Zeszyty Naukowe
Wyższej Szkoły Bankowej w Poznaniu
2015, t. 64, nr 7
Przedsiębiorstwo w sieci
The Poznan School of Banking
Research Journal
2015, Vol. 64, No. 7
The Networked Organization
edited by
Wojciech Czakon
The Poznan School of Banking Press
Poznan 2015
Zeszyty Naukowe
Wyższej Szkoły Bankowej w Poznaniu
2015, t. 64, nr 7
Przedsiębiorstwo w sieci
redakcja naukowa
Wojciech Czakon
Wydawnictwo
Wyższej Szkoły Bankowej w Poznaniu
Poznań 2015
Komitet wydawniczy / Editorial Board
Przewodniczący / Chair: prof. zw. dr hab. Józef Orczyk
Członkowie / Members: dr hab. Władysław Balicki, prof. WSB w Poznaniu, dr Piotr Dawidziak,
dr hab. Marek Dylewski, prof. WSB w Poznaniu, dr hab. Sławomir Jankiewicz, prof. WSB w Poznaniu,
Grażyna Krasowska-Walczak (dyrektor Wydawnictwa WSB w Poznaniu / Director of the Poznan School
of Banking Press), dr Alicja Kaiser, dr hab. inż. Tadeusz Leczykiewicz, prof. WSB w Poznaniu,
dr hab. Magdalena Majchrzak, prof. WSB w Poznaniu, Andrzej Małecki (sekretarz / Secretary),
dr hab. Ilona Romiszewska, prof. WSB w Poznaniu, prof. zw. dr hab. Janusz Sawczuk,
prof. zw. dr hab. Stanisław Wykrętowicz, dr Maria Zamelska
Rada naukowa / Scientific Advisory Board
prof. dr hab. Przemysław Deszczyński (Polska), dr hab. Marek Dylewski, prof. WSB w Poznaniu (Polska),
prof. dr hab. Beata Filipiak (Polska), dr hab. inż. Tadeusz Leczykiewicz, prof. WSB w Poznaniu (Polska),
prof. dr hab. Jan Szambelańczyk (Polska), doc. Ing. Emília Zimková PhD (Słowacja),
doc. Ing. Peter Krištofík PhD (Słowacja), prof. Sergiy Gerasymenko DSc (Ukraina),
prof. dr Bernt Mayer (Niemcy), prof. dr Franz Seitz (Niemcy), prof. J. Michael Geringer PhD (USA)
Czasopismo umieszczone na liście „B” MNiSW, w bazach: Index Copernicus, BazEkon, PBN i POL-Index.
Czasopismo recenzowane według standardów Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego.
Lista recenzentów na stronie www.wydawnictwo.wsb.poznan.pl
oraz w ostatnim numerze czasopisma z danego roku.
Procedura recenzowania / Review procedure
www.wydawnictwo.wsb.pl/informacje-dla-recenzentow
Journal included in List B of the Ministry of Science and Higher Education as well as in Index Copernicus,
BazEkon, PBN and POL-Index databases.
Journal reviewed in compliance with the standards set forth by the Ministry of Science and Higher Education.
A list of referees is available at www.wydawnictwo.wsb.poznan.pl
and published in the last issue of the Journal each year.
Redaktor naczelny czasopisma / Editor-in-chief
dr hab. Marek Dylewski, prof. WSB w Poznaniu
Redaktor naukowy (tematyczny) / Scientific (Theme) editor
prof. dr hab. Wojciech Czakon
Redaktorzy statystyczni / Statistical editors
dr hab. Maria Chromińska, prof. WSL w Poznaniu, dr Rafał Koczkodaj
Weryfikacja tekstów w języku angielskim / Texts in English revised by
Victoria Szpyrka (native speaker)
Redaktor prowadzący / Text editor
Elżbieta Turzyńska
Redakcja i korekta, skład i łamanie / Copyedited and typeset by
Elżbieta Turzyńska
Projekt okładki / Cover design by
Jan Ślusarski
Publikacja wydana nakładem Wyższej Szkoły Bankowej w Poznaniu / Published by the Poznan School of Banking
Wersja pierwotna – publikacja drukowana / Source version – print publication
Nakład: 150 egz. / Circulation: 150 copies
© Copyright by Wyższa Szkoła Bankowa w Poznaniu, 2015
ISSN 1426-9724
Wydawnictwo Wyższej Szkoły Bankowej w Poznaniu
al. Niepodległości 2, 61-874 Poznań, tel. 61 655 33 99, 61 655 32 48
e-mail: wydawnictwo@wsb.poznan.pl, dzialhandlowy@wsb.poznan.pl, www.wydawnictwo.wsb.poznan.pl
Druk i oprawa / Printed and bound by: Zakład Poligraficzny Moś i Łuczak, Poznań
Spis treści
Słowo wstępne (Wojciech Czakon) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
9
Wojciech Czakon
Okruchy wiedzy. Niejednoznaczność przyczynowa
w badaniach sieci gospodarczych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
Arkadiusz Kawa, Bartłomiej Pierański
Współpraca sieciowa przedsiębiorstw w Polsce – wyniki badań . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
Justyna Światowiec-Szczepańska, Łukasz Małys, Michał Zdziarski
Strukturalne powiązania sieciowe spółek giełdowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
Patrycja Klimas
Sieci relacji producentów gier komputerowych i wideo. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47
Agnieszka Maciejczyk
Relacje pomiędzy przedsiębiorstwami w sektorze usług biznesowych w Polsce . . . . 69
Teresa Gądek-Hawlena, Marek Wróbel
Operatorzy pocztowi w sieciowym środowisku współczesnej gospodarki
na przykładzie Poczty Polskiej S.A. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81
Dagmara Wójcik
Współpraca sieciowa w instytucjach kultury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95
Klaudia Migasiewicz, Rafał Trzaska
Strategia miasta w ujęciu sieciowym. Perspektywa zachowań przedsiębiorczych . . . 111
Aneta Surmiak
Decentralizacja w grupach kapitałowych jako szczególnej formie
sieci gospodarczych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129
Małgorzata Kuczara, Michał Zdziarski
Współpraca uczelni i biznesu. Perspektywa sieci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149
Ewa Stańczyk-Hugiet
Dyskontynuacja, ewolucja i rutyny relacyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171
Lista recenzentów współpracujących z czasopismem „Zeszyty Naukowe
Wyższej Szkoły Bankowej w Poznaniu” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187
Wymogi edytorskie Wydawnictwa WSB w Poznaniu dla autorów . . . . . . . . . . . . 189
Contents
Foreword (Wojciech Czakon) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
9
Wojciech Czakon
Crumbs of Knowledge – Causal Ambiguity in Business Network Research . . . . . . . 11
Arkadiusz Kawa, Bartłomiej Pierański
Enterprise Networking in Poland – Research Results . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
Justyna Światowiec-Szczepańska, Łukasz Małys, Michał Zdziarski
Structural Network Linkages between Publicly Traded Companies . . . . . . . . . . . . . . 35
Patrycja Klimas
Network of Relationships Maintained by Video and Computer Game Developers . . . . 47
Agnieszka Maciejczyk
Relations between Business Service Centers in Poland . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69
Teresa Gądek-Hawlena, Marek Wróbel
Postal Operators in a Network Environment of Contemporary Economy –
An example using the Polish Postal Service: Poczta Polska S.A. . . . . . . . . . . . . . . . . 81
Dagmara Wójcik
Network Cooperation between Cultural Institutions . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95
Klaudia Migasiewicz, Rafał Trzaska
The Strategy of a City in Network Perspective – Prospects
of Entrepreneurial Behavior . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111
Aneta Surmiak
Decentralization in Capital Groups constituting a special form of Networks . . . . . . . 129
Małgorzata Kuczara, Michał Zdziarski
Collaboration between Business and Academia – Network Perspective . . . . . . . . . . . 149
Ewa Stańczyk-Hugiet
Discontiuity, Evolution, and Relational Routines . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171
List of reviewers collaborating with “The Poznan School of Banking
Research Journal” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187
The WSB Press Instructions for Authors Submitting
Their Contributions in English . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 190
Słowo wstępne
Usieciowienie gospodarki nie jest zjawiskiem nowym, współzależność
bowiem i powiązania pomiędzy uczestnikami transakcji stanowią samą istotę
obrotu gospodarczego. Skala tej współzależności jest jednak bezprecedensowa
i nadal rośnie, wskutek rozwoju technologii teleinformatycznych oraz złożoności technologicznej oferowanych produktów, otwarcia gospodarek na wymianę
międzynarodową znanego pod zwięzłym hasłem globalizacji czy też tendencji
w zarządzaniu strategicznym polegających na koncentracji na wybranych
ogniwach łańcuchów wartości. Obok tych dobrze już rozpoznanych megatrendów wymieniać można dalej powiązania kapitałowe, które tworzą istną plątaninę usieciowionej gospodarki, czy kulturę organizacyjną, która w warunkach
potencjalnie nieograniczonych powiązań skłania jedne podmioty do ściślejszego
współdziałania ze sobą, a nie z innymi.
