeyen Osmanlı 1914’te Abdülaziz ile bir
anlaşmaya varmıştır. Bu anlaşmaya göre Abdülaziz’e
paşalık unvanı ile Necid valiliği verilmiş böylece
İngilizlerin himayesine girmesi engellenmiştir. Ancak
Birinci Dünya Savaşı sırasında Abdülaziz kendisinden
asker beklenirken savaşa katılmayı reddetmiş ve ardından
İngilizler ile anlaşmalar yapmıştır.
1918 Mondros Mütarekesi ile Osmanlı bölgeden
çekilmiştir. Bunun üzerine Abdülaziz çeşitli yerleri de
kendi sınırlarına katarak 1922 yılında yaptığı Muhammara
anlaşması ile Irak sınırını, bir süre sonra da Doğu Ürdün
ve
Kuveyt
sınırlarını
belirleyen
anlaşmaları
tamamlamıştır.
İngilizlerin himayesinde kurulmuş olan Hicaz Haşimi
Krallığı topraklarına 1924 yılında yönelen Abdülaziz,
1925 yılına kadar sürdürdüğü savaşlar ile Hicaz bölgesini
de tamamen hâkimiyetine katmış ve ertesi yıl kendisini
Hicaz Kralı ve Necid ve Civarının Sultanı olarak ilan
etmiştir.
Kral Abdülaziz, dini liderlerin itirazlarına rağmen 1933
yılında petrol arama imtiyazını bir Amerikan şirketine
vermesi ile dünya gündeminde yer almaya başlamıştır.
1953’te ölümünden sonra oğlu Kral Faysal birçok
yenilikler yaparak Suudi Arabistan’ın modern bir devlete
dönüşmesini sağlamıştır. Sonrasında Kral Abdullah
(Abdülaziz’in oğlu) hükümet başkanı ve kral olmuştur.
Veliaht ise kardeşi Emir Selman’dır. Sonrasında veliaht
bir konsey tarafından Hey’et’ul-Bey’a (Biat Heyeti)
tarafından atanmaya başlamıştır.
Ülke, 13 idari bölgeye ayrılmıştır. Her bölge kraliyet
ailesine mensup bir emirin idaresi altındadır. Ülke
ekonomisinin neredeyse tamamı petrol gelirine
dayanmaktadır. Ülkede okuma yazma oranı erkeklerde
%85, kadınlarda %79’dur. Kapalı bir toplum olması ve
vehhabi mezhebini sanata yaklaşımı sebebiyle edebiyat ve
şiir dışında sanat faaliyetleri yok denecek kadar azdır.
Siyaset ve Uluslararası İlişkiler
Siyasi yapılanmalar, kısaca şöyle özetlenebilir:
•
•
•
•
Suudi Arabistan’da siyaset yasaktır.
Mutlak monarşi egemendir. Kralın yetkilerini
şer’i
hükümlerin
dışında
hiçbir
şey
kısıtlamamaktadır. Kralı denetleyen mekanizma
Abdülvehhab soyundan gelen ulema sınıfıdır.
Sınırlamalara rağmen dünyadaki gelişmelerden
uzak durulamamış, çeşitli gizli veya açık siyasi
gruplar ortaya çıkmıştır. Yeni Vehhabi Hareketi
bunlardan biridir.
Önemli bir siyasi grup da Şii İslami gruptur.
Yaşadıkları bölgeler petrol bölgeleri olduğundan
ülke için hayati önem taşımaktadırlar.
Suudi Arabistan-İran ilişkileri sürekli bozuk durumdadır.
Bunun sebebi çeşitli politikalardır. İran’da 1979 Humeyni
devriminden sonra ilişkileri husumete dönüşmüştür. İran
ile ilişkiler, Şii nüfusa karşı daima güvensizlik
duyulmasına sebep olmaktadır.
Reformcu Şavi’ler, Liberal Reformcular gibi siyasi gruplar
etkin değildir. Suudi Arabistan’ı sarsan en ciddi siyasi
grup Kasım 1979’da Kabe Baskınını lideri Cuheyman bin
Muhammed bin Seyf el Uteybi önderliğinde gerçekleştiren
Radikal Redciler ile ABD’nin Afganistan’da savaşmak
üzere organize ettiği savaşçıların sonradan oluşturdukları
El Kaide’dir.
El Kaide, 1984 yılında Usame b. Ladin’in ABD’nin
desteği ile Pakistan ve oradan Afganistan’a giderek
Sovyetler Birliğine savaş açtığı sırada kurulan bir yapıdır.
1989’da ABD’nin politikaları ile ters düşmüş, Suudi
Arabistan’da, ABD’de terör faaliyetlerine girişmişlerdir.
Selefi bir çizgi izledikleri için çeşitli Selefi grupları da
teröre yakınlaştırmış hatta bulaştırmışlardır.
Uluslararası Siyaset: 1920’li yıllarda bağımsız kalabilen
yegâne iki Müslüman devlet Türkiye ve Suudi
Arabistan’dır.
Türkiye ile ilişkileri iyi yönde olan devletin 1932 yılında
İngiltere tarafından tanınması üzerine Abdülaziz kendi
unvanını Suudi Arabistan Kralı şekline dönüştürmüştür.
Türkiye’nin NATO’ya katılmasıyla ilişkilerde sıkıntılar
baş gösterse de çeşitli zorunluluklar sebebiyle ilişkiler
bugünkü halini almıştır. Ancak tarihi ilişkiler nedeniyle
Türkiye ile mesafeli durmayı amaçlayan ve özellikle
Suudi Arabistan’ın Osmanlı geçmişini unutturmaya
çalışan gruplar hala mevcuttur.
1913 ile sınırları belirlenen Katar ile Suudi Arabistan
arasındaki ilişki, Katar’ın vehhabiliği benimsemiş olması
sebebiyle olumlu bir halde şekillenmiştir. Kuveyt ve
Bahreyn ile ilişkiler zaman zaman bozulsa da
normalleştirilmiştir.
Bugün bölgede devam eden en önemli organizasyon 1981
yılında kurulan ve Suudi Arabistan’ın önemli rol
üstlendiği Körfez İşbirliği Teşkilatı’dır (GCC). Suudi
Arabistan, Bahreyn, Katar, Kuveyt, Birleşik Arap
Emirlikleri ve Uman’dan oluşan birlik aslında ekonomik
işbirliğini öngörmekte ve aynı zamanda ülkelerarası
geçişlerde vatandaşlara çeşitli imkânlar tanımaktadır.
Mısır ile yakın ilişkiler geliştirmeye çalışan Suudi
Arabistan, Mısır’ın PanArabizm fikrine karşı soğuk
durarak İslam Birliği fikrini savunmuştur.
İsrail’e desteğinden dolayı ABD ve bazı Avrupa ülkelerine
OPEC’in 1973 yılında başlattığı petrol ambargosunun
başını Suudi Arabistan çekmiştir. Diğer politikaları da göz
önünde bulundurulduğunda Suudi Arabistan’ın dış
politikada oldukça pragmatist bir yaklaşım sergilediği
görülmektedir.
Arap Yarımadası’nın Gizemli Ülkesi: Yemen
Coğrafya ve Jeopolitik
Yemen, Suudi Arabistan ile Uman arasında 527.968 km.
karelik bir ülkedir. Arap Yarımadası’nda en eski
uygarlıkların yeşerdiği verimli bir coğrafya olduğu için bu
bölgeye ‘Mutlu Yemen’ ismi verilmiştir. Resmi adı
‘Yemen Cumhuriyeti’dir. Babu’l-Mebdeb boğazının
varlığı ülkeye stratejik bir önem kazandırmaktadır.
Etnik ve Dinî Yapı
Yemen bir kabile toplumudur. Kabilelerin zaman zaman
birbirleri ile menfaatleri çatışmaktadır. Ancak Zeydî
mezhebine mensup kabileler tarih boyunca bütünlük arz
ederek Yemen içinde 1962 yılına kadar özel statülerini
muhafaza edebilmişlerdir. Ülkede Afrika Arapları, Güney
Asya Kökenliler, Avrupalılar, Türk kökenli aileler de
mevcuttur.
Yemen’de başta Somali ve Irak kökenli olmak üzere 150
bin civarında (2010 itibari ile) da mülteci yaşamaktadır.
2012 yılı tahmini nüfusu 24.771.809 olan ülkede doğum
oranı hayli yüksektir. Yemen, dünyanın en fakir
ülkelerinden birisidir. Özellikle kabileler ve mezhepler
arasında devam eden çatışmalar yüzünden ülkede bakıma
muhtaç milyonlarca yetim çocuk bulunmaktadır.
Tarih İçinde Yemen
Yemen çok erken devirlerde yerleşim yeri olmuştur.
Kazılar taş devrinde bile burada yerleşimin olduğunu
göstermektedir.
İslam tarihçilerine göre Yemen, Arapların atası sayılan
Hud peygamberin oğlu Kahtan dönemine kadar
inmektedir. Bu yüzden Yemen Arapları ve oradan Arap
Yarımadası’na göçenler Kahtaniler olarak bilinmektedir.
Sırasıyla Ma’in, Sebe, Himyeri, Habeşistan, Eritre, kısa
süre Roma ve Habeşliler ile Persler hükümdarlığında
kalmıştır. Sonrasında Sasaniler, Memlükler, Resuliler,
Tahiriler gelmiştir. Toprakların tahrip olmasıyla bedevi
hayat benimsenmiştir.
1517 yılında Osmanlı Devleti’ne geçmiştir. Ekonomik ve
stratejik konumu gibi sebeplerden ötürü Yemen’e ilgi
duyulmuştur.
Zeydiler ve Osmanlı Devleti
Hâkimiyet ve hilafet algıları farklı olduğu için Osmanlı
idaresine uzun yıllar direnç gösteren Zeydiler, daha ziyade
ulaşılmaz dağlık kesimlere çekilerek varlıklarını
sürdürdüler.
Zeydilik, Şii mezhebinin üç kolundan birisidir. Şiiler Hz.
Ali’den sonra gelen imamların sayısında ihtilafa
düşmüşlerdir. Zeydiler beşinci imamın Zeyd olduğunu
söyleyerek Şiilerden farklılaşmışlardır. Yemen, Zeydiliğin
yayılmasında önemli bir yer olmuştur.
Zeydiler, Osmanlı Devleti’ni istememişlerdir. Çünkü
onlara göre halifelik Hz. Ali’nin soyundan gelen birisine
ait olmalıydı. Bu sebeple Osmanlı ile zaman zaman
çekişmeler olmuş ve 1635 yılında aldıkları zaferle Zeydi
İmamlığı yeniden ihya edilmiştir. Ancak Osmanlı
bölgedeki her gelişme ile yakından ilgilenmeye devam
etmiştir. Çünkü bölge, stratejik açıdan önemli bir bölgedir.
1872’de Osmanlılar -Aden hariç- bütün Yemen’i yeniden
düzenlemeye girişmiş, hastaneler, okullar, kışlalar
yaptırılmış, eski binalar onarılmıştır. Daha sonra isyanlar
çıkmasına rağmen Türkler ile Yemenliler arasındaki ilişki
bu olumlu durumlar üzerinden inşa edilmiştir. Mondros
Ateşkesi akabinde Türkler Yemen’i İngilizlerden ziyade
İmam Yahya’ya teslim edeceklerdir.
Modern Yemen
Yemen İmamlığı (1918-1962)
Yemen, Lozan anlaşmasının imzalandığı 1923 yılına kadar
bir Osmanlı toprağı olarak kalmaya devam etti. Hatta 1920
seçimlerinde Yemen’de de TBMM için milletvekilleri
seçildi ama Ankara’ya gelme imkânları olmadı. İmam
Yahya son Osmanlı valisi olan Mahmud Nedim Bey’i
kendisine danışman seçerek devletin sürekliliğini
sağlayabildi. İmam Yahya Ankara ile ilişkileri iyi
tutuyordu. 1948 yılında suikast sonucu öldürüldü. Daha
sonra peş peşe değişen liderlerden sonra Yemen’de bir iç
savaş başladı.
Yemen Cumhuriyeti
26 Eylül 1962’de Tuğgeneral Sallal ‘Yemen
Cumhuriyeti’ni ilan etmiştir. ABD ve İngiltere hariç 50
BM ülkesi yeni cumhuriyeti hemen tanımıştır. Ancak
Sallal, isyancıları ve muhalifleri durduramamış ve Cemal
Abdünnasır’dan yardım istemiştir. Her ne kadar 50 bin
kişilik bir ordu yardımı almış olsa da İmam Bedr ve
taraftarları Suudi Arabistan’dan destek almaktaydılar. Bu
iç savaş zaten durumu kötü olan Yemen’i daha da
kötüleştirdi. Binlerce insan hayatını kaybetti. 1967 Arapİsrail savaşı sırasında Mısır ve Suudi Arabistan anlaşarak
birliklerini geri çektiler. Tekrar olan kısa dönemli
sıkıntılardan sonra Sallal’ın görevden alınıp yerine
Abdurrahman El İryani’nin gelmesiyle iç savaş 1970’te
sona erdi. Kuzey Yemen böylece bir devlet olarak tarih
sahnesine çıkabildi.
Güney Yemen ise İngilizlerin sömürgesi altındaydı.
İngilizlere karşı başkaldırının ardından İngilizler bölgeyi
tahliye etmeye başladılar. “Yetmiş Gün Savaşları” diye
bilinen iç savaşlar başladı. Son İngiliz Aden’i terk edince
Güney Yemen’de 30 Kasım 1967’de Yemen Demokratik
Halk Cumhuriyeti kuruldu.
Bu ülke, ideoloji olarak sosyalizmi benimsemesiyle ilk
Marksist Arap Devleti olma özelliği taşımaktadır.
Dolayısıyla Çin ve Sovyetler Birliği’nin desteğini almıştır.
Petrol şirketleri üzerinden ABD ile ilk dönemler iyi
geçinse de sonrasında ABD vatandaşlarına İsrail
vatandaşlığı hakkı verilince Arap milliyetçiliği fikri ile
çeliştiğinden dolayı iki tarafın arası bozulmuştur. Bunun
bir diğer sebebi de benimsenen ideolojidir. Soğuk
Savaş’ın sonuna gelindiğinde Güney ve Kuzey Yemen
birleşerek bugünkü Yemen Cumhuriyeti’ni meydana
getirmişlerdir.
Sonrasında ortaya çıkan önemli sorunlardan birisi
Hursiler’in ve diğer kabilelerin ayaklanmalarıydı. Kendi
içindeki karışıklıklar, ülkede istikrarsızlığın ortaya
çıkmasına sebep olmuştur. Tunus’ta başlayan ve batılıların
‘Arap Baharı’ diye isimlendirdikleri halk hareketleri 2011
başında Yemen’e de sıçramış ve halk sokaklara
dökülmüştür. Altı ay boyunca bir netice çıkmadığı gibi
taraflar arasında silahlı çatışmalar da olmuştur. BM ve
Körfez İşbirliği Teşkilatı’nın girişimleriyle devlet başkanı
Abdullah Salih’in yetkileri Abdurrabuh Mansur Hadi’ye
devredilmiştir. 2012 seçimlerinde Hadi devlet başkanı
olarak seçilmiştir. Yemen’de 111 sandalyeli Şura Meclisi
ve 301 sandalyeli Parlamento bulunmaktadır. Hukuku
Fransız, İngiliz ve İslam hukuku karmasıdır. Yemen
Körfez İşbirliği Teşkilatı’nın da gözlemci üyesidir.
Yemen’in Türkiye için birçok açıdan önemli olduğunu
söylemek mümkündür. Dış yatırımlar için uygun bir yer
olması, Türk ailelerin Yemen’de bulunması ve Türkiye’ye
karşı önyargılardan bağımsız bakış açısı Yemen’in
yadsınamaz derecede önemli olduğunu göstermektedir.
Arap Yarımadası: Suudi
Arabistan ve Yemen
YİRMİNCİ YÜZYILDA BİR KRALLIK: SUUDİ ARABİSTAN
Coğrafya ve Jeopolitik
Suudi Arabistan 2. 149.690 km. kare toprağı ile Arap Yarımadası’nda yer almaktadır. Doğu sahilleri Basra Körfezi’ne batı sahilleri de Kızıldeniz’e uzanmaktadır. Arap yarımadası diye isimlendirilen coğrafyanın merkezinde olması hasebi
ile pek çok Arap devleti ile sınırı vardır. Güneyinde Yemen, doğusunda Uman,
Birleşik Arap Emirlikleri, Katar, Kuveyt ve Irak yer almaktadır. Ayrıca Bahreyn
adası ile arasında 1986 yılında tamamlanan 25 kilometrelik bir köprü bağlantısı bulunmaktadır. Kuzeyde Ürdün ve Suriye ile sınırı varken İsrail ve Mısır
ile de komşudur. Irak ile aralarında tampon bölge bulunurken; Yemen ile sınır
sorunları vardır. Önemli geçiş yolları olan Basra Körfezi ve Kızıldeniz ile çevrili
olması ona büyük bir stratejik önem kazandırmaktadır. Ayrıca özellikle Basra
Körfezi kıyılarındaki petrol rezervleri de Suudi Arabistan’ın Jeopolitiğini belirleyen en önemli unsurdur. Dünya petrol rezervlerinin % 16 sına sahip olması
bu ülkeyi dünya endüstrisi için vazgeçilmez kılmaktadır. Ayrıca sahip olduğu
doğalgaz, demir-bakır ve altın rezervleri de bu ülkenin önemini arttırmaktadır.
Körfezin ve petrolun güvenliği adeta bu ülkeye bağlıdır. Bu yüzden ABD için
de vazgeçilmez bir müttefiktir. Müslümanların kıblesi olan Mekke’nin ve Hz.
Muhammed’in kabrinin bulunduğu Medine’nin yani İslam’ın iki kutsal şehrinin
(Haremeyn) de bu ülkede olması Suudi Arabistan’a ayrı bir önem kazandırmaktadır. Nitekim her yıl milyonlarca Müslüman hac ya da umre ibadeti için bu
ülkeye gitmektedir.
Etnik ve Dini Yapı
Ülke nüfüsunun büyük bir bölümü Orta Arabistan’a (Necid) mensup köklü Arap
kabilelerinden meydana gelmektedir. Hatta, Körfez ülkeleri başta olmak üzere,
civar ülkelerde yaşan kabileler de bu bölgeden göç ettiklerinden, diğer ülkeler
ile olan kabile bağları da güçlüdür. Tarih boyunca bu kabileler bazen birbirinden bağımsız emirlikler bazen de konfederasyonlar şeklinde varlıklarını sürdüregelmişlerdi. Ancak Suudi Arabistan’ın kurulması akabinde birlikte yaşamaya
başlamakla birlikte, geleneksel yapı ve etkilerini hâlâ muhafaza etmektedirler.
Suudi Arabistan’ın tamamı Müslümandır. Ancak şu şekilde bir tasnif yapmak
86
Modern Ortadoğu Tarihi
mümkündür: Başkentin bulunduğu Riyad ve çevresi Sünnî/Vehhabi; Doğu tarafında yer alan Katıf, Ahsa bölgeleri genelde Şiî; Hicaz bölgesi ise farklı Sünnî
mezheplerden meydana gelmekle birlikte; Medine’de az da olsa köklü bir Şiî
gurubu (Nahavile) da bulunmaktadır. Ayrıca Necran bölgesinde de İsmaililer
yaşamaktadır.
Özellikle Hicaz bölgesine gerek Osmanlılar ve gerekse Suudiler zamanında göç
ederek yerleşen değişik etnik kimliğe mensup (Türkistanlılar, Türkler, Afganistanlılar, Endonezyalılar, Afrikalılar, vs.) Müslüman guruplar bulunmakla birlikte;
bunlar da kuruluş yıllarında vatandaşlık alarak Suudi toplumu ile kaynaşmışlardır.
Bunun dışında uzun yıllardan beri burada yaşayıp vatandaşlık alamayan çeşitli ülkelerden Araplar, Türkler, Pakistanlılar ve Hindliler’in yanı sıra, çeşitli milletlere
mensup ve işçi olarak çalışan sayısı bilinmeyen Hıristiyanlar da bulunmaktadır.
Ancak vatandaş olamayan veya işçi statüsünde çalışan gurupların herhangi bir
hakları bulunmamaktadır. 2012 yılı itibari ile nüfusu 26.5 milyon civarında olup,
bunun 5.5 milyonu yabancı statüsündedir.
Resim 4.1
20. yüzyılın
başlarında Kâbe
Kaynak: Zekeriya
Kurşun Koleksiyonu
Suudi Arabistan’ın Ortaya Çıkışını Hazırlayan Süreç
Müslümanların kutsal mekanları olan Mekke ve Medine’nin de içinde olduğu Suudi Arabistan, 20. yüzyıl başında ortaya çıkmış bir devlettir. Suudi Arabistan, coğrafi
tanımdan ziyade Arap yarımadasında Suudilerin egemen oldukları bölge anlamına
gelen siyasi bir tanımdır. Devletin resmi adı el Memleke el Arabiyye es-Suudiyye’dir.
Devletin kurucuları olan Suudi ailesinin (Suudiler) Orta Arabistan’daki varlıkları
15. yüzyıl ortalarından itibaren bilinmektedir. Aslen Suudi Arabistan’ın doğu sahillerinden (Katıf ve civarı) olan bu aile, on beşinci yüzyıl ortalarından itibaren
bugünkü başkentleri olan Riyad yakınlarındaki Dir’iyye’ye taşınıp, zamanla burada küçük bir emirlik kurmuşlardı. 1744 yılına kadar kimsenin dikkatlerini
çekmeden bölgede egemen olan emirlik/şeyhlik geleneği ile varlıklarını sür-
87
4. Ünite - Arap Yarımadası: Suudi Arabistan ve Yemen
dürdüler. Ancak 1774’ten sonra, bir süre önce farklı dini yorumları ile ortaya çıkan Muhammed b. Abdilvehhab ile yaptıkları ittifakla dini ve siyasi bir güç olarak
sahneye çıktılar.
Muhammed b. Abdilvehhab Orta Arabistan’da Necid bölgesinde yaşayan ve
Hanbeli mezhebine bağlı bir ulema ailesine mensuptu. Eğitimini ailesinin yanında tamamladıktan sonra Hanbeli mezhebini, 13 Yüzyıl’da yaşamış olan Harranlı İbn Teymiyye’nin (1263-1328) görüşleri doğrultusunda yorumlayıp yeni
bir dinî anlayış geliştirdi. Muhammed b. Abdilvehhab’in ismine nispetle Vehhabilik diye isimlendirilen bu yeni yoruma göre; asırlardır Müslümanlar sapkınlık içindedirler, uzun zamandan beri İslamiyet, Kur’an’da ve Hz. Muhammed’in
hadislerindeki şeklinden hayli uzaklaşmıştır, bu yüzden yeniden eski şekline
döndürülmelidir, Müslümanların dini hayatı bid’atler (sonradan ortaya çıkan
uygulamalar) ile doldu, bunun için bu bid’atler ile savaşarak dini aslına döndürmek gerekmektedir. Muhammed bin Abdilvehhap düşüncelerini yaymak ve
diğer İslam bilginlerine kabul ettirmek için çeşitli yolculuklar yaptı. Fakat alışılmadık bu fikirleri ile bir yerde barınamayan ve kabul görmeyen Muhammed
bin Abdilvehhab tekrar Necid’e döndü. Birkaç yerden uzaklaştırıldıktan sonra
en son iltica edip öğretilerinin eğitimini vermeye başladığı Uyeyne’den de çıkarıldı. Bunun üzerine bazı öğrencilerinin bulunduğu Suudilerin idaresindeki
Dir’iyye’ye gitti. Burada Suudi ailesinin reisi Muhammed b. Suud ile irtibata
geçti. Yaptıkları görüşmeler neticesinde iki taraf arasında bir ittifak meydana
geldi. Buna göre Muhammed b. Suud oluşturacakları yapıda eskiden olduğu
gibi gelenekten gelen gücünü kullanabilecek, kendisi de dinî işlerden sorumlu
olacaktı. Böylece gelenek ve dinî bir yapıdan oluşan ve zamanla devletleşecek
olan bir ittifak kuruldu. Bu yeni dinî yorum Vehhabilere, doğru yola getirmek
için diğer Müslümanlar ile savaşmayı meşru kılıyordu. Ayrıca bu anlayış Arap
kabileleri arasında mevcut geleneksel gazve yani birbirlerini yağmalama kültürünü de destekleyince kolay kabul gördü. Bu tarihten itibaren vehhabî öğretisini yaymak adına çevrelerindeki kabileler ve kasabalar üzerine giderek savaşan
Suudi ailesi, sürekli nüfuz alanlarını geliştirdi. Genel olarak kabileler arasındaki
çekişmeler şeklinde değerlendirilen bu faaliyetler başlangıçta Osmanlı Devleti
tarafından takip edilemedi. Ancak aynı sıralarda Osmanlı Devleti pek çok iç ve
dış gaileler ile de boğuşmaktaydı. Bu yüzden vehhabileri ancak Irak ve Suriye vilayetleri sınırlarında faaliyet göstermeye başladıklarında ciddiye aldı. Fakat geç
kalınmıştı ve onlar nüfuzlarını 19. yüzyılın başında kısa süreli de olsa Hicaz’a
(Mekke-Medine) kadar uzattılar. Mekke ve Medine’yi işgal ederek öğretilerini orada uygulamaya soktular. Bu durum Osmanlı Devleti’nin aşırı tepkisine
neden oldu. Suudilerin, başka bir deyişle vehhabilerin Hicaz bölgesine el atmaları Osmanlı Devleti’nin Müslümanlar üzerindeki hilafet prestijini sarstı. Bu
yüzden onları Hicaz’dan çıkartmak için önce Bağdat ve Şam valileri, ardından
da Mısır valiliği aracılığı ile askeri harekâtlar yaptırdı. Uzun süre uğraşılan bu
problem ancak Mısır valisi Mehmet Ali Paşa’nın oğlu İbrahim Paşa’nın 1818
yılında Necid içlerine yaptığı askeri sefer neticesinde bertaraf edilebildi. Vehhabilerin merkezi Dir’iyye tahrip edildi ve o sıradaki emirleri Abdullah b. Suud
önce Kahire’ye ardından da İstanbul’a gönderilerek idam edildi.
Sizce Suudi Arabstan’ın jeopolitiğini belirleyen temel unsurlar nelerdir?
1
88
Modern Ortadoğu Tarihi
Resim 4.2
Vehhabilerin ilk
merkezleri Dir’iyye
harabeleri
Kaynak: Zekeriya
Kurşun
Vehhabilik ve Osmanlı Devleti hakkında daha fazla bilgi için verilen kitabın ilgili bölümlerini okuyunuz: Zekeriya Kurşun, Necid ve Ahsa’da Osmanlı Hakimiyeti,
Vehhabi Hareketi ve Suud Devleti’nin Doğuşu, Ankara 1998, s. 17-65.
Muhammed b.
Abdilvehhab (17031792): Merkezi Arabistan’da
Uyeyne’de doğdu. Hayatı
ve ailesi yaygın kanaatlere
göre, Arapların köklü
kabilelerinden Benî Temim’e
mensuptur. Babası Necid ve
Hicaz bölgesinde tanınmış
bir alim olan Abdülvehhab
b. Süleyman’dır. Uyeyne’de
kadılık yapmakta ve öğrenci
yetiştirmektedir. Muhammed
b. Abdilvehhab da ilk eğitimini
babasından aldıktan sonra
başta Mekke olmak üzere bir
dizi Müslüman şehirlerine
seyahatler yaparak oradaki
ilim meclislerine katılmıştır.
Osmanlı Devleti’nin oldukça
sorunlar yaşadığı bir devirde,
Osmanlı şehirlerinde
gördükleri ile kendi dinî
yorumu arasındaki çelişkiler
onu diğer bilginler ile karşı
karşıya getirmiştir. Ağırıklı
olarak Ahmed b. Teymiyye (İbn
Teymiyye)nin fikirlerinden
hareketle Hanbeli mezhebini
yeniden yorumladı ve bu
yoruma da vehhebilik adı
verildi.
Bu askeri harekât ile Suudi-Vehhabi ittifakının Arap yarımadasında geniş bir
alanda nüfuz kurması geçici olarak önlenmişti. Fakat dağılan ailenin geri kalan
bireyleri 1824 yılından itibaren yeniden toparlanarak, bu sefer Riyad’ı merkez edinip tekrar eski güçlerini tesis etmeye çalıştılar. Özellikle 1840lardan sonra Faysal
b. Türki’nin faaliyetleri ve aynı zamanda Osmanlı Devleti ile olan akıllıca ilişkileri
tekrar güç bulmalarına imkan tanıdı. Uyguladığı siyaset ile Cidde vilayetine yıllık
vergi ödemesi ve Necid camilerinde Osmanlı padişahı adına hutbe okutması karşılığında Necid kaymakamlığı unvanını da alan Faysal b. Türki oldukça rahat hareket
ederek hem vehhabî öğretisini kabileler arasında yaymayı başardı ve hem de nüfuz
alanlarını Basra körfezine kadar uzatabildi. Bu durum ayrıca iktisadi açıdan da güç
kazanmalarına imkan tanıdı. Zira etkisi altına aldığı her kabile veya bölgeye öncelikle dini bir görev olan zekatı toplamak için görevli yerleştirdi. Faysal b. Türki’nin
1865 yılında ölümüyle oğulları arasında emirlik konusunda ihtilaflar çıktı. Bunu
fırsat bilen ve o sıralarda Basra Körfezi’ne yerleşmeye çalışan İngilizler, kardeşlerden Suud b. Faysal’ı destekleyince, Osmanlı Devleti de onun kardeşi Abdullah’ın
yanında yer alıp gelişmelere müdahil oldu. Nitekim Bağdat Valisi Midhat Paşa’nın
1871 yılında gerçekleştirdiği Ahsa askeri seferi ile hem İngiliz müdahalesi önlendi
ve hem de Arap yarımadasının doğu kısmında - Osmanlı Devleti’nin eski Lahsa/Ahsa Beylerbeyliğinin olduğu yerde - doğrudan merkezi bir idare tesis edildi.
Ancak bu askeri seferin Orta Arabistan’a yani Riyad taraflarına da yapılması gerekirken tamamlanmamış olması, Suud ailesinin varlığının bölgede sürdürmesine
imkan verdi. Zaten o sıralarda fiilen böyle bir askeri hareketin yapılması zordu.
Midhat Paşa’nın Ahsa askeri harekâtından sonra Bağdat valiliğinden alınması da
4. Ünite - Arap Yarımadası: Suudi Arabistan ve Yemen
bu hareketi imkansız kılmıştı. Diğer taraftan bölgede uzun yıllardan beri nüfuz
kurmuş ve bu durumu dini gerekçeler ile meşrulaştırmış bir gücün bölgeden çıkarılması da hayli zor görünmekteydi. Bu yüzden Osmanlı Devleti, kardeşler arasındaki ihtilafta tarafını tutuğu Abdullah b. Faysal’ın uhdesine babasının görevi olan
Necid kaymakamlığını vererek, bölge istikrarını sağlamakla yetindi. Böylece hem
ailenin itaati sağlandı ve hem de nüfuz alanları daraltıldı. Ancak bu süreç bölgede
başka ailelerin palazlanmasına da yaradı.
II. Abdülhamid’ın saltanat yıllarının başında Osmanlı Devleti’nin aldığı Rus
yenilgisi ve Berlin Anlaşmasının sonuçları onu siyasette temkinli davranmaya ve
her oluşuma karşı şüphe ile yaklaşmasına sebep olmuştu. İngilizlerin Basra körfezindeki faaliyetleri ise kuşkularını arttırıyordu. Suud ailesi ve vehhabiler her ne
kadar devlet kontrolündeyseler de İngilizlerin kışkırtmalarına açık görülüyorlardı. Bu yüzden II. Abdülhamid, Suud ailesinin Necid’te ezeli rakipleri olan ve
vehhabiliğe mesafeli duran Reşidileri zımnen destekleme yoluna gitti. Hatta İngilizlerden nefret eden Reşidilerin emiri Muhammed b. Reşid’i de Cebel-i Şammar fahri kaymakamı olarak tayin ederek onurlandırdı. Bu süreç iki aile arasında
zaten var olan rekabeti arttırdı ve iki taraf arasında çarpışmalar başladı. Suudiler 1891 yılında Riyad taraflarındaki egemenliklerini Reşidilere kaptırdılar. Orta
Arabistan’da (Necid) bütün güçlerini kaybeden aile Osmanlı Devleti’nin izni ve
verdiği tahsisat ile Kuveyt’e yerleşmek zorunda kaldı. Bu durum bölgeye geçici
olarak bir istikrar sağladı ama Suudiler’in daha güçlü bir şekilde geri dönmelerini
engelleyemedi.
1876 yılında Riyad’ta doğan ancak ailesi ile birlikte küçük yaşta Kuveyt’e iltica
etmek zorunda kalan Abdulaziz b. Abdurrahman (İbn Suud, 1876-1953) sürekli
eski yurduna dönme arzusu taşımasına rağmen bunu yapabilecek iktidarı ve gücü
yoktu. Ancak ailesini himaye eden Kuveyt emiri Mubarek el Sabah’tan siyaset öğrendi. Aynı sıralarda Suudilerin rakipleri Reşidiler ile Kuveyt emiri arasında da
sürtüşmeler yaşanmaktaydı. Aslında mesele bir iç rekabetten çıkmış uluslararası
bir soruna dönüşmüştü. İngilizler, Kuveyt şeyhi ile gizli bir himaye anlaşması yaptıklarından Reşidiler’in muhtemel taarruzlarını haber alarak durumu Osmanlı
Devleti nezdinde protesto ettiler. Hatta Kuveyt limanına savaş gemisi ve siyasi
memurlar gönderdiler. Bu durum Abdülaziz b. Abdurrahman (İbn Suud)’ın İngilizler ile de temasını sağladı ve onların bölge politikalarını öğrenme fırsatı buldu.
Oldukça zeki ve muhteris bir kişiliği olan Abdülaziz, İbn Reşid-Mubarek el Sabah
rekabetinden istifade etti. Mubarek’ın destek ve teşvikini alarak eski yurtları olan
Riyad’a geri dönmeyi kafasına koydu. Bu vesile ile 1901 yılı boyunca Reşidilere karşı gazve yapan Kuveyt güçlerine katıldı ve bölgedeki durumu kavradı. Bu
durum Abdülaziz’in ailesine bağlı çeşitli kabilelerden güvendiği silahlı bir gurup
hazırlamasına da imkan verdi. Nitekim hazırlıklarını tamamlayıp gizlice Riyad’a
doğru harekete geçti. 15 Ocak 1902 tarihinde gece yarısı Reşidilerin kontrolündeki Riyad kalesini bir mukavemet görmeden ele geçirdi. Böylece bölgede tekrar
Suudi ailesinin dönemi başladı. Nitekim bu tarih Suudi Arabistan’ın kuruluş tarihi
olarak kabul edilmektedir. Ancak gerçekten Suud Devleti’nin kurulması için Suudiler I. Dünya Savaşının sonunu beklemek durumunda kalacaklardır.
1902 yılında itibaren bölgede Suudilerin yeniden ortaya çıkmaları bir dizi istikrarsızlıkları da beraberinde getirdi. Bir taraftan Osmanlı topraklarında merkezi
idareye karşı isyan eden güçler diğer tarafta da bölgedeki menfaatlerini ve Körfez
şeyhleri ile yaptığı anlaşmaları bahane ederek müdahil olmak isteyen İngilizler bulunmaktaydı. Bu hususu dikkate alan II. Abdülhamid, problemin daha da büyüme-
89
Reşidiler: Merkezi
Arabistan’da Cebel-i
Şammar’da bir ailedir. Suud
ailesinin müttefiki iken
daha sonra en büyük rakibi
olmuşlardır. Hatta 1891’de
Suudilerin kontrolündeki
Riyad’ı ele geçirerek onları
sürmüşlerdir. Bölgede Osmanlı
Devletine en sadık ailelerden
biri olarak bilinen aile emirleri
Muhammed b. Reşid’den
itibaren Cebel-i Şammar
kaymakamı olarak tayin
edilmişlerdi.
Abdülaziz b. Abdurrahman:
Modern Suudi Arabistan’ın
kurucusu olarak kabul
edilir. Literatürde ailesine
nispeten kendisi İbn Suud,
Necid Emiri, Suudi Arabistan
Kralı gibi isimler ile de anılır.
Kuruluşundan bugüne kadar
geçen süredeki bütün Suud
kralları onun oğullarıdır.
90
Modern Ortadoğu Tarihi
mesi için Reşidiler’in Kuveyt’e girmesine izin vermedi. Bu arada Riyad’ın ellerinden çıkması Reşidileri telaşlandırdı ve sağa sola saldırmalarına sebep oldu. Bağdat
ve Basra vilayetlerinin krizi kontrol edememesi ve Mekke emirlerinin kışkırtıcı
tavırları yeni bir Suudi-Reşidi çekişmesini doğurdu. Atalarının yurdunda kalmaya
azimli olan Abdülaziz ise eski müttefiklerini tekrar organize ederek İbn Reşid’ın
bölgedeki etkinliğine son vermek niyetinde idi. Bu yüzden babası Abdurrahman b.
Faysal’ı Kuveyt’ten çağırarak savaş hazırlıklarına başladı.
Aynı sıralarda İngilizler ile de görüşen Abdülaziz onlardan para ve silah yardımı istedi. Fakat o sırada Osmanlı Devleti’nin tepkisinden çekinen İngilizler bu
isteği geri çevirdi. Bu durumu II. Abdülhamid’e rapor eden bölgedeki Osmanlı
görevlileri İbn Reşid’in para ve silah ile desteklenmesini önermişlerdi. Nitekim
bu öneri doğrultusunda İbn Reşid’e iki dağ topu gönderildiği gibi kendisinin
satın alacağı silahların Basra gümrüğünden rahatça ve gümrüksüz bir şekilde
geçirmesine de izin çıkartıldı. Bölgeye bir askerî harekat düzenleme zarureti
doğmuştu. Ancak düzenli ordunun çöl şartlarında hareket etmesi çok zordu.
Fakat çöl şartlarına hakim Reşidiler’in lojistik desteğine güvenilerek, Bağdat vilayetinden bir çöl askeri harekatı başlatıldı. Beklenen destek eksik de olsa sağlanmakla birlikte yetersiz kaldı ve bu harekât başarısızlıkla sonuçlandı. Böylece
Suudilerin bölgede etkinlikleri arttı. Suudiler ile Reşidiler arasında yapılan bir
savaşta Reşidilerin liderleri öldürülünce onlar bölge politikalarında etkisiz kaldı. Bu gelişmeden sonra askeri harekâtı sürdüren Ahmet Feyzi Paşa da bölgede
istikrarın sağlanması için Suudiler ile anlaşma yolunu seçti. Abdülaziz’ın babası
olan Abdurrahman ile anlaşarak onun itaatini sağladı. Ona merkezi Riyad olmak üzere Arîz, Veşm ve Sudeyr ile civarlarının kaymakamlığı verildi. Bu durum aslında İbn Reşid’in devre dışı bırakılarak, Suudilerin lideri Abdülaziz’ın
meydana getirdiği fiili durumun kabullenildiğini göstermektedir. Abdülaziz’in
de kabul etmiş göründüğü bu çözüm bir müddet daha bölgede istikrarı sağlamıştır. Ancak Suudiler gün geçtikçe daha da güç kazanmışlardır. Nitekim bu tarihlerde Osmanlı resmi evrakları üzerinde Abdurrahman (Abdülaziz’in babası)
Osmanlı kaymakamı olarak görünüyorken, Abdülaziz Necid Emiri ve Aşiretleri
Reisi unvanını kullanıyordu.
Bu gelişmeye rağmen, Osmanlı Devleti’nin görevlendirdiği Sıtkı Paşa ve ardından Sami Paşa aracılığı ile Riyad’a karşı, Kasîm bölgesinde merkezî idare tesisine
çalışılmış ise de başarılı olunamamıştır. Abdülaziz b. Abdurrahman’ın devlet ile
iyi geçinmesi de bunda etkili olmuş ve Kasîm taraflarındaki bütün Osmanlı askeri
güçleri geri çekilmiştir. Bu arada Abdülaziz’in Padişah tarafından bir hil’at ile taltıf
edilmesine karar verilmiştir. O’da hem bağlılığını bildirmiş ve hem de Ahsa mutasarrıflığı nezdine bir temsilci göndererek en azından görünüşte devlet ile irtibatını
sürekli kılmıştır. II. Meşrutiyetin ilanı da bölge üzerinde tesirlerini hissettirmiştir. Siyaseti iyi bilen Abdülaziz, geçiş döneminin doğuracağı boşluklardan istifade yoluna gitmiştir. İlk mebus seçimleri sırasında Ahsa mutasarrıflığı nezdinde
bulunan temsilcisini hemen Riyad’a geri çekerek yeni durum karşısındaki tavrını
ortaya koyarak merkezi otorite dışında kalmak istediğini göstermiştir. Onun bu
tavrı bölgedeki Osmanlı idari merkezi olan Ahsa bölgesine karşı bir istila niyeti
olarak değerlendirilmiş ise de bir tedbir alınmamıştır.
1911 Osmanlı-İtalyan Savaşı ve diğer gelişmeler devletin merkezinden hayli uzakta ve
kontrolün zor olduğu Necid, Asir ve Yemen gibi bölgelerde olumsuz tesirler icra etti. Bütün gayretlerine rağmen İttihadçılar bölgede etkin olan unsurların güvenini kazanama-
4. Ünite - Arap Yarımadası: Suudi Arabistan ve Yemen
dı. Hatta çekişmelere girdi. Mesela, -muhtemelen bir taktik olarak- daha önce istemediği
halde 1912 seçimlerinde bir mebus göndermeyi isteyen Abdülaziz’in talebi mevcut seçim kanunu bahane edilerek geri çevrildi. Bu süreç kopmanın hızlanmasına neden oldu.
İhvan Teşkilatı ve Suudi Arabistan’ın Kuruluşu
Abdülaziz, bütün gücüne ve siyasi dehasına rağmen kendisine bağlı göçebe unsurları yerleşik hayata geçirmeden ve onları eğitmeden kalıcı bir devlet kuramayacağının farkındaydı. Bunun için 1912 yılında Riyad’ın kuzeyinde suyu olan
Artaviye’den başlayarak çölde yüz elliden fazla bölgede el-Hecer veya Hicra denilen yerleşme alanları kurdu. Kabile kabile yerleştirdiği bedevileri bir taraftan
ziraate ve yerleşik hayata alıştırırken diğer taraftan da vehhabi akidesini öğrenip
uygulamalarını sağladı. İhvan diye isimlendirilen bu yerleşimciler aynı zamanda
Abdülaziz’in daha sonra kullanacağı askeri gücünü oluşturacaktı. Her kabileye
ait yerleşme yerine bir emir, şer’î hakim, beytülmal memuru, iki katip ve bir posta
memuru tayin etmekteydi. Böylece çöllerde devlet geleneğinden uzakta yaşayan
bedevileri devlet yapısına ve itaate alıştırmaktaydı. Muhalefet edenler şiddetle
cezalandırıldığı için kısa zamanda başarı sağlayan bu proje Suudi Arabistan’ın
kuruluşuna giden yolda en önemli adım olmuştur. Ancak güçlü bir devlet için
doğrudan denize ve dış dünyaya açılması gerekiyordu. Tek çıkış kapısı ise Osmanlı Devleti’nin mutasarrıflık merkezi olan Ahsa’dan geçmekteydi. Nitekim
Balkan savaşları sırasında bölgedeki Osmanlı askerlerinin cepheye kaydırılması
ve Ahsa’da güvenliği sağlayan sınırlı bir gücün bırakılması Abdülaziz’e aradığı
fırsatı verdi. Aslında 1904 yılından beri defalarca İngilizler ile görüşerek destek
sağlamaya çalışmış, fakat istediği desteği resmen elde edememişti. Zira İngilizler
sahildeki Arap emirleri ile açık veya gizli anlaşmalar yapmışlardı ama sahil ile bir
ilişkisinin olmaması Abdülaziz’ın bundan istifade etmesine engel olmuş idi. İngilizler, çöl içindeki bir emir yüzünden Osmanlı Devleti ile bozuşmak istemiyorlardı. Hatta 1913 Osmanlı-İngiliz anlaşmasında Kuveyt, Katar ve Bahreyn’in aksine
Abdülaziz’in nüfuz alanları anlaşmaya konu edilmemişti. İngilizler’in bu resmi
politikalarına rağmen Kuveyt’teki siyasi memurları Captain William Shakespear ise farklı düşünmekte ve Abdülaziz’i cesaretlendirmekteydi. Nitekim Balkan
Harbi ile ilgili gelişmeleri de Abdülaziz’e bildiren oydu. Ahsa’da bir mukavemet
ile karşılaşmayacağını öğrenen Abdülaziz, Nisan 1913 tarihinde başında bulunduğu kuvvetler ile Ahsa’ya yöneldi. Gerçekten de bir mukavemet ile karşılaşmadı
ve 4 Mayıs’ta şehre girerek az sayıdaki askerler ile Osmanlı Devleti memurlarını
Ahsa’dan çıkarıp hedefine bir adım daha yaklaştı. Ardından aynı yılın Mayıs ayı
sonuna kadar kendini denize ulaştıran Uceyr ve Katıf bölgelerinin kontrolünü
eline geçirdi. Bu yeni durum Osmanlı hükümetinde şok etkisi yarattı. Önce askeri bir müdahale gündeme gelmiş ise de bunun imkansızlığı dikkate alınarak,
Basra valisi Süleyman Şefik, Basra Nakibu’l Eşrafı ve eski Necid mutasarrıfı Talib
el Nakip ve Kuveyt Şeyhi Mubarek el Sabah aracılığı ile Mayıs 1914’te Abdülaziz
ile bir anlaşmaya varıldı; kendisine Paşalık ünvanı ve Necid valiliği verildi. Böylece Abdülaziz’in durumu resmileştirilerek öncelikle İngiliz himayesine girmesi
engellenmiş oldu. Aynı zamanda Abdülaziz’ın büyük bir devlet kurmasının da
önü açıldı. Çok geçmeden I. Dünya Savaşı başlamış ve Osmanlı Devleti de savaşta yer almıştı. İlan edilen cihad fetvası devletin valisi sıfatı ile Abdülaziz’e
de bildirildi ise de o, kendisine düşmanlık besleyen İbn Reşid’ı bahane ederek
cihad çağrısına katılmayı reddetti. Gerçekte ise Basra körfezinde etkin olan İngilizler ile karşı karşıya gelmek istemiyordu. Aslında bu siyasetinin olumlu so-
91
92
Modern Ortadoğu Tarihi
nuçlarını alarak, 1915 yılında savaşta tarafsız kalması karşılığında İngilizler’in
desteğini sağlayan gizli bir anlaşma da yaptı. O sıralarda İngilizler, Mekke emiri
Şerif Hüseyin’i Osmanlı devletine karşı isyana hazırladıkları için Abdülaziz’in
tarafsızlığı önemli idi. Bundan fazlasına ihtiyaçları yoktu. Abdülaziz bir tarafİdrisîler: Mağrıpli Ahmed
tan İngilizleri tatmin etmişken diğer taraftan da kendine bağlı kabileleri teşvik
b. İdrisi soyundan gelen
ederek Cebel-i Şamar ve Hicaz taraflarına akınlar yapmalarını sağladı. Bir yanMuhammed b. Ali b.
Muhammed b. Ahmed El İdrisî dan da Suriye’de Cemal Paşa ve Medine’deki Fahreddin Paşa’ya heyetler göndeyırmınci yüzyılın başında
rip onların muhtemel tepkilerini de ölçmekteydi. Nitekim savaşın sonuna kadar
Yemen’ın bir sancağı olan
Asir’e gelerek dinî söylemleri
faaliyetlerini merkezi Arabistan’ın dışına çıkarmayan Abdülaziz, 1918’de Mondile kabileleri başına toplayıp,
ros Mütarekesi ile Osmanlı Ordularının bölgeden çekilmesi üzerine İdrisî’nin
1909 yılında Asîr’de bir devlet
idaresinde Yemen’in bir parçası olan Asir’e yöneldi ve 1919-1921 yılları arasıda
kurmaya teşebbüs etmiştir.
Osmanlı Devleti’nin İtalya
sürdürdüğü mücadele ile Asir’i topraklarına kattı. Fakat bu ilhak resmen 1932
Savaşı’nı fırsat bularak nüfuz
yılında gerçekleşebildi. 1921 yılında Hail’de kalan son Reşidileri de oğlu Faysal
alanlarını genişletmiştir.
Hatta İtalyanların desteğini
komutasında gönderdiği kuvvetler ile yenerek hükümranlık sahasını genişletti.
sağlamıştır. İki taraf
Aynı yıl muhtemelen Şerif Hüseyin’in İngilizlerin desteği ile sağladığı Hicaz Kralı
arasında yaşanan savaşlarda
Osmanlı askerleri büyük
unvanına karşılık Necid Sultanı unvanını kullanmaya başlayan Abdülaziz, ertesi
kayıplar vermiştir. Aynı
yıl
bu unvanı değiştirerek Necid ve Civarının Sultanı’nı kullanmaya başladı. Bu
zamanda Zeydilere karşı
olması hasebi ile Türkler ile
arada İngilizlerin gözetiminde 1922 yılında yaptığı Muhammara anlaşması ile
Zeydî İmam Yahya’nın ona
Irak sınırını belirlerken, bir süre sonra da Doğu Ürdün ve Kuveyt sınırlarını bekarşı birleşmelerine imkan
lirleyen anlaşmaları tamamladı.
vermiştir.
Resim 4.3
Suudi Arabistan’ın
kurucusu Abdülaziz
bin Abdurrahman
(1876-1953)
Kaynak: Daretu’l
Melik Abdülaziz
Arşivi, Riyad
İngilizlerin himayesinde kurulmuş olan Hicaz Haşimi Krallığı topraklarına 1924
yılında yönelen Abdülaziz (İbn Suud), 1925 yılına kadar sürdürdüğü savaşlar ile
93
4. Ünite - Arap Yarımadası: Suudi Arabistan ve Yemen
Hicaz bölgesini de tamamen hakimiyetine kattı ve ertesi yıl kendisini Hicaz Kralı
ve Necid ve Civarının Sultanı olarak ilan etti (1926). Aynı yıl -henüz dünya tanımamış iken- Türkiye Cumhuriyeti bu yeni siyasi yapıyı resmen tanıdı. 1927 yılında
unvanından Sultan kelimesini çıkararak kendini Hicaz ve Necid Kralı ilan eden Abdülaziz, topraklarına Cazan bölgesini katmak için faaliyetlere başladı. Aslında İbn
Suud devletini kurarken en azından rakibi olan Haşimiler gibi doğrudan yabancı
desteğini almadığından dolayı bölgede meşruiyeti kolayca yayıldı. Ancak İngilizler
ile ilişkileri ve dolaylı da olsa onlardan destek alması kendisine karşı bir muhalefetin
de oluşmasına neden oldu.
Resim 4.4
Suudi Arabistan’ı
ilk tanıyan
ülkelerden biri
Türkiye Cunhuriyeti
olmuştur. İki
ülke arasında
1929 yılında
dostluk anlaşması
imzalanmıştır.
Bunun üzerine
Kral Abdülaziz’in
oğlu Emir
Faysal Türkiye’yi
Ziyaret etmiştir.
Cumhuriyet, 18
Hazıran 1932
Kral Abdülaziz, topraklarını genişletip devletini kurma yolunda ilerlerken en
büyük muhalefeti yine kendi kurduğu ihvan gurubundan ve bir devletin himaye-
94
Modern Ortadoğu Tarihi
sinde olmayı reddeden kabilelerden görmüştür. Diğer taraftan Hicaz’ı da topraklarına katması ile vehhabiliği benimsemiş Necid’li kimi kabileler, yeni anlayışlar
ve teknoloji ile karşılaştılar. Bu da vehhabiliğin temelini teşkil eden “bid’at” tartışmalarını beraberinde getirmiş ve Kral Abdülaziz’i hayli zor durumda bırakmıştır. Bu yüzden güç kullanan Kral Abdülaziz geçmişte yararlandığı en güçlü İhvan
liderlerinin üzerine gitmiştir. Kuveyt’e kaçan pek çok ihvan mensubu İngilizlerin
yardımı ile geri döndürülmüş ve hapse atılmışlardır. Bu olaylardan sonra eğitime yönelen Kral, bu sayede vatandaşlık bilincini geliştirmeyi umuyordu. Ayrıca
zekice bir yaklaşım ile çeşitli kabilelerden evlilikler yaparak, bedevilerin önem
verdikleri akrabalıklar tesis edip bağlılıklarını sağlamaya çalışmıştır. Nitekim Kral
Abdülaziz öldüğünde ardında 34 erkek (bir rivayete göre de 53) ve sayısı bilinmeyen pek çok kız çocuk bırakmıştır. 1932 yılından itibaren önce maliye akabinde
de hariciye işlerini sürdürecek kurumları hayata geçiren Kral Abdülaziz, dini liderlerin itirazlarına rağmen 1933 yılında petrol arama imtiyazını bir Amerikan
şirketine (Standart Oil of California) vermesi ile dünya gündeminde yer almaya
başlamıştır. Petrol 1938’de bulundu ise de Suudi Arabistan ancak II. Dünya Savaşından sonra petrolden istifade edecektir. Elde edilen petrol gelirleri ile yollar,
limanlar, hastaneler, sulama kanalları ve yeni şehirler kurulmuştur. Suudi Arabistan 1960 yılında OPEC’in kurucu üyesi olmuştur. Suudi Arabistan 1972 yılında
ülkede petrol imtiyazını elinde bulunduran ARAMCO’nun (Arabian American
Oil Company) %20 hisselerini aldı, 1976 yılında ise şirketi tamamen millileştirdi.
Kral Abdülaziz, ölümü olan 1953 yılına kadar; akabinde oğulları Suud 1964;
Faysal 1974; Halid 1982; Fahd 2005 yılına kadar Suudi Arabistan’ı idare etmişlerdir.
Kral Suud zamanında petrol işçilerinin yoğun sorunları ülkede bir dizi problemler
yarattı. Kral Faysal zamanında da birçok yenilikler yapılarak Suudi Arabistan’ın
modern bir devlete dönüşmesi sağlandı. Özellikle adli sistem ve kamu sektörleri
alanlarında gelişmeler oldu. Ülkede yabancı işçi sayısı hızla arttı. Şu anda (2013)
Kral Abdullah (Kral Abdülaziz’in oğlu), hem kral ve hem de hükümet başkanı olarak ülkeyi idare etmektedir. Veliahd ise kardeşi Emir Selman’dır. Krallığın seçim
şekli ile ilgili herhangi bir kural yoktur. Bu yüzden şu ana kadar seçilen kralların
hepsi Abdülaziz’in oğulları arasından seçildi. Henüz kraliyet üçüncü nesle intikal
etmedi. Ancak bunun doğurduğu sorunları gidermek üzere 2006 yılında yine otuz
beş aile üyesinden oluşan bir konsey (Hey’et’ul-Bey’a/Biat Heyeti) kuruldu ve artık
veliahd bu heyet tarafından atanmaktadır. Dört yıl için atanan Suud hükümetinin
önemli bakanlıkları da aileden gelen isimlerden seçilmektedir. Ülkede 1980 yılında kurulmasına rağmen ancak 1993 yılında hayata geçirilen ve 150 üyeden oluşan bir Meclis-i Şura bulunmaktadır. Fakat etkin bir meclis değildir. Ülke, başkent
Riyad ve Mekke ve Medine ile birlikte on üç idari bölgeye ayrılmıştır; her bölge
kraliyet ailesine mensup bir emirin idaresi altındadır. Son yıllarda belediye teşkilatlarının da kurulup, başkanlarının seçimle belirlenmesi Kral Abdullah’ın açılım
ve değişim politikası olarak değerlendirilmektedir. Hemen her kral döneminde
eğitime önemli yatırımlar yapılmış ise de, hâlâ ülke kendi ihtiyacını karşılayacak
düzeyde eğitilmiş insana sahip değildir. Ülke ekonomisinin nerede ise tamamı
petrol gelirlerine dayalıdır. Ayrıca hac gelirleri ve son yıllarda çeşitli alanlarda yapılan yatırımlar da önemli ekonomik kaynakları arasındadır.
Ülkede okuma yazma oranı erkeklerde % 85, kadınlarda %79 dur. Kapalı bir
toplum olması ve ayrıca vehhabi mezhebinin sanata yaklaşımı yüzünden kültür ve
sanat faaliyetleri yok denecek kadar azdır, ancak geleneksel Arap edebiyatı ve şiir
bir hayli gelişmiştir.
4. Ünite - Arap Yarımadası: Suudi Arabistan ve Yemen
95
Siyaset ve Uluslararası İlişkiler
Siyasi Yapılanmalar: Suudi Arabistan’da siyaset yasaktır. Mutlak monarşi egemendir. Kralın yetkilerini şer’î hükümlerin dışında hiçbir şey kısıtlamamaktadır. Bu
yüzden kralı denetleyen mekanizma sadece Muhammed b. Abdilvehhab’ın soyundan gelen (Âl-i Şeyh) ulema sınıfıdır. Her iki taraf arasında akrabalıklar da
tesis edildiğinden yetkiler adeta yazılı olmayan kurallar ile aralarında bölünmüştür. Buna rağmen Suudi toplumu dünyada ve bölgesindeki gelişmelerden uzak
tutulamamıştır. Pek çok gizli ve açık siyasi guruplar ortaya çıkmıştır. Ülkenin yasama kaynağı olan Hanbeli mezhebinin vehhabi yorumunu dahi tenkit eden Yeni
Vehhabî Hareketi (Selefîler) bunlardan bir tanesidir. Resmi dini görüşü eleştirerek
her türlü seküler gelişmelere karşı çıkmaktadırlar. Londra merkezli olarak teşkilatlanan bu gurup, zaman zaman Suudi Arabistan’da da gösteriler yapmışlardır.
Muhtemelen Suudi yönetimi bu gurubu içerden uzak tutmak için ülke dışındaki faaliyetlerinde destek olmaktadır. Nitekim Afrika başta olmak üzere dünyanın pek çok yerinde taraftar bulmaktadırlar. Ülkedeki en önemli siyasi bir gurup da Şii İslamî guruptur. Uzun süre baskı altında kalan Suudi Şiileri 1979 İran
devriminden sonra seslerini yükseltmeye başlamışlardır. Kendi aralarında birlik
olmasa bile Suudi Arabistan’ın en büyük siyasi gurubudurlar. Ülkenin doğusundaki nüfusu temsil etmektedirler. Yaşadıkları yerler aynı zamanda petrol bölgesi
olduğundan Suudi Arabistan için hayati önem taşımaktadır. Bu yüzden zaman
zaman yönetim Şii önderler ile diyalog geliştirme ihtiyacı duysa da bugüne kadar yapılanlardan hiçbir sonuç alınamamıştır. Suudi Arabistan-İran ilişkilerinin
sürekli bozuk olmasında İran’ın Suudi Arabistan ile çatışan bölge politikaları ve
bu gurubu desteklemesi gelmektedir. Aslında ABD’nin bölge politikalarıyla uzun
süre statükoyu koruyan iki taraf, 1979 Humeyni devriminden sonra ilişkileri
husumete dönüştürmüştür. Zira bölgedeki Şiilerin önemli bir bölümü İran’daki
müçtehidleri taklid ettikleri gibi Şiilerin her yıl ödedikleri ve toplamda çok büyük
yekünü oluşturan Hums’un önemli bir bölümü İran’daki müçtehidlere gitmektedir. Bu durum ise Suudi Arabistan için bir tehdit olarak algılanmakta ve Şii nüfusa
karşı daima güvensizlik duyulmaktadır.
1960 yılında entelektüeller ve üniversiteliler arasında başlayan bir başka siyasidinî hareket de Reformcu Şavî’lerdir. Mısır kökenli İhvan-i Müslimin’in etkisinde olan bu gurup aynı zamanda muhalefette Şiiler ve Liberaller ile de ortaklık
yapabilmektedirler. Bir kısım teknokrat, serbest meslek sahibi ve iş adamlarının
desteklediği diğer bir siyasi gurup ise Liberal Reformculardır. Gerçekte bir fikir
birliğine sahip değillerdir. Kimi vehhabiliği yeniden yorumlamak isteyen muhafazakar çizgide, kimisi de Liberal veya Şavîler ile ayni çizgide bulunmaktadır. Ancak
etkin bir gurup değildir.
Suudi Arabistan’ı sarsan en ciddi siyasi guruplar, Kasım 1979’da Kabe Baskınını liderleri Cuheyman bin Muhammed bin Seyf el Uteybî önderliğinde gerçekleştiren Radikal Redciler ile ABD’nin Afganistan’da savaşmak üzere organize ettiği
savaşçıların sonradan oluşturdukları El Kaide’dir. Kabe’yi silahla basarak iki hafta ellerinde tutan Cuheyman ve adamları ancak Fransızlardan alınan yardım ile
Kâbe’den çıkarılabildi. Bir kısmı çatışmalarda öldürüldü bir kısmı da sonradan
idam edildi. Aynı günlerde ülkenin doğusunda Katıf bölgesindeki Şiiler’in de Cuheyman ve adamlarını desteklemek için gösterilere kalkışması Suudi yönetimini
hayli sarsmıştır. Bu olayların arkasında İran’da aynı sıralarda yaşanan gelişmelerin
(Humeyni Devrimi) olduğunu düşünen Suudiler, ABD ile ilişkilerini geliştirdikleri gibi, silahlanmaya da daha fazla yatırım yapmaya başladılar. (Smith, 2006: 105)
Taklid: Şii itikadına göre,
her şii, dini uygulamalarında,
yaşayan bir müçtehidi (dini
konularda fikir üretebilen)
taklid etmek zorundadır.
Taklid edene Mukallid, taklid
edilene de Müçtehid veya
Merce’u’t-taklid adı verilir.
Şii toplumunda en önemli
yeri işgal eden müçtehidlerin
etkisi de büyüktür. Ayrıca
topladıkları Hums ile
tükenmez mali kaynakları
bulunmaktadır.
Hums: 1/5 anlamındadır.
Şiilik inancına göre her şii
kazancının 1/5ini taklid
ettiği müçtehid veya onun
belirlediği yere vermekle
yükümlüdür. Buna Hums adı
verilir. Müçtehid bu gelirleri,
üçe taksim eder. Bir bölümü
fakirlere, bir bölümünü de
Şiilerin dini ve dünyevî işlerini
düzenlemeye (Şii kutsal
mekanlarının bakımına,
medreselere ve orada uzun
yıllar okuyan talebelere) kalan
kısmını da şahsı tasarrufu ile
kendisine ve etrafındakilere
harcar. Günümüzde Şii dinî
liderlerin sahip olduğu gücün
büyük bir kısmı kontrolü
olmayan ve tükenmeyen bu
kaynağa dayanmaktadır.
96
Modern Ortadoğu Tarihi
Tanınmış ve zengin bir aileye mensup olan Usame b. Ladin 1984 yılında,
ABD’nin desteğinde Pakistan ve oradan Afganistan’a giderek Sovyetler Birliğine karşı savaştı ve El Kaide’yi bu süreçte kurdu. 1989’da tekrar Suudi Arabistan’a
döndü ve bu sefer Irak başta olmak üzere ABD’nin bölge politikaları ile ters düştü. 1991 yılında yeniden Taliban yönetimindeki Afganistan’a giderek El Kaide
aracılığı ile bütün dünyadaki ABD’nin menfaatlerini tehdit etmeye başladı. Ayrıca, Afganistan başta olmak üzere birçok İslam ülkesinde teşkilatlanarak terör
faaliyetlerine başladı. Bu çerçevede hedef aldıkları sistemlerin başında ABD ile
müttefik olan Suudi yönetimi oldu. Nitekim taraftarları Suudi Arabistan’da birçok
eylemde bulundu. El Kaide, 11 Eylül 2001’de New York Dünya Ticaret Merkezi’ne
ve Pentagon’a düzenlediği saldırılardan sonra, bütün dünyada olduğu gibi Suudi
Arabistan’da da takibata uğradı ve tamamen yer altına çekildi. İdeoloji olarak Selefiliği benimsemiş bir guruptur. Bu yüzden bir çok Selefi gurubu da teröre yakınlaştırmış hatta bulaştırmıştır.
Uluslararası Siyaset: İçeride istikrarı sağlamak, isyancı kabileleri bastırmak ile
uğraşırken 1920li yıllardan itibaren diplomatik ilişkilere de başlayan Abdülaziz
(İbn Suud), dış dünyanın da bir hayli ilgisini topladı. Yeni kurulan Türkiye Cumhuriyeti de bu gelişmelere ilgisiz kalmadı. Aslında o tarihlerde bağımsız kalabilen
yegane iki Müslüman devlet vardı. Birisi milli mücadele ile ülkedeki işgalleri kaldıran Türkiye; diğeri de mevcut durumdan yararlanarak Arap yarımadasında birliği sağlayan Suudi Arabistan idi. Bu yüzden iki ülke liderleri arasında başlangıçta
dolaylı sonra da doğrudan iletişim kurulmuştur. Mustafa Kemal, 1926 yılında İbn
Suud’un girişimi ile Mekke’de toplanan Hilafet kongresine Edip Servet Bey’i delege olarak gönderdiği gibi aynı yıl Cidde’de de Türkiye Cumhuriyeti Maslahatgüzarlığı açılmıştır. Türkiye daha da ileri giderek 1927 yılında Kral Abdülaziz ve Yemen İmamı Yahya arasındaki ihtilaflarda aracılık girişiminde bulunmuştur. 1929
yılında ise Türkiye Cumhuriyeti ile Hicaz ve Necid Krallığı arasında dostluk anlaşması imzalanmıştır. 1932 yılında İngiltere’nin de Suudi Arabistan’ı resmen tanıması üzerine Abdülaziz unvanını Suudi Arabistan Kralı (Meliku’l-Memleketi’lArabiyyeti’s-Suudiyye) şekline dönüştürmüştür. Aynı yıl Abdülaziz’in oğlu Emir
Faysal Türkiye’yi ziyaret ederek Mustafa Kemal’e kralın mektubunu getirmiştir.
Oldukça sıcak karşılanan ve İstanbul ve Ankara’da temaslarda bulunan Faysal,
Türkiye’den etkilenerek ülkesine gitmiştir. Bu tarihten sonra özellikle ikinci dünya savaşına kadar karşılıklı işbirlikleri aranmış ve o günkü şartlarda kısmen de
olsa hayata geçirilmiştir. 1947 yılından sonra resmi hac organizasyonunun başlamasıyla, Türkiye bir kere daha Suudi Arabistan ile ilişkilerini geliştirme ihtiyacı
duymuştur. Fakat bu ilişkiler hac konusu dışına taşmamış özellikle Türkiye’nin
Nato’ya girmesi ile de adeta durma noktasına gelmiştir. Aslında iç politikalarında büyük farklılıklar olsa bile dış politikalarında büyük benzerlikleri bulunan
(Örneğin: Suudi Arabistan da Türkiye gibi II. Dünya Savaşında tarafsız kalmış
ve son anda 1945 yılında Almanya’ya savaş ilan etmiştir.) Türkiye ve Suudi Arabistan uzun süre birbirleri ile üçüncü taraf üzerinden ilişki kurabilmişledir. Ancak 1980li yıllardan itibaren önce Türkiye’deki iktisadî zorunluluklar ile bölgeye
giden işgücü, müteahhitlik hizmetleri ve ticaret yoluyla başlayan ilişkiler daha da
gelişerek bu günkü seviyeye ulaşmıştır. Bütün gelişmelere rağmen geçmişteki tarihi ilişkilerden dolayı Türkiye ile mesafeli durmayı amaçlayan ve özellikle Suudi
Arabistan’ın Osmanlı geçmişini unutturmaya çalışan guruplar hâlâ mevcuttur.
Kuruluş yıllarında Suudi Arabistan’in komşuları ile ilişkilerine yukarıda değinilmişti. Ancak genel olarak tarih içinde kendisinden daha küçük olan Körfez ül-
4. Ünite - Arap Yarımadası: Suudi Arabistan ve Yemen
keleri üzerinde etkin olduğu bilinmektedir. Gerçi, Birinci Dünya Savaşı’ndan 1970li
yıllara kadar birçok Körfez ülkesi hâlâ İngilizlerin kontrolünde olduğu için ilişkileri
belirleyen taraf o küçük emirliklerden ziyade İngiltere idi. Bu yüzden ilişkileri çoğu
kere iki taraflı irade ile şekillendiğini söylemek mümkün değildir. Suudi Arabistan,
coğrafi olarak uzantısı gibi gördüğü; ayrıca eskiden beri vehhabiliği de benimsemesi yüzünden (2003’den sonra değişim başlamıştır) Katar üzerinde daima etkin
olabilmiştir. Katar’ın sınırları büyük ölçüde Birinci Dünya Savaşı’ndan önce yapılan
1913 Osmanlı-İngiliz anlaşmasıyla belirlenmişti, bu yüzden arada paylaşım sorunları da bulunmamaktadır. Kuveyt ve Bahreyn ile ilişkileri ise sınır sorunları yüzünden uzun süre değişken olmakla birlikte zaman içinde normalleşmiştir. Hatta
sahip olduğu savunma potansiyeli ile Suudi Arabistan bu gün iki devletin hamisi
görünümündedir. Diğer Körfez emirlikleri ve Uman ile de uzun süre sürtüşmeler
yaşanmıştır. Bunun temel nedeni hareket halindeki bedevi kabilelerin tabiiyeti ve
sınır sorunlarıydı. Ancak Birleşik Arap Emirlikleri’nin kurulması ve İngilizlerin
araya girmesiyle kısmen sınır düzenlemeleri yapıldı ve sorunlar anlaşmalar ile çözümlendi.
Bugün bölgede en önemli organizasyon 1981 yılında kurulan Körfez İşbirliği
Teşkilatı’dır (GCC) ve Suudi Arabistan bu teşkilatın lokomotifi durumundadır.
Gerçekte ekonomik işbirliğini öngören bu teşkilat, Arap Dünyası’ndaki son gelişmelerden itibaren de siyasi bir blok oluşturmuştur. Suudi Arabistan, Bahreyn,
Katar, Kuveyt, Birleşik Arap Emirlikleri ve Uman’dan oluşan birlik; Körfez ülkelerinden olmamasına karşılık Ürdün ve Fas’ı da gözlemci olarak birliğe katmışlardır.
Bu durum aslında bölgede bir “monarşi birliğini ve dayanışmasını” sağlama olarak
da değerlendirilmektedir. Zira, gözlemciler dahil üyelerin tamamında monarşi
egemendir. Diğer taraftan Yemen, coğrafi olarak yakınlığını ileri sürerek yıllardan
beri kuruluşa gözlemci olarak katılmak istemesine rağmen kabul edilmemesi, bir
önceki fikri destelemektedir. Körfez İşbirliği Teşkilatı, Arap Dünyası’nda kurulan
işbirliği organizasyonlarının en başarılısı olduğu kabul edilebilir. Birlik, ülkeler
arasında pasaportsuz geçişler, ekonomik işbirlikleri, gümrük mevzuatlarında birliktelik sağlayarak vatandaşlarına önemli avantajlar sunmuşlardır.
Suudi Arabistan kuruluşundan beri Arap Birliği Teşkilatı’nın üyesi olmakla birlikte, Birliğe karşı zaman zaman mesafeli duruşu ile onu etkisiz kılmıştır.
Arap Dünya’sının en önemli ülkelerinden biri olan Mısır ile daima iyi ilişkiler
geliştirmeye özen gösteren Suudi Arabistan, özellikle Cemal Abdunnasır’ın PanArabizm fikrine karşı da soğuk durmuştur. Hatta buna karşılık İslam Birliği fikrini desteklemiş ve ön plana çıkarmıştır. Buna rağmen Filistin meselesinde ve
İsrail karşıtlığında Mısır’ın yanında yer almış, hatta maddi destekler sunmuştur.
Ancak Nasır döneminde yaşanan Yemen meselesinde ise Mısır’ın politikalarına
karşı sert tavır almıştır. Diğer taraftan 1945’lerden itibaren yaşanan Arap Birliği-İslam Birliği tartışmaları, 1969 yılında İslam Konferansı Örgütü’nün (İKÖ,)
(şimdiki ismi İslam İşbirliği Teşkilatı (İİT) kuruluşunu da sağlamıştır. İsrail’e
desteğinden dolayı ABD ve bazı Avrupa ülkelerine OPEC’in 1973 yılında başlattığı petrol ambargosunun başını Suudi Arabistan çekmiştir. Bir taraftan ABD ile
ilişkilerini geliştirirken paradoksal bir şekilde ABD’nin baskısı ile 1979’da Camp
David’de Mısır ile İsrail arasında yapılan anlaşmaya da karşı çıkmış; hatta bu
yüzden Mısır’a uygulanan Arap ambargosunun da başını çekmiştir. Aynı süreçte
1981 yılında Reagan yönetimine ABD kongresinin getirdiği kısıtlamaları devre
dışı bırakmak için gizlice 32 milyar dolar para yardımı yaparak, Nikaragua sorununun halledilmesini sağlamıştır. Bütün bu örnekler Suudi Arabistan’ın dış
97
98
Modern Ortadoğu Tarihi
politikada oldukça pragmatist hatta bir ölçüde makyevelist bir yaklaşım sergilediğini göstermektedir.
Önce İngilizlerin ardından ABD’nin bölgedeki en önemli müttefiki olmasına
rağmen Suudi Arabistan eski Sovyetler Birliği ile de daima iyi ilişkiler geliştirmiştir. Bunda kuruluş aşamasında kendilerini ilk tanıyan ülkelerden birinin Sovyetlerin olmasının da etkisi olmuştur. Bölge politikalarında farklı düşüncede olsalar
bile geçmişte Sovyetler Birliği ile kurulan ilişkiler bu gün Rusya ile de sürdürülmektedir. Bir başka ifade ile Suudi Arabistan ABD ile mevcut sıkı ittifakını bir
ölçüde Rusya ile olan dostluğuyla dengelemeye çalışmaktadır.
2
Sizce Suudi Arabistan’ın istikrarını sürekli kılmasına engel olan iç ve dış temel faktörler nelerdir?
ARAP YARIMADASI’NIN GİZEMLİ ÜLKESİ: YEMEN
Coğrafya ve Jeopolitik
Gat ve Gat Meclisi: Afrika
kökenli bir bitki türü olan Gat
(Catha edulis) ağızda uzun
süre tutulduğunda uyarıcı/
uyuşturucu etkisi olmaktadır.
Yemen toplumunun
gündelik hayatında önemli
yer tutmaktadır. Hemen
herkes hergün öğleden
sonra bu bitkiden edinerek
kullanmaktadır. Bu vesile
ile belli saatlerde evlerde
‘gat meclisi’ diye ifade edilen
toplantılar yapılmaktadır.
Ev sahibi misafirlerine gat
ikram etmekte veya misafirler
getirdikleri kendi gatlarını
ağızlarının bir tarafına
depolayarak saatlerce sohbet
etmektedirler. Bu bitki evlerin
bahçelerinde yetiştirildiği gibi
büyük oranda ticari tarlalarda
da yetiştirilmektedir. Bu
alışkanlık Yemenliler’in
kazançlarının büyük bir
bölümünü almakta ve
hem de çalışma hayatını
engellemektedir.
Arap Denizi, Aden Körfezi ve Kızıldeniz ile çevrili olan Yemen, Suudi Arabistan ile Uman arasında 527. 968 kilometre karelik orta büyüklükte olan ve Arap
Yarımadası’nın güneybatısında yer alan bir ülkedir. Arap Yarımadası’nda en eski
uygarlıkların yeşerdiği verimli bir coğrafya olduğu için tarihte bu bölgeye “Mutlu
Yemen” ismi verilmiştir. Resmi adı “Yemen Cumhuriyeti”dir. Tarihte ve bugün
kullanılan deniz yollarının güzergahında olması ülkenin jeopolitiğini belirleyen
en önemli unsurdur. Özellikle bugün dünyanın en önemli deniz geçiş yolu olan
Kızıldeniz ile Aden Körfezi’ni birbirine bağlayan Babu’l-Mebdeb boğazının varlığı ülkeye stratejik bir konum kazandırmaktadır. Ayrıca Haniş, Kamaran ve Perim
adaları gibi 200 ada ve adacığa sahiptir. En büyük ada, ana karadan 354 km. uzaklıkta Arap Denizi’nde olan Sukatra adasıdır. Bu da Yemen’in jeopolitiğini arttırmaktadır. Ülke -bugün kullanamıyor olsa da- zengin maden rezervlerine sahiptir.
Batı’daki verimli arazisinin yanında petrol, kaya tuzu, kömür, kurşun, nikel, altın
gibi rezervleri ve kahve üretimi vardır. Yemen’in iç tüketimine hitap eden ve bir
çeşit uyuşturucu bitki olan Gat önemli bir gelir kaynağı olduğundan genel olarak
hem ziraat hem de toplumu olumsuz yönde etkilemektedir. Günümüzde Yemen
idari taksimat olarak 20 vilayet ve bir büyük şehir belediyesinden (Başkent Sana)
meydana gelmektedir.
Etnik ve Dinî Yapı
En eski Arap toplumunu temsil eden Yemen bir kabile toplumudur. Özellikle ülkenin kuzey tarafları (Yukarı Yemen) kabilelerin etkin olduğu yerlerdir. Güney’de
kabilevi toplum yapısı daha zayıf olmakla birlikte, burada yaşayanların çoğunun
da bir şekilde Kuzey’dekiler ile akrabalık bağları bulunmaktadır. Genelde devlet
önünde kendi nüfuz ve mevkilerini muhafaza etme arzusu duyan kabilelerin zaman zaman birbirleri ile menfaatleri çatışmaktadır. Ancak Zeydî mezhebine mensup kabileler tarih boyunca bütünlük arzederek Yemen içinde 1962 yılına kadar
özel statülerini muhafaza edebilmişlerdir. Ülkede Afrika Arapları, Güney Asya
kökenliler ile az da olsa Avrupalılar da bulunmaktadır. Ayrıca Osmanlı döneminden kalma Türk kökenli aileler de mevcuttur. Yerli halka karışan ve şehir toplumunda oldukça prestijli bir yeri olan Türk asıllıların (bir gurup oluşturmamışlardır) sayısı hakkında net bilgi bulunmamaktadır. Yemen’de başta Somali ve Irak
kökenli olmak üzere 150 bin civarında (2010 itibari ile) da mülteci yaşamaktadır.
99
4. Ünite - Arap Yarımadası: Suudi Arabistan ve Yemen
Yemen toplumu dini bakımından genel olarak Sünnî/Şafi’î (sınırlı sayıda Maliki ve Hanbeli) ve Zeydî mezhebine mensup Müslümanlardan oluşmaktadır. Ayrıca başta İsmailiye olmak üzere muhtelif Şiî kollarına mensup guruplar da bulunmaktadır. Avrupalı Hıristiyanların dışında yerli Yahudiler de mevcuttur. İsrail
Devleti’nin kuruluşuna kadar önemli bir yekün tutan Yahudiler, meşhur “Sihirli
Halı Operasyonu” ile İsrail’e göç ettirilince buradaki Yahudi cemaatı oldukça sınırlı bir sayıya inmiştir. Ayrıca az da olsa bölgede ticaret yapıp kalan Hindular
vardır. 2012 yılı tahmini nüfusu 24.771.809 olan ülkede doğum oranı hayli yüksektir. Yemen’in gelecekte Ortadoğu’da nüfus bakımından en büyük ülkelerden
birisi olacağı tahmin edilmektedir. Nüfusunun yüzde elliye yakını yoksulluk sınırında yaşayan Yemen, dünyanın en fakir ülkelerinden birisidir. Özellikle kabileler
ve mezhepler arasında devam eden çatışmalar yüzünden ülkede bakıma muhtaç
milyonlarca yetim çocuk bulunmaktadır.
Resim 4.5
Yemen’in Başkenti
San’a’dan bir
görüntü
Foto: Zekeriya
Kurşun
Tarih İçinde Yemen
Tarihi geçiş yolları üzerinde olması ve en azından bir kısım topraklarının verimli
olması Yemen’in çok erken devirlerde yerleşim yeri olmasını sağlamıştır. Yapılan
kazılar taş devrinde bile burada yerleşimin olduğunu göstermektedir. Arap yarımadasında petrol arama imtiyazı almasının akabinde bölgede kazı çalışmalarını
da destekleyen Aramco Şirketi 1937’de Yemen’de de kazılar başlatarak Yemen’in
milattan önceki devirlerini aydınlatan çalışmalar yaptırmıştır. Özellikle F. Homme ve E. Glase’nin araştırmaları M.Ö. 2000li yılara ait ve destanlara konu olan
Sebe Krallığı’nın kalıntılarını ortaya çıkarmıştır. Arkeolojik açıdan zengin bir alan
olan Yemen’de pek çok batılı arkeolog kazılar yapmış ve birçok eski yerleşim yeri
keşfetmişlerdir. Ancak dünya tarihinin önemli bir parçasını teşkil eden bu keşifler
her nedense modern tarih yazımına yeterince yansıtılmamıştır.
İslam tarihçilerine göre Yemen, Arapların atası sayılan Hûd peygamberin oğlu
Kahtan dönemine kadar inmektedir. Bu yüzden Yemen Arapları ve oradan Arap
100
Modern Ortadoğu Tarihi
Yarımadası’na göçenler Kahtanîler olarak bilinmektedir. Nitekim eski çağlarda bu
coğrafyada Ma’in, Sebe ve Himyeri devletleri kuruldu. Son iki devlet Kur’an’da
da zikredildiği gibi bugün onlara ait pek çok maddi kalıntılar da bulunmaktadır.
Bu devletler Habeşistan ve Eritre’ye kadar uzanarak büyük imparatorluklar oluşturduktan sonra tarihe karıştılar. Ardından bölgede Katban, Evsan ve Hadramut
gibi küçük devletçikler kurulmuştur. Yemen M.Ö 25 yıllarında Roma’nın istilasına uğradı ise de onlar burada kalıcı olamamıştır. Romalılar’dan sonra Yemen,
Habeşliler ile Persler (Sasaniler) arasında kalmıştır. Sasaniler 575 yılında burada
kısa ömürlü bir devlet kurdular.
Tarihi boyunca uzun süren mücadelelerde Yemen’in eski gelişmişliği tahrip
olmuş ve tamamen bedevî hayata dönülmüştür. Bu yüzden tarihi yerleşim yerleri
değişmiş ve zamanla Aden, Sana, Zebid ve Ta’iz gibi yeni şehirler oluşmuştur. Ayrıca pek çok Yemenli kabile de Arap Yarımadası’nın başka bölgelerine göç etmiştir. Örneğin İslam tarihinde adları sıkça geçen Medine (Yesrib)’deki meşhur Evs
ve Hacrec kabileleri (Ensar) Yemen kökenlidir. İslam, Yemen’de erken dönemde,
Hz. Muhammed’in zamanında yayılmış ve ardından M.S. 630 yılında Sasanilerin
devri biterek bölge tamamen Müslümanların eline geçmiştir. Bu tarihten itibaren önce dört halifenin ve daha sonra da Emevi ve Abbasilerin idaresinde kalan
Yemen’de bazı mahalli vassal hanedanıklar ortaya çıkmıştır. Sonuncuları Memlüklere bağlı olan Resuliler (1229-1454) ve Tahiriler (1454-1517) olmuştur.
Resûliler’in kökeni Türk kabul edildiği için Yemen’de ilk Türklerin varlığı onlara
dayandırılabilir. Ancak gerçekte Türkler Osmanlı Devleti ile birlikte Yemen’de etkin
olmaya başlamışlardır.
Osmanlı Devleti 1517 yılında Mısır’ı kendi topraklarına katması ile birlikte
tabii olarak Yemen’e de ilgi duydu. Zira hem Hind Okyanusu’na açılan bir kapı
olması ve hem de Mısır’ın alınma gerekçesinin aynen Yemen için de geçerli olması
bu ilgiyi doğuran sebeplerden idi. Mısır bir taraftan Harameyn’in (iki kutsal kent:
Mekke ve Medine) kapısı iken, diğer taraftan da Yemen güneyden aynı işlevi görüyordu. Hint Okyanusu ve Aden Körfezi üzerinden (Yemen tarafından) gelecek
tehdit Haremeyn’i doğrudan etkilemekteydi. Bu yüzden Haremeyn’in dış tehditlere karşı korunması (o zaman Portekizliler) ancak buraların kontrol edilmesine
bağlı idi. Hürmüz Boğazına yerleşen Portekizliler ayrıca Hindistan’a ulaşan baharat ve tekstil yolunu da keserek ticareti engellemekteydiler. Aynı dönemde Yemen
bu tehdide karşı durabilecek siyasi istikrardan mahrumdu. Uzun zamandan beri
Yemen’i kontrol eden Tahiriler’in nüfuzu azalmış ve Aden ile sınırlı kalmıştı. Bölgede daha çok Mısır’daki Memlüklere bağlı Çerkez kumandanlar etkindi. Bu kumandanlar ve Tahiriler Mısır’a bağlı olduklarından Mısır’daki değişiklikten tabii
olarak etkilenmekteydiler. Mısır’ın yeni Osmanlı valisi Hayri Bey, o sırada Mısır
adına Yemen’de hükmeden Emir İskender’i Osmanlı kanunlarını uygulaması şartı
ile yerinde bıraktı. O da kısa zamanda hutbeyi Osmanlı Padişahı adına okutmaya
başladı. Ancak Yavuz Sultan Selim’in ölmesi üzerine (1520) İskender tekrar bağımsız davranışlar sergiledi. Cidde’den gönderilen kuvvetler ile İskender Bey bertaraf edildi ve hutbe yeniden Kanuni adına okunmaya başlandı. Ancak Yemen’de
Osmanlı hakimiyetinin tam olarak kurulması için bir süre daha beklenecekti.
Yemen’in Osmanlı idaresine alınmasından beklenen temel faydalar; Portekiz tehdidinin
bölgeden uzaklaştırılması, Haremeyn’in muhafazası, Hindistan ticaret yolunun (baha-
4. Ünite - Arap Yarımadası: Suudi Arabistan ve Yemen
rat yolu) güvenliğinin sağlanması ve Yemen’de uzun zamandan beri sürmekte olan istikrarsızlığın düzene kavuşturulması idi. Modern Yemen tarihçileri de birçok diğer Arap
ülkeleri tarihçilerinin aksine bu hususları sıklıkla dile getirerek Osmanlı Devleti’nin Yemen’deki varlığını gerekli bulmaktadırlar ve bu duruma olumlu bakmaktadırlar.
Mısır Beylerbeyi Hadım Süleyman Paşa’ya Hind Seferi emri verildiğinde o da
hazırlıklarını tamamlayarak önce Kızıldeniz’in girişindeki stratejik bir mevki olan
Aden’i ele geçirdi ve burayı Hint seferi için bir üs yaptı (1538). Bu tarihten sonra
Osmanlı hakimiyeti sahilden başlayarak Yemen’e yayıldı ve 1540 yılında Yemen
Beylerbeyliği kuruldu. 1540-1571 yılları arasında onbir beylerbeyinin (Mustafa
Bey, Mustafa Neşşar Paşa, Üveys Paşa, Ferhad Paşa, Özdemir Paşa, Mustafa Neşşar Paşa (ikinci defa), Karaşahin Mustafa Paşa, Mahmud Paşa, Rıdvan Paşa, Murad Paşa ve Hasan Paşa) tayin edildiği Yemen’de özellikle Zeydî imamların isyanı nedeniyle istikrar sağlanamamıştır. Buna rağmen bu dönemde hem Yemen’in
siyasi bütünlüğü sağlanmış ve hem de çağın devlet mekanizması yerleştirilmeye
çalışılmıştır. Mahmud Paşa’nın (1560-1565) zamanında başlayan ve Hasan Paşa
zamanında da devam eden (1567-1570) Zeydî isyanları Yemen’i istikrarsızlaştırdı.
Bu isyanlar karşısında beylerbeyleri tedbir alamadığı gibi uygulamaları ile isyanın genişlemesine sebep oldular. Hatta Zebid ve Tihame bölgesi hariç nerede ise
Yemen’in tamamı Osmanlıların elinden çıktı. Bunun üzerine Osmanlı hükümeti
bölgede daha ciddi tedbirlere başvurmaya ihtiyaç duydu. O sırada Şam Beylerbeyi
olan Lala Mustafa Paşa Serdar, Habeş Beylerbeyi olan Özdemiroğlu Osman Paşa
Sana Beylerbeyi tayin edildiği gibi Mısır Beylerbeyi olan Sinan Paşa da bu iki
Paşa ile müşterek hareket etmek üzere görevlendirildi. Ancak gerek Lala Mustafa
Paşa’nın bu göreve gitmekte direnmesi ve gerekse kendisi ile Sinan Paşa arasında
mevcut bazı husumetlerin ikisinin işbirliğini zorlaştırması Yemen seferini zora
soktu. Bu gelişmeler üzerine Lala Mustafa Paşa görevinden azledilerek Sinan Paşa
Yemen Serdarı olarak atandı (1568). Sinan Paşa’ya gerekli para ve asker imkanları
sağlandı. O da sefer hazırlıklarını beş ayda tamamlayarak Ocak 1569’da ordusu ile
karadan Yemen’e hareket etti. Kendisi henüz bölgeye ulaşmadan daha önce Sana
beylerbeyi tayin edilen Özdemiroğlu Osman Paşa bir kısım askeri harekâtlar ile
bazı bölgelerde Osmanlı idaresini kurdu. Bu da Sinan Paşa’nın harekâtlarını kolaylaştırmış ve ordugâhını Ta’iz bölgesinde kurarak 1570 yılı sonuna kadar sürdürdüğü askeri faaliyetleri ile Yemen’in kuzey (merkezi Sana) ve güney (merkezi
Aden) kısımlarını tamamen hakimiyet altına aldı. Bu yüzden Sinan Paşa Yemen’in
gerçek fatihi olarak tarihe geçti. Sinan Paşa, Mart 1571’de Yemen’den ayrılırken,
Behram Paşa Beylerbeyilik görevini üstleniyordu. Kabileler arasında ittifaklar sağlandı. Ülke yönetiminde onlara da danışıldı. Ayrıca hızlı bir imar faaliyeti başlatıldı. Behram Paşa’dan sonra Kuyucu Murad Paşa beylerbeyi oldu. O da aynı siyaseti
takip etti. Yemen’de en büyük Osmanlı kalkınması 23 yıl beylerbeylik yaptığından
Yemenli Hasan Paşa diye tanınan beylerbeyi zamanında oldu (1581-1604).
Zeydiler ve Osmanlı Devleti
Hakimiyet ve hilafet algıları farklı olduğu için Osmanlı idaresine uzun yıllar direnç gösteren Zeydiler, daha ziyade ulaşılmaz dağlık kesimlere çekilerek varlıklarını sürdürdüler.
Zeydîlik Şii mezhebinin üç kolundan birisidir. Şiiler Hz. Ali’den sonra gelen
imamların sayısında ihtilafa düşmüşlerdir. Bunlardan on iki imamı benimseyenlere İmamiye (İsna aşeriye), yedi imamı benimseyenlere ise İsmailiye denilmektedir.
101
102
Modern Ortadoğu Tarihi
Zeydiler dördüncü imamdan sonra (Ali, Hasan, Hüseyin ve Ali) imametin Zeyd’e
geçtiğini iddia ederek, diğer Şii guruplardan farklılaşmışlardır. Zeydîlik de birçok
mezhep gibi Irak (Kufe)’ta ortaya çıkmıştır fakat Yemen bu mezhebin yayılması
için uygun bir coğrafya olmuştur. Nitekim 911 yılında İmam Hadî Yahya b. Hüseyin Yemen taraflarına giderek, kabileler arasında Zeydîliği yaymıştır. Özellikle Yukarı Yemen olarak tabir edilen bölgedeki kabileler arasında ilgi gören Zeydilik aynı
zamanda onlara siyasi bir birliktelik de sağladı. Bu yüzden Zeydiliği benimsemelerinin ardından Yemen’de hükmeden hemen her idareye karşı direnç gösterdikleri
gibi çatışmalara da girerek, bütün Yemen’i idare etmeye niyetlenmişlerdir. Gerek
idarelerin ve gerekse halkın büyük çoğunluğunun Sünnî olması onları engellediği
gibi aslında çekişmelerin de sürekliliğine neden olmuştur. Bu yüzden Yemen’de
idare sık sık el değiştirmiştir. Osmanlı Devleti’nin Yemen hakimiyetinden sonra
da Zeydi İmamlar isyanlarını sürdürmüşler ve Osmanlı hakimiyetini benimsemek
istememişlerdir. Zira onlara göre “İmamet” dolayısıyla da “Halifelik” Hz. Ali’nin
soyundan birine ait olmalıydı. Bu yorum onların diğer Sünni Müslüman idarecilere karşı gelmelerinin ana nedeniydi. Buna rağmen Osmanlı Devleti’nin daha önce
adı geçen beylerbeyileri Zeydileri de kontrol etmeyi başararak en azından şehirlere uzanan idarelerine son vermişlerdir. Gerçi onlar da sistemden uzak kalmak için
erişilmez dağlık alanları mekan tutmuşlardı. Ancak zaman zaman Osmanlı idare
merkezlerine karşı savaş açmaktaydılar. 1635 yılında Kuzey Yemen’deki Zeydîlerin
kısmen diğer Yemenliler ile yaptıkları ittifaklar ile Osmanlı kuvvetlerine karşı galibiyetler elde etmesi Zeydi İmamlığı’nı yeniden ihya etti. Bu süreçte bölgede idareyi doğrudan yürütmenin mümkün olmadığını gören Osmanlı Devleti de geri
çekilerek, vassal bir yönetim tarzını benimsedi. Zeydiler ise egemenliklerini bütün
Yemen’e (San’a, Aden, Lahic, Hadramut, Yafi’.. gibi bölgelere) yaymakla birlikte,
merkezi idareden ziyade adem-i merkezi bir idare tesis edebildiler. Bu durum, zamanla farklı idari bölgelerin bağımsızlıklarını ilan etmesi veya dış müdahalelere
açık hale gelmesine neden olmuştur.
Osmanlı Devleti her ne kadar bölgeyi tahliye etmiş ise de Yemen’in kendisine
ait olduğunu düşünerek bölgedeki her gelişme ile mümkün olduğunca yakından
ilgilenmiştir. Bu ilginin bir diğer nedeni ise buradaki istikrarsızlığın Haremeyn’i
de tehdit etmesiydi. Nitekim ondokuzuncu yüzyılın başında vehhabi meselesinin
bölgeyi etkilemesi üzerine Osmanlı Devleti de dikkatini bir kere daha Yemen üzerinde yoğunlaştırdı. Hicaz bölgesini Vehhabiler’den kurtaran Mısır Valisi Mehmet Ali Paşa’nın (Valiliği: 1805-1848) Yemen’de de nüfuz kurmasına göz yumuldu.
Aslında bu süreç bir taraftan Osmanlı idaresinin restorasyonunu sağlamaya kapı
araladı ama bölge yeniden uluslararası çekişmelere sahne olmaya başladı. Nitekim
İngiltere’nin aynı yıllarda bölgede etkin olmaya çalışması iki devleti karşı karşıya
getirecektir.
Hindistan’a yerleşen İngiltere, tıpkı Portekizliler gibi önemini kavradığı Aden’le
ilgilenir. Bu tür bölgelerde uyguladığı genel siyasetlerine uygun olarak 19. yüzyılın
başlarında San’a Şeyhi ile ihtilâf halinde olan Lahic Sultanı’yla ticari bir anlaşma
yapar. Diğer taraftan San’a Şeyhi ile de irtibata geçerek onu da kazanmak için bir
takım hediyeler gönderir ve bölgeye yerleşmek için uygun bir fırsat bekler. 1837’de
Aden yakınlarında kaza yapan İngiliz bandıralı bir geminin mürettebatıyla yolcularının yerlilerin saldırısına uğraması, İngiltere’ye aradığı fırsatı sunar. İngiltere’nin
hesap sorup baskı yaptığı Lahic Sultanı, tazminat olarak şehri ve limanı İngilizlere
satmaya rıza gösterir. İngilizler, Lahic Sultanı’nın oğlunun bu duruma itiraz etmesi
üzerine, 1839’da Aden’i işgal edip idari olarak Bombay’a bağlar. Bu fiili durum kar-
103
4. Ünite - Arap Yarımadası: Suudi Arabistan ve Yemen
şısında Osmanlı Devleti bir şey yapamaz. Zira o sıralarda yaşanmakta olan Mısır
meselesinde İngiltere’nin desteğine muhtaç idi. 1840 Londra protokolü gereği Mehmed Ali Paşa Arap Yarımadası’ndan çıkarılınca Osmanlı Devleti merkezi yönetimi
Yemen’de yeniden aktif olma ihtiyacı duyar. Bu amaçla önce yerel ailelerin idaresinde kalmış olan Asîr bölgesinde askeri operasyonlar düzenleyerek Babıâlî’nin
nüfuzunu sağlar. Fakat San’a bölgesi hâlâ Zeydi imamı Muhammed b. Yahya’nın
elindedir. 1849 yılında Sultan Abdülmecid’in emri ile Mekke Şerifi muavini ve
Hicaz kumandanı Tevfik Paşa Yemen’e bir askeri sefer düzenler. Beklenenin aksine Zeydi imamı direnmek yerine onunla anlaşarak, Osmanlı askerlerinin San’a’ya
yerleşmesini sağlar. Ancak İmamın bu davranışı bazı Zeydi kabileler arasında hoş
karşılanmaz. Hasmı olan Ali b. El Mehdi’ye biat eden kabileler her taraftan San’a’ya
saldırırlar. Hedef hem Osmanlı idaresi ve hem de onlar ile anlaşan Muhammed b.
Yahya’dır. Çıkan çatışmalarda Muhammed b. Yahya öldürülür. Bu durum karşısında zaten sınırlı olan Osmanlı askerleri direnemez ve bir anlaşma ile San’a’yı isyancılara terk ederek Yemen’in önemli limanlarından biri olan Hudeyde’ye çekilir. Buna
rağmen Osmanlı Devleti Yemen’e vali atamaya devam eder. Giden valiler Yemen’i
çevreden idare etmeye çalışırlar. Kısmen de başarılı olurlar.
Ümit Burnu’nun keşfedilmesiyle hayatiyetini kaybeden Aden ticareti, Kızıldeniz-Hindistan yolunun açılmasının ardından tekrar canlandı. 1869 yılında Süveyş
kanalının açılmasından sonra gemilerin kömür ikmal deposu olması hasebiyle
önemi daha da arttı. Doğu Telgraf Şirketi’nin Hindistan, Uzakdoğu, Avustralya ve Zengibar’a giden denizaltı kablolarının buradan geçmesi, bölgeye ayrı bir
jeopolitik önem kazandırdı. İngilizler bu yüzden Aden’le yetinmeyip civardaki
stratejik yerleri de işgale yöneldiler. Bu girişim bölgede istikrarı tekrar bozdu ve
Osmanlı Devleti’ne daha kalıcı tedbirler alma ihtiyacı gerektirdi. San’a’yı 1849 yılında ele geçiren Ali b. Mehdi bölgede istikrarı sağlamak yerine daha da bozdu.
Dış müdahalelere açık hale getirdi. Mahalli güçler tekrar birbirleri ile mücadeleye
girişti. Hatta Osmanlıların bulunduğu bölgelerde isyanlar baş gösterdi. Özellikle
Asîr emiri Muhammed b. Aid’in isyan teşebbüsü gibi gelişmeler, Yemen’in bir bölümünde (Hudeyde, Asîr, Mihlaf El Suleymanî gibi..) merkezi idareyi tesis etmiş
olan Osmanlı Devleti’ne bütün Yemen’e tekrar egemen olmak için bir fırsat yarattı.
Resim 4.6
Yemen’de Osmanlı
Kışlası
Foto: Kamil Çatak
104
Modern Ortadoğu Tarihi
Osmanlı Devleti, 1871 yılında Mehmed Redif Paşa kumandasında bir dizi askeri, siyasi ve idari tedbirler alarak Yemen’deki idaresini düzenleme ihtiyacı duydu. Mehmed Redif Paşa’nın Asîr başta olmak üzere birçok bölgede kısa zamanda
aldığı sert tedbirler etkili oldu. Ancak Sultan Abdülaziz bu sert tedbirlerden hoşlanmadığı için onu azlederek yerine Ahmet Muhtar Paşa’yı tayin etti. Nitekim
o, aldığı emirler gereği askeri hazırlıklarını tamamlayarak Hudeyde’den hareket
ederek, 26 Nisan 1872’de San’a’ya girdi. Böylece Osmanlılar -Aden hariç- bütün
Yemen’de merkezi idareyi yeniden tesis etmişlerdir. Zeydiler ise burada tutunamayarak tekrar kuzeye ve dağlara geri dönmüşlerdir. Yemen’de hızlı bir imar ve
kalkınma faaliyeti başlatılmış ve San’a adeta yeniden imar edilmiştir. Eski camiler
ve medreseler onarılıp; kışlalar, okullar ve hastaneler yapılarak toplum ile kaynaşma sağlanmıştır. Yemen’de gerçek bir modernleşme hareketi başlatılmıştır. Ziraat ve ticaretin gelişmesini sağlayacak tedbirler alındı. Bu yüzden -daha sonra
yaşanan sorunlara ve isyanlara (1891 ve 1904 isyanları gibi) rağmen- Türkler ile
Yemenliler arasındaki ilişkiler daima bu olumlu hatıralar üzerine bina edilmiştir. II. Abdülhamid’in uyguladığı ve bölgenin ayan, eşraf ve ulemasını merkez
ile irtibatlandıran İslam Birliği politikaları da bunda oldukça etkili olmuştur. 20.
Yüzyılın başında da Osmanlı merkezini en çok meşgul eden meselelerden birisi
Yemen’in ıslahı olmuştu ve bu konuda pek çok girişimlerde bulunulmuştu. Hatta
II. Abdülhamid’in hal’ edildiği günlerde bu maksatla İstanbul’da Yemen’den gelmiş olan bir heyet bulunmaktaydı. Onların geri dönüşü ve verdikleri haberler,
orada infiallere sebep olacaktır. Merkezi kontrolü daha güçlü hissettirmek isteyen
ittihatçıların uygulamaları da bölgede yeniden karmaşaya sebep olunca; Zeydiler
tekrar San’a’yı ele geçirmek için İmam Yahya’nın liderliğinde harekete geçtiler. Aslında birkaç kere daha isyan teşebbüsünde bulunmuşlar ve özellikle 1904 yılında
San’a’yı muhasara altına almışlardı. İttihatçıların merkeziyetçiliği uygulamadaki
ısrarları bu süreci yeniden tetiklemiştir. Bu sırada bir tarafta Osmanlı-İtalya Savaşı
diğer tarafta da İdrisi’nin Asir bölgesindeki isyanı ile uğraşılmaktaydı. Bu yüzden
askeri tedbirlerden ziyade siyasi kararlara ihtiyaç vardı. Nitekim bu amaçla başvurulan siyasi tedbirler netice vermiş ve 1911 yılında İmam Yahya ile bir anlaşma
sağlanmıştır. Osmanlı yönetimi yanında İmam Yahya’nın da meşruluğunu sağlayan bu anlaşma bölgeye istikrar kazandırmıştır. İmam Yahya da bu anlaşmaya sadık kalmış hatta Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlılar ile Yemen için omuz omuza
çarpışmıştır. İngilizler karşısında Yemen’de önemli başarılar elde edilmiştir. Ancak Türkler, mağlup sayıldıkları Mondros ateşkesi akabinde Yemen’i İngilizlerden
ziyade İmam Yahya’ya teslim edeceklerdir.
3
Osmanlı Devleti’nin Yemen’de istikrarı sağlayıp hakimiyeti kurmasının uzun süre
alması neden kaynaklanmıştır?
MODERN YEMEN
Yemen İmamlığı (1918-1962)
Osmanlılar bölgeyi tahliye ettikten sonra, Yemen’de bir tarafta İngilizler (daha ziyade güneyde) diğer tarafta da Zeydilerin idaresi başladı. İmam Yahya, savaşın sonunda Yemen’de kalan Osmanlı memurlarını bırakmayarak idarenin onların elinde
gelişmesini sağladı. Her ne kadar uyguladığı yasalar Zeydi mezhebinin prensipleri
olsa da idari mekanizma daha ziyade Türklerin tesis estiği tarzda yürüdü. Yemen,
Lozan anlaşmasının imzalandığı 1923 yılına kadar hâlâ bir Osmanlı toprağı olarak
4. Ünite - Arap Yarımadası: Suudi Arabistan ve Yemen
kalmaya devam etti. Hatta 1920 seçimlerinde orada da TBMM için milletvekilleri
seçildi ama Ankara’ya gelme imkanları olmadı. İmam Yahya son Osmanlı valisi
olan Mahmud Nedim Bey’i kendisine danışman seçerek devletin sürekliliğini sağlayabildi. Mahmud Nedim de 1926 yılına kadar Yemen’de kalarak Modern Yemen
İmamlığı’nın devlet teşkilatını tesis etti. Bu dönemde İmam Yahya Asir taraflarında Suudi Arabistan ile bir dizi sınır ihtilafları yaşadı ve hatta savaştı. Bu süreçte
Türkiye’den bir elçi gönderilerek iki tarafın arasının bulunmasına çalışıldı. İmam
Yahya Ankara ile ilişkileri iyi tutuyor hatta bir ara silah talebinde bile bulunuyordu.
Bedevî kabile kültürünü temsil eden İmam Yahya Yemen’e Osmanlıların yaptıklarından başka bir şey ilave edemediği gibi, Sünnî-Zeydî çekişmelerini de tırmandırdı. İdarenin şahsi kararlarına bağlı olması memnuniyetsizlikleri arttırdı. Pek çok
kuzey Yemenli Aden, Suudi Arabistan hatta Endonezya’ya göç etti. Nitekim 1948
yılında kendisine yapılan bir suikastla seksen yaşındaki İmam Yahya öldürüldü.