Łatwo można więc stwierdzić istnienie kontekstu szczególnie widocznego
i sprzyjającego tworzeniu sieci przez przedsiębiorstwa. Zjawisko to przyciąga
niesłabnącą uwagę badaczy nauk o zarządzaniu. Wyraża ją nie tylko popularność
samego terminu „sieć” w publikacjach ostatnich lat, ale także rosnąca liczba ważnych projektów badawczych finansowanych ze środków Narodowego Centrum
Nauki, a skupionych na zjawisku sieci, czy odbywające się kilka razy w roku
w różnych środowiskach akademickich seminariów (Uniwersytet Warszawski),
sympozjów (Szkoła Główna Handlowa) i konferencji (Wyższa Szkoła Bankowa
w Poznaniu Wydział Zamiejscowy w Chorzowie). Fazę wczesną badania nad
sieciami mają zdecydowanie za sobą, a przekonującym tego dowodem jest
rozpoznawanie sieci jako kontekstu procesów zarządczych, narzędzia osiągania
celów przedsiębiorstwa, perspektywy badania zjawisk szczegółowych.
Oddajemy w ręce czytelników niniejszy zbiór artykułów dotyczących problematyki przedsiębiorstwa w sieci z przekonaniem, że odzwierciedla on dobrze
aktualny stan badań i debaty nad tą problematyką. Łącznie 11 artykułów ogniskujących się wokół kilku ważnych problemów.
10
Słowo wstępne
Dwa pierwsze opracowania przedstawiają wymagający kontekst metodologiczny badań nad przedsiębiorstwami w sieci oraz wyniki badań empirycznych
nad współpracą sieciową w Polsce. Następne sześć artykułów rozpoznaje problematykę sieciową szczegółowo, uwzględniając kolejno: powiązania kapitałowe
spółek giełdowych, współpracę sieciową w sektorach gier, usług biznesowych,
operatorów pocztowych i instytucji kultury, a także strategię miasta. Kolejne
dwa artykuły naświetlają tworzenie sieci gospodarczych poprzez tworzenie grup
kapitałowych oraz rozpoznają współpracę sieciową z uwzględnieniem uczelni
i podmiotów gospodarczych. Ostatni artykuł dodaje do badań nad uwarunkowaniami sieci perspektywę dynamiczną, wyrażoną w ewolucji rutyn organizacyjnych.
Różnorodność metodologiczna i tematyczna opracowań zawartych w niniejszym wydaniu „Zeszytów Naukowych Wyższej Szkoły Bankowej w Poznaniu”
odzwierciedla bogactwo badań nad przedsiębiorstwem w sieci. Oferuje przez to
możliwość śledzenia kierunków rozwoju tej debaty, wyłaniających się ustaleń
empirycznych czy zrębów teorii sieci w naukach o zarządzaniu. Temu ostatniemu
celowi podporządkowany jest wysiłek licznego grona badaczy, których wyniki
badań tworzą, mamy nadzieję, ciekawą i inspirującą lekturę.
prof. dr hab. Wojciech Czakon
Zeszyty Naukowe
Wyższej Szkoły Bankowej w Poznaniu
2015, t. 64, nr 7
Wojciech Czakon
Wyższa Szkoła Bankowa w Poznaniu Wydział Zamiejscowy w Chorzowie
Katedra Zarządzania
e-mail: wczakon@ue.katowice.pl
tel. 323 498 485
Okruchy wiedzy.
Niejednoznaczność przyczynowa
w badaniach sieci gospodarczych
Streszczenie. W artykule podjęto problem związków przyczynowych, a szczególnie ich niejednoznaczności, w naukach o zarządzaniu. Przedstawiono istotę zagadnienia z punktu widzenia
imitacji oraz zasobowej teorii firmy. Rozwinięto trzy wyzwania badawcze, które z niego wynikają:
przyczynowości, determinizmu oraz jednoznaczności. By udokumentować metaforę okruchów wiedzy, wykorzystano metodykę systematycznego przeglądu literatury dotyczącej tworzenia współpracy sieciowej. Zidentyfikowano 12 różnych kategorii stosowanych przez badaczy, by odnieść się do
antecedencji współpracy sieciowej. Zidentyfikowano także 881 związków pomiędzy antecedencjami
a zmiennymi zależnymi. W konkluzji przedstawiono dwa rozwiązania problemu, tj. analizę semantyczną oraz teoretyzowanie.
Słowa kluczowe: sieci gospodarcze, przyczynowość, niejednoznaczność, antecedencje, teoria sieci
Wprowadzenie
Nawet pobieżny przegląd literatury ciągłej dotyczącej problematyki sieci
gospodarczych pozwala nabrać przekonania o istotnym znaczeniu przypisywanemu im przez badaczy. Nie dość, że bibliometrycznie wskazania czynią z sieci
gospodarczych jeden z najważniejszych wątków w zarządzaniu strategicznym
z wynikiem ponad 2 mln trafień1, to jeszcze jest to jeden z najszybciej rosnących
1
Dla słów kluczowych business networks w wyszukiwarce scholar.google.com, wynik 2.180.000
[30.06.2015].
12
Wojciech Czakon
obszarów badawczych. Także na gruncie badań polskich problematyka sieci
upowszechniła się w ostatnich latach i jest widoczna w wiodących pracach
awansowych, projektach badawczych finansowanych przez Narodowe Centrum
Nauki czy artykułach. Tej wielości źródeł nie towarzyszy jednak proporcjonalnie
istotne nasycenie teoretyczne, wyrażone w postaci spójnej teorii sieci gospodarczych czy choćby zrębami wspólnie podzielanego we wspólnocie badaczy
zestawu ustaleń empirycznych. Przeciwnie, nawet samo twierdzenie o istnieniu odrębnego paradygmatu sieciowego2 wywołało trwającą do dziś dyskusję
o mechanizmie powstawania paradygmatów3, potrzebie wyłonienia i rozwoju
podejścia sieciowego4 czy uznania naturalnego etapu rozwoju zarządzania
strategicznego5.
Stan badań nad sieciami gospodarczymi znajduje się więc pozornie w typowej
dla nauk o zarządzaniu sytuacji napięć paradygmatycznych, przejściowej popularności i nikłego stopnia dojrzałości teoretycznej. Pozornie dlatego, że opisywane
przez Thomasa Kuhna mechanizmy rozwoju nauki osadzone były w uwarunkowaniach rozwoju wiedzy zupełnie nieprzystających do współczesnych. Presja na
publikację jest silnie powiązana z systemem oceny badacza oraz samej uczelni.
Presja uzyskiwania cytowań skłania redaktorów naukowych do poszukiwania
prac oryginalnych zamiast replikacyjnych, a dążenie do podniesienia postrzeganego rygoru badań w naukach o zarządzaniu powoduje dominację technik
statystycznej analizy danych dla testowania hipotez. Rezultatem tych, a także
innych mniej widowiskowych, presji jest fragmentaryzacja wiedzy obnażana już
w odniesieniu do badań nad dynamiką więzi międzyorganizacyjnych6, lecz dalej
się pogłębiająca. Jak zauważył James G. Combs, „wiemy coraz więcej o coraz
drobniejszych sprawach”7, tworząc tytułowe dla tego artykułu okruchy wiedzy.
Celem niniejszego artykułu jest identyfikacja stopnia rozdrobnienia wiedzy
o sieciach gospodarczych. Najpierw podjęto problem niejednoznaczności przyczynowej, problem poznawczy, który obniża jakość pojedynczych studiów em2
W. Czakon, Paradygmat sieciowy w naukach o zarządzaniu, „Przegląd Organizacji” 2011,
nr 3, s. 3-6.
3
A. Jaki, Mechanizmy rozwoju paradygmatów zarządzania, „Przegląd Organizacji” 2014,
nr 2, s. 8-13.
4
K. Krzakiewicz, Zastosowanie podejścia sieciowego w zarządzaniu strategicznym, „Zeszyty
Naukowe Politechniki Łódzkiej. Organizacja i Zarządzanie” 2013, nr 1147, s. 109-117.
5
J. Niemczyk, Logika rozwoju strategii, „Prace Naukowe Wałbrzyskiej Wyższej Szkoły
Zarządzania i Przedsiębiorczości” 2014, t. 27, nr 2: Zarządzanie strategiczne: rozwój koncepcji
i metod, s. 67-74.
6
J. Bell, B. Den Ouden, G.W. Ziggers, Dynamics of Cooperation: At the Brink of Irrelevance,
„Journal of Management Studies” 2006, Vol. 43, No. 7, s. 1607-1619.
7
J.G. Combs, Big Samples and Small Effects: Let’s Not Trade Relevance and Rigor for Power,
„Academy of Management Journal” 2010, Vol. 53, No. 1, s. 9-13.
Okruchy wiedzy. Niejednoznaczność przyczynowa w badaniach sieci gospodarczych
13
pirycznych, ale też znacząco ogranicza możliwość integracji „okruchów wiedzy”
w spójną teorię. Następnie ograniczono zakres refleksji do antecedencji sieci po
to, aby uniknąć nadmiernego skomplikowania obrazu badań. Na tej podstawie
wysnuto konkluzję o sposobach rozwiązania problemu okruchów wiedzy.
1. Niejednoznaczność przyczynowa
Problem przyczynowości w badaniach naukowych zajmuje pierwszoplanową
rolę, odpowiada bowiem zarówno na aspiracje wyjaśniające, jak i predykcyjne,
otwierając pole do praktycznego stosowania teorii. Wyjaśnienia proponowane
przez teorię powinny odnosić się do przyczyn właśnie, tj. zdarzeń, procesów czy
zjawisk, które powodują występowanie określonych skutków. Idealna, logiczna
postać zależności przyczynowej – jeśli A to B – pozwala oczekiwać występowania
skutków każdorazowo, wówczas gdy wystąpią określone przyczyny, a nawet
dalej – kształtować postać skutków poprzez oddziaływanie na ich stwierdzone
przyczyny. W proponowanej postaci logicznej wyróżnić można co najmniej trzy
ważne wyzwania: przyczynowości, determinizmu oraz jednoznaczności.
1.1. Wyzwanie przyczynowości
To klasyczny problem metodologiczny, który polega na ustaleniu konkretnego
związku pomiędzy badanym zjawiskiem a innymi zjawiskami, by na tej podstawie
sformułować prawidłowości i prawa. Pomiędzy przyczyną a skutkiem występuje
relacja poprzedzania, wyrażająca czasowe poprzedzenie jednego zjawiska przez
drugie. Przyczyna i skutek przejawiają także określone zmiany, powtarzalne
w badanych przypadkach, które to zmiany zidentyfikować można w postaci
dwóch powiązanych ze sobą wzorców, albo jeszcze prościej – konkretnego wzorca
powiązania pomiędzy zmiennymi, tj. funkcji. Chronologia czy funkcja osobno
to zbyt mało, aby rozstrzygać o przyczynach. Potrzebna jest jeszcze propozycja
teoretyczna wyjaśniająca wpływ przyczyny na skutek. Nadaje mu ona treść
w sposób, który można testować nie tylko ze względu na walory dokładności
predykcji czy elegancję samej funkcji, ale też materialną prawdę. Rozwój wiedzy to rozwój teorii polegający na wzrostach dokładności predykcji, elegancji
(spójności, prostocie itd.), funkcji oraz adekwatności względem rzeczywiście
zachodzących procesów. Najbardziej znanym przykładem takiego rozwoju teorii
jest kopernikański przewrót w astronomii. Wprawdzie notowany wzrost jakości
predykcji względem modelu geocentrycznego szczegółowo rozpisanego przez
14
Wojciech Czakon
Ptolemeusza nie był skokowy, ale już prostotą model heliocentryczny zdecydowanie górował nad skomplikowanymi trajektoriami ciał niebieskich wykreślanymi przed Kopernikiem. Już samo to wystarczyłoby do przyjęcia nowej teorii.
Przełomowość jej polegała wszakże na tym, że proponując inny zupełnie model
zależności, otwarła drogę do współczesnych badań astronomicznych i odkrywania
praw wyjaśniających zachodzące w nim zjawiska.
Na gruncie nauk o zarządzaniu rolę takiej przełomowej teorii spełnia zasobowa
teoria firmy, wskazując na warunki osiągnięcia przewagi konkurencyjnej ze względu na posiadane zasoby8. Formułuje się cztery warunki niezbędne do spełnienia
przez zasoby, tj. wartościowość, rzadkość, nieimitowalność i niesubstytucyjność.
Sama kategoria zasobów zresztą ulega rozszerzeniu skokowemu od zasobów materialnych do niematerialnych i dalej do umiejętności ich wykorzystania, by ująć
to wszystko, co „organizacja posiada lub wie”9. Z kolei przewaga konkurencyjna
wyraża się lepszymi wynikami gospodarczymi, dalej uzupełnionymi o kryterium
niewrażliwości na podejmowane przez konkurentów działania. Sugestia zawarta
w zasobowej teorii firmy sprowadza się wobec tego do twierdzenia o potrzebie
skupienia się na zasobach jako drodze do sukcesu firmy.
1.2. Wyzwanie determinizmu
Determinizm stawia bardzo wysokie i obecnie niespełnione wymogi metodologiczne przed badaczami nauk o zarządzaniu czy szerzej całej dziedziny nauk
społecznych. Determinizm bowiem oznacza ścisłe rozpoznanie wpływu przyczyn
na skutki, w znaczeniu kompletności przyczyn oraz zupełności związków pomiędzy nimi a badanymi skutkami.