Oğlu Ahmed kısa sürede kontrolü sağladı ve baskıcı bir rejim uygulamaya
başladı. Ancak Arap dünyasında yaşanan milliyetçi hareketler Yemen’i de etkiliyordu. Dönemin Arap milliyetçiliğinin sözcüsü Mısır Devlet Başkanı Cemal
Abdünnasır’ın etkisi O’nun ordusundaki subayları da harekete geçirmişti. Bu yüzden olayları kontrol etmekte zorlanınca 1958 yılında Mısır ve Suriye’nin birlikte
kurdukları Birleşik Arap Cumhuriyeti’ne katıldı. Ancak 1961 yılında bu birlik
dağılınca, dışarıda yaşayan Yemenliler ve sosyalist Araplar tekrar eleştiri oklarını
İmam Ahmed’e ve idaresine yönelttiler. Hatta muhalifleri çeşitli yerlerde isyanlar
çıkardılar ve O’na da suikast düzenlediler. Her ne kadar suikasttan kurtuldu ise
de Eylül 1961’deki ölümüne kadar geleneksel olarak aileden aldığı idareyi bir daha
sağlayamadı. Ölünce yerine oğlu İmam Bedr geçti ancak o da başarılı olmadı. Daha
ilk günlerde bazı liberal dönüşümler sağladı ise de Tuğgeneral Abdullah Salal’in organize ettiği bir isyan ile karşılaştı. Ama onların elinden kaçarak kendi kabilelerine
sığındı ve buradan isyancılara karşı bayrak açınca Yemen’de bir iç savaş başladı.
Yemen Cumhuriyeti
Tuğgeneral Sallal, İmam Bedr’i devirmesi akabinde 26 Eylül 1962’de “Yemen
Cumhuriyeti”’ni ilan etti. ABD başta olmak üzere İngiltere hariç BM’ye bağlı
elli ülke yeni cumhuriyeti hemen tanıdı. Fakat Tuğgeneral Sallal isyancıları ve
muhaliflerini durduramadı. Bu yüzden Cemal Abdünnasır’dan yardım istemek
zorunda kaldı. O da Yemen’e 50 bin kişilik bir askeri kuvvet gönderdi. Ancak bu
gelen kuvvetler Yemen’in ağır coğrafi şartlarında bir başarı göstermedi. Ayrıca
İmam Bedr ve taraftarları Suudi Arabistan’dan destek almaktaydılar. Bu yüzden
iç savaş uzun sürdü. Savaş yüzünden zaten ekonomisi zayıf olan Yemen tamamen çöktü. Ziraat ve hayvancılık adeta yok oldu. Devlet kurumları iflas etti
ve binlerce insan hayatını kaybetti. Cemal Abdünnasır ve Suudi Karlı Faysal
bir anlaşma yaparak Cumhuriyetçiler ile Kralcılar arasında Kasım 1965’te bir
referandum yapmaya niyetlendiler. Kısmen tarafları razı etmekle birlikte bu girişim de başarısızlıkla sonuçlanınca tekrar iç savaş başladı. 1967 yılında Arapİsrail Savaşı (altı gün savaşları) olunca Cemal Abdünnasır kuvvetlerini geri
çekme kararı aldı. Aynı zamanda Mısır ile Suudi Arabistan anlaşarak birlikte
her iki tarafa da desteklerini kestiler. Bunun üzerine Yemen Ordusu bir inkılap yaparak Abdullah Sallal’i görevden uzaklaştırıp yönetimi Abdurrahman El
İryanî başkanlığındaki bir konseye devretti (5 Kasım 1967). Bu gelişme Suudi
Arabistan’ı tekrar harekete geçirdi ve yeni yönetimi tanıdığı gibi bazı yardımlarda da bulundu. Böylece iç savaş ancak 1970’te sona erdi ve (Kuzey) Yemen
Cumhuriyeti gerçek bir devlet olarak tarih sahnesine çıkabildi. Ancak uzun
105
106
Modern Ortadoğu Tarihi
süren savaş ve kuraklık aynı yıl büyük boyutta bir kıtlığa neden olunca ülke
dışarıdan gelecek gıda yardımlarına muhtaç oldu. Ertesi yıl yağan yağmurlar
kısmen ülkenin nefes almasını sağladı.
Diğer taraftan Yemen’in güneyi Aden 1839 yılından beri İngilizlerin işgalinde idi. İngilizler burada büyük bir liman kenti meydana getirdiler. Ancak gelirlerinden halk istifade etmemekteydi. Halkın çoğunluğu yine ziraat ile geçiniyordu.
Aden doğu ve batı olmak üzere iki kısma ayrılmakta ve buralar İngiliz himayesi
altındaki şeyhler tarafından idare edilmekteydi. 1959 yılında Batı Aden’deki şeyhlikler arasında İngiltere’nin himayesinde yeni bir birlik oluşturuldu. Bunun karşılığında İngiltere onlara mali yardımda bulunacak, savunma gereçleri sunacaktı.
1963 yılında Doğu Aden’den iki şeyhlik daha bu birliğe katıldı. Ardından aynı yıl
İngiliz sömürgesi altında kalmak şartıyla 17 sultanlık/şeyhlikten meydana gelen
Güney Arabistan Birliği kuruldu. Bir süre sonra bazı milliyetçi siyasi oluşumlar
hayata geçerek, ülkeyi İngiliz sömürgesinden kurtarmak için faaliyete başladılar.
İngilizler, Aden’i terk ederek 1968 yılında bölgeye tam bağımsızlık vereceğini ilan
edince daha önce bağımsızlık için çalışan bu grupların her biri bu sefer Aden’e
hükmetmek için birbirleri ile savaşmaya başladı. Bu guruplar dışarıdan da bazı
destekler alınca “yetmiş gün savaşları” diye bilinen iç savaş başladı. Bu süre içinde
İngilizler de Aden’i tahliye etmeye başladılar. Son İngiliz askeri Aden’i terk edince
Güney Yemen’de Yemen Demokratik Halk Cumhuriyeti kuruldu (30 Kasım 1967).
İdeoloji itibari ile sosyalizmi benimseyen bu devlet esasında ilk Marksist Arap
Devleti olma özelliğini de taşımaktadır. Stratejik mevkii ve ideolojisi Çin’in ve
Sovyetler Birliği’nin desteğini almasını sağladı. Petrol şirketleri üzerinden de
ABD ile iyi ilişkiler tesis etti, ancak bir süre sonra ABD’nin kendi vatandaşlarına
aynı zamanda İsrail vatandaşlığı hakkını tanınması iki tarafın arasını bozmuştur.
Zira artık ABD’li pilotlar İsrail ordusunda Araplara karşı savaşabileceklerdi. Bu da
Yemen Demokratik Halk Cumhuriyeti’nin Arap milliyetçiliği fikri ile çelişiyordu.
Ancak gerçek sebebi ideolojide ve Sovyetler Birliği’nin bölgedeki etkinliğinde aramak gerekir. Sahillere ve adalara hükmetmesi ayrıca geçiş yolları üzerinde olması
Yemen Demokratik Halk Cumhuriyeti’nin Kuzey’deki Yemen Cumhuriyeti’nden
daha fazla gelişmesine imkan verdi. Ancak benimsediği rejim itibarı ile ülke Doğu
blokunun müttefiki olarak kalmaya mahkum oldu. Bu yüzden çevresindeki Batı
müttefiki devletler ile ilişkileri sınırlı kaldı.
Soğuk Savaş’ın sonuna gelindiği 22 Mayıs 1990’da Güney Yemen Kuzey ile birleşerek bugünkü Yemen Cumhuriyeti’ni meydana getirmişlerdir. 1994 yılında güneyde bir iç savaş yaşandı ise de kısa sürede bastırıldı. 2000 yılında Suudi Arabistan
ile sınır sorunlarını büyük ölçüde çözen Yemen bu sefer de kabilelerin ve el-Hursî
radikal Şii gurupların yarattığı sorunlar ile boğuşmaya başladı. Hursîler aslında
Zeydi iken daha çok İmamiye mezhebinin tesirinde kalan radikal ve silahlı bir gurup olarak halen varlıklarını sürdürmektedirler. Bir taraftan ideolojik olarak İran’ın
desteğini sağlarken diğer taraftan da bölgesel menfaatleri gereği Suudi Arabistan
tarafından da desteklenmektedirler. Bu istikrarsız ortam ülkede ekonomik sıkıntılar, yolsuzluk ve büyük boyutlarda işsizliğe sebep oldu. Tunus’ta başlayan ve batılıların “Arap Baharı” diye isimlendirdikleri halk hareketleri 2011 başında Yemen’e
de sıçradı ve halk sokaklara döküldü. Halk devlet başkanı Abdullah Salih’in görevi
bırakmasını istiyordu. Altı ay boyunca bir netice çıkmadığı gibi taraflar arasında
silahlı çatışmalar başladı. Gerek BM’nin ve gerekse Körfez İşbirliği Teşkilatı’nın girişimi ile devlet başkanı Abdullah Salih yetkilerini Abdurrabuh Mansur Hadi’ye
devretti. Şubat 2012 seçimlerinde Hadi devlet başkanı olarak seçildi ve ülkeye
107
4. Ünite - Arap Yarımadası: Suudi Arabistan ve Yemen
kısmen istikrar geldi. Devlet başkanının atadığı 111 sandalyeli Şura Meclisi ile
301 sandalyeli Parlamentosu bulunan Yemen’de İslam hukuku, Fransız ve İngiliz
hukukundan oluşan karma bir hukuk sistemi bulunmaktadır. BM, İslam İşbirliği
Teşkilatı, Arap Birliği gibi Uluslararası kuruluşların büyük bir kısmının üyesi olan
Yemen, Körfez İşbirliği Teşkilatı’nın da gözlemci üyesidir. Çok partili bir sistem
olmasına rağmen, bu sistemin doğru ve adil bir şekilde yürütülmesi için zamana
ihtiyaç vardır. Zira var olan baskı gurupları dengeli bir yapıya sahip değillerdir.
Bir bölümü ideolojik, kimi mondernist kimi de muhafazakar kabilevi özellikler
göstermektedir.
İki Yemen’in birleşmesinin sizce en temel sebebi nedir?
Genç nüfusa sahip olan ülkede nüfus artışı da oldukça yüksektir. Kaynakların
yetersizliği ve doğru kontrol edilememesi hızla artan nüfusu tatmin edemeyecek
olması ülkeyi tehdit etmektedir. Sürekli dışa bağımlı bir ekonomiye sahip olması önemli bir sorun teşkil etmektedir. Ülkenin ziraata elverişli alanları olmasına
rağmen ekonominin ancak % 8,5’ı buna dayanmaktadır. Buna karşılık hükümetin petrol harcamaları ve hizmet sektörü harcamaları yüksektir. Bu da istihdamı
olumsuz yönde etkilemekte, çalışanların gelirlerinin düşük kalmasına sebep olmaktadır. Diğer taraftan stratejik mevkii yüzünden ülkede kontrol edilemeyen
pek çok illegal oluşumun meydana gelmesine neden olmaktadır. Ayrıca kabilelerin henüz ülkeye bir bütün olarak bakamaması ve önceliği kabile feodalizmine
dayandırması da ülkenin en önemli çıkmazlarından bir tanesidir.
Yemen’in Türkiye açısından yadsınamaz bir önemi vardır. Gerek geçmişteki
tarihi bağlar ve gerekse hâlâ orada Yemen vatandaşı sıfatı ile yaşayan eski Türk
aileler iki ülkenin ilişkilerinin geleceğini belirlemede etkin unsurlardır. Türkiye’ye
karşı hem devlet ve hem de halkının olumsuz önyargılarının bulunmaması TürkYemen ilişkilerinin kolay geliştirilmesine imkan vermektedir. Halen ve gelecekte
büyük bir pazar olan Yemen aynı zamanda Türk ticareti için de önemli fırsatlar
yaratmaktadır. Ayrıca Yemen Türkiye’nin dış yatırımları için en uygun ülkelerden
bir tanesidir.
4
108
Modern Ortadoğu Tarihi
Özet
1
2
Suudi Arabistan’ın ortaya çıkış sürecini tanımlayabilme
Basra Körfezi ve Kızıldeniz’e kıyısı olan Suudi
Arabistan yirminci yüzyılda ortaya çıkan devletlerdendir. Bugün, gerek sahip olduğu kaynakları
ve gerek Müslümanların iki kutsal şehrinin de
içinde yer alması hasebiyle jeopolitiği yüksek
olan ülkelerden bir tanesidir. Esasında ülkenin
adı Merkezi Arabistan’da varlığını sürdüren ve
yirminci yüzyılın ilk çeyreğinde ülke topraklarının tamamını egemenliğine almış olan Suud
ailesinden gelmektedir. Suud ailesi bu günkü
başkentleri olan Riyad yakınlarında Dir’iyye’de
Osmanlı devletine bağlı bir emirlik halinde yaşar iken 1744 yılında kendilerine iltica eden
din bilgini Muhammed Abdilvehhab’ın fikirleri
ile yeni bir motivasyon kazanarak devletleşme sürecini başlatacaktır. Başlangıçta Osmanlı
Devleti’nin tepkisini çekmemekle birlikte civardaki Bağdat, Şam ve Hicaz eyaletleri aleyhinde
genişleme göstermeleri üzerine devletin takibatına uğramışlardır. 1818 yılında Mısır’dan gelen
kuvvetler ile Dir’iyye’deki emirliklerine son verilmiş, ama aile zamanla tekrar Riyad’ta toparlanarak yeniden bir idare tesis etmişlerdir. Bu
sefer Osmanlı Devleti ile uyumlu hareket etmeleri hatta kaymakamlık görevlerini üstlenmeleri onlara bölgede kolayca nüfuz kurma imkanı
vermiştir. Ancak aynı süreçte bölgede güç kazanan başka bir aile Reşidiler ile rekabete girişince,
olaylar ikincinin lehinde gelişmiştir. Suudilerin
Riyad’taki emirliğine son veren Reşidiler, Suud
ailesi üyelerinin Kuveyt’e iltica etmelerine sebep
olmuşlardır. 1902 yılına kadar burada mülteci
durumunda kalan Suudiler, bu tarihte Abdülaziz b. Suud liderliğinde geri dönerek atalarına
ait Riyad kalesini Reşidilerden geri almışlardır.
Bu gelişme Suudi Arabistan’ın kuruluşuna giden
süreç olacaktır.
Suudi Arabistan’ın iç dinamiklerini ve uluslararası ilişkilerini irdeleyebilme
Suudi Arabistan genel olarak kökenleri Necid
bölgesinden olan kabile toplulukları ile daha ziyade Hicaz bölgesine göç etmiş olan değişik Müslüman etnik kimliklerden oluşan bir devlettir.
Ancak devletleşme süreci Hanbeli mezhebinin
bir yorumu olan Vehhabilik esasları üzerine bina
edilmiştir. Krallık Suud ailesinin elinde iken, yasama kaynağı olan dini liderlik Muhammed b.
Abdilvehhab’ın soyundan gelen din bilginlerine
aittir. Aralarında akrabalık da tesis elden bu iki
aile Suudi Arabistan’ının mutlak yöneticileridir.
Krallığın meşruluğunu aldığı diğer unsur da kendilerine bağlılık arz eden kabilelerdir. Petrol’ün
keşfi ve çıkarılmaya başlanması ile birlikte 1950li
yıllardan itibaren ülkede çeşitli alanlarda modernleşme başlamış olsa da sosyal hayatı dinî
kurallar ve geleneklere göre sürdürme eğilimindedirler. Okullaşma oranının ve dış dünya ile
iletişimin artması; ayrıca farklı mezheplere
mensup kitleler ve siyasi gurupların eğilimleri
Suud toplumunda hareketlenmeler meydana
getirse de halen gelenekçi yapı güçlü bir şekilde
sürdürülmektedir. İç işlerindeki bu gelenekçi yapıya rağmen uluslar arası ilişkilerde Batı
dünyası özellikle de ABD ile uyumlu bir dış
politika geliştirmiştir. Suudi Arabistan petrol
kaynaklarının kendisine sağladığı avantajları
da kullanarak İslam dünyası üzerinde de nüfuz
kurma arayışındadır. Suudi Arabistan OPEC
gibi uluslar arası ve Körfez İşbirliği Teşkilatı
gibi bölgesel kuruluşların da kurucu üyesidir.
İİTnın etkin üyesi (2014 itibarı ile genel sekreterlik Suudi Arabistan’da olacaktır) olduğu
gibi Arap Birliği Teşkilatı içinde de etkindir.
ABD’nin Körfez’de yaptığı askeri operasyonlara destek veren Suudi Arabistan’ın bu siyaseti
uluslar arası ilgiyi görmesine rağmen paradoksal bir biçimde illegal iç muhalefetin gelişmesine ve İslam ülkeleri nezdindeki nüfuzunun
tartışılmasına sebep olmuştur.
3
Yemen’in tarihteki yerini açıklayabilme
Arap Denizi, Aden Körfezi ve Kızıldeniz ile çevrili olan Yemen Arap Yarımadası’nın güneybatısında yer alan bir ülkedir. Tarihi geçiş yolları
üzerinde olması ve topraklarının verimli olması
Yemen’in çok erken devirlerde yerleşim yeri olmasını sağlamıştır. Arap Yarımadası’nda en eski
uygarlıkların yeşerdiği verimli bir coğrafya olduğu için tarihte bu bölgeye “Mutlu Yemen” ismi
verilmiştir. Erken dönemde İslamlaşan Yemen
birçok İslam devletinin hakimiyetinde kalmıştır.
4. Ünite - Arap Yarımadası: Suudi Arabistan ve Yemen
Arap yarımadasındaki diğer bölgelerde egemen
olan kabilevi toplum tarih boyunca burada da
etkin olmuştur. Buna ilave olarak da İslam dünyasında ilk siyasi ayrışma olan Sünnî-Şiî ayrışmasında yemen kabilelerinin birçoğu Şiiliğin bir
kolu olan Zeydiliği benimsemişlerdir. Bu yüzden
de buralara egemen olmak isteyen Sünni idareler ile Zeydî imamlıklar arasında daima çekişmeler yaşanmıştır. Osmanlı Devleti de bölgeye
egemen olduğu 16. Asırdan itibaren de kendini
bu çekişmelerin içinde bulacaktır. 1520’den itibaren Yemen sahillerinde etkin olmaya başlayan
Osmanlılar 1570’te bölgede merkezî idarelerini
tesis etmişlerdir. Bu idare 1635 yılına kadar sürecek ve bu tarihte Yemen’in idaresi yeniden Zeydi İmamların eline geçecektir. Osmanlı Devleti
1871 yılında tekrar bölge üzerinde merkezi idaresini kurarak, bu tarihten sonra burada tam bir
imar faaliyetleri başlatacaktır. Zeydi İmam Yahya ile de sağlanan anlaşma neticesinde Yemen’de
istikrar sağlanacak fakat I. Dünya Savaşı ile birlikte tekrar sıkıntılar baş gösterecektir. Türkler
ve Yemenliler birlikte karşı koymalarına rağmen
savaşta mağlup sayılan Osmanlılar Mondros
mütarekesi ile Yemen’i terk etmek zorunda kalacaklardır.
4
Yemen Cumhuriyeti’ne giden süreci kavrayabilme
Yemen Birici Dünya Savaşı sonunda parçalı
bir şekil aldı. Kuzey’de Zeydî İmam Yahya’nın
idaresinde Yemen İmamlığı, güneyde de İngilizlerin bölge menfaatlerini sürdüren Aden’deki mandaları. İmam Yahya, San’a’da kalan son
Osmanlı memurlarını sistemin içine çekerek
yeni bir devlet oluşturma yoluna gitti. Fakat
zamanla daha çok içine kapanan müstebit bir
idare kurdu. Buna karşılık Aden İngilizlerin
idaresinde ve mevkisinin avantajları ile dünyaya açık ve kısmen gelişen bir bölge oldu. İmam
Yahya 1948 yılında bir suikast ile öldürülünce
idare oğlu Ahmed’in eline geçti. O da kısa sürede kontrolü sağladı ve baskıcı bir rejim uygulamaya başladı. Fakat aynı sıralarda Arap dünyasında yaşanan milliyetçi hareketler Yemen’i
de etkiliyordu. Arap milliyetçiliğinin önderi
Cemal Abdünnasır’ın etkisi Yemen ordusundaki subayları da harekete geçirmişti. Bu yüzden olayları kontrol etmekte zorlanan Yemen
İmamlığı, 1958 yılında Mısır ve Suriye tarafın-
109
dan kurulan Birleşik Arap Cumhuriyeti’ne katıldı. 1961 yılında bu birlik dağılınca, dışarıda
yaşayan Yemenliler ve sosyalist Araplar tekrar
eleştiri oklarını İmam Ahmed’e ve idaresine
yönelttiler. Hatta muhalifleri çeşitli yerlerde
isyanlar çıkardılar ve O’na da suikast düzenlediler. Her ne kadar suikasttan kurtuldu ise
de Eylül 1961’deki ölümüne kadar aileden aldığı geleneksel idareyi bir daha sağlayamadı.
Ölünce yerine oğlu İmam Bedr geçti. Daha
ilk günlerde bazı liberal dönüşümler sağladı
ise de başarılı olmadı. Tuğgeneral Abdullah
Salal’in organize ettiği bir isyan ile karşılaştı.
İsyancıların elinden kaçarak kendi kabilelerine
sığındı ve buradan onlara karşı bayrak açınca Yemen’de bir iç savaş başladı. Her ne kadar
Tuğgeneral Sallal, 26 Eylül 1962’de “Yemen
Cumhuriyeti”’ni ilan etti ise de iç savaş uzun
sürdü ve Kuzey Yemen Cumhuriyeti ancak
1970 yılında bir devlet olarak tarih sahnesine
çıkabildi. Bu süreç Aden bölgesini de etkiliyordu. Bir tarafta kabileler arası savaşlar, diğer
tarafta ise İngiliz bürokrasisi içine girmiş fakat
sosyalist fikirlerin etkisinde olan genç Yemenliler hareketlenmeye başlamışlardı. İngiltere
bölgede varlığını daha fazla sürdüremeyeceğini anlayıp 1967 yılında Aden’den çekilmesi
ile Yemen Demokratik Halk Cumhuriyeti de
kuruldu. 1990 yılında dünyadaki gelişmeler iki
tarafı birbirine yakınlaştırınca birleşerek Yemen Cumhuriyeti’nin kurulmasına giden süreç
meydana geldi.
110
Modern Ortadoğu Tarihi
Kendimizi Sınayalım
1. Aşağıdakiler’den hangisi Suudi Arabistan’ın komşularından biri değildir?
a. Mısır
b. Ürdün
c. İsrail
d. İran
e. Kuveyt
6. Aşağıdakilerden hangisi eski kaynaklarda Yemen
için kullanılan ifadelerden biridir?
a. Mutlu Yemen
b. Verimli Yemen
c. Mutsuz Yemen
d. Çorak Yemen
e. Bahtsız Yemen
2. “Haremeyn” adı verilen aşağıdaki şehirlerden hangisi Suudi Arabistan’ın sınırları içindedir?
a. Mekke-Kudüs
b. Mekke-Medine
c. Mekke-Riyad
d. Medine-Kudüs
e. Küdüs-Riyad
7. Aşağıdakilerden hangisi Yemen’deki ilk Türk hanedanlığıdır?
a. Osmanlılar
b. Memlükler
c. Tahiriler
d. İsmaililer
e. Resuliler
3. Suudi Emirliği’nin kurulduğu ilk yer aşağıdakilerden hangisidir?
a. Katıf
b. Dir’iyye
c. Riyad
d. Mekke
e. Medine
8. Yemen’de yaygın olan Şiiliğin kolu aşağıdakilerden
hangisidir?
a. Nahavile
b. İbadi
c. İsmailiye
d. Zeydiye
e. Fatımı
4. 1818 yılında Suudi Emirliği’ini kim sonlandırmıştır?
a. Mehmed Ali Paşa
b. Süleyman Paşa
c. İbrahim Paşa
d. Osman Paşa
e. Abdullah Paşa
9. Aşağıdakilerden hangisi Yemen’de görev yapan son
Osmanlı valisidir?
a. Ahmet Feyzi
b. Ahmet Nedim
c. Mahmud Nedim
d. Hüseyin Hilmi
e. İmam Yahya
5. Aşağıdakilerden hangisi 1891 yılında Suud ailesini
Riyad’tan çıkartmıştır?
a. Reşidiler
b. Osmanlılar
c. Haşimiler
d. Suudiler
e. Zeydiler
10. İngilizler mandalarını Yemen’in hangi bölgesinde
kurmuşlardır?
a. Hudeye
b. Zebid
c. San’a
d. Asir
e. Aden
4. Ünite - Arap Yarımadası: Suudi Arabistan ve Yemen
111
Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı
Sıra Sizde Yanıt Anahtarı
1. d
Sıra Sizde 1
Basra Körfezi, Kızıldeniz gibi önemli geçiş yolları üstünde olmasının yanı sıra Müslümanların kutsal mekanlarını içinde bulundurması ve dünya endüstrisini
besleyen geniş petrol rezervlerine sahip olması Suudi
Arabistan’ın jeopolitiğini belirleyen temel faktörlerdir.
Ayrıca pek çok Arap ülkesi ile de komşu olması bu faktörleri daha da önemli kılmaktadır.
2. b
3. b
4. c
5. a
6. a
7. e
8. d
9. c
10. e
Yanıtınız yanlış ise “Coğrafya ve Jeopolitik” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Coğrafya ve Jeopolitik” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Suudi Arabistan’ın Ortaya
Çıkışını Hazırlayan Süreç” konusunu yeniden
gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Suudi Arabistan’ın Ortaya
Çıkışını Hazırlayan Süreç” konusunu yeniden
gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Suudi Arabistan’ın Ortaya
Çıkışını Hazırlayan Süreç” konusunu yeniden
gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise Yemen’ın “Coğrafya ve Jeopolitik” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Tarih İçinde Yemen” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Zeydiler ve Osmanlı Devleti” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Yemen İmamlığı (19181962)” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Zeydiler ve Osmanlı Devleti” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Sıra Sizde 2
Ülkenin jeopolitiği, özellikle sahip olduğu petrol rezervleri Suudi Arabistan’ın sürekli dünya gündeminde
kalmasını sağlamaktadır. Bölgeden petrolün güvenli
bir şekilde gelişmiş ülkelere dağıtılmasını sağlamak
isteyen güçler Suudi Arabistan’ın bağımsız politika
geliştirmesine imkan vermemektedirler. Kendisini çeverleyen ülkeler ile olan olumlu/olumsuz ilişkileri ve
ülkenin sosyo-demografik yapısı da muhalefeti canlı
kılmaktadır. İç istkrarı baskıcı bir yönetim ile sağlamaya çalışan Suudi Arabistan, paradoksal bir biçimde rejime karşı muhaliflerin çoğalmasına sebep olmaktadır.
Sıra Sizde 3
Yemen Mısır’da hakimiyet tesisiyle birlikte Osmanlı
Devleti’nin gündemine girmiştir. Kutasal toprakların
kapısı durumunda olan Yemen o devirlerde Portekizlilerin tehdidi altındaydı. Osmanlı Devleti bu tehdidi
kaldırmak ve Yemen’de iç idare tesis etmek üzere Mısır üzerinden bölgeye müdahale etmiştir. Ancak gerek
coğrafi şartlar ve uzaklık gerekse bölgede yaygın olan
Zeydi mezhebinin, Sünni hilafetine bakışının doğurduğu etkin muhalefet, merkezî idarenin ve istikrarın
ancak uzun bir süreçte sağlanmasına imkan vermiştir.
Sıra Sizde 4
Birinci Dünya Savaşından itibaren Yemen’de parçalı bir
yapı kuruldu. Kuzyede kurulan idarenin içe kapanık
olması ve kabileler arası iç savaşlar nedeniyle gelişmediği gibi, İngilizler’in idaresindeki Güney Yemen de bir
gelişme gösterememiştir. Üstelik Güney Yemen kuruluşundan itibaren benimsediği ideolojik yapı ile doğu
blokunun mahkümü olmuştu. 1990lara doğru doğu
blokundaki çatırdamalar ve dünyada liberal eğilimlerin artması iki Yemen üzerinde de etkili oldu. İki taraf
birlikte Soğuk Savaşın etkilerinden sıyrılarak yeniden
Yemen Cumhuriyetini kurmuşlardır.
112
Modern Ortadoğu Tarihi
Yararlanılan Kaynaklar
Abaza, Faruk Osman, (1986). El Hükmü’l Osmanî fî’lYemen, Kahire.
Anderson, Ewan W., (2000). The Middle East Geography and Geopolitics, London-New York.
Cleveland, William L., (2008). Modern Ortadoğu Tarihi, (Tercüme: Mehmet Harmancı), İstanbul.
Dresch, Paul, (1990). “Imams and Tribes: The Writing
and Acting of History in Upper Yemen”, Tribe and
State Formation in the Middle East, (Edited by:
Philip S. Khoury, Joseph Kostiner), Berkeley, Los
Angeles, Oxford.
Fraser, T.G. - Mango, Andrew,- Mcnamara, Robert,
(2011). Modern Ortadoğu’nun Kuruluşu, (Tercüme: Füsün Doruker), İstabul.
Kostiner, Joseph, (1990). “Transforming Dualities: Tribe and State Formation in Saudi Arabia”, Tribe and
State Formation in the Middle East, (Edited by:
Philip S. Khoury, Joseph Kostiner), Berkeley, Los
Angeles, Oxford.
Kurşun, Zekeriya, (1998). Necid ve Ahsa’da Osmanlı
Hakimiyeti Vehhabi Hareketi ve Suud Devleti’nin
Ortaya Çıkışı, Ankara.
Kürkçüoğlu, Ömer E., (1972). Türkiye’nin Ortadoğu
Politikası (1945-1970), Ankara.
Lewis, Bernard, (1996). Ortadoğu Hristiyanlığın Doğuşundan Günümüze Ortadoğu’nun 2000 Yıllık
Tarihi (Tercüme: Mehmet Harmancı), İstanbul.
Mansfield, Peter, (1991). A History of the Middle
East, USA.
Mu’min, Mustafa, (1974). Kasamat’ul-Alemi’l İslamî
el Muasır, Beyrut.
Smith, Dan, (2006). The State of the Mıddle East, An
Atlas of the Conflict and Resolution, BerkeleyLos Angeles.
The Royal Institute of International Affairs, (1950). The
Mıddle East, London-New York.
Ulrichsen, Kristian Coates, (2011). “Saudi Arabia”, Power and Politics in the Persian Gulf Monarchies
(Editor: Davidson, Christopher)
Yavuz, Hulusi, (1984). Kabe ve Haremeyn İçin
Yemen’de Osmanlı Hakimiyeti (1517-1571). İstanbul.
Sorularla Öğrenelim
TAR310U - MODERN ORTADOĞU TARİHİ
Ünite 4: Arap Yarımadası: Suudi Arabistan ve Yemen
Yirminci Yüzyılda Bir Krallık: Suudi Arabistan
1. Suudi Arabistan'ın jeopolitik önemini belirleyen en önemli özelliği nedir?
Cevap: Basra Körfezi kıyılarındaki petrol rezervleri.
2. Haremeyn ne demektir?
Cevap: İki kutsal şehir, Mekke, Medine için kullanılır.
3. Arabistan bölgesinde dini harita nasıldır?
Cevap: Başkentin bulunduğu Riyad ve çevresi Sünnî/Vehhabi; Doğu tarafında yer alan Katıf, Ahsa bölgeleri genelde Şiî; Hicaz bölgesi
ise farklı Sünnîmezheplerden meydana gelmekle birlikte; Medine’de az da olsa köklü bir Şiîgurubu (Nahavile) da bulunmaktadır. Ayrıca
Necran bölgesinde de İsmailileryaşamaktadır.
4. Suudi Arabistan devleti ne zaman ve kimler tarafından ortaya çıkmıştır?
Cevap: Yirminci yüzyılda, Suudi ailesi tarafından oluşturulmuştur.
5. Vehhabiliğin kurucusu kimdir?
Cevap: Muhammed b. Abdilvehhab'tır.
6. Vehhabilik nasıl tanımlanabilir?
Cevap: Vehhabiliğe göre; asırlardır Müslümanlar sapkınlık içindedirler, uzun zamandan beri İslamiyet, Kur’an’da ve Hz.
Muhammed’inhadislerindeki şeklinden hayli uzaklaşmıştır, bu yüzden yeniden eski şeklinedöndürülmelidir, Müslümanların dini hayatı
bid’atler (sonradan ortaya çıkanuygulamalar) ile doldu, bunun için bu bid’atler ile savaşarak dini aslına döndürmek gerekmektedir
7. Mısır kökenli ortaya çıkan İslami hareket hangisidir?
Cevap: İhvan-i Müslimin
8. Suudi Arabistan'ı sarsan en önemli siyasi gruplar hangileridir?
Cevap: Radikal Redciler ve El-Kaide
Arap Yarımadası'nın Gizemli Ülkesi: Yemen
9. Tarihte Yemen bölgesine verilen isim ve bu simin gerekçesi nedir?
Cevap: Yemen Arap Yarımadası’nda en eski uygarlıkların yeşerdiği verimli bir coğrafya olduğu için tarihte bu bölgeye Mutlu Yemen
ismi verilmiştir.
10. Yemen toplumu dini bakımdan hangi gruplardan oluşmaktadır?
Cevap: Yemen toplumu dini bakımından genel olarak Sünnî/Şafi’î (sınırlı sayıda Maliki ve Hanbeli) ve Zeydî mezhebine mensup
Müslümanlardan oluşmaktadır. Ayrıca başta İsmailiye olmak üzere muhtelif Şiî kollarına mensup guruplar da bulunmaktadır. Avrupalı
Hıristiyanların dışında yerli Yahudiler de mevcuttur.
11. Sihirli halı operasyonu ne demektir?
Cevap: İsrail devletinin kurulmasıyla Yemen'deki Yahudilerin İsrail'e göç ettirilmesine verilen isimdir.
12. Yemen coğrafyasında eski zamanlarda kurulan en önemli devletler hangileridir?
Cevap: Ma’in, Sebe ve Himyeri devletleri.
Modern Yemen
13. İslam tarihinde adları sıkça geçen hangi iki kabile Yemen'lidir?
Cevap: Evs ve Hazrec Kabilesi.
14. İslamın Yemen'deki yayılış süreci nasıl olmuştur?
Cevap: İslam, Yemen’de erken dönemde,Hz. Muhammed’in zamanında yayılmış ve ardından M.S. 630 yılında Sasanilerindevri biterek
bölge tamamen Müslümanların eline geçmiştir. Bu tarihten itibaren önce dört halifenin ve daha sonra da Emevi ve Abbasilerin idaresinde
kalanYemen’de bazı mahalli vassal hanedanıklar ortaya çıkmıştır. Sonuncuları Memlüklere bağlı olan Resuliler (1229-1454) ve Tahiriler
(1454-1517) olmuştur.
15. İslamın gelişine kadar Yemen'de hakimiyet kuranlar kimlerdir?
Cevap: Romalılar, Habeşliler, Sasaniler
16. Zeydilik nedir?
Cevap: Zeydîlik Şii mezhebinin üç kolundan birisidir. Şiiler Hz. Ali’den sonra gelenimamların sayısında ihtilafa düşmüşlerdir.
Bunlardan on iki imamı benimseyenlere İmamiye (İsna aşeriye), yedi imamı benimseyenlere ise İsmailiye denilmektedir.
17. Osmanlıların Yemen'den ayrılmasından sonra bölgede hangi devlet ve yapılar hakim olmuştur?
Cevap: İngilizler ve Zeydiler
18. Yemen Cumhuriyeti ne zaman ve nasıl kurulmuştur?
Cevap: Tuğgeneral Sallal, İmam Bedr’i devirmesinin ardından 26 Eylül 1962’de Yemen Cumhuriyetini kurmuştur.
19. Yemen'in Türkiye açısından önemi nedir?
Cevap: Gerek geçmişteki tarihi bağlar ve gerekse hala orada Yemen vatandaşı olarak yaşayan eski Türk aileler iki ülkenin ilişkilerinin
geleceğini belirlemede en önemli unsurlardır.
20. Yemen'de nasıl bir hukuk sistemi uygulanmaktadır?
Cevap: Yemen’de İslam hukuku, Fransız ve İngilizhukukundan oluşan karma bir hukuk sistemi bulunmaktadır
TAR310U - MODERN ORTADOĞU TARİHİ
Ünite 4 - Alıştırma Soruları
1 ) Sudi Arabistan'ın jeopolitiğini belirleyen en önemli unsur aşağıdakilerden hangisidir?
A ) Doğusunda Basra Körfezinin olması
B ) Dünya petrol rezervlerinin % 16 sına sahip olması
C ) Batısında Kızıldeniz'in olması
D ) Kuzeyde Ürdün ve Suriye ile sınırının olması
E ) Müslümanların kıblesi olan Mekke’nin olması
Çözüm : Basra Körfezi kıyılarındaki petrol rezervleri de Suudi Arabistan’ın Jeopolitiğini belirleyen en önemli unsurdur. Dünya petrol
rezervlerinin % 16 sına sahip olması
bu ülkeyi dünya endüstrisi için vazgeçilmez kılmaktadır.
Doğru cevap B şıkkıdır.
2 ) Muhammed bin Abdilvehhap 13 Yüzyıl’da yaşamış olan Harranlı İbn Teymiyye’nin (1263-1328) görüşleri doğrultusunda yorumlayıp
yeni bir dinî anlayış geliştirdi. Düşüncelerini yaymak ve diğer İslam bilginlerine kabul ettirmek için çeşitli yolculuklar yaptı. Fakat
alışılmadık bu fikirleri ile bir yerde barınamadı. Bunun üzerine bazı öğrencilerinin bulunduğu Suudilerin idaresindeki Dir’iyye’ye gitti.
Burada Suudi ailesinin reisi Muhammed b. Suud ile irtibata geçti. Yaptıkları görüşmeler neticesinde iki taraf arasında bir ittifak meydana
geldi.
I. Gelenekten gelen gücünü kullanması
II. Yeni dinî yorum Vehhabilere, doğru yola getirmek için diğer Müslümanlar ile savaşmayı meşru kılması
III. Yağmalama kültürünü de desteklemesinden dolayı kolay kabul edilmesi
Verilen öncülerden hangisi Muhammed b. Abdilvehhab ve Muhammed b. Suud arasında yapılan ittifakın kısa sürede bir devlet nüfuzu
kazanması nedenleri arasında gösterilebilir?
A ) III. II. ve I.
B ) III. ve II.
C ) III. ve I.
D ) Yalnız III
E ) Yalnız II
Çözüm : Suudilerin idaresindeki Dir’iyye’ye giden Muhammed b. Abdilvehhab, burada Suudi ailesinin reisi Muhammed b. Suud ile
irtibata geçti. Yaptıkları görüşmeler neticesinde iki taraf arasında bir ittifak meydana geldi. Buna göre Muhammed b. Suud
oluşturacakları yapıda eskiden olduğu gibi gelenekten gelen gücünü kullanabilecek, kendisi de dinî işlerden sorumlu olacaktı. Böylece
gelenek ve dinî bir yapıdan oluşan ve zamanla devletleşecek olan bir ittifak kuruldu. Bu yeni dinî yorum Vehhabilere, doğru yola
getirmek için diğer Müslümanlar ile savaşmayı meşru kılıyordu. Ayrıca bu anlayış Arap kabileleri arasında mevcut geleneksel gazve
yani birbirlerini yağmalama kültürünü de destekleyince kolay kabul gördü. Bu tarihten itibaren vehhabî öğretisini yaymak adına
çevrelerindeki kabileler ve kasabalar üzerine giderek savaşan Suudi ailesi, sürekli nüfuz alanlarını geliştirdi. Doğru cevap A'dır.
Doğru cevap A şıkkıdır.
3 ) 1912 yılında Riyad’ın kuzeyinde suyu olan Artaviye’den başlayarak çölde yüz elliden fazla bölgede el-Hecer veya Hicra denilen
yerleşme alanları kurulan ve bedevi kabilelerin yerleşik hayata geçmesi ile aldıkları yeni isim aşağıdakilerden hangisidir?
A ) Vehhabi
B ) İhvan
C ) Reşidi
D ) Ensar
E ) Muacir
Çözüm : Abdülaziz, bütün gücüne ve siyasi dehasına rağmen kendisine bağlı göçebe unsurları yerleşik hayata geçirmeden ve onları
eğitmeden kalıcı bir devlet kuramayacağının farkındaydı. Bunun için 1912 yılında Riyad’ın kuzeyinde suyu olan Artaviye’den
başlayarak çölde yüz elliden fazla bölgede el-Hecer veya Hicra denilen yerleşme alanları kurdu. Kabile kabile yerleştirdiği bedevileri bir
taraftan ziraate ve yerleşik hayata alıştırırken diğer taraftan da vehhabi akidesini öğrenip uygulamalarını sağladı. İhvan diye
isimlendirilen bu yerleşimciler aynı zamanda Abdülaziz’in daha sonra kullanacağı askeri gücünü oluşturacaktı. Doğru cevap B'dir.
Doğru cevap B şıkkıdır.
4 ) Aşağıdakilerden hangisi Suudi Arabistan'ın güney komşusudur?
A ) Uman
B ) Irak
C ) Yemen
D ) Katar
E ) Kuveyt
Çözüm : Suudi Arabistan 2. 149.690 km. kare toprağı ile Arap Yarımadası’nda yer almaktadır. Doğu sahilleri Basra Körfezi’ne batı
sahilleri de Kızıldeniz’e uzanmaktadır. Arap yarımadası diye isimlendirilen coğrafyanın merkezinde olması hasebi ile pek çok Arap
devleti ile sınırı vardır. Güneyinde Yemen, doğusunda Uman, Birleşik Arap Emirlikleri, Katar, Kuveyt ve Irak yer almaktadır.
Doğru cevap C şıkkıdır.
5 ) Aşağıdakilerden hangisi Modern Suudi Arabistan’ın kurucusu olarak kabul edilir?
A ) Abdulaziz b. Abdurrahman
B ) Muhammed b. Reşid
C ) Abdullah b. Faysal
D ) Faysal b. Türki
E ) Muhammed b. Abdilvehhab
Çözüm : 1876 yılında Riyad’ta doğan ancak ailesi ile birlikte küçük yaşta Kuveyt’e iltica etmek zorunda kalan Abdülaziz b.
Abdurrahman Modern Suudi Arabistan’ın kurucusu olarak kabul edilir. Literatürde ailesine nispeten kendisi İbn Suud, Necid Emiri,
Suudi Arabistan Kralı gibi isimler ile de anılır. Kuruluşundan bugüne kadar geçen süredeki bütün Suud kralları onun oğullarıdır.
Doğru cevap A şıkkıdır.
6 ) Tarihte Yemen ülkesine "Mutlu Yemen" ismi verilmesinin sebebi nedir?
A ) Güçlü ve istikrarlı bir yönetim şekline sahip olması
B ) Eski uygarlıkların yeşerdiği verimli bir coğrafya olması
C ) Coğrafi açıdan Suudi Arabistan'a komşu olması
D ) Güçlü ve çeşitli etnik kökene sahip bir toplumu olması
E ) Gat gibi önemli bir gelir kaynağının olması
Çözüm : Arap Denizi, Aden Körfezi ve Kızıldeniz ile çevrili olan Yemen, Suudi Arabistan ile Uman arasında 527. 968 kilometre karelik
orta büyüklükte olan ve Arap Yarımadası’nın güneybatısında yer alan bir ülkedir. Arap Yarımadası’nda en eski uygarlıkların yeşerdiği
verimli bir coğrafya olduğu için tarihte bu bölgeye “Mutlu Yemen” ismi verilmiştir.
Doğru cevap B şıkkıdır.
7 ) Osmanlı'nın Yemen'de merkezi idareyi yeniden tahsis ettiği zamanlarda hangi bölge hızlı bir imar ve kalkınma faaliyeti ile yeniden
imar edilmiş ve Yemen’de gerçek bir modernleşme hareketi başlatılmıştır?
A ) Aden
B ) San'a
C ) Hudeyde
D ) Zebid
E ) Lahic
Çözüm : Yemen’de hızlı bir imar ve kalkınma faaliyeti başlatılmış ve San’a adeta yeniden imar edilmiştir. Eski camiler ve medreseler
onarılıp; kışlalar, okullar ve hastaneler yapılarak toplum ile kaynaşma sağlanmıştır. Yemen’de gerçek bir modernleşme hareketi
başlatılmıştır. Ziraat ve ticaretin gelişmesini sağlayacak tedbirler alındı. Bu yüzden -daha sonra yaşanan sorunlara ve isyanlara (1891 ve
1904 isyanları gibi) rağmen- Türkler ile Yemenliler arasındaki ilişkiler daima bu olumlu hatıralar üzerine bina edilmiştir.
Doğru cevap B şıkkıdır.
8)
Dünya petrol rezervlerinin % 16 sına sahip olması bu ülkeyi dünya endüstrisi için vazgeçilmez kılmaktadır. Ayrıca sahip olduğu
doğalgaz, demir-bakır ve altın rezervleri de bu ülkenin önemini arttırmaktadır.
Yukarıda hakkında bilgi verilen ülke aşağıdakilerden hangisidir?
A ) Ürdün
B ) Katar
C ) Bahreyn
D ) Suudi Arabistan
E ) Birleşik Arap Emirlikleri
Çözüm :
Basra Körfezi kıyılarındaki petrol rezervleri de Suudi Arabistan’ın Jeopolitiğini belirleyen en önemli unsurdur. Dünya petrol
rezervlerinin % 16 sına sahip olması
bu ülkeyi dünya endüstrisi için vazgeçilmez kılmaktadır. Ayrıca sahip olduğu doğalgaz, demir-bakır ve altın rezervleri de bu ülkenin
önemini arttırmaktadır.
Doğru cevap D şıkkıdır.
9 ) Suudi Arabistan’ın tamamı Müslümandır. Ancak şu şekilde bir tasnif yapmak mümkündür: Başkentin bulunduğu Riyad ve çevresi
Sünnî/Vehhabi; Doğu tarafında yer alan Katıf, Ahsa bölgeleri genelde Şiî; Hicaz bölgesi ise farklı Sünnî mezheplerden meydana
gelmekle birlikte; Medine’de az da olsa köklü bir Şiî gurubu (Nahavile) da bulunmaktadır. Ayrıca Necran bölgesinde de .........................
yaşamaktadır. Boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?
A ) İsmaililer
B ) Kıptiler
C ) Mâruniler
D ) Dürzîler
E ) Caferiler
Çözüm : Suudi Arabistan’ın tamamı Müslümandır. Ancak şu şekilde bir tasnif yapmak mümkündür: Başkentin bulunduğu Riyad ve
çevresi Sünnî/Vehhabi; Doğu tarafında yer alan Katıf, Ahsa bölgeleri genelde Şiî; Hicaz bölgesi ise farklı Sünnî mezheplerden meydana
gelmekle birlikte; Medine’de az da olsa köklü bir Şiî gurubu (Nahavile) da bulunmaktadır. Ayrıca Necran bölgesinde de İsmaililer
yaşamaktadır.
Doğru cevap A şıkkıdır.
10 ) Muhammed b. Abdilvehhab aşağıdakilerden hangisinin görüşlerinden etkilenip yeni bir dini anlayış meydana getirmiştir?
A ) Ebu Hanife
B ) İbn Teymiyye
C ) İmam Şâfii
D ) İmam Mâturidi
E ) İmam Mâliki
Çözüm :
Muhammed b. Abdilvehhab Orta Arabistan’da Necid bölgesinde yaşayan ve Hanbeli mezhebine bağlı bir ulema ailesine mensuptu.
Eğitimini ailesinin yanında tamamladıktan sonra Hanbeli mezhebini, 13 Yüzyıl’da yaşamış olan Harranlı İbn Teymiyye’nin (1263-1328)
görüşleri doğrultusunda yorumlayıp yeni bir dinî anlayış geliştirdi.
Doğru cevap B şıkkıdır.
MODERN ORTADOĞU TARİHİ
2018 BAHAR ARA - A
1. Aşağıdakilerden hangisi geniş anlamda
Ortadoğu kavramının içinde yer alan
ülkelerden biridir?
A)
B)
C)
D)
E)
Batı Sahra
Fas
Moritanya
Cibuti
Senegal
2. Suudi Arabistan’dan sonra dünyanın ikinci
büyük petrol rezervine sahip olan ülke
aşağıdakilerden hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
Irak
Suriye
İran
Cezayir
Lübnan
3. I. Dünya Savaşı sonunda Fransızların
muhalefetine rağmen Emir Faysal’ın Paris
Barış Konferansı’na katılmasını sağlayan kişi
aşağıdakilerden hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
Mark Sykes
Allanby
Wiezmann
Mustafa Kemal
Lawrence
4. “Ortadoğu” ifadesini gerçekte bir kavram
olarak ilk kullanan kişi aşağıdakilerden
hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
Arnold Toynby
Valentin Chirol
T.E. Lawrence
Alfred Mahan
Winston Churchill
5. Osmanlı Devleti’nin, Ortadoğu’da ve Kuzey
Afrika’da tesis ettiği barışın bozulmasının
nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
Fransızların Mısır’ı işgal etmesi
Fransızların Tunus’u işgal etmesi
Birinci Dünya Savaşı'nın patlak vermesi
Osmanlı-Alman yakınlaşması
İtalyanların Libya’yı işgal etmesi
6. Aşağıdakilerden hangisi
gruplardan biri değildir?
A)
B)
C)
D)
E)
yaşayan
Süryaniler
Sabiiler
Dürzîler
Asurîler
Türkmenler
eski
semavî
7. En
hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
Irak’ta
din
aşağıdakilerden
İslamiyet
Hristiyanlık
Zeydilik
Şiilik
Musevilik
8. Irak’taki İngiliz mandasını resmileştiren olay
aşağıdakilerden hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
1917 Bağdat’ın İşgali
1919 Paris Anlaşması
1920 San Remo Konferansı
1920 Percy Cox’un Irak’a gelişi
1921 Kahire Toplantısı
9. Çöllerdeki vahalarda yerleşik hayat süren
gruplara ne ad verilir?
A)
B)
C)
D)
E)
Yezidî
Hazarî
Muhacir
Haricî
Bedevî
10. Bugünkü Ürdün’ün kurucusu olan hanedan
aşağıdakilerden hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
Vehhabiler
Haşimiler
Suudiler
Mervaniler
Seyyidler
2018 BAHAR ARA - A
11. Yemen’deki Zeydileri diğer Şii guruplardan
farklı
kılan
özellik
aşağıdakilerden
hangisidir?
özerk
bir
bölge
olarak
16. İskenderun’u
Suriye’nin mandasına bırakan anlaşma
aşağıdakilerden hangisidir?
Yedinci
imamdan
sonrasını
kabul
etmemeleri
B) Hz. Ali’nin hilafetini reddetmeleri
C) Osmanlı yönetimine karşı durmaları
D) Dördüncü imamdan sonra imametin Zeyd’e
geçtiğini iddia etmeleri
E) İmamiye Şiasını benimsemeleri
A)
A)
B)
C)
D)
E)
17. 1976-1980 yılları arasında Lübnan’ı işgal eden
Ortadoğu ülkesi aşağıdakilerden hangisidir?
12. Yemen’in jeopolitiğini artıran, ana karadan
354 km uzaklıkta ve Arap Denizi’nde yer alan
ada aşağıdakilerden hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
A)
B)
C)
D)
E)
Babu’l-Mendep
Perim Adası
Sukatra Adası
Kamran Adası
Haniş Adası
A)
B)
C)
D)
E)
A)
B)
C)
D)
E)
Baas Patisinin varlığı
İran ile yakın temas kurabilmesi
İsrail’e coğrafi yakınlığı
Rusya ile olan yakınlığı
Sünni nüfusun çoğunlukta olması
Yahudilerin
“Sihirli
14. Yemen’deki
Operasyonu” ile göç ettirildikleri
aşağıdakilerden hangisidir?
1925
1928
1930
1940
1946
19. Merkezi Arabistan’da yer alan, başlarda
Suudilerin müttefiki iken daha sonra en
büyük siyasi rakibi olan ve onları Riyad’dan
çıkaran güç aşağıdakilerden hangisidir?
Halı
ülke
A)
B)
C)
D)
E)
Irak
İsrail
Filistin
Cezayir
Tunus
Vehhabiler
Marunîler
Mısırlılar
Şiiler
Reşidiler
20. Standart Oil of California Amerikan şirketi,
Suudi Arabistan’dan petrol arama imtiyazını
kaç yılında almıştır?
15. BM’nin, Filistin konusundaki 242 sayılı
kararının dayandığı prensip aşağıdakilerden
hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
Irak
Ürdün
Filistin
Suriye
İsrail
18. 1920 yılında Suriye’de kurulan Fransız manda
yönetimi hangi yıl sona ermiştir?
13. Arap ülkeleri arasında Suriye’nin politik
tercihlerini farklı kılan faktör aşağıdakilerden
hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
1921 Türk-Fransız Anlaşması
1918 Mondros Mütarekesi
1926 Türk-İngiliz Dostluk Anlaşması
1923 İstanbul Anlaşması
1919 Paris Anlaşması
A)
B)
C)
D)
E)
Filistin’in taksimi
İki devletli toplum
Bağımsız Filistin Devleti’nin kurulması
Toprak karşılığı barış
Bağımsız İsrail Devleti’nin kurulması
1
2
3
4
5
6
7
8
Cevap Anahtarı
9
10 11 12
B
A
E
D
A
C
E
C
B
B
D
C
1933
1936
1938
1955
1960
13
14
15
16
17
18
19
20
C
B
D
A
D
E
E
A
MODERN ORTADOĞU TARİHİ
2019 BAHAR ARA - A
A)
B)
Bölgeler arası iklim farklılıklarının olması
Gelir kaynaklarının büyük bölümünün
silahlanmaya harcanması
çatışma
alanlarının
meydana
C) Yeni
getirilmesi
D) Su kaynaklarının yetersiz kalması
E) İş gücünün zengin ülkelere kayması
2. Aşağıdakilerden hangisi Irak’ın da içinde yer
aldığı Bağdat Paktı’nı (1955) imzalayan
ülkelerden biri değildir?
A)
B)
C)
D)
E)
İran
İngiltere
Pakistan
Türkiye
ABD
coğrafyası
aşağıdaki
kara
3. Ortadoğu
kitlelerinden hangisinin doğal kavşak noktası
kabul edilir?
A)
B)
C)
D)
E)
Asya - Pasifik
Uzakdoğu Asya - Amerika
Avrupa - Asya
Asya - Afrika
Afrika - Avrasya
4. 17. yüzyılın ikinci yarısına gelindiğinde Arap
coğrafyasında Osmanlı Devleti tarafından
idare edilen kaç eyalet vardı?
A)
B)
C)
D)
E)
10
11
13
14
17
5. Yahudiler, MS 70'li yıllarda kimler tarafından
sürgün edilmiştir?
A)
B)
C)
D)
E)
İspanyollar
Romalılar
Araplar
Asurlular
Sümerler
hangisi
II.
Meşrutiyet
6. Aşağıdakilerden
yıllarında İngilizlerin, Irak coğrafyasını işgal
girişimlerini
durdurmak
için
yapılan
anlaşmalardan biridir?
A)
B)
C)
D)
E)
1911 Osmanlı - İmam Yahya Anlaşması
1913 Osmanlı - İngiliz Anlaşması
1913 Bükreş Anlaşması
1914 Yeniköy Anlaşması
1914 Osmanlı - Alman Anlaşması
v
hangisi
Ortadoğu'da
1. Aşağıdakilerden
kaynakların kullanımı ile ilgili yaşanan
sorunlardan biri değildir?
7. Irak tarih boyunca önemli bir tarım ülkesi
olmasına rağmen dışardan gelen su akışına
bağımlı olmuş, Fırat ve Dicle nehirlerinden gelen
sular sayesinde tarım potansiyelini yükseltmiştir.
Buna göre, Irak hangi iki ülkeden gelecek su
akışına bağımlıdır?
A)
B)
C)
D)
E)
Suriye - Ürdün
Türkiye - Suriye
Türkiye - İran
Suriye - İran
Ürdün - Suudi Arabistan
8. II. Dünya Savaşı’ndan sonra Ürdün’ün
bağımsızlığını kazanmasında etkili olan olay
aşağıdakilerden hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
İsrail’in kuruluşuna rıza göstermesi
Arap-Yahudi çekişmelerine öncülük etmesi
Savaşta Fransızlar ile işbirliği yapması
Bağımsızlık savaşı vermesi
Savaşta İngilizlerin yanında yer alması
2019 BAHAR ARA - A
9. Hz. Ali ile Muaviye arasındaki ihtilafta hem
eski kabilevî anlayışa hem de o zamanki dini
algıya göre en net davranışı sergileyen grup
aşağıdakilerden hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
Fatımiler
Şiiler
Hariciler
Sünniler
Bâtıniler
13. Aşağıdakilerden hangisi Suudi Arabistan’ın
Hicaz
bölgesinde
yaşayan
Müslüman
gruplardan biri değildir?
A)
B)
C)
D)
E)
Afganistanlılar
Türkistanlılar
Hindular
Endonezyalılar
Afrikalılar
10. Aşağıdakilerden hangisi Irak’ta yaşayan
Hrıstiyan guruplardan biri değildir?
A)
B)
C)
D)
E)
Marunîler
Keldaniler
Protestanlar
Ermeniler
Süryaniler
11. 19. yüzyıl başlarında Osmanlı Devleti’nin
Müslümanlar üzerindeki hilafet prestijini
sarsan olay aşağıdakilerden hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
A)
B)
C)
D)
E)
Kuveyt
Katar
Katıf
Umman
Bağdat
Vehhabilerin Hicaz bölgesine el atmaları
Vehhabilerin Kerbela baskını
Suudilerin Riyad’ı kurmaları
Mehmet Ali Paşa’nın Vehhabilere karşı
başarısız harekâtı
Bağdat ve Şam valilerinin yetersizliği
12. Mısır’ın Sina Yarımadası’nı, Ürdün’ün Batı
Şeria’yı ve Suriye’nin Golan tepelerini
kaybettiği savaş aşağıdakilerden hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
yılında
Riyad
taraflarındaki
14. 1891
egemenliklerini
Reşidilere
kaptıran
Suudilerin, Osmanlı Devleti'nin izni ve
verdiği tahsisat ile yerleştirildikleri yer
aşağıdakilerden hangisidir?
1948 Arap - İsrail
1956 Süveyş Krizi
1963 Arap - İsrail
1967 Arap - İsrail
1973 Arap - İsrail
hangisi
Suriye’nin
15. Aşağıdakilerden
Lübnan’daki varlığının temel nedenlerinden
biri değildir?
A)
B)
C)
D)
Lübnan’daki iç karışıklık ve istikrarsızlık
Suriye’ye yönelik İsrail tehdidi
Suriye’nin kendi güvenlik kaygıları
Suriye’nin Lübnan’ın da dâhil olduğu “Büyük
Suriye”yi kurmak istemesi
E) Suriye’nin Lübnan’ı ekonomik ve sosyal
yönden kalkındırmak istemesi
2019 BAHAR ARA - A
16. Camp David Antlaşması ile 1979’dan itibaren
Mısır’ın müttefikliğini kaybeden Suriye’nin bu
boşluğu
doldurmaya
çalıştığı
devlet
aşağıdakilerden hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
20. 1917 yılında Kudüs'ü ele geçirerek Filistin
bölgesini Osmanlı hakimiyetinden çıkaran ve
1920 yılına kadar askeri idaresi altında tutan
devlet aşağıdakilerden hangisidir?
Irak
İran
Suudi Arabistan
Filistin
Ürdün
A)
B)
C)
D)
E)
Fransa
Suriye
İngiltere
Almanya
İsrail
17. Suudilerin eline geçmeden önce, Yemen'in
bir parçası olan Asır bölgesini idare eden
aile aşağıdakilerden hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
Reşidiler
Hüseyniler
Haşimiler
İdrisiler
Şammariler
18. Siyonizm karşıtı fikirleriyle tanınan ancak
şiddet yanlısı olmayan Kudüs Müftüsü
(Osmanlı ordusunda görev yapan eski bir
subay) aşağıdakilerden hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
Mahmud Abbas
Musa Kazım el-Hüseyin
Hacı Emin el-Hüseyni
Şerif Hüseyin
Yaser Arafat
Arabistan'da
19. Suudi
adlandırılan
grup
hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
Nahavile
olarak
aşağıdakilerden
Riyad ve çevresinde yaşayan Vehhabiler
Hicaz bölgesinde yaşayan Türkistanlılar
Katıf ve Ahsa'da yaşayan Şiiler
Medine'de yaşayan Şiiler
Necran'da yaşayan İsmaililer
1
2
3
4
5
6
7
8
Cevap Anahtarı
9
10 11 12
A
E
E
D
B
B
B
E
C
A
A
D
13
14
15
16
17
18
19
20
C
A
E
B
D
C
D
C
5
TAR310U-MODERN ORTADOĞU TARİHİ
Ünite 5: Körfez Ülkeleri: Kuveyt, Katar, Bahreyn,
Birleşik Arap Emirlikleri ve Umman Sultanlığı
Tarih İçinde Basra Körfezi
Basra Körfezi ve Jeopolitiği
Literatürde Fars/İran Körfezi, Basra Körfezi ya da Arap
Körfezi diye geçmektedir. En eski kaynaklarda Fars;
Osmanlı asırlarını tanımlayan harita, doküman ve
eserlerde Basra; 20. yüzyılda ise Araplar tarafından Arap
Körfezi diye isimlendirilen bölge üzerinde yapılan
araştırmalar, M.Ö 4000 yıllarından itibaren iskân aldığını
göstermektedir. Bölgeyi geçmişte dünya gündemine
taşıyan bir başka yönü de geniş inci yataklarıdır.
Ortaçağda özellikle Abbasilerin merkezi Bağdat’ta
zenginlik ve refahın artması, Basra’nın dolayısıyla
Körfez’in de önemini arttırmıştır.
XIV. yüzyıla kadar Körfez’de en gelişmiş ticari liman Hint
Okyanusu’nun ağzındaki Hürmüz idi. Fars kökenli şahlar
tarafından idare edilmekteydi. Batı Hindistan’dan çıkan
ticari mallar Hürmüz üzerinden Osmanlı topraklarına ve
Avrupa’ya ulaşmaktaydı. Portekizliler Hürmüz’e gözünü
diken ilk emperyal güç olmuştur. Basra Körfezi’nin ticari
önemini ve jeopolitiğini kavrayan ikinci büyük Avrupalı
deniz gücü Hollandalılar olmuştur. Onlar da aynı maksatlar
ile ticaretlerini bu güzergâh üzerinden Anadolu ve
Karadeniz’e taşımak niyetindeydiler. Zamanla bu bölgede
Hollandalıların yerini İngilizler almaya başladı.
Körfezi ticari ilgilerine ilk alanlar Hollandalılar olsa da
XVIII. yüzyılın son çeyreğinde geri çekilmeye başlayınca,
İngilizler rakipsiz kaldılar. Her ne kadar bunlar dışında
Venedikliler ve Fransızlar da bu coğrafyada bazı
faaliyetlere girişmişler ise de ilk iki devlet kadar etkili
olamadılar. Körfez’de Avrupalılar sadece ticaret ile
uğraşmayıp, yerel idarelere müdahale, şekil verme,
birbirlerine karşı kullanma, karada gümrükler ve karakollar
kurma hatta misyonerlik faaliyetleri yapmışlardır.
Başkenti Kuveyt şehridir. Resmî dili Arapça olmakla
birlikte İngilizce de yaygın bir şekilde kullanılmaktadır.
2013 verilerine göre nüfusu 2.695.316 olarak tespit
edilmiştir. Ancak bu nüfusun yarısına yakını Kuveytli iken
yaklaşık % 35’i diğer Arap ülkelerinden, geri kalanları ise
özellikle Hindistan ve diğer Asya ülkelerinden çalışmak
amacıyla burada bulunanlardan oluşmaktadır.
Asırlardır ülkenin geleneksel idarecisi el Sabah ailesidir. I.
Dünya Savaşı’na kadar hukuken Osmanlı Devleti’nin bir
kaymakamlığı olarak kabul edilen Kuveyt, savaş ile
birlikte fiilen İngiliz himayesinde bir emirliğe dönüştü; 19
Haziran 1961 tarihinde İngiliz Parlamentosu’nun aldığı
karar ile de bağımsız bir devlet oldu.
Kuveyt’in, Körfez’in genelinde olduğu gibi sınırlı da olsa
eski çağlardan beri iskân aldığı bilinmektedir. İslam Tarihi
kayıtlarında Halid b. Velid’in kuvvetlerinin Sasanileri
buralarda mağlup ettiğine dair bilgiler bulunmaktadır.
Hollanda Doğu Hindistan şirketinin 1750 tarihinde
Basra’da temsilcilik açmasından sonra Avrupalı
kaynaklarda da Kuveyt zikredilmeye başlanmıştır.
Balıkçılık ve inci avı Kuveyt’i hızla geliştirerek XVIII.
yüzyılın yarısında on bin nüfuslu ve 800 gemiye sahip bir
liman olmasını sağlamıştır. 1776-1779 yılları arasında
Basra’nın kısa süre İran işgaline girmesi Osmanlı
Devletinin bölge ile ilişkisini kesintiye uğrattığı gibi
Kuveyt’te yeni bir aktörün daha ortaya çıkmasına sebep
olmuştur.
Kuveyt şeyhleri Osmanlı merkezi gücünün Ahsa ve Katıf
taraflarında da güçlenmesine katkı verir. İki taraf
arasındaki bu mutabakat 1889 yılına kadar İngilizleri
Kuveyt’te etkisiz kılar. Ancak bu tarihten sonraki
gelişmeler ve 1896 yılında kardeşini öldürerek şeyhliği ele
geçiren Mübarek el-Sabah’ın izlediği politikalar yavaş
yavaş Kuveyt’i Osmanlı’dan uzaklaştırır.
1970’li yıllardan itibaren İngilizlerin bölgeden çekilmesi
ile buralarda yüzölçümü ve nüfus bakımından “küçük
devlet” denilen ama kaynakları ve bulundukları coğrafya
açısından jeopolitiği yüksek devletler ortaya çıktı. Suudi
Arabistan hariç bu devletlerin birçoğu her ne kadar
batılıların dizaynı ile meydana gelmiş ise de zaman içinde
kendi siyasetlerini de belirleme yoluna gitmişlerdir. Bu
maksatla çoğu konuda müşterek hareket etme becerisi
gösteren bu devletlerin en önemli birleştirici kurumları
1981 yılında kurulan Körfez İşbirliği Teşkilatı’dır.
Bağımsız Kuveyt ve İşgal
1961 yılında bağımsızlığına kavuşan Kuveyt hemen Arap
Birliği üyeliğine de alındı. Fakat bu bağımsızlığı Irak,
toprakların aslında kendi parçası olduğu gerekçesiyle
tanımadı ve Arap Birliği’ne de karşı çıktı. Kuveyt,
komşusundan gelen bu açık saldırı karşısında yeni
kurtulduğu İngiltere’den yardım istedi. İngilizler ve Arap
Birliği de Kuveyt’in bağımsızlığını korumak için kuvvet
gönderdiler.
Kuveyt
İran’daki gelişmeler ve özellikle Humeyni devrimi Şii
nüfusa da sahip Kuveyt’i etkiledi. Bu yüzden Kuveyt,
lrak-İran Savaşı (1980-1988) sırasında Irak tarafını tuttuğu
gibi Irak petrollerinin Kuveyt limanlarından dünyaya
satılmasını sağladı. Irak yanlısı politika izlemesi İranlı
grupların tepkisine yol açtığından pek çok İranlı ve
yabancılar Kuveyt’ten çıkarıldı.
Coğrafya ve Tarih
Resmi adı “Devletü’l-Kuveyt” olan Kuveyt, Basra
Körfezi’nin
kuzeybatısında,
Arap
Yarımadası’nın
kuzeydoğusunda, Suudi Arabistan ile Irak arasında
yüzölçümü 17.818 km2 olan küçük bir ülkedir. Ülke,
Şattülarap deltasının güneyinde, büyük gemilerin
girmesine elverişli derin bir körfezin çevresinde yer alır.
Petrolün keşfine kadar gerek bu özelliği ve gerekse inci
yatakları ile önem arz ederken; petrolün çıkarılmasından
sonra da jeopolitiği gittikçe yükselen bir ülke oldu.
Oysa bu siyasete paradoksal bir biçimde dönemin Irak lideri
Saddam Hüseyin’i teşvik eden ABD politikaları Saddam’ı
Kuveyt’i işgale sürükledi. İran savaşı sırasında, petrol
gelirlerinin bir kısmının çalındığı iddiasıyla Kuveyt’i yüz
bin kişilik bir kuvvet ile işgale girişen Saddam Hüseyin (2
Ağustos 1990), Kuveyt’i Irak’ın 19. vilâyeti olarak ilan etti.
Kuveyt savaşta büyük tahribata uğramasının ardından ABD,
İngiltere ve Fransa ile çeşitli savunma antlaşmaları
yapmıştır. Ülkenin %50’si gerektiğinde kullanılmak üzere
ABD’ne tahsis edildiğinden Kuveyt savaş sonrası eski
emirlik olmaktan çıkmıştır.
Katar
Coğrafya ve Tarih
Arap yarımadasının kuzeydoğu sahilinde, Basra
Körfezi’nin güneybatısındaki Bahreyn ve Bahrülbenât
körfezleri arasında kuzeye doğru uzanan yarımada
üzerinde yer alan küçük bir ülkedir. Başkenti
Devha/Doha’dır. Yüzölçümü 11.586 km2 olup yabancılar
ile birlikte nüfusu iki milyon civarındadır. Resmi dili
Arapça olmakla birlikte İngilizce de yaygın bir şekilde
kullanılır.
Güneyden Suudi Arabistan ve Birleşik Arap
Emirlikleri’nin çevirdiği; genelde çöl ve alçak kumlu
tepelerden ibaret olan arazisi tarıma uygun değildir; iklimi
sıcak ve kuraktır. Çok büyük petrol ve doğalgaz
yataklarına sahip olan Katar son yıllarda ayrıca
sanayileşmeye de önem vermiştir.
Osmanlı belgeleri arasında Katar tarihi ile ilgili en eski
belge 1555 yılına aittir ve bölgenin ticari önemine işaret
etmekle birlikte belgede şeyh Muhammed b. Sultan b.
Müsellem’in idaresindeki Katar ahalisinin 1000 civarında
gemiye sahip olduğu ve ticaretle uğraştığı belirtilmektedir.
1776’da Kuveyt’ten gelen Utûb kabilesine mensup Âl-i
Halîfe’nin Katar Yarımadası’nın batı sahillerindeki
Zübâre’yi işgal etmesi ve burayı kısa zamanda bölgenin
diğer ticari limanlarına rakip bir ticaret merkezi haline
getirmesi, Katar’ı yöneten Benî Müsellem’in ve bundan
etkilenen İran’ın rahatsızlık duymasına yol açtı.
1820’Ii yıllardan itibaren körfezdeki şeyhliklerle
münasebet kuran İngiltere, Bahreyn ile olan ilişkilerini
yeterli gördüğünden Katar’la herhangi bir antlaşma
yapmamıştı. Ancak 1860’lardan sonra hem Necid’deki
Suud ailesi hem de Bahreyn’deki Halîfe ailesi içinde
yaşanan ihtilâflar Katar’ı İngilizler için ön plana çıkardı.
Katar’da İngilizler
Birinci Dünya Savaşı ile birlikte bölgedeki Osmanlı
varlığı tamamen sona erdi. Savaş sırasında Basra
Körfezi’nde büyük etkinlik gösteren İngilizler, 3 Kasım
1916’da Katar Emiri Abdullah ile diğer Körfez şeyhleriyle
yaptıklarına benzer bir himaye antlaşması imzaladılar.
Bölgede petrolün bulunmasına kadar milletlerarası
politikada gündeme gelmeyen Katar, komşuları Bahreyn
ve Suudi Arabistan ile arasında çıkan bazı küçük
anlaşmazlıkların dışında önemli bir olayla karşılaşmadı.
Bağımsız Katar Devleti
İngilizlerin bölgeyi terk etmesinden sonra bağımsızlığına
kavuşan Katar (3 Eylül 1971) hemen arkasından Arap
Birliği’ne ve Birleşmiş Milletler’e üye oldu.1972 yılında
yeğen Şeyh Halife bin Hamed idareyi ele geçirince ailede
yönetimin soy ağacı da değişmiş oldu.
Bahreyn
Coğrafya ve Tarih
Basra Körfezi’nde Suudi Arabistan’ın Doğu sahilleri ile
Katar’ın batısında yer alan iki büyük ve otuzdan fazla
küçük adacıktan oluşan küçük bir ada devletidir. Adaların
toplamı 760 km2 meydana getirmektedir.
Bahreyn;
•
•
Mename (başkent) ve
Muharrak adıyla birbirine deniz doldurularak
bağlanan iki ana adadan oluşurken etrafında daha
birçok küçük ada ve adacıklar (Sidre, Nebi Salih,
Cidde, Ummu Nassan, Ummu Suban gibi)
bulunmaktadır.
Sünni ve Şii toplum arasında ciddi bir ayrışma olup,
Sünniler “Bahreynî” (Bahreynli); Şiiler de aynı anlama
gelen “Bahranî” şeklinde kendilerini ifade etmektedirler.
Stratejik konumu tarih boyunca dış güçlerin ilgisini
çekmesini sağlamıştır. Bu yüzden Bahreyn yeniçağlarda
Portekizliler ve İranlılar arasında bir rekabet alanı
olmuştur. Aynı süreçte 1550’lerden sonra da Osmanlıların
gündemine girmiştir. 1783’te Osmanlıların rakibi olan
İranlıların buradan çıkarılması, Bahreyn idarecilerini
Osmanlı Devleti’ne yakınlaştırmıştır.
Modern Bahreyn Devleti’nin Ortaya Çıkışı
Bölge tarihinin tamamında olduğu gibi I. Dünya Savaşı ve
sonrasındaki gelişmeler Bahreyn’in de tarihinde etkili
olmuştur. Nitekim İngilizler savaş yıllarında Basra
Körfezi’ne yerleşince burada da fiili himaye sistemini
hayata geçirmişlerdir. Savaş yıllarında bir savaş idaresi
kurulmuş; 1921-1926 yıllarında Clive Daly İngiliz siyasi
memuru olarak burada görev yapmıştır.
1968 yılında İngiltere’nin Süveyş’in doğusundaki
bölgeleri boşaltacağını ilan etmesi ile Bahreyn tarihinde
yeni bir süreç başlamıştır. Birleşmiş Milletler 1970 yılında
bir temsilci heyet göndererek, özerklik prensibine göre
Bahreyn’de bir referandum uyguladı.
15 Ağustos 1971 yılında Bahreyn bağımsızlığını ilan etti
ve el Halife ailesinden Şeyh İsa Emir unvanı ile yeni
devletin de başı oldu. Bahreyn önce Arap Birliği üyesi
oldu, ardından da BM üyeliğine kabul edildi.
1979 yılında İran’da meydana gelen Humeyni devrimi
burayı da etkisi altına aldı. İran, buradaki Şiileri
etkilemekle kalmayıp, yeniden Bahreyn’in kendilerine ait
olduğu iddialarını dile getirdi.
Birleşik Arap Emirlikleri
Coğrafya ve Tarih
Birleşik Arap Emirlikleri (Resmi adı: El-İmâratü’lArabiyyetü’l-Muttehide) Körfez’in ortasında yer alır.
Kuzey ve kuzeybatıdan Körfez’in suları, batıda Katar ve
Suudi Arabistan güneyde ise Umman ve ayrıca Suudi
Arabistan toprakları ile çevrilidir. Katar’dan Re’s
Musandam’a kadar doğu batı istikametinde Körfez’de 644
km uzunluğunda sahili bulunmakta ve ülkeyi meydana
getiren yedi emirliğin altısı (Abu Dabi, Debi (Dubai),
Şarıka, Acman, Ummu’l-Kayveyn, Re’su’l-Hayme) bu
sahilde yer alırken; 7. emirlik olan Fucayre ise Umman
tarafında 90 km boyunca uzanan sahil kesiminde yer
almaktadır. Ülkenin yüz ölçümü 83.600 km2’dir. Bu
büyüklüğü ile Körfez İşbirliği Ülkeleri arasında Suudi
Arabistan ve Umman’dan sonra 3. sırada yer almaktadır.
BAE’nin başkenti Abu Dabi şehridir ve burası ülkenin
kurucusu sayılan el-Bu Falah ailesinin de merkezi olup
ülke yüzölçümünün de büyük bir kısmını oluşturmaktadır.
BAE esasında Mütareke Şeyhlikleri (Trucial States) olarak
bilinen yedi ailenin oluşturduğu bir konfederasyondur.
Birleşik Devlete Doğru
1928 yılında Şeyh Şahbut b. Sultan idareyi ele geçirerek
1966 yılına kadar sürecek bir istikrar başlamıştır.1981
yılında Körfez İşbirliği Teşkilatı’nın aktif üyesi olan BAE
Körfez’de refah düzeyi en yüksek ülkelerden birisi oldu.
İran ile yaşanan sınır sorunları hariç çevre ülkeleri ile
sorunlarını büyük ölçüde çözmüş ve batı ile ilişkileri
yüksek olan bir devlet olmuştur.
Umman
Coğrafya ve Tarih
Basra Körfezi’nin sonunda Arap Denizi, Umman Körfezi
Suudi Arabistan ve Yemen ile çevrili ve resmi adı
Saltanatu Umman/Umman Sultanlığı’dır. Başkenti Maskat
şehri olup, resmi dili Arapçadır. Ancak İngilizce, Belucî,
Urduca ve Hindistan dilleri de yaygın bir şekilde
kullanılmaktadır. Sadece Re’s Musandam tarafı Körfez’e
bakan ülkenin büyük bir bölümü Umman Körfezi’ndedir.
Yüzölçümü 309.500 km2 olan ülkenin 2013 yılı itibari ile
nüfusu 3.154.134’tür. Halkı Arap, Beluci, Pakistanlı, Hint,
Bengladeş, Sri Lanka ve Doğu Afrikalılardan
oluşmaktadır. Ancak Doğu Afrikalıların birçoğu 1960’lı
yıllarda buraya göç etmiş olup Umman vatandaşı
olmuşlardır. Yerli halkın % 75’i İbadî mezhebine mensup
Müslümanlardır. Geri kalanları ise Sünni, Şii Müslüman
ile Hindulardan oluşmaktadır. Ülke’de bir anayasa mevcut
olmayıp, İslamî kurallar ve kısmen Anglosakson kanunları
ile idare edilmektedir.
Modern Umman: Sultan Kabûs Dönemi
İktidarı süresince adeta bilinçli şekilde gelişmenin önünü
tıkayan Sultan Said, oğlu lehine tahtından feragat etmeye
zorlandı ve 23 Temmuz 1970 yılında oğlu Kabûs Umman
Sultanı oldu. İngilizlerin ve çevredeki diğer güçlerin
onayını alarak tahta geçen Sultan Kabûs 1940 yılında
doğmuştu. Aldığı askeri eğitimden sonra Avrupa’ya
giderek orada da staj yapmıştı.
Dış ilişkilerini büyük bir denge içinde yürüten Sultan
Kabûs’un en önemli müttefiki yine İngiltere’dir. Ancak
1980 yılından beri ABD ile yaptığı askeri anlaşmalar ile
deniz ve hava kuvvetlerini güçlendirmiştir. Aldığı bu
destek karşılığında da Umman, ABD ve İngiltere’nin
bölgede yaptığı operasyonların üssü olmuştur. Ülkedeki
petrol üretimi halkın refah seviyesini yükseltirken
Umman’ın da gerek OPEC ve gerekse Körfez İşbirliği
Teşkilatı içindeki yerini sağlamlaştırmıştır. Ancak ülke
ekonomisi hâlâ sadece petrol ve gaz üretimine bağlıdır ve
bu durum gelecek kaygılarını arttırmaktadır.
Körfez Ülkeleri: Kuveyt,
Katar, Bahreyn, Birleşik
Arap Emirlikleri ve
Umman Sultanlığı
TARİH İÇİNDE BASRA KÖRFEZİ
Basra Körfezi ve Jeopolitiği
Literatürde Fars/İran Körfezi (Persian Gulf), Basra Körfezi ya da Arap Körfezi
diye geçmektedir. Arap Yarımadası ile İran’ın güneybatısında yer alan ve Arap
Denizi ile Hürmüz boğazını bağlayan 600 mil/965 km. uzunluğundaki suyoludur.
Antik çağlardan itibaren Doğu ile Mezopotamya, buradan da Avrupa’ya uzanan
“baharat ve ipek yolu” üzerindeki en önemli ve ünlü ticaret yollarından bir tanesidir. Farklı isimler ile anılmasının sebebi tarih boyunca farklı egemenliklerde
kalmasından kaynaklanmaktadır. En eski kaynaklarda Fars; Osmanlı asırlarını
tanımlayan harita, doküman ve eserlerde Basra; yirminci yüzyılda ise Araplar tarafından Arap Körfezi diye isimlendiren bölge üzerinde yapılan araştırmalar, M.Ö
4000 yıllarından itibaren iskân aldığını göstermektedir. Körfezin her iki yakasında ziraata elverişli alanlar olmadığı için en eski yerleşimcilerin balıkçılıkla geçindikleri bilinmektedir. Bölgeyi geçmişte dünya gündemine taşıyan bir başka yönü
de geniş inci yataklarıdır. Dünyanın en iyi incileri de buralardan çıkınca balıkçılar
inci avcılığına da başlayacaklar ve zamanla nüfus inci avı yatakları etrafında artacaktır. Ortaçağda özellikle Abbasilerin merkezi Bağdat’ta zenginlik ve refahın artması, Basra’nın dolayısıyla Körfez’in de önemini arttırmıştır. Abbasi Devleti’nin
Hindistan ve Çin ile olan ticari bağlantısı bu bölge üzerinden yapılıyordu. Basra
ve Bağdat’a ulaşan uzak doğu malları da buradan dünyaya dağılmaktaydı.
Ortaçağlarda Radikal bir mezhep olarak ortaya çıkan Karmatiler, Bahreyn adalarını merkez edinince ticaret bir süreliğine Körfez’in batısında sekteye uğramışsa
da, doğu yakasında devam etmiştir. Ancak aynı süreçte Merkezi Arabistan’dan
sahillere gelip yerleşen bazı güçlü Arap kabileleri de Körfez’de hanedanlıklar tesis
ederek yerel idareler kurmuşlardı.
Ondördüncü asra kadar Körfez’de en gelişmiş ticari liman Hint Okyanusu’nun
ağzındaki Hürmüz idi. Fars kökenli şahlar tarafından idare edilmekteydi. Batı
Hindistan’dan çıkan ticari mallar Hürmüz üzerinden Osmanlı topraklarına ve
Avrupa’ya ulaşmaktaydı. Salih Özbaran’ın deyimi ile Hürmüz, Basra Körfezi’nden
giriş-çıkışı kontrol edebilen dünyanın en zengin antrepolarından biriydi (Özbaran
2004: 110). Vasco de Gama’nın 1468’de Ümit Burnu’nu keşfetmesi Avrupalılara
burayı tanıtmıştır. Nitekim dönemin gelişmiş deniz gücüne sahip olan Portekizliler Hürmüz’e gözünü diken ilk emperyal güç olmuştur. Portekizlilerin Hürmüz’ü
116
Modern Ortadoğu Tarihi
ele geçirerek Körfez’e yerleştikleri yıllarda (1515) Osmanlılar da Kızıldeniz’e yerleşmeye çalışıyorlardı (1521). Bu iki gücün karşı karşıya gelmesi kaçınılmazdı.
Portekizliler, Hürmüz’e yerleşip oradan Körfez ve Doğu Akdeniz üzerinden ticaretlerini Karadeniz’e ulaştırmayı hedefliyorlardı. Osmanlı Devleti ise karada
sağlamlaştırdığı egemenliğini önce Suriye, Mısır ve Hicaz bölgesinde pekiştirmiş,
ardından Musul, Bağdat ve nihayet Basra üzerinden Körfez’e ulaştırmaya niyetlenmişti. Hürmüz’e yerleşen Portekizlilerin Basra yakınlarına kadar sokulmaları, Kızıldeniz ve Hicaz’ı tehdit altına almaları Osmanlı Devleti’ni daha bilinçli ve
hızlı hareket etmeye sevketti. Aslında Osmanlı Devleti’nin Basra’ya yakın olması bölgedeki bazı Müslüman yerel hakimleri de cesaretlendirerek, Portekizlilere
ödedikleri haracı vermemeye sevketti. Tabii olarak Portekizliler bu duruma sessiz
kalmayarak, Körfez’in en stratejik noktası olan Bahreyn, Katıf ve el Hasa (Lahsa)
taraflarına askeri seferler düzenlediler. Diğer taraftan İran’ın da karadan ve Basra
Körfezi’nden Osmanlı Devleti’ni tehdit etmesi, bölgeye yerleşmesini daha da hızlandıracaktır. İranlılara bağlı Bağdat valisinin Osmanlılara yöneldiği 1529 yılında
ilginç bir şekilde Portekizliler de ilk defa olarak İranlılara vergi ödeyen Basra’ya
ulaştılar. Osmanlı Devleti Kanunî’nin Irakeyn seferi ile 1534 yılında Bağdat’a yerleşmesine kadar Portekizliler de Körfez’de özgür hareket etme ve oradaki bazı
Arap kabilelerinden taraftar edinme imkânı buldular. Osmanlılar Bağdat’taki
varlıklarının Basra’yı da kontrol etmeye bağlı olduğunun farkındaydılar. Ayrıca
Osmanlı Devleti için hayati önem taşıyan Dicle ve Fırat nehirlerinin birleştikleri
stratejik mevkiinin (Şattularap) kontrollerinde olması gerektiğini düşündükleri
de muhakkaktı. Nitekim bu stratejik düşünce 1546 yılında Basra’yı ele geçirerek,
orada da bir beylerbeylik teşkil etmeleri ile sonuçlandı. Ardından Körfez’in diğer stratejik noktalarından biri Bahreyn’in karşısında olan ve Portekizlilerin tahkim ettikleri Katıf ve el Ahsa’yi kontrol edip burada da kurdukları Beylerbeyilikle
(Lahsa Beylerbeyliği: 1550) Körfez büyük ölçüde Osmanlı egemenliğine girdi. Bu
tarihten sonra Hürmüz’e çekilen Portekizliler ile mücadeleler devam edecektir.
Osmanlılar’ın bir taraftan Kızıldeniz ve Aden Körfezi’ni takviye girişimleri diğer
taraftan kullandıkları deniz araçlarının okyanus sularına uygun olmaması bu mücadeleyi yarıda bırakmalarına neden olacaktır. Ancak Osmanlı Devleti, Körfez’in
yaklaşık 500 millik bir parçası üzerinde fiilen egemenlik kurarken diğer kısmı
üzerinde de kısmen nüfuz sahibi oldu ve böylece Körfez’e de “Basra Körfezi” adı
verilmeye başlandı. Bölgenin jeopolitiğinden dolayı bu tarihi süreç günümüze kadar taşınacak büyük uluslararası çatışmayı da beraberinde getirdi.
Basra Körfezi’nin ticari önemini ve jeopolitiğini kavrayan ikinci büyük Avrupalı deniz gücü Hollandalılar olmuştur. Onlar da aynı maksatlar ile ticaretlerini bu
güzergâh üzerinden Anadolu ve Karadeniz’e taşımak niyetindeydiler. Hürmüz’de
varlıklarını sürdürmeye çalışan Portekizliler bir taraftan Maskat Araplarının muhalefeti, diğer taraftan Hindistan’da Malabar’ı ellerinden alan Hollandalılar ile yüzleşmek zorunda kalınca, zaman içerisinde Körfez’den uzaklaşacak ve yerini İngilizlerin
de desteğini alan Hollandalılara bırakacaktır. Onyedinci yüzyılın hemen başında bu
yarışa İngilizler katılınca Körfez bu iki Avrupalı ülkenin rekabet sahası olacaktır.
Fakat bu rekabet deniz ticaretinin ötesine geçemeyecek ve İran’ın sürekli tehditlerine rağmen Osmanlı, Körfez’deki varlığını sürdürmeye devam edecektir. Hollanda
ve İngilizlerin ilgisi zamanlama bakımından aynı dönemlere rastlamaktadır. Her
ikisi de 17. Yüzyılda Körfez’in önemini kavramışlardı. Daha çok uzakdoğu baharat
ticaretinde söz sahibi olmak için kurulan İngiliz Doğu Hindistan Şirketi (EIC:
1600) ile Hollanda Doğu Hindistan Şirketi (V.O.C: 1602) zaman içinde Körfez’i
117
5. Ünite - Körfez Ülkeleri: Kuveyt, Katar, Bahreyn, Birleşik Arap Emirlikleri ve Umman Sultanlığı
Resim 5.2
Resim 5.1
Portekizliler döneminde Basra Körfezi
Kaynak: Floor, Willem - Hakimzadeh,
Farhad, (2007).
19. Yüzyılda Osmanlı Basra Körfezi
Kaynak: Osmanlı Haritası, BOA, Harita 455.
de faaliyet alanlarına alarak Portekizlilerin yerine geçtiler. Körfezi ticari ilgilerine ilk
alanlar Hollandalılar olsa da 18. yüzyılın son çeyreğinde geri çekilmeye başlayınca,
İngilizler rakipsiz kaldılar. Her ne kadar bunlar dışında Venedikliler ve Fransızlar
da bu coğrafyada bazı faaliyetlere girişmişler ise de ilk iki devlet kadar etkili olamadılar. Körfez’de Avrupalılar sadece ticaret ile uğraşmayıp, yerel idarelere müdahale, şekil verme, birbirlerine karşı kullanma, karada gümrükler ve karakollar kurma
hatta misyonerlik faaliyetleri yapmışlardır. Tabii olarak bu durum yerel direnişlere
ve Körfez’de zaman zaman ticaretin kesilmesine neden olacak korsanlık faaliyetlerine sebep olmuştur. İngiltere, Hindistan sömürgesini elinde bulundurmanın
avantajlarıyla askeri deniz gücü kullanarak bölgeye kolayca yerleşmiş, 19. yüzyıl
boyunca da buradaki nüfuzlu aileler ile kurduğu ilişkiler ve elde ettiği imtiyazlar
ile Körfez ülkelerinin geleceğinde büyük rol oynamıştır. Bölgede bir deniz gücü
olarak büyüyen Ummu’l-Kavasim bölgesi denizcileri, 19. yüzyılın başlarında
Vehhabilikten de esinlenerek geliştirdiği cihat fikri ile İngiliz gemilerine savaş açmışlardı. Kendilerine karşı korsanlık olarak niteledikleri bu faaliyetleri İngilizler
Hindistan’dan sevkettikleri kuvvetler ile sert bir şekilde bastırdılar. 1809 yılında
Kavasım’ın başkenti Re’su’l Hayme kuşatıldı ve donanmaları tamamen tahrip edildi. İngilizlerin bu tavrı civardaki emirlikleri de korkuttu. Aynı akıbete uğramak
istemeyen Körfez emirlikleri (Ummu’l Kavain, Ajman, Abu Dabi, Dubai geç tarihte ise Bahreyn) 1820 yılından itibaren İngilizler ile anlaşma yolunu tercih etti.
118
Modern Ortadoğu Tarihi
Böylece Körfez’de İngilizlerin “Trucial System/Mütareke Sistemi” dedikleri süreç
başladı. Ancak her bir emirlikle yapılan anlaşma eşitlik ilkesinden uzaktı ve İngilizleri bölgede daha fazla etkin kılmaktaydı. Nitekim Birinci Dünya Savaşı bu sistemin
İngilizlere sağladığı avantajlarla başladı ve bölge hızla İngilizlerin himayesine girdi.
Balık ve inciden sonra petrolün keşfiyle Körfez tekrar dünyanın gündemine girdi.
1970li yıllardan itibaren İngilizlerin bölgeden çekilmesi ile de buralarda yüz
ölçümü ve nüfus bakımından “micro state/küçük devlet” denilen ama kaynakları
ve bulundukları coğrafya açısından jeopolitiği yüksek devletler ortaya çıktı. Suudi
Arabistan hariç bu devletlerin birçoğu her ne kadar batılıların dizayni ile meydana gelmiş ise de zaman içinde kendi siyasetlerini de belirleme yoluna gitmişlerdir.
Bu maksatla çoğu konuda müşterek hareket etme becerisi gösteren bu devletlerin
en önemli birleştirici kurumları 1981 yılında kurulan Körfez İşbirliği Teşkilatı’dır
(The Gulf Cooperation Council). Küçük devletlerin bağımsızlıklarını kazanması
akabinde Suudi Arabistan’ın önerisi ile hayata geçirilen teşkilat, üyeleri arasında
özellikle ekonomik entegrasyonu sağlama yolunda büyük adımlar atmıştır.
1
Sizce Basra Körfezi’nin önemi nereden kaynaklanmaktadır ve bu durum bölgenin
jeopolitiğine nasıl yansımaktadır?
Resim 5.3
Basra Körfezi’ne Kıyısı Olan Ülkeler
Kaynak: Alain Gresh-Dominique Vidal, Ortadoğu, Mezopotamya’dan Körfez Savaşına, İstanbul
1991.
KUVEYT
Coğrafya ve Tarih
Basra Körfezi’nin kuzeybatısında yer alan ülkenin resmi adı “Devletü’l-Kuveyt”tir.
Arap Yarımadası’nın kuzeydoğusunda, Suudi Arabistan ile Irak arasında yüzölçümü 17.818 km2 olan küçük bir ülkedir. Ülke, Şattülarap deltasının güneyinde, bü-
5. Ünite - Körfez Ülkeleri: Kuveyt, Katar, Bahreyn, Birleşik Arap Emirlikleri ve Umman Sultanlığı
yük gemilerin girmesine elverişli derin bir körfezin çevresinde yer alır. Kuveyt
Körfezi denilen ve doğu-batı doğrultusunda uzunluğu 80, kuzey-güney doğrultusunda genişliği 20 kilometreyi bulan büyük bir girintiden oluşmaktadır. Kuveyt Körfezi’nin hemen karşısında oldukça stratejik bir mevkisi olan Feyleke ve
Mesken adında iki adası bulunmaktadır. Bu doğal liman yapısı ile büyük tonajlı
gemilerin girebildiği bir yer olması 17. yüzyıldan itibaren ilgi odağı olmasını sağlamıştır. Özellikle Basra’ya ulaşan ticari mallar buradan Osmanlı bandırası taşıyan
Kuveyt gemileri aracılığı ile bu limana taşınmakta ve buradan dağılmaktaydı. Petrolün keşfine kadar gerek bu özelliği ve gerekse inci yatakları ile önem arzederken;
petrolün çıkarılmasından sonra da jeopolitiği gittikçe yükselen bir ülke oldu.
Başkenti Kuveyt şehridir. Resmî dili Arapça olmakla birlikte İngilizce de
yaygın bir şekilde kullanılmaktadır. 2013 verilerine göre nüfusu 2.695.316 olarak tespit edilmiştir. Ancak bu nüfusun yarısına yakını Kuveytli iken yaklaşık %
35’i diğer Arap ülkelerinden, geri kalanları ise özellikle Hindistan ve diğer Asya
ülkelerinden çalışmak amacıyla burada bulunanlardan oluşmaktadır. Yerli ahali
ise Necid ve İran taraflarından gelip buraya yerleşen kabilelerden oluşmaktadır.
Müslüman nüfus Sünni ve Şii olmak üzere iki ana gruptan meydana gelmektedir.
Oranlar çoğu kere karşılıklı olarak abartılı verilmekle birlikte, % 60-70 Sünni; %
30-40 Şii’dir. Göçmen nüfusun içinde Hıristiyan, Hindu ve Parsi’ler bulunmaktadır. Nüfusun çoğu Kuveyt şehri etrafında gelişen ve onunla bitişen şehirlerde
yaşamaktadır. Ülke, El-Asıme, Ahmedî, Fervâniye, Cehrâ, Havallî ve Mubarek el
Kebir isimleriyle altı valilik bölgesine ayrılmıştır. Asırlardır ülkenin geleneksel
idarecisi el Sabah ailesidir. I. Dünya Savaşı’na kadar hukuken Osmanlı Devleti’nin
bir kaymakamlığı olarak kabul edilen Kuveyt, savaş ile birlikte fiilen İngiliz himayesinde bir emirliğe dönüştü; 19 Haziran 1961 tarihinde İngiliz Parlamentosu’nun
aldığı karar ile de bağımsız bir devlet oldu.
Kuveyt’in, Körfez’in genelinde olduğu gibi sınırlı da olsa eski çağlardan beri
iskân aldığı bilinmektedir. Fakat bu konuda yeterli araştırmalar henüz ortaya konulmamıştır. İslam Tarihi kayıtlarında Halid b. Velid’in kuvvetlerinin Sasanileri buralarda mağlup ettiğine dair bilgiler bulunmaktadır. Ancak her halükarda
Kuveyt’in Necid kabileleri tarafından uzun zamandır bilindiği ve burasının değişik mevsimlerde balıkçılık ya da inci avcılığı için kullanıldığında kuşku yoktur.
Kuveyt’e göç eden ahaliye dair bilinen en eski Osmanlı belgesi, 1701 tarihli bir
Mühimme kaydı olup¸ Bahreyn’de yaşayıp İran baskısından bıkan Utûb kabilelerinin Basra etrafına yerleşmek için Osmanlı Devleti’nden izin istemeleri ile ilgilidir. Bu belge, her ne kadar doğrudan Kuveyt’ten bahsetmeyip, en eski tarihine
ışık tutmasa da bugünkü ahalisini ve siyasi tarihini açıklama bakımından oldukça önemlidir. Nitekim buna göre burada bir yerleşim bölgesi vardır ve Osmanlı
Devleti’ne bağlıdır. Söz konusu kabileler de buraya yerleşmek arzusundadır. Bunun böyle olması da tabii görünmektedir. Zira Osmanlı Devleti bu tarihten yaklaşık 150 yıl önce Basra Körfezi’ne yerleşmişti. Basra Beylerbeyliği’ne çok yakın olan
bu noktanın bu egemenliğin dışında kalması düşünülemezdi. Utûb kabilelerinin
bu izin talebinden sonra hızla buraya yerleştiği anlaşılmaktadır. Bir Osmanlı seyyahı olan Şamlı Murtaza b. Ulvan 1709’da uğradığı Kuveyt’ten bir liman kenti olarak bahsetmektedir. Bu süreçte Körfez’de Ahsa’daki Beni Halid Kabilesi Osmanlı
Devletini temsil etmektedir ve Kuveyt’e yerleşen bu kabileler de ona bağlıdırlar.
Hollanda Doğu Hindistan Şirketi’nin 1750 tarihinde Basra’da temsilcilik açmasından sonra Avrupalıların kaynaklarında da Kuveyt zikredilmeye başlanmıştır.
Balıkçılık ve inci avı Kuveyt’i hızla geliştirerek onsekizinci yüzyılın yarısında on bin
119
120
Modern Ortadoğu Tarihi
nüfuslu ve 800 gemiye sahip bir liman olmasını sağlamıştır. Nitekim ondokuzuncu yüzyılda Basra Körfezi limanları arasında en çok ticareti Kuveyt bandıralı gemilerin yaptığı belgelerde açıkça görülmektedir.
Kabilevi toplumlarda gücünü daha ziyade geleneklerinden alan şeyh/ler idareci olmaktaydı. Bazen şeyhlik bir aileden başka bir aileye güç kullanılarak transfer
edilmekteydi. Bu anlamda bugüne kadar devam eden el-Sabah ailesinin idareyi
nasıl ve ne zaman elde ettiğine dair bilgiler yoktur ya da zayıf rivayetlerden ibarettir. Ancak geç tarihli bir Osmanlı belgesinde Osmanlı Sultanı’nın Kuveyt’i elSabah ailesine verdiği ve sahibinin (hakiminin) bu aile olduğunun (ilk emir: Şeyh
Sabah b. Cabir b. Azbi’dir) zikredilmesi, buranın en eski yöneticilerinin de bu aile
olabileceğini göstermektedir.
1776-1779 yılları arasında Basra’nın kısa süre İran işgaline girmesi Osmanlı
Devletinin bölge ile ilişkisini kesintiye uğrattığı gibi Kuveyt’te yeni bir aktörün
daha ortaya çıkmasına sebep olmuştur. Basra’nın İran işgali altına girmesi Hint
ticaretini de buradan Kuveyt’e kaydırdı. Bu sayede liman oldukça hareketlendi ve
şehir daha da büyüdü. Anadolu, Halep ve Akdeniz limanlarından Körfez’e ulaşan
güzergâhta önemli bir ticaret merkezi haline geldi. Artık bölge Hollandalıların olduğu kadar İngilizlerin de ilgi alanına girmişti. İngilizler de Basra’da İngiliz Doğu
Hindistan Şirketi için bir temsilcilik açmışlardı. 1793 yılında Osmanlı yönetimi
ile çıkan bir anlaşmazlık üzerine temsilciliklerini Kuveyt’e taşıdılar. Her ne kadar
1795 yılında temsilcilik Basra’ya geri döndü ise de İngilizler ilgilerini sürdürerek,
her vesile ile orada da varlık göstermek istediler. Mesela 1820 yılında merkezi
Arabistan’daki Suudî ayaklanmasına karşı Kuveyt’i koruma bahanesiyle Basra’daki siyasî memurunu buraya nakletti. Kuveyt halkı bu memuru kabul etmeyince
İngiltere ertesi yıl onu Kuveyt Limanı girişindeki Feyleke adasına yerleştirerek
bölgeyi yakından takibe başladı.
Kuveyt ahalisinin, Osmanlı coğrafyasından buraya göç etmesi ve burasının
Osmanlı toprağının bir uzantısı olması, onların Osmanlı tebaası sayılmaları için
yeterli idi. Devlet için vergi ve asker kaynağı olmayan bu bölgede sürmekte olan
geleneksel idarenin gemilerine Osmanlı bayrağı çekmesi ve hutbelerde Osmanlı
Sultanının adını zikretmesi yeterli bulunuyordu. Fakat 1820’lerden itibaren İngilizlerin Basra Körfezi’ndeki şeyhliklerle ilgilenmesi ve bazılarıyla gizli anlaşmalar
yapması, Osmanlı Devleti’nin gözünden kaçmadı. Bağdat valileri Takıyüddin Paşa
ile Midhat Paşa, Katıf, Ahsa, hatta Basra’nın muhafazasının Kuveyt’le olan ilişkilere bağlı olduğu kanaatindeydi. Midhat Paşa’ya göre, Kuveyt’te Bahreyn benzeri bir ecnebi himayesi kurulması durumunda Irak ve Arap yarımadası tamamen
tehdit altına girerdi. Bu yüzden Bağdat valileri Kuveyt şeyhini uyararak bu tehditten uzak tutmaya çalışmışlardır. Özellikle Midhat Paşa Bağdat valisi olunca ilk iş
olarak Âl-i Sabah’ın o sıradaki şeyhi olan Abdullah b. Sabah’la daha önce kurulan
ilişkileri geliştirdi. O’nun ile yapılan görüşmelerde, Kuveyt’ten vergi alınmayacağı
ve eski idareye hiçbir şekilde müdahale edilmeyeceği teminatı verildi. Çünkü devletin amacı vergi almak değil, yabancı müdahalelere engel olacak düzenlemeleri
yapmaktı. Abdullah b. Sabah’ın önünde, diğer bazı Körfez şeyhleri gibi İngilizlerle
anlaşmak veya hilafeti temsil eden Osmanlı Devleti’nin taleplerine uymak şeklinde iki seçenek vardı. Midhat Paşa’nın telkinleriyle ikincisini tercih ederek 1869’da
Kuveyt kaymakamı olarak atanmayı kabul etti. Bunun üzerine Abdullah b. Sabah’a
kaymakamlık beratı gönderildi ve uzun yıllar bu görevi sürdürdü; aynı beratla
Şer’i Naib olarak da Şeyh Muhammed b. Abdullah el-Sâni atandı.
121
5. Ünite - Körfez Ülkeleri: Kuveyt, Katar, Bahreyn, Birleşik Arap Emirlikleri ve Umman Sultanlığı
Resim 5.4
Kuveyt Şeyhi
Mübarek’in Evi
ve Osmanlı/Türk
Bayrağı
Kaynak: B.J. Slot,
(2003).
Kuveyt şeyhleri Osmanlı merkezi gücünün Ahsa ve Katıf taraflarında da güçlenmesine katkı verir. İki taraf arasındaki bu mutabakat 1889 yılına kadar İngilizleri Kuveyt’te etkisiz kılar. Ancak bu tarihten sonraki gelişmeler ve 1896 yılında
kardeşini öldürerek şeyhliği ele geçiren Mübarek el-Sabah’ın izlediği politikalar
yavaş yavaş Kuveyt’i Osmanlı’dan uzaklaştırır. Bu tarihten sonra aile içi çekişmeler baş gösterdiği için Osmanlı Devleti başlangıçta Şeyh Mübarek’in kaymakamlığını onaylamadı. Ancak meseleye İngilizlerin de müdahil olmaları üzerine bir
tedbir olarak devlet, O’nu da eskileri gibi kaymakamlığa atadı. Oldukça zeki olan
ve şeyhlik iddiasındaki akrabaları ve civardaki şeyhliklere karşı kendisini güvende hissetmeyen Şeyh Mübarek bu tarihten itibaren ikili oynamaya başladı. Bir
taraftan Kuveyt kaymakamı olarak Osmanlı Devleti ile ilişkilerini en üst düzeyde
tutarken, diğer taraftan da İngilizlerin himayesini sağlamaya çalışıyordu. Aynı
sıralarda gerek Kuveyt’e kadar uzanması muhtemel Bağdat Demiryolu projesinin
Osmanlı Devleti ile Almanya arasında konuşulmaya başlanması; gerekse Rusların Körfez’de faaliyet göstermeleri İngilizleri harekete geçirdi. 1899 yılında şeyh
ve vârislerinin İngiltere’nin izni olmadan başka bir devletin temsilcisini kabul etmeyeceklerini şart koşan gizli bir anlaşma yaptılar. Buna karşılık İngilizler, Şeyh
Mübarek’e 1000 sterlinlik bir tahsisat bağladı. Şeyh Mübarek siyasi davranarak
İngilizlere istedikleri yazılı garantiyi vermedi ise de topraklarının bir kısmını kiraladığına dair bir belgeyi imzaladı. Aslında bu belge de İngilizlere gerektiğinde
müdahale hakkı veriyordu. Gelişmelerden şüphelenen Osmanlı Devleti, Basra liman memurunu Kuveyt’e gönderdi. Memurun şeyh tarafından kabul edilmemesi
şüpheleri arttırdı. Ardından meseleyi tetkik etmek için bölgeye yeni bir heyet
gönderildi ise de Mübarek anlaşmayı inkâr etti. Hatta Mübarek, II. Abdülhamid’e,
devlete olan bağlılığını bildiren bir mektubu yazdı. Artık iki taraf da siyasi davranıyordu. II. Abdülhamid bir dış müdahaleden endişe ederek Mübarek’i, O da
devleti idare ediyordu. Nitekim Şeyh Mübarek’e ikinci dereceden Mecîdî nişanı
verildi ve mîr-i mîrânlik rütbesiyle paşa yapıldı (20 Mayıs 1900). O da bu ilgiye
karşılıksız kalmadı ve Kuveyt’te kendi parasıyla tamir ettirdiği camiye Padişah’ın
adını verdi. Basra vilâyetini ziyaret eden Mübarek (17-24 Kasım 1900) Kuveyt’e
122
Modern Ortadoğu Tarihi
Resim 5.3
Modern Kuveyt’in
kurucusu Şeyh
Mübarek (?-1915)
Kaynak: Slot, B. J.,
(2003).
hiçbir yabancı devleti sokmayacağına ve Osmanlı Devleti’ne bağlı kalacağına dair Vali Muhsin Paşa’ya söz vermesine rağmen İngiltere ile imzaladığı gizli
antlaşmaya da sadık kaldı. Padişahın izniyle Kuveyt’e giden Bağdat Demiryolu
Şirketi’nden bir heyeti kabul etmeyerek bunu gösterdi. Bunun ile yetinmeyen
Mübarek Şammar kaymakamı İbn Reşid ile savaşa tutuşarak müdahale kapısını
araladı. İngilizlerin Kuveyt’te bir himaye sistemi oluşturma çabalan Rusya. Fransa ve Almanya’nın da tepkisine yol açtı. İngiltere ise bu devletlere statükoyu korumayı amaçladığını iddia ediyordu. Fakat 4000 asker ve mühimmat yüklü Zuhaf
adlı Osmanlı korvetinin Kuveyt Limanı’na girdiği sırada limandaki İngiliz gemisi
kaptanının, Türk kaptana, Kuveyt’in İngiltere’nin himayesinde olduğunu söyleyerek, tehditlerde bulunması (24 Ağustos 1901) tartışmaları alevlendirdi. Osmanlı
Devleti’nin sorması üzerine İngiltere’nin İstanbul’daki elçisi, İngiliz çıkarlarının
korunması için Kuveyt kaymakamıyla gizli bir antlaşma yaptıklarını açıkladı.