Kompletność dotyczy rozpoznania wszystkich występujących przyczyn, nawet
tych, których znaczenie jest niewielkie. W tym sensie konstatacja J. Combsa o badaniu coraz drobniejszych zmiennych w naukach o zarządzaniu10 paradoksalnie
stwierdza postęp w pożądanym kierunku. Empiryczne testy11 wahadła zainteresowań badaczy w zarządzaniu strategicznym, przejawiające się w poszukiwaniu
przyczyn różnorodności wewnątrz lub na zewnątrz organizacji12, prowadzą do
8
J. Barney, Firm Resources and Sustained Competitive Advantage, „Journal of Management”
1991, Vol. 17, No. 1, s. 99-120.
9
J. Rokita, Zarządzanie strategiczne. Tworzenie i utrzymywanie przewagi konkurencyjnej,
Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2005.
10
J.G. Combs, op. cit.
11
R. Rumelt, How Much Does Industry Matter?, „Strategic Mangement Journal” 1991,
Vol. 12, No 3, s. 167-185.
12
R.E. Hoskisson, M.A. Hitt, W.P. Wan, D. Yiu, Theory and Research in Strategic Management: Swings of a Pendulum, „Journal of Management” 1999, Vol. 25, No 3, s. 417-456.
Okruchy wiedzy. Niejednoznaczność przyczynowa w badaniach sieci gospodarczych
15
ustalenia badanych grup przyczyn w teorii zarządzania strategicznego. Zabieg
testowania teorii pod względem mocy wyjaśniającej jest typowy w rozwoju nauk,
ale testowane tu teorie nie są w istocie konkurencyjne, lecz komplementarne.
W rezultacie stwierdzić można postępujący wysiłek tworzenia kompletnej listy
przyczyn osiągania przez firmy przewagi konkurencyjnej, a to z różnych perspektyw teoretycznych. Niektórzy wyrażają pesymistyczny pogląd, że zbudowanie
takiej listy jest ogóle niemożliwe13. Ponadto pojawia się techniczny problem
poprawności logicznej tworzenia listy przyczyn, ich grupowania oraz agregacji
w kategorie.
Zupełność związków można postrzegać jako pochodną kompletności przesłanek, ale w istocie odzwierciedla ona sposób, w jaki przesłanki wpływają na
skutki. Nauki społeczne przyjmują swoją odrębność od nauk ścisłych właśnie
odstępstwem od wymogu ścisłości związków (funkcji). Rezultatem tego odstępstwa jest akceptacja niezupełności wyrażona elementami reszty w funkcjach ekonometrycznych, a także niskimi standardami dopasowania modeli
do danych empirycznych. Ortodoksyjne stanowisko skłaniałoby do przyjęcia
postawy kopernikańskiej, tj. zaproponowania odmiennej teorii zamiast dalszego
komplikowania istniejącej. Badania potwierdzają, że niska niejednoznaczność
przyczynowa związków prowadzi do lepszych wyników firm14. Prostszymi słowy,
gdy menedżerowie rozumieją, jak na działanie organizacji wpływają przyczyny
sukcesu, łatwiej go osiągają.
1.3. Wyzwanie jednoznaczności
Jednoznaczność to wskazanie ścisłego znaczenia stosowanych pojęć oraz
istoty pojedynczego związku pomiędzy przyczyną a skutkiem. Wobec tego
zaproponować można macierz czterech typów niejednoznaczności, w zależności
od tego, czy występuje jednoznaczność związków i cech15.
Wieloznaczność stosowanych pojęć w naukach o zarządzaniu, jakkolwiek
słusznie piętnowana w wielu publikacjach, wynika ze społecznej ich natury.
Wysiłki definicyjne badaczy bowiem napotykają na odbiorców, respondentów czy
badanych o różnym profilu i poziomie wykształcenia. W rezultacie pojawić się
musi niejednoznaczność leksykalna. Podnosi to wymogi dla konstrukcji narzędzi
13
S.A. Lippman, R.P. Rumelt, Uncertain Imitability: An Analysis of Interfirm Differences in
Efficiency under Eompetition, „The Bell Journal of Economics” 1982, Vol. 13, No. 2, s. 418-438.
14
A.W. King, C.P. Zeithaml, Competencies and Firm Performance: Examining the Causal
Ambiguity Paradox, „Strategic Management Journal” 2001, Vol. 22, No. 1, s. 75-99.
15
V. Ambrosini, C. Bowman, The Impact of Causal Ambiguity on Competitive Advantage and
Rent Appropriation, „British Journal of Management” 2010, Vol. 21, No. 4, s. 939-953.
16
Wojciech Czakon
badawczych, polegające na zapewnieniu jednoznaczności pojęć. Uchybienie
w tym zakresie powoduje kontaminację badanego skutku niejednoznacznością
leksykalną.
Jednoznaczność związku pomiędzy zjawiskami to wymóg tak niezwykle
trudny do spełnienia, że badacze skupiają się na wyjaśnieniu przyczyn niejednoznaczności w naukach o zarządzaniu. Wskazują, że niejednoznaczność obejmuje
w badaniach nauk o zarządzaniu16:
– milczącą wiedzę, niewyrażone wprost skumulowane zdolności i rutyny,
– złożoność przejawiającą się różnorodnością i współzależnością,
– specyficzność związaną z kontekstem, relacjami i konkretnymi transakcjami.
Stąd definicja niejednoznaczności przyczynowej związków rozumiana jako
postrzegana niekompletność zrozumienia przyczyn sukcesu firmy17. Nietrudno
zauważyć, że wpływa to na podejmowane decyzje, a zatem również na wyniki
firmy.
Niejednoznaczność w badaniach zarządzania strategicznego wyraża nie tylko
dążenie do zrozumienia przyczyn różnorodności poziomów efektywności, ale
też praktyczne dążenie do imitacji18. W rezultacie niejasny związek pomiędzy
zasobami a wynikami firmy może być całkiem użyteczny. Paradoksalnie bowiem
przyczynia się do utrzymania przewagi konkurencyjnej, ponieważ konkurenci
nie wiedzą, co dokładnie należy imitować19. Co więcej, niejasność przyczynowa
wśród menedżerów firmy też jest potrzebna, po to, by źródła przewagi konkurencyjnej były milczące. Wpływ niejednoznaczności na utrzymanie przewagi
konkurencyjnej sam w sobie staje się niejednoznaczny, z jednej strony bowiem
konkurenci nie potrafią imitować, ale z drugiej sama firma ma trudności z efektywną eksploatacją źródeł własnej przewagi. Badania nad niejednoznacznością
w zarządzaniu strategicznym pozwalają wyodrębnić niejednoznaczność powiązań
oraz niejednoznaczność cech20.
Niejednoznaczność przyczynowa jawi się więc jako cecha nauk społecznych,
a w tej dziedzinie nauk o zarządzaniu. To natura człowieka i jego interakcji
z innymi wpływa na obniżenie możliwości osiągnięcia jednoznaczności. Choć
niektórzy wątpią w możliwość jej osiągnięcia, to jednak badacze zarządzania
strategicznego systematycznie od ponad 30 lat zmierzają do obniżenia niejednoznaczności przyczynowej. To właśnie praca nad okruchami wiedzy. Inni badacze
traktują ją jako intrygującą zmienną wyjaśniającą przewagę konkurencyjną.
16
T.C. Powell, D. Lovallo, C. Caringal, Causal Ambiguity, Management Perception and Firm
Performance, „Academy of Management Review” 2006, Vol. 31, No. 1, s. 175-196.