Türk hükümetinin bunun devletler hukukuna aykırı olduğunu belirtmesi üzerine diğer devletlere söylendiği gibi amaçlarının statükoyu korumak olduğu söyledi. Nihayet karşılıklı verilen notalarla iki devlet arasında Kuveyt’te statükonun
korunması konusunda bir antlaşma sağlandı (1 Eylül 1901).
Buna göre İngiltere Kuveyt’i
işgal etmeyecek veya himayesine almayacaktı. Buna rağmen
iki devlet müteaddit defalar
karşı karşıya geldiler ama her
seferinde statükoyu koruma
adına serinkanlı davranmayı
sürdürdüler. Bu durum aslında Şeyh Mübarek’i güçlendirdi.
İngilizlerden aldığı destekler
ile silahlandı ve çevresindeki
emirliklere karşı güç kazandı.
Daha da ileri giderek İngilizlerin siyasi memuru kabul edilerek ona tahsis edilen eve İngiliz
bayrağı çekildi. Bölgede çalışan
İngilizleri koordine eden bu
memur Kuveyt’in idarî işlerine
de müdahale ediyordu. İngilizler, zengin petrol yataklarının
bulunduğu yerleri işaretleyerek
Kuveyt’in sınırlarını tespit etmeye başladılar.
Kuveyt’in iki devlet arasındaki nihai statüsü ise 1913 yılında yapılan Osmanlı İngiliz anlaşmasında belirginleşti. Buna göre Osmanlı Devleti Bahreyn üzerindeki
iddialarını terk edip bağımsızlığını tanıyor buna karşılık İngiltere de Kuveyt’in
Osmanlı’ya bağlı muhtar bir kaymakamlık olduğunu tasdik ediyordu. I. Dünya
Savaşı’nın çıkması üzerine bu antlaşma hayata geçemediyse de gelecekte Kuveyt’in
statüsü hakkında bir fikir oluşturdu. Şartlar oluştuğunda da bağımsız bir Kuveyt’in
yolunu açtı.
5. Ünite - Körfez Ülkeleri: Kuveyt, Katar, Bahreyn, Birleşik Arap Emirlikleri ve Umman Sultanlığı
İngiltere Kasım 1914’te Basra’yı ele geçirince Kuveyt’in kendi himayesinde olduğunu ilân etti. Fakat bundan hoşlanmayan Şeyh Mübarek ile Kuveyt ileri gelenleri Kuveyt’i ziyaret eden İngiliz Generali Harding’i karşılamayıp hoşnutsuzluklarını dile getirdiler (Ocak 1915). Modern Kuveyt’in kurucusu kabul edilen
Mübarek el Sabah’ın vefatında (28 Kasım 1915) halk, İngiliz müdahalesi olmadan
büyük oğlu Cabir’in şeyhliğinde birleşti (Aralık 1915). O’nun şeyhliği 1917 yılına kadar sürdü, ölünce Salim şeyh oldu. Yeni şeyh İngilizlerle daha önce yapılan
antlaşmaları tanımadığını açıklayarak Osmanlı Devleti ile ilişkilerini düzeltmeye özen gösterdi ise de İngiltere’nin ticari ambargosu ile karşılaştı. Salim’in ölümünün (27 Şubat 1921) ardından şeyhliğe aileden Ahmed b. Câbir geldi. O’nun
dönemi, İngiltere ile ilişkilerini düzelttiği gibi uzun sürecek emirlik dönemine
istişareye önem vermesinden dolayı “meclis yılları” olarak anıldı. Irak ve Suudi
Arabistan ile olan sınır sorunlarını çözdü. İngiliz ve Amerikan sermayesiyle kurulan Kuwait Oil Company adlı şirket 1938’den itibaren petrol çıkarmaya başladı. Şeyh Ahmed’in vefatından (1950) sonra şeyh olan Abdullah petrol gelirlerini
doğru kullanarak ülkenin hızla kalkınmasını sağladı.
Bağımsız Kuveyt ve İşgal
1961 yılında bağımsızlığına kavuşan Kuveyt hemen Arap Birliği üyeliğine de alındı. Fakat bu bağımsızlığı Irak, toprakların aslında kendi parçası olduğu gerekçesiyle tanımadı ve Arap Birliği’ne de karşı çıktı. Kuveyt, komşusundan gelen bu
açık saldırı karşısında yeni kurtulduğu İngiltere’den yardım istedi. İngilizler ve
Arap Birliği de Kuveyt’in bağımsızlığını korumak için kuvvet gönderdiler (Eylül
1961). Kuveyt’in Birleşmiş Milletler’e üye olmasından (Mayıs 1963) sonra Irak da
Kuveyt’in bağımsızlığını ve toprak bütünlüğünü tanımak zorunda kaldı (Ekim
1963). Arap Birliği askerleri aynı yıl Kuveyt’i terk ettiği halde İngiliz askerleri
1971’e kadar Kuveyt’te kaldı. Bu süre içinde Kuveyt’te yirmi kişilik bir kurucu
meclisin hazırladığı anayasaya göre seçilen meclis çalışmalarına başladı (Ocak
1963). Şeyh Abdullah’ın ölümünün (24 Kasım 1965) ardından Şeyh Sabah Emir,
daha sonra veliaht da ilan edilecek olan Cabir ise başbakan oldu (Mayıs 1966).
İran’daki gelişmeler ve özellikle Humeyni devrimi Şii nüfusa da sahip Kuveyt’i
etkiledi. Bu yüzden Kuveyt, lrak-İran savaşı (1980-1988) sırasında Irak tarafını
tuttuğu gibi Irak petrollerinin Kuveyt limanlarından dünyaya satılmasını sağladı. Irak yanlısı politika izlemesi İranlı grupların tepkisine yol açtığından pek çok
İranlı ve yabancılar Kuveyt’ten çıkarıldı (1985-1986). Oysa bu siyasete paradoksal
bir biçimde dönemin Irak lideri Saddam Hüseyin’i teşvik eden ABD politikaları Saddam’ı Kuveyt’i işgale sürükledi. İran savaşı sırasında, petrol gelirlerinin bir
kısmının çalındığı iddiasıyla Kuveyt’i yüzbin kişilik bir kuvvet ile işgale girişen
Saddam Hüseyin (2 Ağustos 1990), Kuveyt’i Irak’ın on dokuzuncu vilâyeti olarak ilan etti. Kuveyt Emiri yöneticileriyle komşu ülkelere sığındı. ABD, BM’den
aldığı 678 numaralı karar ile Çöl Kalkanı askeri harekâtını başlattı. Yüz saatlık
bir harekâttan sonra 100 bin ile 250 bin arasında insan öldü ama Irak Kuveyt’ten
çıkarıldı. Sürgündeki Kuveyt hükümeti ve Emir ülkelerine döndü. Kuveyt savaşta
büyük tahribata uğradı. Hastaneler, okullar, hükümet binaları ve petrol kuyuları tamamen yerle bir edildi. Ülkenin yeniden imarı için Ekim 1992’de Amerika
ile on yıllık bir savunma antlaşması imzalandı. Benzer antlaşmalar İngiltere ve
Fransa ile de yapıldı. Aslında bu anlaşmalar beraberinde ABD’nin Körfez’e daha
fazla yerleşmesini getirdi. Gerektiğinde kullanmak üzere ülke topraklarının %50
si ABD kuvvetlerine tahsis edildi. Kuveyt artık eski emirlik olmaktan çıktı. 2000li
yıllardan sonra müteaddit defalar oluşan parlamento bir dizi planlama yapmakla
123
124
Modern Ortadoğu Tarihi
birlikte, halk arasında Sünni-Şii ayrışmasına bir çare bulamadı. Uluslararası pek
çok anlaşmaya taraf ve uluslararası kuruluşlara üye olan Kuveyt, Körfez İşbirliği
ülkelerinin de en aktif üyesidir. Eğitim düzeyi yüksek ve bireysel girişimcilik de
hayli gelişmiştir. Bu yüzden Kuveyt sermayesi ve işadamları dünyanın çeşitli yerlerinde yatırım yapmakta veya finansman sağlamaktadır.
KATAR
Coğrafya ve Tarih
Arap yarımadasının kuzeydoğu sahilinde, Basra Körfezi’nin güneybatısındaki
Bahreyn ve Bahrülbenât körfezleri arasında kuzeye doğru uzanan yarımada üzerinde yer alan küçük bir ülkedir. Başşehri Devha/Doha ‘dır. Yüzölçümü 11.586
km2 olup yabancılar ile birlikte nüfusu iki milyon civarındadır. Resmi dili Arapça
olmakla birlikte İngilizce de yaygın bir şekilde kullanılır. Güneyden Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri’nin çevirdiği; genelde çöl ve alçak kumlu tepelerden ibaret olan arazisi tarıma uygun değildir; iklimi sıcak ve kuraktır. Çok büyük
petrol ve doğalgaz yataklarına sahip olan Katar son yıllarda ayrıca sanayileşmeye
de önem vermiştir. XX. yüzyılın ilk yarısına kadar halkını Necid’in içlerinden gelen ve hayvancılıkla geçinen bedevilerle, balıkçılık, inci avcılığı ve ticaret yapan
yarı yerleşik kabileler oluşturmaktaydı. Ancak bugün nüfusun çoğunluğu yerli
halktan çok petrol sektöründe çalışan İran ve Pakistan kökenli göçmenlerle, başka
yerlerden gelen işçilerden meydana gelmektedir.
Denizciliğe ve inci avına uygun sahilleriyle ilkçağlardan beri iskân alan Katar yarımadasının, onaltıncı yüzyılının başlarında Basra Körfezi’nde OsmanlıPortekiz çekişmelerinin başlamasına kadarki tarihi hakkında fazla bilgi bulunmamaktadır. Ancak son yıllarda yapılan ve neticelenmeyen arkeolojik kazılar ile
Katar tarihinin eski çağları aydınlatılmaya çalışılmaktadır. Her halükarda yerli
ahalisi Necid içlerinde buraya gelerek yerleşen Arap kabileleridir. Bugün Katar’da
Benî Hacir, el Menâsır, el Ka’bât, Rayhât, Naîm ve el Kebese gibi kökü merkezi Arabistan’a dayanan kabileler yaşamaktadır. Coğrafyanın küçük olması, günümüzde bir paylaşım problemlerinin olmaması ve refah düzeyinin yüksekliği
sayesinde kabileler arasında uyum olmasına rağmen “Katarlı” olmak bir kimlik
anlamına gelmemektedir. Yine hemen herkes kendisini diğer Körfez Arapları gibi
mensup oldukları aile ve kabileleri ile tanımlamaktadırlar.
Osmanlı belgeleri arasında Katar tarihi ile ilgili en eski belge 1555 yılına aittir
ve bölgenin ticari önemine işaret etmektedir. Söz konusu belgede Şeyh Muhammed b. Sultan b. Müsellem’in idaresindeki Katar ahalisinin 1000 civarında gemiye
sahip olduğu ve ticaretle uğraştığı belirtilmektedir. Buna göre Katar, Kuveyt’ten
çok önce oluşmuş bir ticaret limanıdır. Daha önce de belirtildiği gibi, Basra
Körfezi’nde Portekizlilere karşı üstünlük sağlayan Osmanlı Devleti kurduğu Lahsa
Beylerbeyiliği’ne Katar sancağını kurarak buraya idareci tayin etti. Ancak atanan
bu sancak beyinin Katar’a giderken Lahsa Beylerbeyi Bıyıklizâde Mustafa Paşa’nın
Bahreyn seferine katılması ve seferde ölen Mustafa Paşa’nın yerine ordunun başına
geçmek zorunda kalması, esas görev yeri olan Katar’a ulaşmasını engelledi. Böylece burada doğrudan Osmanlı idaresinin tesisi girişimi yarım kalmış oldu; ancak
Benî Müsellem’e mensup mahallî idarecilerin Lahsa ile ilişkileri sebebiyle burası da
tartışmasız biçimde Osmanlı hakimiyetindeki topraklar içinde yer alıyordu. Zira
sözkonusu mahalli idarecilerin Lahsa Beylerbeyliği sınırlarında toprakları vardı ve
vatandaş muamelesi görüp, yerlilere uygulanan vergiye tabi tutuluyorlardı.
5. Ünite - Körfez Ülkeleri: Kuveyt, Katar, Bahreyn, Birleşik Arap Emirlikleri ve Umman Sultanlığı
1776’da Kuveyt’ten gelen Utûb kabilesine mensup Âl-i Halîfe’nin Katar
Yarımadası’nın batı sahillerindeki Zübâre’yi işgal etmesi ve burayı kısa zamanda
bölgenin diğer ticari limanlarına rakip bir ticaret merkezi haline getirmesi, Katar’ı
yöneten Benî Müsellem’in ve bundan etkilenen İran’ın rahatsızlık duymasına yol
açtı. Benî Müsellem, Âl-i Halîfe’den vergi talebinde bulunurken, İran’ın Bûşehr
hâkimi de Zübâre’ye bir saldırı düzenledi (1783). Bunun üzerine Âl-i Halîfe kendisine bağlı kabilelerle birlikte Zübâre’nin karşısında yer alan ve o sıralarda İran’ın
nüfuzu altında bulunan Bahreyn adasını ele geçirip burayı yurt edindi. Aynı ticarî
faaliyetleri Bahreyn’de de sürdüren Âl-i Halîfe’nin bu tarihten sonra daima Katar üzerinde ve özellikle Zübâre bölgesinde söz sahibi olmak ve orada bir nâib
bulundurmak istemesi Katar aşiretleriyle Bahreyn arasında sürekli bir çekişme
doğurdu. Nitekim Bahreyn şeyhleri Katar üzerinde zaman zaman nüfuz kurmayı
başardılar. O yıllarda Necid bölgesinde önemli bir güç olarak varlığını sürdüren
Âl-i Suûd nüfuzunu Körfez’e, dolayısıyla Bahreyn ve Zübâre’ye kadar yaymıştı.
1843-1849 yılları arasında Bahreyn’de meydana gelen iç karışıklıklar ve Âl-i Halîfe
içindeki çekişmeler sırasında Katar kabileleri Muhammed el-Halîfe’nin yanında
yer aldılar. Bu durum Bahreyn şeyhi ile Osmanlılar’ın Necid kaymakamı Emir
Faysal b. Türkî arasında Katar’a karşı bir ittifakın doğmasına sebep oldu.
Bu yeni gelişmeler, 18. yüzyılın sonlarında Orta Arabistan’dan Katar’a göç ederek buranın ticarî hayatında ön plana çıkan Benî Temîm’in bir koluna mensup
Âl-i Sânî’nin güç kazanmasına imkân verdi. Nasıl olduğu tam bilinmemekle birlikte Benî Müsellem’in siyaset sahnesinden çekilmesinden sonra zaman zaman
Bahreyn Şeyhliği ile Suud Emirliği’nin bölgedeki vergi tahsildarlığını sürdüren
Âl-i Sânî 1860’lı yıllardan itibaren de bölge politikalarında etkili olmaya başladı.
Nitekim bu ailenin tarihi aynı zamanda modern Katar’ın da tarihi demektir.
1820’Ii yıllardan itibaren körfezdeki şeyhliklerle münasebet kuran İngiltere,
Bahreyn ile olan ilişkilerini yeterli gördüğünden Katar’la herhangi bir antlaşma
yapmamıştı. Ancak 1860’lardan sonra hem Necid’deki Suud ailesi hem de Bahreyn’deki Halîfe ailesi içinde yaşanan ihtilâflar Katar’ı İngilizler için ön plana çıkardı. Ayrıca Katar’ın Necidli muhaliflere lojistik destek sağlayacak yolun üzerinde bulunması ve Bahreyn’den kaçan muhaliflerin kolayca burada üstlenmesi
de bunda etkili oldu. Bu sebeple İngilizler, bölgenin Bahreyn’in nüfuzu altında
kalmasını menfaatlerine uygun bulmaktaydılar. 1868 sonbaharında Katar’a bir
gemi göndererek o sıradaki Katar şeyhi Muhammed b. Sânî’yi Bahreyn emirlerine
vergi vermeye mecbur bıraktılar. Bu durum, İngilizlerin özellikle Bahreyn üzerinde kurdukları nüfuzu tehlikeli bulan ve mutlaka yayılmalarının durdurulması gerektiğine inanan Bağdat Valisi Midhat Paşa’yı harekete geçirdi. Midhat Paşa öncelikle Kuveyt şeyhlerinin itaatlerini sağladıktan sonra asayişsizliği bertaraf etmek
ve merkezî hükümetin gücünü hissettirmek için 1871 baharında Ahsa taraflarına
Nafiz Paşa kumandasındaki birliklerle askeri bir sefer düzenledi. İngilizlerin tepkisine rağmen Osmanlılar Ahsa sahillerinde kontrolü ele geçirdiler. Bunu fırsat
bilen Katar şeyhinin oğlu Câsim b. Sânî, İngilizlerin tehdidinden kurtulmak için
Osmanlı askerlerini ülkesine davet etti. Katar, esasen bu seferin planları içinde yer
alıyordu, böyle bir davetin gelmesi işi daha da kolaylaştırdı. Böylece 1871 sonbaharında Katar’da da Osmanlı kontrolü sağlandı ve burası Necid sancağına bağlı bir
kaza olarak teşkilâtlandırılıp Muhammed b. Sani, O ölünce de Câsim b. Sânî fahrî
kaymakam tayin edildiler. Baştan beri bu askeri sefere karşı çıkan İngilizler, fiilî
durum karşısında çaresiz kaldılar; fakat Osmanlı hâkimiyetini kabullenen Sânî ailesi üzerinde dolaylı yollarla baskı uygulamayı sürdürdüler. Diğer taraftan düzenli
bir hükümete alışkın olmayan bedeviler yeni durumu benimsemekte zorlandılar.
125
126
Modern Ortadoğu Tarihi
Osmanlıları davet etmesine rağmen Câsim b. Sânî de kendi geleneksel nüfuzunun zedeleneceği endişesine kapıldı ve yapılmak istenen bazı idarî düzenlemelere
karşı çıktığı gibi zaman zaman Necid ve Basra’daki yöneticilerle anlaşmazlığa düşüp
kaymakamlık görevinden istifa etme girişimlerinde bile bulundu. 1888 yılında bazı
rütbe ve payelerle Câsim’in devlete bağlılığı arttırılmaya çalışıldıysa da gerek İngilizlerin çeşitli vesilelerle uyguladıkları baskılarda gerekse Abu Dabî şeyhiyle Udeyd
bölgesi üzerinde çıkan ihtilâflarda Osmanlı Devleti’ni kendi istekleri doğrultusunda yönlendiremeyen Câsim, bölgede başına buyruk hareket etmeye başladı. Çeşitli
teşebbüslerden bir sonuç alınamaması üzerine Basra Valisi Hafız Mehmed Paşa,
padişahın muvafakatini almadan 1893 başlarında 200 kişilik bir tabur İle Devha’ya
girdi. Bunun üzerine Câsim kendisine bağlı kabilelerle Vecebe Kalesi’ne çekildi.
İki taraf arasında çıkan çatışmada Hafız Mehmed Paşa büyük bir hezimete uğradı.
Durumdan haberdar olan Padişah meseleyi gönderdiği bir heyete inceletti ve bir
daha böyle bir olayın tekrarlanmaması şartıyla Câsim’i affederek görevinde bıraktı.
Bu tarihten sonra Osmanlı Devleti bölgede varlığını daha fazla hissettirmek için
bir dizi tedbire başvurduysa da buradaki Osmanlı varlığını Bahreyn’deki nüfuzuna
bir tehdit olarak gören İngilizler daima karşı geldi. Mesela 1895 sonbaharında İngilizler, Katar’a tâbi Zübâre’yi önce bazı kabilelere işgal ettirip ardından topa tuttu.
Babıâli, 1897’den itibaren Osmanlı-İngiliz münasebetlerinde Kuveyt’in birinci plana çıkmasından istifade ile Katar bölgesinde birtakım yeni idarî düzenlemeler yapmak istedi, fakat İngilizlerin direnci yüzünden pek başarılı olamadı. II. Meşrutiyet
yıllarında dış politikada içine düşülen yalnızlıktan kurtulmak için 1910’da İngilizlerle başlatılan görüşmelerde Katar’ın statüsü yeniden gündeme geldi. 29 Temmuz
1913’te Londra’da imzalanan antlaşmada, Osmanlı Devleti Katar yarımadası üzerindeki bütün taleplerinden feragat ederek buranın Şeyh Câsim b. Sânî ve halefleri tarafından yönetilmesi konusunda mutabakata varıldı. Ancak Şeyh Câsim’in Temmuz
1913 yılında ölmesi üzerine yerine oğlu Abdullah’ın tayin edilmesi yine Osmanlı
Devleti’nin muvafakatiyle oldu.
Katar’da İngilizler
Birinci Dünya Savaşı ile birlikte bölgedeki Osmanlı varlığı tamamen sona erdi. Savaş sırasında Basra Körfezi’nde büyük etkinlik gösteren İngilizler, 3 Kasım 1916’da
Katar Emiri Abdullah ile diğer Körfez şeyhleriyle yaptıklarına benzer bir himaye
antlaşması imzaladılar. Her ne kadar geleneksel bir şekilde Abdullah, Katar Emiri olmuş ise de, aynı zamanda Katar kaymakamlığını üstleneceği için bu durum
Osmanlı Devleti’nin onayına sunularak gereken onay da alınmıştı. Aslında 1913
Osmanlı-İngiliz anlaşmasının sunduğu bütün Katar üzerindeki egemenlik Şeyh
Abdullah’a nasip olmuştu fakat Birinci Dünya Savaşı dengeleri alt üst etti. Katar İngiliz işgaline uğradı ve 1916 yılında Katar Emiri’ni de diğer Körfez Şeyhlikleri’nin
sistemi (Trucial System) içine almak için onunla da bir anlaşma yaptılar. Anlaşma,
İngiltere’den habersiz Şeyh Abdullah’ın başka devletler ile ilişkiye girmesini engellemekteydi. Buna karşılık, İngiliz himayesi tesis ediliyor ve “denizden gelebilecek
tehditlere karşı koruma” garantisi veriyordu. Oysa Katar, İngilizlerin tahrik ettiği
Bahreyn dışında denizden ciddi bir tehdit almıyordu. Savaş sonrası bölgede etkin
bir İngiliz kontrolü kurulduğu gibi, Amerikalıların Suudi Arabistan’da başlattıkları
petrol faaliyetlerine paralel olarak İngilizler de 1935 yılında Katar ile petrol imtiyazı analaşması imzaladılar ve 1938 yılında da ilk petrol kuyusunu kazmaya başladılar fakat II. Dünya Savaşı’nın başlaması nedeni ile petrol faaliyetleri durduruldu.
5. Ünite - Körfez Ülkeleri: Kuveyt, Katar, Bahreyn, Birleşik Arap Emirlikleri ve Umman Sultanlığı
Bölgede petrolün bulunmasına kadar milletlerarası politikada gündeme gelmeyen
Katar, komşuları Bahreyn ve Suudi Arabistan ile arasında çıkan bazı küçük anlaşmazlıkların dışında önemli bir olayla karşılaşmadı. Bu sıralarda daha önce Katar
tarihinde olmayan bir gelişme oldu. Kabilevi toplumlarda veliaht ilan edilmez, zira
veliahtı gelenekler belirler. Oysa İngilizlerin etkisi ile Şeyh Abdullah’ın ikinci oğlu
Şeyh Hamed veliaht ilan edildi. Muhtemelen bu da petrol imtiyazı ile ilgilidir. Zira
bu tür kaygan zeminlerde elde edilen imtiyazların korunması zordur. Bu yüzden
sistem içinde kendilerine medyun birinin olması önemliydi. Ancak veliaht babasından kısa bir süre önce 25 Nisan 1948’de öldü. Şeyh Abdullah da yerine diğer
oğlu Şeyh Ali’yi Katar’ın yeni veliahdı ilan etti (27 Mayıs 1948). Aynı yılın Ağustos
ayında ise oğlu lehine idareden feragat ederek Katar’ın yeni emiri Şeyh Ali oldu.
Bu durum Katar tarihinde oğul lehine yapılan ikinci feragat idi. Şeyh Ali, petrol
üretiminin başlaması ile Katar’da etkili bir idare kurmaya gayret etti. Ayrıca İngilizler ile petrol imtiyazını yeniledi. Kendisi de Ekim 1960 yılında oğlu Şeyh Ahmed lehine idareden çekilerek feragat geleneğini uygulayan üçüncü kişi olacaktır.
Şeyh Ahmed’in dönemi Katar’ın modern devlet dönemine girişini temsil eder. İlk
bakanlıklar O’nun zamanında oluşmaya başladı. İngiltere’nin bölgeden çekilme kararı sırasında Birleşik Arap Emirlikleri’ni oluşturma faaliyetlerinin dışında kalan
Katar 1971 yılında bağımsızlığını ilan etti.
Bağımsız Katar Devleti
İngilizlerin bölgeyi terk etmesinden sonra bağımsızlığına kavuşan Katar (3 Eylül 1971) hemen arkasından Arap Birliği’ne ve Birleşmiş Milletler’e üye oldu.1972
yılında yeğeni Şeyh Halife bin Hamed idareyi ele geçirince ailede yönetimin soy
ağacı da değişmiş oldu. Şeyh Halife geçmişte amcasının Maliye, Dışişleri bakanlıkları gibi önemli görevlerinde bulunmuş ve Katar’ın bağımsızlık döneminde
İngilizler başta olmak üzere diğer devletler ile ilişkiler tesis etmesinden dolayı
idareyi ele geçirmesi ve kabul görmesi de oldukça kolay olmuştu. Emirliğin yanı
sıra başbakanlık görev ve yetkilerini de elinde toplayan Şeyh Halîfe, öncelikle bütün üyelerini kendi seçtiği bir danışma meclisi kurarak bir anlamda parlamenter
rejime doğru bir adım attı. 1974’te ülkedeki petrol şirketlerinin tamamını denetimi altına aldı. 1991 yılındaki petrol aramaları sırasında bir tek alanda bulunan
dünyanın en zengin gaz rezervleri Katar’da keşfedildi. Tabii olarak imtiyaz avcıları
yine aktif idi. Bahreyn’le ilişkileri yanıbaşındaki Havar adaları üzerindeki anlaşmazlıkları sebebiyle iyi gitmeyen Katar, 1991 Körfez Savaşı’nda Amerika Birleşik
Devletleri’nin tarafını tuttu. Suudi Arabistan’la olan bazı sınır anlaşmazlıkları ise
20 Aralık 1992’de dostane bir çözüme kavuşturuldu. Katar mutlak monarşi ile
yönetilmekle birlikte Körfez ülkeleri arasında birtakım anayasal düzenlemelere
giden ilk emirlik oldu. Petrolden bağımsız bir yapılanma kuran Emir’in oğlu Şeyh
Hamed 1995 yılında babasına karşı bir devrim yaparak idareyi ele geçirdi. Aslında
O, 1977 yılında veliaht olarak ilan edilmişti ve uzun yıllar Savunma Bakanlığı görevini yürüterek babasının kendi lehine idareden çekilmesini beklemişti.
Şeyh Hamed, İngiltere’de Sandhurt Askeri Akademisi’nden mezun olmuştu ve
batıyı çok iyi tanıyordu. 1992 yılından itibaren de ülkesinin idaresinde oldukça etkili idi. Ülkesinin sahip olduğu imkânların önemini biliyor ve bunlar üzerinden
dünyada nüfuz kazanma peşinde koşuyordu. Ülkesinde geleneksel sistem ile Suudi
Arabistan’ı takip ederken; bir taraftan da Anglo-Amerikan sisteminin de yerleştirilmesine imkân hazırlıyordu. Sportmen bir kişiliği olan Şeyh Hamed ülkesine daha
127
128
Modern Ortadoğu Tarihi
ziyade dünyada seçkin zümrelerin yaptığı sporların (yat, tenis, golf vs) şampiyonluk
yarışmalarını taşıyarak Amerika, Avrupa sosyetesi içinde yer almaya ve uluslararası
kulüplerin desteğini sağlamaya çalıştı. Bütün bunlara rağmen Şeyh Hamed 2000li
yılların başında büyük bir hayal kırıklığına uğradı. Uluslararası Adalet Divanı, Bahreyn ile 1995 yılından beri aralarında sürmekte olan Havar adaları meselesinde aleyhinde karar vererek, altı petrol ve gaz dolu adaları Bahreyn’e terk etti. Bu tarihten
sonra siyasi ilişkilerini İngilizlerden ziyade Amerikalılar ile geliştirmeye önem verdi. İkinci Körfez Savaşı da O’na istediği fırsatı verdi. Ülkesini ABD üslerine açarak
Irak’ın işgaline taraftar oldu. Aslında böylece siyasetini ABD’ye dayandırırken, bir
taraftan da önce Irak, ardından İran’dan tehdit aldıklarını düşünen Körfez ülkelerinin de adeta hamisi oldu. Kısa zamanda Katar küçük bir Amerika’ya döndü. Devasa
gökdelenler inşa edildi. Bankacılık sistemi geliştirildi ve bölge dünya meselelerinin
tartışıldığı onlarca platforma ev sahipliği yapmaya başladı. Tanıtım konusunda hiçbir fedakârlıktan kaçmayan Şeyh Hamed bu uğurda milyarlarca dolar harcadı. Hatta
2022 FIFA dünya kupası maçlarını da ülkesine çekmeyi başardı. Bu arada İngiltere’yi
küstürmedi. Katar havayolları ve al Jazeera televizyonları gibi büyük ortaklıklar tesis etti. Kurduğu Katar Vakfı (Qatar Foundation) dünyada pek çok projeye destek
vermeye başladı.
Şeyh Hamed, 2010’da başlayan Arap baharı sürecinde bölge liderleri arsında
en aktif rol oynayan lider oldu. Sokak hareketlerini doğrudan destekledi. Ardından Tunus ve Mısır’da iktidarların yeniden şekillenmesinde rol oynadı, finans
kaynağı sağladı. Bu durumda tabii olarak Katar’ın ve emirinin popülaritesi arttı
ve hem sevenleri hem de nefret edenleri çoğaldı. Filistin ve Suriye meselesinde de
aktif rol üstlendi. Hem Hamas ve hem de Suriye muhaliflerine kapılarını açarak
her türlü desteği sağladı. Gazze ile ilişkileri ve bölgeyi ziyareti İsrail tarafından bile
sessizlikle geçiştirildi. Suriye meselesinde Türkiye ve Suudi Arabistan’ı ikna ederek aynı safa çekerken; bu siyaseti yüzünden Birleşik Arap Emirlikleri ve Cezayir
gibi ülkelerin husumetini kazandı. Nihayet 25 Mayıs 2013’te Şeyh Hamed, oğlu
Temim b. Hamed lehine idareden çekilerek tarih oldu.
BAHREYN
Coğrafya ve Tarih
Basra Körfezi’nde Suudi Arabistan’ın Doğu sahilleri ile Katar’ın batısında yer
alan iki büyük ve otuzdan fazla küçük adacıktan oluşan küçük bir ada devletidir.
Adaların toplamı 760 km2 meydana gelmektedir. Bahreyn, Mename (başkent) ve
Muharrak adıyla birbirine deniz doldurularak bağlanan iki ana adadan oluşurken
etrafında daha birçok küçük ada ve adacıklar (Sidre, Nebi Salih, Cidde, Ummu
Nassan, Ummu Suban gibi.) bulunmaktadır. Denizciler için uygun olması hasebiyle Körfez’de deniz faaliyetlerinin başlamasından itibaren iskân aldığı kabul edilmektedir. M.Ö 2500lerden itibaren Telmûn (Dilmun) medeniyetine ev sahipliği
yapmıştır. Tarih içinde hurma ziraatı, balıkçılık ve inci ticareti ile şöhret bulmuştur.
2013 tahminlerine göre nüfusu 1.281,332’dir. Ancak bu nüfusun %46si yerli %54’ü
ise yabancılardan oluşmaktadır. Tarih boyunca çeşitli yerlerden göç alan Bahreyn
halkı heterojen bir yapı göstermektedir. Yerli halk merkezi Arabistan ve İran’dan
gelen Arap ve Fars kökenli kabilelerden oluşmaktadır. Ülkenin %81’i Müslüman,
geri kalanı ise çoğunluğu Hıristiyan olmak üzere diğer dinlere mensup göçmenlerdir. Müslüman nüfusun yarısı Sünni diğer yarısı da Şii’dir (bazı kaynaklara göre ise
Şiiler daha fazladır). Ancak bu konuda elde sağlıklı istatistikler bulunmamaktadır.
5. Ünite - Körfez Ülkeleri: Kuveyt, Katar, Bahreyn, Birleşik Arap Emirlikleri ve Umman Sultanlığı
Sünni ve Şii toplum arasında ciddi bir ayrışma olup, Sünniler “Bahreynî” (Bahreynli); Şiiler de aynı anlama gelen “Bahranî” şeklinde kendilerini ifade etmektedirler. Sünni kabileler Necid (merkezi Arabistan) veya Havale (İran tarafından
gelen Araplar) gurubuna mensupturlar. Ayrıca, el Rumeyhi, el Musallem, Devasir
ve Sudan isimli kabileler de bulunmaktadır. Basra Körfezi’ndeki stratejik mevkisi
ve Körfez petrolünü açık denizlere ulaştıran bir noktada olması Bahreyn’e özel bir
jeopolitik önem kazandırmaktadır. 1986 yılında, Bahreyn ile Suudi Arabistan’ın
Dammam kenti arasında yaklaşık 25 kilometrelik bir köprü yapılarak iki ülke fiziki olarak birbirine bağlanmıştır.
Stratejik mevkii tarih boyunca dış güçlerin ilgisini çekmesini sağlamıştır. Bu
yüzden Bahreyn yeniçağlarda Portekizliler ve İranlılar arasında bir rekabet alanı
olmuştur. Aynı süreçte 1550lerden sonra da Osmanlıların gündemine girmiştir.
Ahsa Beylerbeyi Mustafa Paşa merkezden izin almadan 1559’da Bahreyn’e bir sefer düzenlemiş ancak Portekizliler’den yardım alan Bahreyn hakimi Murad Şah
Mustafa Paşa’yı mağlup etmiştir. Daha sonra Osmanlı Devlet merkezi ile Murad
Şah arasında yaşanan yazışmalara göre burası bir sancak statüsüne konularak Murad Şah’ın idaresine bırakılmıştır. Bundan sonra İran-Osmanlı rekabetine sahne
olan Bahreyn, 19. yüzyıldan itibaren de İngilizlerin katılımıyla üçlü rekabet sahasına dönüşmüştür.
Utûb kabileleri onsekizinci yüzyılın sonlarında bölge siyasetinde öne çıkmıştır. Bu kabilelere mensup olan Sünnî el Halife ailesi, Katar’ın Zubâra bölgesinden
Bahreyn’e geçerek buradaki İranlıları çıkarmışlardır (1783). O tarihten itibaren
Bahreyn’in hakimi bu aile olmuştur. Ancak İran, özellikle Pehleviler zamanında
Bahreyn’in kendilerine ait olduğu iddiasını 1970li yıllara kadar sürdürmüştür. İngilizlerin baskısı ile bu iddiadan vazgeçmişler ise de 1979’dan sonra kurulan yeni
İran rejimi benzeri iddiaları yenilemiştir.
1783’te Osmanlıların rakibi olan İranlıların buradan çıkarılması, Bahreyn idarecilerini Osmanlı Devleti’ne yakınlaştırmıştır. Ancak bu ilişki el Halife ailesinin
bağlılık bildirmesi şeklinde olduğundan Osmanlı Devleti buraya asker sevketmeden ve idari bir birim tesis etmeden eski statüsünü korumuştur. Bu süreçte çevredeki yerel güçler tarafından kontrol edilmek istenmekle birlikte statüsü pek değişmemiştir. Mehmet Ali Paşa’nın oğlu Vehhabilere karşı yapılan Dir’iyye seferinden
sonra 1818’de buraya da el atmak istemiş ise de kabul görmemiştir. Belki de bu girişim, 1820 yılında el Halife ailesinin Doğu Hindistan Şirketi ile anlaşma yapmasına sebep olmuştur. Bu anlaşmaya rağmen İngilizler burada egemenlik iddiasında
bulunmadıkları gibi, Bahreyn’in Osmanlı’ya nominal bağlılığı devam etmiştir. Bu
bağlılık 1830lı yıllarda biraz daha ileri taşınmıştır. Riyad’ta yeniden toparlanan
Suud ailesi emirleri Osmanlı idaresince Necid kaymakamı tayin edilmekteydi.
Faysal b. Türkî zamanında Suud ailesi Vehhabilik adına nüfuzunu Körfez’de yaygınlaştırınca Bahreyn’den de vergi alarak burayı Necid ile irtibatlandırmıştır. Bu
durum Osmanlı Devleti tarafından da eski statüsü korunmak kaydıyla tasvip edilerek resmiyet kazanmıştır. Ancak anlaşmalarına rağmen o tarihe kadar iç işlerine
karışmayan İngilizler, Bahreyn işlerine doğrudan müdahale etmek için fırsat kollamışlardır. Bu fırsatı aile içinde çıkan anlaşmazlıkla da yakalamışlardır. Nitekim
1869 yılında aile içi çekişmelere müdahil olup, İsa b. Halife’yi şeyhliğe/emirliğe
getirerek, eski emiri Hindistan’a sürmüşlerdir. Bu hızlı müdahalenin Osmanlı
Devleti’nin Süveyş kanalından istifadeyle bölgede etkinliğini arttırma ihtimali ile
yapıldığı değerlendirilebilir.
129
130
Modern Ortadoğu Tarihi
Aynı yıl Bağdat’a tayin olan Midhat Paşa, bölgede yaptırdığı araştırmalar ile
bu durumu öğrenerek İngilizlerin Körfez’deki faaliyetlerinin durdurulması ve
merkezi idarenin tesisini amaçladığı Ahsa askeri seferini planlamıştır. Haber kısa
zamanda İngilizlere ulaşınca, seferin engellenmesi veya sınırlarının kendi nüfuz
alanlarına ulaşmaması için Osmanlı Devleti’ne baskı yapılmaya başlanmıştır.
Nitekim seferi önleyememişler fakat sınırlarının belirlenmesi konusunda başarılı olmuşlardır. Midhat Paşa’ya hükümet tarafından gönderilen talimatta askeri
harekâtını Ahsa ve Katar ile sınırlı tutup, Bahreyn’e müdahale etmemesi istenmiştir. Osmanlı Devleti, o tarihlerde içinde bulunduğu şartları dikkate alarak,
Bahreyn üzerinden İngilizler ile karşı karşıya gelmek istememekle birlikte, bu tarihten sonra her fırsatta diplomatik yollar ile Bahreyn’in kendisine bağlı olduğunu dile getirmeye başlamıştır. Bu yüzden Bahreyn üzerindeki egemenlik hukuku
tartışmaları Osmanlı-İngiliz diplomasisinde uzun yıllar boyunca önemli bir yer
tutmuştur. Diğer taraftan Osmanlı Devleti, Basra taraflarına gelen Bahreynlilere
vatandaş muamelesi yapmakta, onları gümrükten muaf tutmaktaydı. Hatta egemenlik iddiasının bir göstergesi olarak onları askere almaya bile teşebbüs etmiş
ise de İngilizlerin sert protestolarıyla karşılaşmıştır.
1913 Osmanlı-İngiliz Antlaşması’nın en önemli konularından birini de Bahreyn
konusu teşkil etmiştir. Osmanlı Devleti Katar ve Kuveyt üzerinde nüfuzunu sürdürebilmek uğruna bu anlaşmanın beş numaralı sözleşmesinin üçüncü kısmı İngilizlerin iddia ve taleplerine uygun olarak düzenlenerek Bahreyn’in bağımsızlığı
benimsenmiştir. Burada dönemin Osmanlı hükümetinin aldığı kararın da etkili
olduğu anlaşılmaktadır. Osmanlı hükümeti, İngiltere’nin anlaşma çerçevesinde görüşülen diğer konularda uyumlu davrandığı gerekçesi ve iki taraf arasında o sırada
mevcut ihtilaflı konuların çözülebilmesi amacıyla Bahreyn adaları üzerindeki iddialarından vazgeçmiştir. Bu durum genel olarak geleneksel Osmanlı diplomasisi ile
uyumlu olmasa da her iki tarafın da menfaatlerine uygun olduğu düşünülmüştür.
Zira Osmanlı Devleti’nin Bahreyn üzerindeki iddialarından vazgeçmesi; anlaşmadan önce İngiltere’nin bağımsızlığını savunduğu Kuveyt’tin muhtar kaymakamlık
statüsünü benimsemesi ile eş değer tutulmuştur. Ayrıca İngiltere’nin adayı ilhak etmeyeceğini beyan etmesi de bir kazanç olarak görülmüştü.
Kurşun, Zekeriya, (2000). “Controversies Over Bahrain Between Britain and the Ottomans in the 19th Century”, Turkish Review of the Middle East, 10, İstanbul.
Modern Bahreyn Devleti’nin Ortaya Çıkışı
Bölge tarihinin tamamında olduğu gibi I. Dünya Savaşı ve sonrasındaki gelişmeler
Bahreyn’in de tarihinde etkili olmuştur. Nitekim İngilizler savaş yıllarında Basra
Körfezi’ne yerleşince burada da filli himaye sistemini hayata geçirmişlerdir. Savaş
yıllarında bir savaş idaresi kurulmuş; 1921-1926 yıllarında Major Clive Daly İngiliz siyasi memuru olarak burada görev yapmıştır. 1926 yılında Sir Charles Belgrave Bahreyn Şeyhi’nin danışmanı sıfatı ile bölgeye yerleştirmiş ve bu görevi 1957
yılına kadar sürmüştür. Bu iki kişinin Modern Bahreyn Devleti’nin kurumlarının
oluşmasında önemli katkıları bulunmaktadır. Özellikle 1923 yılında Şeyh İsa el
Halife İngiliz subaylarınca emirlikten alınarak oğlu Şeyh Hamed b. İsa’nın göreve
getirilmesi ile başlayan uzun süreç İngiliz nüfuzunun iyice bölgeye yerleşmesine
imkân tanımıştır. Bu süreçte Bahreyn halkı gerek İngiliz tarzı kurumlar ve gerekse
belediye ve seçimleri ile tanışmışlardır.
5. Ünite - Körfez Ülkeleri: Kuveyt, Katar, Bahreyn, Birleşik Arap Emirlikleri ve Umman Sultanlığı
Bölgede hala en etkili araç inci ticareti idi fakat bölge sınırlarının çizilmeye başlaması ve inci avcılarının serbest dolaşım alanlarının daralması bütün
Körfez’se olduğu gibi Bahreyn’e de büyük ekonomik darbe indirmiştir. Aynı şekilde Japonya’nın incide kültür üretimine geçmesi de Bahreyn’i olumsuz yönde
etkilemiştir. Fakat aynı yıllarda 1932 yılında petrolün keşfi ile Bahreyn’in sosyal
hayatı yeniden değişecektir. Amerikan Standard Oil’in bir yan kuruluşu olan Bahreyn Petrol Şirketi’nin burada petrol üretimine geçmesiyle tek başına dayanabilecekleri bir gelir kaynağına kavuşan Bahreyn Şeyhleri de daha güçlü hale gelmiştir.
Buna karşılık dışarıdan gelen çalışanlar ile Bahreyn artık geleneksel toplumdan
uzaklaşmaya ve yeni yapılar ile tanışmaya başlamıştır. İşçi hareketleri ve kısmen
Arap millileyetçi fikirleri ile tanışan Bahreyn’de yeni arayışlar ortaya çıkmıştır.
II. Dünya Savaşı’ndan sonra Filistin meselesinin genel olarak diğer Arap toplumlarındaki yankısı burada da etkili olmuş ve özellikle İsrail’in kurulmasının
akabinde Bahreyn’de de muhalefet hareketleri güçlenmiştir. Gerek Mısırlı lider
Cemal Abdunnasır’ın fikirleri ve gerekse bazı sol hareketlerden beslenen guruplar
İngilizler’in idaresini sorgulamaya başlamışlardır. Bu süreçte muhtemelen muhalefetin birleşmesini engellemek için Sünni-Şii çatışmaları teşvik edilmiş ve Şiiler
İngilizlere müracaat ederek koruma talep etmişlerdir. Gidişattan memnun olmayan dört Sünni ve dört Şii 1954 yılında bir araya gelerek Yüksek İdare Hey’eti’ni
kurmuşlardır. Hedefleri yabancı iş gücünü millileştirmek, İngiliz idaresine son
vererek daha temsili bir yönetim kurmaktı. Heyetin geleneksel idareciler ile ilgili herhangi bir talebi veya muhalefeti bulunmamaktaydı. Bu heyet hedeflerinde
önemli adımlar atarken özellikle Sünni-Şii çatışmalarını önlemekte ve vatandaşlık bilincini az da olsa benimsetmekte başarılı olmuşlardır. Komite varlığını uzun
yıllar sürdüremediyse de 1957 yılında İngiliz danışmanın bir kere daha dönmemek üzere ülkeden ayrılmasına giden yolu açmıştır. Heyet, Emir ile de yaptığı
bir dizi görüşmelerde parlemento taleplerinden vazgeçerek Heyetin Ulusal Birlik
Komitesi’ne dönüşmesi sağlandı. Komite derhal İngilizlerin danışma ofisini kapatarak yerine hükümet sekreterliğini kurmuştur. Bu gelişmede 1956 Süveyş krizi
neticesinde İngiliz, Fransız ve İsrail’in Mısır topraklarını işgalinin etkisi büyük
olmuştur. Ancak komite petrol şirketinde çalışan işçi hareketlerine, sokak gösterilerine ve asayişsizliğe hakim olamayınca olağanüstü tedbirlere ve baskılara başvurmuştur. Sınırlı olan basına sansür uygulanmaya ve polis gücüne dayalı uygulamalara gidildi. Bu da yeni sosyal huzursuzluklara neden oldu.
1968 yılında İngiltere’nin Süveyş’in doğusundaki bölgeleri boşaltacağını ilan
etmesi ile Bahreyn Tarihi’nde yeni bir süreç başlamıştır. İngilizlerin çekilmesinden
önce İran’ın Bahreyn üzerindeki iddialarının teskin edilmesi gerekiyordu. Sınırların tespiti ve idarenin nasıl süreceğinin de belirlenmesi gerekiyordu. Zira İngiltere
hala kaynakları kontrol ediyordu. Birleşmiş milletler 1970 yılında bir temsilci heyet göndererek, self-determinasyon prensibine göre Bahreyn’de bir plebisit uyguladı. Halkın eğilimi yoklanarak, geleceklerini İran ile mi bütünleşerek yoksa geleneksel yöneticileri ile mi sürdüreceklerini öğrenmeye çalıştı. Çıkan sonuç şaşırtıcı
değildi. Geleneksel idarecilerinin yönetimini istiyorlardı. Bunun üzerine Suudi
Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri ve İran ile yapılan görüşmeler sonunda özellikle İran iddialarından vazgeçti. 15 Ağustos 1971 yılında Bahreyn bağımsızlığını
ilan etti ve el Halife ailesinden Şeyh İsa Emir unvanı ile yeni devletin de başı oldu.
İngilizler, bölgeyi tahliye ederken Şeyh İsa ile bir dostluk anlaşması yaparak
eski imtiyazlarını garanti altına aldı ve üslerini de ABD’ye devretti. Böylece burada da ABD eksenli politikalar başladı. Bahreyn önce Arap Birliği üyesi oldu,
131
132
Modern Ortadoğu Tarihi
ardından da BM üyeliğine kabul edildi. 1972 yılında anayasa meclisi için bir seçim
yapıldı ve bu meclis bir anayasa taslağı hazırladı. Bu taslak 6 Aralık 1973’te yasallaştı. Buna göre erkeklerin katıldığı seçimle seçilen otuz ve Emir’in atadığı ondört
hükümet üyesinden meydana gelen 44 kişilik bir parlamento oluşturuldu. 19741975 yıllarında oluşan yeni sorunlar ve hükümet üyeleri ile seçilen meclis üyeleri
arasındaki anlaşmazlıklar, hükümetin istifasına neden oldu. Batı ile sıkı ilişkileri
olan Bahreyn, Körfez’in dünyaya açılan kapısı oldu.
Petrolun sunduğu imkânlar ile okullaşmanın sağlandığı ülkede üniversite eğimi alanların sayısı hayli yüksektir. Ülkede muhalafet unsurları da gelişmiştir. Muhalefet hem Sünni hem de Şii gurupları arasında varlık gösterebilmektedir. İnsan
hakları ihlallerinin sık sık yaşandığı bölgede, İngiltere ve ABD menfaatlerinden
dolayı daima Emir’in yanında yer almaktadırlar. Buna dayanan Emir, 1975 yılında
parlamentoyu feshederek, idareyi 2002 yılına kadar geleneksel bir tarzda yürüttü.
Anayasayı da askıya alarak eski kabilevi toplumun meclis idaresine döndü. Buna
göre sorunu olan herkes doğrudan Emir’e ulaşabilmekte veya dilekçesini sunmaktadır. Parlamento 2002 yılında yeniden hayata geçirildi ise de monarşik idarenin
yetkilerini sınırlayabilecek bir güce erişememiştir.
1979 yılında İran’da meydana gelen Humeyni devrimi burayı da etkisi altına
aldı. İran, buradaki Şiileri etkilemekle kalmayıp, yeniden Bahreyn’in kendilerine
ait olduğu iddialarını dile getirdi. Bu durum Bahreyn Şiileri arasında yankı buldu
ve kısmi gösteriler başladı. Hükümet 1981 yılında pek çok göstericiyi tutuklattı.
Aslında bugün de güncelliğini koruyan Şii nüfusun talepleri hep İran korkusu ile
ertelendi. İran’ın iddiaları ABD üslerinin bölgede varlığını sürdürmesine imkân
verdi. İran-Irak Savaşı ve Birinci Körfez Savaşı ABD’nin varlığını daha da kalıcı
kıldı. Aslında bu durum Emir’in gücünü arttırırken paradoksal olarak muhalefeti
de organize bir biçimde muhalefet yapmaya ve teşkilatlanmaya itti. 2002 yılında
yeniden hayata geçirilen parlamento gerçek işlevi görememektedir. Bu yüzden her
geçen gün Bahreyn sokaklarında muhalefet artmakta ve hükümetin şiddet içeren
karşı tedbirleri de hayata geçirilmektedir. Bölgesel istikrarı ve petrol güvenliğini esas alan ABD ise yönetimin sarsıntı geçirmesini istememektedir. Bahreyn’de
statü değişikliği kendisini de etkileyeceği düşüncesi ile Suudi Arabistan da Bahreyn’deki statükonun en önemli muhafızıdır.
Körfez İşbirliği Teşkilatı’nın önemli bir üyesi olan Bahreyn uluslararası ilişkiler
bakımından birçok dengeyi bir arada götürmek zorundadır. İran’ın iddiaları ve
Şii nüfus üzerindeki etkisi ile ABD’ye yaklaşırken, ABD’nin İsrail politikalarına
da karşı çıkmaktadır. Sünni Körfez idarecilerinin desteğine muhtaç iken, adadaki Şii toplumunu da tatmin etmek durumundadır. Diğer taraftan Katar ile sınır
problemleri bulunmaktadır. İki ülke arasında Havar adaları üzerindeki anlaşmazlık uluslararası adalet divanınca Bahreyn lehinde karara bağlanmış ve bu durum
Katar tarafından da benimsenmiş ise de Zubâra gibi başka bölgelerde karşılıklı
iddiaları bulunmaktadır. Uluslararası ilişkileri güvenlik endişelerine bağlı olması hasebi ile uluslararası şirketlere de geniş imtiyazlar tanımak zorunda kalmıştır. Bu yüzden pek çok batılı şirket ve banka Ortadoğu ve kısmen Asya operasyonlarını buradan yürütmektedir. Fakat bu anlamda son yıllarda Birleşik Arap
Emirlikleri’nin Dubai Emirliği’ndeki gelişmelerin orayı cazip hale getirmesiyle,
Bahreyn uluslararası şirketler cenneti olmaktan uzaklaşmaya başlamıştır.
2
Basra Körfezi Tarihinde sıkça söylenen “Trucial System” ne demektir ve oluşturulma amacı nedir?
5. Ünite - Körfez Ülkeleri: Kuveyt, Katar, Bahreyn, Birleşik Arap Emirlikleri ve Umman Sultanlığı
BİRLEŞİK ARAP EMİRLİKLERİ
Coğrafya ve Tarih
Birleşik Arap Emirlikleri (Resmi adı: El-İmâratü’l-Arabiyyetü’l-Muttehide)
Körfez’in ortasında yer alır. Kuzey ve kuzeybatıdan Körfez’in suları, batıda Katar
ve Suudi Arabistan güneyde ise Umman ve ayrıca Suudi Arabistan toprakları ile
çevrilidir. Katar’dan Re’s Musandam’a kadar doğu batı istikametinde Körfez’de 644
km uzunluğunda sahili bulunmakta ve ülkeyi meydana getiren yedi emirliğin altısı (Abu Dabi, Debi (Dubai), Şarıka, Acman, Ummu’l-Kayveyn, Re’su’l-Hayme)
bu sahilde yer alırken; yedinci emirlik olan Fucayre ise Umman tarafında 90 km
boyunca uzanan sahil kesiminde yer almaktadır. Ülkenin yüz ölçümü 83.600 kilometrekaredir. Bu büyüklüğü ile Körfez İşbirliği Ülkeleri arasında Suudi Arabistan
ve Umman’dan sonra üçüncü sırada yer almaktadır. Ülke topraklarının çoğunluğu sahralardan oluşmaktadır. Ancak bu sahralarda ziraat ve hurma yetiştiriciliğine uygun önemli birkaç vaha yer almaktadır. Su kaynakları olan, Ayn, Eflâc ve
Liva isimli bu vahalar bölgenin de ilk iskân alanları olarak bilinmektedir. Yapılan
kazılar BAE topraklarında M.Ö 2500lerden itibaren meskûn alanların olduğunu
ortaya koymuştur. Zira bu bölge Ortadoğu ile Hindistan ticaret yolu üzerinde yer
alan en eski güzergâhta yer almaktadır. Hürmüz Boğazı’na açılan stratejik mevkisi
geçmişte ticaret gemilerinin bugün ise petrol tankerlerinin geçiş yolu üzerinde
olması bölgenin jeopolitiğini oluşturmaktadır. Geçmişte balık ve inci avcılığı ve
ticaret için makul bir göç alan BAE, petrolün keşfinden sonra hızla yabancı göçüne açılmıştır.
2013 ortalamalarına göre ülkede 5.472. 977 kişi yaşamaktadır. Resmi dili
Arapça olmakla birlikte Farsça, İngilizce, Hintçe ve Urduca da yaygın şekilde
konuşulmaktadır. Sadece toplam nüfusun %19’u (İmâratî) yerli iken geri kalanı
yabancılardan oluşmaktadır. Bu demografik yapı Körfez ülkeleri arasında BAE’ni
özellikli kılmaktadır. Ülkede diğer Arap ülkeleri ve İran kökenliler, güney ve doğu
Asyalı ve hatta batılılar yaşamaktadır. Ülkenin yerli nüfusunun %20sinden azının yerli/İmâratî olması gelecek için ciddi kaygılar yaratmaktadır. Bu dağılıma
rağmen ülkede yaşayanların büyük çoğunluğu (%96) Müslüman olup bunlardan
% 16 kadarı Şii’dir. Nüfusun geri kalanı Hıristiyan ve Hindular’dan oluşmaktadır.
BAE’nin başkenti Abu Dabi şehridir ve burası ülkenin kurucusu sayılan el-Bu
Falah ailesinin de merkezi olup ülke yüzölçümünün de büyük bir kısmını oluşturmaktadır. BAE esasında Mütareke Şeyhlikleri (Trucial States) olarak bilinen yedi
ailenin oluşturduğu bir konfederasyondur. Arap asıllı bu ailelerin kimi asırlardır
bu coğrafyada yaşarken kimileri de 18. yüzyıl gibi daha geç bir tarihte bölgeye yerleşmiş olan kabilelerdir. Bunlar arasında öne çıkan ve en geniş alanı kapsayan el Bu
Falah ailesi, muhtemelen 16. yüzyılın başında bugünkü Suudi Arabistan’ın doğusundan Umman taraflarına ve oradan da 1760larda Abu Dabi etrafına gelmişlerdir.
Bugün Körfez’in en gözde yerlerinden olan bu bölge, Beni Yas olarak bilinen kabile
konfederasyonundan el Bu Falah ailesinin en-Nahayan kolunun elinde Abu Dabi
emirliğine dönüştü. Aynı konfederasyonun bir parçası olan el Bu Falase gurubu
ise Dubai emirliğini oluşturmuştur. Bugün BAE’nin devlet başkanlığı en-Nehayan
ailesinde, devlet başkanlığı vekilliği ve başbakanlık ise el Bu Falase kabilesinden el
Maktum ailesindedir. Ayrıca yedi bölgenin emirlerinin üyesi olduğu bir de Yüksek
Konsey bulunmaktadır. Aslında bu coğrafyada yaşayan halkı tarih boyunca birbirine bağlayan bir takım karakteristik özellikler bulunmaktadır ki bunlar onları
bir arada tutmaktadır. Birincisi müşterek kabilevi toplum özelliği, ikincisi yaşam
133
134
Modern Ortadoğu Tarihi
tarzlarını belirleyen müşterek ekonomik yapıları ile İslami geleneklerdir. Ancak
20. asırda bu müşterekliklerin yanında modern hayatın gerekleri de yer almaya
başlamış ve tabii olarak modern devlete doğru bir geçiş sağlanmıştır.
Daha çok karada gelişip büyüyen Abu Dabi esas olarak Şeyh Zayed b.Halife’nin (18551909) elinde bir kara gücü olarak gelişmiştir. Şeyh Zayed sınırlarını Katar aleyhinde
de geliştirmek istemiştir. Bölgenin önemli inci avı yerlerinden biri olan Udeyd taraflarını işgal etmiş ve Katar emirliği ile karşı karşıya gelmiştir. Bir Osmanlı kaymakamı
olan Katar Emiri II. Abdülhamid’ten yardım isteyerek Şeyh Zayed’e karşı savaşmak
istemiştir. Ancak Osmanlı Devleti meselenin barışçıl yollar ile çözümlenmesi taraftarı
olduğu için Katar kaymakamının bu isteğine olumlu bakmamıştır. Aslında Osmanlı
Devleti’nin bu yaklaşımı onların da Osmanlı Devleti’ne sempati ile bakmalarına katkı sunmuştur. Bölgedeki İngiliz varlığını ve yaptığı anlaşmaları tanımayan Osmanlı
Devleti bölge şeyhlikleri tarafından bir otorite ve Hilafet devleti olarak tanınmaktaydı.
Osmanlı Devleti’nin burada fiili askeri varlığı ya da bir idari birimi yoktu fakat oradaki her gelişme ile de yakından ilgilenmekteydi. 20. yüzyılda ise Dubai (Debi) Osmanlı
Salnameleri’nde bir kaza olarak gösterilmektedir. Muhtemelen bunun ile İngilizlerin
daha da ileri gidip Katar’ı da nüfuzları altına alma girişimleri engellenmek istenmiştir.
Birleşik Devlete Doğru
Bir veraset kanun ve kuralı olmadığı için Şeyh Zayed’in ölümünden sonra oğulları ve yeğenleri arasında rekabetler yaşanmış ve sık sık şeyhler değişmiştir. 1928
yılında Şeyh Şahbut b. Sultan idareyi ele geçirerek 1966 yılına kadar sürecek bir
istikrar başlamıştır. Abu Dabi ve çevresinde güvenliği sağlamış, pek çok kabile
üzerinde egemen olduğu gibi Suudi Arabistan’ın iddia ve tepkilerine rağmen Büreymi bölgesini de idaresine katmıştır. Şeyh Şahbut da İngilizlerin sürdürdüğü
mütareke sistemi içinde kalmakla birlikte, zaman zaman İngilizler ile çatışmayı
göze alabilen ve onların her dediğini yapmayan bir kişilikti. Nitekim taraflar arasındaki bu çatışma ortamı petrol imtiyazı anlaşmalarında ortaya çıkacaktır. Belki
de bu durumun ilerde kendilerini tehdit edeceğini ve petrol üzerindeki çıkarlarını
zedeleyeceğini düşünen İngilizler bölgede Umman Sahil Güçleri (Trucial Uman
Scouts) adıyla bir askeri güç oluşturdu. Ayrıca 1952 yılında da Mütareke Emirlikleri Konseyi’ni kurdurarak menfaatlerini garanti altına almak istedi. Abu Dabi’de,
İngilizlerin kontrolündeki petrol kuyuları 1958 yılında üretime geçince Şahbut
bir kere daha hem İngilizlerin ve onların destekledikleri kimi muhalif kesimlerin
hedef tahtası olmuştur. O, hızlı büyüme ve beklenmedik zenginliğin kurduğu birliği bozacağından endişe ederek, petrol gelirlerini harcamama taraftarı idi. Oysa
petrolü çıkartanlar bu geliri de harcatmak istiyorlardı. Nitekim 1966 yılında İngilizlerin desteklediği yeğeni Şeyh Zayed b. Sultan amcasına karşı bir ihtilal yaparak
yönetimi ele geçirecektir. Şeyh Zayed popüler kişiliği ve yetenekleri sayesinde hızlı gelişmeler sağlamış ve hatta BAE’nin kuruluşunu sağlayacak adımları atmıştır.
İngilizlerin bölgeden çekilecekleri haberleri yayılınca, Şeyh Zayed, zaten akrabası
sayılan Dubai emirliği ile bir konfederasyona gideceğini açıklayarak diğer Mütareke Emirliklerini de buna davet etmiştir (1968). Hatta Katar ve Bahreyn’in de
katılımını istemiştir. Başlangıçta dokuz emirliğin iştiraki ile kurulması düşünülen
bu birlik, Katar ve Bahreyn’in tereddütleri ve bağımsız birer devlet olma arzuları yüzünden tamamlanamadı. Ancak Re’sul Hayme hariç altı emirlik yapılan bir
sözleşme ve anayasa ile 1971 yılında BAE’ni kurmuşlardır. 1972 yılında yedinci
emirlik de konfederasyona gireceğini açıkladı ve bugünkü BAE meydana geldi.
5. Ünite - Körfez Ülkeleri: Kuveyt, Katar, Bahreyn, Birleşik Arap Emirlikleri ve Umman Sultanlığı
135
Bu emirlikler arasında en güçlü ve hemen hemen Abu Dabi Emirliği ile aynı dönemlerde ortaya çıkan Re’su’l-Hayme’deki el Kavasım’dir. El- Kavasim şeyhleri 17.
yüzyılın ortalarında körfezin İran sahillerinde önemli bir ekonomik merkez olan
el Kişm’i kurarak Körfez ticaretinde söz sahibi olmuşlardır. Ayrıca denizcilikte
gelişmiş ve hatta İngilizlerin deniz ticaretine engel olmaya başlamışlardı. Nitekim
onların bu faaliyetleri İngilizleri rahatsız etmiş ve neticede Mütareke sistemine
giden yol açılmıştır. Onların bu tarihi arka planına ve hatta Abu Dabi’nin aksine
bir deniz gücü olmalarına rağmen, BAE’nin kuruluşunda Abu Dabi Şeyhi’nin öncülük etmesi hem onun siyasi yeteneklerinden ve hem de dış ilişkilerinin olumlu
olmasından kaynaklandığı varsayılmalıdır.
1981 yılında Körfez İşbirliği Teşkilatı’nın aktif üyesi olan BAE Körfez’de refah
düzeyi en yüksek ülkelerden birisi oldu. İran ile yaşanan sınır sorunları hariç çevre ülkeleri ile sorunlarını büyük ölçüde çözmüş ve batı ile ilişkileri yüksek olan bir
devlet olmuştur. Yabancılara sağladığı geniş imtiyazlar ile Dubai başta olmak üzere büyük ticari aktivitelere sahne olan BAE, ayrıca bazı şirketler ile kurduğu ortaklıklar üzerinden teknoloji transferleri yapmaktadır. Gemi yapımı ve havacılık
alanında üretime geçme faaliyetleri her gün gelişmektedir. İran ile olan anlaşmazlıkları yüzünden kendini güvende hissetmeyen BAE, hava kuvvetleri başta olmak
üzere yüksek miktarda askeri harcamalar yapmaktadır. Dolayısıyla büyük silah
üretim firmalarının da rekabet alanındadır. Bugün bir refah toplumunu oluşturan
BAE’ni gelecekte bekleyen ciddi sorunlar bulunmaktadır. Her şeyden önce bu büyüme ile hiçbir zaman iş gücünü yerlilerden karşılayamayacak olan BAE, gelecekte yabancıları tatmin etmekte zorlanacaktır. Her ne kadar gelişmeyi kısmen petrol
gelirleri dışından sağlamaya çalışsa da ülke ekonomisi tamamen dış faktörlere
bağımlıdır. Dünyada meydana gelecek değişimlerden anında etkilenmeye açıktır.
Bugün Suudi Arabistan, Bahreyn ve BAE arasında Körfez’de statükonun sürdürülmesinde bir ittifak vardır. Fakat bu ittifakın ne zamana kadar devam edeceği
de belirsizliğini korumaktadır. ABD ile müttefik olan bu üç devlet, ABD’nin İsrail
politikalarına karşı durdukları gibi, zaman zaman İran tehdidi karşısında yalnız
bırakıldıklarını da düşünmektedirler. Körfez ülkelerinde mevcut İran tehdidi algısı ise demokratikleşmeyi geciktirmektedir.
BAE’ni oluşturan
Emirlikler: 1) Abu Dabı 2)
Dubai 3) Şarıka 4) Acman 5)
Ummu’l-Kayveyn 6) Fuceyra 7)
Re’su’l-Hayme (1972’de birliğe
katıldı)
Davidson, Christopher M., “The United Arab Emirates”, Power and Politics in the
Persian Gulf Monarchies, Davidson, Christopher M. (ed.) London.
UMMAN
Coğrafya ve Tarih
Basra Körfezi’nin sonunda Arap Denizi, Umman Körfezi Suudi Arabistan ve Yemen ile çevrili ve resmi adı Saltanatu Umman/Umman Sultanlığı’dır. Başkenti
Maskat şehri olup, resmi dili Arapça’dır. Ancak İngilizce, Belucî, Urduca ve Hindistan dilleri de yaygın bir şekilde kullanılmaktadır. Sadece Re’s Musandam tarafı Körfez’e bakan ülkenin büyük bir bölümü Umman Körfezi’ndedir. Yüzölçümü
309.500 kilometrekare olan ülkenin 2013 yılı itibari ile nüfusu 3.154.134’tür. Halkı Arap, Beluci, Pakistanlı, Hint, Bengladeş, Sri Lanka ve Doğu Afrikalılar’dan
oluşmaktadır. Ancak Doğu Afrikalılar’ın birçoğu 1960li yıllarda buraya göç etmiş
olup Umman vatandaşı olmuşlardır. Yerli halkın % 75’i İbadî mezhebine mensup
Müslümanlar’dır. Geri kalanları ise Sünni, Şii Müslüman ile Hindulardan oluşmaktadır. Ülke’de bir anayasa mevcut olmayıp, İslamî kurallar ve kısmen Anglosakson kanunları ile idare edilmektedir.
136
Modern Ortadoğu Tarihi
Umman erken dönemlerde iskân almış bir coğrafyadır. Özellikle pek çok
Arap kabilelerinin, Güney Arabistan ve Merkezi Arabistan’dan buraya göç ettikleri bilinmektedir. Bugün dahi kabilevî toplum özelliği taşıyan Umman kabileleri
Adnani kökenden gelen Gifarî ve Kahtani kökenli Hinavî isimleri altında guruplanmışlardır. Geçmişte bu iki kabile federsayonları arasında ciddi sürtüşme hatta savaşlar yaşandı. Umman toplumunda günümüzde aynı taassup yoksa da bir
rekabet ve asalet yarışmasının hala varlığı hissedilmektedir. Arap kaynaklarına
göre bugün kalmamış olan Arabu’l Bâide’den Tasm, Cudeys ve Amalika Araplarının vatanı da Umman’dı. İslam Tarihinde Halife Ömer buraya Osman b. Ebi As’ı
gönderince burada İslamlaşma başlamıştır. Coğrafi avantajları ve halkının savaşçı
kimlikleri yüzünden tarih boyunca pek istila almamıştır. Komşuları Farsiler; Abbasiler hatta Karmatiler tarafından müteaddit defalar istilaya uğramışsa da uzun
süreli olamamışlardır. Sahil kesiminin dış güçlere açık olması yüzünden Portekizliler 1508 yılında Umman sahillerini işgal ederek 1650 yılına kadar sürecek olan
en uzun istila başlamıştır. Bu süre zarfında Umman’da pek çok hanedan idareyi
ele geçirmiştir. Son hanedanlık olan Ya’rûbî Sultanı Murşid b. Nasır ve ardından
Sultan b. Seyf Portekizlileri Umman sahillerinden çıkarmışlardır. Hatta Ya’rûbiler
Portekizlilerin Hint sahilleri ve Doğu Afrika’daki varlıklarını da tehdit etmişlerdir.
Bu süreçte Umman, büyük bir deniz gücü haline geldi. 1750 yılında Ya’rûbîlerden
Al Busaid hanedanı kurulmuştur. Hanedanın kurucusu eski Sohar valisi olan Ahmed al Busaid önce sahildeki İranlıları kovmuş ardından kendisini İmam olarak
ilan ederek 1783 yılına kadar idareyi elinde tutmuştur. Deniz gücü olmalarına rağmen başkentleri Umman içlerindeki Nizva olmaya devam etmiştir. Bu yüzden hâlâ
İmamlığın ruhani merkezi olarak burası kabul edilmektedir. Torunu ve bugünkü hanedanın ataları olan Said b. Sultan (1806-1856) zamanında Doğu Afrika’da
Zengibar alınarak başkent yapılmıştır. Ayrıca Sind Sahilleri (bugünkü Pakistan)
Mozambik ve Belucistan’a kadar uzanarak ülkeyi gerçek bir imparatorluğa dönüştürerek Afrika-Hindistan ticaret yolunun hakimi olmuştur. Umman tüccarları
Marsilya hatta Kuzey Amerika’ya kadar gidip ticaret yapabiliyorlardı.
Said b. Sultan Umman halkının Zengibar taraflarına göç etmelerini teşvik ederek
bölgeye pek çok Arap’ın yerleşmesini sağladı. Ancak Said’in ölümü akabinde oğulları büyük imparatorluğu bir arada tutmakta başarılı olamadılar. Ayrıca denizlerde
buharlı gemilerin kullanılmaya başlanmasıyla denizdeki üstünlüklerini kaybettiler.
Ülkenin ticaretine darbeyi vuran ikinci gelişme de Süveyş kanalının açılması olİbadilik: İslam Tarihinde
muştur. İç problemler ile boğuşan Umman Sultanlığı, Hindistan İngiliz hükümetiortaya çıkan ilk muhalif
hareket olan Hariciliğin
nin önerisi ile Maskat İmamlığı ve Zengibar Sultanlığı olarak ikiye bölündü (1861)
ılımlı bir kolu olup, Umman
ve böylece dış etkilere de açık hale geldi. Her iki sultanlık da Osmanlı Devleti ile iyi
ve kısmen bazı Kuzey Afrika
ilişkiler geliştirmiştir. Özellikle Maskat İmamlığı ile Bağdat ve Basra arasında hem
ülkelerinde yayılmıştır.
Umman’da kabileler arası
siyasi hem de ticari ilişkiler oldukça ileri düzeye ulaşmıştı. Ayrıca Vehhabı akınyakınlaşmayı ve bir nevi sosyal
larına karşı müşterek savunmalar yapmışlardır. Sürekli Avrupa tehdidi altında olbütünlüğü sağlayan inanç
sistemidir. 9. Asırdan itibaren malarından dolayı, -İbadî olmalarına rağmen-İmamlar, Osmanlı Devleti’ni ihtiyaç
Umman’da idare kuran
halinde himayesine başvurulacak bir güç olarak görmekteydi. Osmanlı Sultanları
İbadilere göre hem dini ve
hem de siyasi lider İmam’dır.
ile Maskat İmamları arsında zaman zaman mektuplar teati edilmekteydi.
İmam ilimde ehil kimselerden
Napolyon 1798 yılında Mısır’ı işgal edince, İngilizler Hindistan’a ulaştıran
seçilir ve işleri şura ile görür.
Bu anlayış hanedanlıkların
güzergâha daha fazla önem vermeye başladılar ve aynı yıl Umman ile bir anlaşoluşmasını engellemesine
ma yaptılar. Aslında İngilizler 1792 yılından beri böyle bir anlaşma için çaba gösrağmen çoğu kere Umman
teriyorlardı fakat Umman Sultanı’nın tereddütleri bu anlaşmayı 1798 yılına kadar
imamları elit ailelerden
gelmişler ve bugün olduğu
ertelemiştir. Bu tarihten sonra da İngilizler Umman ve Körfez işlerinde daha aktif
gibi ülke hanedanlıklar ile
olmaya başladılar. Anlaşmaya göre Umman Sultanlığı hiçbir şeklide Fransız ve Holidare edilmiştir.
5. Ünite - Körfez Ülkeleri: Kuveyt, Katar, Bahreyn, Birleşik Arap Emirlikleri ve Umman Sultanlığı
landalıların ülkesinde faaliyet göstermelerine izin vermeyecekti. Bu anlaşma esasında Umman’ı sıkıntıya sokacak ve zamanla ilişkilerini sadece İngilizler ile sınırlı hale
getirecektir. 1891 yılında Sultan Faysal b. Türkî, İngilizler ile ülkenin herhangi bir
parçasını başka bir devlete kiralamama veya yer vermemeyi taahhüt ettiği bir anlaşma yapmak zorunda kaldı. Böylece Umman Sultanlığı da Körfez’deki Mütareke
Şeyhlikleri seviyesine indi. Zira Sultan babasının ölümünden sonra İngilizlerin yardımı ile tahta geçmişti. Bir süre sonra anlaşmaya rağmen Fransız ve Ruslar ile ilişki
kurmaya çalışınca, İngilizlerin şiddetli baskısı ve tehditleri ile karşı karşıya kaldı.
1913 yılında oğlu Teymur Sultan oldu ve o da aslında İngilizlerin etkisinde 1932 yılına kadar ancak ismen sultan kaldı. Gerçekte idare İngilizlerin elindeydi. Bu sürede
Suudiler Umman sınırındaki Bureymi’de Amerikalılara petrol imtiyazı verince Umman Sultanlığı ile Suudi Arabistan karşı karşıya geldiler. Suudileri destekleyen ABD
de meselede taraf oldu. Umman Saltanatı ile Maskat İmamlığı birlikte Suudilere
karşı savaşmaya niyetlendikleri sırada Maskat İmamı ölünce bu plan da suya düştü.
Yeni İmam Suudilere yakın durmaktaydı. Bu durum bir kere daha İngilizlerin Umman işlerinde aktif olmalarına imkân verdi. İngilizler bir çözüm olarak Umman’ın
(Nizva ve Maskat) yeniden birleştirilmesine karar vererek 1955 yılında Umman Sahil Birlikleri adıyla Şarıka’ya askeri bir birlik yerleştirdi. İngilizlerin hedefi Maskat
imamlığını çökerterek, bütün bölgelerde Umman Sultanlığı altında birleştirmekti.
Başlangıçta başarı sağlandı ise de ilginç bir şekilde 1957 yılında Maskat İmamlığı
tekrar güç kazanmaya başladı. 1959 yılına kadar süren çatışmalarda İngilizler hava
kuvvetlerini kullanarak İmam ve taraftarlarının Suud sınırına doğru kaçmalarına
neden oldular. Maskat’tan çıkan İmam Arap Birliği’nin desteğiyle sürgünde bir devlet ilan ederek Kahire ve Bağdat’ta temsilcilikler açtı. Bu çekişmeler yüzünden adı
geçen her iki Sultan zamanında ülkede kayda değer bir gelişme olmadı. Nitekim
Teymur yine tahtını İngilizlerin zorlaması ile oğluna bırakmış ve ölüm tarihi olan
1965 yılına kadar değişik ülkelerde yaşamak zorunda kalmıştır. Yerine geçen Said b.
Teymur daha önceki idari tecrübeleri ile bazı yenilikler yapmak istedi ise de saltanatı sadece beş yıl sürecektir. Zaten 1964 yılında petrolün keşfi ile birlikte ülkelerin jeopolitik değeri artacak ve uluslararası güçlerin daha fazla dikkatlerini çekecektir. Bu
yüzden sürgündeki Maskat İmamlığı meselesi BM’nin de gündemine girecek, ama
İngilizlerin baskısı ile neticesiz kalacaktır. Ancak Umman içinde içlerinde Yemen’de
kurulan Marksist-Leninist gurup dahil pek çok gurup ortaya çıkarak farklı bölgelerde bağımsızlık iddialarında bulunacaktır.
Modern Umman: Sultan Kabûs Dönemi
Uzun yıllar süren iktidar döneminde Sultan Said b. Teymur, adeta bilinçli bir şekilde ülkesinde hiçbir gelişmenin olmasını istemedi. Halkın eğitilmesi halinde tehlike
yaratacağını düşünüyordu. Ülkedeki tek hastane Amerikalı misyonerler tarafından
kurulmuştu. Yapılan tek yol Maskat ile Mitra arasındaydı. Üstelik petrol ile birlikte
ülkenin gelirleri artmıştı ama o bunları kamu yararına harcamayı reddediyordu.
Tabii olarak petrol imtiyazlarını ellerinde bulunduran İngilizler de bu durumdan
etkilenmekte idiler. Sultanın danışmanları onlar idi ve bir şekilde tepkiler onlara
da yönelebilirdi. Nitekim siyasi faaliyet gösteren guruplar İngilizleri de hedef almışlardı. Aslında Kabûs da babasının idaresinden memnun değildi ve muhalefet
ile işbirliğine girmişti. Bu şartlar altında Sultan Said, oğlu lehine tahtından feragat etmeye zorlandı ve 23 Temmuz 1970 yılında oğlu Kabûs Umman Sultanı oldu.
Bu değişiklik muhalefetin yapması muhtemel diğer devrimlere tercih edildiği için
Körfez şeyhlikleri ve İran tarafından da kabul gördü. Hatta bazı yazarlar, Said b.
137
138
Modern Ortadoğu Tarihi
Teymur’un saltanat yıllarına Umman tarihinin “Karanlık Çağı”, buna mukabil oğlunun dönemine de “Rönesans” (Nahda) adı verecektir.
İngilizlerin ve çevredeki diğer güçlerin onayını alarak tahta geçen Sultan
Kabûs 1940 yılında doğmuştu. Aldığı askeri eğitimden sonra Avrupa’ya giderek
orada da staj yapmıştı. Aslında babasının sonradan Zofar bölgesinde yaptığı evlilikten doğduğu için halkın nazarında pek fazla tanınmıyordu. Babasının korktuğu
eğitimli kişilerden biriydi ve neticede muhalefet, Körfez’deki diğer güçler ve tabiî
ki İngilizlerin desteğini alarak Sultan oldu. Ülkede hızlı bir reform başlatan Sultan
Kabûs kısa zamanda halkın kabulünü de sağladı. Petrol gelirlerini imar faaliyetleri
ve eğitime aktarmış, ayrıca içerdeki iç savaşın taraftarlarını da birleştirmeyi başarmıştır. 1975 yılında yayımladığı bir emir ile aslında geleneksel güçlü Umman
Sultanları’nın/İmamları’nın yolunda olduğunu göstererek, kanunların kaynağının
Sultan olduğunu ilan etti. Nitekim bu tarihten sonra bütün kanun ve kararlar bir
sultan iradesi olarak yayımlanarak uygulanmaya konuldu. Sultan Kabûs 1996 yılında devletin temel yasası olarak bir irade daha yayımladı. Buna göre Umman
bir Arap ve İslam devletidir. İslam, devletin resmi dini, Arapça ise resmi dilidir.
Yasamanın kaynağı şeriattır. Hükümet şekli verasete dayalı saltanattır, adalet, şura
ve eşitliği esas alır. Sultan Kabûs devletin her şeyini ellinde tutmakla birlikte bazı
yetkilerini atadığı bakanları aracılığı ile kullanmaktadır. Yaptığı kalkınma hamleleri ve eğitim yatırımları ile kendisini halkına kabul ettirmiş, hatta ülkenin milli
bayramı olarak O’nun doğum günü (18 Kasım) seçilmiştir. Kabûs bu haliyle gücünü kabilelerden ve geleneksel aile gücünden alan diğer Körfez idarecilerinden
farklılaşarak bölgede modern gerçek bir kral olmuştur. Özellikle çevresindekilerin, hatta bakanların ticaret yapmalarına izin vererek kendisini destekleyecek güçlü yeni bir sınıf yaratmıştır.
Dış ilişkilerini büyük bir denge içinde yürüten Sultan Kabûs’un en önemli
müttefiki yine İngiltere’dir. Ancak 1980 yılından beri ABD ile yaptığı askeri anlaşmalar ile deniz ve hava kuvvetlerini güçlendirmiştir. Aldığı bu destek karşılığında
da Umman ABD ve İngiltere’nin bölgede yaptığı operasyonların üssü olmuştur.
Ülkedeki petrol üretimi halkın refah seviyesini yükseltirken Umman’ın da gerek
OPEC ve gerekse Körfez İşbirliği Teşkilatı içindeki yerini sağlamlaştırmıştır. Ancak ülke ekonomisi hâlâ sadece petrol ve gaz üretimine bağlıdır ve bu durum
gelecek kaygılarını arttırmaktadır.
3
Micro State ne anlama gelmektedir ve hangi ülkeleri içermektedir. Bu ülkeleri gelecekte bekleyen en önemli sorunları nelerdir?
Daha detaylı bilgi için okuyunuz: Valery, Mark, (2011). “Oman”, Power and Politics
in the Persian Gulf Monarchies, Davidson, Christopher M. (ed.) London.
5. Ünite - Körfez Ülkeleri: Kuveyt, Katar, Bahreyn, Birleşik Arap Emirlikleri ve Umman Sultanlığı
139
Özet
1
Basra Körfezi’nin Jeopolitiğini kavrayabilme
Tarih boyunca dünyanın en cazıb noktalarından biri olan Basra Körfezi, daima büyük güçlerin ilgi alanında olmuştur. Eskiçağlardan beri
meskün olan bu bölge gerek coğrafi mevkisi ve
gerekse her dönemde sahip olduğu kaynakları
ile cazibe merkezi omuştur. Özellikle 16. yüzyılın başından itibaren batılıların dikkatlerini
çeken bu bölgeye sırasıyla, Portekizliler, Hollandalılar, İngiliz ve Farnsızlar ile Vededikliler gelmişlerdir. Portekizliler karşısında yerli Arapları
ve Osmanlıları bulunca kısa zamanda Hürmüz
Boğazı’na çekilmişlerdir. Bu Süreçte iki yerli güç
Osmanlı Devleti ve İran bölge üzerinde rekabet
etmeye başlamışlardır. İran hemcivar olması ayrıca geçmişte bölgede nüfuz kurmasını gerekçe
göstererek Körfez üzerinde hak iddia ederken;
taze bir güç olarak Osmanlı Devleti, Sünni İslam
dünyasını ve özellikle Haremeyni dış tehditlere
korumak gerekçesi ile bölgedeki varlığını zornlu
görmekteydi. Zaman zaman bu rekabet Bağdat
ve Basra’nın el değiştirmesi gibi önemli sonuçlar doğursa da sonuçta adeta tabii bir anlaşmaya
varılmıştır. Osmanlı Devleti Körfez’in Batı yakasında etkin olurken; İran Doğu yakasında etkili
olmaya devam etti. Ancak aynı tarihlerde İngilizlerin Doğu Hindistan Şirketi ile Hollandalılar’ın
Doğu Hindistan Şirketi’nin bölgede ticari faaliyetler göstermeye başlaması, beraberinde siyasi
ve daha sonra da askeri sonuçları getirmiştir.
Özellikle Hindistan’ı ellerine geçiren İngilizler,
taze bir güç olarak Körfez’de aktif olmaya başladı. Bu dönem Osmanlı Devleti’nin hatta İran’ın
güçsüz dönemlerine rastladığı için sadece diploması ile karşı konulmaya çalışıldı fakat gelişmeler sınırlı alanların dışında İngilizler’in lehinde
gelişmiştir.
2
Körfezdeki Kuveyt, Katar, Bahreyn gibi küçük
devletlerin ortaya çıkışını irdeleyebilme
Her üç devlet de Körfez’in en önemli küçük
devletlerinden olup, bir devlet olarak ortaya
çıkmalarından önce Osmanlı Devleti’nin nüfuz
ve etki sahası içinde idiler. Her üç bölge de eskiçağlardan beri iskân almış olmakla birlikte, bu
günkü demografik yapıları ve egemen ailelerinin
tarihi daha geç dönemlere rastlamaktadır. Bahreyn ve Katar’da siyasi ve idari yapılar Osmanlı
öncesi döneme kadar indirilebilir. Fakat Kuveyt
on sekizinci yüzyılda bir idari birlik olarak ortaya çıkmıştır. Hemen üçünün de ortak özelliği,
Arap Yarımadasının içlerinden göç eden kabileler ile meskûn olması ve burada Şeyhlik/Emirlik
adıyla geleneksel aile idarelerinin var olmasıdır.
Osmanlı Devleti geleneksel yapıya müdahale
etmek yerine onu kendi sistemine entegre etmeye çalışmıştır. Bölge uluslararası çekişmelerden uzak kaldığı sürece de bu yapı işe yaramıştır. Fakat bölgede dış güçler varlık göstermeye
başlayınca ve buradaki idareler ile ilişkiler tesis
edince klasik uygulama sarsıntı geçirmiştir. Bu
şekilde her biri birer çekişme alanı olan Kuveyt,
Katar ve Bahreyn özellikle Osmanlı-İngiliz çekişmelerine sahne olmuştur. İngilizler bölgede
gösterebildikleri askeri güçleri ve ticaretleri sayesinde bu emirlikleri elde etmeye çalışırken;
Osmanlı Devleti de hilafet hukukunu kullanarak
buralardaki varlığını sürdürmeye çalışmıştır. Bu
çekişme 1913 yılına kadar sürmüş ve bu tarihte
her üç emirliğin statüsünü belirleyen Osmanlıİngiliz anlaşması yapılmıştır. Bu anlaşma hakkıyla uygulama zemini bulmadan I. Dünya Savaşı başlamış ve bölge fiili olarak İngiliz işgaline
uğramıştır. Bu işgal 1970li yıllara kadar sürecek
ve bu emirlikler ancak bu tarihten sonra bağımsızlaşarak devletleşmeye başlayacaklardır.
140
3
Modern Ortadoğu Tarihi
Birleşik Arap Emirliklerinin ortaya çıkışı açıklayabilme
Takriben Basra Körfezi’nin ortasında altısı Körfez tarafında yedincisi Uman Körfezi’nde olan
Emirliklerin bir araya gelmesi ile oluşturulan
küçük devletlerdendir. Umman ile Katar arsında bulunan bu coğrafya daha çok Merkezi Arabistan ve Umman taraflarından gelen kabileler
ile sahilde eskiden beri yaşayan kabilelerden
oluşmaktaydı. Geleneksel şeyhlik idaresi altında
varlıklarını sürdüren bu kabile federasyonlarında el Kavasım, 19. Yüzyılın başlarında önemli
bir deniz gücü idi ve İngilizlerin bölgede ticaret
yapmalarına engel teşkil ediyordu. Aynı yıllarda
daha iç taraflarda Liva bölgesinde başka bir kabile konfederasyonu Beni Yas al bu Falah ailesinin kontrolünde başka bir güç olarak ortaya çıkmıştı. Bu gelişmeleri kendi geleceği için tehdit
olarak gören İngilizler el Kavasım’ın başkentleri
Re’su’l-Hayme’yi topa tutarak bölgede en ciddi
ilk askeri harekatını yaparak yerli şeyhliklerin
gönlüne korkuyu salmışlardır. Bunun ardından 1820 yılından itibaren çeşitli şeyhlikler ile
yaptıkları anlaşmalar sayesinde bir mütareke
dönemi sağlamışlardır. Bu anlaşmaya dahil olan
şeyhliklere Trucial Emirates adını vermişlerdi.
Bunlardan biri de Şeyh Zayed’ın kontrolündeki
Abu Dabi Şeyhliği idi. Zamanla bölge emirleri
üzerinde de etkin bir şahsiyet olan Şeyh Zayed
önce şeyhlikler arasında yakınlaşmayı sağlamış,
İngilizlerin bölgeyi terk edeceği sıralarda da
bütün şeyhlikleri toplayarak bir Birleşik Arap
Devletini tartışmışlardır. Toplanan dokuz şeyhlikten önce altısı sonra da biri bu fikri onaylayarak, İngilizlerin bölgeyi terk etmesi ile BAE’ni
kurmuşlardır.
4
Umman Sultanlığını tanımlayabilme
Esasında tam bir Körfez ülkesi olmayan Umman
Hint Okyanusuna açılan mevkisi ile oldukça cazip bir yerde bulunmaktadır. Uzun sahillerinin
yanı sıra savunmaya elverişli dağ ve çölleri olan
Umman tarih boyunca en az istila gören ülkelerden bir tanesidir. Bu yüzden daime gizemini
korumuştur. Portekizliler Hürmüz boğazından
geçerek önce Körfez’de tutunmak istemişlerdir. Karşılarında Osmanlıları bulunca da Hürmüz boğazına geri dönerek burada tutunmaya
çalışmışlardır. Bu durum Umman tarihini de
etkileyecek ve 1650 yılına kadar yaklaşık yüzeli yıl sürecek bir işgal dönemi yaşatır. Ancak
Onsekizinci yüzyılda Ya’rûbi hanedanı elinde
hızla gelişen Umman büyük bir deniz ve ticaret imparatorluğuna dönecektir. Kısa zamanda sınırları Doğu Afrika’ya kadar ulaşacak ve
hatta başkentini bile Zengibara nakledecektir.
Fakat oturmuş bir siyasi sistemi olmadığı için
hanedanlık içindeki kavgalar ülkeyi iki siyasi
bölgeye ayıracaktır. Umman’ın hızlı düşüşünde
hiç şüphesiz buharlı gemilerin icat edilmesinin
de rolü olmuştur. Geleneksel yelkenliler ile artık
batı gemileriyle rekabet edemez duruma gelmiştir. Ayrıca Süveyş kanalının açılması ile kendi
ticaret güzergâhı da kısmen önemini yitirmesi
Umman’ı etkilemiştir. Diğer taraftan Fransızların Mısır’ı alma teşebbüsleri karşısında İngiltere
Hindistan yolunu güvene almak için Umman ile
anlaşma yolunu arıyordu. Ülkenin içinde bulunduğu sıkıntılı durumdan istifade ederek 1798 yılında Umman ile yaptığı anlaşmadan sonra İngilizler her şeye müdahale etmeye başlamışlardır.
Bu müdahale günlük siyasette olduğu kadar
Sultanların/İmamların değişiminde de kendini
göstermiştir. Bu durum zamanla güçsüzleşen
ve İmamları İngilizlerin elinde oyuncak olan
bir ülke yaratmıştır. 1970 yılında Sultan Kabûs
idareyi ele geçirdikten sonra Ülkede yeniden
kalkınma hamlesi başlatılarak bugünkü Umman
meydana getirilmiştir.
5. Ünite - Körfez Ülkeleri: Kuveyt, Katar, Bahreyn, Birleşik Arap Emirlikleri ve Umman Sultanlığı
141
Kendimizi Sınayalım
1. Basra Körfezi’ndeki en eski yerleşim yerlerinin
hangi tarihlerden itibaren iskân aldığı kabul edilir?
a. M.Ö 4000
b. M.Ö 2500
c. M.Ö 1500
d. M.S 2500
e. M.S 4000
6. Katar’ın bilinen bir ülke haline gelmesini sağlayan
çekişme aşağıdakilerden hangisidir?
a. Osmanlı-İngiliz
b. Osmanlı-İran
c. Osmanlı-Portekiz
d. İngiliz-Fransız
e. İngiliz-İran
2. Ortaçağda radikal bir mezhep olan Karmatilerin
Körfez’de ticareti engellemek için merkez edindikleri
bölge aşağıdakilerden hangisidir?
a. Kuveyt
b. Katar
c. Bahreyn
d. Umman
e. Lahsa
7. Bahreyn’i meydana getiren iki ana ada aşağıdakilerden hangisidir?
a. Manama-Muharrak
b. Muharrak-Cidde
c. Sidre-Nebi Salih, Cidde,
d. Cidde-Manama
e. Ummu Nassan-Ummu Suban
3. Portekizlilerden sonra Basra körfezinin önemini
kavrayan ikinci Avrupalı güç aşağıdakilerden hangisidir?
a. Farnsa
b. İngiltere
c. Venedik
d. Hollanda
e. İspanya
4. Trucial System/Mütareke Sistemine en son katılan
emirlik aşağıdakilerden hangisidir?
a. Acman
b. Şarıka
c. Re’su’Hayme
d. Bahreyn
e. Ummu’l-kavain
5. Kuveyt şeyhi Mübarek’e II. Abdülhamid’in verdiği
rütbe aşağıdakilerden hangisidir?
a. Kapıcıbaşılık
b. Serkatiplik
c. Beylerbeyilik
d. Mirmîranlık
e. Serçavuşluk
8. Aşağıdakilerden hangisi Veraset sisteminin olduğu
BAE’de devlet başkanlığını elinde bulunduran ailedir?
a. En-Nahayan
b. El-Sabah
c. El-Sanî
d. El-Halife
e. Al bu Falah
9. Aşağıda verilen Körfez ülkelerinin hangisinde yerli
halk nüfusun %20 sinin altındadır?
a. Bahreyn
b. Katar
c. Kuveyt
d. BAE
e. Umman
10. Portekizliler’in Umman’dan çıkarılma tarihi aşağıdakilerden hangisidir?
a. 1508
b. 1550
c. 1650
d. 1750
e. 1809
142
Modern Ortadoğu Tarihi
Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı
Sıra Sizde Yanıt Anahtarı
1. a
Sıra Sizde 1
Basra Körfezi’nin jeopolitiğini belirleyen en önemli
faktör, coğrafi mevkisi ve sahip olduğu petrol ve doğal
gaz kaynaklarıdır. Dünyanın en önemli geçit yollarından biri olan Basra Körfezi geçmişte doğu-batı ekseninde bir ticaret rotası iken bugün de dünya endüstrisini besleyen petrol ve doğal gazın hem üretildiği ve
hem de nakledildiği güzergâh olması hasebi ile dünya
nazarında vazgeçilmez bir bölgedir.
2. c
3. d
4. d
5. d
6. c
7. a
8. a
9. d
10. c
Yanıtınız yanlış ise “Basra Körfezi ve Jeopolitiği” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Basra Körfezi ve Jeopolitiği” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Basra Körfezi ve Jeopolitiği” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Basra Körfezi ve Jeopolitiği” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Kuveyt” konusunu yeniden
gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Katar” konusunu yeniden
gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Bahreyn” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Birleşik Arap Emirlikleri”
konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Birleşik Arap Emirlikleri”
konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Umman” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Sıra Sizde 2
İngiltere’nin 1820lerden itibaren Körfez’deki bazı şeyhlikler ile yaptığı anlaşmaların meydana getirdiği yapıya
denmektedir. İngiltere Körfez şeyhlikleri ile yaptığı anlaşmalarda kendi ticaret trafiğinin kesilmesini engellemeyi amaçladığı gibi zaman içinde bölgede himaye
sistemini geliştirmeyi de hedeflemiştir. Nitekim bu himaye sistemi 1970li yıllara kadar devem edecektir.
Sıra Sizde 3
Micro State/Küçük Devlet, Körfez’de yüzölçümleri ve
nüfusları bakımından küçük ama kaynakları bakımından zengin ülkeler anlamına gelmektedir. Bu devletler
Kuveyt, Katar, Bahreyn, BAE, Umman’dan oluşmaktadır. Bu ülkeleri gelecekte bekleyen en önemli sorunlar,
demografilerinin değişmesi, nüfus sorunları, ekonomilerinin sadece petrol ve doğalgaz ihracına dayalı
olmasının doğuracağı sorunlar ile siyasi ve mezhebî
çekişmelerdir.
5. Ünite - Körfez Ülkeleri: Kuveyt, Katar, Bahreyn, Birleşik Arap Emirlikleri ve Umman Sultanlığı
143
Yararlanılan Kaynaklar
Abu Hakima, Ahmed Mustafa, (1972). “The Development of the Gulf States”, The Arabian Peninsula
Society and Politics (ed. D. Hopwood), London.
Anscombe, F. F., (1997). The Ottoman Gulf and the
Creation of Kuıvait, Sa’udi Arabia and Qatar,
New York.
Bilge, Mustafa L., “Birleşik Arap Emirlikleri”, Türkiye
Diyanet Ansiklopedisi (TDVİA), VI, 200203.
Choueiri, Youssef M. (editör), (2011). Ortadoğu Tarihi, (Türkçesi: Fethi Aytuna) İstanbul.
Davidson, Christopher M., “The United Arab Emirates”, Power and Politics in the Persian Gulf Monarchies, Davidson, Christopher M. (ed.) London
(Bu Ünitenin BAE kısmında bu makaleden geniş
bir şekilde istifade edilmiştir)
Dickson, H. R. P., (1949). The Arab of the Desert,
London.
El Mansûr, Abdülazîz Muhammed, (1980). et
Tetavuürü’s Ssyâsî li Katar fi’l-fetreti mâ beyne
1869-1916, Kuveyt.
Er Reşîd, Abdülazîz, (1344). Tarîhu’l Kuveyt, Bağdad.
Floor, Willem, Hakimzadeh, Farhad, (2007). The Hispano Portuguse Empire.., Acta İranica, Iran Heritage Foundation.
HeardBey, Frauke, (1996). From Trucial States to United Arab Emirates: A Society in Transition, London.
Institute du Monde Arabe, (1999). Bahrein, La civilisation des deux mers, Paris.
Kelly, J.B., (1968), Britain and the Persian Gulf, London.
Kurşun, Zekeriya, (2004). Basra Körfezi’nde Osmalı
İngiliz Çekişmeleri: Katar’da Osmanlılar, Ankara.
Kurşun, Zekeriya, (1998). Necid ve Ahsa’da Osmanlı Hakimiyeti, Vehhabi Hareketi ve Suud
Devleti’nin Ortaya Çıkışı, Ankara.
Kurşun, Zekeriya, (2000). “Controversies Over Bahrain Between Britain and the Ottomans in the 19th
Century”, Turkish Review of Middle East, 10, İstanbul.
Küçük, Cevdet – Bilge, Mustafa L., “Kuveyt”, Türkiye
Diyanet Ansiklopedisi (TDVİA). İstanbul.
Perry, Glenn E., (1983). The Middle East, Fourteen
Islamic Centuries, New Jersey.
Peterson, J.E., (1978). Oman in the Twentieth Century: Political Faundations of an Emerging State,
London.
Rush, Alan, (1987). Al Sabah: History Genealogy of
Kuwait’s Ruling Family: 17521987, London.
Slot, B.J., (2003). Mubarak Al Sabah, Founder of Modern Kuwait 18961915, Leidschendam
Slot, B.J., (1993). The Arabs of the Gulf 16021784, Leidschendam.
Süleyman Nutki, (1317). Basra Körfezi Rehberi, İstanbul.
Valery, Mark, (2011). “Oman”, Power and Politics in
the Persian Gulf Monarchies, Davidson, Christopher M. (ed.), London (Bu Ünitenin Umman
kısmında bu makaleden geniş bir şekilde istifade
edilmiştir)
Wilkinson, J.C., (1964). “A Sketch of the Historical Geography of the Trucial Oman down to the Beginning of the Sixteenth Century”, The Geographical
Journal, Vol. 130, No. 3 (Sep., 1964)
Zahran, Said Rosemarie, (2002). The Making of the
Modern Gulf States, UK (Bu Ünitenin Bahreyn,
BAE ve Umman kısmında bu eserden geniş bir şekilde istifade edilmiştir)
Sorularla Öğrenelim
TAR310U - MODERN ORTADOĞU TARİHİ
Ünite 5: Körfez Ülkeleri: Kuveyt, Katar, Bahreyn, Birleşik Arap Emirlikleri ve Umman Sultanlığı
Tarih İçinde Basra Körfezi
1. Basra Körfezi neresidir?
Cevap: Literatürde Fars/İran Körfezi (Persian Gulf), Basra Körfezi ya da Arap Körfezi diye geçmektedir. Arap Yarımadası ile İran’ın
güneybatısında yer alan ve Arap Denizi ile Hürmüz boğazını bağlayan 600 mil/965 km. uzunluğundaki suyoludur. Antik çağlardan
itibaren Doğu ile Mezopotamya, buradan da Avrupa’ya uzanan “baharat ve ipek yolu” üzerindeki en önemli ve ünlü ticaret yollarından
bir tanesidir. Farklı isimler ile anılmasının sebebi tarih boyunca farklı egemenliklerde kalmasından kaynaklanmaktadır.
2. 17. yüzyılın başlarından itibaren Basra Körfezi'nde Portekizlilerin yerini alan iki ülke hangileridir?
Cevap: Hollanda ve İngilizlerin ilgisi zamanlama bakımından aynı dönemlere rastlamaktadır. Her ikisi de 17. Yüzyılda Körfez’in
önemini kavramışlardı. Daha çok uzakdoğu baharat ticaretinde söz sahibi olmak için kurulan İngiliz Doğu Hindistan Şirketi (EIC: 1600)
ile Hollanda Doğu Hindistan Şirketi (V.O.C: 1602) zaman içinde Körfez’i de faaliyet alanlarına alarak Portekizlilerin yerine geçtiler.
Körfezi ticari ilgilerine ilk alanlar Hollandalılar olsa da 18. yüzyılın son çeyreğinde geri çekilmeye başlayınca, İngilizler rakipsiz
kaldılar.
3. 1970'li yıllardan sonra İngilizlerin Basra Körfezi bölgesinden çekilmesi neye yol açmıştır?
Cevap: 1970li yıllardan itibaren İngilizlerin bölgeden çekilmesi ile de buralarda yüz ölçümü ve nüfus bakımından “micro state/küçük
devlet” denilen ama kaynakları ve bulundukları coğrafya açısından jeopolitiği yüksek devletler ortaya çıktı. Suudi Arabistan hariç bu
devletlerin birçoğu her ne kadar batılıların dizayni ile meydana gelmiş ise de zaman içinde kendi siyasetlerini de belirleme yoluna
gitmişlerdir. Bu maksatla çoğu konuda müşterek hareket etme becerisi gösteren bu devletlerin en önemli birleştirici kurumları 1981
yılında kurulan Körfez İşbirliği Teşkilatı’dır (The Gulf Cooperation Council). Küçük devletlerin bağımsızlıklarını kazanması akabinde
Suudi Arabistan’ın önerisi ile hayata geçirilen teşkilat, üyeleri arasında özellikle ekonomik entegrasyonu sağlama yolunda büyük adımlar
atmıştır.
Kuveyt
4. Kuveyt'in coğrafi özellikleri nelerdir?
Cevap: Basra Körfezi’nin kuzeybatısında yer alan ülkenin resmi adı “Devletü’l-Kuveyt”tir. Arap Yarımadası’nın kuzeydoğusunda,
Suudi Arabistan ile Irak arasında yüzölçümü 17.818 km2 olan küçük bir ülkedir. Ülke, Şattülarap deltasının güneyinde, büyük gemilerin
girmesine elverişli derin bir körfezin çevresinde yer alır. Kuveyt Körfezi denilen ve doğu-batı doğrultusunda uzunluğu 80, kuzey-güney
doğrultusunda genişliği 20 kilometreyi bulan büyük bir girintiden oluşmaktadır. Kuveyt Körfezi’nin hemen karşısında oldukça stratejik
bir mevkisi olan Feyleke ve Mesken adında iki adası bulunmaktadır. Bu doğal liman yapısı ile büyük tonajlıgemilerin girebildiği bir yer
olması 17. yüzyıldan itibaren ilgi odağı olmasını sağlamıştır. Başkenti Kuveyt şehridir. Resmî dili Arapça olmakla birlikte İngilizce de
yaygın bir şekilde kullanılmaktadır. 2013 verilerine göre nüfusu 2.695.316 olarak tespit edilmiştir. Ancak bu nüfusun yarısına yakını
Kuveytli iken yaklaşık % 35’i diğer Arap ülkelerinden, geri kalanları ise özellikle Hindistan ve diğer Asya ülkelerinden çalışmak
amacıyla burada bulunanlardan oluşmaktadır. Yerli ahali ise Necid ve İran taraarından gelip buraya yerleşen kabilelerden oluşmaktadır.