17
V. Ambrosini, C. Bowman, op. cit.
18
S.A. Lippman, R.P. Rumelt, op. cit.
19
A.W. King, C.P. Zeithaml, op. cit.
20
Ibidem, s. 77.
Okruchy wiedzy. Niejednoznaczność przyczynowa w badaniach sieci gospodarczych
17
2. Antecedencje współpracy sieciowej
Choć problematyka współpracy znajduje się w samym sercu nauk o zarządzaniu, a efekt synergii na poziomie zespołu czy później organizacji jest wręcz
emblematyczny dla tej dyscypliny wiedzy, to zaskakująco niewiele wiadomo
o procesie jej nawiązywania. Dostępne są opracowania inwentaryzujące przyczyny
tworzenia więzi międzyorganizacyjnych21, które wymieniają 45 motywów szczegółowych pogrupowanych w 12 motywów głównych i dalej w 5 grup przesłanek.
Jednakże pojęcie motywów czy przesłanek wynika z potrójnego zabiegu zawężenia: (1) tworzenia więzi do decyzji racjonalnej jako odpowiedzi na konkretny
problem organizacji; (2) analizy pojedynczej więzi, by per analogiam rozszerzyć
zakres prawomocności wnioskowania na układ więzi; (3) analizy ex post utożsamiającej uzyskane rzeczywiście efekty z pożądanymi ex ante wynikami. Ten
ostatni zabieg zawężający odzwierciedla niejednoznaczność przyczynową.
2.1. Antecedencje – systematyczny przegląd literatury
Na potrzeby tego artykułu zastosowano pojęcie antecedencji22 odnoszące się
do chronologicznych poprzedników zjawiska, którym to poprzednikom w zależności od zastosowanych metod badawczych można przypisać rolę przyczyny albo
warunku. Łatwo zauważyć, że antecedencje są kategorią szerszą od przyczyn,
spełniając tylko jeden z trzech omówionych w poprzedniej części warunków.
Zatem przyczyny nawiązywania współpracy mieścić się będą w pojemnym
zbiorze antecedencji. Oprócz przyczyn znajdą się w nim także sprzyjające czynniki otoczenia i czynniki wpływające na tempo lub kierunek procesu tworzenia
więzi.
Aby zidentyfikować antecedencje występujące w literaturze, dokonano systematycznego przeglądu opracowań23 z zakresu nauk o zarządzaniu. Szczegółowe
sprawozdanie z wyników opublikowano w innym miejscu. Tu przedstawiono
wynik rozpoznania pojęć stosowanych w literaturze, aby uchwycić antecedencję
współpracy oraz liczbowy wyraz związków występujących pomiędzy tymi
pojęciami a badanymi efektami współpracy. Zauważyć trzeba na marginesie,
że samo pojęcie antecedencji stosowane jest bardzo rzadko, mimo wczesnego,
W. Czakon, Dynamika więzi międzyorganizacyjnych przedsiębiorstwa, „Prace Naukowe
AE w Katowicach” 2007, s. 115.
22
A także całego projektu badań nr 2014/13/B/HS4/01615.
23
W. Czakon, Metodyka systematycznego przeglądu literatury, „Przegląd Organizacji” 2011,
nr 3, s. 57-62.
21
18
Wojciech Czakon
lecz wpływowego, opracowania teoretycznego dotyczącego problematyki sieci
gospodarczych24. Zamiast tego badacze stosują następujące pojęcia: czynniki,
elementy, uwarunkowania, siły, atrybuty, wymiary, determinanty, mechanizmy,
motywy, predykatory, źródła, facylitatory. Analiza semantyczna tych terminów
pozwala dalej wyodrębnić pojęcia mieszczące się w polu znaczeniowym antecedencji:
– czynnik: zjawisko lub bodziec wpływające na utworzenie sieci, choć jego
wpływ nie jest ściśle ustalony,
– determinanta: czynnik o ścisłym wpływie na tworzenie sieci,
– siła (driver): czynnik wpływający na kierunek i tempo procesu tworzenia
więzi,
– uwarunkowanie: odnosi się do konieczności występowania, wystarczalności,
ale także wpływać może – podobnie jak siła – na proces tworzenia więzi,
– motyw: czynnik rozpatrywany na poziomie indywidualnego decydenta,
– predykator: czynnik rozpoznany w wyniku analizy statystycznej na podstawie kryterium kowariancji.
Wymienione warianty antecedencji są zdecydowanie zdominowane przez
analizę czynników realizowaną na poziomie organizacji, a nie na poziomie
indywidualnym. Należy też podkreślić, że refleksja o antecedencjach jest zanieczyszczona pojęciami odrębnymi, takimi jak elementy/wymiary czy mechanizmy.
W rezultacie powstaje rozproszona, różnorodna baza danych o antecedencjach,
która wymaga uporządkowania. Można to uznać za typowy wręcz przejaw
okruchów wiedzy.
Rozpoznawanie antecedencji w oderwaniu od samego rezultatu stanowi
pierwszy krok procedury badawczej zmierzającej do opracowania modelu badawczego antecedencja – sieć. Ten etap skupia się na wyzwaniu kompletności,
tj. uzyskaniu wyczerpującej listy antecedencji dla celów empirycznego testowania.
Kolejny krok w procesie budowania modelu polega na rozpoznaniu dotychczas
badanych związków pomiędzy antecedencjami a różnymi zmiennymi zależnymi.
Inwentaryzacja tych związków wykazuje łącznie 881 różnych badanych związków. Dominują w nich wyraźnie związki bezpośrednie pomiędzy antecedencją
a zmienną zależną, przy czym stwierdzono 287 związków o dodatnim wpływie
wobec 47 o wpływie ujemnym. Badacze rozszerzają jednak swoje modele
o relacje złożone, które obecnie stanowią ponad 31% badanych relacji, zarówno
testowanych empirycznie, jak i proponowanych konceptualizacji. Nawet gdyby
uwzględnić ewentualne badania replikacyjne lub różnorodność sektorową, to
liczba samych antecedencji, a także ich związków ze zmiennymi zależnymi
24
A. Grandori, G. Soda, Inter-Firm Networks: Antecedents, Mechanisms and Forms, „Organization Studies” 1995, Vol. 16, No. 2, s. 183-214.
Okruchy wiedzy. Niejednoznaczność przyczynowa w badaniach sieci gospodarczych
19
przekracza możliwości prostego odzwierciedlenia czy włączenia do modelu
badawczego. Innymi słowy, oddolna budowa takiego modelu nie jest zabiegiem,
który można oprzeć wyłącznie na identyfikacji dotychczasowej literatury.
2.2. Od okruchów do modelu
Przegląd literatury, nawet systematyczny i szeroki, tj. ograniczony niewieloma słowami kluczowymi, budzić może konsternację badacza i odbiorcy. Jego
bezpośrednim efektem bowiem jest ogromna różnorodność, wielość kategorii
i związków pomiędzy nimi. Pojawia się wobec tego cała seria wyzwań technicznych: obszerności materiału empirycznego, uporządkowania, zupełności,
odrębności czy spójności. Choć w badaniach jakościowych istnieją typowe zabiegi
służące do obróbki danych i ich syntetycznego przedstawienia25, to jednak ich
przydatność do analizy literatury czy syntezy zmiennych i pojęć jest ograniczona.
Zaproponować można dwa odrębne zabiegi badawcze: analizę semantyczną oraz
teoretyzowanie.
Analizę semantyczną przeprowadza się bezpośrednio na zgromadzonym
materiale empirycznym, w tym przypadku tekstach zgromadzonych w wyniku
systematycznego przeglądu literatury. Wychodząc od ustalenia zakresu znaczeniowego stosowanych w literaturze pojęć, zmierza się do ich usytuowania
w polu znaczeniowym antecedencji. Choć oczekiwać można zabiegu definiowania
stosowanych pojęć, to nie wszyscy autorzy się do tej reguły stosują, nakładając
na badacza obowiązek ustalenia desygnatu nazw. Okazuje się to zadaniem
prowadzącym do selekcji pojęć, ich agregacji, a dalej rozpoznania struktury
wewnętrznej kategorii antecedencji. Selekcja polega na decyzji o włączeniu
niektórych pojęć do przyszłego modelu, przy pominięciu innych. Na przykład
kategorie: element, wymiar czy atrybut dotyczą cech badanego zjawiska, a nie
jego antecedencji. Uzasadnia to ich wyłączenie z dalszych analiz. Z kolei agregacja pojęć polega na ich usytuowaniu ze względu na poziom ogólności lub ściślej
biorąc, na rozpoznaniu relacji inkluzji. Agregacja pojęć pozwala ustalić różnicę
pomiędzy: (1) czynnikami, które zawierają znaczenia sił sprawczych, determinant, motywów oraz źródeł, a (2) uwarunkowaniami, które obejmują facylitatory
i częściowo mechanizmy. Oprócz standardowej skądinąd postaci tak budowanego
modelu, w którym czynniki wpływają na pojawienie się współpracy sieciowej,
a uwarunkowania na te czynniki oraz na ich relacje względem badanego efektu,
możliwe staje się wypełnienie treścią tych czynników i uwarunkowań. Wadą tego
25
J. Van Maanen, Reclaiming Qualitative Methods for Organizational Research: A Preface,
„Administrative Science Quarterly” 1979, Vol. 24, No. 4, s. 520-526.
20
Wojciech Czakon
„oddolnego” podejścia jest uwarunkowanie dotychczasowymi badaniami, ryzyko
niezupełności i podatność na mody badawcze.
Teoretyzowanie przyjmuje całkowicie przeciwstawny punkt wyjścia, ponieważ proponuje całościowy model antecedencji w ramach istniejących podejść
teoretycznych lub proponuje nową zupełnie teorię. Ta ostatnia droga opiera
się na jakościowych badaniach empirycznych, które oferują unikalną szansę
rozpoznania istoty zachodzących procesów. Z kolei wykorzystanie istniejących
podejść teoretycznych stwarza komfort osadzenia modelu na konkretnym
poziomie analizy, aparacie pojęciowym oraz założeniach badawczych. I tak
wchodzenie we współpracę sieciową może być rezultatem racjonalnej kalkulacji decydenta czy szerzej – opcją strategiczną wyłonioną w planistycznym
podejściu do strategii. Uzupełniająco wobec tego założenia współpraca sieciowa może być przejawem strategii wyłaniającej się, tj. adaptacji do presji
otoczenia ze względu na postrzeganie decydenta. Zaletą takiego teoretycznego
podejścia jest kompletność. Łącznie wyjaśnienia planistyczne i wyłaniające się
wyczerpują możliwości ustalenia powtarzalnego wzorca wchodzenia w sieci
gospodarcze, poza działaniem przypadkowym. Planistyczne podejście kieruje
uwagę w stronę potrzeb przedsiębiorstwa oraz stanu jego otoczenia, w dążeniu
do dostosowania się. Podejście wyłaniające się kieruje uwagę w stronę percepcji
decydenta oraz jego preferencji. Obydwa podejścia zakładają sprawczy wpływ
kierownictwa.
Zakończenie
Uporządkowanie okruchów wiedzy to jedno z najważniejszych zadań stojących przed badaczami. Obecny model prowadzenia badań premiuje bowiem
rozpoznawanie pojedynczych zależności, generując na wielka skalę wyniki badań
empirycznych oraz konceptualizacje. Tymczasem osobno te wyniki są mało komunikatywne dla odbiorcy, bez względu na to, czy jest nim student, menedżer,
czy inny badacz. Zachodzi więc potrzeba proponowania bardziej ogólnych,
całościowych wyjaśnień.
Antecedencje współpracy sieciowej nie są pod tym względem wyjątkowe.
Wyraźnie obserwuje się rozczłonkowanie wyników badań, różnorodność pojęć
i wielość zbadanych relacji. Niniejsze opracowanie stanowi przyczynek do
dyskusji o tworzeniu wiedzy z okruchów poprzez realizację dwóch przeciwstawnych zabiegów. Jeden polega na identyfikacji fragmentów ustaleń poprzez
systematyczny przegląd literatury oraz jej analizę semantyczną. Drugi polega na
teoretyzowaniu. Łącznie zdają się te zabiegi pozwalać na uzyskanie lepszego
Okruchy wiedzy. Niejednoznaczność przyczynowa w badaniach sieci gospodarczych
21
wyniku niż osobno, a nadto na zbliżenie się do przełamania niejednoznaczności
przyczynowej charakterystycznej dla zarządzania strategicznego.
Literatura
Ambrosini V., Bowman C., The Impact of Causal Ambiguity on Competitive Advantage and Rent
Appropriation, „British Journal of Management” 2010, Vol. 21, No. 4.
Barney J., Firm Resources and Sustained Competitive Advantage, „Journal of Management” 1991,
Vol. 17, No. 1.
Bell J., Den Ouden B., Ziggers G.W., Dynamics of Cooperation: At the Brink of Irrelevance, „Journal of Management Studies” 2006, Vol. 43, No. 7.
Combs J.G., Big Samples and Small Effects: Let’s Not Trade Relevance and Rigor for Power, „Academy of Management Journal” 2010, Vol. 53, No. 1.
Czakon W., Dynamika więzi międzyorganizacyjnych przedsiębiorstwa, „Prace Naukowe AE w Katowicach” 2007.
Czakon W., Metodyka systematycznego przeglądu literatury, „Przegląd Organizacji” 2011, nr 3.
Czakon W., Paradygmat sieciowy w naukach o zarządzaniu, „Przegląd Organizacji” 2011, nr 3.
Grandori A., Soda G., Inter-Firm Networks: Antecedents, Mechanisms and Forms, „Organization
Studies”1995, Vol. 16, No. 2.
Hoskisson R.E., Hitt M.A., Wan W.P., Yiu D., Theory and Research in Strategic Management: Swings
of a Pendulum, „Journal of Management” 1999, Vol. 25, No. 3.
https://scholar.google.com, wynik 2.180.000 [30.06.2015]
Jaki A., Mechanizmy rozwoju paradygmatów zarządzania, „Przegląd Organizacji” 2014, nr 2.
King A.W., Zeithaml C.P., Competencies and Firm Performance: Examining the Causal Ambiguity
Paradox, „Strategic Management Journal” 2001, Vol. 22, No. 1.
Krzakiewicz K., Zastosowanie podejścia sieciowego w zarządzaniu strategicznym, „Zeszyty Naukowe Politechniki Łódzkiej. Organizacja i Zarządzanie” 2013, nr 1147.
Lippman S.A., Rumelt R.P., Uncertain Imitability: An Analysis of Interfirm Differences in Efficiency
under Competition, „The Bell Journal of Economics” 1982, Vol. 13, No. 2.
Niemczyk J., Logika rozwoju strategii, „Prace Naukowe Wałbrzyskiej Wyższej Szkoły Zarządzania
i Przedsiębiorczości” 2014, t. 27, nr 2: Zarządzanie strategiczne: rozwój koncepcji i metod.