Müslüman nüfus Sünni ve Şii olmak üzere iki ana gruptan meydana gelmektedir. Oranlar çoğu kere karşılıklı olarak abartılı verilmekle
birlikte, % 60-70 Sünni; % 30-40 Şii’dir. Göçmen nüfusun içinde Hıristiyan, Hindu ve Parsi’ler bulunmaktadır. Nüfusun çoğu Kuveyt
şehri etrafında gelişen ve onunla bitişen şehirlerde yaşamaktadır. Ülke, El-Asıme, Ahmedî, Fervâniye, Cehrâ, Havallî ve Mubarek el
Kebir isimleriyle altı valilik bölgesine ayrılmıştır.
5. 1899'da Mübarek el-Sabah'ın İngilizlerle yaptığı gizli anlaşmanın içeriği neydi?
Cevap: 1899 yılında şeyh ve vârislerinin İngiltere’nin izni olmadan başka bir devletin temsilcisini kabul etmeyeceklerini şart koşan gizli
bir anlaşma yaptılar. Buna karşılık İngilizler, Şeyh Mübarek’e 1000 sterlinlik bir tahsisat bağladı. Şeyh Mübarek siyasi davranarak
İngilizlere istedikleri yazılı garantiyi vermedi ise de topraklarının bir kısmını kiraladığına dair bir belgeyi imzaladı. Aslında bu belge de
İngilizlere gerektiğinde müdahale hakkı veriyordu. Gelişmelerden şüphelenen Osmanlı Devleti, Basra liman memurunu Kuveyt’e
gönderdi. Memurun şeyh tarafından kabul edilmemesi şüpheleri arttırdı. Ardından meseleyi tetkik etmek için bölgeye yeni bir heyet
gönderildi ise de Mübarek anlaşmayı inkâr etti. Hatta Mübarek, II. Abdülhamid’e, devlete olan bağlılığını bildiren bir mektubu yazdı.
Artık iki taraf da siyasi davranıyordu. II. Abdülhamid bir dış müdahaleden endişe ederek Mübarek’i, O da devleti idare ediyordu.
Nitekim Şeyh Mübarek’e ikinci dereceden Mecîdî nişanı verildi ve mîr-i mîrânlik rütbesiyle paşa yapıldı (20 Mayıs 1900). O da bu ilgiye
karşılıksız kalmadı ve Kuveyt’te kendi parasıyla tamir ettirdiği camiye Padişah’ın adını verdi. Basra vilâyetini ziyaret eden Mübarek (1724 Kasım 1900) Kuveyt’e hiçbir yabancı devleti sokmayacağına ve Osmanlı Devleti’ne bağlı kalacağına dair Vali Muhsin Paşa’ya söz
vermesine rağmen İngiltere ile imzaladığı gizli antlaşmaya da sadık kaldı.
6. Kuveyt bağımsızlığına hangi yıl kavuşmuştur?
Cevap: 1961 yılında bağımsızlığına kavuşan Kuveyt hemen Arap Birliği üyeliğine de alındı. Fakat bu bağımsızlığı Irak, toprakların
aslında kendi parçası olduğu gerekçesiyle tanımadı ve Arap Birliği’ne de karşı çıktı.
7. Mübarek el-Sabah ne zaman ölmüştür?
Cevap: Modern Kuveyt’in kurucusu kabul edilen Mübarek el Sabah’ın vefatında (28 Kasım 1915) halk, İngiliz müdahalesi olmadan
büyük oğlu Cabir’in şeyhliğinde birleşti (Aralık 1915).
Katar
8. Katar'ın coğrafi özellikleri nelerdir?
Cevap: Arap yarımadasının kuzeydoğu sahilinde, Basra Körfezi’nin güneybatısındaki Bahreyn ve Bahrülbenât körfezleri arasında
kuzeye doğru uzanan yarımada üzerinde yer alan küçük bir ülkedir. Başşehri Devha/Doha ‘dır. Yüzölçümü 11.586 km2 olup yabancılar
ile birlikte nüfusu iki milyon civarındadır. Resmi dili Arapça olmakla birlikte İngilizce de yaygın bir şekilde kullanılır. Güneyden Suudi
Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri’nin çevirdiği; genelde çöl ve alçak kumlu tepelerden ibaret olan arazisi tarıma uygun değildir;
iklimi sıcak ve kuraktır. Çok büyük petrol ve doğalgaz yataklarına sahip olan Katar son yıllarda ayrıca sanayileşmeyede önem vermiştir.
Nüfusun çoğunluğu yerli halktan çok petrol sektöründe çalışan İran ve Pakistan kökenli göçmenlerle, başkayerlerden gelen işçilerden
meydana gelmektedir. Coğrafyanın küçük olması, günümüzde bir paylaşım problemlerinin olmaması ve refah düzeyinin yüksekliği
sayesinde kabileler arasında uyum olmasına rağmen “Katarlı” olmak bir kimlik anlamına gelmemektedir. Yine hemen herkes kendisini
diğer Körfez Arapları gibi mensup oldukları aile ve kabileleri ile tanımlamaktadırlar.
9. İngilizler ile Katar Emiri Abdullah arasında imzalanan himaye antlaşmasının tarihi nedir?
Cevap: Birinci Dünya Savaşı ile birlikte bölgedeki Osmanlı varlığı tamamen sona erdi. Savaş sırasında Basra Körfezi’nde büyük etkinlik
gösteren İngilizler, 3 Kasım 1916’da Katar Emiri Abdullah ile diğer Körfez şeyhleriyle yaptıklarına benzer bir himaye antlaşması
imzaladılar.
10. Katar bağımsızlığına hangi tarihte kavuşmuştur?
Cevap: İngilizlerin bölgeyi terk etmesinden sonra bağımsızlığına kavuşan Katar (3 Eylül 1971) hemen arkasından Arap Birliği’ne ve
Birleşmiş Milletler’e üye oldu.
Bahreyn
11. Bahreyn'in coğrafi özellikleri nelerdir?
Cevap: Basra Körfezi’nde Suudi Arabistan’ın Doğu sahilleri ile Katar’ın batısında yer alan iki büyük ve otuzdan fazla küçük adacıktan
oluşan küçük bir ada devletidir. Adaların toplamı 760 km2 meydana gelmektedir. Bahreyn, Mename (başkent) ve Muharrak adıyla
birbirine deniz doldurularak bağlanan iki ana adadan oluşurken etrafında daha birçok küçük ada ve adacıklar (Sidre, Nebi Salih, Cidde,
Ummu Nassan, Ummu Suban gibi.) bulunmaktadır. Denizciler için uygun olması hasebiyle Körfez’de deniz faaliyetlerinin
başlamasından itibaren iskân aldığı kabul edilmektedir. 2013 tahminlerine göre nüfusu 1.281,332’dir. Ancak bu nüfusun %46si yerli
%54’ü ise yabancılardan oluşmaktadır. Tarih boyunca çeşitli yerlerden göç alan Bahreyn halkı heterojen bir yapı göstermektedir. Yerli
halk merkezi Arabistan ve İran’dan gelen Arap ve Fars kökenli kabilelerden oluşmaktadır. Ülkenin %81’i Müslüman, geri kalanı ise
çoğunluğu Hıristiyan olmak üzere diğer dinlere mensup göçmenlerdir. Müslüman nüfusun yarısı Sünni diğer yarısı da Şii’dir (bazı
kaynaklara göre ise Şiiler daha fazladır). Sünni ve Şii toplum arasında ciddi bir ayrışma olup, Sünniler “Bahreynî” (Bahreynli); Şiiler de
aynı anlama gelen “Bahranî” şeklinde kendilerini ifade etmektedirler. Sünni kabileler Necid (merkezi Arabistan) veya Havale (İran
tarafından gelen Araplar) gurubuna mensupturlar. Ayrıca, el Rumeyhi, el Musallem, Devasir ve Sudan isimli kabileler de bulunmaktadır.
Basra Körfezi’ndeki stratejik mevkisi ve Körfez petrolünü açık denizlere ulaştıran bir noktada olması Bahreyn’e özel bir jeopolitik önem
kazandırmaktadır. 1986 yılında, Bahreyn ile Suudi Arabistan’ın Dammam kenti arasında yaklaşık 25 kilometrelik bir köprü yapılarak iki
ülke fiziki olarak birbirine bağlanmıştır.
12. İngiliz nüfuzunun Bahreyn'de yerleşmesine imkân sağlayan olayların başında ne gelir?
Cevap: 1921-1926 yıllarında Major Clive Daly İngiliz siyasi memuru olarak burada görev yapmıştır. 1926 yılında Sir Charles Belgrave
Bahreyn Şeyhi’nin danışmanı sıfatı ile bölgeye yerleştirmiş ve bu görevi 1957 yılına kadar sürmüştür. Bu iki kişinin Modern Bahreyn
Devleti’nin kurumlarının oluşmasında önemli katkıları bulunmaktadır. Özellikle 1923 yılında Şeyh İsa el Halife İngiliz subaylarınca
emirlikten alınarak oğlu Şeyh Hamed b. İsa’nın göreve getirilmesi ile başlayan uzun süreç İngiliz nüfuzunun iyice bölgeye yerleşmesine
imkân tanımıştır. Bu süreçte Bahreyn halkı gerek İngiliz tarzı kurumlar ve gerekse belediye ve seçimleri ile tanışmışlardır.
13. Bahreyn bağımsızlığını hangi tarihta ilan etmiştir?
Cevap: 15 Ağustos 1971 yılında Bahreyn bağımsızlığını ilan etti ve el Halife ailesinden Şeyh İsa Emir unvanı ile yeni devletin başı oldu.
Birleşik Arap Emirlikleri
14. Birleşik Arap Emirlikleri'nin coğrafi özellikleri nelerdir?
Cevap: Birleşik Arap Emirlikleri (Resmi adı: El-İmâratü’l-Arabiyyetü’l-Muttehide) Körfez’in ortasında yer alır. Kuzey ve kuzeybatıdan
Körfez’in suları, batıda Katar ve Suudi Arabistan güneyde ise Umman ve ayrıca Suudi Arabistan toprakları ile çevrilidir. Katar’dan Re’s
Musandam’a kadar doğu batı istikametinde Körfez’de 644 km uzunluğunda sahili bulunmakta ve ülkeyi meydana getiren yedi emirliğin
altısı (Abu Dabi, Debi (Dubai), Şarıka, Acman, Ummu’l-Kayveyn, Re’su’l-Hayme) bu sahilde yer alırken; yedinci emirlik olan Fucayre
ise Umman tarafında 90 km boyunca uzanan sahil kesiminde yer almaktadır. Ülkenin yüz ölçümü 83.600 kilometrekaredir. Bu
büyüklüğü ile Körfez İşbirliği Ülkeleri arasında Suudi Arabistan ve Umman’dan sonra üçüncü sırada yer almaktadır. Ülke topraklarının
çoğunluğu sahralardan oluşmaktadır. Ancak bu sahralarda ziraat ve hurma yetiştiriciliğine uygun önemli birkaç vaha yer almaktadır. Su
kaynakları olan, Ayn, Eâc ve Liva isimli bu vahalar bölgenin de ilk iskân alanları olarak bilinmektedir. Hürmüz Boğazı’na açılan
stratejik mevkisi geçmişte ticaret gemilerinin bugün ise petrol tankerlerinin geçiş yolu üzerinde olması bölgenin jeopolitiğini
oluşturmaktadır. Geçmişte balık ve inci avcılığı ve ticaret için makul bir göç alan BAE, petrolün keşfinden sonra hızla yabancı göçüne
açılmıştır. 2013 ortalamalarına göre ülkede 5.472. 977 kişi yaşamaktadır. Resmi dili Arapça olmakla birlikte Farsça, İngilizce, Hintçe ve
Urduca da yaygın şekilde konuşulmaktadır. Sadece toplam nüfusun %19’u (İmâratî) yerli iken geri kalanı yabancılardan oluşmaktadır.
Bu demografik yapı Körfez ülkeleri arasında BAE’ni özellikli kılmaktadır. Ülkede diğer Arap ülkeleri ve İran kökenliler, güney ve doğu
Asyalı ve hatta batılılar yaşamaktadır. Ülkenin yerli nüfusunun %20sinden azının yerli/İmâratî olması gelecek için ciddi kaygılar
yaratmaktadır. Bu dağılıma rağmen ülkede yaşayanların büyük çoğunluğu (%96) Müslüman olup bunlardan % 16 kadarı Şii’dir. Nüfusun
geri kalanı Hıristiyan ve Hindular’dan oluşmaktadır. BAE’nin başkenti Abu Dabi şehridir ve burası ülkenin kurucusu sayılan el-Bu Falah
ailesinin de merkezi olup ülke yüzölçümünün de büyük bir kısmını oluşturmaktadır. BAE esasında Mütareke Şeyhlikleri (Trucial States)
olarak bilinen yedi ailenin oluşturduğu bir konfederasyondur.
15. Birleşik Arap Emirlikleri hangi yıl kurulmuştur?
Cevap: Başlangıçta dokuz emirliğin iştiraki ile kurulması düşünülen birlik, Katar ve Bahreyn’in tereddütleri ve bağımsız birer devlet
olma arzuları yüzünden tamamlanamadı. Ancak Re’sul Hayme hariç altı emirlik yapılan bir sözleşme ve anayasa ile 1971 yılında BAE’ni
kurmuşlardır. 1972 yılında yedinci emirlik de konfederasyona gireceğini açıkladı ve bugünkü BAE meydana geldi.
16. Bae'yi oluşturan emirlikler hangileridir?
Cevap: BAE’ni oluşturan Emirlikler: 1) Abu Dabı 2) Dubai 3) Şarıka 4) Acman 5) Ummu’l-Kayveyn 6) Fuceyra 7)Re’su’l-Hayme
(1972’de birliğe katıldı)
Umman
17. Umman'ın coğrafi özellikleri nelerdir?
Cevap: Basra Körfezi’nin sonunda Arap Denizi, Umman Körfezi Suudi Arabistan ve Yemen ile çevrili ve resmi adı Saltanatu
Umman/Umman Sultanlığı’dır. Başkenti Maskat şehri olup, resmi dili Arapça’dır. Ancak İngilizce, Belucî, Urduca ve Hindistan dilleri
de yaygın bir şekilde kullanılmaktadır. Sadece Re’s Musandam tarafı Körfez’e bakan ülkenin büyük bir bölümü Umman Körfezi’ndedir.
Yüzölçümü 309.500 kilometrekare olan ülkenin 2013 yılı itibari ile nüfusu 3.154.134’tür. Halkı Arap, Beluci, Pakistanlı, Hint,
Bengladeş, Sri Lanka ve Doğu Afrikalılar’dan oluşmaktadır. Ancak Doğu Afrikalılar’ın birçoğu 1960li yıllarda buraya göç etmiş olup
Umman vatandaşı olmuşlardır. Yerli halkın % 75’i İbadî mezhebine mensup Müslümanlar’dır. Geri kalanları ise Sünni, Şii Müslüman ile
Hindulardan oluşmaktadır. Ülke’de bir anayasa mevcut olmayıp, İslamî kurallar ve kısmen Anglosakson kanunları ile idare edilmektedir.
18. İbadilik nedir?
Cevap: İslam Tarihinde ortaya çıkan ilk muhalif hareket olan Hariciliğin ılımlı bir kolu olup, Umman ve kısmen bazı Kuzey Afrika
ülkelerinde yayılmıştır. Umman’da kabileler arası yakınlaşmayı ve bir nevi sosyal bütünlüğü sağlayan inanç sistemidir. 9. Asırdan
itibaren Umman’da idare kuran İbadilere göre hem dini ve hem de siyasi lider İmam’dır. İmam ilimde ehil kimselerden seçilir ve işleri
şura ile görür. Bu anlayış hanedanlıkların oluşmasını engellemesine rağmen çoğu kere Umman imamları elit ailelerden gelmişler ve
bugün olduğu gibi ülke hanedanlıklar ile idare edilmiştir.
19. Sultan Said b. Teymur ve Sultan Kabus arasındaki görüş farklılıkları nelerdir?
Cevap: Uzun yıllar süren iktidar döneminde Sultan Said b. Teymur, adeta bilinçli bir şekilde ülkesinde hiçbir gelişmenin olmasını
istemedi. Halkın eğitilmesi halinde tehlike yaratacağını düşünüyordu. Ülkedeki tek hastane Amerikalı misyonerler tarafından
kurulmuştu. Yapılan tek yol Maskat ile Mitra arasındaydı. Üstelik petrol ile birlikte ülkenin gelirleri artmıştı ama o bunları kamu yararına
harcamayı reddediyordu. Tabii olarak petrol imtiyazlarını ellerinde bulunduran İngilizler de bu durumdan etkilenmekte idiler. Sultanın
danışmanları onlar idi ve bir şekilde tepkiler onlara da yönelebilirdi. Nitekim siyasi faaliyet gösteren guruplar İngilizleri de hedef
almışlardı. Aslında Kabûs da babasının idaresinden memnun değildi ve muhalefet ile işbirliğine girmişti. Bu şartlar altında Sultan Said,
oğlu lehine tahtından feragat etmeye zorlandı ve 23 Temmuz 1970 yılında oğlu Kabûs Umman Sultanı oldu. Bu değişiklik muhalefetin
yapması muhtemel diğer devrimlere tercih edildiği için Körfez şeyhlikleri ve İran tarafından da kabul gördü. Hatta bazı yazarlar, Said b.
Teymur’un saltanat yıllarına Umman tarihinin “Karanlık Çağı”, buna mukabil oğ lunun dönemine de “Rönesans” (Nahda) adı verecektir.
20. Sultan Kabus'un 1996'da yayınladığı sultan iradesinin içeriği nedir?
Cevap: Sultan Kabûs 1996 yılında devletin temel yasası olarak bir irade daha yayımladı. Buna göre Umman bir Arap ve İslam devletidir.
İslam, devletin resmi dini, Arapça ise resmi dilidir. Yasamanın kaynağı şeriattır. Hükümet şekli verasete dayalı saltanattır, adalet, şura ve
eşitliği esas alır. Sultan Kabûs devletin her şeyini ellinde tutmakla birlikte bazı yetkilerini atadığı bakanları aracılığı ile kullanmaktadır.
Yaptığı kalkınma hamleleri ve eğitim yatırımları ile kendisini halkına kabul ettirmiş, hatta ülkenin milli bayramı olarak O’nun doğum
günü (18 Kasım) seçilmiştir. Kabûs bu haliyle gücünü kabilelerden ve geleneksel aile gücünden alan diğer Körfez idarecilerinden
farklılaşarak bölgede modern gerçek bir kral olmuştur. Özellikle çevresindekilerin, hatta bakanların ticaret yapmalarına izin vererek
kendisini destekleyecek güçlü yeni bir sınıf yaratmıştır.
TAR310U - MODERN ORTADOĞU TARİHİ
Ünite 5 - Alıştırma Soruları
1 ) Trucial System/Mütareke Sistemine en son katılan emirlik aşağıdakilerden hangisidir?
A ) Bahreyn
B ) Ummu’l-kavain
C ) Acman
D ) Şarıka
E ) Re’su’Hayme
Çözüm : 1809 yılında Kavasım’ın başkenti Re’su’l Hayme kuşatıldı ve donanmaları tamamen tahrip edildi.
İngilizlerin bu tavrı civardaki emirlikleri de korkuttu. Aynı akıbete uğramak istemeyen Körfez emirlikleri (Ummu’l Kavain, Ajman, Abu
Dabi, Dubai geç tarihte ise Bahreyn) 1820 yılından itibaren İngilizler ile anlaşma yolunu tercih etti.
Doğru cevap A şıkkıdır.
2 ) Aşağıdakilerden hangisi Katar'da yaşayan kabilelerden birisi değildir?
A ) Orissa
B ) Benî Hacir
C ) Rayhât
D ) Naîm
E ) el Kebese
Çözüm : Katar'ın yerli ahalisi Necid içlerinde buraya gelerek yerleşen Arap kabileleridir. Bugün Katar’da Benî Hacir, el Menâsır, el
Ka’bât, Rayhât, Naîm ve el Kebese gibi kökü merkezi Arabistan’a dayanan kabileler yaşamaktadır.
Doğru cevap A şıkkıdır.
3 ) I. Geniş inci yataklarına sahiptir.
II. Tarih boyunca farklı egemenlikler altında olmuştur.
III. Eski zamanlardan beri balıkçılıkla geçinilmiştir.
Yukarıdakilerden hangileri Basra Körfezi ile ilgili doğru olarak verilmiştir?
A ) Yalnız I
B ) Yalnız II
C ) I ve II
D ) II ve III
E ) I, II ve III
Çözüm :
Farklı isimler ile anılmasının sebebi tarih boyunca farklı egemenliklerde kalmasından kaynaklanmaktadır. En eski kaynaklarda Fars;
Osmanlı asırlarını
tanımlayan harita, doküman ve eserlerde Basra; yirminci yüzyılda ise Araplar tarafından Arap Körfezi diye isimlendiren bölge üzerinde
yapılan araştırmalar, M.Ö 4000 yıllarından itibaren iskân aldığını göstermektedir. Körfezin her iki yakasında ziraata elverişli alanlar
olmadığı için en eski yerleşimcilerin balıkçılıkla geçindikleri bilinmektedir. Bölgeyi geçmişte dünya gündemine taşıyan bir başka yönü
de geniş inci yataklarıdır. Verilen üç seçenek de doğrudur. Doğru cevap E'dir.
Doğru cevap E şıkkıdır.
4 ) I. Başşehri Devha'dır.
II. Arazisi tarıma uygun değildir.
III. Petrol ve doğal gaz yataklarına sahiptir.
Yukarıdakilerden hangileri Katar ile ilgili doğru olarak verilmiştir?
A ) Yalnız I
B ) Yalnız II
C ) I ve II
D ) II ve III
E ) I, II ve III
Çözüm :
Başşehri Devha/Doha ‘dır. Yüz ölçümü 11.586 km kare olup yabancılar ile birlikte nüfusu iki milyon civarındadır. Resmi dili Arapça
olmakla birlikte İngilizce de yaygın bir şekilde kullanılır. Güneyden Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri’nin çevirdiği; genelde
çöl ve alçak kumlu tepelerden ibaret olan arazisi tarıma uygun değildir; iklimi sıcak ve kuraktır. Çok büyük petrol ve doğal gaz
yataklarına sahip olan Katar son yıllarda ayrıca sanayileşmeye de önem vermiştir. Verilen üç seçenek de doğrudur. Doğru cevap E'dir.
Doğru cevap E şıkkıdır.
5 ) Osmanlılar'a karşı Kuveyt Kaymakamı Şeyh Mübarek ile gizli anlaşma yapan ülke hangisidir?
A ) İngiltere
B ) Bahreyn
C ) Katar
D ) Fransa
E ) Hollanda
Çözüm : Basra vilâyetini ziyaret eden Mübarek (17-24 Kasım 1900) Kuveyt’e hiçbir yabancı devleti sokmayacağına ve Osmanlı
Devleti’ne bağlı kalacağına dair Vali Muhsin Paşa’ya söz vermesine rağmen İngiltere ile imzaladığı gizli antlaşmaya da sadık kaldı.
Doğru cevap A şıkkıdır.
6 ) 14. yüzyıla kadar Körfez’de en gelişmiş ticari liman aşağıdakilerden hangisidir?
A ) Basra Körfezi
B ) Umman Körfezi
C ) Hürmüz Boğazı
D ) Arap Körfezi
E ) Fars Körfezi
Çözüm : Ondördüncü asra kadar Körfez’de en gelişmiş ticari liman Hint Okyanusu’nun ağzındaki Hürmüz idi. Doğru cevap C şıkkıdır.
Doğru cevap C şıkkıdır.
7 ) Körfez bölgesinde ortaya çıkan küçük devletlerin bağımsızlıklarını kazanması akabinde, Suudi Arabistan’ın önerisi ile hayata
geçirilen Körfez İşbirliği Teşkilatı hangi yıl kurulmuştur?
A ) 1978
B ) 1981
C ) 1983
D ) 1985
E ) 1990
Çözüm : Suudi Arabistan hariç bu küçük devletlerin birçoğu her ne kadar batılıların dizayni ile meydana gelmiş ise de zaman içinde
kendi siyasetlerini de belirleme yoluna gitmişlerdir. Bu maksatla çoğu konuda müşterek hareket etme becerisi gösteren bu devletlerin en
önemli birleştirici kurumları 1981 yılında kurulan Körfez İşbirliği Teşkilatı’dır (The Gulf Cooperation Council). Küçük devletlerin
bağımsızlıklarını kazanması akabinde Suudi Arabistan’ın önerisi ile hayata geçirilen teşkilat, üyeleri arasında özellikle ekonomik
entegrasyonu sağlama yolunda büyük adımlar atmıştır. Doğru cevap B şıkkıdır.
Doğru cevap B şıkkıdır.
8 ) Umman tarihinin “Rönesans” adı verilen döneminde görev yapan Umman Sultanı kimdir?
A ) Sultan Said b. Teymur
B ) Sultan Kabûs
C ) Sultan Faysal b. Türkî
D ) Sultan Teymur
E ) Sultan b. Seyf
Çözüm : Said b. Teymur’un saltanat yıllarına Umman tarihinin “Karanlık Çağı”, buna mukabil oğlu Sultan Kabus'un dönemine de
“Rönesans” (Nahda) adı verilmiştir. Doğru cevap B şıkkıdır.
Doğru cevap B şıkkıdır.
9 ) Bazı Arap kabilelerinin körfezde yerel idareler kurmaları hangi çağda olmuştur?
A ) Paleolitik Çağ,
B ) Mezolitik Çağ,
C ) İlk Çağ,
D ) Orta Çağ,
E ) Buzul Çağı,
Çözüm : Ortaçağlarda Radikal bir mezhep olarak ortaya çıkan Karmatiler, Bahreyn adalarını merkez edinince ticaret bir süreliğine
Körfez’in batısında sekteye uğramışsa da, doğu yakasında devam etmiştir. Ancak aynı süreçte Merkezi Arabistan’dan sahillere gelip
yerleşen bazı güçlü Arap kabileleri de Körfez’de hanedanlıklar tesis ederek yerel idareler kurmuşlardı.
Doğru cevap D şıkkıdır.
10 ) Birleşik Arap Emirliklerin özelliği nedir?
A ) Yedi ailenin oluşturduğu bir konfederasyondur,
B ) Beş ailenin oluşturduğu bir konfederasyondur,
C ) Üç ailenin oluşturduğu bir konfederasyondur,
D ) Dokuz ailenin oluşturduğu bir konfederasyondur,
E ) Altı ailenin oluşturduğu bir konfederasyondur,
Çözüm : Birleşik Arap Emirlikleri esasında Mütareke Şeyhlikleri (Trucial States) olarak bilinen yedi ailenin oluşturduğu bir
konfederasyondur. Arap asıllı bu ailelerin kimi asırlardır bu coğrafyada yaşarken kimileri de 18. yüzyıl gibi daha geç bir tarihte bölgeye
yerleşmiş olan kabilelerdir. Bunlar arasında öne çıkan ve en geniş alanı kapsayan el Bu Falah ailesi, muhtemelen 16. yüzyılın başında
bugünkü Suudi Arabistan’ın doğusundan Umman taraflarına ve oradan da 1760'larda Abu Dabi etrafına gelmişlerdir. Bugün Körfez’in
en gözde yerlerinden olan bu bölge, Beni Yas olarak bilinen kabile konfederasyonundan el Bu Falah ailesinin en-Nahayan kolunun
elinde Abu Dabi emirliğine dönüştü. Aynı konfederasyonun bir parçası olan el Bu Falase gurubu ise Dubai emirliğini oluşturmuştur.
Bugün BAE’nin devlet başkanlığı en-Nehayan ailesinde, devlet başkanlığı vekilliği ve başbakanlık ise el Bu Falase kabilesinden el
Maktum ailesindedir. Ayrıca yedi bölgenin emirlerinin üyesi olduğu bir de Yüksek Konsey bulunmaktadır. Aslında bu coğrafyada
yaşayan halkı tarih boyunca birbirine bağlayan bir takım karakteristik özellikler bulunmaktadır ki bunlar onları bir arada tutmaktadır.
Birincisi müşterek kabilevi toplum özelliği, ikincisi yaşam tarzlarını belirleyen müşterek ekonomik yapıları ile İslami geleneklerdir.
Doğru cevap A şıkkıdır.
6
TAR310U-MODERN ORTADOĞU TARİHİ
Ünite 6: Kuzey Afrika (Mağrib) Ülkeleri
Giriş
Coğrafi olarak Afrika kıtasında yer alsa da, kültürel ve
siyasi olarak Ortadoğu’nun bir parçası olarak görülen
kuzey Afrika ülkeleri, zengin bir tarihi geçmişe sahiptir.
Antik dönemlerden itibaren özellikle kıyı şeridi farklı
güçlerin denetiminde olduğundan neredeyse Akdeniz
uygarlıklarının tümü ile bir şekilde yolları kesişmiştir
Kuzey Afrika, sadece kültürel özellikleri ile değil, coğrafi
özellikleri ile de kıtanın geri kalanından ayrılmaktadır. Sık
ormanlar ve dağlık alanlarla kaplı olan sahra altı
ülkelerine karşılık, Sahra çölü ve düzlüklerle kaplı olan
kuzey bölgeleri kıtanın yaşama en az elverişli yerlerini
barındırmaktadır. Bunun bir istisnası olarak Akdeniz
boyunca uzanan kıya şehirleri ve Nil nehrinin havzası
kuzey Afrika ülkelerinin en kalabalık yerleşim yerleridir.
Berberiler Kuzey Afrika’nın ilk yerlileri olarak
nitelendirilir ve M.Ö. 146 yılında başlayan Roma
imparatorluğu dönemine kadar, bölge bu kavimlere ait
farklı yerel güçlerin denetiminde bulunurdu.
Kuzey Afrika’daki Roma ve sonrasında Bizans hakimiyeti
VII. Yüzyılda İslam’ın bölgeye gelmesine kadar
sürmüştür. Halife Ömer döneminde Mısır ve Libya
İslam’a katılırken, Osman bin Afvan döneminde de
Cezayir ve Fas’ın fethi tamamlanmıştı. XII. Yüzyıla kadar
tüm kuzey Afrika’nın Müslümanlaşması gibi, yerel
halkların Araplaşma süreçleri de tamamlanmıştır.
İslam Tarihi İçinde Kuzey Afrika
Kuzey Afrika’nın İslamlaşma süreci 640 yılında bugünkü
Kahire yakınlarındaki bir Bizans kalesinin aşılması ve
hemen ardından Fustat ismiyle yeni bir garnizon kurmaları
ardından hızlandı. Birkaç yıl sonra bugünkü Libya’nın
doğu kesimlerine ulaşan Müslüman Arap orduları çok
geçmeden Tunus sınırına kadar yayıldı.
Emevi ve Abbasi dönemlerinde merkezi otoritenin bu
kadar uzak bölgelere ulaşması imkansız olduğu için, yeni
dönemde genellikle yerel Berberi hanedanlıklar halife
adına bölgeyi yüzyıllarca yönetti. Bunlar içinde İdrisiler
(790), Ağlebiler (800), Fatimiler (909) bölge tarihinin
önemli hanedanlıklarıydı.
Yerel Berberi hanedanlıklarca 1062 yılından itibaren
kurulan Murabıtlar devleti, özellikle kuzey batı Afrika
merkezli olarak uzun yıllar bölgeye hükmetti. 1147 yılında
Murabıtlara karşı mücadelede başarılı olan başka bir
Berberi hanedanlık devleti olan Muvahhitler devleti batıda
Fas, doğuda ise Bingazi kentine kadar uzanan geniş
coğrafyaya hüküm sürdü. Bölgenin en parlak dönemlerine
şahitlik eden Muvahhitler dönemi, 1220’li yıllardan
itibaren kademeli olarak merkezi otoriteyi yitirip yerini
küçük hanedan devletçiklerine bıraktı.
Mısır
Kuzeydoğu Afrika’da yer alan ve Sina Yarımadası ile
Asya’ya bağlanan Mısır’ın kuzeydoğusunda İsrail,
doğusunda Kızıldeniz ve Suudi Arabistan, güneyinde
Sudan, batısında Libya ve Akdeniz bulunur. Kuzeyi ve
doğusu deniz, güneyi ve batısını çöller kaplar. Stratejik
konum itibariyle Asya, Avrupa ve Afrika arasında kilit bir
noktadadır.
Afrika’nın ve Mısır’ın can damarı Nil nehri ülkeyi dört
bölgeye ayırır: Nil Nehri havzası, Sina Yarımadası,
Doğu(Arap) Çölü, batı ve güney çöller bölgeleri. En
önemli yeraltı kaynağı petrol ve doğalgazdır. Özellikle son
yıllarda doğu Akdeniz’de yeni bulunan doğalgaz yatakları
Mısır’ın hali hazırdaki rezervlerine olumlu katkıda
bulunmuştur. Ülkenin petrol kaynakları ise genellikle, batı
ve doğu çölleri ile Süveyş Körfezi ve Sina Yarımadasında
bulunmaktadır.
Tarihi açıdan Mısır dünyanın en zengin maziye sahip
ülkelerinden biridir. Arkeolojik kazılardan elde edilen
bulgulara göre, Mısır’ın bilinen ilk tarihi M.Ö 5000
yıllarında kurulmuş olan, Aşağı ve Yukarı Mısır
krallıklarıyla başlar. Mısır ülkesi, Firavun hanedanlarının
denetiminde kaldığı uzun asırlar boyunca, kültür ve
medeniyet oluşumunda önemli katkı yapmış, edebiyat,
mimari, heykelcilik, resim, kimya, astronomi ve geometri
gibi birçok dalda dönemsel şaheserler üretmiştir.
M.Ö. 525 yılında Pers hakimiyetine giren bölge, M.Ö.
332’de İskender imparatorluğuna dahil olsa da bir süre
sonra, Roma imparatorluğunun bir eyaleti haline gelmiştir.
Mısır ülkesi, 395 yılında Roma’nın da bölünmesiyle Doğu
Roma hakimiyetine girmiş ve İslam’ın gelişine kadar bu
sürmüştür.
Hz. Ömer döneminde Amr bin As komutasındaki ordular
tarafından 639-40 yılında fethedilen Mısır’da yeni bir
yerleşim yeri olarak Fustat kenti kurulmuştu. Bu tarihten
itibaren bütün Mısır halkı peyderpey İslam’a girerken,
Emevi Emiri Muaviye zamanında Arapça, halkın dili
haline geldi. Din ve dil beraberliği sağlanmış olan Mısır,
Abbasiler döneminde refah ve huzur bakımından altın
devrini yaşadı. Çok uzun sürmeyen bu dönem ardından
868 yılında ülkenin yönetimi Türk asıllı Tolunoğullarına
geçse de 905 yılında yeniden Abbasi kontrolü
sağlanmıştır.
Mısır, Yavuz Sultan Selim tarafından 1517 yılında
Osmanlı topraklarına katıldı. Bu fetih, sadece Memluk
ülkesini tarih sahnesinden silmekle kalmamış, aynı
zamanda kutsal emanetlerle somutlaşan hilafet makamının
da Türklere geçmesini sağlamıştır. Bu dönemde Mısır’a
özel bir önem veren Osmanlı yönetimi, bölgeye
“Beylerbeyi” olarak daima vezir payesinde görevliler
tayin etmiştir. Kahire bu dönemde başkent İstanbul’dan
sonra ülkenin en büyük ikinci şehri haline gelmiştir.
Önceki asırlarda sahip olduğu fikri ve kültürel bir merkez
olma özelliğini Osmanlı döneminde artırarak korumuştur.
Napolyon Bonoparte’ın, İngiltere’nin Hindistan’daki
sömürgelerine giden yolunu kapatmak maksadıyla
Fransızlar adına 1798’de Mısır’ı işgal etmesi üzerine,
bölgeye gönderilen kuvvetler arasında Kavalalı Mehmet
Ali Paşa’nın olması Mısır tarihinin akışını değiştirmiştir.
Mehmet Ali Paşa’dan sonra aynı performansı
gösteremeyen hanedan yöneticileri, aşırı borçlanma
yoluna gitti ve dış müdahalelere maruz kaldı. Askeri ve
ekonomik anlamda gerilemeyi durduramadılar. 1869
yılında açılan ve bölgeye yeni bir stratejik önem
kazandıran, ekonomisini değiştiren Süveyş kanalının
idaresini ve hisselerini elden çıkarmak zorunda kaldılar.
Ortaya çıkan karmaşa ve Urabi Paşa isyanı denilen iç
ihtilalleri bahane eden İngiltere zaten ekonomik olarak ele
geçirdiği Mısır’ı 1882 yılında işgal etti.
İngiltere’nin asıl amacı Hindistan yolu üzerindeki bu
stratejik geçiş koridorunu doğrudan kendi denetimine
almaktı. İngiliz kontrolüne geçen Mısır, görünüşte
Osmanlı’ya bağlıydı ama gerçekte İngiltere ile iyi geçinen
hıdivler aracılığı ile yönetiliyordu. Osmanlı Devleti İngiliz
işgalini kaldırmak için uzun diplomasi mücadelesi
vermesine rağmen başarılı olamadı. Sadece ayni düzeyde
Osmanlı ve İngiliz Fevkalade Komiserliklerinin
kurulmasını sağlayabildi. Fakat uygulamada Osmanlı
Komiserliği gözlemci olmaktan öteye geçemedi. İşgal
sırasında Hıdiv Tevfik Paşa bulunuyordu. Ardından Abbas
Hilmi Paşa gelmiştir. Birinci Dünya Savaşı yıllarında
İngilizler burada himaye ilan ederek Hüseyin Kamil
Paşa’yı 1914 yılında kral unvanı ile tahta geçirerek Mısır
krallığı dönemini başlatmışlardır
1914 yılında Osmanlının İngiltere aleyhine savaşa
girmesiyle İngiltere Mısır’daki işgalini himayeye
dönüştürmüştü. Savaş sonrası pazarlıklarda ülkenin kaderi
artık İstanbul’dan daha ziyade milliyetçi liderlerin kararlı
direnişine kaldı. Bunlar içinde Saad Zağlul ve Vefd
hareketi işgalci İngiltere’ye karşı sistemli bir muhalefet
başlatırken, 1922’de Mısır’ın bağımsızlığı görünüşte de
olsa tanındı. 1923 yılında parlamenter hükümet göreve
başlarken, başbakan seçilen Zağlul’un temel hedefi
İngilizler tarafından bölünmüş olan Mısır ve Sudan’ı
yeniden birleştirmekti.
1936 yılında İngiltere ile imzalanan anlaşma İngiliz
idaresinin sürmesi karşılığında iç işlerinde bağımsızlık
elde etmişse de, İkinci Dünya Savaşı’nın başlaması ülke
ekonomisini tamamen çökertti. Savaş sırasında pamuk
fiyatları düşerken, geçimini bundan sağlayan milyonlarca
Mısırlı fakirleşmiş, hayat standardının gerilemesiyle
grevler artıp taşradan şehirlere göçler hız kazanmıştı.
Mısır, savaşın sonlarında, 1945’te, Japonya ve
Almanya’ya karşı harp ilan ederek, aynı yıl tam
bağımsızlığını elde edip BM’ye üye olmuştu. Diğer Arap
ülkelerine göre daha güçlü olduğu için, Arap
milliyetçiliğinde başı çeken Mısır 1945 yılında Arap
Birliği Örgütü’nün (Arab League) kuruluşuna da ön ayak
olmuştur.
Savaş sonrası koşullar Mısır için istikrar getirmedi. Siyasi
gerilimler nedeniyle 1948 yılında başbakan Nukraşi
Paşa’nın suikastla öldürülmesi, aynı yıl İsrail ile yaşanan
savaşta alınan yenilgi ve İngilizlere yönelik saldırıların
artması kral Faruk yönetiminin kontrol edemediği bir
istikrarsızlık ortamı doğurdu.
Soğuk Savaş dengelerinin bölgede oluşturduğu AmerikaSovyet rekabeti ile birleşince sosyalist subayların başını
çektiği 1952 yılında Hür Subaylar darbesi gerçekleşti.
General Muhammet Necip liderliğindeki Hür Subaylar,
sosyalist ve ulusalcı söylemleri ile 1953 yılında krallığa
son verip cumhuriyet ilan ettiğinde kral Faruk yurt dışına
kaçmak zorunda kaldı.
General Necip cumhurbaşkanı olsa da, cunta yönetiminin
kendi içindeki çekişmeler nedeniyle darbeciler içinde genç
bir subay olan Cemal Abdunnasır, bir süre sonra yeni bir
darbe ile Necib’ i göz hapsine alarak Mısır’da idareyi ele
geçirdi. Böylece sadece Mısır’da değil, 1970 yılına kadar
tüm bölgede dengeleri değiştirecek olan “Nasır dönemi”
başlamış oldu.
Soğuk Savaş dengeleri içinde tercihini Bağlantısızlar
Hareketi’nden yana yapsa da, Nasır’ın, Sovyet askeri ve
teknik yardımlarına muhtaç olması, ister istemez bölgesel
ilişkilerinde de etkili olmuştur. İsrail yenilgisi ardından
1949 yılında Mısır, Batıdan silah almak için yaptığı
başvurulara olumsuz yanıt almış, böylesi zor zamanda,
Sovyetlerin onayı ile Çekoslovakya silah vermişti. Batı
ittifakı ve o dönem onların Ortadoğu’daki müttefikleri
durumunda olan Türkiye, İran, Suudi Arabistan ve Ürdün
gibi ülkelerle ideolojik ve askeri rekabet bu açıdan hiç hız
kesmedi. 1955 Bağdat Paktı, 1957 Türkiye-Suriye krizi,
1960 U-2 krizi gibi birçok sorunda Nasır, NATO’yu ve
onun bölgedeki üyesi Türkiye’yi hedef alan gerilim
siyaseti uyguladı.
1970’te Nasır ölünce yerine Enver Sedat geçti. Sedat’ın
öncelikli hedefi 1967 savaşında kaybedilmiş olan Sina
yarımadasını geri almaktı. Bu hedefe ulaşmada en önemli
stratejisi ise öncelikle içeride baskıcı yapı, dışarıda ise
sosyalist ve devrimci söylem nedeniyle Mısır’dan
uzaklaşmış bulunan Arap dünyasını yeniden kazanmaktı.
Bu nedenle iktidarının ilk günlerinden itibaren açılım
siyaseti (infitah) uygulayarak Arap ülkeleriyle ve Batılı
ülkelerle yakınlaşmaya çabaladı.
Sedat 6 Ocak 1981’de bir suikast neticesinde ölünce,
yerine eski Hava Kuvvetleri Komutanı Hüsnü Mübarek
geçti. Dış politikada Batı ile olan yakınlaşma devam
ederken, Mübarek’in cumhurbaşkanı sıfatıyla ilk hamlesi,
Arap ülkeleriyle ilişkilerin düzeltilmesi yönünde adımlar
atmak oldu. İran-Irak savaşı sırasında Irak’a askeri
yardımda bulunan Mübarek yönetimi, 1982 yılında
Lübnan’ı işgal eden İsrail’e mesafeli bir siyaset
uygulayınca yeniden Arap ülkeleriyle yakınlaşmaya
başladı. 1989 yılında yeniden Arap Birliği’ne alındı ve
merkezi de Kahire’ye taşındı. Ocak 1991 Körfez
harekâtında ABD’nin öncülüğündeki müttefik kuvvetler
yanında yer alan Mübarek yönetimi, İsrail-Filistin
uzlaşmasını öngören 1993 Oslo Anlaşmasına tam destek
verdi.
Mısır, bölgesel sorunlarda ve özellikle Filistin sorunu
konusunda söz sahibi ülkelerden biri olarak 2000 yılından
itibaren birçok görüşmeye ev sahipliği yapmıştır. Hemen
sınır komşusu olan kuşatma altındaki Gazze’deki duruma
kayıtsız kalmakla suçlanan Mısır, Filistin içindeki
gerilimlerde İhvan’ın Filistin kolu durumundaki Hamas
karşıtı politikası ile müdahil olmuştur. Mısır, 2003 yılında
Irak’ın işgal edilmesine çekimser kalsa da, işgalin
durdurulması konusunda ciddi bir adım atmamıştır.
İsrail’den sonra dünyada en fazla Amerikan askeri yardımı
alan Mısır, sivil siyaset taleplerini içeren 2011 Arap
Baharı sürecinde kısa süre içinde kaosa teslim oldu.
Ülkede halk ayaklanması ile anayasa değiştirilip seçimlere
gidilse de, 2012 yılında seçimle işbaşına gelen Muhammet
Mursi bir yıl sonra yeni bir askeri darbe ile devrilerek ülke
yeni bir sürece girdi.
Libya
Kuzey Afrika’nın ikinci en geniş ülkesi olan Libya’nın
doğusunda Mısır, güneyinde Çad ve Nijer, batısında
Cezayir, kuzeybatısında ise Tunus bulunmaktadır. Büyük
bölümü çöllerden oluşan Libya’da şehirler çoğunlukla kıyı
bölgelerde bulunur. Buna karşın ülkenin en önemli yer altı
zenginliğini oluşturan petrol yatakları ise iç bölgelerdeki
çöl arazilerde bulunmaktadır. Ülke gelirlerinin %94’lük
bölümü petrol ihracatından elde edilen gelirlere
dayanmaktadır. Son yıllarda yapılan çalışmalar ülkede
büyük doğalgaz rezervlerinin olduğunu da göstermiştir.
Libya’nın ilk yerleşimcilerinin Berberiler olduğu
bilinmektedir. M.Ö. 1000’li yıllarda bölgenin batısına
yerleşen Fenikeliler, Trablus kentini kurarken, doğu
bölgelerine yerleşen Yunanlılar da bugünkü Barka kenti
ve çevresindeki bölgeleri kurmuştu.
642 yılından itibaren İslam fetihleri başladığında bölgeye
hakim olan bu sosyoloji bir süre sonra değişmeye başladı.
Arap fatihlerin bölgeyi ele geçirmeye başlamasıyla yerli
kabileler de İslam dinini benimsemeye başladılar. Araplar
ile Berberilerin karışması, Beni Hilal ve Beni Süleym
kabilelerinin ülke topraklarını ele geçirmesiyle gerçekleşti.
Libya, Ortaçağ boyunca sürüp giden birçok karışıklığa
karşın zenci Afrika ile Asya ve Avrupa arasında bir ticaret
merkezi olarak kalmayı başardı. Denizci devletler
Trablusgarp’ta sürekli ileri karakollar bulundurdular.
Libya toprakları Hz. Osman döneminde fethedildikten
sonra İfrikiyye eyaletine bağlanmıştı. Bir buçuk asır
hilafet merkezine bağlı olarak idare edilen bölge, yaklaşık
800 yılında batısı Ağlebiler, doğusu da Mısır eyaletine
bağlı olacak şekilde bölündü. Bir süre sonra Trablusgarp
kentini de içine alan batı bölgeleri yerel devletler Ziriler,
Murabıtlar, Muvahhitler, Fahsiler ve daha sonra
Fatımilerin hakimiyetinde kaldı.
16. Yüzyılın başlarından itibaren Libya coğrafyasında
Osmanlı dönemi başladı. Osmanlının bölge hakimiyeti bir
seferde gerçekleşmedi. Bingazi bölgesi Osmanlı
idaresinde iken, Trablusgarp’ı içine alan batı toprakları ise
1551 yılına kadar Malta Şövalyeleri ile İspanyolların
elinde kaldı. 16. Yüzyıl boyunca bölgede Osmanlı ile
İspanyollar arasında bu hakimiyet mücadelesi sürdü. 1551
yılında Osmanlı komutanı Turgut Reis, Trablus’u da
imparatorluk topraklarına katarak tüm coğrafyayı kontrolü
altına aldı.
Osmanlı Libya’ya Garp ocakları adıyla bir eyalet statüsü
(Trablusgarp Ocağı) vermiş olsa da, uzun asırlar boyunca
bu gevşek bir ilişki olarak sürdü. Nitekim bölgedeki
Osmanlı valilerinden Ahmet Karamanlı’nın çocukları
1711 yılından (Karamanlılar dönemi) itibaren ülkenin batı
coğrafyasını yönetirken, doğu bölgeleri ise Senusi
tarikatına bağlı emirlerce idare edildi.
Bölgedeki Türk idaresi, yerel bir başkaldırı ya da
hoşnutsuzluktan değil, İtalyan 1911 yılında başlayan işgali
nedeniyle sona erecekti. Ancak İtalyanların bölgeye
yerleşmesi kolay olmadı. Önce Enver Paşa ve Mustafa
Kemal’in iştirak edeceği çetin savaşlar (Trablusgarp
Savaşı) yaşandı. Ayrıca Osmanlı desteği ile ayaklanan
yerel halk, bir yıl boyunca işgale karşı kararlı bir direniş
sergiledi. Bununla beraber Osmanlı yönetimi, 1912 yılında
yapılan Uşi (Oushy) anlaşması ile bölgenin yönetimini
İtalyanlara bırakmak zorunda kaldı.
Ülkede 1959 yılında petrolün bulunması ile birlikte,
1960’lı yılların başından itibaren sadece ekonomik durum
değil, siyasal yaşam ve toplum kökten değişmeye başladı.
Bağımsızlığın ilk yıllarında Kral İdris’in başında
bulunduğu az sayıda aile tarafından bir çeşit kabile
koalisyonu ile yönetilen ülke hızlı bir modernleşme
sürecine girdi.
Halkın dörtte birinin göçebe olduğu ülkede, hayvancılığın
yanı sıra, günlük gereksinimi ancak karşılayacak bir tarım
vardı. Petrolün bulunması ile birlikte tarımın önemi
azalırken, kentleşme hızlandı. Yönetici, memur ve
güvenlikçi sınıfları önem kazanmaya başlarken, 1963
yılındaki beş yıllık plan uyarınca yeni kamu hizmetleri,
ulaşım yolları ve ulusal eğitim kurumlarının inşası hız
kazandı.
Toplumdaki ve ülke bürokrasisindeki değişimi iyi
okuyamayan kral İdris’in dış politika tercihleri, dönemin
popüler milliyetçilik ve Nasırizm söylemine inanan genç
elitler tarafından benimsenmiyordu. Bu genç askeri
elitlerden oluşan bir grup subay, kralın Türkiye’ye ziyareti
sırasında darbe yaparak 1969 yılında yönetime el koydu.
Darbenin mimarı 27 yaşındaki Albay Muammer Kaddafi
başlarda, ülke sosyolojisinin zorunlu bir sonucu olarak
kabile koalisyonu ile iyi geçinmeyi düşünse de, kısa süre
sonra baskıcı bir rejim inşa etti. Kaddafi, yaklaşık 1500
yerel komitenin söz sahibi olduğu “Cemahiriye” sistemi
kurarken, böylece aşiret, ideolojik bağlılık veya kimi
yerde coğrafi temelde oluşan bu yerel komitelere yerelde
özgürlük verdi.
Kaddafi iktidarının ilk yıllarından itibaren Afrika ile
ilişkileri hep öncelik taşımıştır. Bu ülkelerin
bağımsızlıkları sonrasında özellikle Batıya karşı
desteklenmesi, farklı Afrika ülkelerinin birbirleri ile
yaşadıkları sorunları çözmek için arabuluculuk yapılması,
Afrika’nın kalkınması konusunda ekonomik yardımlar
yapılması gibi adımlar olumlu bir Libya ve Kaddafi imajı
oluşturmuştu.
Batı ile ilişkilerin iyileşmeye başladığı 2000’li yılların
başından itibaren ekonomik toparlanmasını gerçekleştiren
Libya, bir süre sonra tüm Arap coğrafyasını etkileyen
Arap Baharı ile kaosa sürüklendi. Kaddafi yönetimi,
olayların Libya’ya sıçraması üzerinde sert önlemlere
başvururken, Batılı ülkelerin hava operasyonları ile destek
verdiği muhalif silahlı gruplar kısa sürede rejimi devirerek
Kaddafi dönemini kapattılar.
Tunus
Batısında Cezayir, güneydoğusunda Libya ile komşu olan
Tunus, kuzeyde ve doğuda uzunluğu 1300 kilometreyi
bulan Akdeniz kıyıları, güneyde ise Sahra çölüyle
çevrilidir. Kuzey Afrika’nın bu en küçük ülkesinde,
Nüfusun %63’ü şehirlerde, %37’si kırsal kesimde
yaşamaktadır. Kuzeyindeki sahil boyu, dağlık alanların ve
çölün yer aldığı güney bölgesine göre gerek nüfus gerekse
de sosyoekonomik açıdan farklılık arz etmektedir.
Nüfusunun %98’ini Sünni Müslüman Arapların
oluşturduğu ülkede Berberî, Yahudi, Fransız ve İtalyan
azınlık grupları da bulunmaktadır.
M.Ö. 9. yüzyılda bugün başkent Tunus içerisinde yer alan
bir yerde Kartaca’yı kurmuş olan Fenikeliler, bölgeyi
önemli bir siyasi, ekonomik ve askeri merkez haline
getirmişti. Kartaca’nın M.Ö. 146’da Romalılar tarafından
işgal edilmesiyle hem yönetim el değiştirmiş hem de bölge
Hıristiyanlaşmıştır. 8 asır süren Roma ve Bizans
egemenliği ardından Tunus, Hz. Osman zamanında
İslam’la tanışmıştır. Ukbe bin Nafi komutasında
fethedildiyse de, Berberi ayaklanmaları nedeniyle tam
olarak kontrol edilmesi, Halife Abdülmelik b. Mervan
zamanında gerçekleşti.
Fransızların Cezayir’i 1830 yılında işgali ardından gittikçe
bölgede güçlenen varlığı, 50 yıl sonra Tunus işgalini
getirmiştir. Bedevi kabilelerin Cezayir sınırını ihlal
etmesini gerekçe gösteren Fransızlar, 1881 yılında
Tunus’u işgal etmiştir. O sırada yönetimde bulunan
Hüseyni Hanedanı’nın egemenliğinin kâğıt üzerinde
sürmesine rağmen, Fransızların Tunus Beyi ile
imzaladıkları 1881 tarihli anlaşmalarla, 1956’ya kadar
sürecek olan sömürge dönemini başlattı.
1990 yılından itibaren baskı politikaları hoşnutsuz bir kitle
yaratırken, uygulanan yanlış ekonomi politikaları da
devasa bir genç işsizler ordusu ortaya çıkardı. 2009
yılından itibaren yöneticiler hakkında çıkan yolsuzluk
haberleri bardağı taşıran damla oldu. Ö eli halk, 2010 yılı
sonunda sokaklara döküldü. 2011’de Bin Ali ülkeyi terk
etmek zorunda kalırken, 6 ay sonra gıyabında yargılandığı
mahkeme tarafından yolsuzluk ve kamu kaynaklarını
kötüye kullanmak suçlarından 35 yıl hapis cezasına
çarptırılmıştır.
Cezayir
Afrika’nın en geniş topraklara sahip ülkesi olan Cezayir,
kuzeyinde Akdeniz, doğuda Tunus ve Libya,
güneydoğuda Nijer, güneybatıda Mali ve Moritanya,
batıdan ise Fas ile çevrilidir. Büyük bölümü çöl
arazilerinden oluşan ülkenin %20’si tarıma elverişlidir.
Zengin yer altı kaynaklarına sahip ülkenin %78’i Arap,
%20’si Berberi ve kalanı da Fransız ve diğer azınlıklardan
oluşmaktadır.
Cezayir toprakları tarihöncesi çağlardan kalma değerli
yapıtlar bakımından oldukça zengindir. İlk çağlardan
itibaren yerel Berberi devletleri bulunsa da, Cezayir tarihi,
özellikle M.Ö. II. Yüzyıl sonlarında Fenikelilerin
gelmesinden ve kıyılarda ticaret kentleri ve limanlar
kurmalarından sonra önem kazanmaya başlamıştır.
1963 yılında yürürlüğe giren anayasaya göre aynı yılın
eylül ayında Ahmet bin Bella ülkenin ilk cumhurbaşkanı
seçildi. Ama bu zaferin arkasından ulusal hareket büyük
bir sarsıntı geçirdi. Ulusal Kurtuluş Cephesi’nin saygınlık
kazanmış önderlerinden Bin Bella, 1965 yılında askeri bir
darbeyle iktidardan uzaklaştırılıp yerine Albay Huvari
Bumedyen başkanlığında bir Devrim Konseyi göreve
başladı.
1992 yılından itibaren başlayan iç savaşta binlerce insan
hayatını kaybetti. İç barışın getirilmesi için yürütülen
görüşmelerin başarısız kalması, ülkede istikrarsız bir
denge durumu ortaya çıkardı. Bu dengenin bir yanında
merkezi otorite olarak tüm gücü elinde toplayan askeri
elitler, öbür yanında ise siyasal taleplerini cılız biçimde
duyurmaya çalışan sivil elitler.
Fas
Kuzey Afrika’nın en batısında bulunan Fas, kuzeyden
Akdeniz, doğudan Cezayir, güneyden Moritanya ve
batısında Atlas Okyanusu ile çevrilidir. Ülke nüfusunun
%55’ini Araplar kalanların büyük bölümünü farklı Berberi
topluluklar oluşturmaktadır. Etnik olarak iki büyük
gruptan oluşmakla birlikte, nüfusun tamamına yakını
Müslümandır. Ülke topraklarının %20’si tarıma elverişli
olmakla birlikte Akdeniz ve okyanus sayesinde yeşil bitki
örtüsü yaygındır.
Çok eski çağlarda nereden geldikleri halen bilinmeyen
Berberi toplulukların yerleştikleri Fas toprakları, önce
Fenikelilerin, daha sonra Romalıların sömürgesi oldu.
Eski dönem tarihine ilişkin çok veri bulunmaktadır.
VII. Yüzyıl sonlarında bölgeye Arap fatihlerin gelmesiyle
birlikte bölge tarihi daha detaylı bilinir olmuştur. İslam’ın
bölgeye gelişi ile Arap dili ve kültürünün etkisi altında
kalan yerel topluluklar hızla İslamlaşmaya ve
Araplaşmaya başladı.
Fas coğrafyasını tarihsel anlamda önemli kılan asıl unsur
İspanya’nın fethindeki rolü ile ilgilidir. Musa bin
Nusayr’ın komutanlarından biri olan Tarık bin Ziyad, 711
yılında Cebelitarık boğazını geçerek bugünkü İspanya
topraklarına girmiş ve Endülüs İslam medeniyetinin ilk
temellerini atmıştır.
Beja ve Nübye halkları olarak isimlendirilen yerel Afrika
toplulukları oluşturmaktadır. Ülke nüfusunun %80’i
Müslüman, %10’u Hıristiyan ve %10’u da yerel din
mensuplarıdır.
Önceleri Rüstemiler (776-908), Midrariler (772-977),
İdrisiler (789-974) ve Ziriler (972-1148) farklı aile
hanedanlıkları olarak bölgede hüküm sürdüler. Ancak
bölgenin siyasal ve dini bütünlüğünü sağlayan en önemli
İslam devleti Murabıtlar olmuştur. 1056 yılından itibaren
bölgede hüküm sürmeye başlayan Murabıtlar, kuzey
Afrika’nın büyük bölümü ile İspanyanın bir bölümünü
içeren 6 milyon kilometre karelik bir alanda hakimiyet
kurdular. Murabıtların merkezinin bugünkü Fas sınırları
içinde bulunan Merakeş kenti olması, bu kente ve içinde
bulunduğu bölgeye özel bir önem kazandırmıştır. 1147
yılına kadar Murabıtların kontrolündeki bölge, bu tarihten
itibaren başka bir yerel devlet olan Muvahhitlerin
kontrolüne girdi.
Genellikle Firavunlar dönemi Mısır’ın bir taşra vilayeti
olarak anılır.
Avrupa’nın sanayileşme sürecinin başlamasından kısa süre
sonra, XVIII. yüzyıl sonlarından itibaren Fas sultanlığı
Avrupa ile iyi ilişkiler kurmaya yönelmişti. Avrupa ile
çeşitli ticaret anlaşmaları yapılırken, bugünkü Suvayra
ticaret kenti kuruldu. Ne var ki Avrupalılara tanınan
ayrıcalıklar ülkeyi büyük bir ekonomik bunalıma
sürüklemekte gecikmedi. Fransa ile 1844 ve İspanya ile
1859 yıllarında yapılan savaşların durumu daha da
kötüleştirmesi ile sultanların vergileri ağırlaştırmaları
birçok yerel ayaklanmaya neden oldu.
1940’lardan sonra Fas’ta bağımsızlık hareketi güç
kazandı. Bağımsızlık yanlısı İstiklal Partisi, 1944 yılında
işgalcilerin ülkeyi terk etmeleri konusunda ültimatom
mahiyetinde talepleri dillendirip kitlesel bir başkaldırının
işareti verildi. Fransızlar İstiklal Partisi ileri gelenlerini
tutuklayıp, kontrolü sağlamaya çalışsa da Kral IV.
Muhammed’in de Fransızlara karşı tavır alması işleri
çıkmaza sürükledi.
Fas bağımsızlık sonrasında, bugün dahi etkileri devam
eden önemli inisiyatifler geliştirebilmiştir. Bunlar içinde
Fas Kralı II. Hasan’ın, 1969 yılında Mescid-i Aksa’ya
yönelik kundaklama olayından sonra derhal harekete geçip
İslam dünyası liderlerini Rabat kentinde toplaması ve
ardından İslam Konferansı Örgütü adıyla bir uluslar arası
örgütün doğuşuna ön ayak olması en önemli katkılardan
biridir.
Sudan
Sudan, coğrafi olarak bir doğu Afrika’da olmakla birlikte
tarihi boyunca siyasi ve kültürel olarak hep kuzeyindeki
Mısır’ın etkisinde kalmıştır. Ülkenin kuzeydoğusunda
Kızıldeniz, doğusunda Eritre ve Etiyopya, güneyde Kenya,
Uganda ve Demokratik Kongo Cumhuriyeti, güneybatıda
Orta Afrika Cumhuriyeti, batıda Çad ve kuzeybatıda ise
Libya ile çevrilidir. Coğrafi olarak Afrika’nın en geniş
ülkelerinden biri olan Sudan’da topraklarının yarıdan daha
azı tarıma elverişlidir. Ülke nüfusunun yarısını Araplar
oluştururken, kalan yarısını Hausa, Fulani, Masali, Dinka,
Sudan modern döneme Mısır valisi Mehmet Ali Paşa
döneminde adım atmıştır. M. Ali Paşa, 1821 yılında
Sudan’a her biri kendi çocukları tarafından komuta edilen
iki ordu gönderdi. Mavi ve Beyaz Nil’in birleştiği noktada
askeri üsler ve bugünkü Hartum kenti kurulurken, şehir
kısa süre sonra idari bir merkez haline geldi. Kızıldeniz
kıyısındaki limanlar nedeniyle büyük önemi bulunan
bölge, bir yanda Kavalalı’nın oğlu İsmail’in Batılılaşmacı
reformları ile öbür yanda bizzat Batılıların işgali arasında
sıkışıp kalmış bir görüntü sergiliyordu.
1990’lı yıllar güney Sudan ile barış konusunda bir takım
adımlara sahne olduysa da, her hangi bir sonuç alınamadı ve
ülke hızla bölünmeye doğru sürüklendi. Bunu tetikleyen bir
gelişme de 2003 yılından itibaren ülkenin batısında Darfur
krizinin patlak vermesiydi. Bölgedeki sosyoekonomik
sorunlardan kaynaklı huzursuzluğa Afrikalı ve Arap
aşiretlerden kaynaklı etnik boyut eklenince büyük bir iç
çatışma patlak verdi. Dış müdahaleler nedeniyle çok
boyutla hale gelen kriz çözümlenemeden, Güney Sudan
2011 yılında bağımsız bir devlet haline geldi.
Mağrip Birliği
Asıl adı Arap Mağrip Birliği (Arab Maghreb Union) olan
siyasal yapı, 17 Şubat 1989 yılında kurulmuştur. Merkezi
Fas’ta bulunan Birliğin üyeleri Cezayir, Moritanya, Fas,
Tunus ve Libya’dır. Soğuk Savaş’ın bitmeye başladığı bir
dönemde kuzey Afrika’daki jeopolitik yakınlaşmanın bir
sonucu olarak kurulan örgüt, kendi üyeleri arasında
ekonomik işbirliğini önceleyip üçüncü aktörlere karşı tıpkı
Avrupa Birliği’nde olduğu gibi ortak politikalar
belirlemeyi hedeflemektedir. 1990 yılında imzalanan
anlaşma ile, üye ülkeler arasında ekonomik, sosyal ve
kültürel konuları kapsayan 30 farklı alanda işbirliği
yapılması kararlaştırılmıştır.
Mağrip Birliği, 1990’lı yıllar boyunca Cezayir ile Fas
arasındaki sınır anlaşmazlıkları ve Batı Sahra sorunundaki
görüş ayrılıkları, Libya ile Moritanya arasındaki güvenlik
sorunları ve daha birçok ikili kriz nedeniyle fazla bir
etkinlik gösteremedi. Buna birde Libya’ya Batılı ülkelerce
uygulanan ambargo konusunda ortak bir tutum
belirlenememesi eklenince birlik sadece kağıt üzerinde
kalan bir kuruma dönüştü.
2000’li yıllarla birlikte, gerek uluslararası ve gerekse
bölgesel konjonktürde yaşanan dönüşüm, bölgesel bir
platform olarak birliği işler hale getirdi.
Mağrip Yatırım Bankası, Balıkçılık Çalışma Grubu ve
Göçmenlik Örgütü gibi üye ülkeleri doğrudan ilgilendiren
birçok konuyla ilgili yan organların oluşturulması, birliğin
işlerliğini artırmaktadır.
Kuzey Afrika (Mağrip) Ülkeleri
GİRİŞ
Coğrafi olarak Afrika kıtasında yer alsa da, kültürel ve siyasi olarak Ortadoğu’nun
bir parçası olarak görülen kuzey Afrika ülkeleri, zengin bir tarihi geçmişe sahiptir.
Antik dönemlerden itibaren özellikle kıyı şeridi farklı güçlerin denetiminde olduğundan neredeyse Akdeniz uygarlıklarının tümü ile bir şekilde yolları kesişmiştir.
Kuzey Afrika, sadece kültürel özellikleri ile değil, coğrafi özellikleri ile de kıtanın geri kalanından ayrılmaktadır. Sık ormanlar ve dağlık alanlarla kaplı olan
sahra altı ülkelerine karşılık, Sahra çölü ve düzlüklerle kaplı olan kuzey bölgeleri
kıtanın yaşama en az elverişli yerlerini barındırmaktadır. Bunun bir istisnası olarak Akdeniz boyunca uzanan kıya şehirleri ve Nil nehrinin havzası kuzey Afrika
ülkelerinin en kalabalık yerleşim yerleridir.
Berberiler Kuzey Afrika’nın ilk yerlileri olarak nitelendirilir ve M.Ö. 146 yılında başlayan Roma imparatorluğu dönemine kadar, bölge bu kavimlere ait farklı yerel güçlerin denetiminde bulunurdu. Latince konuşmayan bölge halklarını
tanımlamak için kullanılan bu tabirin hangi toplulukları içerdiği halen tartışma
konusu olmakla birlikte, değişik Akdeniz uygarlıklarının (Fenike, Yunan vb) kurdukları yönetimler genellikle bölgede var olan bu toplulukları kontrol altına alma
biçiminde gerçekleşmişti.
Kuzey Afrika’daki Roma ve sonrasında Bizans hakimiyeti VII. Yüzyılda
İslam’ın bölgeye gelmesine kadar sürmüştür. Halife Ömer döneminde Mısır ve
Libya İslam’a katılırken, Osman bin Afvan döneminde de Cezayir ve Fas’ın fethi
tamamlanmıştı. XII. Yüzyıla kadar tüm kuzey Afrika’nın Müslümanlaşması gibi,
yerel halkların Araplaşma süreçleri de tamamlanmıştır.
İslam Tarihi İçinde Kuzey Afrika
Kuzey Afrika’nın İslamlaşma süreci 640 yılında bugünkü Kahire yakınlarındaki
bir Bizans kalesinin aşılması ve hemen ardından Fustat ismiyle yeni bir garnizon
kurmaları ardından hızlandı. Birkaç yıl sonra bugünkü Libya’nın doğu kesimlerine ulaşan Müslüman Arap orduları çok geçmeden Tunus sınırına kadar yayıldı. Kıyı şeridindeki Berberilerle uzun dönemli mücadele ardından VIII. Yüzyılın
başlarında tüm kuzey Afrika’nın askeri anlamda fethi tamamlanmıştır.
Emevi ve Abbasi dönemlerinde merkezi otoritenin bu kadar uzak bölgelere
ulaşması imkansız olduğu için, yeni dönemde genellikle yerel Berberi hanedanlıklar halife adına bölgeyi yüzyıllarca yönetti. Bunlar içinde İdrisiler (790), Ağlebiler (800), Fatimiler (909) bölge tarihinin önemli hanedanlıklarıydı.
146
Ortadoğu Tarihi
Yerel Berberi hanedanlıklarca 1062 yılından itibaren kurulan Murabıtlar devleti, özellikle kuzey batı Afrika merkezli olarak uzun yıllar bölgeye hükmetti. 1147
yılında Murabıtlara karşı mücadelede başarılı olan başka bir Berberi hanedanlık
devleti olan Muvahhitler devleti batıda Fas, doğuda ise Bingazi kentine kadar uzanan geniş coğrafyaya hüküm sürdü. Bölgenin en parlak dönemlerine şahitlik eden
Muvahhitler dönemi, 1220’li yıllardan itibaren kademeli olarak merkezi otoriteyi
yitirip yerini küçük hanedan devletçiklerine bıraktı.
Birkaç asır devam eden yerel hanedanlıkların bu istikrarsız görüntüsü XVI.
Yüzyılın başlarından itibaren bir yanda İspanyol diğer yanda Osmanlı imparatorluklarının hakimiyet mücadelesinde cesaretlendirici rol oynamıştı. Bölgedeki çekişmede Osmanlının ihtida etmiş yerel denizciler ile anlaşması, kuzey Afrika’nın
fethini kolaylaştırdı. 1512’de Cezayir, 1551’de Libya, 1574’te Tunus, istikrarlı bir
yayılma siyaseti sayesinde Osmanlıya bağlandı.
Aynı tarihlerde Fas’taki yerel yöneticilerle de bir çeşit bağımlılık anlaşmaları
imzalandı. Akdeniz sahilleri boyunca serbestçe hareket eden Osmanlı donanması, birkaç asır boyunca ciddi bir tehditle karşılaşmasa da, XIX. yüzyıldan itibaren Avrupa yayılmacılığı ile mücadele etmek zorunda kaldı. Ancak bu güçlerden
Fransa, 1830’de Cezayir’i, 1881’de Tunus’u, 1912’de Fas’ı, İtalya ise 1912’de Libya’yı
ve İngiltere 1882 yılında Mısır’ı işgal etti.
Bu koloni dönemi her bir ülke için farklı sürelerde olsa da, coğrafya modern
döneme işgal altında adım atmış ve tüm Kuzey Afrika ülkeleri II. Dünya Savaşından sonra bağımsızlıklarını kazanmışlardır. Her bir ülkenin modern dönem tarihini ve bu tarihi hazırlayan tarihsel koşulları, kendi ülke başlığı altında incelemek
konunun anlaşılmasını kolaylaştıracaktır.
Kuzey Afrika’da yerel hanedanlıkların ortaya çıkışını kolaylaştıran temel unsur nedir?
1
MISIR
Kuzeydoğu Afrika’da yer alan ve Sina Yarımadası ile Asya’ya bağlanan Mısır’ın kuzeydoğusunda İsrail, doğusunda Kızıldeniz ve Suudi Arabistan, güneyinde Sudan,
batısında Libya ve Akdeniz bulunur. Kuzeyi ve doğusu deniz, güneyi ve batısını
çöller kaplar. Stratejik konum itibariyle Asya, Avrupa ve Afrika arasında kilit bir
noktadadır.
Afrika’nın ve Mısır’ın can damarı Nil nehri ülkeyi dört bölgeye ayırır: Nil
Nehri havzası, Sina Yarımadası, Doğu(Arap) Çölü, batı ve güney çöller bölgeleri. En önemli yeraltı kaynağı petrol ve doğalgazdır. Özellikle son yıllarda doğu
Akdeniz’de yeni bulunan doğalgaz yatakları Mısır’ın hali hazırdaki rezervlerine
olumlu katkıda bulunmuştur. Ülkenin petrol kaynakları ise genellikle, batı ve doğu
çölleri ile Süveyş Körfezi ve Sina Yarımadasında bulunmaktadır. 2017 rakamları
ile yaklaşık 90 milyona nüfusa sahip olan Mısır Nijerya’dan sonra Afrika’nın en
kalabalık ülkesidir. Mısır’ın %90’ı Müslüman’dır. Ülkede yaklaşık %10’luk bir Hıristiyan azınlık (Kıptiler) yaşamaktadır.
Tarihi açıdan Mısır dünyanın en zengin maziye sahip ülkelerinden biridir. Arkeolojik kazılardan elde edilen bulgulara göre, Mısır’ın bilinen ilk tarihi M.Ö 5000
yıllarında kurulmuş olan, Aşağı ve Yukarı Mısır krallıklarıyla başlar. Mısır ülkesi,
Firavun hanedanlarının denetiminde kaldığı uzun asırlar boyunca, kültür ve medeniyet oluşumunda önemli katkı yapmış, edebiyat, mimari, heykelcilik, resim,
kimya, astronomi ve geometri gibi birçok dalda dönemsel şaheserler üretmiştir.
Bunlardan günümüze kalanların başında piramitler gelir.
6. Ünite - Kuzey Afrika (Mağrip) Ülkeleri
M.Ö. 525 yılında Pers hakimiyetine giren bölge, M.Ö. 332’de İskender imparatorluğuna dahil olsa da bir süre sonra, Roma imparatorluğunun bir eyaleti haline
gelmiştir. Mısır ülkesi, 395 yılında Roma’nın da bölünmesiyle Doğu Roma hakimiyetine girmiş ve İslam’ın gelişine kadar bu sürmüştür.
Hz. Ömer döneminde Amr bin As komutasındaki ordular tarafından 639-40
yılında fethedilen Mısır’da yeni bir yerleşim yeri olarak Fustat kenti kurulmuştu.
Bu tarihten itibaren bütün Mısır halkı peyderpey İslam’a girerken, Emevi Emiri
Muaviye zamanında Arapça, halkın dili haline geldi. Din ve dil beraberliği sağlanmış olan Mısır, Abbasiler döneminde refah ve huzur bakımından altın devrini yaşadı. Çok uzun sürmeyen bu dönem ardından 868 yılında ülkenin yönetimi Türk
asıllı Tolunoğullarına geçse de 905 yılında yeniden Abbasi kontrolü sağlanmıştır.
Kısa bir süre sonra bu kez 934 yılında İhşidiler ikinci defa bir Türk devleti kurmuş
ama bu devletin ömrü de ancak 969 yılında başlayan Fatımilerin hakimiyetine
kadar sürmüştür.
Tunus merkezli devletlerini doğuya doğru genişleten Fatımilerin kendileri
için yeni bir merkez haline getirdikleri Mısır ülkesi, 1171 tarihinde Selahattin
Eyyubi’nin fethi ile Eyyubi devletinin kontrolüne geçti. Şiiliğin İsmaili koluna
mensup olan Fatımiler Mısır’da başta el-Ezher üniversitesi olmak üzere birçok
kurumsal ve mimarı yapı ile ihtişamlı bir yönetim kurmuştu. Fatımilerin güçlü
bir askeri aktör olarak bölgedeki varlığı Sünni dünya ile rekabeti kışkırtmış ve
bölgedeki Müslüman devletler arasında kaotik bir dönem yaşanmıştır. Bölgesel
ve iç hesaplaşmaların galibi Memlukler olunca, Mısır 1250 yılında başka bir Türk
devleti sayılan Memluk imparatorluğuna geçti. İslam medeniyetine katkı ve askeri
başarılara ilave olarak Mısır bu dönemde Çin-Avrupa arasındaki ticareti kontrol
ederek ekonomik bir güç haline gelmiştir.
Mısır, Yavuz Sultan Selim tarafından 1517 yılında Osmanlı topraklarına katıldı. Bu fetih, sadece Memluk ülkesini tarih sahnesinden silmekle kalmamış, aynı
zamanda kutsal emanetlerle somutlaşan hilafet makamının da Türklere geçmesini
sağlamıştır. Bu dönemde Mısır’a özel bir önem veren Osmanlı yönetimi, bölgeye
“Beylerbeyi” olarak daima vezir payesinde görevliler tayin etmiştir. Kahire bu dönemde başkent İstanbul’dan sonra ülkenin en büyük ikinci şehri haline gelmiştir.
Önceki asırlarda sahip olduğu fikri ve kültürel bir merkez olma özelliğini Osmanlı
döneminde artırarak korumuştur.
Napolyon Bonoparte’ın, İngiltere’nin Hindistan’daki sömürgelerine giden yolunu
kapatmak maksadıyla Fransızlar adına 1798’de Mısır’ı işgal etmesi üzerine, bölgeye
gönderilen kuvvetler arasında Kavalalı Mehmet Ali Paşa’nın olması Mısır tarihinin
akışını değiştirmiştir. Fransızların Mısır’ı işgallerinin kaldırılması ardından Kavalalı, önce oradaki Osmanlı valisine ardından merkezi yönetime değişik bahanelerle
başkaldırıp Mısır’da yarı bağımsız bir yönetim kurmuştur. Nitekim bu yönetimini
1840 Londra protokolü ile tescil ederek, Kavalalı hanedanını tesis etmiştir.
XIX. yüzyılda Kuzey Afrika’daki Batı siyaseti ve Kavalalı meselesi için bkz: Osmanlı
Arap Coğrafyası ve Avrupa Emperyalizmi,(Prof. Dr. Zekeriya Kurşun ve Prof. Dr.
Ali Akyıldız, İstanbul, 2015), s. 5-15.
Kavalalılar dönemi Mısır’ın modern dönem tarihi bakımından son derece önemli izler bırakmıştır. Batılı ülkelerden getirilen uzmanların danışmanlığında teknik
yenilikler yapılmış ilave olarak bölgede birçok yeni okul açılmış, tarımın gelişmesi için yeni kanallar açılarak ülke ekonomisi büyük bir sıçrama yapmıştır. Ancak
147
148
Ortadoğu Tarihi
Mehmet Ali Paşa’dan sonra aynı performansı gösteremeyen hanedan yöneticileri,
aşırı borçlanma yoluna gitti ve dış müdahalelere maruz kaldı. Askeri ve ekonomik
anlamda gerilemeyi durduramadılar. 1869 yılında açılan ve bölgeye yeni bir stratejik
önem kazandıran, ekonomisini değiştiren Süveyş kanalının idaresini ve hisselerini
elden çıkarmak zorunda kaldılar. Ortaya çıkan karmaşa ve Urabi Paşa isyanı denilen iç ihtilalleri bahane eden İngiltere zaten ekonomik olarak ele geçirdiği Mısır’ı
1882 yılında işgal etti.
İngiltere’nin asıl amacı Hindistan yolu üzerindeki bu stratejik geçiş koridorunu doğrudan kendi denetimine almaktı. İngiliz kontrolüne geçen Mısır, görünüşte Osmanlı’ya bağlıydı ama gerçekte İngiltere ile iyi geçinen hıdivler aracılığı
ile yönetiliyordu. Osmanlı Devleti İngiliz işgalini kaldırmak için uzun diplomasi
mücadelesi vermesine rağmen başarılı olamadı. Sadece ayni düzeyde Osmanlı ve
İngiliz Fevkalade Komiserliklerinin kurulmasını sağlayabildi. Fakat uygulamada
Osmanlı Komiserliği gözlemci olmaktan öteye geçemedi. İşgal sırasında Hıdiv
Tevfik Paşa bulunuyordu. Ardından Abbas Hilmi Paşa gelmiştir. Birinci Dünya
Savaşı yıllarında İngilizler burada himaye ilan ederek Hüseyin Kamil Paşa’yı 1914
yılında kral unvanı ile tahta geçirerek Mısır krallığı dönemini başlatmışlardır.
1914 yılında Osmanlının İngiltere aleyhine savaşa girmesiyle İngiltere Mısır’daki işgalini himayeye dönüştürmüştü. Savaş sonrası pazarlıklarda ülkenin
kaderi artık İstanbul’dan daha ziyade milliyetçi liderlerin kararlı direnişine kaldı.
Bunlar içinde Saad Zağlul ve Vefd hareketi işgalci İngiltere’ye karşı sistemli bir
muhalefet başlatırken, 1922’de Mısır’ın bağımsızlığı görünüşte de olsa tanındı.
1923 yılında parlamenter hükümet göreve başlarken, başbakan seçilen Zağlul’un
temel hedefi İngilizler tarafından bölünmüş olan Mısır ve Sudan’ı yeniden birleştirmekti.
Kendi otoritesinin sarsılması riski bulunduğundan İngiltere’yi bu süreçte çok
da rahatsız etmek istemeyen Kral Fuad ile milliyetçi hükümet arasında büyük ayrışma başladı. 1936 yılında Fuad’ın ölümü ile yerine geçen oğlu Kral Faruk zamanında Mısır ile İngiltere arasında imzalanan anlaşma ile, ülkedeki İngiliz askerlerinin sayısının kademeli olarak azaltılması konusunda mutabakata varıldı. Ancak
İngiltere başta Süveyş Kanalı olmak üzere, kendisi için stratejik önemi bulunan
bölgelerde 1955 yılına kadar bir şekilde kalmayı sürdürdü. İngilizler, yönetiminde
kaldığı sürece ülke ekonomisi ile sadece kendi çıkarları gerektirdiği kadar ilgilendiğinden halkın yaşam koşulları giderek kötüleşmiş ve toplumsal hoşnutsuzluk
had safhaya çıkmıştır.
Bu dönemde Mısır milliyetçi hareketine ilave olarak 1928 yılından itibaren
Hasan el-Benna’nın başını çektiği Müslüman Kardeşler (İhvan-ı Müslimin) hareketi dışarıda İngiltere’ye karşı, içeride ise krallık rejimine karşı güçlü bir muhalefete girişti. Sadece Modern dönem Mısır tarihine değil, tüm Ortadoğu tarihine
damga vuran İhvan hareketi, kısa bir süre sonra ülke içinde büyük bir siyasal ve
toplumsal güç haline gelmiştir. O sırada işgal altında bulunan birçok Arap ülkesinde siyasal parti, hayır kurumu veya dernek olarak örgütlenen yapı, bir süre
sonra yasadışı ilan edildiği için sonraki dönemde ortaya çıkacak birçok militan
hareketin doğuşuna neden olmuştur.
1936 yılında İngiltere ile imzalanan anlaşma İngiliz idaresinin sürmesi karşılığında iç işlerinde bağımsızlık elde etmişse de, İkinci Dünya Savaşı’nın başlaması
ülke ekonomisini tamamen çökertti. Savaş sırasında pamuk fiyatları düşerken,
geçimini bundan sağlayan milyonlarca Mısırlı fakirleşmiş, hayat standardının gerilemesiyle grevler artıp taşradan şehirlere göçler hız kazanmıştı.
6. Ünite - Kuzey Afrika (Mağrip) Ülkeleri
Mısır, savaşın sonlarında, 1945’te, Japonya ve Almanya’ya karşı harp ilan ederek, aynı yıl tam bağımsızlığını elde edip BM’ye üye olmuştu. Diğer Arap ülkelerine göre daha güçlü olduğu için, Arap milliyetçiliğinde başı çeken Mısır 1945
yılında Arap Birliği Örgütü’nün (Arab League) kuruluşuna da ön ayak olmuştur.
Ancak savaş sonrası koşullar Mısır için istikrar getirmedi. Siyasi gerilimler nedeniyle 1948 yılında başbakan Nukraşi Paşa’nın suikastla öldürülmesi, aynı yıl İsrail ile yaşanan savaşta alınan yenilgi ve İngilizlere yönelik saldırıların artması kral
Faruk yönetiminin kontrol edemediği bir istikrarsızlık ortamı doğurdu. Ekonomik
hoşnutsuzluğun da beslediği bu kaos sırasında ülkenin farklı kentlerinde meydana
gelen gösteri ve ayaklanmalarda onlarca kişi hayatını kaybetti. Nihayetinde, ülkenin içinde bulunduğu bu siyasi bunalım, Soğuk Savaş dengelerinin bölgede oluşturduğu Amerika-Sovyet rekabeti ile birleşince sosyalist subayların başını çektiği
1952 yılında Hür Subaylar darbesi gerçekleşti. General Muhammet Necip liderliğindeki Hür Subaylar, sosyalist ve ulusalcı söylemleri ile 1953 yılında krallığa son
verip cumhuriyet ilan ettiğinde kral Faruk yurt dışına kaçmak zorunda kaldı.
General Necip cumhurbaşkanı olsa da, cunta yönetiminin kendi içindeki çekişmeler nedeniyle darbeciler içinde genç bir subay olan Cemal Abdunnasır, bir
süre sonra yeni bir darbe ile Necib’ i göz hapsine alarak Mısır’da idareyi ele geçirdi.
Böylece sadece Mısır’da değil, 1970 yılına kadar tüm bölgede dengeleri değiştirecek olan “Nasır dönemi” başlamış oldu.
Nasır, 1956 yılında Süveyş kanalını millileştirip İngilizleri sınır dışı edince İngiltere, Fransa ve İsrail’den oluşan ittifak, Mısır’a saldırdı. Dönemin süper güçleri ABD
ve Sovyetler Birliği, kendi kontrolleri dışında müttefiklerince başlatılan ve küresel
bir çekişmeye dönüşme ihtimali bulunan krize müdahale edince, Süveyş Savaşı kısa
sürmüş ve hiçbir tarafa askeri galibiyet getirmemişti. Ancak Nasır’ın bu hamlesi
kendisinin tüm Arap dünyasında bir kahraman olarak görülmesine yetmiştir.
Soğuk Savaş dengeleri içinde tercihini Bağlantısızlar Hareketi’nden yana yapsa da, Nasır’ın, Sovyet askeri ve teknik yardımlarına muhtaç olması, ister istemez
bölgesel ilişkilerinde de etkili olmuştur. İsrail yenilgisi ardından 1949 yılında Mısır,
Batıdan silah almak için yaptığı başvurulara olumsuz yanıt almış, böylesi zor zamanda, Sovyetlerin onayı ile Çekoslovakya silah vermişti. Batı ittifakı ve o dönem
onların Ortadoğu’daki müttefikleri durumunda olan Türkiye, İran, Suudi Arabistan
ve Ürdün gibi ülkelerle ideolojik ve askeri rekabet bu açıdan hiç hız kesmedi. 1955
Bağdat Paktı, 1957 Türkiye-Suriye krizi, 1960 U-2 krizi gibi birçok sorunda Nasır,
NATO’yu ve onun bölgedeki üyesi Türkiye’yi hedef alan gerilim siyaseti uyguladı.
1956 yılında İngiliz nüfuzu altındaki Sudan, Mısır’dan tamamen koparılırken, 1958 yılında Sovyet nüfuzundaki Suriye ile Mısır birleşerek Birleşik Arap
Cumhuriyeti’ni kurdu. 1962 yılında patlak veren Yemen iç savaşına binlerce asker
gönderen Nasır, Amerikan müttefiki Suudi Arabistan desteğindeki Kuzey Yemen’e
karşı Sosyalist Güney Yemen devletine destek verdi. Ancak bu desteklere rağmen
Yemen’de ne istikrar ne de barış gerçekleşti.
Dışarıda en önemli hedefi İsrail’i ortadan kaldırmak olduğundan Filistinli
gruplara destek veren Nasır, 1967 yılındaki 6 Gün Savaşı’nı büyük bir hezimetle
noktaladı. Aslında bir savaştan daha çok, İsrail’in gece vakti ansızın Mısır uçaklarını havalanmasına imkan vermeden imha etmesinden ibaretti. Bu baskın Mısır’ın
savaş kabiliyetini yok etmekle kalmamış, Sina yarımadasının işgal edilmesine ve
Nasır’ın karizmasının yerle bir olmasına neden olmuştur.
Bu arada ülke içinde demir yumruk siyaseti uygulayan Nasır, tüm muhalefet
gruplarını ezmekten kaçınmamıştır. Çok sayıda siyasi suçlu idam edilirken, baskı
149
150
Ortadoğu Tarihi
siyasetine tepki olarak İhvan hareketinden kopan onlarca yeni şiddet hareketi bu
dönemde ortaya çıkmış ve ülkede şiddet eylemleri 1970’li yıllar boyunca giderek
artmıştır.
1970’te Nasır ölünce yerine Enver Sedat geçti. Sedat’ın öncelikli hedefi 1967
savaşında kaybedilmiş olan Sina yarımadasını geri almaktı. Bu hedefe ulaşmada
en önemli stratejisi ise öncelikle içeride baskıcı yapı, dışarıda ise sosyalist ve devrimci söylem nedeniyle Mısır’dan uzaklaşmış bulunan Arap dünyasını yeniden
kazanmaktı. Bu nedenle iktidarının ilk günlerinden itibaren açılım siyaseti (infitah) uygulayarak Arap ülkeleriyle ve Batılı ülkelerle yakınlaşmaya çabaladı.
Sedat, İsrail işgalindeki toprakları almanın yolunu baskın bir savaşta görüyordu. Suriye ile gizli görüşmeler yürüterek iyi bir planlama ardından, 6 Ekim
1973’de İsrail birliklerine karşı eş zamanlı saldırılar başlattı. Üç hafta süren Yom
Kippur Savaşı sonunda istenilen sonuç alınamamış olsa da, petrol üreten Arap ülkelerinin uyguladığı ambargo nedeniyle petrol fiyatlarının birkaç kat yükselmesi,
İsrail’e destek veren Batılı ülkeler üzerinde caydırıcı bir etki oluşturdu.
BM’nin araya girmesiyle ateşkes ilan edilerek 338 sayılı karar alındı. İsrail’in
işgal ettiği Mısır topraklarından çekilmesini öngören bu karar uygulanmamış
olsa da, Amerika’nın arabuluculuğunda İsrail-Mısır mekik diplomasisi başladı.
Bu görüşmeler sonrasında 1979 yılında iki taraf arasında imzalanan Camp David
Anlaşması ile İsrail Sina’dan çekilirken Mısır, Süveyş Kanalını İsrail gemilerine
açmayı ve Filistinli silahlı gruplara destekten vazgeçmeyi kabul etti. Bu adımla
Batının müttefiki haline gelen Mısır, İsrail anlaşmasından sonra Arap dünyasındaki liderliğini kaybettiği gibi, Arap Birliği Örgütü’nden çıkarılmış ve Kahire’deki
örgüt merkezi Tunus’a taşınmıştır.
Sedat 6 Ocak 1981’de bir suikast neticesinde ölünce, yerine eski Hava Kuvvetleri Komutanı Hüsnü Mübarek geçti. Dış politikada Batı ile olan yakınlaşma
devam ederken, Mübarek’in cumhurbaşkanı sıfatıyla ilk hamlesi, Arap ülkeleriyle
ilişkilerin düzeltilmesi yönünde adımlar atmak oldu. İran-Irak savaşı sırasında
Irak’a askeri yardımda bulunan Mübarek yönetimi, 1982 yılında Lübnan’ı işgal
eden İsrail’e mesafeli bir siyaset uygulayınca yeniden Arap ülkeleriyle yakınlaşmaya başladı. 1989 yılında yeniden Arap Birliği’ne alındı ve merkezi de Kahire’ye
taşındı. Ocak 1991 Körfez harekâtında ABD’nin öncülüğündeki müttefik kuvvetler yanında yer alan Mübarek yönetimi, İsrail-Filistin uzlaşmasını öngören 1993
Oslo Anlaşmasına tam destek verdi.
Dışarıda oldukça popüler bir konuma yükselen Mübarek yönetiminin ülke
içinde olağanüstü hal uygulamaları ise ciddi bir gerilime işaret ediyordu. Ülkede
temel hak ve özgürlükler konusunda ciddi sorunlar yaşanırken, Sedat suikastıyla
ilgisi olmayan İhvan grubu bu baskılardan en fazla etkilenen kesim oldu. 1990’lı
yıllar boyunca farklı gruplardan kaynaklı şiddet olayları tırmanırken, Mübarek’in
1995 yılında Etiyopya’ya resmi ziyareti sırasında bir suikast girişiminden kurtulması çatışmanın boyutlarını ortaya çıkardı. Bu nedenle 11 Eylül 2001 yılında
Amerika’ya yönelik saldırılar ardından tüm bölgede başlatılan “terörle mücadele”
sürecinde Amerika’nın en hararetli destekçilerinden biri Mısır oldu.
Mısır, bölgesel sorunlarda ve özellikle Filistin sorunu konusunda söz sahibi ülkelerden biri olarak 2000 yılından itibaren birçok görüşmeye ev sahipliği yapmıştır.
Hemen sınır komşusu olan kuşatma altındaki Gazze’deki duruma kayıtsız kalmakla
suçlanan Mısır, Filistin içindeki gerilimlerde İhvan’ın Filistin kolu durumundaki Hamas karşıtı politikası ile müdahil olmuştur. Mısır, 2003 yılında Irak’ın işgal edilmesine çekimser kalsa da, işgalin durdurulması konusunda ciddi bir adım atmamıştır.
151
6. Ünite - Kuzey Afrika (Mağrip) Ülkeleri
Nasır’dan bu yana ülkedeki tüm liderlerin asker kökenli olması ülke siyaseti
üzerinde orduya belirgin bir üstünlük ve ülke ekonomisinde imtiyaz sağlamıştır. Ordu ülke ekonomisinin büyük bir bölümünü kontrol eder duruma geldi.
İsrail’den sonra dünyada en fazla Amerikan askeri yardımı alan Mısır, sivil siyaset
taleplerini içeren 2011 Arap Baharı sürecinde kısa süre içinde kaosa teslim oldu.
Ülkede halk ayaklanması ile anayasa değiştirilip seçimlere gidilse de, 2012 yılında
seçimle işbaşına gelen Muhammet Mursi bir yıl sonra yeni bir askeri darbe ile
devrilerek ülke yeni bir sürece girdi.
Modern dönem Mısır tarihine damgasını vuran isimlerden biri olarak Cemal
Abdünnasır’ın yükselişi hangi olaydan sonra hız kazandı?
LİBYA
Kuzey Afrika’nın ikinci en geniş ülkesi olan Libya’nın doğusunda Mısır, güneyinde
Çad ve Nijer, batısında Cezayir, kuzeybatısında ise Tunus bulunmaktadır. Büyük
bölümü çöllerden oluşan Libya topraklarında şehirler çoğunlukla kıyı bölgelerde
bulunur. Buna karşın ülkenin en önemli yer altı zenginliğini oluşturan petrol yatakları ise iç bölgelerdeki çöl arazilerde bulunmaktadır. Ülke gelirlerinin %94’lük
bölümü petrol ihracatından elde edilen gelirlere dayanmaktadır. Son yıllarda yapılan çalışmalar ülkede büyük doğalgaz rezervlerinin olduğunu da göstermiştir.
Libya’nın ilk yerleşimcilerinin Berberiler olduğu bilinmektedir. M.Ö. 1000’li
yıllarda bölgenin batısına yerleşen Fenikeliler, Trablus kentini kurarken, doğu
bölgelerine yerleşen Yunanlılar da bugünkü Barka kenti ve çevresindeki bölgeleri
kurmuştu. Çok geçmeden bölge Roma imparatorluğunun hakimiyetine girmiş ve
iki parça tek bir devletin hakimiyeti altında birleşmiştir. Ancak Roma’nın ikiye
bölünüşü sürecinde özellikle IV. Yüzyıldan itibaren Libya topraklarının batısı Batı
Roma, doğu kesimleri de Doğu Roma’nın hakimiyetine girince coğrafya yeniden
ikiye bölünmüştür.
Aynı dönemde iç kesimlerdeki vahaların çevresindeki yarı çöl alanlarda, yüz
yıllardır yaşam biçimi pek az değişmiş göçebe ve yarı göçebe kabileler yaşamaktaydı. Fenikelilerle başlayan sonrasında Kartaca, Yunan ve Roma egemenlikleri
ile devam eden tarihsel süreçte kolonileşmiş kıyı şeritteki kentlerde altın, fildişi,
değerli diğer taşlar vb. oluşan ticaret malları ile arpa, buğday ve zeytin gibi gıda
maddelerinin ticareti yaygındı. M.S. ilk iki yüzyıl boyunca Trablusgarp bölgesi
parlak bir dönem yaşadı ve kıyı kentleri İtalya’dan getirilen mermerlerle inşa edilmiş görkemli kamu binalarıyla süslendi. Tarım iyi bir düzeye ulaşsa da, bölgede Roma etkisinin çökmesiyle birlikte yerel aşiretler, yeniden ülkede söz sahibi
olmuştu. Coğrafyanın dokusuna uygun biçimde ülke genelinde göçebe çobanlık
başlıca gelir kaynağı haline geldi.
642 yılından itibaren İslam fetihleri başladığında bölgeye hakim olan bu sosyoloji bir süre sonra değişmeye başladı. Arap fatihlerin bölgeyi ele geçirmeye
başlamasıyla yerli kabileler de İslam dinini benimsemeye başladılar. Araplar ile
Berberilerin karışması, Beni Hilal ve Beni Süleym kabilelerinin ülke topraklarını
ele geçirmesiyle gerçekleşti. Arabistan kökenli bu kabileler önceleri yukarı Mısır
kesiminde yerleşmiş iken, XI. Yüzyıldan itibaren kalabalık bir topluluk olarak sürüleriyle birlikte Nil vadisinden Cezayir’e kadar gelip yerleşti.
Libya, Ortaçağ boyunca sürüp giden birçok karışıklığa karşın zenci Afrika ile
Asya ve Avrupa arasında bir ticaret merkezi olarak kalmayı başardı. Denizci devletler Trablusgarp’ta sürekli ileri karakollar bulundurdular. Ama ülke aynı zaman-
2
152
Ortadoğu Tarihi
da Araplar tarafından güney İtalya’ya ve Sicilya’ya çıkarma üssü olarak kullanılıyordu. Orta Afrika’da kumaş, işlenmiş maden ve tuz isteyen kabilelerin para yerine
tutsak vermeleriyle Trablusgarp Batı için köle ticareti konusunda da bir pazar haline geldi.
Libya toprakları Hz. Osman döneminde fethedildikten sonra İfrikiyye eyaletine bağlanmıştı. Bir buçuk asır hilafet merkezine bağlı olarak idare edilen bölge, yaklaşık 800 yılında batısı Ağlebiler, doğusu da Mısır eyaletine bağlı olacak
şekilde bölündü. Bir süre sonra Trablusgarp kentini de içine alan batı bölgeleri
yerel devletler Ziriler, Murabıtlar, Muvahhitler, Fahsiler ve daha sonra Fatımilerin
hakimiyetinde kaldı. Ülkenin batısı bu şekilde farklı hanedan devletlerin yönetiminde kalırken, aynı süre boyunca ülkenin doğu bölgeleri önceleri Mısır eyaleti,
ardından Eyyubiler ardından da Fatımilere ve nihayetinde Memluklülerin idaresine girdi.
16. Yüzyılın başlarından itibaren Libya coğrafyasında Osmanlı dönemi başladı. Osmanlının bölge hakimiyeti bir seferde gerçekleşmedi. Bingazi bölgesi
Osmanlı idaresinde iken, Trablusgarp’ı içine alan batı toprakları ise 1551 yılına
kadar Malta Şövalyeleri ile İspanyolların elinde kaldı. 16. Yüzyıl boyunca bölgede
Osmanlı ile İspanyollar arasında bu hakimiyet mücadelesi sürdü. 1551 yılında Osmanlı komutanı Turgut Reis, Trablus’u da imparatorluk topraklarına katarak tüm
coğrafyayı kontrolü altına aldı.
Osmanlı Libya’ya Garp ocakları adıyla bir eyalet statüsü (Trablusgarp Ocağı)
vermiş olsa da, uzun asırlar boyunca bu gevşek bir ilişki olarak sürdü. Nitekim
bölgedeki Osmanlı valilerinden Ahmet Karamanlı’nın çocukları 1711 yılından
(Karamanlılar dönemi) itibaren ülkenin batı coğrafyasını yönetirken, doğu bölgeleri ise Senusi tarikatına bağlı emirlerce idare edildi.
Bununla beraber bölgedeki Türk idaresi, yerel bir başkaldırı ya da hoşnutsuzluktan değil, İtalyan 1911 yılında başlayan işgali nedeniyle sona erecekti.
Ancak İtalyanların bölgeye yerleşmesi kolay olmadı. Önce Enver Paşa ve Mustafa Kemal’in iştirak edeceği çetin savaşlar (Trablusgarp Savaşı) yaşandı. Ayrıca
Osmanlı desteği ile ayaklanan yerel halk, bir yıl boyunca işgale karşı kararlı bir
direniş sergiledi. Bununla beraber Osmanlı yönetimi, 1912 yılında yapılan Uşi
(Oushy) anlaşması ile bölgenin yönetimini İtalyanlara bırakmak zorunda kaldı.
İtalyanların işgali kuzeydeki kıyı şeridi boyunca başlamış olsa da, kısa bir süre
sonra güneye ilerleyerek bugünkü Libya’nın sınırlarını oluşturacak şekilde çöl
arazileri de içine alarak genişledi.
1911-1943 yılları arasındaki İtalyan işgali boyunca özellikle göçebe kabileler
tarafından büyük bir tepki oluştu. Görece olarak kısa sayılabilecek bu İtalyan işgali sırasında ülkenin iç kesimlerinde Şeyh Muhammet İdris liderliğindeki Senusi
tarikatının belirgin bir üstünlüğü bulunuyordu. 1920’de İdris, kendisine bölgenin
Emiri statüsü verilmesi karşılığında İtalyanlara ülkenin doğu kıyılarında sınırlı
bir tutunma noktası verileceği konusunda razı olmuş görünüyordu. Ancak İtalya,
hızlı bir işgale girişirken İdris 1923 yılında Mısır’a sığınmak zorunda kalmış ve
ülkede kanlı bir sindirme başlamıştır. Bu dönemde Senusi şeyhlerinden Ömer
Muhtar’ın direnişi, ülke tarihinde unutulmaz izler bırakmıştır.
İtalya 1930’lu yıllarda sert önlemlerle bir süre kontrolü sağlamışsa da, II. Dünya Savaşı sırasında Trablus’tan doğuda Mısır sınırına kadar devam eden kıyı şeridi
İngilizlerin; Fizan’ı da içine alan daha güney bölgeler ise Fransızların eline geçti.
Ancak savaştan sonra 1951 yılında Libya bağımsızlığını ilan etti. Senusi ailesinden
İdris, ülkenin yeni kralı oldu.
6. Ünite - Kuzey Afrika (Mağrip) Ülkeleri
Bağımsız Libya’nın ilk yılları başarısız siyasi yönetim ve yetersiz ekonomik imkanlar nedeniyle kötü bir durumdaydı ve dış yardımlarla ayakta durabiliyordu.
Gelirlerin bir bölümü de o dönem Soğuk Savaş dengeleri içinde Batı bloğu ülkelerine sağlanan askeri üslerin kira gelirlerinden oluşmaktaydı.
Ancak ülkede 1959 yılında petrolün bulunması ile birlikte, 1960’lı yılların başından itibaren sadece ekonomik durum değil, siyasal yaşam ve toplum kökten
değişmeye başladı. Bağımsızlığın ilk yıllarında Kral İdris’in başında bulunduğu
az sayıda aile tarafından bir çeşit kabile koalisyonu ile yönetilen ülke hızlı bir modernleşme sürecine girdi.
Halkın dörtte birinin göçebe olduğu ülkede, hayvancılığın yanı sıra, günlük
gereksinimi ancak karşılayacak bir tarım vardı. Petrolün bulunması ile birlikte
tarımın önemi azalırken, kentleşme hızlandı. Yönetici, memur ve güvenlikçi sınıfları önem kazanmaya başlarken, 1963 yılındaki beş yıllık plan uyarınca yeni
kamu hizmetleri, ulaşım yolları ve ulusal eğitim kurumlarının inşası hız kazandı.
1950’li yıllarda halkın büyük bir bölümü okuma yazma dahi bilmezken, eğitim
yatırımları hızlandı.
Toplumdaki ve ülke bürokrasisindeki değişimi iyi okuyamayan kral İdris’in
dış politika tercihleri, dönemin popüler milliyetçilik ve Nasırizm söylemine inanan genç elitler tarafından benimsenmiyordu. Bu genç askeri elitlerden oluşan bir
grup subay, kralın Türkiye’ye ziyareti sırasında darbe yaparak 1969 yılında yönetime el koydu.
Darbenin mimarı 27 yaşındaki Albay Muammer Kaddafi başlarda, ülke sosyolojisinin zorunlu bir sonucu olarak kabile koalisyonu ile iyi geçinmeyi düşünse de,
kısa süre sonra baskıcı bir rejim inşa etti. Kaddafi, yaklaşık 1500 yerel komitenin
söz sahibi olduğu “Cemahiriye” sistemi kurarken, böylece aşiret, ideolojik bağlılık
veya kimi yerde coğrafi temelde oluşan bu yerel komitelere yerelde özgürlük verdi. İslam, sosyalizm ve Arap milliyetçiliğinin karışımından oluşan yeni bir felsefe
geliştirip, ilk cildini 1976 yılında, ikincisini de 1980’de bastığı “Yeşil Kitap” adıyla
yayınladı. Kaddafi, içeride özellikle kendi iktidarına yönelik iki önemli risk odağı
görüyordu: Kral İdris ailesi ve Müslüman Kardeşler hareketinin siyasal ve toplumsal mobilizasyon kabiliyeti. Bu nedenle söz konusu iki kesim de tamamen tasfiye
edildi.
Kaddafi, dış politikada da benzer bir sertlik sergiledi. Arap milliyetçiliği konusunda Cemal Abdünnasır hayranı olan Kaddafi, ülkenin petrol zenginliğinden
elde edilmiş olan paraların bir bölümünü, başta Afrika olmak üzere dünyanın
farklı bölgelerindeki bağımsızlık yanlısı silahlı hareketleri desteklemek için kullandı. Batı karşıtlığı ilk günden itibaren Kaddafi’nin en göze çarpan siyasi pratiği
oldu. Bu karşıtlığın sonucu olarak, 1986 yılında İngiltere’den kalkan ABD uçakları
ülkenin bazı kesimlerin bombaladı. Olayda, Kaddafi ailesinden ve sivillerden çok
sayıda insan hayatını kaybetti.
1988 yılında bir Amerikan yolcu uçağının İskoçya üzerindeyken düşürülmesi (Lockerbei olayı) ve 259 kişinin ölümünden Libya sorumlu tutuldu. Libya yönetimi suçlamaları reddedip soruşturma konusunda işbirliğini kabul etmeyince
1993 yılından itibaren ekonomik ambargo başladı. Bu nedenle ülke, 1990’lı yıllar
boyunca bir yandan ağır yaptırımlar öte yandan siyasal izolasyonla baş etmek zorunda kaldı.
Libya siyasetini daha iyi anlayabilmek için bkz: Libya’da Amezigler ve Siyaset, (Dr.
Hayri Ömer) http://ordaf.org/libyada-amazigler-ve-siyaset
153
154
Ortadoğu Tarihi
Ancak 2001 yılında hakkında suçlama bulunan Libyalı iki zanlının İngiltere’ye
teslim edilmeleri ile aradaki buzlar erimeye başladı. Libya yönetimi yolculara yüz
milyonlarca dolar tutarında tazminat ödemeyi kabul ettiği gibi, özellikle İngiltere ile 400 milyon sterlin tutarında bir silah anlaşması imzalaması normalleşmeyi
hızlandırdı. Bir süre sonra Kaddafi yönetimi ile diğer Avrupa ülkeleri arasındaki
ilişkiler de hızla normalleşme sürecine girdi.
Kaddafi iktidarının ilk yıllarından itibaren Afrika ile ilişkileri hep öncelik
taşımıştır. Bu ülkelerin bağımsızlıkları sonrasında özellikle Batıya karşı desteklenmesi, farklı Afrika ülkelerinin birbirleri ile yaşadıkları sorunları çözmek için
arabuluculuk yapılması, Afrika’nın kalkınması konusunda ekonomik yardımlar
yapılması gibi adımlar olumlu bir Libya ve Kaddafi imajı oluşturmuştu.
Libya’nın Arap ülkeleri ile ilişkileri de hep inişli çıkışlı olmuştur. Başından itibaren Batı yanlısı Arap ülkelerine ağır eleştiriler yapan Kaddafi, Nasır’ın söylemini devam ettirmiştir. Filistin meselesinden dolayı hararetli bir İsrail karşıtı olan
Kaddafi, bunu Filistinli değişik gruplara maddi ve lojistik desteği ile göstermiştir.
Türkiye’nin Libya’nın bağımsızlığını kabul etmesi ardından başlayan ikili ilişkiler, özellikle petrolün bulunması sonrasında ekonomik alana kaydı. Ancak iki
ülke ilişkilerinde en anlamlı yakınlaşma, Kıbrıs meselesinden dolayı yaşandı.
Türkiye, yapmış olduğu 1974 yılındaki barış operasyonu ardından Batılı ülkelerin
ambargosuna maruz bırakılmış ve ekonomik anlamda cezalandırılmıştı. Böylesi
bir dönemde Libya, hem Kıbrıs hem de Türkiye’ye yardım yapmakla kalmamış,
petrol fiyatlarının arttığı bir dönemde Türkiye’ye ucuz petrol vermiştir.
Batı ile ilişkilerin iyileşmeye başladığı 2000’li yılların başından itibaren ekonomik toparlanmasını gerçekleştiren Libya, bir süre sonra tüm Arap coğrafyasını
etkileyen Arap Baharı ile kaosa sürüklendi. Kaddafi yönetimi, olayların Libya’ya
sıçraması üzerinde sert önlemlere başvururken, Batılı ülkelerin hava operasyonları ile destek verdiği muhalif silahlı gruplar kısa sürede rejimi devirerek Kaddafi
dönemini kapattılar.
Türkiye ile Libya arasındaki ilişkilerin tarihinde öne çıkan unsurlar hangileridir?
3
TUNUS
Batısında Cezayir, güneydoğusunda Libya ile komşu olan Tunus, kuzeyde ve doğuda uzunluğu 1300 kilometreyi bulan Akdeniz kıyıları, güneyde ise Sahra çölüyle çevrilidir. Kuzey Afrika’nın bu en küçük ülkesinde, Nüfusun %63’ü şehirlerde,
%37’si kırsal kesimde yaşamaktadır. Kuzeyindeki sahil boyu, dağlık alanların ve çölün yer aldığı güney bölgesine göre gerek nüfus gerekse de sosyoekonomik açıdan
farklılık arz etmektedir. Nüfusunun %98’ini Sünni Müslüman Arapların oluşturduğu ülkede Berberî, Yahudi, Fransız ve İtalyan azınlık grupları da bulunmaktadır.
M.Ö. 9. yüzyılda bugün başkent Tunus içerisinde yer alan bir yerde Kartaca’yı
kurmuş olan Fenikeliler, bölgeyi önemli bir siyasi, ekonomik ve askeri merkez
haline getirmişti. Kartaca’nın M.Ö. 146’da Romalılar tarafından işgal edilmesiyle
hem yönetim el değiştirmiş hem de bölge Hıristiyanlaşmıştır. 8 asır süren Roma
ve Bizans egemenliği ardından Tunus, Hz. Osman zamanında İslam’la tanışmıştır. Ukbe bin Nafi komutasında fethedildiyse de, Berberi ayaklanmaları nedeniyle
tam olarak kontrol edilmesi, Halife Abdülmelik b. Mervan zamanında gerçekleşti.
Bölge halkı arasında İslam’ın benimsemesiyle birlikte Arap kültürü de yaygınlaşmış ve çoğunluğu putperest Berberîlerin oluşturduğu etnik yapı fetihten sonra
değişerek bölge Araplaşmıştır.
6. Ünite - Kuzey Afrika (Mağrip) Ülkeleri
Ne var ki devam eden Berberi ve Harici isyanları ancak 801 yılında büyük oranda
kontrol altına alınabilmiş ve Abbasi halifesi Harun Reşid zamanında Kayravan valiliğine tayin edilen İbrahim b. Ağleb’den neşet eden Ağlebiler Devleti kurulmuştur.
İçişlerinde özerk dışişlerinde halifeye bağlı Ağlebiler’in varlığı 909 yılında Fatımilerin hakimiyetiyle sona ermiştir. Fatımiler, öncelikle Kayravan ve Mahdiya şehirlerini merkez olarak kullanmışlar, 972 yılında Mısır’ı ele geçirip başkenti Kahire’ye taşıdıklarında Tunus’a Berberi olan Zirilerden bir vali atamışlardır. Böylece yerel farklı
otoritelerin denetimindeki Tunus’ta daha sonra bir süre Horasaniler ve ardından
Muvahhitler hüküm sürmüştür. Fas merkezli Muvahhitler Devleti’ndeki bölünme
ve ardından ortaya çıkan karışıklıklar sırasında vali Ebû Zekeriyyâ el-Hafsî, 1228
yılında Tunus’ta bağımsız Hafsi Hanedanlığını kurmuştur. Uzun yıllar Hafsilerin
kontrolünde kalan ülke 1574 yılında tam olarak Osmanlı Devleti sınırlarına katıldı.
Osmanlı’nın “beylerbeyi” olarak atadığı grevliler tarafından yönetilen bölge,
bu dönemde Türk gemilerinin Akdeniz’deki limanı haline gelmiştir. Osmanlı,
başlarda Tunus’un içyapısına köklü müdahalelerde bulunmadığından, bölgede
iktidar askerlik işlerinden sorumlu “dayılar” ile diğer tarafta vergi toplanması ve
güvenliğin sağlanmasından sorumlu “beyler” arasında paylaşılmıştı. 17. yüzyılda Murad isminde bir ‘bey’in yönetiminde Murâdîler dönemi yaşanırken, 1705
yılında Hüseyin b. Ali’nin iktidarıyla Hüseyniler dönemi başlamıştır. Murâdî ve
Hüseynî aileleri eyalet yönetiminde yetki sahibi olunca Osmanlı merkezi “beylerbeyi” tayininde, aile fertlerinden birinin görevlerini onaylanmasıyla yetinmiştir.
XVIII. yüzyılın sonlarında bir yandan kıtlık ve veba salgınları diğer yandan
Avrupa yayılmacılığı nedeniyle Tunus ekonomisi çöküşe sürüklendi. Vergilerin
arttırılması üzerine patlak veren 1864’teki büyük bir ayaklanma bastırılmış olsa
da, artık Tunus, Avrupalıların işgaline karşı dirençsiz hale gelmiştir. Bu dönem
kendi inisiyatifi ile Fransa ile anlaşmalar dahi imzalayan yerel yöneticiler, adeta
yarı bağımsız davranmaya başlamıştır.
Fransızların Cezayir’i 1830 yılında işgali ardından gittikçe bölgede güçlenen
varlığı, 50 yıl sonra Tunus işgalini getirmiştir. Bedevi kabilelerin Cezayir sınırını
ihlal etmesini gerekçe gösteren Fransızlar, 1881 yılında Tunus’u işgal etmiştir. O
sırada yönetimde bulunan Hüseyni Hanedanı’nın egemenliğinin kâğıt üzerinde
sürmesine rağmen, Fransızların Tunus Beyi ile imzaladıkları 1881 tarihli anlaşmalarla, 1956’ya kadar sürecek olan sömürge dönemini başlattı.
Bölgenin tüm ülkelerinde olduğu gibi, sömürge dönemi ile birlikte, Tunus’ta
hızlı bir modernleşme süreci başlatıldı. Tarım reformu, ile bölgeye yeni teknolojinin yanı sıra binlerce Fransız çiftçi getirildi. Ülkedeki sömürgeci nüfus öylesine arttı ki işlenebilir toprakların yaklaşık beşte biri Fransızların eline geçmiştir.
Diğer yandan ülkede Fransız eğitim sistemi uygulanmaya başlanmış, Fransızlar
dini eğitime dahi müdahalede bulunmuşlardır. Bir yandan dil olarak Fransızcanın
nüfuzu artarken diğer yandan binlerce Tunuslu ülkelerinin entegrasyonunu hızlandırmak üzere Paris’te eğitim almaya gönderilmiştir.
Fransa daha önce Cezayir örneğinde olduğunun tersine burada halkı Fransızca öğrenmeye zorlamamış ya da Arapçayı yasaklamamıştır. Ancak Avrupalı yerleşimciler için kurulan ve Fransızca eğitim veren yeni okullar aynı zamanda Tunus
aristokrasisini oluşturacak yerli seçkinleri de yaratmıştır. Böylece kısa zamanda
seçkinliğin sembolü haline gelen Fransızca çok fazla direnişle karşılaşmadan yayılabilmiştir. 1950’li yılların ortalarına gelindiğinde Tunus’ta sadece Zeytuna ve Kayrevan üniversitelerinde iyi seviyede klasik Arapça eğitimi bulunmaktaydı. Hem Fransızca hem Arapça bilen bu yeni elitler Tunus’un geleceğinde etkin bir rol oynamıştır.
155
156
Ortadoğu Tarihi
Fransız işgalinin ilk yıllarında ulusçu fikirler barındıran ilk hareket 1907 sıralarında ortaya çıkan Fransız eğitimi görmüş az sayıda kişiden oluşan Jön Tunuslular’dı.
Hareketin çıkardığı Fransızca gazete Le Tunisien başlarda eğitim meselesi üzerine
odaklanmış, Tunusluların Fransızlarla eşit muameleye tabi tutulması gerektiğini
savunmuş ancak bağımsızlık vurgusu yapmamıştı. Ancak, 1920’lerde ortaya çıkan
Düstur Partisi büyük bir uyanışı sağladı. Parti fikri ihtilaflarla sonradan ikiye ayrılmış ve Fransız kültürüyle yetişmiş yeni kuşağın temsilcisi Habib Burgiba tarafından Yeni Düstur Partisi (YDP) kurulmuştur. Burgiba işgal karşıtlığı nedeniyle 1940
yılında Fransızlar tarafından hapse atılmış, II. Dünya Savaşı sırasında 1942 yılında
Almanlar tarafından serbest bırakıldığında kahraman haline gelmiştir.
Burgiba yöntem olarak silahlı mücadeleyi değil bağımsızlık için Fransızlarla
işbirliği yapmayı tercih eden bir siyasetçiydi. Bu bağlamda 1954 yılında Fransa
tarafından önerilen yarı bağımsızlık teklifini dahi kabul ettiyse de gerek parti içi
muhalefet gerekse de Arap milliyetçilerin tam bağımsızlık talepleri nedeniyle geri
adım atmıştır. Nihayetinde 1956’da taraflar arasında gerçekleştirilen bir protokol
ile bağımsızlık gelmiştir. Bağımsızlık mücadelesini destekleyen Hüseyni ailesinden Emin Bey, bağımsızlığın kazanılmasıyla birlikte kral olduysa da, 1957’de
Cumhuriyet’in ilan edilmesiyle saltanat da sona ermiştir.
Habib Burgiba Tunus’un ilk devlet başkanı olarak bütün yetkileri eline aldığında, yabancılar ülkeyi terk etmeye başlamıştı. 1956-63 arasında sömürgeci
yerleşimcilerin nüfusu beşte bire düşmüştür. Avrupalı sömürgecilerin ve Tunuslu
Yahudilerin ayrılmasıyla ülke yönetici sınıfının büyük bir bölümünü kaybetmiştir. Böylece ilk 3-4 yıllık süreçte üretim neredeyse tamamen durmuş, yatırımlar
büyük bir düşüş göstermiş, sermaye kaçışı kontrol edilemez hale gelmiştir.
Düstur hükümeti önceleri liberal ekonomiyi benimsemeleri nedeniyle kötüye
giden duruma seyirci kalmışsa da 1960’da ilk kalkınma planının oluşturulmasıyla
birlikte önce müdahaleci, zamanla da sosyalist bir çizgiye evirilmiştir. Avrupalıların göçünün etkilerini yumuşatmak için ticareti geliştirme ajansları, ulusal ithalat-ihracat şirketleri kurulmuştur. Böylece dağıtım sektörünün büyük bir kısmı
devlet kontrolü altına girmiştir.
Tunus’ta Bahar Yorgunluğu (Prof. Dr. Zekeriya Kurşun) http://ordaf.org/tunustabahar-yorgunlugu/
Burgiba, bağımsızlık sonrası dış politikada gerek çevre ülkeler gerekse de batılı ülkelerle ilişkilere önem vermiştir. Fransa ile ilişkileri kesmeyen Burgiba batılı
ülkelerle ilişkilerinde de genel olarak olumlu bir politika gütmüştür. Arap ülkeleriyle ilk yıllarda güçlenen ilişkiler, 1965 yılında Burgiba’nın Filistin-İsrail meselesinde İsrail yanlısı bir tutum almasıyla bozulmuştur. İçeride ve dışarıda çokça
eleştirilen bu tutum Mısır, Irak ve Suriye’nin Tunus’tan temsilcilerini çekmesiyle
sonuçlanmıştır. Ne var ki, 1967’deki Arap-İsrail savaşından sonra ilişkilerin onarılmasına çalışılmış, temsilcilikler karşılıklı olarak yeniden açılmıştır.
İç politikada ise Burgiba, önceliği modern bir toplum yaratma amacıyla sosyal değişime vermiştir. Ne var ki, Tunus halkının büyük bir kısmı yönetici elitten farklı olarak dini ve geleneksel değerlere bağlı olduğundan, ciddi bir siyasi ve
sosyal direnç yaşandı. 1960 yılında Kayravan’daki protestolarda çok sayıda kişi
hayatını kaybetmiştir. Uygulanan ekonomi programı enflasyonun yükselmesine
ve halkın alım gücünün düşmesine neden olunca bu kez, 1968’te ülke genelinde
protesto gösterileri patlak verdi.
157
6. Ünite - Kuzey Afrika (Mağrip) Ülkeleri
Burgiba, sürdürdüğü politikalar nedeniyle halktan gördüğü muhalefet üzerine
1975’te anayasa değişikliği ile kendisini ömür boyu cumhurbaşkanı ilan etti. Tek
parti sisteminin ağır yönetim biçimini uygulayarak otuz bir yıl iktidarda kalan
Burgiba, bu süreç içerisinde gördüğü her türlü muhalefeti en sert şekilde bastırarak iktidarını korumaya çalışmıştır.
Ülke geneline yayılan ekonomik sorunlardan kaynaklı 1984’te yeni bir isyan
hareketi ortaya çıkmıştı. Krizi fırsata dönüştüren Zeynel Abidin Bin Ali, 1987 yılında Burgiba’nın hastalığını bahane ederek yumuşak bir darbe ile yönetimi ele
geçirmiştir. Fransa’da askeri eğitim gören Bin Ali liberal politikaların uygulanacağına söz verip 1988’de birçok siyasi mahkumu serbest bıraksa da, büyük oranda
selefinin devlet anlayışını sürdürmüştür.
Örneğin 1988 yılında çok partili sisteme geçişle birlikte Raşit Gannuşi’nin kurduğu El-Nahda partisi, yüzde 19,6 oy aldığı halde, bir iç tehdit olarak algındı. Muhalefete yönelik girişimde çok sayıda kişi tutuklanırken, Gannuşi dahil yüzlerce
muhalif ülkeyi terk etmek zorunda kalmıştır.
1990 yılından itibaren baskı politikaları hoşnutsuz bir kitle yaratırken, uygulanan yanlış ekonomi politikaları da devasa bir genç işsizler ordusu ortaya çıkardı.
2009 yılından itibaren yöneticiler hakkında çıkan yolsuzluk haberleri bardağı taşıran damla oldu. Öfkeli halk, 2010 yılı sonunda sokaklara döküldü. 2011’de Bin
Ali ülkeyi terk etmek zorunda kalırken, 6 ay sonra gıyabında yargılandığı mahkeme tarafından yolsuzluk ve kamu kaynaklarını kötüye kullanmak suçlarından 35
yıl hapis cezasına çarptırılmıştır.
Bağımsızlık sonrasında Tunus’ta modernleşme süreci nasıl bir toplumsal tepki ile
karşılaşmıştır?
CEZAYİR
Afrika’nın en geniş topraklara sahip ülkesi olan Cezayir, kuzeyinde Akdeniz, doğuda Tunus ve Libya, güneydoğuda Nijer, güneybatıda Mali ve Moritanya, batıdan ise Fas ile çevrilidir. Büyük bölümü çöl arazilerinden oluşan ülkenin %20’si
tarıma elverişlidir. Zengin yer altı kaynaklarına sahip ülkenin %78’i Arap, %20’si
Berberi ve kalanı da Fransız ve diğer azınlıklardan oluşmaktadır.
Günümüzde Cezayir toprakları tarihöncesi çağlardan kalma değerli yapıtlar
bakımından oldukça zengindir. İlk çağlardan itibaren yerel Berberi devletleri bulunsa da, Cezayir tarihi, özellikle M.Ö. II. Yüzyıl sonlarında Fenikelilerin gelmesinden ve kıyılarda ticaret kentleri ve limanlar kurmalarından sonra önem kazanmaya başlamıştır. Fenikelerinden sonra Kartacalılar da yerel Berberi halkları ve
özellikle Nümidya krallığı ile ilişki kurarak iç kesimlere inmeyi başarırken, antik
tarih bakımından Cezayir’de Roma uygarlığının etkileri daha köklü olmuştur.
M.Ö. 46 yıllarında Roma denetimine giren bölge, uygulanan sulama sistemleri ve
tarım faaliyetleri sayesinde büyük bir ekonomik ve sosyal gelişme kaydetmiştir. 7
asırlık Roma hakimiyeti sırasında yerel valilerce yönetilen Cezayir toprakları, VII.
Yüzyılın ortalarında İslam dönemi ile tanıştı.
İslam orduları tarafında fethedilen Cezayir, önceleri Emevilerin daha sonraki
tarihlerde İdrisi ve Ağlebiler gibi yerel hanedanlıkların hakimiyetinde kaldı. Bu
süreç boyunca bölgenin Araplaşması ve İslamlaşması devam ederken, bölgede
egemenliğini pekiştiren Arap orduları, yerel Berberi kabilelerin direnişini kırmak
için ciddi savaşlar da verdi. Merkezi Arap coğrafyasındaki mezhebi ve siyasi çekişmelerin etkisini ağır biçimde hisseden Cezayir bölgesi, ancak XII. Yüzyıldan
itibaren Muvahhitler devleti döneminde bütünlüklü bir yapıya kavuşabildi.
4
158
Ortadoğu Tarihi
Kıyı kentleri her seferinde bağımsız birer emirlik haline gelirken, iç bölgelerde
ise yerel emirlikler özgürce hareket ediyordu. Bu parçalı yapı uzun asırlar boyu
devam etse de XVI. Yüzyıl başlarında İspanyolların Cezayir kıyılarına sokulmalarıyla birlikte ciddi bir tehlike baş gösterince Cezayirliler Türklerden yardım istedi. Bunun üzerine Barbaros Hayrettin Paşa komutasındaki donanma, 1512’den
itibaren bölgeyi Osmanlı topraklarına kattı. Böylece günümüzdekine çok yakın
boyutlarıyla ilk siyasal bütünlük gerçekleşmiş oldu. Osmanlı sarayı Cezayir’in işlerine doğrudan doğruya karışmadığından Barbaros kardeşler uzun bir süre ülkeyi oldukça bağımsız biçimde yönettiler.
Birkaç yüzyıl öncesinde İspanyol tehdidi atlatılmış ancak, Osmanlı devletinin bir çok gaileler ile uğraştığı bir sırada 1830 yılından Fransa’nın bölgeyi işgali, Avrupa’nın etki alanını genişletmekle kalmadı günümüze kadar sürecek olan
yeniden siyasal yapılanma dönemini başlattı. XIX. yüzyıl boyunca bölgeyi işgali
altında tutan Fransa, ülkeyi merkezden atanan ve Cezayir’de oturan bir genel vali
aracılığıyla yönetiyordu.
Cezayir’deki tarlaların sömürgecilerle birlikte güneydoğu Fransa’dan getirilen
on binlerce köylüye dağıtılması, yerli halk açısından hayatı sürdürülemez hale getirdi. Bölgedeki kolonizasyon o derece büyük boyutlara ulaşmıştı ki, 1896 yılına
gelindiğinde, sömürgede doğup büyüyenlerin sayısı yerli halktan bağımsız yeni
bir toplum ortaya çıkarmıştı. Bu yeni topluluk, Fransız çoğunluğun yanı sıra, uyruk değiştirmiş Avrupalılardan ve Yahudilerden oluşuyordu. En verimli toprakların yanı sıra, ticaret, denizcilik, taşımacılık, bankalar ve fabrikalar sömürgecilerin
eline geçmiş, yerli halk kalkınma atılımlarının dışında bırakılmıştı.
Bir süre sonra Fransız işgal yönetiminin amaçlarının sadece siyasi ve ekonomik sömürü olmadığı anlaşıldı. Fransızlar, bölgeyi kendi imparatorluklarının bir
parçası haline getirmek istedikleri için halkın Hıristiyanlaştırılması ve Fransız
kültürünün benimsenmesi konusuna özellikle önem vermişlerdi. Bu amaçla 1830
yılında Avrupa’nın en büyük misyonerlik merkezi olarak nitelenen Beyaz Papazlar Cemiyeti’ni Cezayir’de kurmuşlardır. Bu cemiyet bölge halkının 50 yıllık bir
süre içinde tamamen Fransızlar gibi olmasını hedefliyordu.
Fransız işgaline karşı tepkiler de gecikmedi. Daha işgalin ikinci yılında itibaren
Emir Abdülkadir isimli yerel dini lider, 1847 yılında tutuklanmasına kadar 14 yıl
süren bir mücadele başlattı. Sonrasında devam eden farklı ayaklanmalar da şiddetli bir şekilde bastırılmış ve olaylarda yüz binlerce Cezayirli hayatını kaybetmiştir.
Birinci Dünya Savaşı koşulları Cezayir açısından yıkıcı olmuştur. Topraklarının sömürülmesine ilave olarak Cezayir Paris yönetiminin savaş gayretlerine
destek vermek zorunda olduğundan, ülkenin yer altı zenginlikleri yerel halka
ulaşmadan Fransız ordusu için harcandı.
Fransız işgaline karşı ikinci büyük bağımsızlık savaşı ve ulusal uyanış İkinci Dünya Savaşından sonra 1954 yılında başladı. Gerilla savaşını kitlesel halk
eylemine dönüştüren Cezayir Milli Kurtuluş Cephesi’nin öncülük ettiği ayaklanmalarda yüz binlerce Cezayirli hayatını kaybetti. Cephe, kararlı mücadelesi
ardından 1958’de geçici bir hükümet kurarak 1962 yılında da bağımsızlık ilan
etmiştir.
1963 yılında yürürlüğe giren anayasaya göre aynı yılın eylül ayında Ahmet bin
Bella ülkenin ilk cumhurbaşkanı seçildi. Ama bu zaferin arkasından ulusal hareket
büyük bir sarsıntı geçirdi. Ulusal Kurtuluş Cephesi’nin saygınlık kazanmış önderlerinden Bin Bella, 1965 yılında askeri bir darbeyle iktidardan uzaklaştırılıp yerine
Albay Huvari Bumedyen başkanlığında bir Devrim Konseyi göreve başladı. Ana-
159
6. Ünite - Kuzey Afrika (Mağrip) Ülkeleri
yasa askıya alınırken, 1971’de yeni bir anayasa hazırlandı. Bumedyen devlet ve hükümet başkanlığı görevlerinin yanı sıra yasal tek siyasal güç olan Ulusal Kurtuluş
Partisi’nin de başkanlığı üstlenmişti. Ülkede tam bir sosyalist dikta yönetimi kurulurken, ülkede çok ciddi siyasal ve ekonomik sorunlar ortaya çıktı. Hızlı sanayileşme adımlarına rağmen kırsal bölgelerden kentlere büyük bir kitlesel hareket
yaşanırken, işsizlik büyük boyutlara ulaştı.
Yaşanan sorunların toplumsal ayaklanmalara dönüşmesi ardından ülkede büyük olaylar başladı. Bunlar içinde en büyüklerden biri olan 1982 yılındaki ayaklanmada sayısı yüz binlere ulaşan halk sokaklara döküldü. Rejimin zor kullanarak
bastırdığı bu olayların etkisi henüz unutulmaya başlarken 1988 yılında bir hafta
sürecek büyük bir ayaklanma daha patla verdi. Onlarca kişinin hayatını kaybettiği
bu toplumsal olayları bastırmakta zorlanan hükümet sonunda çok partili hayata
geçileceği sözünü vererek, muhalif kesimlerin temsiline kapı araladı. Bunun üzerine yeni bir anayasa hazırlanarak 1989 yılında halkoyuna sunuldu. Yeni anayasa
ülkenin sosyalist niteliğine son vererek çok partili yaşama geçilmesini ve siyasi
amaçla faaliyet gösteren dernekler kurulmasını sağlıyordu.
Yeni dönemle birlikte çok sayıda siyasi parti kurulurken, ilk demokratik seçimler 1990 yılında yapıldı. Yerel seçimleri o dönem farklı grupları bünyesinde
barındıran ve İslamcı görüşleri ile öne plana çıkan İslami Kurtuluş Cephesi (FIS)
kazandı. Ancak Aralık 1991 tarihinde yapılan parlamento seçimlerini de aynı partinin kazanması üzerine yönetime el koyan ordu seçimlerin ikinci turunu ve tüm
demokratik süreci askıya aldı. Başta Parti Başkanı Abbas Medeni olmak üzere
tüm FIS liderleri tutuklanırken, ülke kanlı bir iç savaşa sürüklendi.
1992 yılından itibaren başlayan iç savaşta binlerce insan hayatını kaybetti. İç
barışın getirilmesi için yürütülen görüşmelerin başarısız kalması, ülkede istikrarsız bir denge durumu ortaya çıkardı. Bu dengenin bir yanında merkezi otorite
olarak tüm gücü elinde toplayan askeri elitler, öbür yanında ise siyasal taleplerini
cılız biçimde duyurmaya çalışan sivil elitler. Buna rağmen sonunda ülkede terör
büyük ölçüde sonlandırıldı ve siyasi istikrar sağlandı. Arap Baharı öncesi bu tecrübeyi yaşayan ülke Arap Baharı sürecinden pek fazla etkilenmedi.
Cezayir’de on binlerce sivilin ölümüyle sonuçlanan iç savaş hangisidir?
FAS
Kuzey Afrika’nın en batısında bulunan Fas, kuzeyden Akdeniz, doğudan Cezayir,
güneyden Moritanya ve batısında Atlas Okyanusu ile çevrilidir. Ülke nüfusunun
%55’ini Araplar kalanların büyük bölümünü farklı Berberi topluluklar oluşturmaktadır. Etnik olarak iki büyük gruptan oluşmakla birlikte, nüfusun tamamına
yakını Müslümandır. Ülke topraklarının %20’si tarıma elverişli olmakla birlikte
Akdeniz ve okyanus sayesinde yeşil bitki örtüsü yaygındır.
Çok eski çağlarda nereden geldikleri halen bilinmeyen Berberi toplulukların
yerleştikleri Fas toprakları, önce Fenikelilerin, daha sonra Romalıların sömürgesi
oldu. Eski dönem tarihine ilişkin çok veri bulunmaktadır.
VII. Yüzyıl sonlarında bölgeye Arap fatihlerin gelmesiyle birlikte bölge tarihi daha detaylı bilinir olmuştur. İslam’ın bölgeye gelişi ile Arap dili ve kültürünün etkisi altında kalan yerel topluluklar hızla İslamlaşmaya ve Araplaşmaya başladı.
Fas’ın tümünün alınması bir defada olmamıştır. Önce 686 yılında Ukbe bin Nafi
komutasında bir bölümü fethedilen Fas toprakları İfrikiyye eyaleti olarak Emevi-
5
160
Ortadoğu Tarihi
lerin merkezi hükümetine bağlanmış ancak tam fetih tamamlanmamıştır. 688’de
Hasan bin Numan ve 710’dan sonra gelen Musa bin Nusayr isimli Arap yöneticiler
tarafından fetih tamamlanabilmiştir.
Ancak Fas coğrafyasını tarihsel anlamda önemli kılan asıl unsur İspanya’nın
fethindeki rolü ile ilgilidir. Musa bin Nusayr’ın komutanlarından biri olan Tarık
bin Ziyad, 711 yılında Cebelitarık boğazını geçerek bugünkü İspanya topraklarına
girmiş ve Endülüs İslam medeniyetinin ilk temellerini atmıştır.
Yukarıda ismi geçen başarılı vali ve komutanların varlığına rağmen halifeler
Fas’ta hiçbir dönem kesin bir egemenlik kuramadılar. Berberilerin kabile olarak
yaşama biçimine siyasal düzenine ve coğrafi etnik kapalılıklarına bağlı toplumsal
yapıları değişmeden sürüp gitti. Buna, Müslüman olmalarından sonra Berberiler arasında ortaya çıkan mezhep ayrılıklarının (önceleri haricilik, ardından Şiilik) yayılması eklenince ülkenin siyasal bütünlüğü hep parçalanmaya müsait bir
durum gösterdi. Yüzyıl boyunca birçok kabile devleti birbirleriyle sürekli savaşıp
dururken, karışıklıklar ve ayaklanmalar hiçbir zaman eksik olmadı. Bu nedenle
mağrip toprakları 770’lere kadar hilafete bağlı kalsalar da bu tarihten itibaren birçok yerel küçük devletler ortaya çıktı.
Önceleri Rüstemiler (776-908), Midrariler (772-977), İdrisiler (789-974) ve
Ziriler (972-1148) farklı aile hanedanlıkları olarak bölgede hüküm sürdüler.
Ancak bölgenin siyasal ve dini bütünlüğünü sağlayan en önemli İslam devleti
Murabıtlar olmuştur. 1056 yılından itibaren bölgede hüküm sürmeye başlayan Murabıtlar, kuzey Afrika’nın büyük bölümü ile İspanyanın bir bölümünü
içeren 6 milyon kilometre karelik bir alanda hakimiyet kurdular. Murabıtların merkezinin bugünkü Fas sınırları içinde bulunan Merakeş kenti olması, bu
kente ve içinde bulunduğu bölgeye özel bir önem kazandırmıştır. 1147 yılına
kadar Murabıtların kontrolündeki bölge, bu tarihten itibaren başka bir yerel
devlet olan Muvahhitlerin kontrolüne girdi. Fas toprakları en parlak günlerini
bu dönemde yaşamıştır. Güçlü bir deniz filosu, büyük bir sanatsal ve kültürel
üretkenlik, dini motivasyona dayalı yayılmacı anlayış ve zengin ticaret bu parlak günlerin en dikkat çeken unsurlarıydı. 1269 yılından sonra dağılan Muvahhitlerin yerine çok sayıda yerel küçük devlet ortaya çıktı. Bir bölümü kendini
şerif ailesi olarak ilan eden bu yerel hanedanlıkların yerel çekişmeleri Portekiz
ve İspanyol yönetimlerine cesaret vermiş ve bölgeye yönelik Avrupalı akınları
da bu dönemden itibaren hızlanmıştır. Böylece bu altın çağı uzun bir gerileme dönemi izledi. Fas topraklarında yerel emirler kendi coğrafyalarına çekilip
küçük bir bölge ile yetinmek zorunda kaldılar. Ülkenin tarihi süreç içinde geçirdiği sarsıntılara XV. yüzyıl başlarında Hıristiyanlığın yayılması da eklenmiş
ve önce Portekizliler ardından İspanyollar kuzey Afrika’da ciddi toprak kazanımları sağlamıştır.
Aynı dönemde Osmanlı yönetimi, bir yandan Endülüs öbür yandan Fas bölgesindeki krallardan gelen yardım taleplerine uygun olarak nüfuz kazanmaktaydı.
1492 yılından sonra Osmanlıdan yardım isteyen Fas yöneticileri, doğrudan bağlanma şekilde değil ama yıllık belirli bir vergi verme karşılığında Osmanlıya tabi
bir özerk yönetim haline geldi. 1576 yılında kral Mütevekkil Alellah, bu bağımlılık
ilişkisine isyan etse de, Osmanlının bölgeyi kontrol edebildi. XVI. Yüzyılın başlarında Cezayir’i kendi topraklarına katan Osmanlı Fas ile yakından ilgilense de,
doğrudan kontrol etmek yerine bölgede birbiriyle mücadele veren aileler arasındaki çekişmeye taraf olup inisiyatif almıştır. Bu iktidar mücadelesinde Osmanlının
tercihi Sa’diyye Şerifleri sülalesi olmuştur. Osmanlı Devleti burayı bir tampon böl-
6. Ünite - Kuzey Afrika (Mağrip) Ülkeleri
ge olarak görmüş ve doğrudan hakimiyet kurmayı tercih etmeyerek sürekli ilişki
içinde olduğu ve yabancılara karşı himaye görüntüsü verdiği bir yönetimi benimsemiştir.
Öte yandan bölgedeki hakimiyet için bir tarafta Sa’diyye Şerifleri sülalesi öbür
yanında ise Hasani Şerifleri sülalesi (Filaliler) ana aktör olarak, dört asır boyunca mücadele yürütmüş ve sonunda, bugünkü kraliyet ailesinin de bağlı olduğu
Filaliler galip gelmiştir. 1660 yılından beri bölgede aynı ailenin yöneticiliği devam etmektedir. Filaliler iktidarlarının başlarında Osmanlı’ya mesafeli dururken,
sonraki yıllarda yakınlaşmak için yaptıkları hamleler, başta Osmanlı-Rus savaşı
olmak üzere Osmanlının diğer siyasi krizlerle mücadele ettiği bir döneme denk
gelmesi nedeniyle yeterince gelişmedi. Bir diğer unsur ise, Fas ile ilişkilerin hep
Cezayir’in öncelik taşıdığı bir düzlemde yürütülmesi idi. Bu da Cezayir’deki yönetimden memnun olmayan Faslıları ikinci plana itmekteydi.
Bu arada Avrupa’nın sanayileşme sürecinin başlamasından kısa süre sonra,
XVIII. yüzyıl sonlarından itibaren Fas sultanlığı Avrupa ile iyi ilişkiler kurmaya yönelmişti. Avrupa ile çeşitli ticaret anlaşmaları yapılırken, bugünkü Suvayra
ticaret kenti kuruldu. Ne var ki Avrupalılara tanınan ayrıcalıklar ülkeyi büyük
bir ekonomik bunalıma sürüklemekte gecikmedi. Fransa ile 1844 ve İspanya ile
1859 yıllarında yapılan savaşların durumu daha da kötüleştirmesi ile sultanların
vergileri ağırlaştırmaları birçok yerel ayaklanmaya neden oldu. Bu hoşnutsuzluklar Avrupalıların sınır dışı edilmeleriyle sonuçlanan bir dizi toplumsal tepkiyi de
tetiklemişti.
Yaşanan kargaşa ortamı, Avrupalıların Fas üzerinde hak iddia etmelerini kolaylaştırdı. 1830 yılında komşu Cezayir’i işgal eden Fransızlar, ilave olarak Fas
topraklarına göz dikmiş olsalar da, bir yanda İspanya öbür yanda Almanya baskılarıyla bunu fiiliyata geçiremediler.
Neredeyse bir asır boyunca Avrupalı güçler arasındaki çekişmelere konu olan
ve her defasında küçük parçalar halinde birçok defa işgal edilen Fas toprakları sonunda 1912 yılında Fransa’ya bırakıldı. Ancak aynı sırada İspanya da Fas üzerinde
hak iddia edince, aynı yıl ülkenin kuzeyince Akdeniz kıyısındaki kesimi onlara
bırakıldı.
Böylece Fas’ı himayesi altına alan Fransa bir süre sonra katı bir merkezi yönetim kurdu. O sırada Fas’ın başında Filali sülalesinden krallar bulunuyordu. Paris
hükümetince atanan sultana yalnızca dinsel konularda yetki tanındı. Fransızlar
bir milyon hektar toprağı Avrupalı sömürgecilere dağıttılar. Böylece büyük sermayelerin Fas’a akmasına ve ekonomiyi değiştirecek büyük atılımlara yol açmaya hedeflediler. Alt yapı yatırımlarını da yapan Fransızlar, ülkenin kültüründe de
köklü bir dönüşüm gerçekleştirdi. Buna bağlı olarak kentlere göç hızlanırken, yeni
toplumsal sınıflar ortaya çıkmaya başladı.
Birinci Dünya Savaşı’nın hemen ardından Fransa ile her hangi bir çekişme içine girmeyen kraliyet ailesinin içinde farklı isimler gelip giderken, ülkedeki modernleşme süreci hızlanıyor, bununla birlikte ülke siyasetinde milliyetçi fikirlerle
yeni bir Fas elit sınıfı oluşmaya başlıyordu. 1930’lu yılların zorlu ekonomik koşullarının da etkisiyle, milliyetçi aydınların tepkisi yükselirken, Fransızlar, bir blok
halinde önünde duramayacağı Fas halkından Arapları ve Berberileri çatıştırarak
sonuç almaya çalıştı. Bir yandan Berberilerin İslam öncesi tarihini yüceltip onların aslında zorla Araplaştırıldığı tezini kullanan sömürge yönetimi, iki büyük
etnik grubu birbirine karşı kullanırken, öbür tarafta bazı Berberi kabileleri Araplardan ayırarak onlara kısmi özerklik verdiler.
161
162
Ortadoğu Tarihi
1940’lardan sonra Fas’ta bağımsızlık hareketi yine de güç kazandı. Bağımsızlık
yanlısı İstiklal Partisi, 1944 yılında işgalcilerin ülkeyi terk etmeleri konusunda ültimatom mahiyetinde talepleri dillendirip kitlesel bir başkaldırının işareti verildi.
Fransızlar İstiklal Partisi ileri gelenlerini tutuklayıp, kontrolü sağlamaya çalışsa da
Kral IV. Muhammed’in de Fransızlara karşı tavır alması işleri çıkmaza sürükledi.
Fransızlar çözümü, kralı da sürgüne göndermekte bulduysa da, yeni atanan kralın halk tarafından kabul edilmemesi ve olayların büyümesi üzerine 1956 yılında
Fas’ın bağımsızlığını tanımak zorunda kaldı. İspanyollar da kuzeyde işgal altında
tutukları bölgelerin bir bölümünden çekilince ülke bugünkü sınırlarında bağımsız hale gelmiş oldu. IV. Muhammed’in sultanlık yetkilerinden vazgeçerek 1958
yılında sınırlı monarşiyi kabul etmesi üzerine yeni anayasal hazırlıklar yapıldı ve
1962 yılında bugün de sürmekte olan parlamenter sisteme geçildi.
Bağımsızlığa rağmen bölgedeki çıkarları nedeniyle Fransa’nın Fas üzerindeki etkisinden vazgeçmemesi ve sömürge döneminde kalma bir dizi siyasi krizin
sürmesi ülke iç ve dış politikasındaki önemli sorunların kaynağı olmayı sürdürmektedir.
Fas bağımsızlık sonrasında, bugün dahi etkileri devam eden önemli inisiyatifler geliştirebilmiştir. Bunlar içinde Fas Kralı II. Hasan’ın, 1969 yılında Mescid-i
Aksa’ya yönelik kundaklama olayından sonra derhal harekete geçip İslam dünyası
liderlerini Rabat kentinde toplaması ve ardından İslam Konferansı Örgütü adıyla
bir uluslar arası örgütün doğuşuna ön ayak olması en önemli katkılardan biridir.
Bugün Sebte ve Melilla şehirlerinin halen İspanya işgali altında bulunması, sömürgeci güçlerin bölüp çözümlemeden bıraktığı Batı Sahra meselesi ve Avrupa’ya
yönelik kaçak göçmen meselesi önemli dış politika tartışmaları olarak uzun yıllardır ülkenin başını ağrıtan problem alanlarıdır. Buna karşı iç politikada ise özellikle Berberi ve Araplar arasındaki bölünme konusu ülkenin en önemli gündem
maddelerinden biridir. Yine benzer şekilde, 2000’li yıllarla birlikte giderek gücünü artıran İslami siyasal partiler ve onların talepleri ülkede seküler-dindar ayrımına doğru bir seyir izlemektedir.
Fas’ın bağımsızlık sürecindeki dönüm noktaları nelerdir?
6
SUDAN
Sudan, coğrafi olarak bir doğu Afrika’da olmakla birlikte tarihi boyunca siyasi ve
kültürel olarak hep kuzeyindeki Mısır’ın etkisinde kalmıştır. Ülkenin kuzeydoğusunda Kızıldeniz, doğusunda Eritre ve Etiyopya, güneyde Kenya, Uganda ve
Demokratik Kongo Cumhuriyeti, güneybatıda Orta Afrika Cumhuriyeti, batıda
Çad ve kuzeybatıda ise Libya ile çevrilidir. Coğrafi olarak Afrika’nın en geniş ülkelerinden biri olan Sudan’da topraklarının yarıdan daha azı tarıma elverişlidir.
Ülke nüfusunun yarısını Araplar oluştururken, kalan yarısını Hausa, Fulani, Masali, Dinka, Beja ve Nübye halkları olarak isimlendirilen yerel Afrika toplulukları
oluşturmaktadır. Ülke nüfusunun %80’i Müslüman, %10’u Hıristiyan ve %10’u da
yerel din mensuplarıdır.
Ülkenin eski çağlara ilişkin tarihi konusunda çok az bilgi mevcut olduğundan
genellikle Firavunlar dönemi Mısır’ın bir taşra vilayeti olarak anılır. Nitekim daha
M.Ö. 3100 gibi çok erken bir dönemden itibaren Mısır yönetimi yüzyıllar içinde
güneye doğru hakimiyetini yayarken, Nil nehrinin üst kısımlarına kadar ilerlemişlerdi. Sonraki tarihlerde Latince Nübye ismiyle anılan Sudan toprakları, Mısır
merkezli imparatorlukların yanı sıra, yerel bazı hanedanlarca yönetiliyordu.
6. Ünite - Kuzey Afrika (Mağrip) Ülkeleri
VII. yüzyıldan itibaren Mısır’a İslam’ın gelişiyle birlikte özellikle Müslüman
tüccarların güneye doğru ilerlemesi sayesinde bugünkü Sudan topraklarında İslamlaşma başladı. Ancak yine de Memluklüler dönemine kadar bölgeye önem
verildiği söylenemez. 1517 yılında Mısır’ın ardından Sudan’ın kuzey bölgeleri de
Osmanlı idaresine geçmiş, Müslüman Nubyeler ile ittifak yapılarak, bölgede varlığını sürdüren Funj imparatorluğu daha güneye sürülmüştür.
Sudan modern döneme Mısır valisi Mehmet Ali Paşa döneminde adım atmıştır. M. Ali Paşa, 1821 yılında Sudan’a her biri kendi çocukları tarafından komuta
edilen iki ordu gönderdi. Mavi ve Beyaz Nil’in birleştiği noktada askeri üsler ve
bugünkü Hartum kenti kurulurken, şehir kısa süre sonra idari bir merkez haline
geldi. Kızıldeniz kıyısındaki limanlar nedeniyle büyük önemi bulunan bölge, bir
yanda Kavalalı’nın oğlu İsmail’in Batılılaşmacı reformları ile öbür yanda bizzat
Batılıların işgali arasında sıkışıp kalmış bir görüntü sergiliyordu.
1873 yılında, Gordon Paşa olarak bilinen İngiliz General Charles Gordon,
Mısır Hidivi tarafından Ekvatorya genel valisi olarak atanmış ve yerel isyanları
bastırmakla görevlendirilmişti. Ancak onun görevini tamamladığı düşünülen bir
sırada, Muhammed Ahmed el-Mehdi isimli dini lider 1881 yılında ayaklanarak
Mısır ve İngiliz ordusunu yenilgiye uğrattı. Etrafında topladığı kuvvetlere Ensar
Hareketi adını veren Mehdi, Başkent Hartum’u kuşatarak, 1885 yılında kenti ele
geçirip bölgeye hakim olmuştur.
Bu zaferden kısa süre hayatını kaybeden Mehdi’nin yerine halife sıfatıyla Abdullahi İbni Muhammed isimli bir dini lider gelmiş ve onun zamanında başkenti
Omdurman olan katı bir yönetim kurulmuştur. Ancak kuzeydeki İngiliz-Mısır
ittifakı, kısa süre sonra yeniden karşı saldırıya geçip 1889 yılında Sudan’ı kendi
kontrolleri altına almayı başardı.
Böylece görünüşte yeniden Mısır Hidivine bağlanan Sudan, gerçekte İngiltere
tarafından yönetilmeye başladı. Birinci Dünya Savaşı başlayınca Mısır’daki milliyetçiler Sudan’ın kendilerine bağlanmasını isteyince Londra hükümeti bunu reddetti. Olayların büyümesi ve İngiltere’nin Sudan valisinin suikastla öldürülmesi
üzerine İngiltere 1924’te Mısır güçlerini Sudan’dan tamamen çıkardı.
1951 yılında İngiltere’nin Sudan’a ayrı bir bağımsızlık vereceği anlaşılınca, Mısır Kralı Faruk son bir hamle ile kendini Mısır ve Sudan’ın birleşik kralı ilan ettiyse
de, durumda değişiklik olmamış ve Sudan 1956 yılında Mısır’dan ayrı bir devlet
olarak bağımsız olmuştur.
Bağımsızlık ilanından az önce ülkenin güney bölgelerinde başlayan isyan ve
şiddet dalgası, bağımsızlıkla birlikte bölgesel bir iç savaşa dönüştü. Daha bağımsızlığın coşkusunu yaşayamayan ülke savaşın ağır yükü altına girdi. Bu iç savaş
2011 yılında ülkenin bölünmesine kadar sürecektir.
Bağımsızlık sonrasında milliyetçi grupların yanı sıra, Mehdi hareketi en önemli siyasal güç olarak siyasette söz sahibi oldu. Bu durum bir yanda Arap milliyetçiliğine dayalı akımlar ile öbür yanda İslamcı muhafazakar partilerin mücadelesini
başlattı. Üçüncü bir siyasal güç olarak Afrika kökenli gruplar mücadele veriyordu.
Bu uzun vadeli bir iç çekişme ve istikrarsızlık sürecini besledi. İstikrarsız hükümetler dönemi boyunca, siyasal partiler Soğuk Savaş koşullarını ideolojik unsurlarını da kullanmıştı. Nihayetinde 1969 yılında sosyalist fikirleri ile Muhammed Nimeyri darbe ile iktidara gelerek tek parti yönetimi kurdu.
Bir yanda ülkenin güneyindeki isyan sürerken, öbür yanda muhafazakar bir
toplumda sosyalist politikaların oluşturduğu tepkisellik 1980’li yıllardan itibaren
Müslüman Kardeşler hareketinin gücünü artırmasını ve nihayetinde 1989 yılında
163
164
Ortadoğu Tarihi
askeri darbeyi getirdi. General Ömer el-Beşir liderliğindeki askerler, Müslüman
Kardeşler hareketinin siyasi temsilcisi durumundaki Ulusal İslami Cephe ile işbirliği yaparak ülkede kapsamlı bir dönüşüm programı başlattı.
Darbe ardından tüm siyasi partiler kapatıldı. Ülkeyi ekonomik ve siyasi anlamda Batı etkisinden kurtarma adına yeni bir program yürürlüğe konulsa da,
işler çok da yolunda gitmedi. Sudan’a yönelik uluslar arası yaptırımlar ve şiddetini
giderek artıran güneydeki iç savaş nedeniyle ülkede istenen istikrar gelmedi.
Bölünme sonrası Sudan’daki gelişmeler için bkz: Güney Sudan Kriz Raporu (Serhat
Orakçı), http://insamer.com/rsm/files/Guney-Sudan-Kriz-Raporu.pdf.
1990’lı yıllar güney Sudan ile barış konusunda bir takım adımlara sahne olduysa da, her hangi bir sonuç alınamadı ve ülke hızla bölünmeye doğru sürüklendi. Bunu tetikleyen bir gelişme de 2003 yılından itibaren ülkenin batısında Darfur
krizinin patlak vermesiydi. Bölgedeki sosyoekonomik sorunlardan kaynaklı huzursuzluğa Afrikalı ve Arap aşiretlerden kaynaklı etnik boyut eklenince büyük
bir iç çatışma patlak verdi. Dış müdahaleler nedeniyle çok boyutla hale gelen kriz
çözümlenemeden, Güney Sudan 2011 yılında bağımsız bir devlet haline geldi.
MAĞRİP BİRLİĞİ
Asıl adı Arap Mağrip Birliği (Arab Maghreb Union) olan siyasal yapı, 17 Şubat
1989 yılında kurulmuştur. Merkezi Fas’ta bulunan Birliğin üyeleri Cezayir, Moritanya, Fas, Tunus ve Libya’dır. Soğuk Savaş’ın bitmeye başladığı bir dönemde kuzey Afrika’daki jeopolitik yakınlaşmanın bir sonucu olarak kurulan örgüt, kendi
üyeleri arasında ekonomik işbirliğini önceleyip üçüncü aktörlere karşı tıpkı Avrupa Birliği’nde olduğu gibi ortak politikalar belirlemeyi hedeflemektedir. 1990
yılında imzalanan anlaşma ile, üye ülkeler arasında ekonomik, sosyal ve kültürel
konuları kapsayan 30 farklı alanda işbirliği yapılması kararlaştırılmıştır.
Birlik, üye ülkeler arasında serbest ticaret bölgelerinin kurulması, ortak bir
gümrük tarifesine geçilmesi ve tüm malların serbestçe dolaştığı bir serbest Pazar kurulması gibi teknik adımları gerçekleştirmek için uğraşmaktadır. Ekonomi
odaklı başlamış olsa da sonraki yıllarda örgütün ilgi alanı genişlemiş ve ikili siyasi
sorunların tartışıldığı bir platform haline gelmiştir.
Üye 5 ülkenin devlet başkanlarından oluşan bir konsey tarafından yönetilen
birlik, her iki yılda bir toplanmakta ve başkanlık dönüşümlü biçimde sırayla yürütülmektedir. Birlik üye ülkelerin dışişleri bakanlarından oluşan bir konsey aracılığı ile teknik görüşmelerini yürütürken, yine üye ülkelerin ilgili bakanlarından
oluşan çalışma komiteleri bulunmaktadır.
Mağrip Birliği, 1990’lı yıllar boyunca Cezayir ile Fas arasındaki sınır anlaşmazlıkları ve Batı Sahra sorunundaki görüş ayrılıkları, Libya ile Moritanya arasındaki güvenlik sorunları ve daha birçok ikili kriz nedeniyle fazla bir etkinlik
gösteremedi. Buna birde Libya’ya Batılı ülkelerce uygulanan ambargo konusunda
ortak bir tutum belirlenememesi eklenince birlik sadece kağıt üzerinde kalan bir
kuruma dönüştü.
En üst karar organı devlet başkanlarından oluşan konsey olduğu göz önüne
alındığında, üye ülke devlet başkanlarının birbirleriyle bir araya gelmekten kaçınması nedeniyle birçok karar alınamadı. Dolayısıyla ilk on yılında bu birliğin ciddi
hiçbir etkin politikası oluşmadı. Ancak 2000’li yıllarla birlikte, gerek uluslar arası
ve gerekse bölgesel konjonktürde yaşanan dönüşüm, bölgesel bir platform olarak
165
6. Ünite - Kuzey Afrika (Mağrip) Ülkeleri
birliği işler hale getirdi. Bunda, yukarıda bahsi geçen ikili siyasi ihtilafların çözümlenmesinin rolü olduğu kadar, küresel siyasette önemi giderek artan bölgesel
bloklaşma ihtiyacının ve teröre karşı işbirliğinin de rolü bulunmaktadır.
Mağrip Yatırım Bankası, Balıkçılık Çalışma Grubu ve Göçmenlik Örgütü gibi
üye ülkeleri doğrudan ilgilendiren birçok konuyla ilgili yan organların oluşturulması, birliğin işlerliğini artırmaktadır.
Mağrip Birliği’nin kuruluşunu teşvik eden koşullar nelerdir?
7
166
Ortadoğu Tarihi
Özet
1
2
Kuzey Afrika ülkelerinin modern dönem siyasi tarihini ve stratejik önemini anlayabilme
XVI. yüzyıldan itibaren Osmanlı yönetimi altında bulunan Kuzey Afrika coğrafyasının XIX.
yüzyıldan itibaren maruz kaldığı Avrupa etkisi
ve sömürgecilik bölgenin modern dönem siyasi tarihine damgasını vurmuştur. Bu tarihte İngiltere; Mısır ve Sudan’ı kontrolü altına alırken,
Fransızlar ise Tunus, Cezayir ve Fas’ı işgal etmiştir. İtalya ise sonradan bu sürece dahil olarak
XX. Yüzyılın başında Libya’yı işgal etti. Bölgenin
Avrupa kontrolüne geçmesi, siyasal, ekonomik
ve toplumsal anlamda köklü dönüşümleri getirdi. Geleneksel toplum yapıları modernizmin
etkisiyle çözülürken, ekonomik kaynaklar sömürüldüğünden günümüze kadar süren yapısal
sorunlar ortaya çıkmıştır. Ancak bu işgaller, söz
konusu coğrafyada farklı dinamiklerle şekillenen ulusal bağımsızlık mücadelelerinin doğuşuna neden olmuş ve günümüzdeki ulus devletler
ortaya çıkmıştır. Bağımsızlık sonrası hızla kalkınmaya çalışan bölge ülkeleri, stratejik anlamda kendi ayakları üzerine dikilme mücadelesine
devam etmektedir.
Mağrip Birliği ve mevcut durumu
Mısır, Libya, Tunus, Cezayir, Fas ve Moritanya
tarafından 1989 yılında kurulmuş olan birlik,
başlangıçta kendisine oldukça iddialı hedefler
koymuştu. Bunlar içinde tıpkı Avrupa entegrasyonunda olduğu gibi, parasal birlikten askeri
bloklaşmaya kadar çok sayıda işbirliği alanı belirlendi. Ancak gerek ikili ilişkilerdeki sorunlar
ve gerekse küresel siyasette yaşanan dalgalanmalar nedeniyle amaçladığı hedeflere ulaşma
konusunda fazla bir yol alamamıştır. Günümüzde daha çok ekonomik ilişkiler ve bazı güvenlik
konularında işbirliği ekseninde çalışmalarını
sürdürmektedir.
3
Bölge jeopolitiği
Kuzey Afrika coğrafyası, sahip olduğu yer altı
zenginliklerine ilave olarak Avrupa ile Afrika
katıları arasında adeta tampon bir bölge ve stratejik geçiş hattıdır. Bu konumu itibarıyla hem
Avrupa etkisi ve hem de Afrika beklentilerinin
buluştuğu bir kuşaktır. Bu konumu kuzey Afrika
coğrafyasının kuzey-güney hattında gerek insan
hareketliliği ve gerekse ticari ilişkilerde hayati
bir rol oynamasını sağlamaktadır. Öte yandan
doğu batı hattında Akdeniz kıyıları boyunca
sahip olduğu limanlar bölgenin ticari hareketliliğini ve siyasal ilişkileri önemli hale getirmektedir. Afrika kıtasının kalanıyla karşılaştırılınca,
Avrupa’ya yakınlık ve Akdeniz’deki güvenlik
tartışmaları küresel siyasette etkili olmasına yardımcı olmaktadır.
6. Ünite - Kuzey Afrika (Mağrip) Ülkeleri
167
Kendimizi Sınayalım
1. Aşağıdakilerden hangisi Kuzey Afrika’da kurulan
hanedanlıklardan biri değildir?
a. İdrisiler
b. Ağlebiler
c. Fatimiler
d. Kaçarlar
e. Ziriler
6. İslam İşbirliği Teşkilatı hangi kuzey Afrika ülkesinde kurulmuştur?
a. Mısır
b. Sudan
c. Fas
d. Cezayir
e. Libya
2. Mısır’da modern dönem siyasi sorunları göz önünde bulundurulunca aşağıdakilerden hangisi doğru ikilemedir?
a. Nukraşi Paşa-Müslüman Kardeşler
b. Kral Fuat-Baas Partisi
c. Cemal Abdünnasır-Veft Partisi
d. Hüsnü Mübarek-Kıptiler
e. Enver Sedat-Filistinliler
7. Sudan ülkesi hangi tarihte Güney Sudan adı ile ayrılarak iki parçaya bölünmüştür?
a. 1981
b. 2011
c. 1990
d. 1989
e. 2013
3. “Cemahiriye” sistemi kuzey Afrika’da hangi ülkede
uygulanmıştır?
a. Libya
b. Tunus
c. Mısır
d. Fas
e. Cezayir
4. Osmanlı döneminde Tunus hangi yönü ile önem
kazanmıştır?
a. Yer altı kaynakları
b. Stratejik liman
c. Tarımsal katkı
d. Geniş topraklar
e. Zengin asker gücü
5. Aşağıdakilerden hangisi Fransa’nın kuzey Afrika
politikası hakkında söylenemez?
a. Yerel kültürü yok etmeye çalışmıştır
b. Bölgenin kalkınmasını sağlamıştır
c. İşgal yönetimleri altında yüz binlerce kişi hayatını kaybetmiştir
d. Bağımsızlığını kolayca kabul etmiştir
e. 1830’de Cezayir’i işgal etmiştir
8. Hangisi Mağrip Birliği’nin amaçlarından değildir?
a. Bölgesel entegrasyon
b. Ekonomik birliktelik
c. İkili sorunların çözümü
d. Ortak askeri pakt
e. Kültürel konularda işbirliği
9. Hangisi en yaygın Kuzey Afrika halkıdır?
a. Kıptiler
b. Nubalar
c. Fulaniler
d. Hausalar
e. Berberiler
10. 2011 yılındaki Arap Baharı hangi kuzey Afrika ülkesinde başlamıştır?
a. Mısır
b. Libya
c. Tunus
d. Cezayir
e. Fas
168
Ortadoğu Tarihi
Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı
1. d
2. a
3. a
4. b
5. b
6. c
7. b
8. d
9. e
10. c
Yanıtınız yanlış ise “İslam Tarihi İçinde Kuzey
Afrika” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Mısır” konusunu yeniden
gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Libya” konusunu yeniden
gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Tunus” konusunu yeniden
gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Tunus” konusunu yeniden
gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Fas” konusunu yeniden
gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Sudan” konusunu yeniden
gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Mağrip Birliği” konusunu
yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Giriş” konusunu yeniden
gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Tunus” konusunu yeniden
gözden geçiriniz.
Sıra Sizde Yanıt Anahtarı
Sıra Sizde 1
Kuzey Afrika coğrafyasının Emevi ve Abbasiler başta
olmak üzere eski dönemlerde bölgede hüküm sürmüş
olan imparatorlukların merkezi yönetiminden uzak bir
konumda bulunması, kontrolünü güçleştirmekte ve yerel hanedanların kolaylıkla bağımsız veya yarı bağımsız yönetimler kurmasına yardımcı olmaktaydı.
Sıra Sizde 2
1952 yılında darbeyle Mısır’da yönetimi ele geçiren Hür
Subaylar içinde Cemal Abdünnasır, başlangıçta ikincil
bir rolde bulunsa da, cunta içindeki anlaşmazlıkları
fırsata dönüştürüp 1953’te kendi iktidarını kurmuştu.
Bu dönemden itibaren başta İngiltere ve ABD olmak
üzere Batılı sömürgeci güçlere karşı devrimci bir söylemi seslendirmeye başladı. 1956 yılına gelindiğinde Süveyş Kanalı’nı millileştirip İngiliz askerlerini bölgeden
uzaklaştırınca İngiltere, Fransa ve İsrail’in ortak giriştiği saldırıya maruz kaldı. Adeta ikinci bir bağımsızlık
savaşı haline dönüşen Süveyş Savaşı, Abdünnasır’ın
kahramanlaşmasını sağladı.
Sıra Sizde 3
Türkiye’nin Libya’nın bağımsızlığını kabul etmesi ardından başlayan ikili ilişkiler, özellikle petrolün bulunması
sonrasında ekonomik anlamda büyük bir ivme kazandı. Ancak iki ülke ilişkilerinde en dikkat çeken unsur,
Kıbrıs konusundaki yakınlaşmadır. Türkiye, yapmış olduğu 1974 yılındaki barış operasyonu ardından Batılı
ülkelerin ambargosuna maruz bırakılmış ve ekonomik
anlamda cezalandırılmıştı. Böylesi bir dönemde Libya,
hem Kıbrıs hem de Türkiye’ye yardım yapmakla kalmamış, petrol fiyatlarının arttığı bir dönemde Türkiye’ye
ucuz petrol vermiştir. Bu tarihten itibaren siyasi ilişkilerde inişli çıkışlı dönemler olmakla birlikte ekonomik
ilişkilerde Türk inşaat firmalarının aldığı büyük ihaleler
iki ülke ilişkilerinde temel unsur olarak öne çıktı.
Sıra Sizde 4
Bağımsızlık sonrasında ilk Devlet Başkanı olan Habib
Burgiba, ülkenin modernleşmesi adı altında yürüttüğü
Batılılaşmacı siyaseti baskıcı yöntemlerle uygulamaya kalkışınca, toplumsal tepkiyle karşılaştı. Büyük bir
kısmı yönetici elitten farklı olarak dini ve geleneksel
değerlere bağlı olan Tunus’ta, ciddi bir siyasi ve sosyal
direnç yaşandı. 1960 yılında Kayravan’daki protestolar şiddetle bastırılınca, kısa süre sonra bu kez 1968’te
ülke genelinde protesto gösterileri patlak verdi. Tek
parti sisteminin ağır yönetim biçimini uygulayarak
otuz bir yıl iktidarda kalan Burgiba, bu süreç içerisinde
gördüğü her türlü muhalefeti en sert şekilde bastırarak
iktidarını korumaya çalışmıştır. Ülke geneline yayılan
ekonomik sorunlardan kaynaklı 1984’te yeni bir isyan
hareketi ortaya çıkmıştı.
Sıra Sizde 5
Cezayir’de Soğuk Savaş’ın bitişi ile birlikte çok partili
yaşama geçildi. İlk demokratik seçimler 1990 yılında
yapılırken, halkın önceki dönemde ülkeyi yönetmiş
sosyalist ve seküler partilere duyduğu tepki, İslamcı görüşleri ile öne plana çıkan İslami Kurtuluş Cephesi’nin
(FIS) çoğunluk belediyeleri kazanması ile sonuçlandı.
Aralık 1991 tarihinde yapılan parlamento seçimlerini
de aynı partinin kazanması üzerine ordu seçimleri iptal
ederek yönetime el koydu. Başta Parti Başkanı Abbas
Medeni olmak üzere tüm FIS liderleri tutuklanırken,
ülke kanlı bir iç savaşa sürüklendi. 1992 yılından itibaren başlayan iç savaşta binlerce insan hayatını kaybetti.
Sıra Sizde 6
İkinci Dünya Savaşı’na kadar Fransa’nın işgalinde bulunan Fas, 1940’lardan sonra Paris yönetiminin gücü-
6. Ünite - Kuzey Afrika (Mağrip) Ülkeleri
169
Yararlanılan Kaynaklar
nü kaybetmesiyle birlikte bağımsızlık sürecini hızlandırdı. Bağımsızlık yanlısı İstiklal Partisi, 1944 yılında
işgalcilerin ülkeyi terk etmeleri konusunda ültimatom
mahiyetinde talepleri dillendirip kitlesel bir başkaldırının işareti verildi. Fransızlar İstiklal Partisi ileri
gelenlerini tutuklayıp, kontrolü sağlamaya çalışsa da
Kral IV. Muhammed’in de Fransızlara karşı tavır alması işleri çıkmaza sürükledi. Fransızlar çözümü, kralı da sürgüne göndermekte bulduysa da, yeni atanan
kralın halk tarafından kabul edilmemesi ve olayların
büyümesi üzerine 1956 yılında Fas’ın bağımsızlığını
tanımak zorunda kaldı. İspanyollar da kuzeyde işgal
altında tutukları bölgelerin bir bölümünden çekilince
ülke bugünkü sınırlarında bağımsız hale gelmiş oldu.
IV. Muhammed’in sultanlık yetkilerinden vazgeçerek
1958 yılında sınırlı monarşiyi kabul etmesi üzerine
yeni anayasal hazırlıklar yapıldı ve 1962 yılında bugün
de sürmekte olan parlamenter sisteme geçildi.
Sıra Sizde 7
1990 yılında Soğuk Savaş’ın sona ermesi ve Sosyalist
bloğun çökmesi ile birlikte Kuzey Afrika ülkeleri, kendi aralarında yakınlaşma ihtiyacı hissetmişti. Küresel
sistemde yaşanan bölgesel bloklaşma eğilimi, dünyanın bu bölgesindeki ülkelerin de kendi aralarında daha
fazla dayanışma ihtiyacını tetiklemişti. Böylesi bir dönemde kuzey Afrika’daki jeopolitik yakınlaşmanın bir
sonucu olarak 1989 yılında kurulan örgüt, kendi üyeleri arasında ekonomik işbirliğini önceleyip üçüncü aktörlere karşı tıpkı Avrupa Birliği’nde olduğu gibi ortak
politikalar belirlemeyi hedeflemiştir.
Ahmida, Ali Abdullatif, (1994). The Making of Modern Libya: State Formation, Colonization, and
Resistance, 1830-1932. State University of New
York Press
Connelly, Matthew, (2002). A Diplomatic Revolution
Algeria’s Fight for Independence and the Origins
of the Post-Cold War Era, Oxford University Press.
Cook, Steven, (2012). Struggle for Egypt From Nasser
to Tahrir Square, Oxford University Press.
Goldschmith, Arthur, (2008). A Brief History of
Egypt, New York.
Hourani, Albert, (2016). Arap Halkları Tarihi, (çev.
Yavuz Alogan), İstanbul.
Kurşun, Zekeriya, (2013). Afrika’nın Asil Göçerleri:
Tuaregler, İstanbul.
Lapidus, Ira, (1997). İslam Toplumları Tarihi, İstanbul.
Levtzion, Nehemia (ed.), (2000). The History of Islam
in Africa, Ohio University Press.
McDougall, James, (2003). Nation, Society and Culture in North Africa, London.
McKenna, Amy, (2011). The History of Northern Africa, New York.
Murpy, Emma, (1999). Economik and Political Change in Tunisia, London.
Naylor, Philip, (2000). France and Algeria, A History
of Decolonization and Transformation, University Press of Florida.
Park, Thomas (vd.), (2005). Historical Dictionary of
Morocco, The Scarecrow Press, Oxford.
Petry, Carl, (1998). The Cambridge History of Egypt,
Cambridge University Press.
Ronal Bruce John, (2006) Historical Dictionary of
Libya, Oxford.
Sönmez, Zümrüt, (2016). Tunus, Devrimi Anlamak,
İstanbul.
Weitsman, Bruce, M. (2011). The Berber Identity Movement and the Challenge to North African States, University of Texas.
Sorularla Öğrenelim
TAR310U - MODERN ORTADOĞU TARİHİ
Ünite 6: Kuzey Afrika (Mağrip) Ülkeleri
Giriş
1. Kuzey Afrika ülkelerinin en kalabalık yerleşim yerleri nereleridir?
Cevap: Akdeniz boyunca uzanan kıya şehirleri ve Nil nehrinin havzası kuzey Afrika ülkelerinin en kalabalık yerleşim yerleridir.
2. Kuzey Afrika’nın ilk yerlileri kimlerdir?
Cevap: Berberiler Kuzey Afrika’nın ilk yerlileri olarak nitelendirilir.
3. Mısır ve Libya hangi dönemde İslama katılmışlardır?
Cevap: Halife Ömer döneminde Mısır ve Libya İslam’a katılmışlardır.
4. Cezayir ve Fas kimin döneminde fetedilmiştir?
Cevap: Osman bin Afvan döneminde de Cezayir ve Fas’ın fethi tamamlanmıştır.
5. Tüm kuzey Afrika’nın askeri anlamda fethi ne zaman tamamlanmıştır?
Cevap: VIII. Yüzyılın başlarında tüm kuzey Afrika’nın askeri anlamda fethi tamamlanmıştır.
6. Cezayir, Libya ve Tunus Osmanlıya ne zaman bağlandı?
Cevap: 1512’de Cezayir, 1551’de Libya, 1574’te Tunus, istikrarlı biryayılma siyaseti sayesinde Osmanlıya bağlandı.
7. Kuzey Afrika ülkeleri bağımsızlıklarını ne zaman kazanmışlardır?
Cevap: Tüm Kuzey Afrika ülkeleri II. Dünya Savaşından sonra bağımsızlıklarını kazanmışlardır.
Mısır
8. Afrika’nın ikinci en kalabalık ülkesi neresidir?
Cevap: Mısır Nijerya’dan sonra Afrika’nın en kalabalık ülkesidir.
9. Mısır nüfüsu ne kadardır?
Cevap: 2017 rakamlarna göre Mısırın yaklaşık 90 milyon nüfusa sahip olduğu bilinmektedir?
10. Ülkedeki nufüs içerisinde müslüman ve hıristiyan oranı nasıldır?
Cevap: Mısır’ın %90’ı Müslüman’dır. Ülkede yaklaşık %10’luk bir Hıristiyan azınlık (Kıptiler) yaşamaktadır.
Libya
11. Ülkenin başlıca gelir kaynağı nedir?
Cevap: Ülke genelinde göçebe çobanlık başlıca gelir kaynağı haline gelmiştir.
12. Ülke gelirlerinin büyük bir bölümü neye dayanmaktadır?
Cevap: Ülke gelirlerinin %94’lük bölümü petrol ihracatından elde edilen gelirlere dayanmaktadır.
13. Ülkede petrol kaç yılında bulunmuştur?
Cevap: Ülkede 1959 yılında petrolün bulunmuştur.
Tunus
14. Ülkede nüfusun yerleşim yerlerine göre oranı nedir?
Cevap: Nüfusun %63’ü şehirlerde, %37’si kırsal kesimde yaşamaktadır.
15. Kuzey Afrika’nın en küçük ülkesi nerresidir?
Cevap: Kuzey Afrika’nın en küçük ülkesi Tunustur.
Cezayir
16. Cezayirde ilk demokratik seçimler kaç yılında yapılmıştır?
Cevap: Cezayirde ilk demokratik seçimler 1990 yılında yapılmıştır.
Fas
17. Ülkede yaşanan toplulukların nüfusa oranı nasıldır?
Cevap: Ülke nüfusunun %55’ini Araplar kalanların büyük bölümünü farklı Berberi topluluklar oluşturmaktadır.
Sudan
18. Ülke nüfusunun içerisinde müslüman ve Hıristiyan oranı nasıldır?
Cevap: Ülke nüfusunun %80’i Müslüman, %10’u Hıristiyan ve %10’u dayerel din mensuplarıdır.
Mağrip Birliği
19. Arap Mağrip Birliği ne zaman kurulmuştur?
Cevap: Asıl adı Arap Mağrip Birliği (Arab Maghreb Union) olan siyasal yapı, 17 Şubat 1989 yılında kurulmuştur.
20. Arap Mağrip Birliğinin merkezi neresidir?
Cevap: Arap Mağrip Birliğinin merkezi Fas’ta bulunmaktadır.
TAR310U - MODERN ORTADOĞU TARİHİ
Ünite 6 - Alıştırma Soruları
1 ) Mısır hangi tarihte ve kim tarafından Osmanlı topraklarına katılmıştır?
A ) Yavuz Sultan Selim- 1517
B ) Fatih Sultan Mehmed- 1615
C ) Kanuni Sultan Süleyman-1550
D ) Yıldırım Bayezid- 1750
E ) II. Abdülhamid- 1880
Çözüm : Mısır, Yavuz Sultan Selim tarafından 1517 yılında Osmanlı topraklarına katıldı.
Doğru cevap A şıkkıdır.
2 ) Aşağıdakilerden hangisi Libya lideri Kaddafi'nin ilk cildini 1976 yılında, ikincisini de 1980’de bastığı kitabın adıdır?
A ) Yeşil Sermaye
B ) Yeşil Kitap
C ) Cemahiriye
D ) Kara Kitap
E ) Müslüman Kardeşler
Çözüm : Kaddafi islam, sosyalizm ve Arap milliyetçiliğinin karışımından oluşan yeni bir felsefe geliştirip, ilk cildini 1976 yılında,
ikincisini de 1980’de bastığı “Yeşil Kitap” adıyla yayınladı.
Doğru cevap B şıkkıdır.
3)
Aşağıdaki verilen ülkelerden hangisi 1147 yılında Kuzey Afrika'da kurularak batıda Fas, doğuda ise Bingazi kentine kadar uzanan geniş
coğrafyaya hüküm sürmüş ve 1220'li yıllardan itibaren parçalanarak dağılmıştır?
A ) Murabıtlar
B ) Muvahhitler
C ) Harzemşahlar
D ) Eyyübiler
E ) Memlükler
Çözüm :
Yerel Berberi hanedanlıklarca 1062 yılından itibaren kurulan Murabıtlar devleti, özellikle kuzey batı Afrika merkezli olarak uzun yıllar
bölgeye hükmetti. 1147 yılında Murabıtlara karşı mücadelede başarılı olan başka bir Berberi hanedanlık devleti olan Muvahhitler devleti
batıda Fas, doğuda ise Bingazi kentine kadar uzanan geniş coğrafyaya hüküm sürdü. Bölgenin en parlak dönemlerine şahitlik eden
Muvahhitler dönemi, 1220’li yıllardan itibaren kademeli olarak merkezi otoriteyi yitirip yerini küçük hanedan devletçiklerine bıraktı.
Doğru cevap B şıkkıdır.
4)
Aşağıdaki Kuzey Afrika ülkelerinin hangisinde henüz Osmanlı yönetimindeyken 1911 yılında İtalyanların bölgeye saldırmasıyla
Trablusgarp Savaşı gerçekleşmiştir?
A ) Cezayir
B ) Tunus
C ) Fas
D ) Mısır
E ) Libya
Çözüm :
Bölgedeki Türk idaresi, yerel bir başkaldırı ya da hoşnutsuzluktan değil, İtalyan 1911 yılında başlayan işgali nedeniyle sona erecekti.
Ancak İtalyanların bölgeye yerleşmesi kolay olmadı. Önce Enver Paşa ve Mustafa Kemal’in iştirak edeceği çetin savaşlar (Trablusgarp
Savaşı) yaşandı. Ayrıca Osmanlı desteği ile ayaklanan yerel halk, bir yıl boyunca işgale karşı kararlı bir direniş sergiledi. Bununla
beraber Osmanlı yönetimi, 1912 yılında yapılan Uşi (Oushy) anlaşması ile bölgenin yönetimini İtalyanlara bırakmak zorunda kaldı.
İtalyanların işgali kuzeydeki kıyı şeridi boyunca başlamış olsa da, kısa bir süre sonra güneye ilerleyerek bugünkü Libya’nın sınırlarını
oluşturacak şekilde çöl arazileri de içine alarak genişledi.
Doğru cevap E şıkkıdır.
5 ) Mağrip Birliği'nin merkezi hangi ülkede bulunmaktadır?
A ) Fas
B ) Cezayir
C ) Tunus
D ) Mısır
E ) Türkiye
Çözüm : Mağrip Birliği'nin merkezi Fas'ta bulunmaktadır.
Doğru cevap A şıkkıdır.
6)
I. Sahip olduğu yer altı zenginlikleri
II. Avrupa ile Afrika kıtaları arasında adeta tampon bir bölge ve stratejik geçiş hattı olması
III. Akdeniz kıyıları boyunca sahip olduğu limanlar
Yukarıdakilerden hangisi veya hangileri Kuzey Afrika ülkelerinin sahip olduğu jeopolitik özelliklerdendir?
A ) Yalnız II
B ) Yalnız III
C ) I ve III
D ) II ve III
E ) I, II ve III
Çözüm :
Kuzey Afrika coğrafyası, sahip olduğu yer altı zenginliklerine ilave olarak Avrupa ile Afrika kıtaları arasında adeta tampon bir bölge ve
stratejik geçiş hattıdır. Bu konumu itibarıyla hem Avrupa etkisi ve hem de Afrika beklentilerinin buluştuğu bir kuşaktır. Bu konumu
kuzey Afrika coğrafyasının kuzey-güney hattında gerek insan hareketliliği ve gerekse ticari ilişkilerde hayati bir rol oynamasını
sağlamaktadır.
Doğru cevap E şıkkıdır.
7)
Libya'nın 1990lı yıllar boyunca ekonomik ambargo ve siyasal yaptırımlarla karşılaşmasının asıl nedenidir?
A ) Kaddafi'nin Arap milliyetçiliği hayranlığı
B ) Afrika'daki silahlanmaya ekonomik olarak yardım etmesi
C ) Kaddafini'nin Batı karşıtlığı
D ) Lockerbei Olayından sorumlu tutulması ve soruşturulmayı reddetmesi
E ) Türkiye ile ekonomik ve siyasi ilişkileri
Çözüm :
1988 yılında bir Amerikan yolcu uçağının İskoçya üzerindeyken düşürülmesi (Lockerbei olayı) ve 259 kişinin ölümünden Libya sorumlu
tutuldu. Libya yönetimi suçlamaları reddedip soruşturma konusunda işbirliğini kabul etmeyince 1993 yılından itibaren ekonomik
ambargo başladı. Bu nedenle ülke, 1990’lı yıllar boyunca bir yandan ağır yaptırımlar öte yandan siyasal izolasyonla baş etmek zorunda
kaldı. Doğru cevap D'dir.
Doğru cevap D şıkkıdır.
8 ) Osmanlı İmparatorluğu'nun Hilafeti elinden aldığı Memlukler hangi kuzey Afrika ülkesinde hüküm sürmüştür?
A ) Fas
B ) Tunus
C ) Cezayir
D ) Mısır
E ) Libya
Çözüm : Mısır, Yavuz Sultan Selim tarafından 1517 yılında Osmanlı topraklarına katıldı. Bu fetih, sadece Memluk ülkesini tarih
sahnesinden silmekle kalmamış, aynı zamanda kutsal emanetlerle somutlaşan hilafet makamının da Türklere geçmesini sağlamıştır. Bu
dönemde Mısır’a özel bir önem veren Osmanlı yönetimi, bölgeye “Beylerbeyi” olarak daima vezir payesinde görevliler tayin etmiştir
Doğru cevap D şıkkıdır.
9 ) Aşağıdaki ülkelerden hangisi Mağrib Birliği üyesi değildir?
A ) Moritanya
B ) Mısır
C ) Tunus
D ) Fas
E ) Cezayir
Çözüm : Asıl adı Arap Mağrip Birliği (Arab Maghreb Union) olan siyasal yapı, 17 Şubat 1989 yılında kurulmuştur. Merkezi Fas’ta
bulunan Birliğin üyeleri Cezayir, Moritanya, Fas, Tunus ve Libya’dır. Soğuk Savaş’ın bitmeye başladığı bir dönemde kuzey Afrika’daki
jeopolitik yakınlaşmanın bir sonucu olarak kurulan örgüt, kendi üyeleri arasında ekonomik işbirliğini önceleyip üçüncü aktörlere karşı
tıpkı Avrupa Birliği’nde olduğu gibi ortak politikalar belirlemeyi hedeflemektedir. 1990 yılında imzalanan anlaşma ile, üye ülkeler
arasında ekonomik, sosyal ve kültürel konuları kapsayan 30 farklı alanda işbirliği yapılması kararlaştırılmıştır.
Bu nedenle doğru yanıt B'dir.
Doğru cevap B şıkkıdır.
10 ) Kavalalılar Dönemi sonrasında Mısır aşağıdaki Avrupa ülkelerinden hangisi tarafından işgal edilmiştir?
A ) Fransa
B ) Almanya
C ) İtalya
D ) İngiltere
E ) Hollanda
Çözüm : Mehmet Ali Paşa’dan sonra aynı performansı gösteremeyen hanedan yöneticileri, aşırı borçlanma yoluna gitti ve dış
müdahalelere maruz kaldı. Askeri ve ekonomik anlamda gerilemeyi durduramadılar. 1869 yılında açılan ve bölgeye yeni bir
stratejik önem kazandıran, ekonomisini değiştiren Süveyş kanalının idaresini ve hisselerini elden çıkarmak zorunda kaldılar. Ortaya
çıkan karmaşa ve Urabi Paşa isyanı denilen iç ihtilalleri bahane eden İngiltere zaten ekonomik olarak ele geçirdiği Mısır’ı 1882 yılında
işgal etti.
Doğru cevap D şıkkıdır.
7
TAR310U-MODERN ORTADOĞU TARİHİ
Ünite 7: İran
İran’ın Etnik ve Dini Yapısı
Coğrafya
1 milyon 650 bin km2 yüzölçümüne sahip olan İran’ın
2013 yılı verilerine göre 76.807.000 nüfusu vardır. Bu
sayı, dünya nüfusunun %1,08’ine tekabül etmektedir.
Etnik ve Dini Yapı
Tarihi göç yolları üzerinde bulunan ve pek çok büyük
devlet ve medeniyete ev sahipliği yapan İran’ın etnik ve
dini yapısı oldukça kozmopolittir.
İran Kökenli (İrani) Topluluklar
İran kökenli topluluklar şunlardır:
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Farslar,
Tatlar,
Mazenderaniler,
Gilekler,
Talışlar,
Lekler,
Kürtler,
Lurlar,
Larlar,
Sistanlılar,
Beluciler,
Tacikler,
Afganlar veya Peştunlar.
İran Türkleri
Fars kökenlilerden sonra 20 milyona yaklaşan (%20’den
fazla) nüfuslarıyla ülkenin ikinci büyük etnik gurubunu
oluştururlar. İran Türkleri;
•
•
Kaşkay Türkleri,
Halaçlar ve Türkmenlerden oluşurlar.
Sami Kökenli Halklar
Araplar. Bir milyon civarındaki Şii Arap, ülkenin Irak’a
komşu batı ve güneybatı kesimlerinde, Huzistan ve Buşehr
taraflarında yaşamaktadır.
Asuriler. Hristiyan olup, İran’daki varlıkları eskiye
dayanır.
Yahudiler. Bugün dil ve kimliklerini büyük oranda
kaybetmiş olan İranli Museviler genellikle Farsça ve
Türkçe konuşurlar.
Aramiler. Ülkede kaybolan etnik gruplar arasında yer
almaktadır.
Hintli ve Hint-Avrupa Kökenli Halklar
Ülkede çok az sayıda;
•
•
•
•
Çingene,
Brahoiler,
Hintliler ve
Urdulular
da vardır.
İran’da Kurulan Devlet ve Medeniyetler
İslam Öncesi Dönemdeki Devlet ve Medeniyetler
İran coğrafyası, stratejik ve coğrafi konumu sebebiyle
tarihteki önemli devlet ve medeniyetlere ev sahipliği
yapmıştır. Bunlardan ilki, sınırlarını Kızılırmak’a kadar
genişleten Med İmparatorluğudur.
İran’da İslam-Arap, Türk ve Moğol Egemenlikleri
(7-15. Yüzyıllar)
7. Yüzyılda Müslüman Arap egemenliğine giren İran, Hz.
Ömer zamanında zapt edilerek İran’da İslam dönemi
başladı.
8. Yüzyıldan itibaren Müslümanlığa girmeye başlayan
Türkler, İranlılarla yakın ilişkiler içine girdiler. İran
Gazneliler döneminde Türk yönetimine komşu oldu. 11.
Yüzyılda ise Selçuklular İran’a hakim oldu.
Safeviler Dönemi (1501-1722) ve Afşar Hanedanı
15. yüzyılın sonlarında, Azerbaycan’ın Erdebil bölgesini
egemenliğinde bulunduran Safeviler’den Şah İsmail,
Türkmen oymaklarının da desteğiyle Tebriz’e girdi ve İran
Şahı oldu.
Afganlı Kandahar Emiri Mir Mahmut, başkent İsfahan’ı
zapt ederek 1722’de Safevi hanedanlığına son verdi.
Afşar hanedanının kurucusu Nadir Şah, Horasan ve İran’ı
ilan ederek kendini şah ilan etti. 1747’de öldürülmesinden
sonra İran’a hakim olan Lur asıllı Kerim Han Zend ülkede
birliği tekrar sağladı ve Şiraz’ı başkent yaptı.
Kaçarlar Dönemi
Kaçarlar, Türkçe konuşan ve zamanla İranlılaşmış bir
Türkmen aşiretler topluluğudur. Kaçarların liderlerinden
Ağa Muhammed Şah Kaçarları birleştirerek Kaçar
hanedanını kurdu. Kaçar ordusunun en önemli kısmını,
çoğunlukla Türklerin oluşturduğu aşiret kuvvetleri
oluşturuyordu. Nizam-i Cedit benzeri yeni bir ordu kuran
Kaçarlar, batılı danışman, subay ve mühendisler
vasıtasıyla orduyu modernleştirme çabalarına rağmen
güçlü bir ordu kuramadılar. Osmanlı Devleti’yle İran
arasında daimi diplomatik temsilcilikler, 19. Yüzyılın
ortalarında kurulmuştu.
Nasıreddin Şah Dönemi (1848-1896): Yenileşme ve
Avrupa Bağımlılığı
Muhammed Şah’ın ölümüyle yerine oğlu Nasıreddin Şah
geçti. Saltanatının ilk yıllarında etkisini arttıran dini ve
sosyal bir hareket olan Babilik ile mücadele edildi.
Kaçarlar döneminde;
•
•
•
•
•
•
Şiir ve edebiyatta,
Felsefe,
Tarih,
Din ve
Siyasi düşünceye dair eserlerin yazılmasında ve
Ayrıca dini-sivil mimaride önemli gelişmeler
oldu.
Osmanlı’nın Tanzimat yeniliklerinden etkilenen İranlı
aydınlar ve devlet adamları, 20. yüzyılın son çeyreğinde
de Osmanlı’daki fikir akımlarından etkilendiler.
İran’da Meşrutiyet Deneyimi (1906-1911)
Nasıreddin
Şah’ın
öldürülmesi
üzerine
oğlu
Muzaffereddin Şah Kaçar tahtına geçti. Muzaffereddin
Şah döneminin en önemli gelişmelerinden biri
Meşrutiyet’in ilan edilmesidir. 19. yüzyıl sonlarında artan
Batı nüfuzuna paralel olarak Batı kaynaklı fikirlerin
ülkeye girmesi, siyasi ve toplumsal hayatı derinden
etkileyerek Meşrutiyet Devrimi’ni de tetikledi.
İran’da Şii ulemadan bir kısmıyla işbirliği içinde olan
tacirler, 1906-1911 Meşrutiyet hareketinde, şehirli kitlenin
harekete geçirilmesinde etkili oldu. Bu bakımdan, esnaf ve
zanaatkârlardan oluşan şehirli halk kitlesi de İran
Meşrutiyet devriminin başarıya ulaşmasında önemli rol
oynadı.
Ocak 1907’de Muzaffereddin Şah’ın yerine geçen ve yeni
anayasayla bazı yetkilerini kaybettiğini gören Muhammed
Ali Şah, meclise ve meşrutiyete iyi gözle bakmıyordu.
Mecliste önerilen siyasi değişikliklerden hoşnut olmayan
ulema da Şahın yanında yer alarak tekrar eski rejimi
savunmaya başlamıştır.
Osmanlı ve İran Meşrutiyeti Arasındaki İlişkiler
Osmanlı ve İran reformcuları ve aydınları arasında
Tanzimat dönemiyle başlayan etkileşim, 1890’ların
başından itibaren tekrar canlanmıştı.
İttihatçılar, İranlı Meşrutiyetçiler için iyi bir modeldi.
İttihatçılar, Bağdat ve Irak’taki Şii kentler Necef ve
Kerbela üzerinden İran’daki Meşrutiyet yanlısı ihtilalcileri
destekledi.
İran Meşrutiyeti’nin Sonu
Karşıdevrim sonrasında meydana gelen iç savaşta üstün
gelen Meşrutiyetçiler, İran Meclisini tekrar açmayı
başarmışlardı.
I. Dünya Savaşı arifesinde İran, Ahmed Şah’ın ve
Başbakan el-Mamelek’in son derece güçsüz yönetimi
altında bulunuyordu. İran, tarafsızlığını ilan etmesine
rağmen I. Dünya Savaşı’nda Rusya, İngiltere ve Osmanlı
Devleti’nin savaş, çekişme ve nüfuz alanı oldu.
Pehleviler Döneminde İran (1926-1979)
Başarısızlıkla sonuçlanan Meşrutiyet deneyimi sonrasında
gittikçe artan siyasi, ekonomik ve sosyal bunalımlarla
I.Dünya Savaşı’nın da eklenmesiyle İran, merkezi
otoritesiyle birlikte devlet olma özelliğini de kaybetti.
Rıza Şah Dönemi (1926-1941)
Kaçarlar devrinde İran’ın geleneksel yapısı değişmeye
başlamıştı. Pehleviler’in modernleşme ve Batılılaşma
politikalarıyla daha da keskin değişimler yaşandı. Rıza
Şah ciddi bir hazırlık ve düşünceden yoksun olarak köklü
reformlara girişti.
Rıza Şah döneminde;
•
•
•
•
Hukuk, eğitim ve kültürü Batılılaştırıp
laikleştirildi,
Kamu hizmetleri Batı tarzında düzenledi,
Ceza hukuku (1926) ile medeni hukuk (1928)
yürürlüğe kondu ve
1928’de yeni kıyafet yasası kabul edildi.
Otokratik bir yönetimin benimsendiği bu dönemde siyasi
partiler, sendikalar ve basın kontrol altına alındı ve meclis
yalnızca bir onay makamı haline getirildi. Halkın siyasi,
hukuki, ekonomik, sosyal ve kültürel hayatına doğrudan
müdahale edildi; Şahlığı döneminde geniş topraklara sahip
olan Rıza Pehlevi, bir yandan da İran’ın en zengin adamı
oldu.
Şah Rıza dönemi Türkiye-İran ilişkileri dostluk ve
işbirliğine giden bir seyir takip etti. Nisan 1926’da iki
taraf arasında saldırmazlık, güvenlik ve işbirliği ile iki
ülke sınırlarındaki aşiretlerin çıkardığı sorunların
önlenmesine dair bir antlaşma imzalandı.
Muhammed Rıza Şah Dönemi (1944-1979)
Ağustos 1941’de ülkeyi işgal eden İngiltere ve Sovyet
Rusya, Rıza Şah’ı baskıyla devirerek Güney Afrika’ya
sürgüne gönderdiler. Sürgündeki Şah 1944’te ölünce,
işgalci devletlerin de onayıyla yerine oğlu Muhammed
Rıza Şah geçti. Muhammed Rıza Şah 35 yıllık uzun
iktidarının
ilk
yıllarında
Âyetullah
Kâflâni’nin
liderliğindeki
Fedâiyyan-i
İslâm’ın
muhalefetiyle
karşılaştı.
Ülkede çatışma ve gerilimin arttığı bir sırada, hanedana ait
toprakların topraksız köylülere dağıtılmasını isteyen Şahın
girişimi, bir Fedaiyyân-i İslâm mensubunun Başbakan
Rezmârâ’yı öldürmesiyle akim kaldı. Bu olayla birlikte
çıkan isyan ve karmaşa sonrasında Muhammed Musaddık
başbakanlığa atandı. İngiliz-İran Petrol şirketi işlettiği İran
petrolleri, Musaddık hükümeti ve meclis tarafından
millileştirildi. İngiltere Başbakanı Churchill, ABD’yi
İran’da darbe yapması için ikna etmişti. İki ülke
istihbaratlarının ortaklaşa düzenlediği bir darbe sonucunda
Musaddık, 13 Ağustos 1953’te Şah tarafından azledilerek
görevinden uzaklaştırıldı.
Beyaz Devrime Karşı İslam Devrimi
Muhammed Rıza Şah’ın uzun süren iktidarının ilk on yılı,
yukarıda belirtildiği üzere dış müdahaleler, çalkantı ve
iktidar mücadelesiyle geçmiş; Musaddık’a düzenlenen
petrol darbesiyle artık otoriter yönetimi önünde büyük bir
engel de kalmamıştı. Şah yönetimi, ABD ve Avrupa’yla
ilişkilerine büyük önem vererek hem onların bölgede
jandarmalığını yaptı, hem de Sovyetler Birliği ve sosyalist
ülkelerle yakınlaşma ve iktisadi işbirliklerine girişti.
Halkla kopuk olan iletişimini güçlendirmek isteyen Şah,
Beyaz Devrimin bir parçası olarak, ulema, aşiret reisleri
ve toprak ağaları gibi yerel güç odaklarını etkisizleştirmek
istedi. Sosyal ve ekonomik kalkınmayı hedefleyen Beyaz
Devrim başarısız oldu. Ülkede gittikçe bozulan gelir
dağılım da önemli bir sorun haline gelmişti. Şahın, Beyaz
Devrim reformlarının yanı sıra şahsi savurganlığı halk
arasında büyük tepki çekmekteydi. Toplumdaki genel
umutsuzluk ve öfke hali ulemayı da etkiledi.
1977 yazına gelindiğinde, Tahran’ın kenar mahallelerinde
yaşadıkları gecekonduların yıkılacak olması nedeniyle,
Şah diktatörlüğüne karşı öğrencilerin de katıldığı
protestolar gerçekleşti. Ocak 1979’da Milli Cephe’nin eski
yöneticilerinden Şahbur Bahtiyar’ı başbakanlığa getirdi.
Bu hükümet, İran Gizli Servisi’ni dağıtmaya, Güney
Afrika ve İsrail’e yapılan petrol satışını durdurmaya ve
Filistin davasına sahip çıkmaya çalıştıysa da protestolar
sürdü. Bu süreçte, rejime muhalif olan bütün guruplar
Humeyni’yi destekliyordu.
İran İslam Cumhuriyeti (1979-2013)
15 Ocak 1979’da Şahın ülkeden kaçması ve 1 Şubat’ta da
sürgünde bulunduğu Fransa’dan gelen Humeyni’nin
Tahran’da milyonlarca kişinin katılımıyla görkemli bir
şekilde karşılanması, İran’da yeni bir devrin başladığının
habercisiydi. Mart 1979 referandumu neticesinde İslami
hükümetle birlikte cumhuriyet kuruldu. Liberal siyasi
kurumları içermekle beraber teokratik bir devleti öngören
yeni anayasa, Aralık 1979’daki referandumla kabul
edilerek yürürlüğe girdi.
Yeni rejimde ordu, radyo-televizyon ve basın kontrol
altına alındı; sol hareketler engellendi. Devrim sürecinde
etkili olan işçi ve sendika eylemlerini dikkate alan yeni
rejim, 26 Şubat’ta petrolün; 16 Haziran’da da sanayinin
tamamen millileştirilmesini sağlayan kararları aldı.
Ülke, sosyal ve ekonomik açılardan önemli gelişmeler
gösterdi. Kaçarlar ve Pehleviler zamanında ezilen çiftçiler
ve işçiler desteklenerek fakir halk için vakıflar kuruldu ve
böylece bu kesimlerin yeni rejime destek vermesi
sağlandı.
Beni Sadr Dönemi (1980-1981)
Ocak 1980’de Humeyni’nin desteğiyle Devlet Başkanı
olarak seçilen Ebu’l-Hasan Beni Sadr, bir tarım reformuna
girişti.
Ali Hamaney Dönemi (1981-1988)
Ekim 1981’de Ali Hamaney cumhurbaşkanı seçildi. Bu
döneme İran-Irak savaşı damgasını vurdu. Savaşın
başlamasıyla birlikte yeni rejim sıkıyönetim özellikler
gösteren bir rejimi benimsedi.
İran-Irak Savaşı
Nüfusunun yarıdan fazlasının Şii olması sebebiyle
kendisine bir tehdit olarak gördüğü yeni İran rejiminin
Irak’a yayılacağı endişesi Irak-İran savaşanın ana
nedenlerinden birini oluşturmaktadır.
6 Ağustos 1988’de imzalanan ateşkes antlaşmasıyla sona
eren 8 yıllık savaş, iki taraf için de büyük ekonomik ve
askeri kayıplara ve bu arada bir milyona yakın insanın
ölümüne sebep oldu.
Haşimi Rafsancani Dönemi (1989-1997)
Meclis Başkanı ve başkomutan olan Rafsancani, 28
Temmuz 1989’da yüksek oy oranıyla cumhurbaşkanı
seçildi. Rafsancani’nin iki dönem devam eden
cumhurbaşkanlığı sırasında yaşanan ekonomik daralma ve
dişer sorunlar, artan reform talepleriyle birlikte
Muhammed Hatemi’yi 1997’de iktidara getirdi.
Muhammed Hatemi Dönemi (1997-2005)
Toplumdaki hoşnutsuzluk devam ettiği için 1997’de
yapılan seçimlerde Rafsancani oyların sadece %25’ini
alabildi; Hatemi ise %69 oyla değişimi isteyenler
tarafından cumhurbaşkanı seçildi. 2003 yılından itibaren
İran’ın nükleer programı konusunda ABD ve Batılı
ülkelerle yaşanan gerginlik giderek artmaya başladı.
Muhmud Ahmedinejad Dönemi (2005-2013)
İran’da 2005 yılında yapılan seçimi muhafazakârlar
kazandı. Ahmedinejad bir taraftan tutucu Şii kesimin
ekonomik ve siyasi olarak güçlenmesini desteklerken
diğer taraftan bir zamanlar kendisinin de mensubu olduğu
Devrim Muhafızları’nı güçlendirmeye çalıştı.
14
Haziran
2013’te
yapılan
seçimlerde
cumhurbaşkanlığını reformcuların adayı Hasan Ruhani
kazandı ve böylece İran’da Hatemi dönemindeki gibi
ılımlı sinyaller veren yeni bir dönem başlamış oldu.
İran
İRAN’IN ETNİK VE DİNİ YAPISI
Coğrafya
1 milyon 650 bin km2 yüzölçüme sahip olan İran’ın 2013 yılı verilerine göre
76.807.000 nüfusu vardır. Bu sayı, dünya nüfusunun % 1,08’ine tekabül etmektedir. Ülke 1950’li yıllardan itibaren % 2,5 gibi yüksek seviyede bir nüfus artışı
göstermiştir. Halkın % 67’si, toprakların üçte birini oluşturan kuzeybatı bölgelerinde yaşar. Resmi dili Farsça olan ülkenin başkenti Tahran olup, kuzeyinde Azerbaycan, Ermenistan, Hazar Denizi ve Türkmenistan; batısında Irak ve Türkiye;
doğusunda Pakistan ve Afganistan; güneyinde ise Basra Körfezi ve Umman Denizi yer alır. Önemli şehirleri Tahran, Tebriz, Meşhed, İsfahan, Hemedan, Kum ve
Şiraz’dır. Ülkenin orta kesimlerinde yer yer çöl özellikleri gösteren bölgeler dışında oldukça dağlık coğrafyası ve sıcak-karasal bir iklimi vardır. Ekonomisi büyük
oranda petrol ve doğalgaz üretimi ve ihracına dayanır. 1979 İslam devriminden
sonra uygulanan ambargolar ve artan petrol gelirinin sanayi yatırımlarına harcanması, İran’ın sanayi, tarım ve hayvancılık alanlarında da gelişmesini sağlamıştır.
Etnik ve Dini Yapı
Tarihi göç yolları üzerinde bulunan ve pek çok büyük devlet ve medeniyete ev sahipliği yapan İran’ın etnik ve dini yapısı oldukça kozmopolittir. İran kökenli (İrani) etnik
unsurlar toplam nüfusun yaklaşık % 65’ini meydana getirmektedir. Bunlar arasında
yer alan Fârisî asıllılar % 51 oran ile en büyük etnik kitleyi oluşturur. Nüfus bakımından ikinci sırada yer alan Türkler yaklaşık % 20’lik bir nüfusa sahiptir. Üçüncü sırada
ise İran Kürtleri yer alır. Bunun dışında, daha ziyade sınır bölgelerinde Fârisî asıllı
olmayan etnik gruplar vardır. İran anayasasına göre resmi din İslam, resmi mezhep
ise Oniki İmam Şiiliğinin Caferi koludur. Nüfusunun % 98’i Müslüman olan İran’ın
% 90’ı Şii Müslümanlar’dan oluşmakta; % 8’lik paya sahip olan Sünni topluluklar ise,
daha çok ülkenin sınır bölgelerinde dağınık ve küçük guruplar halinde yaşamaktadır.
Sünniler, Şiiler’den etnik anlamda farklılık göstermektedir. Beluciler, Türkmenler,
Larlar, Tacikler-Talışlar ve Arapların bir kısmı ile Kürtlerin çoğu Sünni’dir. İran’da
Sünni halkın yaşadığı bölgelerde ve özellikle Kürdistan bölgesindeki Kürtler arasında Nakşibendiyye ve Kadiriyye tarikatları etkindir. Ayrıca, Asuri, Ermeni, Musevi ve Mecusi gibi gayrimüslim topluluklar da vardır. İran’da Bahai (300 binden
fazla) ve Yezidi gibi guruplar olmasına rağmen bunlar yasadışı kabul edilmekte ve
Mecusilik: Tek Tanrılı
bir din olan Zerdüştlük
zamanla eski İran inanç ve
gelenekleriyle karışarak
Mecusilik (Mazdeizm;
Ateşperestlik) ortaya çıkmıştır.
Mecusilerin inançlarında ateş
kültü önemlidir. Mecusiliğin
yayıldığı ve Mecusi ateşinin
yandığı İran’daki Yezd şehri
başta olmak üzere ülkede
birkaç bin Mecusi’nin yaşadığı
tahmin edilmektedir.
172
Modern Ortadoğu Tarihi
tanınmamaktadır. İran anayasasında Hanefi ve Şafii mezhepleri tanınmış; kendi dini
eğitimlerini yapmalarına izin verilerek evlenme-boşanma ve miras gibi konularda
kendi hukuklarına yasal geçerlilik kazandırılmıştır.
İran’ın resmi mezhebi Caferiliğin esasları ve ayrıca ülkedeki dini ve mezhebi yapı
için bakınız: Hamid Algar, “İran” (Dini Hayat ve Dini Kurumlar), TDVİA, İstanbul
2000, XXII, 409-413.
Resim 7.1
İran’ın idarî
bölgeleri ile etnikdini dağılımı
Kaynak: http://
turkish.iranbriefing.
net/ ?p=451
İran Kökenli (İrani) Topluluklar
Farslar: İran kökenli etnik unsurlar arasında yer alan ve ülke yüzölçümünün yarıdan fazlasını kapsayan Fars eyaletinde yaşayan Farslar, hem İrani hem de genel
nüfus içerisinde (% 51) ilk sırada yer alırlar. Farsça konuşan Farslar, dil ve kültür
alanında ön plana çıkmışlardır. Selçuklular’dan günümüze gerçek anlamda Fars
kimliğiyle öne çıkan iki devlet Pehleviler ve İran İslam Cumhuriyeti’dir.
Tatlar: Dağınık bir şekilde Gilan, Mazenderan, Farsistan ve Azerbaycan bölgelerinde 100 bin civarında nüfuslarıyla kırsal bölgelerde yaşamaktadırlar. Konuştukları Tat dili Medce’nin devamı niteliğindedir. Bu gurup, Farslar ve Türkler
arasında kimliklerini kaybetmektedir.
Mazenderaniler (Teberiler): 2 milyondan fazla bir nüfusu olan Mazenderan
(Teberistan) bölgesi, Hazar Denizi’nin güney kıyısında yer alır. Tebrice ya da Mazenderanice konuşurlar. Eğitim seviyesinin yüksek olduğu bu topluluk, kendilerine özgü bir Şiiliği benimsemiştir. Fars etnik kimliğinden farklı olarak kapalı
toplum yapısı gösteren Mazenderaniler, Pehleviler ve İslam cumhuriyeti dönemlerinde baskı gördü.
7. Ünite - İran
Gilekler: Gileklerin yaşadığı dağlık Gilan bölgesi, Talışların yaşadığı yere komşu olarak Hazar Denizi’nin güneybatı kıyısında yer alır. İran’ın en yoğun nüfuslu
ve aynı zamanda en verimli bölgesi olan Gilan, siyasi, kültürel ve milli hareketlerin de yoğun olduğu bir bölgedir. Gilekler 3 milyona yakın nüfuslarıyla, İran’ın en
eski ve en etkili etnik guruplarındandır. İmamiyye Şiasına mensupturlar. Lehçe ve
ağız olarak büyük farklılıklar gösteren Gilekçe’yi konuşurlar.
Talışlar: İran’ın en eski ve küçük topluluklarından olan Talışlar yüz bine yakın
nüfuslarıyla Gilan Eyaleti’ne bağlı olarak Hazar denizinin güneybatı kıyılarında
yaşamaktadır. Talişi denilen Fars aksanıyla konuşurlar. Aşiret yapısıyla dikkat çeken Talışlar Şii olup, Sünni Şafii olanları da vardır. Bölgenin Azerbaycan’a sınır
olması ve buradan çok sayıda göçmenin gelmesi nedeniyle Talışlar, dil açısından
Türkleşirken mezhep açısından Şiileşmektedir.
Lekler: Aşiret yapısını koruyan Lekler, 1 milyonun üzerindeki nüfuslarıyla Lekistan, Luristan, Kürdistan, Farsistan, Gilan ve Azerbaycan bölgelerinde yaşamaktadır.
Batı İrani dillerden Lekçe’yi konuşurlar. Dil ve kültürel açılardan Kürtlerle büyük
benzerlikler göstermelerine rağmen etnik kökenleri tartışmalıdır. Bu topluluktan
olan Kerim Han, Zend hanedanlığını kurdu. Lekler Pehleviler zamanında baskı altında tutuldular. Şia mezhebinin Ehlihak-Aliallahi’lik inancına mensupturlar.