Powell T.C., Lovallo D., Caringal C., Causal Ambiguity, Management Perception, and Firm Performance, „Academy of Management Review” 2006, Vol. 31, No. 1.
Rokita J., Zarządzanie strategiczne. Tworzenie i utrzymywanie przewagi konkurencyjnej, Polskie
Wydawnictwo Eekonomiczne, Warszawa 2005.
Rumelt R., How Much Does Industry Matter?, „Strategic Mangement Journal” 1991, Vol. 12, No. 3.
Van Maanen J., Reclaiming Qualitative Methods for Organizational Research: A Preface, „Administrative Science Quarterly” 1979, Vol. 24, No. 4.
Crumbs of Knowledge –
Causal Ambiguity in Business Network Research
Abstract. This paper explores the issue of causality and causal ambiguity, in particular, within
the field of management. In order to outline it, imitation and a resource based view of the firm’s
22
Wojciech Czakon
perspectives are adopted. Next, three research challenges are discussed: causality, determinism,
and explicitness. To substantiate the crumbs of knowledge metaphor in business network research,
a systematic literature review is deployed. The study shows 12 various categories used in prior research to address network antecedents. It also identifies 881 relationships between antecedents and
dependent variables. In conclusions two ways to cope with causal ambiguity are outlined: semantic
analysis and theorizing.
Keywords: Networks, causality, ambiguity, antecedents, network theory
Zeszyty Naukowe
Wyższej Szkoły Bankowej w Poznaniu
2015, t. 64, nr 7
Arkadiusz Kawa
Bartłomiej Pierański
Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu
Wydział Zarządzania
e-mail: arkadiusz.kawa@ue.poznan.pl
tel. 607 566 680
Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu
Wydział Zarządzania
e-mail: bartlomiej.pieranski@ue.poznan.pl
tel. 504 199 679
Współpraca sieciowa
przedsiębiorstw w Polsce –
wyniki badań*
Streszczenie. W artykule przedstawiono wyniki badań empirycznych diagnozujących aspekty
współpracy przedsiębiorstw w ramach sieci. Określono pozytywne oraz negatywne aspekty funkcjonowania w sieciach międzyorganizacyjnych. Do pozytywnych aspektów zaliczono m.in. dostęp
do nowych klientów, zasobów czy transfer wiedzy. Z kolei w ramach negatywnych aspektów uwagę
zwrócono m.in. na narzucanie warunków współpracy oraz mniejszą elastyczność działania. Wskazano również na przeszkody w nawiązywaniu współpracy oraz czynniki warunkujące zakończenie
współpracy pomiędzy uczestnikami sieci.
Słowa kluczowe: sieci międzyorganizacyjne, współdziałanie, współpraca sieciowa, efekty sieci
Wprowadzenie
Obecnie przedsiębiorstwa, które chcą nie tylko przetrwać na rynku, ale
zdobyć przewagę konkurencyjną, nie powinny działać samodzielnie. Coraz
częściej rywalizują między sobą nie tylko pojedyncze podmioty, ale całe sieci
przedsiębiorstw. Przedsiębiorstwa stają się częścią układu, który składa się z wielu
zależności. Trafnie ujął to Håkan Håkansson, stwierdzając, że żadna firma nie
Publikacja została sfinansowana ze środków Narodowego Centrum Nauki przyznanych na
podstawie decyzji numer DEC-2011/03/D/HS4/03367.
*
24
Arkadiusz Kawa, Bartłomiej Pierański
jest odosobniona, bo sposób postępowania i rezultaty zależą nie tylko od niej
samej, ale także od podmiotów, z którymi jest powiązana w sposób bezpośredni
i pośredni1.
Manuel Castells mówi o gospodarce nowego typu (informacyjna), która
zastąpiła gospodarkę starego typu (przemysłową). Ta stara charakteryzowała
się korzyściami skali, natomiast tę nową kieruje ekonomika sieci2. Z ekonomiką sieci wiąże się pojęcie efektu sieciowego, zgodnie z którym konsumenci odnoszą korzyści z posiadania określonego dobra, gdy zwiększa
się jego popularność. Trzeba jednak pamiętać, że efekt ten nie jest nowym
zjawiskiem. Od dawna już występuje on w transporcie i telekomunikacji,
w których przedsiębiorstwa „konkurują ze sobą poprzez zwiększanie zasięgu
sieci, a dana sieć może znacznie podnieść swoją wartość poprzez połączenie
się z innymi sieciami”3. Zwraca na to uwagę Jerzy Niemczyk, który uważa,
że sieci powstają na bazie różnych zasobów i tworów organizacyjnych, ponieważ często najlepsze rozwiązania tkwią w otoczeniu. Dostęp do nich przez
udział w sieci może być bardziej efektywny i innowacyjny4. Przedsiębiorstwa
współpracują, ponieważ chcą uzyskać z tego tytułu korzyści. Trzeba jednak pamiętać, że współpraca w ramach sieci może również prowadzić do negatywnych
rezultatów5.
Efekty sieci są dość dobrze rozpoznane w literaturze. Przedmiotem badań są
najczęściej konkretne rodzaje sieci, takie jak: klastry, alianse, sieci franczyzowe.
Brakuje jednak badań empirycznych pozwalających na większą generalizację
wyników. Potwierdzają to słowa J. Niemczyka, który twierdzi, że „badań sprawności sieci na poziomie ogólnym jest niewiele, a i tak w większości koncentrują
się one na zaletach sieci, a nie na jej wadach”6.
Artykuł stanowi próbę wypełnienia tej luki. Jego celem jest przedstawienie
wyników badań dotyczących postrzegania współpracy sieciowej przez przedsiębiorstwa w Polsce, w szczególności w zakresie przesłanek i barier tworzenia
oraz uczestnictwa w sieciach międzyorganizacyjnych. Stanowią one kontynuację
badań zaprezentowanych w artykule Świadomość sieciowa we współpracy
1
H. Håkansson, I. Snehota, No Business is an Island: The Network Concept of Business
Strategy, „Scandinavian Journal of Management” 2006, No. 22(3), s. 256-270.
2
M. Castells, Społeczeństwo sieci, Wyd. Naukowe PWN, Warszawa 2007, s. 189.
3
Ibidem, s. 191.
4
J. Niemczyk, Skąd się wzięły sieci?, „Studia Ekonomiczne Regionu Łódzkiego” 2012, wyd.
specjalne: Formy i uwarunkowania współpracy we współczesnej gospodarce, s. 19.
5
P. Klimas, Sieci innowacji. Implikacje bliskości organizacyjnej, Wyd. UE w Katowicach,
Katowice 2014, s. 16-17.
6
J. Niemczyk, Wyróżniki, budowa i zachowania strategiczne układów outsourcingowych,
Wyd. AE we Wrocławiu, Wrocław 2006, s. 150.
Współpraca sieciowa przedsiębiorstw w Polsce – wyniki badań
25
gospodarczej przedsiębiorstw w Polsce – wyniki badań7, którego celem było
zdiagnozowanie stanu świadomości sieciowej wśród polskich menedżerów,
przede wszystkim w zakresie powiązań formalnych i nieformalnych oraz bezpośrednich i pośrednich8.
1. Współpraca sieciowa
Badania dotyczące współdziałania przedsiębiorstw trwają już około 40 lat.
Przyczyną popularności tych badań było tworzenie struktur organizacyjno-instytucjonalnych, takich jak: alianse, joint ventures, klastry9. Te formy kooperacyjne
stały się dla przedsiębiorstw swoistym uzupełnieniem strategii konkurencji. Ich
tworzenie prowadzi do wzrostu kompetencji przedsiębiorstwa, co w efekcie daje
przewagę konkurencyjną10.