Kürtler: 5 milyon civarındaki nüfuslarıyla genel nüfusun % 7’sine sahip olan
Kürtlerin yarıya yakını İran’ın kuzeybatısındaki Kirmanşah, Batı Azerbaycan, Hemedan ve Elam bölgeleri arasındaki Kürdistan Eyaleti’nde, diğer yarısı da ülkenin
farklı bölgelerinde yaşamaktadır. 75 bin km2’lik bu bölgenin batısında Türkiye ve
Irak’ın Kürt nüfuslu bölgeleri yer alır. Aşiret yapısını en çok koruyan etnik topluluk olmalarına rağmen diğer guruplarla dil, kültür ve etnik kimlik bakımından
karışmışlardır. Çoğunlukla Sünni-Şafi mezhebinden olan Kürtler arasında Caferi
(Kirmanşah), Ehl-i Hak ve az sayıda Yezidi, Hıristiyan ve Yahudi de vardır. Kürtler arasında Nakşibendiyye ve Kadiriyye tarikatları etkin olup tekkeleri halen aktif
haldedir. 1946’da kurulan Mahabad Kürt Cumhuriyeti’nin ömrü çok kısa oldu. Bu
topluluğun, sınırdaş olduğu Kuzey Irak Kürt bölgesiyle yakın ilişkisi vardır.
Lurlar: Eğitim seviyeleri düşük olan Lurlar 3,5 milyon civarında bir nüfusa
sahiptir. Aynı guruptan yarım milyon kadar bir nüfus da Irak’ta yaşamaktadır.
Genellikle Kürt sayılırlar, ancak kendi başlarına bir topluluk olma niteliğine de
sahiptirler. Sosyal ve ekonomik hayatlarında aşiret yapısı etkili olup, nüfusun yaklaşık dörtte biri yarı yerleşik ve göçebe yaşar. Kürtçe ile Farsça’nın bir karışımı
olan Lurca zengin bir dil, kültür ve musıkiyi de ortaya çıkarmıştır. İran’ın orta batı
kesiminde yaşadıkları Luristan sahası, kuzeyden Hemedan, doğudan Burucerd,
batıdan Irak, güneyden Buşehr ve Huzistan bölgeleri arasında geniş bir sahayı
içine alır. Lurları teşkil eden en büyük gurup olan Bahtiyariler ise büyük ölçüde
korudukları göçebe hayat tarzı ve Fars kimliğiyle Lurlar’dan farklılaşırlar. Önce
Hıristiyanlığı İslami dönemde Şii Müslümanlığı kabul eden Bahtiyariler, Meşrutiyet ayaklanmalarında etkin rol oynadılar. Lur guruplar döneminde Pehlevi
hakimiyetine karşı da direniş gösterdiler. Lur Bahtiyari topraklarında petrol bulunması ise, İngilizlerin bölgeye olan ilgisini arttırmıştır.
Larlar: Nüfusu yarım milyon civarında olan Larlar, Merkezî Fars’ta bulunan
Basra Körfezi kıyısındaki dağlık Laristan sahasında yaşamaktadır. Sünni-Şafii
olup Farsça (Larca) konuşurlar.
Sistanlılar: İran ile Afganistan arasındaki bölgeye Sistan adı verilir. Bu bölgede
kırsal hayat ve aşiret yapısı etkindir. Bir milyona yakın nüfusuyla Sistanlılar, İrani
dillerden Sistanice’yi konuşurlar.
173
174
Modern Ortadoğu Tarihi
Beluciler: Bir milyondan fazla nüfuslarıyla Beluciler, ülkenin güneydoğusunda Pakistan ve Afganistan’a komşu Belucistan ve Sistan bölgelerinde yaşarlar. Büyük ekseriyetle Hanefi olan Beluciler İrani dillerden Beluçça’yı konuşur. Bu gurup ayrıca Pakistan, Afganistan ve Türkmenistan’da da yaşamaktadır. Kaçakçılık
ve uyuşturucu ticareti sayesinde suç oranı yüksek olan Beluciler, sahip oldukları
aşiret yapısıyla azgelişmiş bir topluluktur. Pehleviler döneminde zaman zaman
sürgün edildiler.
Tacikler: Eski bir Hint-İran topluluğudur. Tacikçe ile Farsça arasında yakın bir
bağ vardır. Ancak Farslar Şii olmasına rağmen Tacikler (Cemşidiler) Sünnidir.
İran’da Tacikçe konuşan topluluklar, Esterabad-Yezd sahasından Afganistan’a kadarki alanda yaşamaktadır. Tacikler ayrıca Afganistan, Tacikistan ve Türk cumhuriyetlerinde de bulunmaktadır.
Afganlar veya Peştunlar: Afganlar kendilerine Peştun demektedir. Afganistan’daki karışıklıklardan dolayı İran’a göç etmiş olan 3 milyon civarında Afgan
vardır. Hanefi olan Afganlar Farsça konuşurlar.
İran Türkleri
Fars kökenlilerden sonra 20 milyona yaklaşan (% 20’den fazla) nüfuslarıyla ülkenin ikinci büyük etnik gurubunu oluştururlar. Pehleviler dönemindeki Fars
milliyetçiliği ve Farslılaştırma politikası, İran Türkleri’nin de baskı altına alınmasına yol açtı. İran Türkleri’nin büyük bir kısmını Şii-Caferi olan Azerbaycan
Türkleri teşkil eder. İran’ın kuzeybatısındaki Azerbaycan Devleti’ne komşu olan
İran Azerbaycanı (Doğu ve Batı Azerbaycan, Erdebil, Hemedan, Zencan ve Kazvin ostanlarında) ve ayrıca İran’ın geneline (Tahran, İsfahan, Horasan, Kirman ve
Huzistan’da) yayılmış olarak geniş bir sahada yaşamaktadırlar. Tahmini nüfusları
20 milyona yakındır. İlk yerleşimleri İslam fethinden önceye dayanmakla birlikte
İran ve Azerbaycan, Selçuklular’dan itibaren Türk yurdu ve devletlerinin kurulduğu saha haline gelmiştir. Nitekim, Büyük Selçuklu, Irak Selçukluları, Azerbaycan Atabeyleri, İlhanlılar, Karakoyunlular, Akkoyunlular, Safeviler, Afşarlar ve
Kaçarlar bu sahada hüküm sürmüştür. Yerleşik ve şehirli toplum yapısı gösteren
Azerbaycan Türkleri nüfus bakımından ülkedeki en büyük Türk topluluğudur.
Türkçe’nin batı kollarından olup, Doğu Anadolu ve Irak’ta da konuşulan Azerbaycan Türkçesi’ni konuşurlar. İran Türkleri’nin en büyük şehri olan Tebriz, İran
Meşrutiyet inkılabında (1906-1911) önemli bir rol oynadı. Sovyet desteğiyle kurulan kısa ömürlü İran Azerbaycanı Milli Hükümeti (1945-1946) de, siyasi alanda
faal olduklarını göstermektedir. Azerbaycan Türkleri, Şah rejimini ortadan kaldıran 1979 devriminde de etkin rol oynadılar.
Kaşkay Türkleri: Bir kısmı halen göçebe olarak varlığını sürdüren Kaşkaylar,
500 binin üzerindeki nüfuslarıyla İran’ın güneybatısındaki Fars bölgesinde, Basra
Körfezi’ne yakın alanda yaşarlar. Etnik ve kültürel bakımdan en az karışıma uğrayan topluluklardan biridir. İran’a yerleşimleri, Moğol istilasından önceye gider.
Safeviler döneminden itibaren etkili olan Kaşkaylar İran Meşrutiyet devrimini
desteklediler; I. Dünya Savaşı’nda İran’ı işgal eden İngilizlerle mücadele ettiler.
Pehlevilerin göçebeleri yerleşik hayata geçmeye zorlaması, Kaşkayların yerleşik
düzene geçmesinde etkili oldu. Yaşam tarzı olarak Türkiye’deki Yörüklere benzeyen Kaşkaylar, dil olarak da Anadolu Türkçesi’yle konuşurlar; çoğunlukla Sünni
Müslüman’dırlar.
Halaçlar: Orta İran’da Tahran’ın 200 km. güneybatısında Halaçistan adı verilen
bölgede yaşarlar. İran’daki en eski Türk topluluğu olup eski bir dil olan Halaçça’yı
175
7. Ünite - İran
konuşurlar. 30 bine yakın nüfusları vardır. Afganistan tarihinde önemli rol oynamışlardır.
Türkmenler: Türkmenler, Türkmenistan’a sınır olan ve Türkmençölü olarak bilinen kuzeydoğu bölgesinde yaşarlar. İran Türkmenleri Sünni-Hanefi
Müslüman’dır.
Sami Kökenli Halklar
Araplar: Bir milyon civarındaki Şii Arap, ülkenin Irak’a komşu batı ve güneybatı
kesimlerinde, Huzistan ve Buşehr taraflarında yaşamaktadır. Körfezin İran kıyısında yaşayan Araplar genelde Şafii’dir. Araplar arasında aşiret dokusu korunmuştur. Güney Irak’taki Şii Araplarla yakın ilişkileri vardır. Bölgede Arap birliğini
hedefleyen milliyetçi tavırlar sergilemişler, zaman zaman ayaklanmışlardır. Ka’ab,
bölgedeki en büyük Arap aşiretidir. İran Arapları Pehleviler’den itibaren İran yönetimlerince baskı altında tutulmuşlardır.
Asuriler: Sami kökenli halklardan biri olan Asuriler Hıristiyan olup, İran’daki
varlıkları eskiye dayanır. Nüfusları, son iki yüzyılda yaşanan savaşlar ve çatışmalar
nedeniyle hayli azalmıştır (15 bin civarında). Asıl yaşadıkları bölge, Güney Azerbaycan ve Kürdistan Eyaleti (Urmiye Gölü çevresi)’dir. Çoğunlukla Avrupa’ya göç
etmişlerdir. Pehleviler döneminde baskı altında tutulan Asuriler Farsça ve Süryanice konuşurlar.
Yahudiler: Varlıkları Hıristiyanlık öncesine, Persler zamanına kadar gider. 30
bin civarındaki nüfuslarıyla dağınık bir halde bulunurlar. Pehleviler döneminde
İran siyaseti ve ekonomisinde etkili oldular. Pehleviler’in yakın ilişki içinde oldukları İsrail’in kuruluşundan sonra çoğu İsrail’e göç etti. Bugün dil ve kimliklerini büyük oranda kaybetmiş olan İranlı Museviler genellikle Farsça ve Türkçe
konuşurlar. Bununla birlikte, kendi dillerinde eğitim yapma ve okul açma haklarına sahiptirler. Sami guruplardan Aramiler ise, ülkede kaybolan etnik guruplar
arasında yer almaktadır.
Hintli ve Hint-Avrupa Kökenli Halklar
100-150 bin kadar nüfuslarıyla küçük guruplar halinde ülkeye dağılmış olan
Hintli halklardan Çingeneler (Romlar)’in bir kısmı Farslaşmıştır. Gezgin ve kapalı
bir sosyal düzene sahip olup aralarında dil birliği yoktur. Sistan ve Belucistan’da
yarı göçebe olarak yaşayan Brahoiler yaklaşık 30 bin nüfusa sahiptir. Sünni-Hanefi ve Hint inançlarına sahiptirler. Hint kökenli oldukları kabul edilen Catlar
Hint dinleri ve İslamiyete inanmaktadır. İran’daki Hintliler ve Urdular da küçük
topluluklardandır.
İsfahan, Tahran ve Tebriz’de yoğunlaşan İran Ermenileri, Hint-Avrupa kökenli
halklardandır. 200 bine yakın nüfuslarıyla ülkenin eğitim seviyesi en yüksek ve
faal topluluğudur. Yerleşimleri İslam öncesine dayanır. Geniş azınlık haklarına
sahiptirler. Ermenistan ile yakın ilişkileri vardır.
İran’ın etnik ve dini yapısı ana hatlarıyla nasıldır?
1
İran’ın etnik yapısı konusunda geniş bilgi için şu eserlere bakılabilir: Rafael Blaga,
İran Halkları El Kitabı, baskı yeri yok, 1997; Aygün Attar, İran’ın Etnik Yapısı, Ankara 2006.
176
Modern Ortadoğu Tarihi
İRAN’DA KURULAN DEVLET VE MEDENİYETLER
İslam Öncesi Dönemdeki Devlet ve Medeniyetler
İran coğrafyası, stratejik ve coğrafi konumu sebebiyle tarihteki önemli devlet ve
medeniyetlere ev sahipliği yapmıştır. Bunlardan ilki, sınırlarını Kızılırmak’a kadar genişleten Med İmparatorluğu (M.Ö. 612-550)’dur. Medler, Ahameni hanedanı idaresindeki Persler tarafından ortadan kaldırılmıştır. Persler (Ahamenişler)
(MÖ 550-331), Orta Asya’dan İran’ın Fars bölgesine gelip yerleşmişlerdir. İran’da
Pers kimlikli ilk devlet Ahameniş hanedanıyla (Pers İmparatorluğu) birlikte ortaya çıkmıştır. Med, Lidya (Anadolu), Babil (Irak), Mısır ve İndus toprakları dahil
bütün Yakındoğu’yu ele geçirip, idari ve askeri yapısıyla o güne kadarki en büyük
imparatorluğu kurdular. Büyük İskender bu imparatorluğa son vererek İran’da
Büyük İskender ve Hellenistik Dönemi (MÖ 330-129) ve Part (Arşaklılar) Dönemi
(M.Ö. 2. Yüzyıl) başladı. Sasaniler (224-651), Fars’taki merkezlerinde Pers imparatorluğunun bir benzerini oluşturdular. Sasaniler döneminde, İran’a yayılan Zerdüştlük resmi din olarak desteklendi; dil, kültür ve edebiyatta önemli gelişmeler
kaydedildi.
İran’da İslam-Arap, Türk ve Moğol Egemenlikleri (7-15.
Yüzyıllar)
7. Yüzyılda Müslüman Arap egemenliğine giren İran, Hz. Ömer zamanında zapt
edilerek İran’da İslam dönemi başladı. Bununla birlikte Ahameniş bürokrasi modeli ve hükümdarlık anlayışı varlığını sürdürdü. Müslüman Arap istilası, İran’ın
siyasi kültürüne yeni bir unsur olan eşitlikçilik kavramını getirdi. İslami dönemde
Emevilerin yönetiminde kalan İran, 8. Yüzyılda kurulan Abbasi İmparatorluğu’nun
bir parçası oldu. Bu dönemde Sasani imparatorluk geleneği yeniden kurulmakla
birlikte Abbasi halifelerinin zayıflıkları nedeniyle İran üzerindeki hakimiyet çok
kısa sürdü ve İran’da yerel düzeyde Tahiriler, Saffariler, Samaniler ve Büveyhiler
gibi hanedanlıklar kuruldu. Bunlardan ilk “İranlı” hükümeti kuran Büveyhiler Şii
iken İran’ın büyük kısmı henüz Sünni idi.
8. Yüzyıldan itibaren Müslümanlığa girmeye başlayan Türkler, İranlılarla yakın
ilişkiler içine girdiler. İran Gazneliler döneminde Türk yönetimine komşu oldu.
11. Yüzyılda ise Selçuklular İran’a hakim oldu. İran’a yönelen Türk göçleri artarak
devam etti. Böylece, İran’da kurumlarıyla birlikte Selçuklu-Türk yönetimi başladı.
Selçukluların zayıflamasıyla birlikte İran’da İldenizliler ve Salgurlular adıyla atabeylikler kuruldu. Ülke, 1194’te Harizmşahların egemenliğine geçti; 1220’den sonra da Moğol istilasına uğradı. 13. Yüzyılın ortalarında Moğol İmparatorluğu’nun
parçalanmasıyla birlikte İlhanlıların idaresinde kaldı. Türk ve Moğol etkilerinin
arttığı bu dönemde, Türk-Moğol göçebeleri Orta Asya kültürlerini de İran’a taşıyıp Müslüman-İran uygarlığının kurulmasında önemli rol oynadılar. Söz konusu
dönemde İran’da Sünnilik hâlâ etkiliydi. 14. Yüzyılın ikinci yarısında İran’ın orta
ve kuzeyinde Timur egemenliği yaşandı; 15. Yüzyılın ikinci yarısında ise İran’ın
batısında Akkoyunlu egemenliği kuruldu.
Safeviler Dönemi (1501-1722) ve Afşar Hanedanı
15. yüzyılın sonlarında, Azerbaycan’ın Erdebil bölgesini egemenliğinde bulunduran Safeviler’den Şah İsmail, Türkmen oymaklarının da desteğiyle Tebriz’e girdi ve
İran Şahı oldu. Daha sonra Akkoyunluları ortadan kaldırarak İran’ın tamamında,
7. Ünite - İran
Irak’tan Horasan’a ve Bakü’den Basra Körfezi’ne uzanan büyük bir devlet kurdu.
Merkeziyetçiliğin baskın olmasına rağmen yerel unsurların da etkisini sürdürdüğü bu dönemde Şii İmamiyye (Oniki İmam) inancı, İran’la ve hükümdarlığıyla
özdeş hale geldi. Safevîler’in on iki imam muhabbetini esas alan Şiîliği devlet politikası olarak benimsemesiyle de bütün İran Şii oldu. Irak üzerindeki hakimiyet
mücadelesinin yanı sıra Şiiliğin Anadolu’da yayılarak Safevi nüfuzunun genişletilmek istenmesi, Osmanlı-İran ilişkilerini savaş noktasına getirdi. Safevilerin
Çaldıran’da yenilmesinden sonra Şah Tahmasb (1524-1576) döneminde de ilişkiler mücadele içinde geçti. 1555 Amasya Antlaşmasıyla Osmanlı Devleti’nin Irak-ı
Arab’taki egemenliği kabul edildi. Safeviler, (Büyük) Şah Abbas I (1588-1629)
döneminde en parlak dönemini yaşadı. Başkent İsfahan’a taşındı. IV. Murad’ın
Bağdat seferi sonunda imzalanan Kasrışirin Antlaşması’yla Osmanlı Devleti’nin
Irak’taki egemenliği kabul edildiği gibi, belirlenen Türk-İran sınırı da günümüze
kadar geçerli kaldı. Afganlı Kandahar Emiri Mir Mahmut, başkent İsfahan’ı zapt
ederek 1722’de Safevi hanedanına son verdi.
Afşar hanedanının kurucusu Nadir Şah (1736-1747), Horosan ve İran’ı işgal
ederek kendini şah ilan etti. Osmanlılara kaptırılan pek çok yeri geri aldığı gibi
Ruslardan da Derbend ve Bakü’yü geri aldı; egemenliğini Hindistan’a kadar genişletti. Başşehrini İsfahan’dan Meşhed’e taşıyan Nadir Şah, Sünni ve Şii Mezhepleri
arasında uzlaşmacı bir tavırla ve kapsayıcı bir İslam anlayışıyla hareket etti. Nitekim, İslâm dünyasındaki siyasî mücadelelerde mezhep ayrılıklarının istismarını
önlemek amacıyla Caferiyye’nin, bütün Müslüman cemaatleri arasında beşinci
mezheb olarak meşru sayılması için büyük çaba harcadı ve bu konuda Sultan I.
Mahmud’un da onayını almaya çalıştı. Ancak, iki tarafın uleması bu teklifin gerçekleşmesini engellediler. Uygulamalarından rahatsız olanlarca 1747’de öldürülmesinden sonra İran’a hâkim olan Lur asıllı Kerim Han Zend (1750-1779) ülkede
birliği tekrar sağladı ve Şiraz’ı başkent yaptı. Ancak, ölümüyle birlikte hanedan
ortadan kalktı.
Persler’den Kaçarlar’a kadar İran tarihi için bkz. Gene R. Garthwaite, İran TarihiPers İmparatorluğu’ndan Günümüze, (çev. Fethi Aytuna), İstanbul 2011.
KAÇARLAR DÖNEMİ (1796-1925)
Kaçarlar, Türkçe konuşan ve zamanla İranlılaşmış bir Türkmen aşiretler topluluğudur. Kaçarların liderlerinden Ağa Muhammet Şah (1796-1797) Kaçarları
birleştirerek Kaçar hanedanını kurdu (1796). Zendleri mağlup ederek İran’ın büyük bir kısmını, Gürcistan’ı, Azerbaycanı ve Horosan’ı ele geçirip başkent yaptığı
Tahran’da şehinşahlık tacını giydi; adına hutbe okuttu ve para bastırdı. Böylece
Kaçar devleti kuruldu. Ülkede düzeni sağlayarak ilk defa güçlü bir idarî mekanizma oluşturdu; ancak hizmetinde görevli adamları tarafından 1797’de öldürüldü.
Kaçarlar dönemi için bakınız: Yılmaz Karadeniz, Kaçarlar Döneminde İran
(1795-1925)-İdari, Askeri, Sosyal Yapı ve Toplumsal Hareketler, İstanbul 2013.
Ağa Muhammed Şah’ın yerine geçen yeğeni Feth Ali Şah (1797-1834) döneminde İran üzerinde gittikçe şiddetlenecek olan İngiliz, Rus ve Fransız nüfuz mücadelesi başladı. Bu durum, 19. Yüzyıl boyunca Avrupa’ya siyasi ve iktisadi bağımlılığı
da beraberinde getirdi. 19. Yüzyılın başlarında İngilizler ülkede ticari imtiyaz elde
etti. Rusya da Gülistan (1813) ve Türkmençay (1828) Antlaşmaları ile Kafkasya’nın
177
Kaçarlar: Bir Türkmen
boyu olan Kaçarlar, 15.
Yüzyılın sonlarında Yozgat
civarından Kuzey Azerbaycan’a
göçerek Gence civarına
yerleşen Türkmen obalardan
oluşmuştur. Şah İsmail’in
hükümdarlığında sivrilmeye
başlayan Kaçarlar, Şah
Tahmasb döneminde büyük
oymaklar seviyesine ulaştı. Bu
dönemde devlet hizmetinde
pek çok Kaçar beyi görülür.
Kaçarlar’ın siyasi ve askeri
etkisi zamanla arttı.
178
Modern Ortadoğu Tarihi
tamamını İran’dan alıp bazı imtiyazlar elde ettiğinden, İran üzerinde Rusya ile İngiltere arasında yeni bir rekabet başladı.
Kaçar ordusunun en önemli kısmını, çoğunlukla Türklerin oluşturduğu aşiret
kuvvetleri oluşturuyordu. Nizam-i Cedit benzeri yeni bir ordu kuran Kaçarlar, batılı danışman, subay ve mühendisler vasıtasıyla orduyu modernleştirme çabalarına
rağmen güçlü bir ordu kuramadılar. 1816’da, Kaçar Veliahdı ve Azerbaycan Valisi
Abbas Mirza: Kaçar Veliahdı Abbas Mirza tarafından Tebriz’de ilk matbaa kurularak burada askerlik sanatıyla
ve Azerbaycan (Tebriz) Valisi
ilgili tercüme eserler basıldı. Daha sonra başka yerlerde kurulan matbaalar, kitap,
Abbas Mirza’nın başlattığı
reformları tahta geçmeden
gazete ve dergilerin sayısını arttırdı. Paris ve Londra’da ilk daimi elçilikler kuruldu.
ölmesiyle birlikte yarım kalsa Yine Abbas Mirza tarafından, askerlik, mühendislik, dil ve tıp tahsili için Avrupa’ya
da, Batıyla temas kuran İran’ın
modernleşmesinde ve ülkeye öğrenciler gönderildi ki, bunlar arasında Azeri Türkleri önemli bir ağırlığa sahipti.
yeni fikirlerin girmesinde
Osmanlı Devleti’yle İran arasında daimi diplomatik temsilcilikler, 19. Yüzyılın
etkili oldu. Bu gelişmelerin,
ortalarında
kurulmuştu. İngiliz-Rus nüfuz mücadelesinin şiddetlendiği Muham20. Yüzyıl başlarında yaşanan
Meşrutiyet tecrübesinde
med Şah (1834-1848) döneminde 1847’de imzalanan Osmanlı-İran (Erzurum)
önemli bir etkisi olacak;
Antlaşması’yla Kasrışirin toprakları paylaşıldı. Ayrıca, İran Süleymaniye’ye dair iddivalilik yaptığı Tebriz ve Azeri
halkı Meşrutiyette gösterdiği asından vazgeçti; Osmanlı Devleti de Muhammere (Hürremşehr) ve Abadan adasıkararlılıkla merkezi bir rol
nın İran’a ait olduğunu kabul etti. İki devlet arasında 1849’da başlayan sınır tespiti çaoynayacaktı.
lışmaları, imzalanan 1869 protokolü doğrultusunda ancak 1914’te tamamlanabildi.
Nasıreddin Şah Dönemi (1848-1896): Yenileşme ve Avrupa
Bağımlılığı
Reuter İmtiyazı: Feth Ali
Şah zamanında verilen ilk
imtiyazlar, Nasıreddin Şah
döneminde artarak devam
etti. 1872’de, İngiliz Baron
Julius de Reuter, yirmi dört
yıllığına büyük bir imtiyaz
elde etti. Şaha verilecek
hisseyi de içeren Reuter
imtiyazı, ülkedeki madenlerin
işletilmesi, fabrikaların
yapımı, demiryollarının
döşenmesi, kanal ve sulama
işlerinin sağlanması, bir
bankayla bazı kamu hizmetleri
idarelerinin kurulması ve
ayrıca gümrüklerin kontrolünü
kapsıyordu. Ancak, halkın
tepkisi ve Ruslar’ın da
baskısıyla Nasıreddin Şah bu
imtiyazları iptal etti. Bununla
birlikte, İngiltere ve Rusya’ya
birer banka kurma imtiyazı
verildi.
Muhammed Şah’ın ölümüyle yerine oğlu Nasıreddin Şah (1848-1896) geçti. Saltanatının ilk yıllarında etkisini arttıran dini ve sosyal bir hareket olan Babilik ile
mücadele edildi. İç huzursuzlukların arttığı bir dönemde Şirazlı Mirza Ali Muhammed adındaki bir Hurufi, kayıp Onikinci İmam Mehdi’nin “Bâb”ı yani temsilcisi, daha sonra da “beklenen Mehdi”nin bizzat kendisi olduğu iddiasıyla etrafına
müridler topladı. Bâbilik hareketi, Muhammed Şah döneminde 1845’ten itibaren
yayılmaya başlamıştı. Müçtehitlerin fetvası üzerine ve Nasıreddin Şah’ın emriyle
Mirza Ali Muhammed ve müridleri 1850’de Tebriz’de kurşuna dizildiler. 16 Ağustos 1852’de Nasıreddin Şah’a başarısız suikast düzenleyen Bâbiler’in pek çoğu
hapsedildi ve öldürüldü. Hapsedilenlerden Mirza Hüseyin Ali en-Nuri ile kardeşi
Subh-i Ezel Mirza Yahya en-Nuri, İngiliz ve Rus sefaretlerinin baskısıyla 1853’te
Bağdat’a sürüldüler. Irak’a geçen Bâbilik hareketi, Mirza Hüseyin Ali’ye verilen
Bahaullah sıfatından dolayı Bahâîlik adı altında varlığını sürdürdü. Irak’a sürgün
edilen müritlerden Mirza Hüseyin Ali en-Nuri ve kardeşi Subh-i Ezel Mirza Yahya ve taraftarları, 1863’te önce İstanbul’a oradan Edirne’ye sürgün edildiler. Ancak
faaliyetlerine devam edince de 1868’de, Mirza Yahya ve taraftarlarının oluşturduğu Ezeliler Kıbrıs’a, Mirza Hüseyin Ali ve taraftarlarının oluşturduğu Bahâîler de
Akka’ya sürüldüler. Bunlardan Bahâîlik, hareketin merkezi haline gelen Hayfa’dan
dünyanın değişik yerlerine yayılmayı sürdürdü. Günümüzde en fazla Bahâî (300
bin-1 milyon arası) İran’da yaşamaktadır. Bahâîler üç kutsal kitap çerçevesinde
bağdaştırıcı, barışçı ve evrensel bir kardeşliği savunmaktadırlar.
Kaçarlar döneminde toprak sahibi olmakla resmi görevlerde bulunmak arasında yakın
bir ilişki vardı. Kaçar hükümdarları, yönetimle birlikte vergi toplamayı ve asayişi, geniş
toprak/gelir sahibi olup merkezi otoriteden bağımsız hareket edebilen yerel eşrafla ve
ulema sınıfıyla yaptıkları karşılıklı menfaate dayalı işbirliği sayesinde sağlayabilmişlerdir. Bu yüzden de hükümdarların güç ve otoritesi merkezin dışına yeterince ulaşamamıştır. Bütün bunlar Kaçar hükümdarlarının, dolayısıyla devletin otoritesini zayıflatmıştır.
179
7. Ünite - İran
Öte yandan, İran toplumu, farklı dillere ve kültürlere sahip olup aralarında şiddetli
çatışmalar yaşayan küçük cemaatler halinde yaşıyordu. Kaçar yöneticileri, toplumdaki
farklılık ve bölünmeleri de kullanarak kendilerini hakim kılmaya çalışmışlardır.
Bahailik hakkında bilgi için bkz. Ethem Ruhi Fığlalı, “Bahailik”, TDVİA, IV, 464-468.
Kaçarlar döneminde şiir ve edebiyatta; felsefe, tarih, din ve siyasi düşünceye dair eserlerin yazılmasında ve ayrıca dini-sivil mimaride önemli gelişmeler
oldu. Kaçar hükümdarları devleti modernleştirmeye çalışırken Osmanlılardaki
Tanzimat’ı örnek almışlar; hatta “Tanzimat-ı Hasene” tabirini de kullanılmışlardır. Bu çerçevede yenileşmeye önem veren Nasıreddin Şah Avrupa’ya bir seyahate
çıkarak gözlemlerini bizzat kaleme almıştı. Onun döneminde devlet teşkilatında önemli reformlar yapıldı; yeni kurumlar, bakanlıklar ve görevler ihdas edildi.
Sivil ve askeri eğitim için Avrupalı hocaların ders verdiği Darülfünun kuruldu.
Yenileşme doğrultusunda birçok ilim adamı bir araya getirildi; ilk resmi gazete
yayınlandı (1851). Ancak, modernleşmeye yapılan büyük masraflar, İngiltere ve
Rusya gibi sömürgeci devletlere borçlanma ve bunun karşılığında verilen imtiyazlarla karşılanabiliyordu. Bu durum, siyasi ve ekonomik bağımlılıkla birlikte,
Reuter imtiyazı ve Tömbeki Ayaklanması’nda görüldüğü üzere, halkın şiddetli
tepkilerini de beraberinde getirdi.
Tömbeki (Tütün)
Ayaklanması: 1890’da bir
İngiliz firmasına tömbeki
(tütün) imtiyazı (tekeli)
verilmesine karşılık Şii
ulema üretimi azaltmak için
tütünün kullanılmasının
haram olduğuna dair bir fetva
yayımladı. Çok geçmeden
1891 yılında Şiraz, Tahran,
İsfahan ve Tebriz’de ulemanın
başını çektiği ve kamu
düzeninin bozulmasına neden
olan büyük protestolar ile
tütün tekeline karşı boykotlar
yapıldı. Buna tömbeki (tütün)
ayaklanması denildi. Neticede,
bu imtiyaz da 1891’de iptal
edildi.
Kaçarlar döneminde İran’daki devlet otoritesini zayıflatan etkenler nelerdir?
2
Osmanlı’nın Tanzimat yeniliklerinden etkilenen İranlı aydınlar ve devlet
adamları, 20. yüzyılın son çeyreğinde de Osmanlı’daki fikir akımlarından etkilendiler. Gittikçe genişleyen Avrupa emperyalizmi, iki devleti 19. Yüzyılın ikinci yarısında yakınlaştırmaya başlamış; bu arada tarafları rencide edebilecek bazı
dini merasim ve uygulamalardan vazgeçilmesi kararlaştırılmıştı. Ancak, Osmanlı
Devleti Irak’ta 1890’lardan itibaren Şiiliğin yayılması problemiyle karşılaşmıştı.
Bu durum, İran’ın her zaman kullanabileceği siyasi bir araç olabileceğinden Şiiliğin yayılmasına karşı bazı tedbirler alındı.
Bunların yetersiz kalması üzerine de II.
Abdülhamid döneminde bir “Sünni-Şii
yakınlaşması ve işbirliği” gündeme geldi.
Buna göre, iki taraf arasındaki düşmanlığı
Halife ve Şii müçtehitler ortadan kaldırabilirdi. İki tarafı bir araya getirecekler ise
İstanbul’daki İranlı muhalifler olabilirdi.
Bu amaçla, içinde Cemaleddin Afgani ve
İranlı muhaliflerin bulunduğu bir komisyon kuruldu. Asıl ismi Seyyid Cemal Esedabadi olan Afgani, aslında Azeri kökenli
reformist Şii bir din adamı idi. Şii kimliğini gizlemek için Afgani ismini kullandığı için “Afgani” diye şöhret buldu. Tütün
tekeline boykot çağrısı yapanlar arasında
olduğundan, 1891’deki tütün ayaklan-
Resim 7.2
Nasıreddin Şah
(1831-1896)
Kaynak: www.
iranian.com
180
Modern Ortadoğu Tarihi
masında rolü olduğu gerekçesiyle Nasıreddin Şah tarafından ülkeden sürüldü.
Londra’da bulunduğu bir sırada, II. Abdülhamid’in davetiyle 1892’de İstanbul’a
geldi ve ölümüne (1897) kadar padişah tarafından İstanbul’da gözetim altında tutuldu. Padişahtan aldığı destek ve İstanbul’daki İranlı düşünürlerle birlikte, Iraklı
Şii ulemaya mektup yazarak onları İslam birliği siyasetine destek vermeye çağırdı.
Komisyondakiler Şii ulemasına halife adına İslam birliğini öngören çok sayıda
mektup yazdı. Nasıreddin Şah da buna karşılık Osmanlılar için ciddi bir mesele
haline gelen Ermeni tedhişçilere serbestlik tanımaya başladı. Neticede bu teşebbüs diplomatik girişimlerle durduruldu. Ancak, 30 Nisan 1896’da Nasıreddin Şah,
sürgüne gönderdiği Cemaleddin Afgani’nin bir müridi olan Mirza Rıza Kirmani
tarafından öldürüldü. II. Abdülhamid, suikastın azmettiricisi olduğu suçlamasıyla Afgani’yi kendisinden isteyen İran’a teslim etmeyince de iki ülke arasındaki
diplomatik ilişkiler gerginleşti.
Gökhan Çetinsaya, “Tanzimat’tan Birinci Dünya Savaşı’na Osmanlı-İran İlişkileri”,
KÖK Araştırmalar Dergisi, Osmanlı özel sayısı, Ankara 2000, s. 11-23.
İRAN’DA MEŞRUTİYET DENEYİMİ (1906-1911)
Resim 7.3
Cemaleddin Afgani
(1838-1897)
Kaynak: http://tr
wikipedia.org
Nasıreddin Şah’ın öldürülmesi üzerine oğlu Muzaffereddin Şah (18961907) Kaçar tahtına geçti. Babasının
öldürülmesinde rolü olmakla suçlanan
Cemaleddin Afgani’nin de ölmesiyle
normalleşmeye başlayan İran-Osmanlı ilişkileri, 29 Ekim 1900’da Muzaffereddin Şah’ın İstanbul’u ziyaretiyle
tamamen düzelmiş gibiydi. Hatta bu
ziyaret nedeniyle İran Azerbaycan’ında Farsça’nın yanında Türkçe eğitimin
yapılması da serbest bırakılmıştı. Fakat
bu iyi ilişkiler fazla uzun sürmedi; Osmanlıların Sünni-Şii yakınlaşması doğrultusunda Şii ulema ile devam eden
irtibatı ve ayrıca sınır anlaşmazlıklarının bir sonucu olarak 1905’ten itibaren Vezne, Pisve ve Lehican’ın Osmanlı
birlikleri tarafından işgal edilmesi, İran
tarafından tepkiyle karşılandı.
Muzaffereddin Şah döneminin
en önemli gelişmelerinden biri de
Meşrutiyet’in ilan edilmesiydi. 19. Yüzyılın ikinci yarısında Kaçar hükümdarlarının kötü yönetimi ve Kafkasya’daki toprak kayıplarıyla birlikte artış gösteren siyasi, iktisadi ve sosyal problemler, İran Meşrutiyet hareketinin ortaya
çıkmasında başlıca sebepler arasında yer alır. Yine, 19. yüzyıl sonlarında artan
Batı nüfuzuna paralel olarak Batı kaynaklı fikirlerin ülkeye girmesi, siyasi ve
toplumsal hayatı derinden etkileyerek Meşrutiyet Devrimi’ni de tetikledi. Bu
dönemde kurulan gizli cemiyetler, muhalif gazete ve yayınların kaçak yollardan ülkeye girmesini sağladı. Böylece, siyasi meselelerin tartışılması, sosyal
ve hukuki reformların yanı sıra yönetimde meclis ve anayasanın gerekliliğini
181
7. Ünite - İran
savunan düşünceler de güç kazandı. Bu bakımlardan İran Meşrutiyetiyle Osmanlı Meşrutiyeti’nin kökenleri arasında dikkat çekici benzerlikler vardır. Nasıreddin Şah’a 1896’da düzenlenen suikast, aslında yeni bir dönemin de habercisiydi. Bu
olaydan sonra protestolar, silahlı çatışmalar ve ayaklanmalarla birlikte meşrutiyet
talebi de günden güne arttı. Muzaffereddin Şah’ın borçlandığı Ruslara ve İngilizlere
yeni imtiyazlar vermesiyle etkisini arttıran ekonomik krizin yanında, Şahın abartılı
harcamalarına bir de Kaçarların keyfi yönetimleri eklenince, 1903’te büyük şehirlerde sosyal huzursuzluklar ve isyanlar baş gösterdi. Rus-Japon Savaşları ve 1905 Rus
Devrimi aydınlar, ulema ve tüccarlar arasındaki muhalefeti daha da şiddetlendi.
İran’da Meşrutiyet hareketinin ortaya çıkmasında hangi etkenler vardır?
İran’da Şii ulemadan bir kısmıyla işbirliği içinde olan tacirler, 1906-1911 Meşrutiyet hareketinde, şehirli kitlenin harekete geçirilmesinde etkili oldu. Bu bakımdan, esnaf ve zanaatkârlardan oluşan şehirli halk kitlesi de İran Meşrutiyet devriminin başarıya ulaşmasında önemli rol oynadı. Şöyle ki, 1905 Aralığı’nda, orta
sınıfı oluşturan tacirlere sert davranılmış; fiyat indirimi yapmayan şeker tüccarlarının Tahran valisi tarafından dövdürülerek cezalandırılması halkın tepkisine
neden olmuştu. Liberal görüşlü ulema, tüccar ve esnaftan oluşan kalabalık, büyük camiye oradan da Abdülazim Türbesi’ne geçtiler. Başlarında, liberal müçtehit
Tabatabai ile vaizlerden Seyyid Cemaleddin İsfahani ve Şeyh Muhammed vardı.
Valinin ve Belçika gümrük memurlarının azledilmesi ve adalethane tesis edilmesi taleplerini bir meclis oluşturulması talebi izledi. Gelişmeler, reform yanlılarını
ve Meşrutiyet’i isteyen aydın zümresini günden güne güçlendirdi. Yönetimden
memnun olmayan halkın ve ulemanın desteklediği İranlı aydınlar ve tacirler, sonunda Şaha Meşruti yönetimi kabul ettirdiler. Yabancı müdahalesinden ve kötü
yönetimden rahatsızlık duyan milliyetçi muhalefeti memnun etmek isteyen Muzaffereddin Şah da, 5 Ağustos 1906’da resmi bir bildiriyle Meşrutiyeti ilan ederek seçimlerin yapılacağını ve kurucu Meclisin açılacağını duyurdu. Seçimlerden
sonra oluşturulan ilk meclis (Meclis-i Şura-yı Milli) Ekim 1906’da açıldı. Fransız
ve Belçika anayasaları örnek alınarak Meclis tarafından hazırlanan anayasa ise,
1906 Aralık ayında Şahın onayıyla yürürlüğe girdi. Liberal nitelikli bu anayasa,
1979 İslam Devrimi’ne kadar yürürlükte kaldı. Anayasa Şah’ın yetkilerini sınırlandırdığı gibi meclise büyük önem atfediyor ve ayrıca toplanma ve adil yargılanma
gibi bazı hak ve özgürlükleri sağlıyordu. Anayasada Şiilik de devletin resmi mezhebi olarak zikrediliyordu.
Meşruti yönetimin sürdüğü sıralarda İran’ın dış borçları, dolayısıyla dışa bağımlılığı da günden güne artıyordu. Nitekim, içte Meşrutiyet’in ilanıyla yaşanan karmaşanın yanında Almanya’nın dünya siyasetinden endişelenen İngiltere ve Rusya,
31 Ağustos 1907 antlaşmasıyla oluşturdukları nüfuz bölgeleri üzerinden İran’ı kendi
aralarında paylaştılar. Buna göre, aradaki tampon bölgenin dışında ülkenin kuzeyi
Ruslar’ın, güneyi ise İngilizler’in nüfuz alanında kalacak; bu durum başta petrol emperyalizmi olmak üzere ülkenin dış müdahale ve işgallere tamamen açık hale gelmesine neden olacaktı. İran petrolleri, iç ve dış siyasetin ve özellikle de Batı emperyalizminin yoğun etkisi altında kalmıştır. Nitekim, İngilizlerin 1907 antlaşmasıyla İran’a
yerleşmesinin temel amaçlarından biri de, kuşkusuz İran’ın zengin petrolleri idi.
Ocak 1907’de Muzaffereddin Şah’ın yerine geçen ve yeni anayasayla bazı yetkilerini kaybettiğini gören Muhammed Ali Şah (1907-1909), meclise ve meşrutiyete
iyi gözle bakmıyordu. Dış gelişmeleri ve meclisteki tartışmaları iyi değerlendi-
3
182
Modern Ortadoğu Tarihi
rerek fırsat kollamaya başladı. Mecliste önerilen siyasi değişikliklerden hoşnut
olmayan ulema da Şahın yanında yer alarak tekrar eski rejimi savunmaya başlamıştı. Mutlakiyetçi siyaset uygulayan Muhammed Ali Şah, müsamahasız ve kısıtlayıcı davranmakla suçladığı meclisi Rus Kazak Tugayı’nın da yardımıyla Haziran
1908’de kapatıp bombalattı. Bu askeri darbe sonrasında milliyetçiler idam edildi;
Hasan Takizade ve Dihhuda başta olmak üzere aydınlar sürgün edildi. Meşrutiyet
yanlıları ve karşıtlarının tarafı olduğu iç savaş ise, yeni bir ihtilali (karşıdevrim)
getirmişti. Ordu ve tutucu ulema, Meşrutiyeti savunan Tebriz’i kuşattı (Haziran
1908-Temmuz 1909). Nisan 1909’da da Rus işgali gerçekleşti. Mücadeleyi sonunda meşrutiyet yanlıları kazandı; Temmuz 1909’da Tahran zaptedildikten sonra
tahttan indirilen Şah 1910’da sürgüne gönderildi. Ancak, Kasım 1909’da açılan
ikinci meclis, Aralık 1911’de bir kez daha kapatılacaktı.
Osmanlı ve İran Meşrutiyeti Arasındaki İlişkiler
Osmanlı ve İran reformcuları ve aydınları arasında Tanzimat dönemiyle başlayan
etkileşim, 1890’ların başından itibaren tekrar canlanmıştı. İttihatçılar, İranlı Meşrutiyetçiler için iyi bir modeldi. Her iki tarafın söylemi de, sömürge karşıtı, erken
dönem milliyetçisi ve modernist idi. Hükümdarın mutlak otoritesini sınırlamak,
merkezi yönetimi ve hukuk sistemini yeniden yapılandırmak, modern ve laik eğitimi yaygınlaştırmak, orduyu modernleştirmek, yine iki tarafın temel hedefleri
arasında yer almaktaydı. Basın ve yayın faaliyetlerinin artması, Avrupa’ya öğrencilerin gönderilmesi ve başta telgraf olmak üzere iletişim imkânlarının artması,
iki taraf arasındaki etkileşimi yoğunlaştırdı. Tebriz, İstanbul ve Kafkas şehirlerinin reformcuları ve aydınları arasındaki diplomatik, ticari ve kültürel temaslar da
bu bakımdan önem taşır. II. Meşrutiyet’in ilanı sonrasında İttihatçılar’ın devlet
yönetiminde etkilerini arttırmalarıyla birlikte Meşrutiyet hükümetinin, 1905’ten
itibaren ele geçirilen İran topraklarından çekileceği izlenimi doğmuş; Osmanlı
Devleti’yle İran arasındaki ilişkiler de barış havasına girmişti. Meşrutiyet devrimini gerçekleştiren Jöntürkler, her iki tarafın da “Meşrutiyet taraftarlığı” ortak
paydasından dolayı İranlı meşrutiyetçilerle yakınlaşmaya başladı. Bu sırada, Tebriz, Kazvin ve Tahran’daki meşrutiyetçiler Osmanlı konsolosluklarına dilekçe ve
telgraflar göndererek kendilerine destek istemişlerdi.
Tarihi Türk şehri olan Tebriz, aynı zamanda Azerbaycan Eyaleti Valisi olan Kaçar
Veliahdı tarafından yönetilirdi. İran, Rusya ve Osmanlı Devleti’nin birbirine yaklaştığı bir bölgede yer alan Tebriz, Avrupalı ve Rus diplomatik ve ticari topluluklarının
burada bulunması sebebiyle, İran’ın 19. Yüzyılda en modern, büyük, kalabalık ve
kozmopolit şehri olarak uluslar arası ticaret, reform ve modernleşme faaliyetlerinin
de merkezi durumundaydı. Bu özellikleri nedeniyle Tebriz, İran’daki Meşrutiyet hareketinin ortaya çıkması ve gelişmesinde önemli bir rol oynadı.
İttihatçılar, Bağdat ve Irak’taki Şii kentler Necef ve Kerbela üzerinden İran’daki
Meşrutiyet yanlısı ihtilalcileri destekledi. İttihat ve Terakki Cemiyeti, Halil (Kut)
başkanlığında Yakup Cemil, Sapancalı Hakkı ve Abdülkadir gibi bazı silahşorlarından oluşan bir ekibi Tebriz’de Şaha karşı savaşan kuşatma altındaki Azeri
meşrutiyetçilere yardım için gizlice İran’a göndermişti. İttihatçı Tanin gazetesi de,
Tebriz kuşatması ve karşıdevrim sırasında İranlı meşrutiyetçilere destek veriyordu. 31 Mart hadisesi üzerine İttihatçı ekip geri dönse de, I. Dünya Savaşı öncesi ve
sırasında Mehmet Emin (Yurdakul); Ruşeni Bey ve Ömer Naci gibi Türkçülerin
7. Ünite - İran
“İslam Birliği” amaçlı İran faaliyetleri devam etti. II. Abdülhamid’in eskiden yaptığı gibi İttihatçılar da Iraklı Şii müçtehitlerle yakın bir ilişki kurmuştu ki, iki taraf
arasında aracı olan müçtehitler hem Osmanlı hem de İran Meşrutiyeti’ne en büyük desteği veriyordu. Birbirini her fırsatta destekleyen bu hareketlerin başarısı, I.
Dünya Savaşı ve sonrasındaki işgallerle birlikte engellendi.
Osmanlı ve İran Meşrutiyetlerinin mukayesesi için şu makaleyi okuyunuz: Fariba Zarinebaf, “Alternatif Moderniteler: Osmanlı İmparatorluğu ve İran’da Meşrutiyetçilik”,
(çev. Hatice Uğur), Divan Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, sayı: 24 (2008/1), s. 47-78.
İran Meşrutiyeti’nin Sonu
Karşıdevrim sonrasında meydana gelen iç savaşta üstün gelen Meşrutiyetçiler,
İran Meclisini tekrar açmayı başarmışlardı. Ancak, on bir yaşında tahta geçen
Ahmed Şah (1909-1925) döneminde karışıklıklarla birlikte İngilizlerin ve Rusların iktisadi yayılmacılığı devam etti. Mali bunalım da buna eklenince ülke iflasın
eşiğine geldi. Nitekim, 1911’de ABD’li maliyeci Morgan Shuster hazinenin başına
getirilmiş, kendisinden maliyeyi düzeltmesi istenmişti. Ancak Rus baskısıyla ülkesine dönmek zorunda kaldı. Diğer yandan, meclisteki çekişmeler de siyasi bunalıma sebep oldu. Bütün bunlar, meclisin etkisini azalttığı gibi ülkeyi biraz daha
fazla dış müdahalelere açık hale getirdi. Sonuçta meclis, 1911 yılı sonunda bir kez
daha kapatıldı. Görüldüğü üzere Meşrutiyet Devrimi tam bir hayal kırıklığıyla sonuçlanmıştı. Merkezi otoritenin güçlü olmaması ve batı emperyalizminin ülkeyi
rahat bırakmaması nedeniyle İranlı reformcular Meşrutiyet Devrimi’ni İran’a bir
türlü egemen kılamamışlardı.
I. Dünya Savaşı arifesinde İran, Ahmed Şah’ın ve Başbakan el-Mamelek’in son
derece güçsüz yönetimi altında bulunuyordu. İran, tarafsızlığını ilan etmesine rağmen I. Dünya Savaşı’nda Rusya, İngiltere ve Osmanlı Devleti’nin savaş, çekişme ve
nüfuz alanı oldu. Ruslar, İngilizler ve Osmanlılar, askeri stratejilerinin bir parçası
olarak İran’ın kuzeyi ve kuzeybatısındaki topluluklar (Azeriler, Kürtler, Ermeniler ve
Nasturiler) üzerinden siyasi ve askeri bir mücadele yürüttüler. Bu guruplara bağımsız devlet kurma sözleri verildi. Azerbaycan’daki itilaf kuvvetlerine yeni bir cephe
açan ve bölgeyi yarı-işgal altında tutan Osmanlılar, Rusya’nın Bolşevik devrimiyle
birlikte bölgeyi terk etmesiyle, Pantürkizmi sağlamak suretiyle imparatorluğu doğal
sınırlarına ulaştırmak, Azeri Türklerini özgürleştirmek ve Bakü petrollerini kontrol
altında tutmak hedefiyle hareket etti. Sarıkamış yenilgisinden sonra Osmanlıların
askeri varlığı ve faaliyetleri, İran’ın batı sınırlarına ve İran Azerbaycanı’na kayarak
Tahran ve Tebriz’de yoğunlaştı. Eylül 1918’de Bakü’yü ele geçiren Osmanlıların,
Pantürkizme destek kazanma çabaları karşılıksız kaldı ve başarısızlıkla sonuçlandı.
Mondros Mütarekesi’yle bölgeyi boşaltmak zorunda kaldılar.
PEHLEVİLER DÖNEMİNDE İRAN (1926-1979)
Başarısızlıkla sonuçlanan Meşrutiyet deneyimi sonrasında gittikçe artan siyasi,
ekonomik ve sosyal bunalımlara I. Dünya Savaşı’nın da eklenmesiyle İran, merkezi otoritesiyle birlikte devlet olma özelliğini de kaybetti. Bolşevik ihtilalini yaşayan
Rusya’nın 1917’de İran’ı terk etmesi üzerine, Ağustos 1919 tarihli İngiliz-İran antlaşmasıyla ülke İngilizlerin nüfuzuna girdi. Ancak, bazı mebusların bu antlaşmayı meclisten gizli tuttukları ve rüşvet aldıkları iddiaları üzerine meclis antlaşmayı onaylamayınca da fırsat kollayan Rusya ülkeyi işgal etti. Ülke bu şekilde tam bir kaos ortamı
içindeyken Tugay Komutanı General Rıza Han (Şah) Rusları püskürterek Tahran’da
183
184
Modern Ortadoğu Tarihi
denetimi sağladı. 1921 Şubatındaki askeri darbeyle Tabatabai’yi başbakan yaparak
yönetimi ele geçirdi. Bu sırada, Sovyetler Birliği ile imzalanan 1921 antlaşmasıyla
İran, İngilizlerin baskısından kurtulabildi. 1923’te tahttan uzaklaştırılan son Kaçar
hükümdarı Ahmed Şah’ın Avrupa’ya gitmesiyle de 1925 yılı sonunda kendini kurucu
meclise şah seçtirdi. Böylece, İran’da Pehleviler dönemi başladı.
Rıza Şah Dönemi (1926-1941)
Kaçarlar devrinde İran’ın geleneksel yapısı değişmeye başlamıştı. Pehleviler’in
modernleşme ve Batılılaşma politikalarıyla daha da keskin değişimler yaşandı.
Rıza Şah ciddi bir hazırlık ve düşünceden yoksun olarak köklü reformlara girişti.
Öncelikli olarak, ülke üzerinde nüfuz sahibi iki devlet olan Sovyet Rusya ve İngiltere arasında bir denge kurmaya çalıştı. Bürokrasi ve düzenli ordu sayesinde,
Kaçarlar’dan beri olmayan merkezi bir devlet kurmayı başardı. Yaptığı reformlarla
yönetim, ordu, bürokrasi ve vergi sistemini modernleştirdi. 1937 yasasıyla ülke
on bölgeye (ostan) ayrıldı. Orduyu güçlendirmek reformlarının merkezinde yer
almaktaydı. Bu yüzden, subaylara büyük önem vererek orduyu kendine bağladığı
gibi, bütçenin önemli bir kısmını da buraya tahsis etti.
Resim 7.4
Rıza Şah ve Mustafa
Kemal Atatürk
(1934)
Kaynak:
tr.wikipedia.org
Rıza Şah hukuk, eğitim ve kültürü Batılılaştırıp laikleştirdi; kamu hizmetlerini
Batı tarzında düzenledi; ceza hukuku (1926) ve medeni hukuku (1928) yürürlüğe
koydu. 1928’de yeni kıyafet yasası kabul edildi. Kadınların toplumsal hayatta etkin
olmaları teşvik edildi. Eğitim, kız ve erkek çocuklar için mecburi tutuldu. Yurtdışına öğrenci gönderilen bu dönemde siyaset, hukuk, ziraat ve eğitim okulları
açıldı. 1934’te modern anlamda ilk üniversite başkent Tahran’da açıldı.
Artan petrol gelirleri, Rıza Şah’ın reformları ve İran ekonomisi için vazgeçilmez bir kaynak durumundaydı. Pek çok sektörde devlet tekelleri kuruldu. Sanayi
geliştirilerek ekonomi modernleştirildi; modern teknoloji yaygınlaştırıldı. İngiltere ve Rusya karşısında ülke ekonomisi güçlendirilmeye çalışıldı; Kaçarlar döneminde yabancı devletlerin İran’da elde ettikleri bazı ekonomik imtiyazlar (kapitülasyonlar) 1927’de kaldırılarak işletmeleri millileştirildi.
7. Ünite - İran
Otokratik bir yönetimin benimsendiği bu dönemde siyasi partiler, sendikalar
ve basın kontrol altına alındı ve meclis yalnızca bir onay makamı haline getirildi.
Halkın siyasi, hukuki, ekonomik ve sosyo-kültürel hayatına doğrudan müdahale
edildi; etnik-kültürel farklılıklar ve yerel unsurlar dışlayıcı bir siyasetle ve devlet
zoruyla sindirildi. Önemli reformlar arasında yer alan zorunlu askerlik uygulaması ve soyadı kanunu, İranlıları aşiret mensupluğundan yurttaşlığa dönüştürmeyi amaçlamaktaydı. İran’ı oluşturan bütün gurupların ortak egemen kimliği benimsemesi hedeflenmekteydi. Bu bağlamda, İran milliyetçiliğini yeni bir ideoloji
olarak geliştirdi. 1930’da Farsça resmi dil ilan edildi; 1934’te ise ülkenin resmi adı
İran oldu. Şah, İran’ın itibarlı geçmişine vurgu yapan ve İranlı-Fars-Pehlevi kimliğine dayalı bir milliyetçilikle beraber İran ulus-devletini, diğer bir deyişle ilk milli
Fars devletini oluşturmaya çalıştı. Bütün bunları yaparken, nüfuzunu azaltmak
istediği din ve din adamlarından da yararlandı. Bir yandan da ulemanın belirlenmesinde devleti söz sahibi konuma getirdi. Özellikle hukuk ve eğitim alanlarında
yapılan reformlar da ulemanın durumunun sarsılmasına yol açtı.
Şahlığı döneminde geniş topraklara sahip olan Rıza Pehlevi, bir yandan da
İran’ın en zengin adamı oldu. Nitekim, sürgüne gönderildiğinde, servetiyle dünyanın en zenginleri arasındaydı. Dikta ve baskı yönetimi altında bunalan halk
Rıza Şah’ı, devlet otoritesini demir yumruğuyla sağlayan fakat bir taraftan da kendisini ve çevresini zengin eden bir “şark despotu” olarak görmekteydi.
Şah Rıza dönemi Türkiye-İran ilişkileri dostluk ve işbirliğine giden bir seyir
takip etti. Nisan 1926’da iki taraf arasında saldırmazlık, güvenlik ve işbirliği ile
iki ülke sınırlarındaki aşiretlerin çıkardığı sorunların önlenmesine dair bir antlaşma imzalandı. 1932’de aşiretlerin karışıklıklarını önlemek için küçük ölçekli
sınır değişikliği yapılarak önceki antlaşma yenilendi. 1934 yılına gelindiğinde Şah
Rıza, modernleşme çabalarını yakından takip ettiği Atatürk’ün konuğu olarak
Türkiye’ye dostluk ziyareti gerçekleştirdi. Bu sürecin bir devamı olarak da 1937’de,
Irak ve Afganistan’ın da katılımıyla Sadabat Paktı imzalandı. Bu antlaşma bölgede
barışın sağlanmasında önemli bir etkiye sahip oldu.
Muhammed Rıza Şah Dönemi (1944-1979)
Rıza Şah’ın İngiliz-Rus ve Fransız nüfuzundan kurtulmak için yaklaştığı Hitler
yönetimindeki Almanya’nın siyasi ve ekonomik olarak İran’a sızması üzerine ülke,
II. Dünya Savaşı’nda bir kez daha İngiliz-Rus işgaline uğradı. Müttefikler, Basra
körfezinden SSCB’ne uzanacak bir ikmal hattı oluşturmayı da planlıyordu. Ağustos 1941’de ülkeyi işgal eden İngiltere ve Sovyet Rusya, Rıza Şah’ı baskıyla devirerek Güney Afrika’ya sürgüne gönderdiler. Sürgündeki Şah 1944’te ölünce, işgalci
devletlerin de onayıyla yerine oğlu Muhammed Rıza Şah geçti. İşgal döneminde,
ülkenin belli başlı gelir kaynaklarına el kondu. İran’da devlet otoritesini bir kez
daha ortadan kaldıran bu gelişmelerle birlikte, 13 yıl sürecek olan bir ara dönem
de başlamış oldu.
Muhammed Rıza Şah 35 yıllık uzun iktidarının ilk yıllarında Âyetullah
Kâşâni’nin liderliğindeki Fedâiyyan-i İslâm’ın muhalefetiyle karşılaştı. İngiliz-Rus
işgaliyle birlikte, 1942’de Sovyet destekli solcu Tudeh Partisi kuruldu. Bu parti, ortaya çıkan otorite boşluğuyla birlikte güç kazanan büyük toprak sahipleri ve yerel
eşrafa karşı etkili olmaya başladı. Tudeh, otoriter yönetimlerin şekillendirdiği yerleşik düzene ve taşra ileri gelenlerine meydan okuyan ilk siyasal parti olmakla büyük şöhret kazandı. Bu husus, İran üzerinden hiç eksilmeyen İngiliz-Rus rekabetini de tekrar canlandırdı. Nitekim, Sovyet yanlısı Tudeh’i etkisizleştirmek isteyen
185
186
Modern Ortadoğu Tarihi
İngiltere bir görevlisini İran’a gönderdi. Fakat bu sırada, İran’da petrol imtiyazı talep eden Sovyetler de özerklik isteyen Kürtlerle Azerileri desteklemekteydi. Tudeh
Partisi, 1945’te Ruslar’ın da desteğiyle İran Azerbaycanı ve Kürdistanı’ndaki devlet
otoritesini ortadan kaldırınca, bu bölgelerde yeni hükümet ve idareler kuruldu.
Fakat, Sovyetlerin 1946 Mayısında bölgeden çekilmesiyle birlikte desteksiz kalan
Mahabad Kürt
İran Azerbaycanı Milli Hükümeti ile Mahabad Kürt Cumhuriyeti varlıklarını
Cumhuriyeti: Tarihteki
sürdüremediler. Bu gelişmeler sonucunda, İran’da Tudeh’e karşı duyulan öfkeyle
ilk bağımsız Kürt devleti
birlikte bir kampanya başlatıldı. Neticede, ülkedeki milliyetçilerle Tudeh etrafında
denemesi olan Mahabad
Kürt Cumhuriyeti İran
toplanan solcular kamplaştı.
Kürdistanı’nda kuruldu.
Almanlar’ın ülkeden çıkarılmasıyla doğan boşluğu ise, II. Dünya Savaşı’ndan
Mesut Barzani’nin babası
Molla Mustafa Barzani de
sonra Sovyet Rusya’ya karşı Avrupa ve Asya’ya yayılma politikası izleyen ABD
genelkurmay başkanı idi.
doldurdu. Amerikalılar’ın ülkedeki etkinliği yıldan yıla arttı. Nitekim, bazı ülkeSovyetler’in çekilmesinden
sonra bu devletin çökmesiyle lere ekonomik ve askeri yardımı öngören Truman doktrinine İran da dahil edildi.
birlikte Barzani de 1946 yılı
Bu sırada, Tudeh taraftarlarının şiddete başvurmasıyla ülkede anarşik bir ortam
sonunda Rusya’ya sığındı ve
oluştu. Bir partilinin 1949 Şubatı’nda şaha suikast düzenlemesi üzerine Tudeh kaIrak’a döndüğü 1958’e kadar
Moskova’da kaldı.
patıldığı gibi sıkıyönetim ilân edildi. Ardı arkası kesilmeyen yabancı müdahaleler sonucunda aynı yıl milliyetçi Muhammed Musaddık’ın başında olduğu Milli
Cephe kuruldu. Şah rejimine ve yabancı müdahalesine karşı kurulan bu cephe
içerisinde, Fedaiyyân-i İslâm ve Mücahidin-i İslâm gibi tutucu gurupların yanı
sıra muhalif sol aydınlar da vardı.
Muhammed Musaddık:
Ülkede çatışma ve gerilimin arttığı bir sırada, hanedana ait toprakların toprakİran laik milliyetçiliğinin
sız
köylülere
dağıtılmasını isteyen Şahın girişimi, bir Fedaiyyân-i İslâm mensubusembolü olan Musaddık
nun Başbakan Rezmârâ’yı öldürmesiyle (Mart 1951) akim kaldı. Bu olayla birlikte
köklü bir taşra ailesinden
gelmekteydi. Avrupa’da eğitim çıkan isyan ve karmaşa sonrasında Muhammed Musaddık başbakanlığa atandı.
gördü. “Rüşvet almaz bakan”
olarak ün saldı. Milli Cephe’nin İran siyasetinde hızla sivrilen Musaddık’la birlikte milliyetçi hareket de güç kalideri ve başbakan olarak İran zandı. Bu sırada ülke petrolünün devletleştirilmesi, yüksek sesle dillendirilmeye
petrollerini millileştirince
İngiltere ile ilişkiler gerildi ve başlanmıştı. Musaddık’a göre, ülkenin bütün zenginlikleri şahın ve onu kontrol
sonunda darbeyle görevinden altında tutan Avrupalıların elinden kurtarılmalıydı. Şah’a karşı başlatılan mücauzaklaştırıldı.
dele sonucunda, İngiliz-İran Petrol Şirketi (APOC)’nin işlettiği İran petrolleri,
Musaddık hükümeti ve meclis tarafından millileştirildi (1951). Halkın desteğiyle
hareket eden Musaddık orduyu da denetimi altına alarak Şahın gücünü azaltmaya çalışıyordu. Ancak, Ağustos 1953’te meclisi kapatıp sıkıyönetim ilân eden ve
basını susturan Musaddık da gittikçe otoriterleşiyordu. Gelişmelerden rahatsız
olan muhafazakârlar desteğini çektiğinden Milli Cephe de dağıldı. Bu gelişmeler
olmakla birlikte, Musaddık’ın yaptıkları asıl Şah’ın ve İngiltere’nin menfaatlerine
aykırıydı. Çok geçmeden de Musaddık’tan “intikam” alındı. Petrolünü millileştiren İran, İngiltere’nin ve Batılı şirketlerin İran petrolüne uyguladığı ambargodan
ve iki yıl süren derin bir istikrarsızlıktan sonra büyük bir ekonomik kriz yaşamaya
başladı. Dahası, güvenliklerini bölge petrolüne endeksleyen İngiltere Başbakanı
Churchill, ABD’yi İran’da darbe yapması için ikna etmişti. İki ülke istihbaratlarının ortaklaşa düzenlediği bir darbe sonucunda Musaddık, 13 Ağustos 1953’te şah
tarafından azledilerek görevinden uzaklaştırıldı. Halkın desteklediği Musaddık’ın
direnmesi üzerine şah bir süreliğine ülkeyi terk etmiş, fakat yeni Başbakan General Zahidi’nin kontrolü sağlaması üzerine geri dönerek Musaddık’ı tutuklatmıştı.
Musaddık’ı deviren askeri darbe, para ve rüşvetle gerçekleştirilmişti. Bu süreçte, darbe karşıtı 5 bin kişi öldürüldüğü gibi Musaddık da sürgün edildi. Darbe
amacına ulaşmış gibi gözükse de İranlılar Şah’ı emperyalistlerin tam bir kuklası
ve işbirlikçisi olarak görmeye başlamışlardı. İdeolojik açıdan ise liberalizm, sosyalizm ve milliyetçilik hareketleri yerini, 1979 devriminin de hazırlayıcısı olacak
olan dini radikalizme bıraktı.
7. Ünite - İran
Darbenin asıl nedeni petrol olduğundan Musaddık’ın devrilmesinden sonra,
İran Petrolleri Milli Şirketi yerini 1954’te İngiliz, ABD, Hollanda ve Fransız şirketleri tarafından idare edilen ve % 50’lik paya sahip olan milletlerarası bir konsorsiyuma bıraktı. Yeni düzenlemeye göre konsorsiyum, İran Milli Petrol Şirketi adına
petrol çıkaracak ve işletecekti. Böylece Batının İran petrolleri üzerindeki kontrolü
de tekrar sağlanmış oluyordu.
Beyaz Devrime Karşı İslam Devrimi
Muhammed Rıza Şah’ın uzun süren iktidarının ilk on yılı, yukarıda belirtildiği
üzere dış müdahaleler, çalkantı ve iktidar mücadelesiyle geçmiş; Musaddık’a düzenlenen petrol darbesiyle artık otoriter yönetimi önünde büyük bir engel de kalmamıştı. Nitekim, iktidarının ikinci döneminde ipleri tamamen eline alacaktır. Bu
devirde halkla olan ilişkiler artık kesilme noktasına geldi. Babası zamanında otoriter yöntemle atılan temellerin üzerinde, İslam devrimine giden şartlar olgunlaşmaya başladı. Artan petrol gelirleri ve yeni şartlar, Muhammed Rıza Şah’ı da tıpkı
babası gibi otoriter temeller üzerine güçlü bir devlet yaratma fikrine yöneltmişti.
Ordu yine en fazla önem verilen kurum oldu. 1970’li yıllara gelindiğinde bölgenin
en büyük ve modern ordularından birisi Şah’ın emrindeydi. Nükleer denizaltılar ve
nükleer tesis sözleşmelerinin yapılmış olması; İran’ın bölgenin en büyük nükleer
güçlerinden biri olacağını işaret ediyordu. Şah, Musaddık’a karşı yaptığı darbeyle
iktidarını sağlayan ABD’nin güçlü desteğini de arkasına almıştı. Öncelikli olarak,
ülkeyi tamamen kontrol altına almak isteyen Amerika’nın yardımlarıyla, 1957’de
güçlü bir istihbarat örgütü (SAVAK) kuruldu. Suikastler ve çok çeşitli operasyonlar
düzenleyen bu örgüt, toplumu her açıdan kontrol etmek için kullanıldı.
Şahın yönetimindeki İran’ın dış ilişkilerini ise, II. Dünya Savaşı sonrasında beliren yeni konjonktür şekillendirmekteydi. Öncelikle çok yönlü bir dış politikadan bahsetmek mümkündür. Şah yönetimi, ABD ve Avrupa’yla ilişkilerine büyük
önem vererek hem onların bölgede jandarmalığını yaptı, hem de Sovyetler Birliği
ve sosyalist ülkelerle yakınlaşma ve iktisadi işbirliklerine girişti. Bu arada, Türkiye
ile İran arasındaki yakınlaşma ve işbirliği, II. Dünya Savaşı’nda sonra da devam etti.
Bölgesel ittifakları öngören ve daha sonra CENTO (1959) adını alacak olan Bağdat Paktı 1955’te İngiltere, Türkiye, İran, Irak ve Pakistan’ın katılımıyla kuruldu.
1964’te bölgesel işbirliği için Pakistan’ın da katıldığı bir örgüt kuruldu. Mart 1967
antlaşmasıyla, Şattularap suyolu ve petrol sahaları üzerinde Irak ile uzun süredir
yaşanan ihtilaflar çözüldü. Arap dünyasının sosyalist ve milliyetçi lideri Nasır’ın
Mısır’ına karşı Suudi Arabistan ve Kuveyt gibi ülkelerle iyi ilişkiler kuruldu.
Halkla kopuk olan iletişimini güçlendirmek isteyen Şah, Beyaz Devrimin bir
parçası olarak, ulema, aşiret reisleri ve toprak ağaları gibi yerel güç odaklarını
etkisizleştirmek istedi. Nitekim, bu dönemdeki en önemli uygulama da toprak reformudur. Ocak 1963’teki referandumla, toprak ve tarım reformu, okuma yazma
seferberliği ve kadınlara seçim hakkı gibi konuları da içeren bir reform programı
kabul edilerek beyaz devrim uygulamaya kondu. Buna göre, boş topraklar devlet
tarafından ihtiyaç sahibi topraksız köylülere dağıtılacaktı.
Sosyal ve ekonomik kalkınmayı hedefleyen Beyaz Devrim başarısız oldu. Toprak reformu amacına ulaşamadığı ve köylülerin tamamı toprak sahibi olamadığı
gibi, sermaye ve teknik imkanları olmayan çiftçiler, kendilerine dağıtılan toprakları kısa sürede yine büyük toprak sahiplerine kaptırarak onları birer kapitalist
girişimci haline getirdiler. Bunun sonucunda ise milyonlarca insan şehirlere göç
ederek işsiz sayısının artmasına; şehirlerdeki sosyal ve ekonomik düzenin bozulmasına neden oldu.
187
188
Modern Ortadoğu Tarihi
İran’ın Pehleviler dönemi için bkz: Ervand Abrahamian,Modern İran Tarihi,
(Çev,Dilek Şendil), İstanbul 2009.
Ülkede gittikçe bozulan gelir dağılımı da önemli bir sorun haline gelmişti. Bu
durumu dengelemek üzere daha 1958’de bir vakıf tesis edilmiş; 1961’de ise Şah
kendine ait gayrimenkulleri ve hisseleri bu vakfa devretmişti. 1967 Arap-İsrail
Savaşı’nın ve 1973 petrol krizinin petrol fiyatlarını yükseltmesiyle sağlanan büyük
gelirler, çok yönlü bir kalkınma programına, büyük askeri harcamalara ve halkı
çok da memnun etmeyen modernleşme çabalarına ayrılmıştı. Özellikle sanayi yatırımlarına sarf edilen yüksek petrol geliri, İran’ın gelişmiş alt yapılarla donatılmasını da sağladı. Bununla birlikte İran, giderek dünyanın gelir dağılımı en adaletsiz
ülkesi durumuna geldi; enflasyon yükseldi ve halkın hayat standartları iyice düştü.
Aynı dönemde, muhalif hareketlere çok sert davranılması ve halka yukarıdan bakılması da, Şah rejimine karşı duyulan öfkeyi biraz daha attırıyordu. Bu gelişmeler
toplumsal gerginliklerin tırmanmasına da neden oldu. İran, liberal, ilerici ve tutucu çevrelerin muhalefetinden kaynaklanan bir karmaşa ortamı içerisine girdi.
Şahın, Beyaz Devrim reformlarının yanı sıra şahsi savurganlığı halk arasında
büyük tepki çekmekteydi. Toplumdaki genel umutsuzluk ve öfke hali ulemayı da etkiledi. Şahla ulema arasındaki uzun süreli çekişme, uygulanan reform programıyla
iyice belirginleşmişti. Reformların kendilerini etkisizleştirmeyi amaçlayan bir amaç
taşıdığını gören ulema ve Milli Cephe Beyaz Devrim’e karşı çıktı. Dini merkez Kum
şehrinde ulemanın faaliyetlerinin engellenmesi, siyasi radikalizmin temsilcilerinden olan Humeyni’nin; ulemanın aktif olarak siyasete katılmasını isteyen Mehdi
Bazirgân’ın ve Şia’yı bir protesto hareketi olarak gören Ayetullah Şeriatmedari’nin
başını çektiği kalabalık mitinglerin bütün ülkeye yayılmasına neden oldu. Mitingler, dini merkez Kum’daki medrese öğrencilerinin İran gizli servisi aleyhine yaptığı
gösterilerle başladı, daha sonra da başkent Tahran’a sıçradı. Humeyni’nin etrafında
şaha karşı birleşen İranlılar, İslami bir rejim ve Humeyni lehinde gösteriler yaparak,
baskı ve zulmün sona erdirilmesini ve sosyal adaleti talep etmekteydi.
İran’da İslam Devrimi’nin ortaya çıkmasında hangi sebepler etkili olmuştur?
4
“Ezilenler birleşmeli” sloganıyla hareket eden Humeyni ölüm cezasına çarptırılınca alelacele Ayetullah mertebesine yükseltilerek idamdan kurtarıldı ve önce
Türkiye’ye daha sonra da Irak’a sürgüne gönderildi. Irak’ta sürgünde bulunan
Ayetullah Humeyni, İran’daki gelişmeler üzerinde etkili olmayı sürdürdü. 1969
yılında yayımlanan kitabında, şahın temsil ettiği monarşik rejimi İslâm dışı olarak nitelendirdi. Dolayısıyla, fukaha tarafından yönetilecek İslâmi bir hükümete
ihtiyaç vardı. Bu süreçte, Halkın Fedaileri ve özellikle üniversite öğrencilerinin
oluşturduğu Halkın Mücahidleri örgütleri de tekrar aktifleşmişti.
Ülkede kontrolü ele geçirmek isteyen Şah, siyasal alanda her türlü demokratikleşme girişimini kanlı bir şekilde bastırmaktaydı. Rejime karşı en küçük bir
gösteride bile ordu, jandarma ve siyasi polis (SAVAK)’ten oluşan güvenlik ağı
devreye girerek çok sayıda kişi öldürülüyordu. Fakat, bu tedbirlerin hiçbiri isyan
hareketinin üstesinden gelemedi. Bunun üzerine, tek partili sisteme yönelen Şah
1975’te Yeniden Diriliş Partisi (Hizb-i Rastahiz)’ni kurdurarak Abbas Hüveydâ’yı
başbakanlığa getirdi. Şahın izinden giden bu parti de ulemayı, işçileri ve esnafı
hedef aldı. Böylece Şah rejimi yerleşik toplum düzeniyle tam bir çatışmaya girdi.
Bu da şah için sonun başlangıcı demekti.
189
7. Ünite - İran
1977 yazına gelindiğinde, Tahran’ın kenar mahallelerinde yaşadıkları gecekonduların yıkılacak olması nedeniyle, Şah diktatörlüğüne karşı öğrencilerin de katıldığı protestolar gerçekleşti. 7 Ocak 1978’de, hakkında hakaret içeren bir makale
yayımlanan Humeyni’yi desteklemek için gösteri yapan öğrencilere ateş açılarak
bazıları öldürüldü. Olaylar bir aydan fazla devam etti. Mart 1978’den itibaren işçiler ve yoksullar grev ve protestolara başladı. 8 Eylül’deki olayda ise, protestocuların üzerine ateş açılarak yüz civarında kişi öldürüldü. Ekim ayında işçi grevleri
artarak siyasi nitelik kazanmaya başladı. Bu sırada, petrol üretimi ve ihracının
azaltılması amacıyla grev komiteleri kuruldu. Şah, 1978 yılı sonunda Genelkurmay Başkanı Gulâm Rıza Ezhârî’nin başkanlığında bir askerî hükümet kursa da
durum değişmedi. Sonunda, Ocak 1979’da Milli Cephe’nin eski yöneticilerinden
Şahbur Bahtiyar’ı başbakanlığa getirdi. Bu hükümet, İran Gizli Servisi’ni dağıtmaya, Güney Afrika ve İsrail’e yapılan petrol satışını durdurmaya ve Filistin davasına
sahip çıkmaya çalıştıysa da protestolar sürdü. Bu süreçte, rejime muhalif olan bütün guruplar Humeyni’yi destekliyordu.
İRAN İSLAM CUMHURİYETİ (1979-2013)
15 Ocak 1979’da Şahın ülkeden kaçması ve 1 Şubat’ta da sürgünde bulunduğu
Fransa’dan gelen Humeyni’nin Tahran’da milyonlarca kişinin katılımıyla görkemli
bir şekilde karşılanması, İran’da yeni bir devrin başladığının habercisiydi. 11 Şubat 1979’a gelindiğinde gösteriler sona erdi. Humeyni’nin kurduğu İslam Konseyi,
Fransa’ya sürgüne gönderilen Bahtiyar’ın yerine Mehdi Bazirgân’ı başbakanlığa
atadı.
Ülkeden kaçan Muhammed Rıza Şah, Enver Sedat’ın izniyle Mısır’a sığınmıştı. Şah daha sonra da ABD’ye geçerek burada kanser tedavisi gördüğü bir sırada
öldü. Devrimin başrolünü üstlenen ve geniş kesimlerin desteğini alan Humeyni,
bu aşamadan sonra ipleri eline almaya başladı. Solcu Tudeh Partisi ve devrimci
İslamiyet anlayışını yaymaya çalışan
Halkın Mücahitleri’nin desteğiyle,
Mart 1979 referandumu neticesinde
İslami hükümetle birlikte cumhuriyet de kuruldu. Ağustos 1979’da,
İslami Cumhuriyet Partisi (Hizb-i
Cumhûri-i İslâmi) içinde örgütlenen
ve yarı resmi milis teşkilatını (Devrim Muhafızları) kuran din adamları
kurucu meclis üyeliklerinin çoğunu elde ettiler. Ülkede esas kontrol
yüksek ulemanın elinde oldu. Ulema
ordunun yanı sıra anayasal kurumlarla yasama, yürütme ve yargıyı da
kontrolünde bulundurabilmektedir.
Liberal siyasi kurumları içermekle
beraber teokratik bir devleti öngören
yeni anayasa, Aralık 1979’daki referandumla kabul edilerek yürürlüğe girdi. Bu
anayasa, İran’ın yönetiminde Humeyni’nin öncü rolünü kabul etmekteydi. Çok
geniş anayasal yetkilerle donatılan Humeyni, devrimin temellerini sağlamlaştırmak amacıyla ilk olarak muhalefeti sindirmeye çalıştı. Bu arada, baştan beri
Resim 7.5
İran İslam
devriminin lideri
Ayetullah Humeyni
(1902-1989)
190
Modern Ortadoğu Tarihi
şahın yanında yer alan ABD, İran için en büyük düşman ilan edilmişti. 1979
Kasımı’nda Amerikan büyükelçiliğinin işgaliyle bir yıldan fazla sürecek olan rehine krizi ise, iki ülke arasında yıldan yıla şiddetlenecek olan çatışmanın da ilk
Rehine Krizi: Amerika’nın
işaretleri oldu.
desteklediği şahı ülkesine
kabul etmesine tepki gösteren
Yeni rejimde ordu, radyo-televizyon ve basın kontrol altına alındı; sol hareHumeyni yanlısı öğrenciler,
ketler engellendi. Yeni rejimle birlikte, Pehleviler dönemindeki ulusal-sivil kimlik
4 Kasım 1979’de Tahran’daki
Amerikan elçiliğini işgal
yerini İslam kimliğine bıraktı; ancak İran-Irak savaşının patlak vermesiyle, Pehederek 52 görevliyi 444
leviler dönemindeki İranlı-Fars kimliği yeniden ortaya çıktı. Hukuki ve kültürel
gün boyunca rehin tuttular.
Eylemciler, rehinelerin serbest alanlarda batılılaşmanın yerini din merkezli bir devlet ideolojisi aldı. Laik ve batı
bırakılması için Şahın İran’a
kaynaklı görüşlere karşı çıkıldı. Safeviler dönemindeki devlet-din bağı yeniden
teslim edilmesini istiyorlardı.
kuruldu. Fars olmayan etnik unsurlara karşı kapsayıcı bir politika izlenmeye başBöylece, İran-Amerika
ilişkileri derin bir bunalıma
landı. Fakat aynı zamanda, otokratik bir anlayışla toplumsal düzen ve davranışlar
girdi. Şah, Temmuz 1980’de
kontrol altında tutuldu.
Kahire’de öldü, fakat kriz
devam etti. ABD’nin Nisan
Devrim sürecinde etkili olan işçi ve sendika eylemlerini dikkate alan yeni re1980’de giriştiği rehineleri
jim,
26 Şubat’ta petrolün; 16 Haziran’da da sanayinin tamamen millileştirilmesini
kurtarma operasyonu da
fiyaskoyla sonuçlandı. Bu
sağlayan kararları aldı. Kurulan geçici hükümet, eski rejim taraftarlarının orduderin kriz, Ocak 1981’de
dan temizlenmesi ve halkın silahsızlandırılması için de çalışma başlattı. Gizli polis
Cezayir’in arabuluculuğunda
teşkilatı olarak da Savama kuruldu.
yapılan görüşmeler
sonunda rehinelerin serbest
Ülke, sosyal ve ekonomik açılardan önemli gelişmeler gösterdi. Kaçarlar ve
bırakılmasıyla sona erdi.
Pehleviler zamanında ezilen çiftçiler ve işçiler desteklenerek fakir halk için vakıfVelâyet-i Fakih: Bu tabir,
lar kuruldu ve böylece bu kesimlerin yeni rejime destek vermesi sağlandı. İslam
İran rejiminde en üst yönetim
devrimiyle birlikte eğitim ve ilmi faaliyetlerde de gözle görülür ilerlemeler kaydemakamı olan dini lideri (Veli
Fakih) ifade eder. Kayıp On
dildi. Devrime kadar % 60 olan okuma-yazma oranı % 85’lere kadar yükseldiği
İkinci İmam’ın yokluğunda ona
gibi, çok sayıda üniversite, okul, araştırma merkezi ve akademi kuruldu.
vekâlet eden kişi demektir.
Önce Humeyni ondan sonra
da Ali Hamaney bu sıfatı aldı.
Humeyni’nin Velâyet-i Fakih
teorisi üzerine oluşturulan
1979 anayasasına göre dini
lider çok geniş yetkilere
sahiptir. Anayasada bazı
değişiklikler yapılmasına
rağmen dini liderin yetkileri
ve otoritesinin kaynağı gibi
konularda tartışmalar halen
sürmektedir.
Beni Sadr Dönemi (1980-1981)
Ocak 1980’de Humeyni’nin desteğiyle devlet başkanı olarak seçilen Ebu’l-Hasan
Beni Sadr, bir tarım reformuna girişti. Aynı dönemde üniversitelerde gerginlik
artmaya başlayınca, Nisan’dan itibaren üniversiteler kapatıldı. Bu süreçte, Humeyni ile özdeşleşen Âyetullah Bihişti’nin başkanlığındaki İslami Cumhuriyet Partisi,
Mart ve Mayıs 1980’de yapılan genel seçimleri kazandı. Ağustos’ta ise, Muhammed Ali Recai parlamento tarafından başbakanlığa getirildi. 1981 Martı’nda Beni
Sadr ile Başbakan Recai arasında anlaşmazlıktan sonra Humeyni ilk kez cumhurbaşkanını eleştirdi. Cumhurbaşkanı yandaşlarıyla karşıtları arasındaki çatışmalardan sonra 22 Haziran 1981’de Beni Sadr görevinden alındı. Beni Sadr, Halkın
Mücahitleri’nin lideri Mesut Recevi ile birlikte Fransa’ya kaçtı. Bu aşamadan sonra sol ve özellikle devrimci Müslümanlar, İslami Cumhuriyet Partisi ile şiddetli
bir mücadeleye girdiler. Temmuz 1981’de Başbakan Ali Recai cumhurbaşkanı seçildi, fakat şiddet devam etti. Nitekim, yeni Cumhurbaşkanı Recai de 30 Ağustos
1981’deki bombalı saldırıda öldürüldü. Bunun üzerine sol guruplar ve özellikle
suikastların ardında bulunduğu anlaşılan Halkın Mücahidleri’ne karşı tutuklama
ve idam süreci başlatıldı.
Ali Hamaney Dönemi (1981-1988)
Ekim 1981’de Ali Hamaney cumhurbaşkanı seçildi. Bu döneme İran-Irak savaşı
damgasını vurdu. Savaşın başlamasıyla birlikte yeni rejim sıkıyönetim özellikler
gösteren bir rejimi benimsedi. Başta Halkın Mücahitleri ve sol oluşumlar olmak
üzere muhalefet etkisizleştirildi. Eski başbakan Mehdi Bazirgân’ın lideri olduğu
muhalefet gurubunun eylemleri engellendi; Bahailere karşı baskı ve sindirme po-
7. Ünite - İran
litikası uygulanarak liderleri idam edildi. Devrimden sonra yeniden faaliyete geçen Komünist Tudeh Partisi, tutuklanan yöneticilerinin Sovyetler lehine casusluk
yapması üzerine Nisan 1983’te; İslâmi Cumhuriyet Partisi de iç çekişmeler sebebiyle Haziran 1987’de kapatıldı. Böylece ülkede partili dönem de sona ermiş oldu.
Humeyni’nin Ocak 1987 fetvasıyla, özel mülkiyet sınırlandırılarak bazı ekonomik
tedbirler alındı. 2009’da kendini değişimin vasıtası olarak tanıtıp Ahmedinejad’ın
rakibi olan Musavi, 1981-1989 yılları arasında başbakanlık yapmış; bu dönemde
çok sayıda sol, muhalif ve Halkın Mücahitleri mensubu hayatını kaybetmiştir.
191
Ali Hamaney: Azerbaycanlı
bir ulema ailesinden
gelmektedir. Meşhed ve
Kum’da Humeyni’yle beraber
ilahiyat okudu. Humeyni’nin
ölümünden sonra Ayetullah
rütbesiyle dini (ruhani) lider
seçildi.
İran-Irak Savaşı
Nüfusunun yarıdan fazlasının Şiî olması sebebiyle kendisine bir tehdit olarak
gördüğü yeni İran rejiminin Irak’a yayılacağı endişesi, İran’daki Arap azınlığın
durumu, İran’ın Irak’taki Kürt ayrılıkçı hareketi desteklemesi, ekonomik açıdan
zor durumda olan Irak’ın İran’ın petrol bölgelerini ele geçirmek istemesi ve iki
ülke arasında bulunan ve aynı zamanda petrolün dünya piyasalarına sevkinde
önemli bir yere sahip olan Şattülarap suyolununun ortak kullanımıyla ilgili sınır anlaşmazlıkları ve çatışmalar, bu savaşın bilinen sebepleri arasında yer alır.
Ancak savaşın bir sebebi de ABD ve Avrupa ile ilgilidir. Şöyle ki, Humeyni’nin
öncüsü olduğu İslam devrimine rağmen Batı, İran petrolünden yine de ümitliydi. İran’daki yeni rejim ise ABD ve İngiltere’den intikam almak peşindeydi. Bu
yüzden ABD ve Batı, Saddam Hüseyin yönetimindeki Irak’ı yeni müttefikleri
olarak seçecekti. ABD ve Avrupa’nın teşvikiyle İran’a saldıran Saddam Hüseyin
sekiz yıl sürecek olan yıkıcı bir savaşı da başlatmış oldu. ABD, savaş içerisinde
İran’a da gizlice silah satmaktaydı (İrangate Olayı). Devrimin hemen sonrasında meydana gelen bu saldırıya karşılık İran da Bağdat, Basra ve Kerkük’ü
bombaladı. Ancak, savaşın başlarında Irak’ın gösterdiği askeri başarılar, bir süre
sonra Devrim Muhafızları’nın devreye girmesiyle dengelenmeye, İran kaybettiği toprakları geri almaya başladı. Bununla birlikte, petrol endüstrisi tehlikeye
giren İran, Irak’ı destekledikleri için 1983’ten itibaren Kuveyt ve Suudi Arabistan petrol tankerlerine saldırarak savaşı Basra körfezine taşıdı. Cephe savaşlarının yanında karşılıklı bombardımanlar ve bu arada birbirinin petrol ihracatını
çökertmek amacıyla petrol taşıyan dev tankerlerin vurulması (tanker savaşı),
her iki ülkenin petrol altyapısını büyük ölçüde yok ettiği gibi petrol taşımacılığını doğrudan etkileyerek petrol fiyatlarının da yükselmesine neden oldu.
Irak’taki Kürt gurupları destekleyen İran, kendi içindeki ayrılıkçı Kürt ve Araplara karşı da mücadele etmek zorunda kaldı. Yaşanan bütün bu güçlükler, halkı
harekete geçirmek ve muhalefete karşı sert tedbirler almak için bir vasıta olarak
kullanıldı.
6 Ağustos 1988’de imzalanan ateşkes antlaşmasıyla sona eren sekiz yıllık savaş,
iki taraf için de büyük ekonomik ve askeri kayıplara ve bu arada bir milyona yakın
insanın ölümüne sebep oldu. Savaşın bir sonucu da, üretici ülkelerin yanı sıra
çok uluslu dev petrol şirketlerinin büyük paralar kazanmasıydı. İran’ın özellikle
Huzistan bölgesinde ve Basra Körfezi’nde yıllık üretimi 250 milyon tona kadar
çıkmakla birlikte, savaşın etkisiyle bu miktar büyük oranda azalarak 65 milyon
tona kadar düştü. İran ayrıca, savaşta büyük hasar gören petrol tesislerini büyük
paralar harcayarak tekrar oluşturmak zorunda kaldı. Dünyanın en büyüğü olan
ve devrimden önce “Şahın tâcı” adıyla anılan Abadan Petrol Rafinerisi de savaşta
tamamen tahrip olan tesisler arasındaydı.
İrangate Olayı: İran-Irak
savaşı esnasında taraflara silah
satışını yasakladığını açıklayan
ABD’nin İran’a el altından
silah sattığı (İrangate Olayı)
anlaşıldı. ABD Irak’a da İran’ın
askeri vaziyeti hakkında askeri
istihbarat sağlamaktaydı.
192
Modern Ortadoğu Tarihi
Resim 7.6
İran-Irak Savaşı
Bölge ve Mevkiler
Haşimi Rafsancani Dönemi
(1989-1997)
Meclis Başkanı ve başkomutan olan
Rafsancani, 28 Temmuz 1989’da
Kaynak: Muzaffer
yüksek oy oranıyla cumhurbaşkaErendil, Çağdaş
nı seçildi. Humeyni’nin, 14 Şubat
Orta Doğu Olayları,
Ankara, 1992
1989’da, Şeytan Âyetleri kitabının
yazarı Hint kökenli İngiliz vatandaşı Salman Rüşdi’nin öldürülmesine
fetva vermesi, bu dönemde İran’ın
Batı ile ilişkilerini daha da gerginleştirdi. Sonuçta Batı’nın ambargosu
ile karşılaşan İran büyük ekonomik
sıkıntılar yaşadı. 3 Haziran 1989’da
Humeyni’nin ölümüyle Ali Hamaney
dini lider (fakih) seçilmişti. Bu dönemde kurulan çeşitli mekanizmalarla muhalif işçilere yönelik baskılar
arttı. Liberal bir politikanın inşası ve
özelleştirme politikalarının artmasıyla, kurulu düzende bazı gevşemeler yaşandı. 28 Temmuz 1989’daki
anayasa değişikliğiyle başbakanlık
kurumu
kaldırılarak
yürütmenin
başı
sayılan
ve dört yıllığına seçilen cumhurRafsancani: Hüccetü’lİslam rütbeli Rafsancani’nin,
başkanının yetkileri arttırıldı. İran, 1990’da Irak’ın Kuveyt’e saldırmasıyla oluşan
“İslam cumhuriyetinin perde
karışık ortamdan faydalanarak Irak’ın işgali altında olan son topraklarını da kurarkasındaki beyni” olduğu
söylenmektedir. Kum’da
tardı. Rafsancani’nin iki dönem devam eden cumhurbaşkanlığı sırasında yaşanan
Humeyni’yle birlikte okudu.
ekonomik daralma ve diğer sorunlar, artan reform talepleriyle birlikte MuhamRuhani liderden sonra en
med Hatemi’yi 1997’de iktidara getirdi.
önemli kişi olarak görülür.
Muhammed Hatemi Dönemi (1997-2005)
Muhammed Hatemi:
Hüccetu’l-İslam unvanlı
Hatemi Kum’da ilahiyat,
İsfahan’da felsefe okudu.
Devrim’de Hamburg’daki Şii
camiinde görevliydi. Meclis
başkanlığı ve Kültür Bakanlığı
yaptı. Bakanlığı döneminde
sansürü gevşetince
muhafazakârların tepkisini
çekti. Tahran Üniversitesi’nde
siyasal felsefe dersleri verdi.
Toplumdaki hoşnutsuzluk devam ettiği için 1997’de yapılan seçimlerde Rafsancani oyların sadece % 25’ini alabildi; Hatemi ise % 69 oyla değişimi isteyenler
tarafından cumhurbaşkanı seçildi. Eski bakanlardan olan Hatemi’nin daha fazla
demokrasi, özgürlük ve insan hakları vaadiyle yaptıkları bu döneme damgasını
vurdu. Ancak muhafazakârlar, gelişmelerden hoşnut olmadığından reformlara
tepki gösterdiler. Kentli orta sınıfı destekleyen Hatemi, buna karşın katı dini kesimleri karşısında buldu. Onun ilk döneminde Batılı devletler ve ABD ile olan
ilişkilerde nispi yumuşama görüldü. 11 Eylül 2001 saldırılarından sonra Bush
yönetimindeki ABD’nin İranı terörizme destek vermek suçlamasıyla şeytan eksenine dahil edip her durumda zayıflatmak isteyen Amerikan Başkanı Bush ise,
Hatemi’ye karşı muhafazakârları destekledi. 2003 yılından itibaren İran’ın nükleer
programı konusunda ABD ve Batılı ülkelerle yaşanan gerginlik giderek artmaya
başladı.
İran’da siyasi partiler bulunmamaktadır. Günlük politika, siyasi partiler gibi çalışan
çeşitli eğilimler vasıtasıyla yürütülmekte; şahıslar müstakil olarak parlamentoya
üye olmak için seçime girmektedirler.
193
7. Ünite - İran
Mahmud Ahmedinejad Dönemi (2005-2013)
İran’da 2005 yılında yapılan seçimi muhafazakârlar kazandı. Ahmedinejad bir taraftan tutucu Şii kesimin ekonomik ve siyasi olarak güçlenmesini desteklerken
diğer taraftan bir zamanlar kendisinin de mensubu olduğu Devrim Muhafızları’nı
güçlendirmeye çalıştı. Dış politikadaki inatçı ve sert tutumu da, ona bölgedeki Şii
oluşumların ve anti-emperyalistlerin hamiliğine oynama fırsatını verdi. Her fırsatta fakirlerin, ezilmişlerin ve ihmal edilmişlerin başkanı olduğunu göstermeye
çalıştı. Ülkede 2004’ten itibaren işçi hareketleri artmaya başlamıştı. Ahmedinejad, işçilerle beraber kadınları ve azınlıkları baskı altında tuttu. Birleşmiş Milletler
tarafından 2006 Aralığından itibaren nükleer programını ilan etmiş olan İran’a
yaptırım kararı alındı; bunun sonucunda ortaya çıkan ekonomik ambargoyla birlikte toplumsal huzursuzluk arttı. Nitekim, 2009’daki cumhurbaşkanlığı seçiminde eski başbakan ve reformist Musavi’yi desteklemek, Ahmedinejad karşıtlığının
bir sembolü oldu. Bu seçim sonrasında milyonlarca İranlı, Ahmedinejad’ın seçim
yolsuzluğu yaptığı gerekçesiyle sokaklara döküldü; ancak sert bir şekilde bastırıldılar. Reformcularla tutucular arasındaki mücadele bundan sonra da sürüp gitti.
İki dönem başta kalan Ahmedinejad’ın görev süresi, 2013’te sona erdi. 14 Haziran
2013’te yapılan seçimlerde cumhurbaşkanlığını reformcuların adayı Hasan Ruhani kazandı ve böylece İran’da Hatemi dönemindeki gibi ılımlı sinyaller veren
yeni bir dönem başlamış oldu. Nitekim Ruhani ile birlikte uzun zamandan beri
kesintiye uğramış olan İran-ABD ve batı ile olan ilişkiler dolaylı yollardan olsa da
yeniden başladı.
Resim 7.8
Resim 7.7
Mahmud Ahmedinejad
Kaynak: wikipedia.org
Ahmedinejad: Bir demircinin
oğlu olan Ahmedinejad Irak
savaşına katıldı. Humeyni’nin
devrimci ideallerini yeniden
canlandırmayı ve yoksullara
destek olmayı vaat eden
seçim kampanyasıyla
cumhurbaşkanı oldu;
muhafazakâr kesimin tam
desteğini aldı.
Hasan Ruhani
Kaynak: president.ir
194
Modern Ortadoğu Tarihi
Özet
1
2
Tarih boyunca İran coğrafyasında önemli devlet ve
medeniyetlerin kurulduğunu ve bu durumun etnik ve dinsel yapıyı şekillendirdiğini kavrayabilme
Kuzeyde Hazar Denizi ve Kafkasya ile güneyde
Basra Körfezi; doğuda Afganistan ve Pakistan ile
batıda Anadolu ve Irak arasındaki geniş coğrafya üzerinde bulunan İran, önemli ticaret ve göç
yolları üzerinde bulunması sebebiyle, tarih boyunca birçok millet, devlet ve medeniyete ev sahipliği yapmıştır. Pers kimlikli ilk imparatorluğu
kuran Persler, ayrıca Medler, Büyük İskender İmparatorluğu, Hellenistik uygarlığı, Partlar, Sasaniler döneminde kendine özgü devlet yapıları ve
uygarlıklar tesis edildi. İran, 7-15. Yüzyıllar arasında İslam-Arap, Türk ve Moğol egemenliklerinde kaldı. 11. Yüzyılda Selçukluların İran’a hakim olması ve Türk göçlerinin artarak sürmesi,
İran’ı Selçuklu-Türk yönetimi ve medeniyetiyle
tanıştırdı. Onların zayıflamasıyla ortaya çıkan
Atabeylikler, Harizmşahlar, Moğol İlhanlıları,
Akkoyunlular ve Türk-Moğol göçleri, Orta Asya
kültürlerini İran’a taşıyarak Müslüman-İran uygarlığının zenginleşmesinde önemli rol oynadılar. Kurucularını Türklerin oluşturduğu Safeviler ise merkeziyetçiliğin baskın olduğu kadar
yerel unsurların da etkin olduğu bir devlet oluşturdular. Şiilik inancı, İran’la ve hükümdarlığıyla
özdeş hale geldi. İran kökenli (İrani) etnik unsurlar (Farslar, Kürtler, Tatlar, Gilekler, Talışlar,
Mazenderaniler, Lekler, Goranlar, Lorlar, Larlar,
Sistanlılar, Beluçlar, Tacikler, Afganlar) toplam
nüfusun % 65’ini oluştururken, bunlardan Fârisî
asıllılar ise % 51 oran ile en büyük etnik kitleyi
oluştururlar. Nüfus olarak ikinci sırada yer alan
İran Türkleri yaklaşık % 20’lik bir paya sahiptir. Nüfusunun % 98’i Müslüman olan İran’ın
% 90’ı Şiilerden; % 8’i de Sünni topluluklardan
oluşmaktadır. Ayrıca, Asuri, Ermeni, Musevi ve
Mecusi gibi gayrimüslim topluluklar da vardır.
Ülkede Bahailik ve Yezidilik gibi resmen tanınmayan inançlar da vardır.
Merkezî yönetimi kuramayan Kaçar hükümdarlarının yönetiminde İran’ın Rusya ve İngiltere’nin emperyalizm mücadelesine sahne olduğunu anlayabilme
18. Yüzyılın sonlarından 20. Yüzyılın ilk çeyreğine kadar İran’ı yöneten Kaçar hükümdarları,
ülkede tam anlamıyla bir merkezi yönetim tesis
edemediler. Hükümdarların otoriteleri bulundukları bölgeyle sınırlıydı. Ekonomik güce sahip
olan toprak sahipleri ve ulema sınıfı, merkezi
otoriteden bağımsız hareket edebiliyordu. Bu
durum, Kaçar yöneticileriyle büyük toprak sahipleri arasında zorunlu bir işbirliğini doğurdu.
Bu ise, Kaçar hükümdarlarının ve devlet otoritesinin zayıflamasına neden oldu. Kötü idare ve
merkezi yönetimin sağlanamamasının da bir
sonucu olarak, İran üzerinde 19. Yüzyılın başlarında ortaya çıkan İngiliz, Rus ve Fransız nüfuz
mücadelesi, bütün yüzyıl boyunca Avrupa’ya
siyasi ve iktisadi bağımlılığı da beraberinde getirdi. Feth Ali Şah dönemindeki modernleşme
çabalarından sonra, Rusya ve İngiltere’nin İran
üzerindeki nüfuz mücadelesi Muhammed Şah
zamanında iyice arttı. Nasıreddin Şah’ın saltanatı, Osmanlı Tanzimatı’nın örnek alınarak yapılan
reform çabalarının yoğunlaştığı, ama aynı ölçüde Avrupa’ya siyasi ve ekonomik bağımlılığın
arttığı bir dönemi ifade eder. Modernleşmeye
yapılan büyük masraflar sonucunda, özellikle İngiltere ve Rusya gibi devletlere borçlanma
ve karşılığında verilen imtiyazlarla İran kendi
kaynaklarını sömürgeci devletlere kiralamak
zorunda kaldı. Bu durum, siyasi ve ekonomik
bağımlılıkla birlikte, Reuter imtiyazı (1872) ve
Tömbeki ayaklanmasında (1891) görüldüğü
gibi, halkın tepkilerini de beraberinde getirdi.
Kötü yönetim, yabancılara verilen imtiyazlar, artan Batı nüfuzuyla birlikte Batılı fikirlerin ülkeye
girmesi, toprak kayıplarıyla birlikte artan siyasi,
iktisadi ve sosyal problemler, Muzaffereddin Şah
döneminde ulema ve tüccarların başını çektiği
Meşrutiyet deneyiminin (1906-1911) tetikleyicisi oldu. 1907 antlaşmasıyla İran’ın Rus ve İngiliz
nüfuz bölgelerine ayrılması ve sonrasında İngilizlerin petrol çıkarmaya başlaması, ülke üzerindeki nüfuz mücadelesini alevlendirdi. Mali
iflasın eşiğine gelen İran, merkezi otoritenin
yokluğu sebebiyle Meşrutiyeti de sürdüremedi
ve ülke I. Dünya Savaşı’nda Rusya, İngiltere ve
Osmanlı Devleti’nin savaş, çekişme ve nüfuz alanı haline geldi.
7. Ünite - İran
3
Merkezi devleti kuran Pehlevilerin otoriter modernleşme ve kalkınma çabalarının siyasi, sosyal
ve ekonomik sonuçlarını irdeleyebilme
İran, emperyalizmin hegemonyasında kalmayı
I.Dünya Savaşı sonrasında da sürdürdü. Devlet
olma özelliğini kaybettiği bu dönemde yaşanan
karmaşadan faydalanan General Rıza Han kontrolü ele geçirdi. Son Kaçar hükümdarının tahttan
uzaklaştırılmasıyla da şah oldu. Böylece, İran’da
Pehleviler dönemi (1926-1979) başladı. Rıza Şah,
ciddi bir hazırlık ve düşünceden yoksun olarak
köklü reformlara girişti. Bürokrasi ve düzenli
ordu sayesinde merkezi bir devlet kurmaya çalıştı. Yaptığı reformlarla ülke yönetimi, ordu, bürokrasi, hukuk, eğitim, kültür, toplumsal hayat,
sanayi, ekonomi, maliye ve vergi sistemini modernleştirip laikleştirdi. Otokratik bir yönetimin
benimsendiği bu dönemde siyasi partiler, ulema, sendikalar, okullar, basın ve meclis kontrol
altına alındı. Halkın siyasi, hukuki, ekonomik
ve sosyo-kültürel hayatına doğrudan müdahale
edildi; etnik-kültürel farklılıklar devlet zoruyla
sindirildi. İran’ı oluşturan bütün gurupların ortak egemen kimliği ve yurttaşlığı benimsemesi
hedeflendi. Şah, İranlı-Fars-Pehlevi kimliğine
dayalı bir milliyetçilikle beraber İran ulus-devletini oluşturmaya çalıştı. II. Dünya Savaşı’nda bir
kez daha İngiliz-Rus işgaline uğrayan İran’da Şah
Rıza Pehlevi iktidardan uzaklaştırılarak yerine
oğlu Muhammed Rıza Şah geçirildi. 1942’de kurulan Sovyet destekli solcu Tudeh Partisi, anarşi
ve iç çatışmalarda etkin rol oynadı. Kaos ortamında, Milliyetçi Cephe’nin lideri Muhammed
Musaddık başbakanlığa gelerek İran petrollerini
millileştirince (1951), İngiltere ve ABD’nin ortak darbesiyle görevinden uzaklaştırıldı. Böylece
yönetime tekrar hakim olan Muhammed Rıza
Şah, ABD’nin de desteğiyle toplumu ve siyaseti
kontrol altına almaya çalıştı; güçlü bir ordu, devlet ve istihbarat teşkilatı kurdu. 1963’ten itibaren
uyguladığı ve toprak reformunu da içeren “Beyaz
Devrim” reformlarının yanı sıra otoriter yönetimi ve şahsi savurganlığı halk arasında büyük tepki çekti. Devrim amacına ulaşamayınca da dikta
rejimi kurdu. Humeyni’nin etrafında şaha karşı
birleşen muhalif gurupların, baskı ve zulmün
sona erdirilmesi yönündeki protestoları, Şahın
ülkeyi terk etmesiyle İslam Devrimini getirdi.
4
195
Pehleviler’in yönetimine tepki olarak kurulan teokratik rejimin, Batı-ABD karşıtı ve baskıcı politikasıyla siyasi, sosyal ve ekonomik sorunlara
neden olduğunu açıklayabilme
Eski rejime tepki olarak Humeyni’nin liderliğinde kurulan İslami Cumhuriyette ordu, anayasal kurumlar, yasama, yürütme ve yargı yüksek
ulemanın kontrolü altında oldu. Teokratik bir
devleti öngören yeni anayasa kabul edildi. Humeyni çok geniş anayasal yetkilerle donatıldı.
Pehleviler dönemindeki ulusal-sivil-dini kimlik
yerini İslam kimliğine bıraktı; hukuki ve kültürel alanlarda batılılaşmanın yerini İslam merkezli bir devlet ideolojisi aldı. Laik ve batı kaynaklı görüşlere temelden karşı çıkıldı. Safeviler
dönemindeki devlet-din bağı yeniden kuruldu.
Fars olmayan unsurlara karşı kapsayıcı bir politika izlendi. Fakat aynı zamanda, otokratik bir
anlayışla, gizli polis teşkilatı (SAVAMA) ve diğer
vasıtalarla toplumsal düzen ve davranışlar kontrol altında tutuldu; sol hareketler engellendi.
Petrol ve sanayi millileştirildi. Önceki devirlerde ezilen çiftçiler, işçiler ve fakir halk desteklenerek bu kesimlerin yeni rejime destek vermesi
sağlandı. Düşman ilan edilen ABD ile yaşanan
rehine krizi, iki ülke arasında yıldan yıla şiddetlenecek olan çatışmanın ilk işaretleri oldu. ABD
ve Batı’nın da teşvikiyle İran-Irak Savaşı yaşandı.
Sıkıyönetim uygulanarak siyasi partiler kapatıldı; muhalif hareketler bastırıldı. Şeytan Âyetleri
kitabının yazarı Hintli İngiliz vatandaşı Salman
Rüşdi’nin öldürülmesine fetva verilmesi, İran’ın
Batı ile ilişkilerini gerginleştirdi. ABD ve Batı’nın
ambargosu ile karşılaşan İran büyük ekonomik
sıkıntılar yaşadı. Uyguladığı liberal politikalarla
katı muhafazakar kesimi karşısına alan Muhammed Hatemi döneminde dış ilişkilerde yumuşama yaşanmakla birlikte, 11 Eylül 2001 saldırıları
ABD-İran ilişkilerini bir kez daha gerginleştirdi.
Dış politikada sert tutum takınan Ahmedinejad yönetiminde nükleer programını ilan eden
İran’ın Amerika ve Batı ile olan ilişkileri daha
da kötüleşti. Birleşmiş Milletler tarafından 2006
Aralığından itibaren yaptırım kararı alınmasıyla
ortaya çıkan ekonomik ambargoyla birlikte toplumsal huzursuzluk giderek yükseldi.
196
Modern Ortadoğu Tarihi
Kendimizi Sınayalım
1. İran’da yaşayan, nüfus miktarı ve yoğunluğu bakımından ikinci sırada yer alan etnik topluluk aşağıdakilerden hangisidir?
a. Farslar
b. Kürtler
c. Türkler
d. Araplar
e. Lurlar
2. Aşağıdakilerden hangisi İran’da kurulmuş devlet ve
medeniyetlerden biri değildir?
a. Pers İmparatorluğu
b. Safeviler
c. Kaçar Devleti
d. Babür İmparatorluğu
e. Sasani İmparatorluğu
3. Aşağıdakilerden hangisi Kaçar Devleti’yle ilgili
doğru bir bilgi değildir?
a. Devlete adını veren Kaçarlar bir Türkmen boyudur
b. Devlet üzerinde yoğun bir İngiliz-Rus nüfuz
mücadelesi yaşanmıştır
c. Bahailik dini hareketi bu dönemde ortaya çıkmıştır
d. Osmanlı Tanzimatını taklit eden reformlar yapılmıştır
e. Güçlü bir merkezi devlet özelliğine sahiptir
4. Aşağıdakilerden hangisi İran’da Meşrutiyet’in ilan
edilmesinin sebeplerinden biri değildir?
a. Kaçar hükümdarlarının kötü yönetimi
b. Kafkasya’daki toprak kayıplarıyla birlikte artış
gösteren siyasi, iktisadi ve sosyal problemler
c. 19. yüzyıl sonlarında artan Batı nüfuzuna gösterilen tepkiler
d. Batı kaynaklı fikirlerin ülkeye girmesi
e. Kaçar hükümdarlarının Meşrutiyet taraftarı olması
5. Aşağıdakilerden hangisi Şah Rıza Pehlevi döneminin özelliklerinden biri değildir?
a. Ulemanın etkisinin azaltılması
b. Merkezi bir devletin kurulması
c. Etnik-Kültürel farklılıkların sindirilmesi
d. Demokratik ve çoğulcu bir yönetimin benimsenmesi
e. Ülkenin on eyalete (ostan) ayrılması
6. İran Başbakanı Musaddık’ın 1953 yılında bir darbeyle görevden uzaklaştırılmasının temel sebebi nedir?
a. Avrupa ve ABD taraftarı olması
b. Başbakanlığı zorla ele geçirmesi
c. İran petrollerini millileştirmesi
d. Uyguladığı eğitim politikaları
e. Uyguladığı sosyal politikalar
7. 1955’te İngiltere, Türkiye, İran, Irak ve Pakistan
arasında kurulan ve daha sonra CENTO adını alan
bölgesel ittifak antlaşması aşağıdakilerden hangisidir?
a. Bağdat Paktı
b. Sadabat Paktı
c. Balkan Antantı
d. Cezayir Antlaşması
e. Camp David Antlaşması
8. Aşağıdakilerden hangisi Muhammed Rıza Şah tarafından İran’da uygulamaya konulan “Beyaz Devrim”
reformları arasında yer almaz?
a. Toprak reformu
b. Tarım reformu
c. Okuma-yazma seferberliği
d. Kadınlara seçim hakkı verilmesi
e. Demokratik hayatın ve parlamenter sistemin
güçlendirilmesi
9. Aşağıdakilerden Hangisi İslam Devrimi’yle ortaya
çıkan yeni rejimin özelliklerinden biri değildir?
a. Pehleviler dönemindeki ulusal-sivil-dini kimlik
yerini İslam kimliğine bıraktı
b. Laik ve batı kaynaklı görüşlere karşı çıkıldı
c. Fars olmayan unsurlara karşı kapsayıcı bir politika izlenmeye başlandı
d. Otokratik bir anlayışla toplumsal düzen ve davranışlar kontrol altında tutuldu
e. Ülkede asıl kontrol sivil siyasetçilerin elinde
oldu
10. Özgürlükçü, reformcu ve ılımlı siyasetiyle diğerlerinden farklılık gösteren İran Cumhurbaşkanı aşağıdakilerden hangisidir?
a. Ali Hamaney
b. Haşimi Rafsancani
c. Muhammed Hatemi
d. Mahmud Ahmedinejad
e. Ayetullah Humeyni
7. Ünite - İran
197
Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı
1. c
2. d
3. e
4. e
5. d
6. c
7. a
8. e
9. e
10. c
Yanıtınız yanlış ise, “İran’ın Etnik ve Dini Yapısı” ile “İran Türkleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise, “İran’da Kurulan Devlet
ve Medeniyetler” ve “Kaçarlar Dönemi (17961925)” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise, “Kaçarlar Dönemi (17961925)” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise, “İran’da Meşrutiyet Deneyimi (1906-1911)” konusunu yeniden gözden
geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise, “Rıza Şah Dönemi (19261941)” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise, “Muhammed Rıza Şah Dönemi (1944-1979)” konusunu yeniden gözden
geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise, “Beyaz Devrime Karşı İslam Devrimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise, “Beyaz Devrime Karşı İslam Devrimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise, “İran İslam Cumhuriyeti
(1979-2013)” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise, “Muhammed Hatemi Dönemi (1997-2005)” konusunu yeniden gözden
geçiriniz.
Sıra Sizde Yanıt Anahtarı
Sıra Sizde 1
İran’ın etnik ve dini yapısı oldukça kozmopolittir. İran
kökenli (İrani) etnik unsurlar toplam nüfusun yaklaşık % 65’ini meydana getirir. Bunlar arasında yer
alan Fârisî asıllılar % 51 oran ile en büyük etnik kitleyi oluşturur. Nüfus bakımından ikinci sırada yer alan
İran Türkleri ise yaklaşık % 20’lik bir nüfusa sahiptir.
Üçüncü sırada ise İran Kürtleri yer alır. Nüfusunun %
98’i Müslüman olan İran’ın % 90’ı Şii Müslümanlar’dan;
% 8’i de Sünni topluluklardan meydana gelir. Beluciler, Türkmenler, Larlar, Araplar ile Tacikler ve Talışların bir kısmı ve Kürtlerin çoğunluğu Sünni’dir. İran’da
Asuri, Ermeni, Musevi, Mecusi, Bahai ve Yezidi gibi
etnik-dini topluluklar da vardır.
Sıra Sizde 2
Kaçar hükümdarları, yönetimle birlikte vergi toplamayı ve asayişi, geniş toprak sahibi olup merkezi otoriteden bağımsız hareket edebilen yerel eşrafla ve ulemayla
yaptıkları zorunlu işbirliği sayesinde sağlayabiliyorlardı. Bu yüzden de hükümdarların otoriteleri bulundukları bölgeyle sınırlıydı. Toprak sahibi olmakla resmi
görevlerde bulunmak arasında yakın bir ilişki vardı.
Bütün bunlar Kaçar hükümdarlarının ve devletin otoritesini zayıflatmıştır. Ülke üzerinde gittikçe şiddetlenen İngiliz-Rus nüfuz mücadelesi de merkezi otoriteyi
zayıflatmıştır.
Sıra Sizde 3
19. Yüzyılın ikinci yarısında Kaçar hükümdarlarının
keyfi ve kötü yönetimiyle birlikte görülen toprak kayıpları; 19. yüzyıl sonlarında artan Batı nüfuzuna paralel olarak Batılı fikirlerin ülkeye girmesinin siyasi ve
toplumsal hayatı derinden etkilemesi; Muzaffereddin
Şah’ın borçlandığı Ruslara ve İngilizlere yeni imtiyazlar vermesiyle etkisini arttıran ekonomik krizin ve Şahın abartılı harcamalarının çeşitli huzursuzluklara ve
isyanlara sebep olması Meşrutiyet devrimini getiren
etkenler olmuştur.
Sıra Sizde 4
Muhammed Rıza Şah’ın 1963’te uygulamaya başladığı
ve “Beyaz Devrim” adını verdiği reformlarının yanı sıra
şahsi savurganlığı halk arasında büyük tepki çekti. İran
zamanla gelir dağılımı en bozuk ülkeler arasına girdi.
Şah Beyaz Devrim reformlarıyla, İranlıları devlet eliyle
batılılaştırmaya; geleneksel sosyal ve ekonomik yapıyı
değiştirmeye ve bu arada ulemanın nüfuzunu kırmaya
çalıştı. Bunları yaparken de devleti, orduyu, siyaseti ve
toplumu kontrol altında tutmak istedi. Ülke üzerinde
var olan ABD ve Batı nüfuzu da halk nezdinde büyük
tepki uyandırmaktaydı.
198
Modern Ortadoğu Tarihi
Yararlanılan Kaynaklar
Abrahamian, Ervand (2009). Modern İran Tarihi,
(çev. Dilek Şendil), İstanbul.
Algar, Hamid (2000). “İran” (Dini Hayat ve Dini kurumlar), TDVİA, İstanbul, XXII, 409-413.
Atabaki, Touraj (2010). “Doğuya Yöneliş: İran’da Osmanlı İstihbarat Servisinin Faaliyetleri”, İran ve I.
Dünya Savaşı: Büyük Güçlerin Savaş Alanı, ed.
Touraj Atabaki, (çev. Gül Çağalı Güven), İstanbul,
s. 29-43.
—————- (2010). “Pantürkizm ve İran Milliyetçiliği”, İran ve I. Dünya Savaşı: Büyük Güçlerin Savaş
Alanı, s. 125-140.
Attar, Aygün (2006). İran’ın Etnik Yapısı (Yakın Dönem ve Günümüzde), Ankara.
Blaga, Rafael (1997). İran Halkları El Kitabı, basım
yeri yok.
Cleveland, William L. (2008), Modern Ortadoğu Tarihi, (çev. Mehmet Harmancı), İstanbul.
Coon, C.S (1997) “Iran” (Demography and Ethnography), The Encyclopaedia of Islam, (New edition)
IV E.J. Brill-Leiden, s. 7-11.
Çetinsaya, Gökhan (1997). “Dünden Bugüne Türkiyeİran İlişkileri Üzerine Bazı Notlar”, Birikim, sayı:
96.
—————- (2000). “Tanzimat’tan Birinci Dünya
Savaşı’na Osmanlı-İran İlişkileri”, KÖK Araştırmalar Dergisi, Osmanlı özel sayısı, Ankara, s. 11-23.
—————- (1999) “Irak”, (XIX. Yüzyıl), TDVİA, XIX,
93-95.
Fığlalı, Ethem Ruhi (1991). “Bahailik”, TDVİA, İstanbul, IV, 464-468.
Garthwaite, Gene R. (2011). İran Tarihi-Pers
İmparatorluğu’ndan Günümüze, (çev. Fethi Aytuna), İstanbul.
Güney, Filiz (2005), XIX. Yüzyılın ilk Yarısında Osmanlı-İran İlişkileri ve İran’a Giden Osmanlı Elçileri, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler
Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Afyonkarahisar.
Hairi, Abdul-Hadi (1977). Shi’ism and Constitutionalism in Iran, Leiden.
Hut, Davut (2008). “II. Meşrutiyet’in İlanının Irak’taki
Yansımaları”, Divan Disiplinlerarası Çalışmalar
Dergisi, sayı: 25, s. 101-136.
Karadeniz, Yılmaz (2013). Kaçarlar Döneminde İran
(1795-1925)-İdari, Askeri, Sosyal Yapı ve Toplumsal Hareketler, İstanbul.
Kılıç, Hatice (2006), İran’ın Modernleşme Sürecinde
Osmanlı Devleti’nin Rolü (1848-1923), Marmara Üniversitesi Ortadoğu Araştırmaları Enstitüsü
Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.
Kurtuluş, Rıza (2001). “Kaçarlar”, (Kültür ve Medeniyet), TDVİA, İstanbul, XXIV, 53-54.
Metin, Celal (2006), Türk Modernleşmesi ve İran
(1890-1936), Hacettepe Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü Basılmamış Doktora
Tezi, Ankara.
Muhammedoğlu, Aliyev Salih (2000). “İran” (Osmanlıİran Münasebetleri), TDVİA, İstanbul, XXII, 405409.
Özgüdenli, Osman Gazi (2000). “İran” (Fetihten Safevilere Kadar), TDVİA, İstanbul, XXII, 395-400.
Savory, R. M (1997). “Iran” (Turcomans to Present
Day), The Encyclopaedia of Islam, (New edition)
IV E.J. Brill-Leiden, s. 33-43.
Smith, Dan (2006). The State of The Middle East (An
Atlas of Conflict and Resolution), University of
California Press.
Sümer, Faruk (2001). “Kaçarlar”, TDVİA, İstanbul,
XXIV, 51-53.
Üstün, İsmail Safa (2000). “İran” (Safeviler’den Günümüze Kadar), TDVİA, İstanbul, XXII, 400-404.
Zarinebaf, Fariba (2008). “Alternatif Moderniteler:
Osmanlı İmparatorluğu ve İran’da Meşrutiyetçilik”,
Divan Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, (çev.
Hatice Uğur), sayı: 24, s. 47-78.
Zeynali, Safer (2002), İran’da Meşrutiyet Devrimi
(1906-1911), Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler
Enstitüsü Kamu Yönetimi ve Siyaset Bilimi Ana
Bilimdalı Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara.
Sorularla Öğrenelim
TAR310U - MODERN ORTADOĞU TARİHİ
Ünite 7: İran
Coğrafya
1. İran’ın 2013 yılı verilerine göre nüfusu ne kadardır?
Cevap: İran’ın 2013 yılı verilerine göre 76.807.000 nüfusu vardır.
2. İran'ın yüzölçümü ne kadardır?
Cevap: İran’ın yüzölçümü 1 milyon 650 bin km2 dir.
3. İran'ın ekonomisi büyük oranda neye dayanmaktadır?
Cevap: Ekonomisi büyük oranda petrol ve doğalgaz üretimi ve ihracatına dayanmaktadır?
İran'ın Etnik ve Dini Yapısı
4. İran anayasasına göre resmi din ve mezhep nedir?
Cevap: İran anayasasına göre resmi din İslam, resmi mezhep ise Oniki İmam Şiiliğinin Caferi koludur.
5. Mecusilik nasıl ortaya çıkmıştır?
Cevap: Mecusilik, Tek Tanrılı bir din olan Zerdüştlük zamanla eski İran inanç ve gelenekleriyle karışarak Mecusilik (Mazdeizm;
Ateşperestlik) ortaya çıkmıştır. Mecusilerin inançlarında ateş kültü önemlidir.
Coğrafya
6. Hazar Denizi’nin güney kıyısında yer alan İrani topluluk hangisidir?
Cevap: Mazenderan (Teberistan) bölgesi, Hazar Denizi’nin güney kıyısında yer alır.
İran'ın Etnik ve Dini Yapısı
7. İran kökenli (İrani) topluluklar hangi topluluklardır?
Cevap: İran kökenli topluluklar; Tatlar, Mazenderaniler, Gilekler, Talışlar, Lekler, Kürtler, Lurlar, Larlar, Sistanlılar, Belu
iler, Tacikler, Afganlar veya Peştunlar'dır.
Giriş
8. Etnik ve kültürel bakımdan en az karışıma uğrayan İran Türk topluluğu hangisidir?
Cevap: KaşkayTürkleri, etnik ve kültürel bakımdan en az karışıma uğrayan topluluklardan biridir.
9. İran’daki en eski Türk topluluğu hangisidir?
Cevap: Halaçlar, İran’daki en eski Türk topluluğudur.
İran’da Kurulan Devlet ve Medeniyetler
10. İranda ilk kurulan imparatorluk nedir ve ne zaman kurulmuştur?
Cevap: İranda ilk kurulan imparatorluk, sınırlarını Kızılırmak’a kadargenişleten Med İmparatorluğu (M.Ö. 612-550)’dur.
Kaçarlar Dönemi (1796-1925)
11. Kaçar devletinin başkenti neresidir?
Cevap: Kaçar devletinin başkenti Tahrandır.
Iran’da Meşrutiyet Deneyimi (1906-1911)
12. İranda meşrutiyet kimin döneminde ilan edilmiştir?
Cevap: Muzaffereddin Şah döneminin en önemli gelişmelerinden biri de Meşrutiyet’in ilan edilmesiydi.
Pehleviler Döneminde İran (1926-1979)
13. İran’da Pehleviler dönemi ne zaman başlamıştır?
Cevap: İran’da Pehleviler dönemi 1926 yılıyla başlamıştır.
Iran’da Meşrutiyet Deneyimi (1906-1911)
14. I. Dünya Savaşı arifesinde İran kimlerin yönetimi altında bulunuyordu?
Cevap: I. Dünya Savaşı arifesinde İran, Ahmed Şah’ın ve Başbakan el Mamelek’in son derece güçsüz yönetimi altında bulunuyordu.
Pehleviler Döneminde İran (1926-1979)
15. Tarihteki ilk bağımsız Kürt devleti kurma denemesi hangi isimle kurulmaya çalışılmıştır?
Cevap: Tarihteki ilk bağımsız Kürt devleti denemesi olan MahabadKürt Cumhuriyeti İran Kürdistanı’nda kuruldu.
İran Islâm Cumhuriyeti (1979-2013)
16. İranda İslam Cumhuriyeti dönemi ne zaman başlamıştır?
Cevap: İranda İslam Cumhuriyeti dönemi 1979 yılında başlamıştır.
17. İslam devrimiyle birlikte okuma-yazma oranı hangi düzeye yükselmiştir?
Cevap: İslam devrimiyle birlikte eğitim ve ilmi faaliyetlerde de gözle görülür ilerlemeler kaydedildi. Devrime kadar % 60 olan okumayazma oranı % 85’lere kadar yükseldiği gibi, çok sayıda üniversite, okul, araştırma merkezi ve akademi kuruldu.
Birinci Körfez Savaşı (İran-Irak Savaşı)
18. İran ve Irak arasında sekiz yıllık savaşın sona ermesiyle sonuçlanan ateşkes antlaşması ne zaman imzalanmıştır?
Cevap: 6 Ağustos 1988’de imzalanan ateşkes antlaşmasıyla sona eren sekiz yıllık savaş, iki taraf için de büyük ekonomik ve askeri
kayıplara ve bu arada bir milyona yakın insanın ölümüne sebep oldu.
19. İrangate olayı nedir?
Cevap: İran-Irak savaşı esnasında taraflara silah satışını yasakladığını açıklayan ABD’nin İran’a el altından silah satması olaıdır
(İrangate Olayı).
İran Islâm Cumhuriyeti (1979-2013)
20. Birleşmiş Milletler tarafından nükleer programını ilan etmiş olan İran’a yaptırım kararı kaç yılında alınmıştır?
Cevap: Birleşmiş Milletler tarafından 2006 Aralığından itibaren nükleer programını ilan etmiş olan İran’a yaptırım kararı alınmıştır.
TAR310U - MODERN ORTADOĞU TARİHİ
Ünite 7 - Alıştırma Soruları
1)
'Varlıkları Hıristiyanlık öncesine, Persler zamanına kadar gider. 30 bin civarındaki nüfuslarıyla dağınık bir halde bulunurlar. Pehleviler
döneminde İran siyaseti ve ekonomisinde etkili oldular. Pehleviler’in yakın ilişki içinde oldukları İsrail’in kuruluşundan sonra çoğu
İsrail’e göç etmiştir.' ifadesi aşağıdakilerden hangisi için kullanılmıştır?
A ) Yahudiler
B ) Türkmenler
C ) Halaçlar
D ) Kürtler
E ) Tacikler
Çözüm :
Yahudiler: Varlıkları Hıristiyanlık öncesine, Persler zamanına kadar gider. 30 bin civarındaki nüfuslarıyla dağınık bir halde bulunurlar.
Pehleviler döneminde İran siyaseti ve ekonomisinde etkili oldular. Pehleviler’in yakın ilişki içinde oldukları İsrail’in kuruluşundan sonra
çoğu İsrail’e göç etti. Bugün dil ve kimliklerini büyük oranda kaybetmiş olan İranlı Museviler genellikle Farsça ve Türkçe konuşurlar.
Doğru cevap A şıkkıdır.
2 ) Aşağıdakilerden hangisi 1937 imzalanan Sadabat Paktı'nın taraflarından biri değildir?
A ) Türkiye
B ) Irak
C ) İran
D ) Afganistan
E ) Suriye
Çözüm : 1934 yılında Şah Rıza, modernleşme çabalarını yakından takip ettiği Atatürk’ün konuğu olarak Türkiye’ye dostluk ziyareti
gerçekleştirdi. Bu sürecin bir devamı olarak da 1937’de,
Irak ve Afganistan’ın da katılımıyla Sadabat Paktı imzalandı. Bu antlaşma bölgede barışın sağlanmasında önemli bir etkiye sahip oldu.
Doğru cevap E'dir.
Doğru cevap E şıkkıdır.
3 ) Bölgesel ittifakları öngören ve daha sonra CENTO (1959) adını alan anlaşma aşağıdakilerden hangisidir?
A ) Sadabat Paktı
B ) İran Paktı
C ) Bağdat Paktı
D ) Tahran Paktı
E ) Ankara Paktı
Çözüm : Bölgesel ittifakları öngören ve daha sonra CENTO (1959) adını alacak olan Bağdat Paktı 1955’te İngiltere, Türkiye, İran, Irak
ve Pakistan’ın katılımıyla kuruldu. Buna göre doğru cevap C'dir.
Doğru cevap C şıkkıdır.
4 ) Peştun'lar Aşağıdakilerden hangi İran Kökenli (İrani) topluluklardan biridir?
A ) Talışlar
B ) Farslar
C ) Afganlar
D ) Tatlar
E ) Gilekler
Çözüm : Afganlar veya Peştunlar: Afganlar kendilerine Peştun demektedir.
Doğru cevap C şıkkıdır.
5 ) İran'ın başkenti neresidir?
A ) Bağdat
B ) Bakü
C ) Erivan
D ) Tahran
E ) Kabil
Çözüm : Doğru cevap D'dir.
Doğru cevap D şıkkıdır.
6 ) İran'ın nüfusunun büyük çoğunluğu hangi mezhebe mensuptur.
A ) Sünni
B ) Harici
C ) Şii
D ) Hanefi
E ) Şafii
Çözüm : Doğru cevap C'dir.
Doğru cevap C şıkkıdır.
7 ) İran'ın Gilan bölgesinde yaşayan İran kökenli topluluk hangisidir?
A ) Tatlar
B ) Gilekler
C ) Mazenderaniler
D ) Talışlar
E ) Lekler
Çözüm : Doğru cevap B'dir.
Doğru cevap B şıkkıdır.
8 ) Aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A ) İran'ın güneyinde Türkiye ve Irak yer alır
B ) İran'ın doğusunda Pakistan ve Afganistan yer alır
C ) İran'ın kuzeyinde Basra Körfezi yer alır
D ) İran'ın batısında Azerbaycan ve Ermenistan yer alır
E ) İran'ın batısında Umman Denizi yer alır
Çözüm : Resmi dili Farsça olan ülkenin başkenti Tahran olup, kuzeyinde Azerbaycan, Ermenistan, Hazar Denizi ve Türkmenistan;
batısında Irak ve Türkiye; doğusunda Pakistan ve Afganistan; güneyinde ise Basra Körfezi ve Umman Denizi yer alır
Doğru cevap B şıkkıdır.
9)
I. Yahudiler Pehleviler döneminde İran siyaseti ve ekonomisinde etkili olmuştur
II. Romlar gezgin ve kapalı bir sosyal düzene sahip olup aralarında dil birliği yoktur
III. Beluciler Pehleviler döneminde zaman zaman sürgün edilmiştir
Yukarıdaki İran'da yaşayan etnik topluluklarla ilgili ifadelerden hangisi/hangileri doğrudur?
A ) Yalnız I
B ) Yalnız II
C ) Yalnız III
D ) I ve III
E ) I, II, III
Çözüm : Beluciler: Bir milyondan fazla nüfuslarıyla Beluciler, ülkenin güneydoğusunda Pakistan ve Afganistan’a komşu Belucistan ve
Sistan bölgelerinde yaşarlar. Büyük ekseriyetle Hanefi olan Beluciler İrani dillerden Beluçça’yı konuşur. Bu gurup ayrıca Pakistan,
Afganistan ve Türkmenistan’da da yaşamaktadır. Kaçakçılık
ve uyuşturucu ticareti sayesinde suç oranı yüksek olan Beluciler, sahip oldukları
aşiret yapısıyla azgelişmiş bir topluluktur. Pehleviler döneminde zaman zaman
sürgün edildiler.
Yahudiler: Varlıkları Hıristiyanlık öncesine, Persler zamanına kadar gider. 30
bin civarındaki nüfuslarıyla dağınık bir halde bulunurlar. Pehleviler döneminde
İran siyaseti ve ekonomisinde etkili oldular.
Çingeneler (Romlar)’in bir kısmı Farslaşmıştır. Gezgin ve kapalı
bir sosyal düzene sahip olup aralarında dil birliği yoktur.
Doğru cevap E şıkkıdır.
10 ) 1555'te imzalanan hangi anlaşma ile Osmanlı Devleti’nin Irak-ı Arab’taki egemenliği kabul edilmiştir?
A ) Gülistan Antlaşması
B ) Sadabat Paktı
C ) Amasya Antlaşması
D ) Kasrışirin Antlaşması
E ) Türkmençay Antlaşması
Çözüm : 1555 Amasya Antlaşmasıyla Osmanlı Devleti’nin Irak-ı Arab’taki egemenliği kabul edildi. Safeviler, (Büyük) Şah Abbas I
(1588-1629) döneminde en parlak dönemini yaşadı.
Doğru cevap C şıkkıdır.
8
TAR310U-MODERN ORTADOĞU TARİHİ
Ünite 8: Ortadoğu ve Petrol
Petrolün Kısa Tarihi
sonrası Irak’taki bütün petrol bölgeleri İngiliz işgaline
uğradı.
2011 yılı istatistiklerine göre, dünyadaki ham petrol
rezervlerinin yaklaşık yarısının Ortadoğu coğrafyasında,
geri kalanının da ABD, Güney Amerika ve Kuzey
Denizi’nde bulunduğu ifade edilmektedir. Milyonlarca
yılda oluşan petrol, çok koyu renkli, kendine has keskin
kokusu olan doğal mineral yağ özelliğine sahiptir.
İngiltere için önemli olan, zengin petrol yataklarının
bulunduğu Musul ve Kerkük’ün ne pahasına olursa olsun
elde tutulması ve İngiltere mandası altındaki Irak’ta
kalmasıydı.
Ortaçağ savaşlarında Rum ateşiyle birlikte önemli bir
mühimmat haline gelen petrol, modern çağlarda bu defa
savaşlara sebep olan bir meta haline gelecektir. Modern
çağlardaki petrol, yeraltından insan ve teknoloji
marifetiyle çıkarılan bir metadır. ABD ve Avrupa, 19.
yüzyılın petrol üreticileri olarak ortaya çıkmışlar ve kendi
petrol endüstrilerini kurmuşlardır.
Günümüzde petrol, sadece yakıt olarak değil, tarım, tıp,
sağlık plastik maddeler ile sentetik elyaf ve kauçukların
üretimi gibi çok çeşitli alanlarda kullanılmaktadır.
Osmanlı Coğrafyasında Petrol
14. yüzyılda ünlü Arap seyyahı İbn-i Batuta ve 17.
yüzyılda da Osmanlı seyyahı Evliya Çelebi, Musul ve
Kerkük civarlarındaki petrolün “gökyüzüne çıkan ateş”
şeklindeki varlığını ve ilkel usullerle kullanıldığını haber
vermişlerdir. 1870 ve 1880’li yıllarda Van, Musul ve
Kerkük taraflarında küçük çaplı petrol işletme imtiyazları
verilmeye ve ayrıca petrol numuneleri tahlil edilmeye
başlandı.
Osmanlı Arap vilayetlerindeki petrolün varlığından
haberdar olan Batılı seyyah ve araştırmacılar, “arkeolojik,
bilimsel, coğrafi araştırma ve misyonerlik” görüntüsü
altında, Bağdat ve Musul’daki petrol alanlarını keşfetmeye
ve ülkelerine bununla ilgili raporlar hazırlamaya
başlamışlardı. Bağdat Demiryolunun zengin petrol
kuyularına doğu yaklaşması ise, buradaki petrolün ve
Bağdat Demiryolunun önemini daha da arttırmaktaydı.
II. Abdülhamid ve Petrol
Bölgede büyük miktarda petrol bulunduğuna dair haberler
üzerine, Alman, İngiliz, Fransız, Belçika, Hollanda ve
Osmanlı uyruklu bazı şahıs ve şirketler, II.
Abdülhamid’den petrol imtiyazı için yoğun taleplerde
bulunuyorlardı. II. Abdülhamid, yürütülen örtülü arama
faaliyetlerini yakından takip ediyordu. Petrol araştırmasını
yaptıran Agop Paşa’nın teklifiyle de, devlet hazinesine ait
olan petrol gelirlerini ve işletme imtiyazını kendi özel
hazinesine transfer etti
II. Meşrutiyet Döneminde Osmanlı Petrolleri
II. Meşrutiyet ilan edildikten sonra, 8 Eylül 1908’de
Meşrutiyet hükümetinin aldığı bir kararla, Hazine-i
Hassa’ya ait olan emlâkin devlet hazinesine devri
kararlaştırıldı.
1910’lu yıllarda Suriye ve Kudüs petrollerinin işletme
imtiyazları, önce Osmanlı vatandaşlarına bilahare de
onlardan İngiliz ve Amerikalılara devredilmekteydi. Savaş
Ortadoğu’da Petrol
Günümüzde petrol ve Ortadoğu kelimeleri çoğu zaman
birbirinin yerine kullanılmaktadır. Eğer Ortadoğu, bu
kadar petrole sahip olmasaydı, global jeopolitik
gelişmelerde kilit bir nokta haline gelemezdi.
Osmanlı Devleti’nin birer vilayeti olan memleketler,
sömürgeci devletlerin mandası altında birer devlet haline
getirilmişlerdi. Amerikan sermayeli Arap-Amerikan Petrol
şirketi (ARAMCO) ise, Suudi Arabistan’ın zengin
petrollerini işleterek, zamanla dünyanın en büyük petrol
şirketlerinden biri haline geldi.
Petrol açısından dünya rezervlerinin yaklaşık yarısına
sahip olan Ortadoğu’nun petrol sahaları genel olarak üç
bölgede toplanmıştır:
•
•
•
Basra körfezi,
Kızıldeniz akabe yarığı,
Kuzeydoğu Afrika.
Dünya toplam petrol üretiminin yaklaşık %33’ü Ortadoğu
ülkeleri tarafından sağlanmaktadır. Dünya petrol
tüketiminde ABD tek başına dünya petrolünün dörtte
birini; Avrupa Birliği beşte birini; her ikisi ise %44 ile
neredeyse yarısını tüketmektedir.
Ortadoğu Petrolünün Stratejik, Ekonomik ve Siyasi
Etkileri
Dünya ana karasının merkezinde yer alan Ortadoğu,
çevresinde bulunan denizler sayesinde okyanuslara ve
diğer kıtalara ulaşım sağlama konusunda son derece
önemli bir yere sahiptir. Günümüzde petrol, dünya
ticaretine en fazla konu olan emtia durumundadır.
Ortadoğu’da modern sondaj tekniğiyle petrol ilk kez, 1908
yılında, İngiliz nüfuzu altındaki İran’da, İngiliz
sermayedar D’Arcy tarafından çıkarıldı.
Çokuluslu Petrol Şirketleri ve Ortadoğu Petrolü
Dünyadaki büyük çok uluslu petrol şirketleri şunlardır:
•
•
•
•
•
•
•
Exxon,
Shell,
BP,
Gulf,
Texaco,
Chevron,
Mobil.
Petrolün Siyaseti: OPEC’in Kurulması
Ortadoğu’nun petrol üreticisi ülkelerinin, gelişmiş
ülkelerin ve dünya endüstrisinin kontrolü altında kalmaları
petrol konusunda önemli bir teşkilatın ortaya çıkmasını da
sağladı. Suudi Arabistan, Irak, İran, Kuveyt ve Venezuela
gibi kilit üretici ülkeler, 1960’ta Petrol ihraç Eden Ülkeler
Teşkilatı OPEC’i kurdular.
Dünyadaki petrol fiyatlarını etkileyen gelişmeler
sonucunda İran, Irak ve Suudi Arabistan, 1971’deki
Tahran Antlaşması’yla beş yıl için petrol fiyatlarını
belirleme konusunda anlaştılar.
1973 petrol kriziyle ortaya çıkan petrol zenginlerinin
paraları ise, batı bankalarına yatırılmaktaydı. Böylece
petrol zengini Ortadoğu ülkeleri, dünya bankacılık
sisteminde de etkili olmaya başladı. 1979’daki İran
devrimi sonrasında ülke petrol üretiminin durdurulmasıyla
fiyatlar bir kez daha fırlayarak 1980 başında 43 dolara
kadar çıktı. Bundan sonra Petrol fiyatlar Rotterdam gibi
spot borsalarda belirlenmeye başlandı.
ABD ve Petrol
Ortadoğu petrolüne gittikçe bağımlı hale gelen ABD, fiyat
artışlarından etkilenen ülkeler arasında yer almaktadır. Bu
yüzdendir ki ABD, olağanüstü durumlarda kendisine
birkaç yıl yetecek kadar büyük miktardaki petrolü
“stratejik rezerv” olarak muhafaza etmektedir. 2000’li
yıllarda dünya petrol fiyatları yeniden yükselmeye başladı.
Petrol Ülkelerinin Sosyo-Ekonomik Yapıları
Bu yükseliş, Ortadoğu’nun petrol üreten ülkelerini
doğrudan etkiledi ve kazançlarını kat kat arttırdı. Büyük
petrol geliri, ekonomik ve sosyal değişimi de beraberinde
getirmiştir. Kent hayatı hızla değişmeye başlamış, lüks ve
israfa varan modern hayat etkisini göstermiştir. Dünya
ekonomik sistemi içerisinde stratejik enerji kaynağı olan
petrol, gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler için büyük
önem taşımaktadır.
Ortadoğu’da Petrol Taşımacılığı ve Tıkanma Noktaları
Günlük on milyonlarca varil ham petrol tankerler
vasıtasıyla yani denizyoluyla taşınmaktadır. Ortadoğu
petrolünü, dünya pazarlarına daha kolay ve risksiz bir
şekilde nakletmek üzere, özellikle;
•
•
•
Akdeniz,
Kızıldeniz ve
Basra Körfezi’ne ulaşan çok sayıda boru hattı
yapılmıştır.
Basra Körfezi, dünya petrol taşımacılığı açısından kilit bir
role sahiptir. Ortadoğu merkezli petrol taşımacılığında
hassas olan stratejik üç tıkanma noktası şöyle sıralanabilir:
•
•
Ortadoğu merkezli petrol taşımacılığında hassas
olan bölgeler içinde, Basra Körfezi’nin çıkışını
kontrol eden stratejik mevkideki Hürmüz Boğazı
ilk sırada gelmektedir. Basra Körfezi çıkışlı
petrolün ilk tıkanma noktası burasıdır. Oldukça
dar olan Hürmüz Boğazı’nın bir tarafı Birleşik
Arap Emirlikleri toprakları iken, diğer tarafı da
İran topraklarıdır.
Ortadoğu petrol sevkiyatının bir diğer tıkanma
noktası, Arabistan yarımadasının güneyinde
•
Yemen ile Cibuti arasında olan ve KızıldenizBasra
Körfezi
bağlantısını
sağlayan
Bâbülmendeb Boğazı’dır.
Akdeniz’e ulaşan hattaki üçüncü ve sonuncu
tıkanma noktası ise 1869’da açılan Süveyş Kanalı
ve çevresidir.
Ülkelere Göre Ortadoğu Petrolü
Irak Petrolü
İngilizler tarafından 1912’de kurulmuş olan Türk Petrol
Şirketi’nin adı, İngiliz idaresi döneminde (1918-1932),
Irak Petrol şirketine çevrildi. Irak’ın çeşitli bölgelerinde
petrol üretimine başlandı. 1972’de, hem Sovyetler Birliği
ile bir anlaşma imzalanması hem de Saddam Hüseyin
tarafından Irak petrollerinin millileştirilmesi, yönetimdeki
Baas Partisi’nin popülaritesini yükseltmiş; ABD’li
şirketleri ise öfkelendirmişti. Irak-İran savaşı Irak’ın
gelirlerini büyük ölçüde etkilemiştir. Saddam Hüseyin,
1988’de biten uzun ve yıkıcı savaştan sadece iki yıl sonra
bu kez Kuveyt’i işgale kalkıştı. ki ülke arasında yaşanan
gerilim, 2 Ağustos 1990’da, Kuveyt’in işgaliyle
sonuçlandı ve petrol fiyatları aniden yükseldi.
2003 yılında Irak’ı işgal ederek Saddam Hüseyin’i baştan
indirdi. Böylece, Irak’ta yıllarca sürecek olan işgal ve
direniş dönemi başladı. Petrol fiyatları en yüksek
seviyelere yükseldi.
Irak’ın petrol gelirlerinin paylaşımı konusunda son
yıllarda (2012) kuzeydeki Kürt otonom yönetimiyle
yaşanan kriz, ülkenin durumunu biraz daha kötüleştirdi.
merkezi yönetimin karşı çıktığı kuzeyin petrol satışı
konusu, Irak’ın bölünme ve ayrışmasını biraz daha
körükledi.
İran Petrolü
OPEC’in kurucu üyelerinden olan İran, dünyanın en
büyük petrol üreten ve ihraç eden ülkelerinden birisidir.
1907 yılında yapılan anlaşmayla İran’ın kuzeyi Rus
nüfuzuna, güneyi ise İngiliz nüfuzuna girmiştir. Musaddık
iktidarında millileştirilen petrol üretimi ve satışı,
Musaddık’ın devrilmesinden sonra yabancılardan oluşan
bir komisyonun kontrolüne bıraktı.
Ülkede, petrolü önemli şehirlere ve yurtdışına, Basra
Körfezi ile Bağdat’a ulaştıran petrol ve doğalgaz boru
hatları vardır. Global petrol jeopolitiğinde baş aktörlerden
biri olan İran, bu konumunu gelecekte de sürdürecektir.
Suudi Arabistan Petrolü
Suudi Arabistan Krallığı, OPEC’in kurucu üyelerinden
biridir. Suudi petrolünün işletilmesinde, ABD’li şirketler
başrolde olmuştur. S. Arabistan 1973 Ekim Savaşı’nda
İsrail’i destekleyen ülkelere karşı başlatılan petrol
boykotunun liderliğini yaptı. Bu, ülkeye büyük kazançlar
da sağladı.
Suudi Arabistan 2011 yılı verilerine göre, dünya ham
petrol rezervlerinin %16’sına; dünya petrol üretiminin ise
%13’üne sahiptir. Suudi Arabistan ekonomisi, çok büyük
oranda petrol sektörünün hakimiyeti altındadır. Hem
hükümet gelirlerinin hem de ihracat gelirlerinin çok büyük
bir kısmı petrolden sağlanmaktadır. Petrolün getirdiği güç
ve zenginlik, aynı zamanda potansiyel bir zayıflık kaynağı
da olabilmektedir.
Petrol Devi Küçük Bir Ülke: Kuveyt
Diğer Körfez ülkeleri gibi, Kuveyt’i de İngiliz
emperyalizmi, petrol imtiyaz anlaşmaları ve II. Dünya
Savaşı’ndan sonraki büyük petrol gelirleri ayakta
tutmuştur. Kuveyt’in ekonomisinin petrole aşırı
bağımlılığı ciddi bir zafiyet oluşturmaktadır.
Birleşik Arap Emirlikleri (BAE)
Körfez’deki yedi emirliğin bir federasyon çatısı altında
birleşmesinden oluşan Birleşik Arap Emirlikleri (BAE),
bağımsızlıklarını kazandıkları 1971’e kadar İngiliz
vesayeti altında kaldı. 2011 yılı verilerine göre, dünya
ham petrol rezervlerinin %6’sı BAE’de bulunuyor.
BAE’nin petrol ihracatı, büyük oranda Basra Körfezi’nin
güneyindeki Hürmüz Boğazı vasıtasıyla yapılmaktadır.
Katar Petrolü ve Doğal Gazı
19. yüzyıldan beri Osmanlı Devleti’ne bağlı es-Sani
ailesinin yönetimi altında olan Katar 1916 yılında İngiliz
işgaline uğramış ve 1971’de bağımsız olmuştur. Katar,
sahip olduğu %6’lık rezerviyle dünyanın en önemli
doğalgaz üreticileri arasına girmiştir.
Kuzey Afrika Ülkelerinde Petrol
OPEC üyesi olan Cezayir’de petrol ilk kez 1956 yılında
çıkarıldı. Cezayir, dünyanın üçüncü büyük doğalgaz
ihracatçısı ülke konumundadır. Dünya petrol rezervlerinin
%2,9’u (2011) bu ülkede bulunmaktadır. Oluşturulan
dağıtım şebekesi sayesinde, Libya’da üretilen petrol büyük
oranda Batı Avrupa’ya sevk edilmektedir.
OPEC üyesi olan Mısır’da petrol, İngiliz işgali
döneminde, 1913’te, Süveyş Körfezi’nin her iki yakasında
çıkarılmaya başlandı. Ancak Mısır, 1974 yılından itibaren
petrol üreticisi ülke haline gelebilmiştir.
Ortadoğu ve Petrol
PETROLÜN KISA TARİHİ
2011 yılı istatistiklerine göre, dünyadaki ham petrol rezervlerinin yaklaşık yarısının Ortadoğu coğrafyasında, geri kalanının da ABD, Güney Amerika ve Kuzey
Denizi’nde bulunduğu ifade edilmektedir. Bu rakamlar Ortadoğu ile petrolün
ne kadar iç içe girmiş kavramlar olduğunu göstermektedir. Petrol, 19. yüzyılın
ikinci yarısı ile 20. yüzyıldaki Avrupa sömürgeciliğinin temel itici güçlerinden ve
Ortadoğu’da meydana gelen çatışmaların temel sebeplerinden biridir. Petrol aynı
zamanda büyük miktarda keşfedildiği Arap vilayetlerini elinde tutan Osmanlı
Devleti’nin yıkılmasında da önemli bir rol oynamıştır. Osmanlı Devleti’nin yıkılışından günümüze kadar geçen süreç ise, Ortadoğu’da petrol ile uluslar arası
siyasetin birbirinden ayrılmaz parçalar olduğunu göstermiştir.
Milyonlarca yılda oluşan petrol, çok koyu renkli, kendine has keskin kokusu
olan doğal mineral yağ özelliğine sahiptir. İnsanoğlunun petrole dair ilgi ve bilgisi, eskiçağlara kadar gider. Örneğin, her üç semavi kitaba da konu olan Nuh’un
gemisi, suya dayanıklılığını arttırmak için petrolün bir çeşidi olan ve Lût Gölü
(Zift Gölü) kenarından toplanan zift ile sıvanmıştı. Yine, eskiçağlardaki Mezopotamya (Irak) halkları, petrolü binalarında harç ve gemileri kalafatlamakta da zifti
kullanmışlardır. Günlük hayatta kullanımı olan bu madenden, tıbbi alanda da yararlanılmıştır. Romalı Pilinius ziftin, romatizmalar, kanamalar, yaralar, öksürük
ve diş ağrıları için tedavi edici olduğunu kaydetmiştir. Bütün bu bilgiler, özellikle
Mezopotamya halklarının petrolü eski zamanlardan beri bildiğini ve günlük hayatlarında da yaygın bir şekilde kullandığını göstermektedir. Petrol ve ateşi, bazı
toplumların dini hayatında da etkisini göstermiştir. Kökeni anlaşılamadığı için
neft ateşi, İran’da Zerdüştler (Mecusiler) tarafından kutsal kabul edilmiş ve adına
tapınaklar (ateşgede) yapılmıştır. Petrol üretimi ve kullanımı Ortaçağ Arap dünyasında yaygındı. Nitekim Arap yazarlar, sızıntı halinde kendiliğinden yüzeye çıkan
petrolü eserlerine konu etmişlerdir. Ortaçağ savaşlarında Rum ateşiyle birlikte
önemli bir mühimmat haline gelen petrol, modern çağlarda bu defa savaşlara sebep olan bir meta haline gelecektir.
Modern çağlardaki petrol, yeraltından insan ve teknoloji marifetiyle çıkarılan
bir metadır. 18. yüzyıldan itibaren Rusya ve Alsace’ta petrol damıtıldığı halde, bilinen anlamda yer altından ilk petrol sondajı, 27 Ağustos 1859’da Albay Drake tarafından Pensilvanya Titusville’de yapıldı. 1854 yılında gazyağı lambasının icat edilmesi, petrol talebini büyük ölçüde arttırmıştı. Bu gelişmelerin bir sonucu olarak
Petrol ve Neft: Ortaçağ
Latincesi’nde petroleum
olarak geçen kelime, Klasik
Latince’deki petra (taş) ve
oleum (yağ) sözcüklerinin
birleşmesiyle oluşup “taş yağı”
anlamına gelmektedir. Bir
çeşit sıvı petrol olan bitüm
sözcüğünün eski dillerdeki
karşılığı olan “nafta/neft” ise,
Farsça veya Akadca kökenli bir
kelimedir.
202
Modern Ortadoğu Tarihi
da ABD ve Avrupa, 19. yüzyılın petrol üreticileri olarak ortaya çıkmışlar ve kendi
petrol endüstrilerini kurmuşlardır. Böylece, “kara altın”a hücum da başlamış oldu.
Petrol ile ilgili bundan sonraki önemli safhalar şöyledir: 1860-1885 gazyağı
dönemi: bu dönemde petrol, sadece gazyağı olarak ve aydınlatmada kullanıldı.
1885-1900 dönemi: petrol yağları, sanayide ve evlerde yağlama yağı olarak kullanıldı. 1900-1914 benzin dönemi: bu dönemde otomobil üretimi ve kullanımı
yaygınlaştığından yeni petrol yatakları bulunarak işletilmeye başlandı. 1914-1930
Dönemi: sürekli damıtmanın, ısıl krakingin ortaya çıktığı ve fuel-oillerin kullanılmaya başlandığı dönemdir. 1930 sonrası dönem: petrol ürünlerinin kalitesini
yükselten çeşitli yöntemlerin yerleştiği ve modern arıtma ve petrokimya tekniklerinin geliştiği dönemdir. Günümüzde petrol, sadece yakıt olarak değil, tarım
(gübre), tıp (ilaç yapımı), sağlık (deterjanlar), plastik maddeler ile sentetik elyaf ve
kauçukların üretimi gibi çok çeşitli alanlarda kullanılmaktadır.
OSMANLI COĞRAFYASINDA PETROL
14. yüzyılda ünlü Arap seyyahı İbn-i Batuta ve 17. yüzyılda da Osmanlı seyyahı
Evliya Çelebi, Musul ve Kerkük civarlarındaki petrolün “gökyüzüne çıkan ateş”
şeklindeki varlığını ve ilkel usullerle kullanıldığını haber vermişlerdir. Petrol bu
dönemde de kendiliğinden yeryüzüne çıkıp alevler içinde yandığından, insanların gizem ve tabiatüstü güç atfettiği bir maden durumundaydı. Osmanlı Sultanı
IV. Murad 1640 tarihli bir fermanla, Kerkük yakınlarındaki Baba Gurgur’da bulunan petrol sahasını şehrin ileri gelen Türkmen ailelerinden Neftçizadeler’e vermişti. Bu ferman, muhtemelen tarihte verilen ilk petrol işletme imtiyazıdır. Aile,
tapulu neft kuyularını Osmanlı dönemi boyunca dönemin usulleriyle işletmeyi
sürdürmüştür Petrol, kendiliğinden yeryüzüne çıkmakta, havuz ya da kaplarda
biriktirilerek, yani ilkel yöntemlerle üretilmekteydi. Petrolün işletilmesi ise, vergi
karşılığında kişilere verilmekte (iltizam) bazen de devlet memurları tarafından
(emaneten) işletilerek elde edilen ürünler satılmaktaydı. Yakıt olarak değeri henüz
ortaya çıkmayan bu maden, gemicilik, inşaat ve tıp (ilaç) alanlarında ve ayrıca yemek pişirme ve aydınlatmada kullanılıyordu. Kullanım alanlarının bu denli geniş
olmasından dolayıdır ki, Arap ülkelerinin fethedildiği Yavuz (1512-1520) ve Kanuni (1520-1566) dönemlerinde hazırlanan eyalet ve sancak kanunnamelerinde,
neft ile ilgili düzenlemelere rastlanmaktadır.
Petrolün bir maden olarak değeri giderek daha fazla anlaşılmış ve kullanımı
da artmaya başlamıştır. Nitekim, Osmanlı Devleti’nin hazırladığı 1868 ve 1886
tarihli Maâdin (Madenler) Nizamnameleri’nde, neft ile ilgili düzenlemeler bulunmaktadır. 1870 ve 1880’li yıllarda Van, Musul ve Kerkük taraflarında küçük çaplı
petrol işletme imtiyazları verilmeye ve ayrıca petrol numuneleri tahlil edilmeye
başlandı. Petrol, Hazine-i Hassa Nezareti tarafından yıllık bir bedelle ihale edilir
ya da kiraya verilirdi. Elde edilen petrol, 11 İstanbul okkası hacmindeki teneke
kutular içinde satılırdı.
19. yüzyılın sonlarına doğru endüstride genişçe kullanılmaya başlanmasıyla
Dünya ekonomi ve siyaseti için büyük önem kazanmaya başlayan petrolün Arap
topraklarında çok miktarda bulunduğunun anlaşılması, sömürgeci batılı devletlerin dikkatlerini biraz daha fazla Orta Doğu (o tarihlerde Yakındoğu) petrolleri
üzerine çekmelerine sebep olmuştur. Osmanlı Arap vilayetlerindeki petrolün varlığından haberdar olan Batılı seyyah ve araştırmacılar, “arkeolojik, bilimsel, coğrafi
araştırma ve misyonerlik” görüntüsü altında, Bağdat ve Musul’daki petrol alanlarını
keşfetmeye ve ülkelerine bununla ilgili raporlar hazırlamaya başlamışlardı. Bu sü-
203
8. Ünite - Ortadoğu ve Petrol
reçte, Rich, Porter, Chesney, Lynch, Ainswarth, Rawlinson, Layard, Loftus, Safad,
Merschmid, Koldaway, Budge, Rassam, Botta, Tiehlmann, Morgan, Stahl, Maunsell, Oppenheim, Groskopf, Jacquerez, Tassart ve Rouzaud gibi İngiliz, Alman ve
Fransız gezgin-araştırmacı, mühendis ve konsolosların kendi ülkelerine de sundukları raporları, Bağdat, Musul ve Kerkük’ün petrol potansiyeli ile ilgili önemli
bilgiler içeriyordu. Bu raporlar, imparatorluk başkentinde de inceleniyordu. Bağdat
Demiryolu’nun zengin petrol kuyularına doğru yaklaşması ise, buradaki petrolün
ve Bağdat Demiryolu’nun önemini daha da arttırmaktaydı.
Resim 8.1
Osmanlı Musul
vilayetindeki bazı
madenleri gösteren
harita
Kaynak: BOA,
HH.THR., nr.
233/47
Bağdat Demiryolu bağlamında Ortadoğu petrolü üzerindeki Avrupa rekabeti için
bkz. Edward Mead Earle, Bağdat Demir ve Petrol Yolu Savaşı (1903-1923), Örgün
Yayınları, İstanbul 2003.
II. Abdülhamid ve Petrol
1888 yılında Hazine-i Hassa Nazırı Agop Paşa’nın Musul-Kerkük bölgesinde yaptırdığı geniş çaplı araştırmanın sonunda, buralardaki maden ve petrol yatakları
hakkında ayrıntılı bir rapor hazırlanmıştır. Bölgede büyük miktarda petrol bulunduğuna dair haberler üzerine, Alman, İngiliz, Fransız, Belçika, Hollanda ve Osmanlı uyruklu bazı şahıs ve şirketler, II. Abdülhamid’den petrol imtiyazı için yoğun
taleplerde bulunuyorlardı. Bölgedeki petrolün stratejik değerinin farkında olan ve
204
Modern Ortadoğu Tarihi
bu kaynakların yabancıların eline geçmesini istemeyen padişah, söz konusu talepleri geri çevirmiştir. Bölgede yürütülen arkeolojik ve bilimsel çalışmaların aslında
petrol aramaya dönük gizli tetkikler olduğunun farkına varan II. Abdülhamid, yürütülen örtülü arama faaliyetlerini yakından takip ediyordu. Petrol araştırmasını
yaptıran Agop Paşa’nın teklifiyle de, devlet hazinesine ait olan petrol gelirlerini ve
işletme imtiyazını kendi özel hazinesine (Hazine-i Hassa) transfer etti ve ayrıca,
Bağdat ve Musul Vilayetleri’nde petrol bulunan birçok bölgeyi de padişah arazisi
(arazi-i seniyye)’ne dahil ederek 1889-1902 yılları arasındaki resmi işlemler ile muhafaza altına aldı.
Petrol arazilerinin ve bunların işletilmelerinin padişaha ait olduğunun vurgulanmasında; önemli siyasi, stratejik ve ekonomik hususiyetleri olan Bağdat Demiryolu
imtiyazının Almanlar’a verilmesi mühim bir nedendi. Zira, Demiryolunun inşasını
gerçekleştirmek üzere kurulan Anadolu Demiryolu Şirketi’ne 1888 yılında ilk imtiyaz verilmek suretiyle, Almanlar’a madencilik alanında bazı ayrıcalıklar da verilmişti. Bu imtiyaz ile Almanlar, Musul ve Bağdat havalisinde petrol ve diğer madenleri arayabilecekti. Irak petrollerinin uluslararası nazik bir mesele haline gelmesinin
ilk adımı da buydu. Almanlar, bölgedeki araştırmalarını daha da yoğunlaştırdı. İşte
padişah, petrol bölgeleri ve işletmelerinin kendisine ait olduğunu vurgulamak suretiyle, dost olarak görülen Almanlar’a karşı bu konuda bir mesaj veriyordu. Aynı
mesaj, 1902 tarihli ferman ile bir kez daha verildi. Zira, bu tarihte, Bağdat Demiryolu imtiyazı yine Almanlar’a verilmişti. Almanlar, demiryolu hattının her iki yakasındaki 20’şer km.lik şeritler boyunca maden araması ve işletmesi yapabilecekti.
Almanlar’a da güvenemeyen Padişah, daha önce yaptığı gibi, bu imtiyaza rağmen
petrol yataklarının kendi uhdesinde olduğunu bir kez daha vurgulama ihtiyacı hissetmişti. Almanlar’ın I. Dünya Savaşı arifesinde Irak petrolleri konusunda, en büyük rakipleri İngilizler’le bile sıkı bir işbirliğine gitmesi, padişahın bu konuda ne
kadar isabetli bir siyaset uyguladığını göstermektedir.
II. Abdülhamit’in Irak petrolleri konusundaki temel politikası neydi?
1
II. Abdülhamit döneminde Bağdat ve Musul petrolleriyle ilgili gelişmeler için şu kitabı okuyunuz: Arzu T. Terzi, Abdülhamid’in Mirası: Petrol ve Arazi, İstanbul 2009.
II. Meşrutiyet Döneminde Osmanlı Petrolleri
II. Meşrutiyet ilan edildikten sonra, 8 Eylül 1908’de Meşrutiyet hükümetinin aldığı
bir kararla, Hazine-i Hassa’ya ait olan emlâkin devlet hazinesine devri kararlaştırıldı. II. Abdülhamit’in 31 Mart olayından sonra tahttan indirilmesiyle, 27 Nisan
1909 tarihli Mehmed Reşad iradesi ile de, padişahın şahsi mülkü olan petrol bölgelerinin söz konusu statüleri kaldırılarak Maliye hazinesine devredildi yani devlet
mülkü haline getirildi. Bu ise, petrol bölgeleri üzerindeki Avrupalı rekabetinin, II.
Abdülhamid dönemine göre daha da yoğunlaşmasına neden oldu. 1909 yılında İngiliz ve Amerikalı girişimcilerin petrol işletme imtiyazı talepleri neticesiz kalınca,
1910’lu yıllarda Suriye ve Kudüs petrollerinin işletme imtiyazları, önce Osmanlı
vatandaşlarına bilahare de onlardan İngiliz ve Amerikalılara devredilmekteydi.
1912’ye kadar Mezopotamya topraklarında petrol imtiyazı peşinde koşan, Alman Deutsche Bank (Anadolu-Bağdat Demiryolu Şirketi), İngiliz D’Arcy Grubu,
Royal Dutch-Anglo Saxon Oil Company (Shell) ve Amerikan Chester grubu olmak
üzere dört grup vardı. Bu nedenle 1909-1914 dönemi; yukarıda belirtilen gruplar
8. Ünite - Ortadoğu ve Petrol
arasında, petrol bölgelerinin imtiyazlarını ele geçirmek için yoğun mücadele ve rekabetin olduğu ve aynı zamanda Osmanlı yetkilileriyle sıkı müzakerelerin yapıldığı
bir süreci ifade etmektedir. Osmanlı hükümeti (Bâbıâlî) ise bu ortamda, başta İngilizler olmak üzere batılı devletlerin siyasî baskılarına maruz kaldı. Ancak, Osmanlı
Devleti’nin çeşitli iç ve dış gailelerle uğraştığı bir dönemde İngiltere ve Almanya,
ABD’yi (Chester Gurubu) de bölgeden uzaklaştırabilmek için, ortak çıkar ilkesiyle hareket ederek sonunda anlaşma yoluna gitmişti. Nitekim, İngilizler’in 1910’da
kendi sermayeleriyle ve petrol için sermaye aktarımı amacıyla kurdukları Türk
Milli Bankası, 1912’de Deutsche Bank ve Royal-Dutch Shell şirketleri ile işbirliğine girerek Türk Petrol Kumpanyası’nı (Turkish Petroleum Company) kurmuşlardı.
Mezopotamya petrollerini işletmek üzere kurulan bu şirketin kurulmasına aracılık
eden ünlü Gülbenkyan da, hissedarlardan biriydi ve petrol imtiyazı elde etme mücadelesinde özellikle İngilizler’e önemli ölçüde aracılık etmişti. Şirket, 1913 yılında,
Anadolu ve Bağdat Demiryolu Kumpanyaları ile Deutsche Bank’ın, Osmanlı Devleti’ndeki petrolün üretimi, rafinesi vs. üzerinde daha önce elde edilen bütün hak
ve menfaatlerini kendi üzerine aldı. Mart 1914’te, Turkish Petroleum Company’nin
hisselerinin % 50’si, İran’da faaliyet göstermekte olan bir diğer İngiliz (D’Arcy) petrol
şirketi olan APOC (Anglo-Persian Oil Company)’a devredildi.
I. Dünya Savaşı yaklaştıkça, söz konusu gruplar ve devletler arasındaki petrolden pay kapma yarışı ve bu amaç için Osmanlı hükümetine uygulanan baskı daha
da yoğunlaştı. Bu dönemde Avrupalılar’ın, petrol kaynakları üzerinde “monopol”
oluşturmak için izledikleri alternatif yollardan biri de, ilgili devletler ile kollektif
müzakerelere girişmekti. Öte yandan, yine 1914 yılı içerisinde İngiliz tebaasından
olup, Hint Müslümanlarından bazı kimseler, bölgeden toprak satın alma ve petrol
işletme imtiyazı talebinde bulunmuştur.
İngiliz ve Alman sefirleri, Haziran 1914’te Osmanlı hükümetine verdikleri notalarla, Musul ve Bağdat Vilayetleri’nde petrol çıkarma ve işletme imtiyazının Türk
Petrol Şirketi’ne verilmesini istediler. Sadrazam Said Halim Paşa, imtiyaza dair
niyet mektubunu gayriresmi olarak vermekle birlikte, ilgili görüşmeler I. Dünya
Savaşı’nın başlamasıyla yarım kaldı. I. Dünya Savaşı devam ederken, İtilaf devletleri
arasında savaş sonunda Osmanlı Devleti’ni paylaşmayı öngören gizli antlaşmalar
da yapılmıştı. 16 Mayıs 1916’da, İngiltere ile Fransa arasında Sykes-Picot Antlaşması imzalandı. Bu antlaşmaya göre petrol bölgelerinin bulunduğu Arap vilayetleri,
İngiltere ve Fransa arasında gizlice taksim edildi. Petrol bölgelerinin paylaşılması, ABD’yi de büyük bir endişeye sevk etmişti. II. Meşrutiyet döneminde Osmanlı liman, demiryolları ve petrollerini işletme girişiminde bulunan ABD’li Chester,
bu girişimini Cumhuriyet’in ilk yıllarında da tekrarladı ancak sonuç elde edemedi.
ABD bu hedefinden vazgeçmeyecek ve daha sonar ARAMCO gibi dev petrol şirketleri vasıtasıyla Ortadoğu petrolü üzerinde söz sahibi ülkelerden biri olacaktır.
Mezopotamya petrolünün ticarî öneminin farkına varmış olan petrol mühendisi
Calouste Serkis Gülbenkyan daha yirmili yaşlarda iken, 1892 yılında, Orman ve
Maadin Nezareti’ne, petrole dair bir rapor sunmuştu. Babası da gaz tüccarı olduğundan adeta doğuştan petrolcü idi. Marsilya ve İngiltere’nin ünlü King’s College’da
okudu. Bitirme tezi “Yeni Petrol Endüstrisi Teknolojisi” başlığını taşıyordu. Henüz
yirmi iki yaşında iken yazdığı makaleler ile dünyanın önde gelen petrol uzmanlarından biri oldu. 1902’de Londra’ya taşınarak İngiliz vatandaşı oldu. Türk Milli
Bankası’nın kuruluşunda banka direktörlüğüne getirilmişti. 1912’de, Shell ve Deutche Bank’ı da dahil ederek, Londra merkezli Türk Petrol Şirketi’nin kurulmasını
sağladı. Savaş sonrasında, yenilen Almanlar’ın payının Fransızlara devredilmesini
205
206
Modern Ortadoğu Tarihi
sağladı. 1919’da şirket hisselerinin % 5’ine sahip oldu. Bu ve petrol pazarlıklarında
aldığı komisyonlardan dolayı kendisine, “Bay yüzde beş” denilmeye başlandı.
Chester Projesi ve sömürgeci devletlerin Irak petrolleri üzerindeki rekabeti için şu
kitabı okuyunuz: Bilmez Bülent Can, Demiryolundan Petrole Chester Projesi (19081923), İstanbul 2000.
Chester Projesi: Amiral
Chester’ın, demiryolu, limanlar
ve madenler konusunda
imtiyazlar elde etmek için
İstanbul’da bulunduğu 1908
yılında, Amerikalılar’ın
Irak petrollerinden imtiyaz
sağlama konusundaki
çabaları daha da artmıştı.
Amerikan başkanı Roosevelt’in
de destek verdiği Chester,
liman ve demiryolu inşaatı
konusunda bir dizi anlaşmalar
yapmasına rağmen bunlar
yaşanan savaşlar sebebiyle
uygulanamadı.
Savaş sonrası Irak’taki bütün petrol bölgeleri İngiliz işgaline uğradı. Lozan
Antlaşması ile halledilemeyen Musul Meselesi ise, Türkiye ile İngiltere arasında
çözülmek üzere antlaşma sonrasına bırakıldı. İngiltere için önemli olan, zengin
petrol yataklarının bulunduğu Musul ve Kerkük’ün ne pahasına olursa olsun elde
tutulması ve İngiltere mandası altındaki Irak’ta kalmasıydı. Türkiye Cumhuriyeti
ile İngiltere arasında başlayan siyasi ve diplomatik mücadele sonucunda, Musul
Vilayeti ve zengin petrolleri, 5 Haziran 1926 tarihli Ankara Antlaşması ile, Irak
Krallığı’na ve dolayısıyla mandater devlet olarak İngiltere’ye bırakılmış oldu. Bu
antlaşmaya göre, Musul petrollerinden elde edilecek gelirin % 10’u, 25 yıllık süreyle Türkiye’ye verilecekti.
ORTADOĞU’DA PETROL
Günümüzde petrol ve Ortadoğu kelimeleri çoğu zaman birbirinin yerine kullanılmaktadır. Eğer Ortadoğu, bu kadar petrole sahip olmasaydı, global jeopolitik gelişmelerde kilit bir nokta haline gelemezdi. 600 yıllık Osmanlı İmparatorluğu’nun
tasfiyesiyle sonuçlanan I. Dünya Savaşı’ndan sonra başta İngiltere, Fransa ve ABD
olmak üzere sömürgeci devletlerin kendi menfaatleri doğrultusunda çizdiği sınırlar sayesinde, petrol coğrafyasının ayrıntılarını da içine alan “yeni Ortadoğu”
oluşturulmuştur. Bu noktada, birçok Ortadoğu ülkesinin, petrol paylaşımının bir
sonucu olarak ortaya çıktığını, yani varoluş nedeninin petrol olduğunu söylemek
mümkündür.
Bu yeni dönemde, Osmanlı Devleti’nin birer vilayeti olan memleketler, sömürgeci devletlerin mandası altında birer devlet haline getirilmişlerdi. Dahası, bütün
bu yapay devletlerin başına, yine aynı devletlerin uygun gördüğü kimseler idareci
olarak atanmışlardı. Ancak bu idarelerin devamı, mandası altında oldukları devletlerle işbirliği yapmalarına bağlıydı. Bu işbirliği, ülke petrolünün çıkarılması,
işletilmesi ve dolayısıyla paylaşılmasını da kapsamaktaydı. Zira, bütün bu savaşlar, Ortadoğu’nun zengin kaynakları için yapılmıştı ve Avrupa devletlerinin güçlü
konumlarını sürdürebilmeleri, büyük oranda petrole bağlıydı. Neticede, Avrupalıların kurdukları uluslararası petrol şirketleri, Ortadoğu’nun zengin petrollerini
işletmek için boy göstermeye başladılar. Bunlardan, çok uluslu Irak Petrol Şirketi
(IPC), İngilizler tarafından daha 1912 yılında Türk Petrol Şirketi adıyla kurulmuştu. Manda idaresiyle birlikte Irak’ın zengin petrol yatakları bu şirket tarafından
işletilmeye başlandı. Amerikan sermayeli Arap-Amerikan Petrol Şirketi (ARAMCO) ise, Suudi Arabistan’ın zengin petrollerini işleterek, zamanla dünyanın en
büyük petrol şirketlerinden biri haline geldi.
Modern Ortadoğu’nun siyasi ve ekonomik coğrafyasıyla sınırlarının belirlenmesi
konusu için bkz: David Fromkin, Barışa Son Veren Barış, Modern Ortadoğu Nasıl
Yaratıldı? 1914-1922, (çeviren: Mehmet Harmancı), İstanbul 1994.
207
8. Ünite - Ortadoğu ve Petrol
Petrol açısından dünya rezervlerinin yaklaşık yarısına sahip olan Ortadoğu’nun
petrol sahaları genel olarak üç bölgede toplanmıştır: 1-Fars-Arap (Basra) Körfezi
çevresi ve alt kısmı; İran, Irak, Suudi Arabistan, Kuveyt, Birleşik Arap Emirlikleri
(BAE), Katar, kuzeydoğu Suriye ve güneydoğu Türkiye’yi içine alır. 2-KızıldenizAkabe yarığı boyunca uzanan kısım; İsrail’in kuzeyine kadar uzanır. 3-Kuzeydoğu
Afrika sahası: Libya ve batı Mısır’ın çöl bölgelerini kapsar. 2011 yılı verilerine göre
Ortadoğu ülkelerinin ham petrol rezervleri şu şekildedir:
S.Arabistan
% 16,1
İran
Irak
% 9,1
BAE
% 8,7
Ortadoğu
Toplam
Kuveyt
% 5,9
% 6,1
% 48,1
Tablo 8.1
Kaynak: BP
Statistical Review of
World Energy (June
2012)
Yukarıdaki oranlar toplandığında, dünya ispatlanmış petrol rezervlerinin %
48’inin Ortadoğu’da (özellikle de Basra Körfezi ve çevresinde) bulunduğu sonucu ortaya çıkar ki, bu da dünya toplamının yaklaşık yarısına tekabül eder.
Dünya petrol rezervlerinin % 16’sına sahip olan Suudi Arabistan, bu bakımdan
(dünyada ikinci) Ortadoğu’da ilk sırada yer almaktadır. Dünyanın geriye kalan
% 52’lik rezervi ise, Ortadoğu dışındaki ülkelerin (Venezuela, Rusya, ABD, Kuzey ve Güney Amerika, Afrika, Nijerya vs) toplam rezervini ifade etmektedir.
2011 verilerine göre dünya ham petrol üretiminde Ortadoğu ülkelerinin payı
ise şu şekildedir:
S.Arabistan
İran
BAE
Kuveyt
Irak
Katar
Ortadoğu
Toplam
% 13,2
% 5,2
% 3,8
% 3,5
% 3,4
1,8
% 32,6
Bu tabloya göre, günümüzde dünya toplam petrol üretiminin yaklaşık %
33’ü (üçte biri) Ortadoğu ülkeleri tarafından sağlanmaktadır. Petrol rezervleri
1980’lerden bu yana yaklaşık % 60 oranında artmasına rağmen, Ortadoğu’nun
ispatlanmış petrol rezervlerine (% 48) kıyasla, dünya yıllık petrol üretimindeki payı (% 33) daha azdır. Bu husus, diğer petrol üreticisi bölgelere göre
Ortadoğu’nun uzunca bir zaman daha sanayileşmiş ülkelerin enerji ihtiyacını
karşılayacağını göstermektedir. Dolayısıyla, Ortadoğu coğrafyasının politik ve
ekonomik açılardan başta ABD ve Avrupa olmak üzere gelişmiş ülkeler tarafından kontrol altında tutulması, bu ülkelerin enerji ihtiyacı ve geleceği açısından
hayati önem taşımaktadır. Ortadoğu’da en azından son yüz elli yıldır meydana gelen politik, ekonomik ve toplumsal gelişmeleri de bu çerçevede değerlendirmek gerekir. Ortadoğu petrolü, günümüzde dünyadaki siyasi ve ekonomik
gelişmeleri kontrol etme noktasında kilit bir role sahip olup, gelecekte de bu
işlevini sürdürecektir.
Tablo 8.2
Kaynak: BP
Statistical Review of
World Energy (June
2012)
208
Modern Ortadoğu Tarihi
Resim 8.2
Ortadoğu
ülkelerindeki
petrol ve doğalgaz
bölgeleriyle
rafinerileri gösteren
harita
Kaynak: www.
matthieuthery.com
Dünya petrol tüketiminde ABD tek başına dünya petrolünün dörtte birini;
Avrupa Birliği beşte birini; her ikisi ise % 44 ile neredeyse yarısını tüketmektedir. Buna karşın, dünya rezervlerinin yaklaşık yarısına; üretiminin ise üçte
birine sahip olan Ortadoğu ülkeleri, üretilen petrolün ise sadece % 7’sini tüketmektedirler. Bu durum, Ortadoğu petrolünün, temelde zengin ve sanayileşmiş ülkelerin enerji ihtiyacını karşıladığını göstermektedir. Ortadoğu’da üretilip ihraç edilen petrolün yaklaşık üçte biri Asya-Pasifik bölgesine, beşte biri
Japonya’ya, altıda biri Avrupa’ya, sekizde biri ABD’ne sevk edilmektedir. Bu durumla bağlantılı olarak, Japonya petrol ihtiyacının yaklaşık % 80’ini; Asya-Pasifik bölgesi % 60’ını; Avrupa % 20’sini; Çin % 20’sini; ABD ise % 15’ini Ortadoğu
petrolünden karşılamaktadır.
Petrolün uluslararası ekonomi politiği için bkz. Veysel Ayhan, Ortadoğu ve Petrol
İmparatorluk Yolu, İstanbul 2009.
Ortadoğu Petrolünün Stratejik, Ekonomik ve Siyasi Etkileri
Dünya ana karasının merkezinde yer alan Ortadoğu, çevresinde bulunan denizler sayesinde okyanuslara ve diğer kıtalara ulaşım sağlama konusunda son derece
önemli bir yere sahiptir. Bu konumu, ürettiği petrol ve doğalgazı dünya pazarlarına rahatça ulaştırmasını sağlamaktadır. Oluşturulan geniş boru hatları şebekeleri
ise, petrolün uluslararası piyasalara ulaşmasında kritik öneme sahip olan Hürmüz
ve Bâbülmendeb Boğazları ile Süveyş Kanalı gibi geçiş yolları stratejik tıkanma
noktalarının olumsuz etkilerini de azaltmaktadır. Ayrıca, bölgede petrol rafineri-
209
8. Ünite - Ortadoğu ve Petrol
leri ve gaz dönüşüm tesislerinin yapımı, üretici ülkelerin kaynaklarının değerini
daha da arttırmaktadır.
Günümüzde petrol, dünya ticaretine en fazla konu olan emtia durumundadır.
Dolayısıyla, hemen her ülke petrol ve endüstrisinden doğrudan etkilenmektedir.
Petrolün, başta kara, hava ve deniz taşımacılığı olmak üzere her türlü ekonomik,
sınai ve ticari faaliyet üzerinde son derece önemli bir etkisi vardır. Kısacası petrol,
dünya ekonomisine ve ticaretine, dolayısıyla da siyasetine hükmetmektedir. Öte
yandan, petrol üreten ve tüketen bölgelerin farklı olması da önem taşımaktadır.
Şöyle ki, dünyanın gelişmiş ülkeleri genellikle petrol tüketicisi durumunda iken,
üretici ülkeler ise genellikle az gelişmiş veya gelişmekte olan ülkeler olduğundan
petrolü daha az oranda tüketmektedirler. Bu ise, iki taraf arasında, aşağıda ayrıntılarını verdiğimiz bir ilişkiler yumağının şekillenmesini de sağlamaktadır.
Ortadoğu’da modern sondaj tekniğiyle petrol ilk kez, 1908 yılında, İngiliz nüfuzu altındaki İran’da, İngiliz sermayedar D’Arcy tarafından çıkarıldı. 1909’da ise
D’Arcy, İngiliz-İran Petrol Şirketi APOC (Anglo-Persian Oil Company)’u kurdu. Böylece, İran petrolleri uluslararası rekabetin ana unsurlarından biri haline
geldi. 1912 yılında ise, İngiliz Kraliyet donanmasındaki gemilerin kömürden
petrole geçmesiyle, Ortadoğu petrolü stratejik açıdan önem kazanmaya başladı.
1920’lerin sonları ile 1930’lu yıllarda Ortadoğu’daki petrol keşifleri yaygınlaşmaya başladı: Irak-Kerkük, Bahreyn, Suudi Arabistan ve Kuveyt petrolleri keşfedilip çıkarılmaya başlandı. Hatta, 1934 yılına gelindiğinde, Kerkük’ten Trablusşam
ve Hayfa’ya doğru ilk uzun mesafeli petrol boru hattı inşa edildi. Buna rağmen,
Ortadoğu bölgesi, 1940’ların başlarına kadar dünya petrol üretiminin yalnızca %
5’ini karşılamaktaydı. Petrolün ticari amaçlı olarak büyük miktarlarda üretilmesi
ise, II. Dünya savaşından sonraki yıllara rastlar. Nitekim, bölgenin petrol üretimi
1950’ye kadar % 15’e, 1960’a kadar % 25’e ve 1979’a kadar da % 39’a yükselmiştir. Yedi Kızkardeş (Seven
Çokuluslu Petrol Şirketleri ve Ortadoğu Petrolü
Dünya üzerindeki yedi (daha sonraları sekiz) büyük çok uluslu şirket, 1910’lardan 1970’lerin başlarına kadar, petrol endüstrisinin hemen tamamını kontrol
altında tutmuşlardır. 1928 yılında Ortadoğu petrolünün paylaşımı konusunda
gizli bir anlaşma yapan bu şirketler, “Yedi Kızkardeş” olarak anılmıştır: Standard Oil of New Jersey (Exxon), Royal Dutch Shell (Shell), British Petroleum (BP),
Gulf Oil (Gulf), Texas Oil (Texaco), Standard Oil of California (Chevron) ve Mobil Oil (Mobil). Bunlara daha sonra Fransız şirketi Française des Petroles (CFP)
de eklenmiştir.
Yedi Kızkardeş hakkında yapılmış bir belgesel için bakınız:
The Secret of the Seven Sisters: http://www.aljazeera.com/programmes/specialseries/2013/04/201344105231487582.html
1950 ve 1960’lı yıllarda otuz kadar küçük boyutlu ve bağımsız olarak adlandırılan şirketlerin bu endüstriye girmesiyle, yukarıdaki şirketlerin hakimiyeti nispeten azaldı. Bununla birlikte ABD ve Avrupa’nın (dolayısıyla Yedi Kızkardeş’in)
başrolde olduğu “petrol emperyalizmi” hep devam etti. Ortadoğu’daki petrol endüstrisinin gelişimi (üretim, rafineri ve pazarlama) büyük oranda kendi hükümetleri tarafından desteklenen uluslararası petrol şirketlerince yürütüldüğü gibi,
üretici ülkelere teknik konularda herhangi bir aktarım da söz konusu olmadı. Pet-
Sisters): 28 Ağustos
1928’de av partisi adı
altında İskoçya’daki bir
şatoda toplanan büyük
petrol şirketleri, “dünyanın
petrol kaynakları dürüstçe
paylaşılmalıdır” sonucuna
varmışlardı. Alınan kararlar,
Ortadoğu petrolleri üzerinde
uygulamaya konuldu. Bu gizli
toplantı, aslında yeni ABD ve
Avrupa emperyalizminin de
bir uzantısıydı.
210
Modern Ortadoğu Tarihi
rol emperyalizmi konusundaki en aktif devlet, tahmin edileceği üzere İngiltere
idi. İngiltere, gösterdiği ısrarlı politikayla Musul-Kerkük petrollerini elinde tuttuğu gibi, ABD’yi bile Ortadoğu petrolünün dışında bırakmak için büyük bir çaba
gösterdi. Buna rağmen ABD, 1930’larda Bahreyn’de ve bütün Suudi Arabistan’da
petrol çıkarma ve işletme imtiyazları elde etti.
Bu tarihlerde, ABD ve Avrupalı şirketler tarafından sağlanan petrol imtiyazları, genelde çok geniş alanları ve üretimden ihraç ve rafine etmeye kadar geniş
hakları ve ayrıca 75 yıla kadar varan uzun süreleri kapsıyordu ki bütün bunlar,
petrolün tüm yönleri üzerinde geniş bir kontrolü beraberinde getiriyordu. Ortadoğu hükümetleriyle son derece basit sözleşmeler yapılarak petrolün kontrolü
sağlanıyordu. Ton başına 20-25 cent olarak genelde sabit imtiyaz bedeli veya satışlar üzerinden yüzdelik ücret söz konusuydu. Petrol karşılığında hükümetlere
ödenen ücretler çok düşük seviyelerde kalıyordu. Dev şirketler, petrolü ihraç ve
ithal etme konusunda geniş hak ve özgürlüklere sahip oldukları gibi, vergi muafiyetlerine de sahiptiler. Bütün bunlar, uluslararası petrol şirketlerini “devlet içinde
devlet” haline getirmekteydi.
Petrol emperyalizmi ne demektir? Bu konuda hangi ülkeler başı çekmiştir?
2
Emperyalist devletlerin Ortadoğu Petrolü üzerindeki mücadele ve rekabeti için bkz.
Raif Karadağ, Petrol Fırtınası, Emre Yayınları, İstanbul 2003.
PETROLÜN SİYASETİ: OPEC’İN KURULMASI
II. Dünya Savaşı’ndan OPEC’in (Organization of Petroleum Exporting Countries/
Petrol İhraç Eden Ülkeler Teşkilatı) kurulduğu 1960’a kadarki dönemde, yukarıda
belirtilen durum yavaş yavaş değişmeye başladı. Petrole dair müzakereler ve yapılan millileştirmeler sonucunda, uluslararası şirketlerin ve temsil ettikleri devletlerin Ortadoğu petrolü üzerindeki gücü ve etkisi azalmaya başladı. Bu dönemde
petrol üretiminin çoğalması, üretici ülkelere büyük gelirler sağlarken petrolün
önemini de arttırdı.
Ortadoğu’nun petrol üreticisi ülkelerinin, gelişmiş ülkelerin ve dünya endüstrisinin kontrolü altında kalmaları petrol konusunda önemli bir teşkilatın ortaya
çıkmasını da sağladı. 1959 yılına gelindiğinde, büyük petrol şirketleri petrol fiyatlarını düşürünce, petrol üreten ülkelerin gelirleri azaldı. Sonuçta, bir tedbir olarak
Suudi Arabistan, Irak, İran, Kuveyt ve Venezuela gibi kilit üretici ülkeler, 1960’ta
Petrol İhraç Eden Ülkeler Teşkilatı OPEC’i kurdular. Cidde merkezli teşkilat daha
sonra genişleyerek on üç ülkeyi daha bünyesine kattı. Batılı ülkeler bu teşkilatın
etkili olabileceğini düşünmüyordu. Buna rağmen ABD ve Avrupa devletleri, teşkilata katılan ülkeleri engellemeye çalıştı. Sonuçta üretici ülkelerin girişimi etkili
oldu ve 1960’lı yıllarda petrol karteli, dünya petrol fiyatlarını artık etkileyemedi.
Dahası Ortadoğu ülkeleri, ekonomik açıdan bağımsız olarak petrol konusunda
kendi geleceklerini tayin etmeye çalıştılar. Arap ülkelerinin petrol endüstrisinde
hakim konuma gelmesi ile de 1968 yılında Petrol İhraç Eden Arap Ülkeler Teşkilatı
OAPEC (Organisation of Arab Petroleum Exporting Countries)’in kurulmasına
da önayak oldu.
211
8. Ünite - Ortadoğu ve Petrol
OPEC’in kurulmasının temel sebebi, üye ülkelerin en değerli doğal kaynaklarının
kontrolünü elde tutmaktı. Bu dönemde, Arap devletleri için bağımsızlık önemli bir
meseleydi. Teşkilat, Nasır döneminde 1960’da kurulmuştu. Nasırcılığın en önemli özelliklerinden biri de, II. Dünya Savaşı sonrasında beliren yeni sömürgeciliğin
etkilerini ortadan kaldırmaktı. Teşkilatın ilk amacı, üye ülkelerin pazarlık gücünü
kullanarak büyük petrol şirketlerine petrol fiyatlarını yükseltme konusunda baskı
yapmaktı. Ucuz ve bol petrol, savaş sonrası Avrupa ve Japonya’nın kalkınmalarını
sağlayan ve ABD’ye de ekonomik üstünlük getiren enerji kaynağıydı. Otomobil ve
trenlerin gittikçe yaygınlaşması da, kömüre dayalı ekonomileri hızla petrole bağımlı hale getirmişti. Bütün bunlar, petrolün uygun fiyatla ve hep var olmasına bağlıydı.
Ancak sanayileşmenin getirdiği hızlı petrol tüketimi, Ortadoğu petrolüne olan bağımlılığı gün geçtikçe attırmaktaydı.
Petrol İhraç Eden Ülkeler Teşkilatı (OPEC), ne zaman, hangi ülkeler tarafından ve
ne amaçla kurulmuştur?
1967’deki altı gün savaşının bir sonucu olarak, Nasır tarafından kamulaştırılan
(1956) Süveyş Kanalı’nın yine Nasır tarafından kapatılması, petrol endüstrisini
büyük ölçüde etkiledi. Ama petrol fiyatlarının fırlamasından dolayı parayı kazanan yine büyük petrol şirketleri yani Yedi Kızkardeş oldu. Kanalın kapatılmasıyla
petrol nakil yollarının altüst olması, bulunduğu coğrafi konumları sebebiyle bundan etkilenmeyen petrol üreticileri Libya ve Nijerya’ya yaradı. Libya, 1969’da petrol fiyatlarını yükselttiği gibi, üretimi azaltmakla da tehdit ediyordu. Bu gelişmelere paralel olarak İran, Irak ve Suudi Arabistan, 1971’deki Tahran Antlaşması’yla
beş yıl için petrol fiyatlarını belirleme konusunda anlaştılar.
II. Dünya Savaşı’nın sonundan 1970’e kadarki dönemde petrol fiyatları genel
hatlarıyla dengeli, hatta düşük bir seyir takip etti. Yeni bir Arap-İsrail savaşı (Yom
Kippur) Ekim 1973’te göstermiştir ki o tarihte petrol üretiminin % 40’ını karşılayan OPEC sadece ekonomik değil aynı zamanda siyasi bir güç haline de geldi.
Bu tarihte, Ortadoğu’nun petrol üreten ülkeleri, İsrail’i destekleyen ABD ve diğer
devletlere petrol satışını keserek (petrol Boykotu/Krizi), petrol üretimini azaltma
ve fiyatları yükseltme konusunda anlaştılar. Arap-İsrail savaşı sona erip yaptırımlar kaldırıldığında, petrol fiyatları bir yılda tam dört kat artarak varili 11,65 dolara
fırlamıştı. Fiyatlardaki keskin yükseliş, bu kararları alan petrol üreticisi ülkeleri
zengin etmiş; Suudi Arabistan ve Irak gibi petrol üreticisi ülkelerin gelirleri de
1973-1974 yıllarında 8-10 kat kadar artmıştı. Bu dönemde petrol ABD’de bile çok
az bulunmasına rağmen, OPEC’in her fiyat yükseltmesinde olduğu gibi, büyük
petrol şirketleri (Yedi Kızkardeş) de çok büyük kazançlar elde ediyordu. Öte yandan bu gidişten etkilenen Avrupa Ekonomik Topluluğu (AET) ve Japonya’nın,
1973 sonunda Filistin haklarını tanıyan ve İsrail’in 1967 savaşında işgal ettiği yerleri boşaltmasını isteyen bildiriler yayınlamaları petrolün ekonomik silah olmanın yanında siyasal bir silah haline de geldiğini gösteriyordu.
1973 petrol kriziyle ortaya çıkan petrol zenginlerinin paraları ise, batı bankalarına yatırılmaktaydı. Böylece petrol zengini Ortadoğu ülkeleri, dünya bankacılık
sisteminde de etkili olmaya başladı. Bu durum, petrolün bir silah olarak kullanılmasında uzun vadeli bir etki yarattığı gibi, “kaynak jeopolitiği” denen kavramı da
ortaya çıkardı. Petrolün bir silah olarak kullanılmasına karşılık olarak ise, petrol
kaynaklarını koruma ve keşfetme çabaları arttırıldı. 1973 petrol ambargosu, petrol
sanayinde bir dizi gelişmeyi de beraberinde getirdi. Bunların başında OPEC ülkele-
3
212
Modern Ortadoğu Tarihi
rinin petrol çıkarma, işleme, dağıtım ve pazarlama işlerine girişmesiydi. Çokuluslu
petrol şirketleri ise orta bir yol bularak üretici ülkelere gerekli teknoloji ve uzmanlığı
sağlamaya devam ederek yerli şirketlerle ortaklıklar kurdular.
1979’daki İran devrimi sonrasında ülke petrol üretiminin durdurulmasıyla fiyatlar bir kez daha fırlayarak 1980 başında 43 dolara kadar çıktı. Bundan sonra
Petrol fiyatları Roterdam gibi spot borsalarda belirlenmeye başlandı. Uzun süreli
neticesi ise, şirketler uç noktalarda petrol fiyatlarının kontrolünden feragat ettiler
Tanker savaşı: İran, Irak,
Suudi Arabistan ve Kuveyt
ve daha çok spot borsalara bağlı kaldılar. Petrol fiyatları, artık elde edilebilirlik
ve diğer ülkelere ait olan
durumuna göre değil de ticari sistem tarafından ve psikolojik şartlara göre belir44 petrol tankeri, İran veya
Irak tarafından vurularak
lenmeye başlandı.
hasar gördü. Başlangıçta
Şattularap suyolu üzerindeki anlaşmazlıktan kaynaklanan ve sekiz yıl süren
Irak tarafından başlatılan
tanker savaşında her iki ülke, İran-Irak Savaşı (1980-1988), iki ülkedeki petrol altyapısını büyük oranda yok
birbirinin petrol ihracatını
ettiği gibi, İran ve Irak’ın petrol gelirini de büyük oranda azalttı. Savaş sürerken,
çökertmeyi amaçlıyordu.
1984 yılında, iki ülke arasında bu kez de “tanker savaşı” başladı. Bundan petrol
Petrol taşımacılığını da
doğrudan etkileyen bu durum, taşımacılığı ve ticareti ciddi ölçüde etkilendi. Bununla birlikte, 1986 yılında, petzamanla dünya piyasalarına
rol fiyatlarında % 50’den fazla bir düşüş yaşandı. İran-Irak savaşı devam ederken
petrol arzını etkileyen global
bir sorun haline geldi.
böyle bir şeyin yaşanması ilginçti. Bu düşüşün sebebi ABD kaynaklıydı. Şöyle ki,
ABD Başkanı Reagan, 1980’lerin başında, petrol üretimini arttırma konusunda
Suudi Kralını ikna etmiş ve artan üretimle birlikte fiyatlar (13 dolar) dibe vurmuştu. Reagan’ın amacı ise, petrol geliriyle ayakta duran Sovyetler Birliği’ni çökertmekti. 1991’de bu amaca ulaşıldı ve Birlik dağıldı. Petrol bir kez daha politik
bir silah olarak kullanılmıştı.
ABD ve Petrol
Ortadoğu petrolüne gittikçe bağımlı hale gelen ABD, fiyat artışlarından etkilenen ülkeler arasında yer almaktadır. ABD, 1970’lerin sonunda bu bağımlılığını
azaltarak, doğan boşluğu Amerika kıtası petrolüyle dengelemeye çalıştı. 1997 yılı
verilerine göre dünya petrol rezervlerinin yalnızca %2,9’u ABD’de bulunmaktadır.
Bu ise, ABD’nin kendi petrol kaynaklarının çok sınırlı ve yakın bir gelecekte de tükenmesinin mümkün olduğunu göstermektedir. Dolayısıyla, ABD’nin Ortadoğu
ve Amerika kıtası (Venezuela ve Meksika) petrolüne olan ihtiyacı önemli boyuttadır. Ancak, Ortadoğu dışındaki opsiyonlar da oldukça sınırlıdır. Bu yüzdendir
ki ABD, olağanüstü durumlarda kendisine birkaç yıl yetecek kadar büyük miktardaki petrolü “stratejik rezerv” olarak muhafaza etmektedir. Ancak, başta Japonya,
Çin ve Asya-Pasifik ülkeleri olmak üzere Ortadoğu petrolüne bağımlı olan diğer
sanayileşmiş ülkeler ise, petrolün bir silah olarak kullanılmasından doğrudan etkilenmektedirler.
4
OPEC’in kuruluşundan (1960) sonra dünya petrol fiyatlarının artmasına sebep olan
belli başlı gelişmeler hangileridir?
Petrol Ülkelerinin Sosyo-Ekonomik Yapıları
2000’li yıllarda dünya petrol fiyatları yeniden yükselmeye başladı. Eylül 2000’de
İsrail işgaline karşı beliren Filistinli ayaklanması ve ABD’ye karşı yapılan 11 Eylül
2001 saldırısı ve bunun sonucunda ABD’nin 2003’te Irak’ı işgal etmesiyle ortaya
çıkan bölgesel istikrarsızlıklar, yükselmenin başlıca nedenleriydi. 2005’te fiyatlar,
Irak’taki savaş ve ABD’deki Katrina kasırgası nedeniyle en yüksek seviyeye çıktı. Bu
durum, Ortadoğu’nun petrol üreten ülkelerini doğrudan etkiledi ve kazançlarını
kat kat arttırdı. Petrol üreten ülkelerin kendi petrol kaynaklarını kontrol altında
213
8. Ünite - Ortadoğu ve Petrol
tutmak suretiyle gösterdikleri başarı, bazı önemli sonuçlar doğurdu. Öncelikle,
petrolden elde edilen büyük gelir, ülkelerinin gelişmesi doğrultusunda kullanıldığı gibi, bazen de halka fayda sağlamayan müsrif projeler için kullanıldı. Özellikle
Körfez ülkelerindeki petrol geliri, devleti yöneten ailelerin elinde önemli bir güç
oldu. Bu zenginlik, modernleşme ve halkın refahı için yeterince kullanılmadığı
gibi, aynı zamanda muhaliflerin susturulmasında ve sorunların üzerinin örtülmesinde, dolayısıyla antidemokratik siyasal sistemlerin sürmesinde de etkili oldu.
Büyük petrol geliri, ekonomik ve sosyal değişimi de beraberinde getirmiştir.
Kent hayatı hızla değişmeye başlamış, lüks ve israfa varan modern hayat etkisini
göstermiştir. Ulaşım altyapısı büyük gelişme kaydetmiş; eğitim, sosyal hizmetler,
tarım ve sanayiye büyük paralar harcanmıştır. Ancak özellikle İran-Irak savaşı,
bu imkanları önemli ölçüde azalttı. Öte yandan, bütün ekonomik ve toplumsal
gelişmelerin sadece petrol ve doğalgaza bağlı olması da, başlı başına bir sorun
teşkil etmiştir.
Dünya ekonomik sistemi içerisinde stratejik enerji kaynağı olan petrol, gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler için büyük önem taşımaktadır. Bu durum, Türkiye
için de geçerlidir. Türkiye’nin petrol ve doğalgaz gibi doğal enerji kaynaklarına
ödediği miktarlar, yıllık on milyar dolarları bulmaktadır. Ekonomileri bu denli
belirleyici bir role sahip olan petrolün, dünyadaki pek çok başka mal ve hizmetin
fiyatını da belirlediğini ayrıca belirtmek gerekir.
Ortadoğu petrolünün, üretici ülkelere getirdiği olumsuzluklar nelerdir?
Ortadoğu’da Petrol Taşımacılığı ve Tıkanma Noktaları
Günlük on milyonlarca varil ham petrol tankerler vasıtasıyla yani denizyoluyla
taşınmaktadır. Bunun çok büyük bir kısmı da, dar hatlı denizyolları ve petrol
boru hatları üzerinden nakledilmektedir. Petrol arzını doğrudan etkileyen bu
tıkanma/daralma noktalarının bir hedef olarak saldırıya açık olması, Ortadoğu
merkezli siyasi ve ekonomik gelişmeleri de doğrudan etkilemektedir. Bu husus,
kriz dönemlerinde Batı Avrupa ve Japonya gibi ülke ve bölgeleri daha fazla etkilemektedir. Son dönemlerde el-Kaide gibi bazı radikal gurupların, bu tür stratejik hedefler üzerine büyük saldırılar yapma kapasitesi açıkça ortaya çıkmıştır.
Böyle bir saldırı olması durumunda, petrol fiyatlarının âni bir şekilde artması
ve neticede dünya ekonomik dengelerinin bundan etkilenmesi kaçınılmazdır.
Bu yüzden, Ortadoğu petrolünü, dünya pazarlarına daha kolay ve risksiz bir şekilde nakletmek üzere, özellikle Akdeniz, Kızıldeniz ve Basra Körfezi’ne ulaşan
çok sayıda boru hattı yapılmıştır.
5
214
Modern Ortadoğu Tarihi
Resim 8.3
Basra KörfeziAkdeniz ve
Kızıldeniz
arasındaki petrol
boru hatlarını
gösteren harita
Kaynak:
industrializedcyclistnotes.com
Basra Körfezi, dünya petrol taşımacılığı açısından kilit bir role sahiptir. Ortadoğu merkezli petrol taşımacılığında hassas olan bölgeler içinde, Basra Körfezi’nin
çıkışını kontrol eden stratejik mevkideki Hürmüz Boğazı ise ilk sırada gelmektedir. Basra Körfezi çıkışlı petrolün ilk tıkanma noktası burasıdır. Oldukça dar olan
Hürmüz Boğazı’nın bir tarafı Birleşik Arap Emirlikleri toprakları iken, diğer tarafı
da İran topraklarıdır. Dünya petrol sevkiyatının beşte birinin gerçekleştirildiği bu
boğaz vasıtasıyla Ortadoğu petrolü dünya pazarlarına ulaşmaktadır. Ancak, daha
önceki yıllarda da benzer girişimlerde bulunan İran, ABD liderliğinde uygulanan
petrol geliri yaptırımlarına bir cevap olarak stratejik Hürmüz Boğazı’nı kapatma
tehditlerini sürdürmektedir. Bu da, petrol üreticisi bölge ülkelerini yeni arayışlara
itmektedir. Nitekim Birleşik Arap Emirlikleri, Hürmüz Boğazı’nı devre dışı bırakan bir petrol boru hattını yakın zamanda (Temmuz 2012) hizmete açtı.
Ortadoğu petrol sevkiyatının bir diğer tıkanma noktası, Arabistan yarımadasının güneyinde Yemen ile Cibuti arasında olan ve Kızıldeniz-Basra Körfezi bağlantısını sağlayan Bâbülmendeb Boğazı’dır. Günlük 3-3,5 milyon varil petrol, boğazdan geçerek Akdeniz ve Avrupa’ya ulaşmaktadır. Buradan geçişi engelleyecek
herhangi bir istikrarsızlık, petrol ulaşımını da doğrudan etkilemektedir. Nitekim,
son yıllarda Somalili deniz korsanları, tankerler de dahil bölgedeki gemi trafiğini
büyük ölçüde etkilediğinden, güvenliği sağlamak üzere NATO’ya dahil savaş gemileri bölgede devriye görevi yapmaktadır.
Akdeniz’e ulaşan hattaki üçüncü ve sonuncu tıkanma noktası ise, 1869’da açılan
Süveyş Kanalı ve çevresidir. İnsan yapımı olan bu kanal sayesinde, günlük 2 milyon
varil petrol Akdeniz’e ulaşmaktadır. Bununla birlikte, kanalın Kızıl Deniz girişini
Kahire ve İskenderiye üzerinden Akdeniz’e bağlayan Mısır’ın Sumed boru hattı
kompleksi, Süveyş Kanalı’nı devre dışı bırakarak, Ortadoğu petrolünü Akdeniz’e
215
8. Ünite - Ortadoğu ve Petrol
ulaştıran ikinci bir kanal gibidir. Buradan da günlük 3 milyon ton petrol nakledildiğinden, Kanal bölgesinden Akdeniz’e ulaştırılan günlük petrolün miktarı 5 milyon
tona yaklaşmaktadır.
ÜLKELERE GÖRE ORTADOĞU PETROLÜ
Irak Petrolü
İngilizler tarafından 1912’de kurulmuş olan Türk Petrol Şirketi’nin adı, İngiliz idaresi döneminde (1918-1932), Irak Petrol Şirketi (Iraq Petroleum Company=IPC)’ne
çevrildi. Musul sorunu (1918-1926) çerçevesinde İngiltere’nin uyguladığı ısrarlı
politika ise, bölgenin zengin petrol yataklarının kaybedilmemesi esasına dayanıyordu. Hatta, İngilizlerin Irak Petrol Şirketi, Musul sorununun çözümünden
hemen sonra, 1927’de, Kerkük (Baba Gurgur) petrollerini çıkarmaya başlamıştı
bile. İngiliz manda yönetimi 1932’de sona erdi. Ancak bu tarihe kadar İngiltere, petrol arama ve işletme imtiyazının, milletlerarası bir konsorsiyum olan Irak
Petrol Şirketi’ne verilmesini sağlamıştı. 1934’te, Kerkük’ten Trablusşam-Lübnan
(1976’da kapatıldı) ve Hayfa (1947’de kapatıldı)’ya doğru olan petrol boru hatları
yapıldı. Böylece Kerkük-Irak petrolü, dünya pazarlarına ulaşmaya başladı. 19761977’de, Hatay-Dörtyol (1991’de kapatıldı) ve Basra’ya ulaşan iki boru hattı daha
yapıldı. 1952’de, Musul’un kuzeyindeki Ayn Zaleh sahasında; 1953’te ise, Kuveyt
sınırına yakın Zübeyr ve Rumeyle bölgelerinde petrol üretimine başlandı.
Baba Gurgur ve Rumeyle:
Irak’ın 80-90 km. boyunca
uzanan en büyük petrol
havzası, Kerkük’ün hemen
yanıbaşında Baba Gurgur
bölgesinde bulunur. Yanan
alevlerin çıkardığı gürültü
(gurgur)’den dolayı bu isimle
anılmıştır. Irak’ın güneyindeki
Rumeyle bölgesi, dünyanın da
en büyük petrol sahalarından
biridir. Bu saha, Irak-Kuveyt
sınırı boyunca uzandığından,
iki ülke arasındaki sınır
anlaşmazlığının (1990’da
Kuveyt’in Irak tarafından
işgalinin) temel sebeplerinden
biri olmuştur.
Resim 8.4
Baba Gurgur Petrol
Yatakları
Kaynak: Arzu Terzi,
Abdülhamid’in
Mirası: Petrol ve
Arazi, İstanbul,
2009.
1972’de, hem Sovyetler Birliği ile bir anlaşma imzalanması hem de Saddam Hüseyin tarafından Irak petrollerinin millileştirilmesi, yönetimdeki Baas
Partisi’nin popülaritesini yükseltmiş; ABD’li şirketleri ise öfkelendirmişti. Baas
Rejiminin (1968-2003) siyasi ve ekonomik gücü, 1973’te başlatılan petrol ambargosuyla yükselen petrol gelirleri sayesinde iyice arttı. Irak’ın yarım milyar dolarlık
petrol geliri, sadece iki yıl içinde 7 milyar dolara yükselmişti. Bu sayede alt yapı
yatırımlarına büyük paralar harcandı; hayat standardında ilerlemeler kaydedildi.
Böylece, Baas yönetiminin temsil ettiği devletin toplum üzerindeki hâkimiyeti
güçlenirken muhalefet de saf dışı edildi. Petrol gelirlerinin avantajlarını kullanan
Saddam Hüseyin kısa zamanda ülkede tek söz sahibi bir diktatör oldu.
216
Modern Ortadoğu Tarihi
Saddam Hüseyin yönetimindeki Irak, 1980’de İran ile müşterek olarak kullandığı Şattularap suyolu üzerinde egemenliğini ilan ederek sekiz yıl sürecek olan
İran-Irak savaşını başlatmış oldu. Petrol bölgelerinin ele geçirilmeye çalışıldığı
ve petrol altyapılarının bozulduğu bu savaşta, İran’ın güneydeki petrol alanlarına saldırıları ve Suriye’nin petrol boru hattını kapatması, Irak’ın gelirlerini büyük
çapta (29 milyardan 7 milyar dolara) düşürdü.
Saddam Hüseyin, 1988’de biten uzun ve yıkıcı savaştan sadece iki yıl sonra bu
kez Kuveyt’i işgale kalkıştı. İran’la savaşın bir sonucu olarak, petrole dayalı Irak
ekonomisi oldukça istikrarsız ve kötü durumdaydı. Irak’ın ayrıca, petrol üreticisi Kuveyt ve BAE ile problemleri ve bu ülkelere yine İran savaşı sebebiyle yüklü
borcu vardı. Irak için had safhada olan para ihtiyacı, yine petrol ile sağlanabilirdi.
Bu nedenlerle ve petrol fiyatlarını arttıracağı ümidiyle, Kuveyt’ten petrol üretimini kısmasını istedi; ancak bu talebi karşılık görmedi. Irak ayrıca, Kuveyt’in, sınır
üzerindeki Rumeyle sahasından aslında Irak’a ait olan petrolü çıkararak çaldığını
iddia ediyordu. Irak’ın bir iddiası da, (Osmanlı döneminde olduğu gibi) Kuveyt’in
Irak’a bağlı bir toprak parçası olduğu idi. İki ülke arasında yaşanan gerilim, 2
Ağustos 1990’da, Kuveyt’in işgaliyle sonuçlandı ve petrol fiyatları aniden yükseldi.
Saddam Hüseyin, petrol ülkesi Kuveyt’i işgal planları yaptığı sırada, ABD elçisi,
böyle bir işgal halinde ABD’nin duruma müdahale etmeyeceği mesajını vererek
adeta Irak’ı Kuveyt’e saldırmaya teşvik etti. Saddam Hüseyin de kolaylıkla bu oyuna
gelerek bu işgale girişti. Irak savaşında ABD Dışişleri Bakanı olan Condelissa Rice
ise, dev petrol şirketlerinden ABD’li Chevron’un eski yöneticilerinden birisiydi.
Petrol zengini Kuveyt’in işgaline, ABD ve Avrupa’nın göz yumması mümkün
değildi. Saddam Hüseyin, bu işgalle birlikte, dünya ispatlanmış petrol rezervlerinin yaklaşık % 15’ini kontrol edecek ve böylece bölge ve dünya politikalarında
kilit bir rol üstlenebilecekti. Bu durum, ABD ve Avrupa ekonomilerinin işleyişi
açısından da sakıncalı olabilirdi. Sonuçta, 1991 yılı başındaki I. Körfez Savaşı’yla,
Irak ordusu Kuveyt’ten sökülüp atılınca yükselen petrol fiyatları geriledi. Savaş
sonrasında, BM tarafından Irak’ın petrol ihracatı durduruldu. Buna savaşın getirdiği yıkım da eklenince Irak’ın petrol geliri yok oldu ve ekonomisi çöktü. Bu sürecin devamında, ABD ve İngiltere liderliğindeki koalisyon güçleri, 2003 yılında
Irak’ı işgal ederek Saddam Hüseyin’i baştan indirdi. Böylece, Irak’ta yıllarca sürecek olan işgal ve direniş dönemi başladı. Bu süreçte, BM’nin uyguladığı ambargolar kaldırıldı. Ancak, Irak’taki isyancılar, ülkenin petrol altyapısına saldırmaya
başladı. Nitekim, 2005’te petrol fiyatları, Irak’taki savaş, terör ve ABD’deki Katrina
kasırgası nedeniyle en yüksek seviyeye çıktı.
2003 Irak savaşında ABD askerlerinin öncelikli görevi, petrol kuyularının korunmasıydı. ABD orduları Bağdat’a girdiği zaman, yalnızca Petrol Bakanlığı’nın yağmalanmasına izin verilmemiş; deniz piyadeleri bina çevresinde etten duvar örmüşlerdi.
ABD’nin Saddam Hüseyin’i baştan indirip Irak’ı işgal etmesi, ülkenin fiilen üçe
bölünmesinin kapısını da aralamış oldu. Bağdat ve civarındaki merkezin dışında,
kuzeydeki Kürt otonom bölgesi ve güneydeki Şii bölgesi, üç parçalı ve siyasi istikrardan yoksun Irak’ı meydana getirmektedir.
2003 Irak savaşı ve Amerikan işgalinden sonra ABDli, İngiliz, Fransız, Çinli ve
Rus petrol şirketleri, Irak petrolü konusunda kıyasıya bir mücadeleye giriştiler. So-
8. Ünite - Ortadoğu ve Petrol
nuçta, 2009 yılında Irak petrolleriyle ilgili anlaşmalar imzaladılar. Irak’ın zengin
petrollerinin işletilmesi ve pazarlanması işi, yine Exxon, Chevron, Shell ve Mobil
gibi dünya devi petrol şirketlerine, yani bir zamanların Yedi Kızkardeş’ine verildi.
Yönetimdeki istikrarsızlıktan kaynaklanan ve el-Kaide’nin başını çektiği terör saldırılarının bir hedefi de petrol kaynakları oldu. Dünya ham petrol rezervlerinin
yaklaşık % 9’una sahip olan ülkede siyasi ve ekonomik istikrarsızlık, Şii-Sünni çatışmasını körüklemeyi amaçlayan terör saldırıları ve kaos ortamı bütün şiddetiyle
devam etmektedir.
Irak’ın petrol gelirlerinin paylaşımı konusunda son yıllarda (2012) kuzeydeki
Kürt otonom yönetimiyle yaşanan kriz, ülkenin durumunu biraz daha kötüleştirdi. Bu ortamda, kendilerine aktarılması gereken %17’lik petrol payının verilmediğini ileri süren otonom Kürt yönetimi, merkezi yönetimden bağımsız olarak, başta
ABD’li Exxon Mobil, Chevron ve Rus Gazprom olmak üzere uluslararası petrol
şirketleriyle anlaşmalar yaparak bu konuda da bağımsız hareket edeceğini göstermiştir. Bağdat’tan yüzünü çeviren Kürt bölgesel yönetimi Türkiye üzerinden petrol
ihracına da başlamıştır ki, bunda Türkiye’nin Maliki yönetimine karşı gösterdiği
tepkinin de etkili olduğu anlaşılıyor. Türkmenlerin yoğun olarak yaşadığı Kerkük
ve zengin petrolü (Irak rezervlerinin % 8’i) ise, Mesut Barzani idaresindeki Kürt
yönetiminin başlıca irredentası (Kürtlerin Kudüs’ü) hâline gelmiştir. Bu noktada,
ülkenin üçüncü asli unsuru olan Türkmenleri sindirmeye yönelik bombalı saldırı
ve suikastların yoğunluk kazandığı yer olan Kerkük, çatışmanın tam da ortasında
yer alıyor. Son dönemde, Maliki yönetiminin tartışmalı bölgeler olan Musul ve
Kerkük çevresinde merkezi otoriteyi sağlama girişimi (Dicle Operasyon gücü),
iki tarafı bir savaşın eşiğine getirdi. Bu gelişme ve merkezi yönetimin karşı çıktığı
kuzeyin petrol satışı konusu, Irak’ın bölünme ve ayrışmasını biraz daha körükledi.
Dünyadaki temel politikaları belirleyen petrolün 19. Yüzyıldan Saddam Hüseyin’e
kadarki ilginç öyküsü içinbakınız: Daniel Yergin, Petrol, Türkiye İş Bankası Yayınları, (çev. Kamuran Tuncay), İstanbul 2013.
İran Petrolü
OPEC’in kurucu üyelerinden olan İran, dünyanın en büyük petrol üreten ve ihraç
eden ülkelerinden birisidir. 2011 yılı tahminlerine göre dünya petrol rezervlerinin
% 9’u İran’da bulunmakta; oysa dünya üretiminin ise sadece %5’i İran tarafından karşılanmaktadır. Bu durum, ülke petrolünü gelecek için stratejik ve değerli
bir kaynak haline getirmektedir. Öte yandan, Hazar denizinin petrol kaynakları
da tam olarak değerlendirilmiş değildir. İran ayrıca, Basra Körfezi’nde (Darius,
Cyrus, İsfendiyar ve Feridun) denizden de petrol çıkarmaktadır.
1907 yılında yapılan anlaşmayla İran’ın kuzeyi Rus nüfuzuna, güneyi ise İngiliz
nüfuzuna girmişti. İngiliz sermayedar D’Arcy, 1901’de elde ettiği petrol imtiyazı sayesinde, 26 Mayıs 1908’de İran’ın İngiliz nüfuz alanında bulunan Mescid-i Süleyman
bölgesinde ilk petrol keşfini yaptı. Bu durum, başta İngiltere olmak üzere Avrupalıların İran’a olan ilgisini arttırdı. Nitekim D’Arcy, 1909’da İngiliz-İran Petrol Şirketi
APOC’u kurdu. Anlaşıldığı kadarıyla İngilizler, hem Irak hem de İran petrollerini
hedef seçmişti. Böylece, İran petrolleri de sömürgeciliğin ve rekabetin ana unsurlarından biri haline geldi. 1911’de APOC, İran’dan petrol ihracatına başladı. Ülkedeki petrol imtiyazlarını daha da genişleten APOC ve D’arcy gurubu, 1912’de, ülke
topraklarının % 80’inde petrol çıkarma ve işletme imtiyazını elde etti. İşletilmekte olan petrol kuyularının bulunduğu yerler arasında, Kasr-ı Şirin, Muhammara,
217
218
Modern Ortadoğu Tarihi
Şuster gibi Osmanlı-İran sınırları boyunca uzanan yerler de vardı. I. Dünya Savaşı
sonunda İran, Rusya ve İngiltere tarafından işgal edildi. Bu arada İngiltere, 1914’te
APOC’un % 51 hissesini satın alır. İran’ın petrol üretimi, Dünya Savaşları sonrasında artarak devam eder. APOC ise, zamanla “devlet içinde devlet” haline gelir. Zaten
şirket de, İran değil, Britanya kanunları ile yönetilmekteydi.
İran, II. Dünya Savaşı’nda bir kez daha İngiliz-Rus işgaline uğradı. Savaş sonŞattularap Suyolu ve
Abadan Petrol Rafinerisi:
rasında ortaya çıkan milliyetçi Muhammed Musaddık’a göre, ülkenin zenginliği
İran ile Irak arasındaki
şahın ve onu kontrol eden yabancıların elinden kurtarılmalıydı. Şah’a karşı müsınırı teşkil eden ve Dicle ile
Fırat’ın birleşmesiyle oluşan
cadele başlatıldı ve sonuçta, İngiliz-İran Petrol Şirketi’nin işlettiği İran petrolleri,
Şattularap suyolu, Basra
1951’de başbakanlığa gelen Musaddık hükümeti tarafından millileştirildi. Fakat
Körfezi bağlantılı denizyolu
(dolayısıyla petrol) ulaşımında çok geçmeden Musaddık’tan “intikam” alındı. İki yıl süren derin bir istikrarsızlık
her iki ülke tarafından
ve İran petrolüne uygulanan boykottan sonra Musaddık, CIA ve İngiliz istihbaortak kullanılmaktadır.
İran-Irak savaşının en
ratının düzenlediği bir darbeyle görevinden uzaklaştırıldı. 1953’te İran Petrolleri
önemli sebeplerinden
Millî Şirketi, yerini, İngiliz ve Amerikan şirketleri tarafından idare edilen ve %
biri de, bundan doğan
50’lik paya sahip olan milletlerarası bir komisyona bıraktı.
anlaşmazlıklar idi. Suyolu,
Abadan petrol rafinerisine
İran’ın petrol geliri, petrol krizinin de etkisiyle, 1970-1974 arasında 1 milyar
tankerlerin ulaşımında da
dolardan
17 milyar dolara yükseldi. Bu tarihlerde İran şahı, petrolde kilit roldeyönem taşımaktadır. İngilizler
tarafından kurulan ve zamanla di. Ancak Şah, İngiliz “esaretinden” kurtulup her türlü desteği gördüğü ABD’nin
dünyanın en büyük rafinerisi
jandarması haline gelmişti. Şaha karşı Şii ulemanın da şiddetli muhalefeti vardı
haline gelen tesislere “Şahın
tâcı” deniliyordu. İran-Irak
ve sonuçta şah ülkeyi terk etmek zorunda kaldı. Sürgünde bulunduğu Fransa’dan
Savaşı’nda tamamen tahrip
dönen ve şahın baş muhalifi olan Humeyni ise, İran devriminin sembolü oldu. Bu
olmasından sonra rafineriler
ülkenin iç kesimlerinde
gelişmelere rağmen Batı, İran petrolünden yine ümitliydi, ama İran’daki yeni rejim
yapılmaya başlandı.
ABD ve İngiltere’den intikam almak peşindeydi. Buna karşın ABD ve Batı, Irak’ı
yeni müttefikleri olarak seçti ve Irak’ın İran’a saldırmasına göz yumdu. 1980-1988
arasındaki İran-Irak savaşının karşılığı ise, üretici ülkelerin yanı sıra dev petrol
şirketlerinin de (bir zamanların Yedi Kızkardeşi) yine müthiş paralar kazanması
oldu. İran’ın özellikle Huzistan bölgesinde ve Basra Körfezi’nde yıllık üretimi 250
milyon tona kadar çıkmakla birlikte, savaşın etkisiyle büyük oranda azalarak 65
milyon tona kadar düştü. İran, savaşta büyük hasar gören petrol endüstrisini tekrar oluşturmak zorunda kaldı. Bütün bu olumsuz gelişmelere rağmen, 1965’ten
beri sanayi yatırımlarına harcanan petrol geliri, İran’ın gelişmiş alt yapılarla donatılmasını sağladı.
Resim 8.5
1920’de Abadan
Petrol Rafinerisi.
Kaynak: fouman.
com Eş Maliyet
Doğruları Seti
8. Ünite - Ortadoğu ve Petrol
219
Ülkede, petrolü önemli şehirlere ve yurtdışına, Basra Körfezi ile Bağdat’a ulaştıran petrol ve doğalgaz boru hatları vardır. Global petrol jeopolitiğinde baş aktörlerden biri olan İran, bu konumunu gelecekte de sürdürecektir. Öte yandan,
dünya doğalgaz rezervlerinin de yaklaşık altıda birine sahip olan İran, Rusya’dan
sonra dünyanın ikinci büyük doğalgaz üreticisi durumundadır. Bu yönleri ve sanayileşme çabalarıyla İran, gelecekte bir “Ortadoğu süper gücü” olma potansiyeline sahiptir. Ancak, son yıllarda Rusya ve Çin ile ticari bağlantılar güçlendirilmesine rağmen, İran petrolüne hâlen ABD ambargosu uygulanmaktadır. Bu durum,
petrolle ilgili büyük gelişmeleri sınırlandırmaktadır.
Suudi Arabistan Petrolü
Suudi Arabistan Krallığı, OPEC’in kurucu üyelerinden biridir. Suudi petrolünün
işletilmesinde, ABDli şirketler başrolde olmuştur. 1930’da Bahreyn’de petrol imtiyazı elde eden ABD, Standard Oil Company of California (sonradan ismi ArabianAmerican Oil Company/ARAMCO’ya çevrildi) sayesinde, Suudi Arabistan’daki
petrol imtiyazını da 1933 yılında elde etmişti. Ülke petrolü, ARAMCO tarafından
1935’te el-Ahsa bölgesinde çıkarılmaya başlandı. Petrollerin işletilmesi, 1936’da
tamamen ARAMCO’ya devredildi.
II. Dünya savaşına kadar ülke petrol gelirlerinden yeterince istifade edemedi. Ancak savaştan sonra 1950’lerde ticari üretim ve dolayısıyla petrol geliri hızla
artmaya başladı. Bu da kısmen ülkenin refahına yansımaya başladı. S. Arabistan
1973 Ekim Savaşı’nda İsrail’i destekleyen ülkelere karşı başlatılan petrol boykotunun liderliğini yaptı. Bu, ülkeye büyük kazançlar da sağladı. Petrol üretiminin
kısılması ve fiyatların arttırılmasıyla Suudi Arabistan’ın petrol geliri, 1974-75 döneminde, yıllık 2,7 milyardan 25 milyar dolara fırladı. Kral Faysal’ın iyi yönetimi
ve başarılı kalkınma programları da buna eklenince, Suudi Arabistan 1970’lerin
ortalarından itibaren önemli bir siyasi ve ekonomik güç haline geldi. İran devriminden sonra, tehdit olarak gördüğü bu ülkeye karşı çok büyük askeri harcamalarla ordu ve silahlı kuvvetlerini modernleştirdi. Başlıca silah tedarikçisi ise, bugün de en önemli müttefiği olan ABD idi. 1981 yılında 34 dolarla petrol fiyatları
zirve yaptığında, ülkenin yıllık geliri de 102 milyar dolarla rekor kırdı.
Yukarıda da verildiği gibi Suudi Arabistan 2011 yılı verilerine göre, dünya ham
petrol rezervlerinin % 16’sına; dünya petrol üretiminin ise % 13’üne sahiptir. Bu
yönleriyle, dünya petrol rezervlerinin tek başına yaklaşık altıda birini elinde bulundurmakta olup, Ortadoğu ülkeleri arasında ise en fazla rezerve ve ham petrol
üretimine sahiptir. Suudi Arabistan’ı diğer ülkelere göre öne çıkaran bu durum,
ülkenin dünya petrol üretimi ve endüstrisindeki stratejik öneminin uzunca bir
süre daha devam edeceğini de göstermektedir. Dolayısıyla ülkenin durumu, dünyanın petrol ithalatına dayalı büyük ekonomileri açısından önem taşımaktadır.
Diğer bir deyişle, ülke, dünya ekonomik ve politik sistemi içerisinde ayrıcalıklı ve
kilit bir yere sahiptir.
Suudi Arabistan ekonomisi, çok büyük oranda petrol sektörünün hakimiyeti
altındadır. Hem hükümet gelirlerinin hem de ihracat gelirlerinin çok büyük bir
kısmı petrolden sağlanmaktadır. Petrol rezerv ve üretimi, ülkenin Basra Körfezi’ne
paralel uzanan doğu kesimlerinde, el-Ahsa (Hasa) bölgesindeki dört büyük sahada yoğunlaşmıştır. Bunlardan 200x30 km. çapındaki Havar (83 milyar varil) ve
Safaniye, dünyanın en büyük yekpâre petrol sahalarıdır. Abkaik ve Berri sahalarıyla birlikte bu dört bölge, ülke rezervlerinin yaklaşık yarısını; üretiminin ise yüzde 90’ına yakınını karşılamaktadır. Riyad’ın güneyinde, ülkenin ortasındaki “boş
Aramco: Çokuluslu dev bir
şirket olan ABD’li ARAMCO,
tıpkı İran’daki APOC gibi
zamanla “devlet içinde
devlet” haline gelmiştir.
Şirket, Suudi Krallığı’na petrol
karşılığında sadece küçük bir
para ödüyor, onun dışında
bütün petrolü çıkarıp dünyaya
pazarlıyor ve esas kazancı elde
ediyordu. Suudi Arabistan,
1972’de ARAMCO’nun %
20 hissesine sahip oldu.
1980’de ise, toplumsal
hayatta önemli bir unsur
haline gelen ARAMCO’nun
bütün hisselerine sahip oldu.
ARAMCO, dünyanın en büyük
petrol şirketi durumundadır.
220
Modern Ortadoğu Tarihi
alan”da ve Yemen’e sınır olan yerlerde de petrol keşfi ve üretimi yapılmıştır. Günlük 5 milyon varil taşıma kapasiteli petrol boru hattı (TAP), bölgeyi Akdeniz ve
Kızıldeniz’e (Yenbu) bağlamaktadır. Ancak Akdeniz’e giden hat, Doğu Akdeniz’deki problemler nedeniyle 1997’de kapatılmıştır.
Petrolün getirdiği güç ve zenginlik, aynı zamanda potansiyel bir zayıflık kaynağı da olabilmektedir. Şöyle ki, dünya petrol fiyatlarının yükselmesi veya alçalması,
S. Arabistan’ın gelirini doğrudan ve büyük oranda etkilemektedir. Bu da, ülke ekonomisinin kendine has istikrarsız bir yapıya sahip olduğunu gösterir. Ülke şartları
açısından hemen her şeyin petrole bağımlı olması, bazı iç ve dış problemleri de
beraberinde getirebilmektedir. Petrol zenginliğine dayalı ve kraliyet ailesinin başını çektiği büyük savurganlıklar, yolsuzluk ve skandallar, bu tür sonuçlar arasında
sayılabilir. Ayrıca, Suudi monarşisinin güçlü bir şekilde varlığını sürdürmesinde,
petrol zenginliğinin getirdiği güç de etkili olmaktadır. Özellikle son yıllarda ortaya çıkan uluslararası gelişmeler (Arap Baharı) dikkate alındığında, böyle sert
bir monarşinin kendini değiştirmeden varlığını sürdürebilmesi, petrol zenginliği
olmayan bir Ortadoğu ülkesi için oldukça zordur.
Petrol Devi Küçük Bir Ülke: Kuveyt
Kuveyt Şirketi: Petrol pazarı
olarak büyük oranda Batı’ya
ve Japonya’ya bağlı olan ülke,
1970’lerde elde ettiği büyük
petrol gelirlerini dış yatırıma
yöneltti ve bundan da ayrıca
büyük paralar kazandı. Öyle ki,
bu çok başarılı yatırımlardan
elde edilen gelir, petrol
gelirinden fazlaydı. Bundan
hareketle kimi çevreler ülkeye
“Kuveyt Şirketi”adını verdi.
Diğer Körfez ülkeleri gibi, Kuveyt’i de İngiliz emperyalizmi, petrol imtiyaz anlaşmaları ve II. Dünya Savaşı’ndan sonraki büyük petrol gelirleri ayakta tutmuştur.
Osmanlı-İngiliz egemenlik mücadelesine sahne olan Kuveyt, 1890’lı yıllardan bağımsız olduğu 1961’e kadar İngiltere’nin himayesinde kaldı. Bölgedeki etkin ailelerden el Sabah ailesinin idaresi altında olan Kuveyt bu ailenin Şeyhleri aracılığı ile
idare edilmektedir. Uluslar arası her türlü anlaşmaları yapma ve imtiyazlar verme
yetkisi bu emir ailesine aittir. 1934’te Kuveyt Şeyhi Ahmet Cabir es-Sabah, Gulf
Oil ve British Petroleum (BP) ile bir anlaşma imzalayarak, Kuveyt Petrol Şirketi
olarak adlandırılan imtiyazın eşit ortağı oldu. Yüzeye oldukça yakın olan ülke petrolleri, dünyanın en büyük petrol sahalarından biri olan Burgan bölgesinde keşfedildikten sonra 1946 yılında çıkarılıp ihraç edilmeye başlandı. ABD’li şirketler,
Kuveyt petrolünden büyük paralar kazandılar. Petrol fiyatlarının fırladığı 1980’de
ülkenin petrol geliri 21,7 milyar dolara çıktı. Ülke nüfusunun % 50’den fazlası,
petrol endüstrisi ve hizmet sektörü için gelen yabancı işçilerden oluşuyordu. Ülke
nüfusunun oldukça az olduğu düşünüldüğünde, OPEC üyesi Kuveyt’in petrolden
sağladığı gelirin nasıl dev bir mâli gücü de beraberinde getirdiği daha iyi anlaşılır.
Bu gelir, yönetici aile tarafından eğitim ve sosyal alanlara da harcanmakla birlikte,
Kuveyt’in ekonomisinin petrole aşırı bağımlılığı ciddi bir zafiyet oluşturmaktadır.
2011 yılı tahminlerine göre, dünya petrol rezervlerinin % 6’sı Kuveyt’te bulunmaktadır. Ülkenin ham petrol üretimindeki % 3,5 gibi nispeten düşük olan payı
da hesaba katılırsa, Kuveyt’in gelecekte petrol açısından stratejik öneminin daha
da artacağı söylenebilir. Nüfus ve yüzölçümü olarak küçük bir ülke olmasına rağmen sahip olduğu bu rezervler, ülkeyi petrol açısından hedef haline de getirdi. Bu
yüzden menfaatleri tehdit altına giren ABD, Körfez savaşları sonucunda Kuveyt’i
bölgedeki en önemli üssü haline getirdi.
Birleşik Arap Emirlikleri (BAE)
Körfez’deki yedi emirliğin bir federasyon çatısı altında birleşmesinden oluşan BAE,
bağımsızlıklarını kazandıkları 1971’e kadar İngiliz vesayeti altında kaldı. OPEC
üyesi olan BAE, en önemli petrol üreticisi ve ihracatçısı ülkelerindendir. Ülkede
petrol ilk kez, 1962’de Abu Dabi civarında çıkarıldı. Ülkenin petrol rezervlerinin %
8. Ünite - Ortadoğu ve Petrol
90’ı başkent Abu Dabi’de bulunmaktadır. Nitekim, 2011 yılı verilerine göre, dünya
ham petrol rezervlerinin % 6’sı BAE’de bulunuyor. BAE’nin dünya ham petrol üretimindeki % 3,8 gibi nispeten düşük olan payı göz önüne alındığında, ülke petrol
rezervleri ve üretimi konusunda gelecekte de önemini muhafaza edecektir.
BAE’nin petrol ihracatı, büyük oranda Basra Körfezi’nin güneyindeki Hürmüz
Boğazı vasıtasıyla yapılmaktadır. Petrol gelirlerine yaptırım uygulanan İran’ın, tankerler vasıtasıyla dünya petrolünün % 20’sinin geçtiği Hürmüz Boğazı’nı kapatma
tehditlerine karşı BAE, bu yola alternatif olacak bir petrol boru hattını Temmuz
2012’de kullanıma açtı. 380 km. uzunluğundaki boru hattı, Hürmüz’ü devre dışı
bırakarak ülke petrolünün üçte ikisini dünya pazarlarına ulaştırabilmektedir.
Katar Petrolü ve Doğal Gazı
19. yüzyıldan beri Osmanlı Devleti’ne bağlı es-Sani ailesinin yönetimi altında olan
Katar 1916 yılında İngiliz işgaline uğramış ve 1971’de bağımsız olmuştur. Küçük
ama zengin bir petrol ülkesidir. Ekonomisi önemli ölçüde petrol endüstrisine dayanan Katar’ın ihracatının % 80’ini petrol oluşturur. Petrol üretimi, 1947’de, yarımadanın batısında bulunan Duhan bölgesinde İngilizler tarafından başlatıldı. Bu bölge
ile ülkenin doğusu arasında petrol ve doğalgaz boru hatları mevcuttur. Bahreyn ile,
petrol bölgesine komşu olan Havar Adaları üzerindeki anlaşmazlığın Uluslar arası Adalet Divanı tarafından Bahreyn lehinde çözümlenmesi, petroldeki gelişmeyi
önemli ölçüde engellemiştir. Dünyada % 1,8’lik petrol üretim (2011) payına sahip
olan Katar doğalgaz üretimine yönelmiştir. Böylece yarımadanın kuzeyinde sahip
olduğu % 6’lık rezerviyle dünyanın en önemli doğalgaz üreticileri arasına girmiştir. Zira Ortadoğu, doğalgaz açısından da oldukça zengin bir coğrafyadır ve dünya
rezervlerinin yaklaşık üçte biri burada bulunmaktadır. Ancak, Ortadoğu’nun doğalgaz potansiyelinin bundan daha fazla olduğu tahmin edilmektedir. Zira, dünya
petrol ve doğalgaz rezervlerinin kabaca eşit olduğu düşünülmektedir. Bölgede İran,
dünyanın en büyük doğalgaz rezervlerine sahip ülkelerinden biri olarak dikkat
çekmektedir. Ortadoğu’da ikinci sırada ise, Katar bulunmaktadır. 2000’li yıllardan
itibaren doğalgaz rezervlerinin işletilmesi, Avrupa yönüne doğru olan boru hatları
ve tesislerin yapımı, uluslararası şirketler tarafından yürütülmektedir.
Kuzey Afrika Ülkelerinde Petrol
OPEC üyesi olan Cezayir’de petrol ilk kez 1956 yılında çıkarıldı. Cezayir, dünyanın üçüncü büyük doğalgaz ihracatçısı ülke konumundadır. Ayrıca, henüz işletilmeyen doğalgaz ve petrol rezervleri vardır. Ordunun iç politikanın dışında
kalması ve demokrasinin yerleşmesi durumunda, petrol ülke için önemli bir refah
ve gelişme kaynağı olabilecektir.
OPEC üyesi olan Libya’nın petrolü, 1957’de çıkarılmaya başlandı. 51 farklı bölgeyi kapsayan petrol imtiyazı, toplam 17 petrol şirketine verildi. Bilahare imtiyazlar, şirketlerden müteahhitlere devredildi. Dünya petrol rezervlerinin % 2,9’u
(2011) bu ülkede bulunmaktadır. Petrol-doğalgaz üretimi ve endüstrisi, ülkenin
doğusundaki Sirte Körfezi’nin iç kısmında, dünyanın büyük üretim sahalarından
biri olan Serir ve Zelten bölgelerinde gelişti. Trablus ve Tobruk’u iç bölgeye bağlayan çok sayıda petrol ve doğalgaz boru hatları vardır.
BM ve ABD tarafından, Uluslar arası teröre destek verdiği gerekçesiyle Libya’ya
karşı 1992’de yaptırımlar başlatıldığında petrol sektörü de bundan etkilendi. Ancak,
ülkenin son kırk yılına damgasını vuran Muammer Kaddafi’nin pragmatist politikaları sayesinde, bu yaptırımlar önce askıya alındı, 2004’te de tamamen kaldırıldı.
221
222
Modern Ortadoğu Tarihi
Bu durum, Libya petrolü üzerindeki uluslararası yatırımları ve bu arada gelirleri
de büyük oranda attırdı. Ülke gelirinin ve ihracatının çok büyük bir kısmı petrol
satışından kaynaklanmaktadır. On milyarlarca dolarlık petrol geliri, nüfusu az (6,5
milyon) bir ülke için petrol dışı altyapı yatırımlarının da artmasına neden oldu.
Bununla birlikte, büyük oranda petrol gelirine dayalı bir ekonomi, ülkenin geleceği açısından soru işaretlerini de beraberinde getirmektedir. Oluşturulan dağıtım
şebekesi sayesinde, Libya’da üretilen petrol büyük oranda Batı Avrupa’ya sevk edilmektedir.
OPEC üyesi olan Mısır’da petrol, İngiliz işgali döneminde, 1913’te, Süveyş
Körfezi’nin her iki yakasında çıkarılmaya başlandı. Ancak Mısır, 1974 yılından
itibaren petrol üreticisi ülke haline gelebilmiştir.
8. Ünite - Ortadoğu ve Petrol
223
Özet
1
Avrupalı sömürgeci devletlerin Ortadoğu petrolünü 19. Yüzyıldan beri ele geçirmeye ve kontrol
altına almaya çalıştığını anlatabilme
19. Yüzyılın sanayileşmiş sömürgeci devletleri
olan İngiltere, Fransa ve onlarla rekabet etmeye
çalışan Almanya, zengin petrol kaynaklarının
bulunduğu Osmanlı Arap vilayetleriyle yakından ilgilenmiştir. Siyasi ve ekonomik hegemonyalarını sürdürebilmek için de, bu bölgelerdeki
ve özellikle de Irak’taki petrol kaynaklarını tespit
ederek petrol imtiyazları elde etmeye çalışmışlardır. Petrolün varlığından ve Avrupalıların da
bu petrolü kontrol altına almak istediğinden haberdar olan II. Abdülhamit, başta Bağdat ve Musul’dakiler olmak üzere, bütün petrol bölgelerini
kendi şahsi mülkü haline getirerek Avrupalıların emellerini bir süreliğine engelleyebilmiştir.
Ancak, padişahın tahttan indirilmesiyle birlikte
petrol bölgelerinin tekrar devlet mülkü haline
getirilmesi, Avrupalıların petrol konusundaki rekabet ve teşebbüslerini de arttırmıştır. Bu
konuda ayrı bir banka ve şirket bile kuran İngilizler, özellikle Musul, Kerkük ve Bağdat petrollerini işletmek için yoğun imtiyaz taleplerinde
bulunmuştur. Bağdat demiryolu imtiyazını elde
etmiş olan Almanlar da Irak petrollerini işletmek için yoğun çaba sarfetmiş, hatta bu konuda
en büyük rakipleri İngilizlerle işbirliği yapmaktan da çekinmemiştir. Birbirlerine karşı düşman
ve rakip olan İngilizler ve Almanların ortak girişimleri, I. Dünya Savaşı’nın patlak vermesiyle
sonuçsuz kalsa da, savaş sonucunda Almanların
safdışı edilmesiyle İngiltere ve Fransa’nın Ortadoğu ve petrol hedefleri önünde ciddi bir engel
kalmamıştır.
2
Günümüz Ortadoğu devletlerinin ortaya çıkışının
en önemli sebebinin petrol varlığına dayandığını
kavrayabilme
Osmanlı Devleti’nin tasfiyesiyle sonuçlanan I.
Dünya Savaşı, Almanları saf dışı bıraktıysa da,
Sykes-Picot gibi gizli anlaşmalarla Ortadoğu’yu
ve petrol bölgelerini aralarında taksim eden
İngiltere ve Fransa, nihai amaçlarına ulaştılar.
Savaş sonunda, ekonomik ve siyasi mülahazalar
çerçevesinde ve yapay olarak oluşturulan Ortadoğu ülkeleri, sömürgeci devletlerin mandası altında olarak petrol ve enerji kaynaklarını da onların kontrolü ve tekeli altına bırakmış oldular.
İngiltere, petrol zengini Musul Vilayeti’nin kendi
mandası altındaki Irak’a bağlanmasını sağladıktan sonra, Osmanlı döneminde kurduğu (Türk)
Irak Petrol Şirketi vasıtasıyla, Irak (Kerkük) petrollerini çıkarıp pazarlamaya başladı. Zamanla
devlet içinde devlet haline gelen bu şirket, daha
sonra da Irak’taki bütün petrolleri kendi tekeline
alarak işletmeye devam etti. İngiltere’nin petrolleri üzerinde hakimiyet kurduğu bir diğer Ortadoğu devleti de İran idi. Daha 19. Yüzyılın başlarında ortaya çıkan bu hakimiyet, İngiliz (D’arcy)
sermayeli İngiliz-İran Petrol Şirketi (APOC)
vasıtasıyla yıllar boyunca sürdürüldü. Petrol konusundaki amansız yarışa, 1930’lardan itibaren
ABD de katıldı. İngilizlerle büyük bir rekabete
giren ABD, daha sonra dünyanın en büyük petrol şirketi olacak olan ARAMCO vasıtasıyla,
Suudi Arabistan petrollerini işletmeye başladı.
ABD, özellikle Basra Körfezi ülkelerindeki ekonomik ve siyasi etkinliğini gittikçe arttırmış; II.
Dünya Savaşı’ndan sonra ise, İngiltere’nin Ortadoğu’daki rolünü üstlenmiştir.
224
3
Modern Ortadoğu Tarihi
Ortadoğu’da meydana siyasi ve ekonomik gelişmelerde, petrolün ve onu kontrol altında tutmak
isteyen sanayileşmiş ülkelerin temel belirleyici unsur olduğunu irdeleyebilme
Gelişmiş ülkeler, kendi endüstrileri ve enerji ihtiyaçları için Ortadoğu petrolünü sürekli kontrol altında tutmak istemişlerdir. Nitekim, Avrupa ve ABD merkezli yedi (daha sonra da sekiz)
büyük çok uluslu şirket, 1910’lardan 1970’lerin
başlarına kadar petrol endüstrisinin tamamını
kontrol altında tutmuşlardır. 1928 yılında Ortadoğu petrolünün paylaşımı konusunda gizli
bir anlaşma yapan bu şirketler, “Yedi Kızkardeş”
olarak anılmıştır: Exxon, Royal Dutch Shell, British Petroleum (BP), Gulf Oil (Gulf), Texas Oil
(Texaco), Standard Oil of California (Chevron) ve
Mobil Oil (Mobil) ve daha sonra onlara katılan
Fransız şirketi Française des Petroles (CFP) idi.
1930’larda, Suudi Arabistan petrollerinin işletilmesinde ise Amerika merkezli ARAMCO şirketi
Ortadoğu’da boy göstermeye başlamış ve adeta
devlet içinde devlet haline gelerek tam bir tekel
oluşturmuştur. ABD ve Avrupa’nın başrolde olduğu “petrol emperyalizmi” hep devam etti. Bu
süreçte, Ortadoğu’daki petrolün üretim, rafineri
ve pazarlanması, büyük oranda kendi hükümetleri tarafından desteklenen uluslararası petrol
şirketleri tarafından yürütüldü. Öyle ki, İran
petrollerini millileştiren Başbakan Muhammed
Musaddık, İngiliz ve Amerikan istihbaratlarının
ortak harekatıyla organize edilen bir darbeyle
görevinden uzaklaştırıldı. Saddam Hüseyin liderliğindeki Irak, Humeyni devrimiyle batının
ve ABD’nin müttefiki olmaktan çıkan İran’a
saldırtılarak bir bakıma cezalandırıldı. Kuveyt’i
işgal ederek dünya petrolünde daha fazla söz sahibi olmak isteyen eski müttefik Saddam Hüseyin ise, askeri güçle baştan indirilip asıldığı gibi,
ülkesi de sonu belirsiz bir parçalanma, terör ve
kaos ortamına atılmış oldu.
4
Ortadoğu petrolünün, üretici ülkelere demokrasi,
güç ve zenginlik yerine, dikta rejimleriyle birlikte
savaş, terör, kaos ve sefalet getirdiğini kavrayabilme
Bir zenginlik kaynağı olan petrolün, gerçek bir
refah ve gelişmişliği beraberinde getirmesi beklenirken, özellikle Ortadoğu ülkeleri örneğinde
bunun gerçekleşmediği, hatta tam tersi neticelere yol açtığı görülmektedir. Ortadoğu’nun
petrol üreticisi ülkelerinde olduğu gibi, öncelikle, bütün ekonomik, siyasal ve toplumsal gelişmelerin sadece tek bir kaynağa yani petrol ve
doğalgaza bağlı olması, başlı başına bir problem
oluşturmaktadır. Ülke gelirlerinin ve bu arada
ihracat gelirlerinin büyük oranda petrole bağımlı olması, bu ülkeler için ciddi bir zafiyet oluşturmaktadır. Ayrıca, petrolün getirdiği refah ve
zenginlik, BAE, Katar, Suudi Arabistan ve Irak
örneklerinde görüldüğü üzere, monarşik ve diktatör yönetimlerin güç kazanmasına ve iktidara
daha fazla egemen olmalarına da neden olmaktadır. Petrolden elde edilen büyük gelir, ülkelerin yönetici aileleri tarafından daha fazla güç
kazanma vasıtası olarak görülmekte ve savurgan
bir şekilde kullanılmaktadır. Dolayısıyla, endüstrileşme ve gelişme yeterli düzeyde gerçekleşmemektedir. Gelişmiş ülkelerin kendi endüstrileri
ve enerji ihtiyaçları için kontrol altında tutmak
istediği Ortadoğu petrolü, Irak, Kuveyt ve Libya
örneklerinde olduğu gibi dış müdahale ve işgallere, bu da sonu gelmeyen istikrarsızlıklar, kaos
ve terörizme yol açmaktadır. Petrol sayesinde
güç kazanan ve ülkedeki iktidarını sağlamlaştıran Saddam Hüseyin, petrol zenginliğinden dolayı önce İran’a sonra da Kuveyt’e saldırmış; bu
da Amerikan işgaline yol açarak ülkeyi bugünkü
istikrarsız ve parçalanmış durumuna getirmiştir. ABD ve Avrupa’nın başını çektiği dış güçler,
menfaatlerinin ve gelişmiş endüstrilerinin ihtiyacı için, zengin petrol ve doğalgaz kaynağı olan
Ortadoğu’yu bir oyun alanı haline getirmişlerdir.
8. Ünite - Ortadoğu ve Petrol
225
Kendimizi Sınayalım
1. 17. Yüzyılda IV. Murad tarafından kendilerine Kerkük ve civarında neft (petrol) işletme imtiyazı verilen
Türkmen aile aşağıdakilerden hangisidir?
a. Neftçi
b. Kırdar
c. Yakubi
d. Sabuncu
e. Alusi
2. II. Abdülhamit, petrol işletme imtiyazlarını elde
etmek isteyen Avrupalılara karşı nasıl bir siyaset izlemiştir?
a. İslam birliği siyasetini uygulamaya çalıştı
b. İstenen imtiyazları verdi
c. Avrupalı girişimcilere gerekli kolaylığı sağladı
d. Petrol bölgelerini kendi şahsi mülkü haline getirdi
e. Avrupalı devletlere savaş açtı
3. Petrol işletme imtiyazı konusunda Avrupalılarla Osmanlı hükümeti arasında aracılık yapan ve “Bay
Yüzde Beş” ismi verilen Osmanlı petrol mühendisi
kimdir?
a. Dadyan Efendi
b. Gülbenkyan
c. İbrahim Paşa
d. Agop Paşa
e. Amiral Chester
4. Ortadoğu ülkeleri arasında petrol rezervi ve ham
petrol üretimi en fazla olan ülke aşağıdakilerden hangisidir?
a. İran
b. Irak
c. Suudi Arabistan
d. Kuveyt
e. Katar
5. Aşağıdakilerden hangisi Ortadoğu petrolünün
dünya piyasalarına ulaşmasında kritik öneme sahip tıkanma noktalarından biri değildir?
a. Hürmüz Boğazı
b. Babülmendeb Boğazı
c. Süveyş Kanalı
d. Kızıldeniz
e. Cebelitarık Boğazı
6. Ekonomik bir güç olan OPEC, hangi gelişmeyle
birlikte siyasi bir güç haline de gelmiştir?
a. ABD’nin Irak’ı işgal etmesi
b. 1967 Arap-İsrail Savaşı
c. İran-Irak Savaşı
d. 1973 Petrol Boykotu
e. İsrail Devleti’nin kurulması
7. Aşağıdakilerden hangisi, dünya petrol fiyatlarının
yükselmesine sebep olmamıştır?
a. 1973 petrol ambargosu
b. 1980-1988 İran-Irak savaşı
c. 1990 Irak’ın Kuveyt’i işgali
d. 2003 ABD’nin Irak’ı işgali
e. 1932 Irak’ın bağımsız devlet olması
8. İran petrollerini millileştirdiği için CIA ve İngiliz
istihbaratının ortaklaşa düzenlediği darbeyle görevinden uzaklaştırılan devlet adamı kimdir?
a. Şah Rıza Pehlevi
b. Humeyni
c. Muhammed Musaddık
d. Ali Hamaney
e. Mahmut Ahmedinejad
9. Suudi Arabistan petrolünü 1930’lardan itibaren işleten ABD merkezli çok uluslu şirket aşağıdakilerden
hangisidir?
a. Shell
b. ARAMCO
c. BP
d. Exxon-Mobil
e. Total
10. Ambargolara maruz kalan İran’ın, diğer ülkelere
karşı kapatmayı silah olarak kullandığı ve Basra Körfezi petrolünün dünya piyasasına ulaşmasını sağlayan
stratejik tıkanma noktası aşağıdakilerden hangisidir?
a. Hürmüz Boğazı
b. Babülmendeb Boğazı
c. Süveyş Kanalı
d. Cebelitarık Boğazı
e. Panama Kanalı
226
Modern Ortadoğu Tarihi
Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı
1. a
2. d
3. b
4. c
5. e
6. d
7. e
8. c
9. b
10. a
Yanıtınız yanlış ise, “Osmanlı Coğrafyasında
Petrol” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise, “II. Abdülhamid ve Petrol”
konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise, “II. Meşrutiyet Döneminde
Osmanlı Petrolleri” konusunu yeniden gözden
geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise, “Ortadoğu’da Petrol” ve
“Suudi Arabistan Petrolü” konularını yeniden
gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise, “Ortadoğu’da Petrol Taşımacılığı ve Tıkanma Noktaları” konusunu yeniden gözden geçiriniz
Yanıtınız yanlış ise, “Petrolün Siyaseti: OPEC’in
Kurulması” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise, “Petrolün Siyaseti: OPEC’in
Kurulması” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise, “İran Petrolü” konusunu
yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise, “Suudi Arabistan Petrolü”
konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise, “Ortadoğu’da Petrol Taşımacılığı ve Tıkanma Noktaları” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Sıra Sizde Yanıt Anahtarı
Sıra Sizde 1
Irak petrolleriyle ilgili araştırmalar yaptıran padişah, Avrupalıların bölge petrolüyle ilgili faaliyetlerini
de yakından takip etti. Avrupalıların işletme imtiyazı
taleplerini geri çeviren II. Abdülhamit, yabancıların
eline geçmesini istemediği Bağdat ve Musul’daki petrol bölgelerini kendi şahsi mülkü haline getirdi. Petrol
gelirlerini ve işletme imtiyazlarını da kendi uhdesine
aldı. Böylece, buraların yabancıların eline geçmesini
önlemeye çalıştı.
Sıra Sizde 2
Petrol emperyalizmi, Osmanlı Devleti’nin yıkılması
ve Ortadoğu siyasi coğrafyasının oluşturulmasından sonra ARAMCO, Shell, Exxon-Mobil ve BP gibi
ABD ve Avrupalı büyük petrol şirketlerinin Ortadoğu petrolünün çıkarılması ve dünyaya pazarlanması
konusunda tam bir kontrol ve tekel oluşturmaları anlamına gelmektedir. Uluslararası siyasetle içiçe giden
petrol emperyalizminde, İngiltere, ABD ve Fransa
başı çekmiştir.
Sıra Sizde 3
Ortadoğu’nun petrol üreticisi ülkeleri, uzun dönem
boyunca gelişmiş ülkelerin kontrolü altında kaldılar.
1959 yılına gelindiğinde, büyük petrol şirketleri petrol
fiyatlarını düşürünce, petrol üreten ülkelerin gelirleri
azaldı. Bunun üzerine, ekonomik açıdan bağımsız olmak ve kendi geleceklerini tayin etmek isteyen Suudi
Arabistan, Irak, İran, Kuveyt ve Venezuela gibi kilit
üretici ülkeler, 1960’ta, Petrol İhraç Eden Ülkeler Teşkilatı OPEC’i kurdular.
Sıra Sizde 4
1967’deki Arap-İsrail Savaşı’nın bir sonucu olarak, Süveyş Kanalı’nın Nasır tarafından kapatılması, petrol
endüstrisini ve fiyatlarını büyük ölçüde etkiledi. 1973
Arap-İsrail Savaşı’nda ABD ve Avrupalı devletlerin
İsrail’e destek vermesi üzerine OPEC ülkelerinin bu
ülkelere karşı başlattığı petrol ambargosu; 1980-1988
yılları arasında iki petrol zengini ülke arasında yaşanan
İran-Irak Savaşı; 1990 yılında Irak’ın bir diğer petrol
ülkesi Kuveyt’i işgal etmesi ve 2003 ABD’nin Irak’ı işgali gibi gelişmeler, dünya petrol fiyatlarının artmasına
neden olmuştur.
Sıra Sizde 5
Bütün ekonomik ve toplumsal gelişmelerin sadece petrol ve doğalgaza bağlı olması, başlı başına bir sorun
teşkil etmektedir. Petrolün getirdiği zenginlik, diktatör
yönetimlerin güç kazanmasına ve iktidarda kalmalarına neden olmaktadır. Petrolden elde edilen gelir,
ülkelerin yönetici aileleri tarafından savurgan bir şekilde kullanılmakta; endüstrileşme ve gelişmeye yeterli
katkıda bulunmamaktadır. Gelişmiş ülkelerin kontrol
altında tutmak istediği Ortadoğu petrolü, Irak, Kuveyt
ve Libya örneklerinde olduğu gibi dış müdahale ve işgallere, bu da kaos ve terörizme yol açabilmektedir.
8. Ünite - Ortadoğu ve Petrol
Yararlanılan Kaynaklar
Anderson, Ewan W., (2000). The Middle East: Geopraphy and Geopolitics, Routledge, London.
Ayhan, Veysel, (2009). Ortadoğu ve Petrol, İmparatorluk Yolu, İstanbul.
BP Statistical Review of World Energy (June, 2012).
Can, Bilmez Bülent, (2000). Demiryolundan Petrole
Chester Projesi (1908-1923), İstanbul.
Earle, Edward Mead, (2003). Bağdat Demir ve Petrol
Yolu Savaşı (1903-1923), İstanbul.
Edens, David, (1979). Oil and Development in The
Middle East, New York.
Ediger, Volkan Ş., (2007). Osmanlı’da Neft ve Petrol,
Ankara.
Fromkin, David, (1994). Barışa Son Veren Barış- Modern Ortadoğu Nasıl Yaratıldı?, 1914-1922, (çev.
Mehmet Harmancı), İstanbul.
Hamilton, Charles W., (1962). Americans and Oil in
The Middle East, Texas.
Hut, Davut, (2006). Musul Vilayeti’nin İdari, İktisadi
ve Sosyal Yapısı (1864-1909), Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Basılmamış
Doktora Tezi, İstanbul.
Karadağ, Raif, (2003). Petrol Fırtınası, İstanbul.
Kent, Marian, (1976). Oil and Empire: British Policy
and Mesopotamian Oil 1900-1920, London.
Longrigg, Stephen Hemsley, (1954). Oil in the Middle East: Its Discovery and Development, Oxford
University Press London.
Mejcher, Helmut, (1976). Imperial Quest for Oil: Iraq
1910-1928, London.
Sayegh, Kamal S, (1968). Oil and Arab Regional Development, New York.
Shwadran, Benjamin, (1973). The Middle East Oil and
The Great Powers, Jerusalem.
Smith, Dan, (2006). The State of the Middle East: An
Atlas of Conflict and Resolution, Universty of California Press, Berkeley-Los Angeles.
Stocking, George W., (1971). Middle East Oil, London.
Terzi, Arzu T., (2009). Abdülhamid’in Mirası: Petrol
ve Arazi, İstanbul.
Yergin, Daniel, (2013). Petrol, (çev. Kamuran Tuncay),
İstanbul.
227
Sorularla Öğrenelim
TAR310U - MODERN ORTADOĞU TARİHİ
Ünite 8: Ortadoğu ve Petrol
Petrolün Kısa Tarihi
1. Dünyadaki ham petrol rezervlerinin dağılımı nasıldır?
Cevap: 2011 yılı istatistiklerine göre, dünyadaki ham petrol rezervlerinin yaklaşık yarısının Ortadoğu coğrafyasında, geri kalanının da
ABD, Güney Amerika ve Kuzey Denizi’nde bulunduğu ifade edilmektedir.
2. Petrol kelimesinin kökeni nedir?
Cevap: Ortaçağ Latincesi’nde petroleum olarak geçen kelime, Klasik Latince’deki petra (taş) ve oleum (yağ) sözcüklerinin birleşmesiyle
oluşup “taş yağı” anlamına gelmektedir.
3. Neft nedir?
Cevap: Bir çeşit sıvı petrol olan bitüm sözcüğünün eski dillerdeki karşılığı olan “nafta/neft” ise, Farsça veya Akadca kökenli bir
kelimedir.
4. Bilinen ilk petrol sondajı ne zaman yapılmıştır?
Cevap: 18. yüzyıldan itibaren Rusya ve Alsace’ta petrol damıtıldığı halde, bilinen anlamda yer altından ilk petrol sondajı, 27 Ağustos
1859’da Albay Drake tarafından Pensilvanya Titusville’de yapıldı.
5. Petrolün modern çağlardaki önemli safhaları nelerdir?
Cevap: İlk petrol sondajı, 27 Ağustos 1859’da Albay Drake tarafından Pensilvanya Titusville’de yapıldı. 1854 yılında gazyağı
lambasının icat edilmesi, petrol talebini büyük ölçüde arttırmıştı. ABD ve Avrupa, 19. yüzyılın petrol üreticileri olarak ortaya çıkmışlar
ve kendi petrol endüstrilerini kurmuşlardır. Böylece, “kara altın”a hücum da başlamış oldu.Petrol ile ilgili bundan sonraki önemli
safhalar şöyledir: 1860-1885 gazyağı dönemi. 1900-1914 benzin dönemi. 1930 sonrası dönem: petrol ürünlerinin kalitesini yükselten
çeşitli yöntemlerin yerleştiği ve modern arıtma ve petrokimya tekniklerinin geliştiği dönemdir. Günümüzde petrol, sadece yakıt olarak
değil, tarım (gübre), tıp (ilaç yapımı), sağlık (deterjanlar), plastik maddeler ile sentetik elyaf ve kauçukların üretimi gibi çok çeşitli
alanlarda kullanılmaktadır.
Osmanlı Coğrafyasında Petrol
6. 1888 yılından sonra Almanlara verilen imtiyazlar nelerdir?
Cevap: 1888 yılında ilk imtiyaz verilmek suretiyle, Almanlar’a madencilik alanında bazı ayrıcalıklar da verilmişti. Bu imtiyaz ile
Almanlar, Musul ve Bağdat havalisinde petrol ve diğer madenleri arayabilecekti. Zira, bu tarihte, Bağdat Demiryolu imtiyazı yine
Almanlar’a verilmişti. Almanlar, demiryolu hattının her iki yakasındaki 20’şer km.lik şeritler boyunca maden araması ve işletmesi
yapabilecekti.
7. Tarihte verilen ilk petrol işletme imtiyazı ne zaman verilmiştir?
Cevap: Osmanlı Sultanı IV. Murad 1640 tarihli bir fermanla, Kerkük yakınlarındaki Baba Gurgur’da bulunan petrol sahasını şehrin ileri
gelen Türkmen ailelerinden Neftçizadeler’e vermişti. Bu ferman, muhtemelen tarihte verilen ilk petrol işletme imtiyazıdır.
8. Osmanlı Arap vilayetlerindeki petrolün varlığından haberdar olan Batılı seyyah ve araştırmacılar hangi sebeplerle buralarda
araştırma yapıyorlardı?
Cevap: Osmanlı Arap vilayetlerindeki petrolün varlığından haberdar olan Batılı seyyah ve araştırmacılar, “arkeolojik, bilimsel, coğrafi
araştırma ve misyonerlik” görüntüsü altında, Bağdat ve Musul’daki petrol alanlarını keşfetmeye ve ülkelerine bununla ilgili raporlar
hazırlamaya başlamışlardı.
9. Petrol araştırmasını yaptıran Agop Paşa’nın teklifiyle de, devlet hazinesine ait olan petrol arazilerini, petrol gelirlerini ve işletme
imtiyazını 1889-1902 yılları arasındaki resmi işlemler ile muhafaza altına alan padişah kimdir?
Cevap: II. Abdülhamid, yürütülen örtülü arama faaliyetlerini yakından takip ediyordu. Petrol araştırmasını yaptıran Agop Paşa’nın
teklifiyle de, devlet hazinesine ait olan petrol gelirlerini ve işletme imtiyazını kendi özel hazinesine (Hazine-i Hassa) transfer etti ve
ayrıca, Bağdat ve Musul Vilayetleri’nde petrol bulunan birçok bölgeyi de padişah arazisi (arazi-i seniyye)’ne dahil ederek 1889-1902
yılları arasındaki resmi işlemler ile muhafaza altına aldı.
10. Musul ve Kerkük bölgesinde büyük miktarda petrol olduğunu öğrenen Avrupa'lılar hangi Osmanlı padişahından imtiyaz
istemişlerdir?
Cevap: Musul-Kerkük bölgesinde yaptırdığı geniş çaplı araştırmanın sonunda, buralardaki maden ve petrol yatakları hakkında ayrıntılı
bir rapor hazırlanmıştır. Bölgede büyük miktarda petrol bulunduğuna dair haberler üzerine, Alman, İngiliz, Fransız, Belçika, Hollanda ve
Osmanlı uyruklu bazı şahıs ve şirketler, II. Abdülhamid’den petrol imtiyazı için yoğun taleplerde bulunuyorlardı. Bölgedeki petrolün
stratejik değerinin farkında olan ve bu kaynakların yabancıların eline geçmesini istemeyen padişah, söz konusu talepleri geri çevirmiştir.
11. 1912 yılına kadar, Mezopotamya topraklarında petrol imtiyazı peşinden hangi şirketler koşmuştur?
Cevap: 1912’ye kadar Mezopotamya topraklarında petrol imtiyazı peşinde koşan, Alman Deutsche Bank (Anadolu-Bağdat Demiryolu
Şirketi), İngiliz D’Arcy Grubu, Royal Dutch-Anglo Saxon Oil Company (Shell) ve Amerikan Chester grubu olmak üzere dört grup
vardı.
12. 8 Eylül 1908’de Meşrutiyet hükümetinin, Hazine-i Hassa’la ilgili aldığı karar nedir?
Cevap: II. Meşrutiyet ilan edildikten sonra, 8 Eylül 1908’de Meşrutiyet hükümetinin aldığı bir kararla, Hazine-i Hassa’ya ait olan
emlâkin devlet hazinesine devri kararlaştırıldı. II. Abdülhamit’in 31 Mart olayından sonra tahttan indirilmesiyle, 27 Nisan 1909 tarihli
Mehmed Reşad iradesi ile de, padişahın şahsi mülkü olan petrol bölgelerinin söz konusu statüleri kaldırılarak Maliye hazinesine
devredildi yani devlet mülkü haline getirildi.
13. II. Abdülhamid’den petrol imtiyazı için yoğun taleplerde bulunan ülkelere karşı alınan tedbirler neledir?
Cevap: Bölgede yürütülen arkeolojik ve bilimsel çalışmaların aslında petrol aramaya dönük gizli tetkikler olduğunun farkına varan II.
Abdülhamid, yürütülen örtülü arama faaliyetlerini yakından takip ediyordu. Petrol araştırmasını yaptıran Agop Paşa’nın teklifiyle de,
devlet hazinesine ait olan petrol gelirlerini ve işletme imtiyazını kendi özel hazinesine (Hazine-i Hassa) transfer etti ve ayrıca,Bağdat ve
Musul Vilayetleri’nde petrol bulunan birçok bölgeyi de padişah arazisi (arazi-i seniyye)’ne dahil ederek 1889-1902 yılları arasındaki
resmi işlemler ile muhafaza altına aldı.
14. Türk Petrol Kumpanyası (Turkish Petroleum Company) nasıl kurulmuştur?
Cevap: İngilizler’in 1910’da kendi sermayeleriyle ve petrol için sermaye aktarımı amacıyla kurdukları Türk Milli Bankası, 1912’de
Deutsche Bank ve Royal-Dutch Shell şirketleri ile işbirliğine girerek Türk Petrol Kumpanyası’nı (Turkish Petroleum Company)
kurmuşlardı.
15. Turkish Petroleum Company’nin 1914 yılında hisselerinin % 50’sini hangi şirket almıştır?
Cevap: Mart 1914’te, Turkish Petroleum Company’nin hisselerinin % 50’si, İran’da faaliyet göstermekte olan bir diğer İngiliz (D’Arcy)
petrol şirketi olan APOC (Anglo-Persian Oil Company)’a devredildi.
16. 16 Mayıs 1916’da, İngiltere ile Fransa arasında yapılan antlaşmaya ne ad verilir?
Cevap: 16 Mayıs 1916’da, İngiltere ile Fransa arasında Sykes-Picot Antlaşması imzalandı.
17. 6 Mayıs 1916’da, İngiltere ile Fransa arasında Sykes-Picot Antlaşmasının amacı nedir?
Cevap: 16 Mayıs 1916’da, İngiltere ile Fransa arasında Sykes-Picot Antlaşması imzalandı. Bu antlaşmaya göre petrol bölgelerinin
bulunduğu Arap vilayetleri, İngiltere ve Fransa arasında gizlice taksim edildi.
18. 1912’de, Shell ve Deutche Bank’ı da dahil ederek, Londra merkezli Türk Petrol Şirketi’nin kurulmasını kim sağlamıştır?
Cevap: Calouste Serkis Gülbenkyan 1912’de, Shell ve Deutche Bank’ı da dahil ederek, Londra merkezli Türk Petrol Şirketi’nin
kurulmasını sağladı.
19. Chester Projesi nedir?
Cevap: Chester Projesi: Amiral Chester’ın, demiryolu, limanlar ve madenler konusunda imtiyazlar elde etmek için İstanbul’da
bulunduğu 1908 yılında, Amerikalılar’ın Irak petrollerinden imtiyaz sağlama konusundaki çabaları daha da artmıştı. Amerikan başkanı
Roosevelt’in de destek verdiği Chester, liman ve demiryolu inşaatı konusunda bir dizi anlaşmalar yapmasına rağmen bunlaryaşanan
savaşlar sebebiyle uygulanamadı.
Ortadoğu’da Petrol
20. "Yeni Ortadoğu" kavramı ne zaman ortaya çıkmıştır?
Cevap: I. Dünya Savaşı’ndan sonra başta İngiltere, Fransa ve ABD olmak üzere sömürgeci devletlerin kendi menfaatleri doğrultusunda
çizdiği sınırlar sayesinde, petrol coğrafyasının ayrıntılarını da içine alan "yeni Ortadoğu" oluşturulmuştur.
21. Ortadoğu’nun petrol sahaları genel olarak kaç bölgede toplanmıştır?
Cevap: Petrol açısından dünya rezervlerinin yaklaşık yarısına sahip olan Ortadoğu’nun petrol sahaları genel olarak üç bölgede
toplanmıştır: 1-Fars-Arap (Basra) Körfezi çevresi ve alt kısmı 2-Kızıldeniz-Akabe yarığı boyunca uzanan kısım 3-Kuzeydoğu Afrika
sahası
22. Petrol açısından dünya rezervlerinin yaklaşık yarısına sahip olan Ortadoğu’nun Fars-Arap (Basra) Körfezi çevresi ve alt kısmını
hangi ülkeler oluşturur?
Cevap: Petrol açısından dünya rezervlerinin yaklaşık yarısına sahip olan Ortadoğu’nun Fars-Arap (Basra) Körfezi çevresi ve alt kısmı
İran, Irak, Suudi Arabistan, Kuveyt, Birleşik Arap Emirlikleri (BAE), Katar, kuzeydoğu Suriye ve güneydoğu Türkiye’yi içine alır.
23. Dünya petrol tüketiminde ilk sırayı hangi ülkeler alır?
Cevap: Dünya petrol tüketiminde ABD tek başına dünya petrolünün dörtte birini; Avrupa Birliği beşte birini; her ikisi ise % 44 ile
neredeyse yarısını tüketmektedir.
24. Ortadoğu’da modern sondaj tekniğiyle petrol ilk kez hangi ülkede çıkarılmıştır?
Cevap: Ortadoğu’da modern sondaj tekniğiyle petrol ilk kez, 1908 yılında, İngiliz nüfuzu altındaki İran’da, İngiliz sermayedar D’Arcy
tarafından çıkarıldı.
25. Yedi Kızkardeş nedir?
Cevap: Dünya üzerindeki yedi (daha sonraları sekiz) büyük çok uluslu şirket, 1910’lardan 1970’lerin başlarına kadar, petrol
endüstrisinin hemen tamamını kontrol altında tutmuşlardır. 1928 yılında Ortadoğu petrolünün paylaşımı konusunda gizli bir anlaşma
yapan bu şirketler, “Yedi Kızkardeş” olarak anılmıştır.
26. Yedi Kızkardeş'i hangi şirketler oluşturmuştur?
Cevap: “Yedi Kızkardeş” : Standard Oil of New Jersey (Exxon), Royal Dutch Shell (Shell), British Petroleum (BP), Gulf Oil (Gulf),
Texas Oil (Texaco), Standard Oil of California (Chevron) ve Mobil Oil (Mobil). Bunlara daha sonra Fransız şirketi Française des
Petroles (CFP)de eklenmiştir.
Petrolün Kısa Tarihi
27. OPEC ne zaman kuruldu?
Cevap: 1959 yılına gelindiğinde, büyük petrol şirketleri petrol fiyatlarını düşürünce, petrol üreten ülkelerin a gelindiğinde gelirleri
azaldı. Sonuçta, bir tedbir olarak Suudi Arabistan, Irak, İran, Kuveyt ve Venezuela gibi kilit üretici ülkeler, 1960’ta etrol İhraç Eden
Ülkeler Teşkilatı OPEC’i kurdular. Cidde merkezli teşkilat daha sonra genişleyerek on üç ülkeyi daha bünyesine kattı.
Petrolün Siyaseti: OPEC’in Kurulması
28. Petrol İhraç Eden Arap Ülkeler Teşkilatı OAPEC (Organisation of Arab Petroleum Exporting Countries) ne zaman kurulmuştur.
Cevap: Arap ülkelerinin petrol endüstrisindehakim konuma gelmesi ile de 1968 yılında Petrol İhraç Eden Arap Ülkeler Teşkilatı
OAPEC (Organisation of Arab Petroleum Exporting Countries) ne zaman kurulmuştur.
29. OPEC neden kuruldu?
Cevap: 1959 yılına gelindiğinde, büyük petrol şirketleri petrol fiyatlarını düşürünce, petrol üreten ülkelerin gelirleri azaldı. Sonuçta, bir
tedbir olarak Suudi Arabistan, Irak, İran, Kuveyt ve Venezuela gibi kilit üretici ülkeler, 1960’ta Petrol İhraç Eden Ülkeler Teşkilatı
OPEC’i kurdular.
30. OPEC hangi ülkeler tarafından kurulmuştur?
Cevap: Suudi Arabistan, Irak, İran, Kuveyt ve Venezuela gibi kilit üretici ülkeler, 1960’taPetrol İhraç Eden Ülkeler Teşkilatı OPEC’i
kurdular.
31. OPEC'in sadece ekonomik değil aynı zamanda siyasi bir güç olmasının nedeni nedir?
Cevap: II. Dünya Savaşı’nın sonundan 1970’e kadarki dönemde petrol fiyatları genel hatlarıyla dengeli, hatta düşük bir seyir takip etti.
Yeni bir Arap-İsrail savaşı (Yom Kippur) Ekim 1973’te göstermiştir ki o tarihte petrol üretiminin % 40’ını karşılayan OPEC sadece
ekonomik değil aynı zamanda siyasi bir güç haline de geldi. Bu tarihte, Ortadoğu’nun petrol üreten ülkeleri, İsrail’i destekleyen ABD ve
diğer devletlere petrol satışını keserek (petrol Boykotu/Krizi), petrol üretimini azaltma ve fiyatları yükseltme konusunda anlaştılar. Arapİsrail savaşı sona erip yaptırımlar kaldırıldığında, petrol fiyatları bir yılda tam dört kat artarak varili 11,65 dolara fırlamıştı.
32. Tanker Savaşı'nın etkileri nedir?
Cevap: Tanker savaşı: İran, Irak, Suudi Arabistan ve Kuveyt ve diğer ülkelere ait olan 44 petrol tankeri, İran veya Irak tarafından
vurularak hasar gördü. Başlangıçta Irak tarafından başlatılan tanker savaşında her iki ülke, birbirinin petrol ihracatını çökertmeyi
amaçlıyordu. Petrol taşımacılığını da doğrudan etkileyen bu durum, zamanla dünya piyasalarına petrol arzını etkileyen global bir sorun
haline geldi.
33. Sovyetler Birliği'nin dağılmasında petrol savaşlarının etkisi nedir?
Cevap: 1984 yılında, İran-Irak arasında “tanker savaşı” başladı. Bundan petrol taşımacılığı ve ticareti ciddi ölçüde etkilendi. Bununla
birlikte, 1986 yılında, petrol fiyatlarında % 50’den fazla bir düşüş yaşandı. İran-Irak savaşı devam ederken böyle bir şeyin yaşanması
ilginçti. Bu düşüşün sebebi ABD kaynaklıydı. Şöyle ki, ABD Başkanı Reagan, 1980’lerin başında, petrol üretimini arttırma konusunda
Suudi Kralını ikna etmiş ve artan üretimle birlikte fiyatlar (13 dolar) dibe vurmuştu. Reagan’ın amacı ise, petrol geliriyle ayakta duran
Sovyetler Birliği’ni çökertmekti. 1991’de bu amaca ulaşıldı ve Birlik dağıldı. Petrol bir kez daha politik bir silah olarak kullanılmıştı.
Ülkelere Göre Ortadoğu Petrolü
34. Baba Gurgur ve Rumeyle petrol havzaları nerededir?
Cevap: Baba Gurgur ve Rumeyle: Irak’ın 80-90 km. boyunca uzanan en büyük petrol havzası, Kerkük’ün hemen yanıbaşında Baba
Gurgur bölgesinde bulunur. Yanan alevlerin çıkardığı gürültü (gurgur)’den dolayı bu isimle anılmıştır. Irak’ın güneyindeki Rumeyle
bölgesi, dünyanın da en büyük petrol sahalarından biridir. Bu saha, Irak-Kuveyt sınırı boyunca uzandığından, iki ülke arasındaki sınır
anlaşmazlığının (1990’da Kuveyt’in Irak tarafından işgalinin) temel sebeplerinden biri olmuştur.
35. "Şahin tacı" nedir?
Cevap: İran ile Irak arasındaki sınırı teşkil eden ve Dicle ile Fırat’ın birleşmesiyle oluşan Şattularap suyolu, Basra Körfezi bağlantılı
denizyolu (dolayısıyla petrol) ulaşımında her iki ülke tarafından ortak kullanılmaktadır. İran-Irak savaşının en önemli sebeplerinden biri
de, bundan doğan anlaşmazlıklar idi. Suyolu, Abadan petrol rafinerisine tankerlerin ulaşımında da önem taşımaktadır. İngilizler
tarafından kurulan ve zamanla dünyanın en büyük rafinerisi haline gelen tesislere “Şahın tâcı” deniliyordu. İran-Irak Savaşı’nda
tamamen tahrip olmasından sonra rafineriler ülkenin iç kesimlerinde yapılmaya başlandı.
36. Ortadoğu ülkeleri arasında ise en fazla rezerve ve ham petrole sahip ülke hangisidir?
Cevap: Ortadoğu ülkeleri arasında ise en fazla rezerve ve ham petrol üretimine sahiptir. Suudi Arabistan’ı diğer ülkelere göre öne
çıkaran bu durum, ülkenin dünya petrol üretimi ve endüstrisindeki stratejik öneminin uzunca bir süre daha devam edeceğini de
göstermektedir.
37. Aramco nedir?
Cevap: Aramco: Çokuluslu dev bir şirket olan ABD’li ARAMCO, tıpkı İran’daki APOC gibi zamanla “devlet içinde devlet” haline
gelmiştir. Şirket, Suudi Krallığı’na petrol karşılığında sadece küçük bir para ödüyor, onun dışında bütün petrolü çıkarıp dünyaya
pazarlıyor ve esas kazancı elde ediyordu. Suudi Arabistan, 1972’de ARAMCO’nun % 20 hissesine sahip oldu. 1980’de ise, toplumsal
hayatta önemli bir unsur haline gelen ARAMCO’nun bütün hisselerine sahip oldu. ARAMCO, dünyanın en büyük petrol şirketi
durumundadır.
TAR310U - MODERN ORTADOĞU TARİHİ
Ünite 8 - Alıştırma Soruları
1 ) Önemli petrol yataklarına sahip İran, Irak gibi ülkelerin zenginlik yerine kaos ve savaşlarla anılmasının sebepleri arasında hangisi
gösterilemez?
A ) Yeteri kadar ihracat yapamamaları
B ) Gelirlerin müsrifçe harcanması
C ) Devleti yöneten ailelerin aşırı güçlenmesi
D ) Gelirlerin halkın refahı için kullanılmaması
E ) Aşırı lükse yönelinmesi
Çözüm : 2005’te fiyatlar, Irak’taki savaş ve ABD’deki Katrina kasırgası nedeniyle en yüksek seviyeye çıktı. Bu durum, Ortadoğu’nun
petrol üreten ülkelerini doğrudan etkiledi ve kazançlarını kat kat arttırdı. Ancak petrolden elde edilen büyük gelir, ülkelerinin gelişmesi
doğrultusunda kullanıldığı gibi, bazen de halka fayda sağlamayan müsrif projeler için kullanıldı. Özellikle Körfez ülkelerindeki petrol
geliri, devleti yöneten ailelerin elinde önemli bir güç oldu. Bu zenginlik, modernleşme ve halkın refahı için yeterince kullanılmadığı gibi,
aynı zamanda muhaliflerin susturulmasında ve sorunların üzerinin örtülmesinde, dolayısıyla antidemokratik siyasal sistemlerin
sürmesinde de etkili oldu.
Doğru cevap A şıkkıdır.
2)
Irak petrollerinin uluslararası nazik bir mesele haline gelmesinin ilk adımı aşağıdakilerden hangisidir?
A)
Bağdat demiryolu imtiyazıyla birlikte Almanlar’a madencilik alanında bazı ayrıcalıklar da verilmesi.
B)
Abdülhmit’in şahsi mülkü olan petrol bölgelerinin söz konusu statüleri kaldırılarak Maliye hazinesine devredilmesi.
C)
İngiliz vatandaşı olan Hint Müslümanlarından bazı kimselerin bölgeden toprak satın alması.
D)
ABD’li Chester’ın liman ve demiryolu inşaatı konusunda bir dizi anlaşmalar yapması.
E ) Türk Petrol Kumpanyası’nın hisselerinin Mart 1914’de İngiliz petrol şirketi Anglo-Persian Oil Company’a devredilmesi.
Çözüm :
Bağdat Demiryolunun inşasını gerçekleştirmek üzere kurulan Anadolu Demiryolu Şirketi’ne 1888 yılında ilk imtiyaz verilmek suretiyle,
Almanlar’a madencilik alanında bazı ayrıcalıklar da verilmişti. Bu imtiyaz ile Almanlar, Musul ve Bağdat havalisinde petrol ve diğer
madenleri arayabilecekti. Irak petrollerinin uluslararası nazik bir mesele haline gelmesinin ilk adımı da buydu.
Doğru cevap A şıkkıdır.
3)
Musul Vilayetinin ve zengin petrollerinin Irak Krallığı’na ve dolayısıyla mandater devlet olarak İngiltere’ye bırakılması aşağıdaki
antlaşmalardan hangisi ile olmuştur?
A ) 24 Temmuz 1923 Lozan Antlaşması
B ) 30 Ekim 1918 Mondros Mütarekesi
C ) 28 Haziran 1919 Versay Antlaşması
D ) 5 Haziran 1926 tarihli Ankara Antlaşması
E ) 10 Ağustos 1920 Sevr antlaşması
Çözüm :
Türkiye Cumhuriyeti ile İngiltere arasında başlayan siyasi ve diplomatik mücadele sonucunda, Musul Vilayeti ve zengin petrolleri, 5
Haziran 1926 tarihli Ankara Antlaşması ile, Irak Krallığı’na ve dolayısıyla mandater devlet olarak İngiltere’ye bırakılmış oldu. Bu
antlaşmaya göre, Musul petrollerinden elde edilecek gelirin % 10’u, 25 yıllık süreyle Türkiye’ye verilecekti.
Doğru cevap D şıkkıdır.
4)
Ortadoğu ülkeleri, üretilen petrolün ne kadarını tüketmektedirler?
A)
% 7’sini
B)
%17’sini
C)
%20’ sini
D)
%27’ sini
E ) % 30’unu
Çözüm :
Dünya rezervlerinin yaklaşık yarısına; üretiminin ise üçte birine sahip olan Ortadoğu ülkeleri, üretilen petrolün ise sadece % 7’sini tü‐
ketmektedirler. Bu durum, Ortadoğu petrolünün, temelde zengin ve sanayileşmiş ülkelerin enerji ihtiyacını karşıladığını göstermektedir.
Doğru cevap A şıkkıdır.
5)
Ortadoğu’da modern sondaj tekniğiyle petrol ilk kez, ne zaman ve nerede çıkarıldı?
A)
1908 yılında, İran’da
B)
1912 yılında Irak’ta
C)
1930’ da Bahreyn’de
D)
1932’de Suudi Arabistan’da
E ) 1934 yılında Kerkük’te
Çözüm : Ortadoğu’da modern sondaj tekniğiyle petrol ilk kez, 1908 yılında, İngiliz nüfuzu altındaki İran’da, İngiliz sermayedar D’Arcy
tarafından çıkarıldı.
Doğru cevap A şıkkıdır.
6)
Aslında yeni ABD ve Avrupa emperyalizminin bir uzantısı olan ve Ortadoğu petrolünün paylaşımı konusunda yapılan gizli toplantı
nerede ve ne zaman yapılmıştır?
A)
20 Temmuz 1926’da Texas’da
B)
21 Eylül 1927’de Fransa’da
C)
28 Temmuz 1928’de Londra’da
D)
28 Ağustos 1928’de İskoçya’da
E ) 20 Temmuz 1930’da Musul’da
Çözüm : 28 Ağustos 1928’de av partisi adı altında İskoçya’daki bir şatoda toplanan büyük petrol şirketleri, “dünyanın petrol kaynakları
dürüstçe paylaşılmalıdır” sonucuna varmışlardı. Alınan kararlar, Ortadoğu petrolleri üzerinde uygulamaya konuldu. Bu gizli toplantı,
aslında yeni ABD ve Avrupa emperyalizminin de bir uzantısıydı.
Doğru cevap D şıkkıdır.
7 ) Bilinen anlamda yer altından ilk petrol sondajı, aşağıdaki ülkelerden hangisinde gerçekleşmiştir?
A ) ABD
B ) Rusya
C ) Suudi Arabistan
D ) Antik Roma
E ) Norveç
Çözüm : Modern çağlardaki petrol, yeraltından insan ve teknoloji marifetiyle çıkarılan bir metadır. 18. yüzyıldan itibaren Rusya ve
Alsace’ta petrol damıtıldığı halde, bilinen anlamda yer altından ilk petrol sondajı, 27 Ağustos 1859’da Albay Drake tarafından
Pensilvanya Titusville’de yapıldı. Doğru cevap A'dır.
Doğru cevap A şıkkıdır.
8 ) Aşağıda Petrol ile ilgili verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?
A ) 1860-1885 gazyağı dönemi: bu dönemde petrol, sadece gazyağı olarak ve aydınlatmada kullanıldı.
B ) 1885-1900 dönemi: petrol yağları, sanayide ve evlerde yağlama yağı olarak kullanıldı.
C ) 1900-1914 benzin dönemi: bu dönemde gazyağı üretimi ve kullanımı yaygınlaştığından yeni petrol yatakları bulunarak işletilmeye
başlandı.
D ) 1914-1930 Dönemi: sürekli damıtmanın, ısıl krakingin ortaya çıktığı ve fuel-oillerin kullanılmaya başlandığı dönemdir.
E ) 1930 sonrası dönem: petrol ürünlerinin kalitesini yükselten çeşitli yöntemlerin yerleştiği ve modern arıtma ve petrokimya
tekniklerinin geliştiği dönemdir.
Çözüm : Petrol ile ilgili bundan sonraki önemli safhalar şöyledir: 1860-1885 gazyağı dönemi: bu dönemde petrol, sadece gazyağı olarak
ve aydınlatmada kullanıldı. 1885-1900 dönemi: petrol yağları, sanayide ve evlerde yağlama yağı olarak kullanıldı. 1900-1914 benzin
dönemi: bu dönemde otomobil üretimi ve kullanımı yaygınlaştığından yeni petrol yatakları bulunarak işletilmeye başlandı. 1914-1930
Dönemi: sürekli damıtmanın, ısıl krakingin ortaya çıktığı ve fuel-oillerin kullanılmaya başlandığı dönemdir. 1930 sonrası dönem: petrol
ürünlerinin kalitesini yükselten çeşitli yöntemlerin yerleştiği ve modern arıtma ve petrokimya tekniklerinin geliştiği dönemdir.
Doğru cevap C şıkkıdır.
9 ) 1928 yılında Ortadoğu petrolünün paylaşımı konusunda gizli bir anlaşma yapan bu şirketler: Standard Oil of New Jersey (Exxon),
Royal Dutch Shell (Shell), British Petroleum (BP), Gulf Oil (Gulf), Texas Oil (Texaco), Standard Oil of California (Chevron) ve Mobil
Oil (Mobil), aşağıdaki hangi adla anılmaktadır?
A ) Yedi Ortaklar
B ) Yedi Petrolcular
C ) Yedi Şirketler
D ) Yedi Arkadaşlar
E ) Yedi Kızkardeşler
Çözüm : 1928 yılında Ortadoğu petrolünün paylaşımı konusunda gizli bir anlaşma yapan bu şirketler, “Yedi Kızkardeş” olarak anılmıştır:
Standard Oil of New Jersey (Exxon), Royal Dutch Shell (Shell), British Petroleum (BP), Gulf Oil (Gulf), Texas Oil (Texaco), Standard
Oil of California (Chevron) ve Mobil Oil (Mobil). Bunlara daha sonra Fransız şirketi Française des Petroles (CFP) de eklenmiştir.
Doğru cevap E şıkkıdır.
10 ) Şattularap suyolu üzerindeki anlaşmazlıktan kaynaklanan ve sekiz yıl süren İran-Irak Savaşı sürerken, 1984 yılında, iki ülke arasında
bu kez de “...... savaşı” başladı. Yukarıdaki cümleyi aşağıdakilerden hangisi doğru şekilde tamamlar?
A ) tanker
B ) dolar
C ) su
D ) atık
E ) gaz
Çözüm : Şattularap suyolu üzerindeki anlaşmazlıktan kaynaklanan ve sekiz yıl süren
İran-Irak Savaşı (1980-1988), iki ülkedeki petrol altyapısını büyük oranda yok
ettiği gibi, İran ve Irak’ın petrol gelirini de büyük oranda azalttı. Savaş sürerken,
1984 yılında, iki ülke arasında bu kez de “tanker savaşı” başladı.
Doğru cevap A şıkkıdır.
MODERN ORTADOĞU TARİHİ
2018 BAHAR DÖNEM SONU - A
1. Bedeviler ile ilgili aşağıdaki ifadelerden
hangisi yanlıştır?
A)
B)
Birbirlerine kan bağıyla bağlanmışlardır.
Bağlı
oldukları
devletin
kontrolünde
yaşamayı tercih etmişlerdir.
C) Katı geleneksel kuralları vardır.
D) Hayatlarını
çöllerde
göçebe
olarak
geçirmişlerdir.
E) Kabile, ailelerin oluşturduğu en üst siyasi
yapıdır.
Cumhuriyeti’nin
jeopolitiğini
4. Yemen
belirleyen en önemli unsur aşağıdakilerden
hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
Önemli petrol kaynaklarına sahip olması
Nüfusunun çok kalabalık olması
Eski İngiliz müstemlekesi olması
Suudi Arabistan ile komşu olması
Dünyanın en önemli deniz geçiş yolu
üzerinde bulunması
5. Uzun yıllar İngiliz işgali altında kalan Mısır
bağımsızlığını kaç yılında kazanmıştır?
2. Yavuz Sultan Selim’den itibaren Osmanlı
sultanlarının kutsal bölgelere duydukları
saygıdan
dolayı
kullandıkları
unvan
aşağıdakilerden hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
Şürefâ-i Zeydiyye
Hâdimu’l-Haremeyn
Zevî Avn
Muhammedü’l Emin
Âl-i Berekât
A)
B)
C)
D)
E)
6. Aşağıdakilerden hangisi Sultan Kabûs’un
1996’da Umman Devleti’nin temel yasası
olarak yayımladığı iradede yer almaz?
A)
B)
C)
D)
E)
3. İsrail’in, Filistin direnişini yok etmenin yanı
sıra Suriye’yi zayıflatmak ve Beyrut’ta
kendisine yakın bir yönetim kurmak için
Londra Büyükelçiliğine yapılan suikast
girişimini
bahane
ederek
Lübnan’a
düzenlediği
operasyon
aşağıdakilerden
hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
El Kaide Operasyonu
Galile Operasyonu
Litani Operasyonu
Enbar Operasyonu
Felluce Operasyonu
1922
1936
1952
1955
1945
Devletin resmi dilinin Arapça olduğu
Adaletin, şura ve eşitliği esas aldığı
Yönetim şeklinin cumhuriyet olduğu
Devletin resmi dininin İslam olduğu
Yasanın kaynağının şeriat olduğu
7. Ortaçağ’da, Körfez’de radikal bir mezhep
olarak ortaya çıkan Karmatilerin kendilerine
merkez edindikleri yer aşağıdakilerden
hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
Bahreyn adaları
Hicaz bölgesi
Katar Yarımadası
Necid bölgesi
Karmel Dağı
2018 BAHAR DÖNEM SONU - A
8. Aşağıdakilerden hangisi Birleşik Arap
Emirlikleri’ni oluşturan emirliklerden biri
değildir?
A)
B)
C)
D)
E)
Dubai
Acman
Abu Dabi
Şarıka
Muhammarah
11. Aşağıdakilerden hangisi Mağrip Birliği'nin
(Arap Mağrip Birliği'nin) üyelerinden biri
değildir?
A)
B)
C)
D)
E)
Moritanya
Mısır
Libya
Cezayir
Tunus
12. Afrika'nın, Nijerya'dan sonra ikinci en
kalabalık ülkesi aşağıdakilerden hangisidir?
9. İngilizlerin, Bahreyn’in iç işlerine müdahale
ederek 1869 yılında emiri değiştirmelerinin
nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
Sudan
Libya
Fas
Mısır
Cezayir
A)
Kuveyt - Katar arasındaki çekişmelerin
artması
B) İran’ın Basra Körfezi’nde etkin olma
arayışları
C) Osmanlı Devleti’nden nehir işletmeciliği
imtiyazının alınmasını sağlamak
D) İngiltere’nin Hindistan’da güç kaybetmesi
E) Süveyş Kanalı’nın açılması ve Osmanlı
Devleti’nin bölgede etkin olma ihtimali
10. Fas ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi
yanlıştır?
A)
B)
C)
D)
E)
Denize kıyısı olmadığı için kurak bir ülkedir.
Kuzey Afrika'nın en batısındadır.
Ülke nüfusunun %55'i Araplardan oluşur.
Ülke topraklarının %20'si tarıma elverişlidir.
Nüfusun tamamına yakını müslümandır.
13. İran’da yaşanan Pehleviler Dönemi hangi
yıllar arasını kapsar?
A)
B)
C)
D)
E)
1917 - 1925
1918 - 1930
1926 - 1979
1930 - 1941
1950 - 1980
14. Petrol ihtiyacının yaklaşık %80’ini Ortadoğu
petrolünden sağlayan ülke aşağıdakilerden
hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
ABD
Çin
İngiltere
Fransa
Japonya
2018 BAHAR DÖNEM SONU - A
15. Aşağıdakilerden hangisi İran coğrafyasında
yaşayan Türk topluluklarından biri değildir?
A)
B)
C)
D)
E)
18. 1960 yılında kurulan Petrol İhraç Eden Ülkeler
Teşkilatı’nın
kısaltması
aşağıdakilerden
hangisidir?
Türkmenler
Azerbaycan Türkleri
Memluk Türkleri
Halaçlar
Kaşkay Türkleri
A)
B)
C)
D)
E)
19. İran'da kurulan Tudeh Partisi ile ilgili
aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
hangisi
1910’lardan
16. Aşağıdakilerden
1970’lerin başına kadar petrol endüstrisinin
hemen hemen tamamını kontrol altında tutan,
“Yedi Kız Kardeşler” olarak adlandırılan
şirketlerden biri değildir?
A)
B)
C)
D)
E)
A) İngiltere tarafından desteklenmiştir.
B) İran'da
yaşanan
gelişmelerde
etkisiz
kalmıştır.
C) Sovyet destekli olarak kurulan solcu bir
partidir.
D) İran İslam Devrimi'nin gerçekleşmesinde
başrol oynamıştır.
E) Ülkedeki düzeni koruduğu için halk
tarafından hep sevilmiştir.
Anglo-Persian Company
Mobil Oil
British Petrolioum
Royal Dutch Shell
Standart Oil of New Jersey
20. Birleşmiş Milletlerin, 2006 yılında Mahmud
Ahmedinejad
Dönemi’nde
İran’a
karşı
yaptırım
kararları
almasının
nedeni
aşağıdakilerden hangisidir?
17. Dünyanın en önemli petrol tüketicisi
olmasına rağmen 1997 yılı verilerine göre,
ABD’de bulunan petrol rezervi yüzde kaçtır?
A)
B)
C)
D)
E)
OECD
OAPEC
ARAMCO
OPEC
OPET
A)
B)
C)
D)
E)
1,3
1,9
2,5
2,9
3,3
1
2
3
4
5
6
7
8
Cevap Anahtarı
9
10 11 12
B
B
B
E
A
C
A
E
E
A
B
D
İran’ın atom bombası denemeleri yapması
İran-Irak Savaşı’nın durdurulamaması
İran’ın, İsrail’i tehdit etmesi
İran’ın nükleer programını ilan etmesi
İran tarafından dünya piyasalarına aşırı gaz
arz edilmesi
13
14
15
16
17
18
19
20
C
E
C
A
D
D
C
D
MODERN ORTADOĞU TARİHİ
2019 BAHAR DÖNEM SONU - A
1. Irak'ı sulayan Fırat nehrinin yüzde kaçı
Türkiye topraklarında yer alır?
A)
B)
C)
D)
E)
70
80
85
90
95
2. 18. yüzyılda Osmanlı toprakları olan Orta
Arabistan'da Hanbeli mezhebinin yeni bir
yorumu olarak ortaya çıkan ve İslamı olduğu
gibi ilk saf şekliyle yaşama ve yaşatma
iddiasında olan harekete ne ad verilir?
A)
B)
C)
D)
E)
Taklid
Cizye
Hums
Zekât
Öşür
4. 1980’de başlayan İran-Irak Savaşı’nda İran’ın
yanında yer alan Arap ülkesi aşağıdakilerden
hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
A) Mısır’da krallık rejimine son verip cumhuriyet
devrine geçişi sağlamıştır.
B) 1882’deki İngiliz işgaline karşı mücadele
etmiştir.
C) İhvan Teşkilatını kurmuştur.
D) Mısır’da cumhuriyet rejimine son vermiştir.
E) Hüsnü Mübarek’in yönetimine son vermiştir.
6. Bu soru iptal edilmiştir.
Vehhabilik
Caferilik
Şiilik
Hanefilik
Sabiilik
3. Suudi Arabistan’daki Şiilerin her yıl İran’daki
müçtehitlere
gönderdikleri
ödenek
aşağıdakilerden hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
5. Hür Subaylar Hareketi ile ilgili aşağıdaki
ifadelerden hangisi doğrudur?
Ürdün
Suudi Arabistan
Suriye
Mısır
Lübnan
7. İngilizlerin Basra Körfezi’ne ticari ve
ekonomik olarak girmesinde önemli rol
oynayan kurum aşağıdakilerden hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
Anadolu-Bağdat Demiryolu Şirketi
Lynch Kumpanyası
Messageries Maritimes
Krupp Şirketi
Doğu Hindistan Şirketi
8. Aşağıdakilerden hangisi Birleşik Arap
Emirlikleri’ni oluşturan ülkelerden biri
değildir?
A)
B)
C)
D)
E)
Abu Dabi
Re’sul-Hayme
Maskat
Dubai
Şarıka
A
2019 BAHAR DÖNEM SONU - A
9. 1913 tarihli Osmanlı-İngiliz Anlaşması’nda
Katar ile ilgili kabul edilen hüküm
aşağıdakilerden hangisidir?
A)
Katar
doğrudan
bırakılmıştır.
İngiliz
yönetimine
B)
İngilizler Katarda petrol kuyusu kazma
imtiyazı elde etmiştir.
C) Katar Osmanlı yönetimine bırakılmıştır.
D) Katar’da Trucial System uygulanmaya
başlanmıştır.
E) Osmanlı Devleti Katar üzerindeki bütün hak
ve taleplerinden vazgeçmiştir.
13. OPEC’in sadece ekonomik bir güç olmaktan
çıkrak siyasi bir güç haline de geldiğini
gösteren olay aşağıdakilerden hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
1967 Arap-İsrail Savaşı
1973 Arap-İsrail Savaşı
1979 İran İslam Devrimi
1980 İran-Irak Savaşı
1990 Irak’ın Kuveyt’i işgali
14. 2011 yılı verilerine göre, petrol rezervi ve
üretimi bakımından Ortadoğu’da ilk sırada
yer alan ülke aşağıdakilerden hangisidir?
10. Tarihi boyunca siyasi ve kültürel olarak hep
kuzeyindeki Mısır’ın etkisinde kalan Doğu
Afrika ülkesi aşağıdakilerden hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
Libya
Ürdün
Sudan
Tunus
Cezayir
11. Kaddafi tarafından Libya'da kurulan ve 1500
yerel komitenin söz sahibi olduğu sistem
aşağıdakilerden hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
Hür Subaylar
Cemahiriye
BAAS
Vefd
Vataniye
12. Basra Körfezi ülkelerinden biri
Bahreyn’i
asırlardır
yöneten
aşağıdakilerden hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
el-Suud
el-Haşimi
el-Sani
el-Halife
el-Mübarek
olan
aile
A)
B)
C)
D)
E)
Suudi Arabistan
Suriye
Irak
İran
Kuveyt
15. Aşağıdakilerden hangisi İran’da yer alan Hint
ve Hint-Avrupa kökenli halklardan biri
değildir?
A)
B)
C)
D)
E)
Urdular
Çingeneler
Catlar
Asuriler
İran Ermenileri
16. Aşağıdakilerden hangisi 2005’ten sonra
petrol fiyatlarının yükselmesiyle büyük gelir
sağlayan ülkelerde meydana gelen ekonomik
ve sosyal değişimlerden biri değildir?
A) Sosyal hizmetlerin gelişmesi
B) Kent hayatının hızlı bir şekilde değişmesi
C) Ulaşım
altyapılarının
büyük
gelişme
kaydetmesi
D) Eğitime daha fazla yatırım yapılması
E) İnsanların köy hayatına geri dönmesi
2019 BAHAR DÖNEM SONU - A
17. Aşağıdakilerden hangisi İran-Irak Savaşı’nın
nedenlerinden biri değildir?
A)
20. II. Meşrutiyet Dönemi’nde Padişah Mehmet
Reşat’ın Irak’taki özel mülkü olan petrol
arazilerini devlet hazinesine devretmesinin
neden olduğu gelişme aşağıdakilerden
hangisidir?
İki ülke arasında Şattülarap suyolunun ortak
kullanımıyla ilgili anlaşmazlıklar yaşanması
B)
Ekonomik açıdan zor durumda olan Irak’ın
İran’ın petrol bölgelerini ele geçirmek
istemesi
C) Yeni İran rejiminin Irak’a yayılacağı endişesi
D) Irak’taki Kürt ayrılıkçı hareketinin İran
tarafından desteklemesi
E) İran’da Pehlevi rejiminin başlaması
A) Bölgeden çıkarılan petrolün Avrupa’ya ihraç
edilmesi
petrolleri
üzerindeki
Avrupa
B) Osmanlı
rekabetinin artması
C) Petrol kuyularının işletilmeden kapatılması
D) Petrol ticaretinin azalması
E) Petrol bölgelerinin zenginleşmesi
hangisi
13.
yüzyıldan
18. Aşağıdakilerden
günümüze kadar İran’da hüküm sürmüş
hanedanlardan biri değildir?
A)
B)
C)
D)
E)
İlhanlı
Abbasi
Pehlevi
Kaçar
Safevi
19. Aşağıdakilerden hangisi 19. yüzyılda ve 20.
yüzyıl başlarında İran’da meydana gelen
gelişmelerden biri değildir?
A)
B)
C)
D)
E)
Meşrutiyet deneyimi
Bâbilik/Bahâîlik hareketi
Reuter imtiyazına tepkiler
Vehhabilik hareketi
Tömbeki (Tütün) Ayaklanması
1
2
3
4
5
D
A
C
C
A
6
İ
7
8
Cevap Anahtarı
9
10 11 12
E
C
E
C
B
D
13
14
15
16
17
18
19
20
B
A
D
E
E
B
D
B
MODERN ORTADOĞU TARİHİ
2019 ÜÇ DERS - A
1. 1982’de Lübnan’ı işgal ederek Filistinli
direnişçileri
(FKÖ)
ülkeden
çıkarmayı
başaran İsrail’in Güney Lübnan’da İran
etkisinde doğmasına neden olduğu örgüt
aşağıdakilerden hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
Falanjistler
Hamas
Şii Emel
Halkın Mücahiteri
Şii Hizbullah
1818’den
önceki
4. Suudilerin
aşağıdakilerden hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
yurtları
Şammar
Necid
Basra
Dir’iyye
Riyad
5. Aşağıdakilerden hangisi Mağrip Birliği'nin
(Arap Mağrip Birliği'nin) üyelerinden biri
değildir?
2. 2010 yılı itibari ile Tunus’ta başlayıp Mısır,
Libya, Yemen ve Suriye’yi de etkileyen halk
hareketi aşağıdakilerden hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
Arab-i müstaribe
Milliyetçilik
Arap baharı
Arab-i bâide
Arab-i bakiye
A)
B)
C)
D)
E)
6. Fas ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi
yanlıştır?
A)
B)
C)
D)
E)
3. Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra yapılan
düzenlemelerde Osmanlı Devleti’nin Irak
ismini verdiği bölgeyi oluşturan vilayetler
aşağıdakilerin hangisinde birlikte ve doğru
olarak verilmiştir?
A)
B)
C)
D)
E)
Kuveyt - Basra - Amid
Musul - Erbil - Katar
Bağdat - Basra - Musul
Bağdat - Beyrut - Erbil
Amid - Musul - Bağdat
Moritanya
Mısır
Libya
Cezayir
Tunus
Nüfusun tamamına yakını müslümandır.
Kuzey Afrika'nın en batısındadır.
Ülke nüfusunun %55'i Araplardan oluşur.
Ülke topraklarının %20'si tarıma elverişlidir.
Denize kıyısı olmadığı için kurak bir ülkedir.
7. Aşağıdakilerden hangisi Sultan Kabûs’un
1996’da Umman Devleti’nin temel yasası
olarak yayımladığı iradede yer almaz?
A)
B)
C)
D)
E)
Devletin resmi dilinin Arapça olduğu
Yönetim şeklinin cumhuriyet olduğu
Devletin resmi dininin İslam olduğu
Yasanın kaynağının şeriat olduğu
Adaletin, şura ve eşitliği esas aldığı
2019 ÜÇ DERS - A
8. Ortaçağ’da, Körfez’de radikal bir mezhep
olarak ortaya çıkan Karmatilerin kendilerine
merkez edindikleri yer aşağıdakilerden
hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
Hicaz bölgesi
Necid bölgesi
Karmel Dağı
Katar Yarımadası
Bahreyn adaları
9. Afrika'nın, Nijerya'dan sonra ikinci en
kalabalık ülkesi aşağıdakilerden hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
Sudan
Libya
Fas
Mısır
Cezayir
10. 18. yüzyıl başlarında Bahreyn’de yaşayan ve
İran’ın baskısından bıkan Utûb kabilesinin
yerleşmek için Osmanlı Devleti’nden izin
istediği bölge aşağıdakilerden hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
Kuveyt
Bahreyn
Suudi Arabistan
Katar
Umman
11. İngilizlerin, Bahreyn’in iç işlerine müdahale
ederek 1869 yılında emiri değiştirmelerinin
nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) İngiltere’nin Hindistan’da güç kaybetmesi
B) Osmanlı
Devleti’nin
Süveyş
Kanalı
aracılığıyla bölgedeki etkinliğini artırma
ihtimalinin olması
C) Osmanlı Devleti’nden nehir işletmeciliği
imtiyazının alınmak istenmesi
D) İran’ın Basra Körfezi’nde etkin olmaya
çalışması
E) Kuveyt ve Katar arasındaki çekişmelerin
artması
12. 1958 yılında Mısır ile Suriye’nin birleşmesiyle
aşağıdakilerden hangisi oluşmuştur?
A)
B)
C)
D)
E)
Mağrip Birliği Örgütü
Körfez İşbirliği Teşkilatı
İslam İşbirliği Teşkilatı
Arap Birliği Örgütü
Birleşik Arap Cumhuriyeti
hangisi
1910’lardan
13. Aşağıdakilerden
1970’lerin başına kadar petrol endüstrisinin
hemen hemen tamamını kontrol altında tutan,
“Yedi Kız Kardeşler” olarak adlandırılan
şirketlerden biri değildir?
A)
B)
C)
D)
E)
Anglo-Persian Company
Mobil Oil
British Petrolioum
Royal Dutch Shell
Standart Oil of New Jersey
2019 ÜÇ DERS - A
14. İran’da %51’lik oran ile en büyük etnik kitleyi
oluşturan grup aşağıdakilerden hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
18. İran’da yaşanan Pehleviler Dönemi hangi
yıllar arasını kapsar?
Farslar
Türkler
İran Kürtleri
Yahudiler
Halaçlar
A)
B)
C)
D)
E)
1917 - 1925
1918 - 1930
1926 - 1979
1930 - 1941
1950 - 1980
15. Aşağıdakilerden hangisi İran coğrafyasında
yaşayan Türk topluluklarından biri değildir?
A)
B)
C)
D)
E)
Kaşkay Türkleri
Halaçlar
Memluk Türkleri
Azerbaycan Türkleri
Türkmenler
19. 1854 yılında petrol talebinin büyük ölçüde
artmasına
neden
olan
gelişme
aşağıdakilerden hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
16. 1960 yılında kurulan Petrol İhraç Eden Ülkeler
Teşkilatı’nın
kısaltması
aşağıdakilerden
hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
OECD
OAPEC
ARAMCO
OPEC
OPET
20. Birleşmiş Milletlerin, 2006 yılında Mahmud
Ahmedinejad
Dönemi’nde
İran’a
karşı
yaptırım
kararları
almasının
nedeni
aşağıdakilerden hangisidir?
17. Petrol ihtiyacının yaklaşık %80’ini Ortadoğu
petrolünden sağlayan ülke aşağıdakilerden
hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
Gaz lambasının icadı
Buharlı gemilerin icadı
Sokak lambalarının kullanılmaya başlanması
Demiryollarının çoğalması
Otomobillerin artması
A)
B)
C)
D)
Fransa
İngiltere
ABD
Japonya
Çin
İran’ın, İsrail’i tehdit etmesi
İran’ın nükleer programını ilan etmesi
İran-Irak Savaşı’nın durdurulamaması
İran tarafından dünya piyasalarına aşırı gaz
arz edilmesi
E) İran’ın atom bombası denemeleri yapması
1
2
3
4
5
6
7
8
Cevap Anahtarı
9
10 11 12
E
C
C
D
B
E
B
E
D
A
B
E
13
14
15
16
17
18
19
20
A
A
C
D
D
C
A
B
MODERN ORTADOĞU TARİHİ
2019 YAZ OKULU - A
1. Irak'taki Hristiyan nüfusun çoğunluğunun
mensup
olduğu
kilise
aşağıdakilerden
hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
Süryani-Katolik Kilisesi
Keldani Kilisesi
Süryani-Ortodoks Kilisesi
Ermeni-Katolik Kilisesi
Ermeni-Ortodoks Kilisesi
Suudi
Arabistan’ın
6. Modern
aşağıdakilerden hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
kurucusu
Abdülaziz b. Abdurrahman
Kasım b. Sani
Abdurrahman b. Faysal
Faysal b. Türki
Muhammed b. Suud
7. Suriye'de Fransız mandası kaç yılında sona
ermiştir?
2. Ortadoğu kavramını literatürde gerçek bir
kavram olarak ilk defa kullanan kişi
aşağıdakilerden hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
Alfred Mahan
Valentino Chirol
Bernard Lewis
William Cleveland
William H. McNeill
3. Aşağıdakilerden hangisi Irak'taki etnik ve
dini gruplardan biri değildir?
A)
B)
C)
D)
E)
Maruni
Ermeni
Musevi
Türk
Keldani
4. Yemen’deki Zeydileri diğer Şii guruplardan
farklı
kılan
özellik
aşağıdakilerden
hangisidir?
A)
B)
İmamiye Şiasını benimsemeleri
Dördüncü imamdan sonra imametin Zeyd’e
geçtiğini iddia etmeleri
C) Hz. Ali’nin hilafetini reddetmeleri
D) Yedinci
imamdan
sonrasını
kabul
etmemeleri
E) Osmanlı yönetimine karşı durmaları
5. 1847 yılında kurulan, gayrimüslim tüccar ve
misyonerlerinin finanse ettiği ve Arap
milliyetçiliğinin gelişmesine öncülük etmiş
olan cemiyet aşağıdakilerden hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
Suriye Arap Dilini Sevenler Derneği
Beyrut Arap Edebiyatçılar Derneği
Ademi Merkeziyet Partisi
Kahtaniye Cemiyeti/Derneği
Mısır Vefd Partisi
A)
B)
C)
D)
E)
1925
1932
1939
1940
1946
“Atina’dan
Tahran’a,
8. Amerika’nın,
Ankara’dan Kahire’ye” şeklinde tanımladığı
bölge aşağıdakilerden hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
Mağrip Ülkeleri
Pasifik Ülkeleri
Güneybatı Asya
Ortadoğu
Basra Körfezi
9. Uzun yıllar İngiliz işgali altında kalan Mısır
bağımsızlığını kaç yılında kazanmıştır?
A)
B)
C)
D)
E)
1922
1936
1952
1955
1958
10. Kuzey Afrika ülkeleri içerisinde yüzölçümü
bakımından
en
küçük
olan
ülke
aşağıdakilerden hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
Mısır
Cezayir
Tunus
Fas
Libya
11. 1981’de kurulan "Körfez İşbirliği Teşkilatı"
hangi
ülkenin
önerisi
ile
hayata
geçirilmiştir?
A)
B)
C)
D)
E)
İngiliz Bölge Yönetimi
İngiliz Hindistan İdaresi
Yemen Arap Cumhuriyeti
Suudi Arabistan
Birleşik Arap Emirlikleri
2019 YAZ OKULU - A
12. 1961 yılında bağımsızlığını elde eden
Kuveyt’in, bu statüsünü tanımayan ancak
Birleşmiş Milletler Cemiyetine üye olduktan
sonra Kuveyt’in bağımsızlığını ve toprak
bütünlüğünü kabul etmek zorunda kalan
devlet aşağıdakilerden hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
17. İran’ı kuzey ve güney olmak üzere iki nüfuz
bölgesine ayıran 31 Ağustos 1907 tarihli
antlaşma
hangi
devletler
arasında
yapılmıştır?
A)
B)
C)
D)
E)
İran
Mısır
Irak
Suriye
Suudi Arabistan
Fransa - ABD
Osmanlı - İngiltere
Rusya - Fransa
İngiltere - Rusya
Osmanlı - Rusya
13. Afrika'nın en geniş topraklara sahip ülke
aşağıdakilerden hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
18. 1934 yılında Ortadoğu’da inşa edilen ilk uzun
mesafeli petrol boru hattı aşağıdakilerden
hangisidir?
Tunus
Fas
Cezayir
Moritanya
Libya
A)
B)
C)
D)
E)
14. Sultan Kabûs'un 1996 yılında devletin temel
yasası olarak yayınladığı iradede Umman
Devleti nasıl tanımlanmıştır?
A)
B)
C)
D)
E)
İslam devleti
Laik devlet
Federal Arap devleti
Federal devlet
Arap ve İslam devleti
19. Safevilerin en parlak dönemini yaşadığı
hükümdar aşağıdakilerden hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
15. İran’da genel nüfus içerisinde ilk sırada yer
alan etnik grup aşağıdakilerden hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
Bahtiyariler
Türkler
Kürtler
Araplar
Farslar
16. Basra Körfezi çıkışlı petrolün dünya
piyasalarına ulaşma konusunda karşılaştığı
ilk stratejik tıkanma noktası aşağıdakilerden
hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
Kerkük - Yumurtalık
Trans Arap (TAP)
Kerkük - Trablusşam - Hayfa
Bakü - Ceyhan - Tiflis
Irak - Suudi Arabistan
Şah İsmail
Nadir Şah
Şah Tahmasb
Zend Kerim Han
Şah Abbas I
20. 1908’de ilk kez modern sondaj tekniği ile
petrol
çıkarılan
Ortadoğu
ülkesi
aşağıdakilerden hangisidir?
A)
B)
C)
D)
E)
Süveyş Kanalı
Hürmüz Boğazı
Kızıl Deniz
Somali Kıyıları
Babü’lmendeb Boğazı
1
2
3
4
5
6
7
8
Cevap Anahtarı
9
10 11 12
B
A
A
B
B
A
E
D
A
C
D
C
Suriye
İsrail
Suudi Arabistan
İran
Irak
13
14
15
16
17
18
19
20
C
E
E
B
D
C
E
D