Według Patrycji Klimas współdziałanie to długookresowe, nieincydentalne
powiązania autonomicznych organizacji zorientowanych na realizację zbieżnych
celów11. Współdziałanie wiąże się z wymianą materialną, informacyjną i społeczną. Bazuje ona na zobowiązaniach formalnych, w postaci umów, i nieformalnych,
np. w postaci norm społecznych12.
Warto zauważyć, że powiązania organizacji w ramach współdziałania mogą
być hierarchiczne i kapitałowe. Gdy nie są one hierarchiczne ani kapitałowe, to
można je określić mianem więzi międzyorganizacyjnej. Z kolei więzi między
co najmniej trzema niezależnymi i samodzielnym podmiotami tworzą sieć
międzyorganizacyjną13. Współpraca między tymi podmiotami określana jest
jako współpraca sieciowa. Jest ona zorientowana na realizację zbieżnych celów,
spośród których nadrzędnym wydaje się uzyskanie przewagi konkurencyjnej
wobec podmiotów spoza sieci.
7
A. Kawa, B. Pierański, Świadomość sieciowa we współpracy gospodarczej przedsiębiorstw
w Polsce – wyniki badań, „Przegląd Organizacji” 2015, s. 1-15 [w recenzji].
8
Badania składały się z dwóch etapów: jakościowego i ilościowego. Badania ilościowe
przeprowadzono na reprezentatywnej próbie 303 podmiotów gospodarczych. Szerszy opis próby
badawczej w: A. Kawa, B. Pierański, op. cit., s. 1-15.
9
W. Czakon, Dynamika więzi międzyorganizacyjnych przedsiębiorstwa, Wyd. AE w Katowicach, Katowice 2007, s. 8.
10
J. Rokita, Zarządzanie strategiczne – tworzenie i utrzymywanie przewagi konkurencyjnej,
Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2005, s. 282.
11
P. Klimas, Sieci innowacji..., op. cit., s. 16.
12
W. Czakon, Dynamika więzi..., op. cit., s. 23
13
P. Klimas, Sieci innowacji..., op. cit., s. 16, 31.
Arkadiusz Kawa, Bartłomiej Pierański
26
2. Pozytywne aspekty
funkcjonowania przedsiębiorstwa w sieci
Jednym z głównych motywów tworzenia oraz funkcjonowania sieci międzyorganizacyjnych jest poszukiwanie renty ekonomicznej i możliwość jej
przywłaszczania14. Renta ekonomiczna jest różnie definiowana, ale najogólniej
można powiedzieć, że jest to „korzyść uzyskiwana z prowadzenia działalności
gospodarczej”15.
Dla wielu podmiotów gospodarczych współpraca sieciowa otwiera wiele
nowych możliwości. Jest ona szczególnie ważna dla małych i średnich przedsiębiorstw, które zwiększają swój potencjał konkurencyjny poprzez połączenie swoich
sił. Dzięki temu mogą konkurować z innymi firmami na globalnych rynkach16.
W literaturze podaje się wiele korzyści odnoszonych z uczestnictwa w sieciach międzyorganizacyjnych. Stanisław Łobejko uważa, że „współpraca sieciowa
daje poczucie większego bezpieczeństwa w sytuacji konkurencji rynkowej,
oznacza większą elastyczność zasobową, mniejsze potrzeby kapitałowe”17. Sieci
umożliwiają jej uczestnikom przenoszenie ryzyka do innych podmiotów. J. Niemczyk określa to „systemem bypassów”, który ogranicza niepewność i pozwala
na przetrwanie sieci w sytuacji zagrożenia18.
Analiza prowadzonych przez autorów badań pozwoliła stwierdzić, że przedsiębiorstwa widzą wiele zalet związanych z uczestniczeniem w sieci. Zalety te
w większości pokrywają się z prezentowanymi w literaturze przedmiotu. Najczęściej spośród pozytywnych aspektów funkcjonowania przedsiębiorstwa w sieci
wskazywany był dostęp do nowych klientów. Dla 57% (173) respondentów sieci są
szansą na powiększenie grupy odbiorców swoich produktów (wykres 1). Dodatkowo
sprzyja temu cecha niektórych sieci, którą jest preferencyjne dołączanie (preferential
attachement). Oznacza to, że nowe podmioty w sieci z wysokim prawdopodobieństwem nawiązują współpracę z tymi podmiotami, które posiadają szeroki wachlarz
relacji z pozostałymi uczestnikami sieci (mają większy tzw. stopień centralności
– degree centrality)19. Sieć jest więc motorem mnożenia wzajemnych zależności20.
E. Stańczyk-Hugiet, A. Sus, Konsekwencje przynależności do sieci, w: Sieci międzyorganizacyjne. Współczesne wyzwania dla teorii i praktyki zarządzania, red. J. Niemczyk E. Stańczyk-Hugiet, B. Jasiński, Wyd. C.H. Beck, Warszawa 2012, s. 88.
15
Ibidem.
16
Przedsiębiorstwa sieciowe i inne formy współpracy sieciowej, red. S. Łobejko, Oficyna
Wydawnicza SGH, Warszawa 2012, s. 10.
17
Ibidem.
18
J. Niemczyk, Strategia od planu do sieci, Wyd. UE we Wrocławiu, Wrocław 2013, s. 142.
19
A.-L. Barabási, R. Albert, Emergence of Scaling in Random Networks, „Science” 1999,
Vol. 286, s. 509-512.
20
J. Niemczyk, Strategia od planu..., op. cit., s. 142.
14
Współpraca sieciowa przedsiębiorstw w Polsce – wyniki badań
27
Wykres 1. Pozytywne aspekty funkcjonowania przedsiębiorstwa w sieci (w %)
Źródło: badania własne.
Dostęp do zasobów został wskazany przez respondentów jako drugi pod
względem ważności pozytywny aspekt funkcjonowania w sieci (52,5% – 159).
Zasoby te są szeroko rozumiane. Należą do ich zarówno zasoby materialne (np.
rzeczowe, ludzkie, organizacyjne, finansowe), jak i niematerialne (np. wiedza,
umiejętności, relacje). Teoria zasobowa firmy wskazuje, że nie ma podmiotów,
które posiadają wszystkie potrzebne zasoby. Przedsiębiorstwa tworzą więc sieci
międzyorganizacyjne lub starają się być ich uczestnikami, aby mieć dostęp do
zasobów, którymi nie dysponują21. W literaturze można wręcz spotkać się ze
stwierdzeniem, że głównym motywem nawiązywania relacji międzyorganizacyjnych jest uzyskanie dostępu do zasobów22. Ewa Stańczyk-Hugiet i Aleksandra
Sus stawiają nawet tezę, że „podstawową przesłanką włączania lub przyzwalania
na przyłączenie się do sieci jest potencjał zasobów będący w posiadaniu potencjalnych uczestników sieci oraz potencjalne korzyści z uczestnictwa w sieci
kolejnych podmiotów dla podmiotów już w tej sieci pozostających”23. Z kolei
Wojciech Czakon uważa, że tworzenie sieci między organizacjami może być
powodowane chęcią ograniczenia dostępu do zasobów innym organizacjom
działającym na rynku24.
M. Romanowska, Alianse strategiczne w świetle koncepcji zasobowej, w: Przedsiębiorstwo
partnerskie, red. M. Romanowska, M. Trocki, Wyd. Difin, Warszawa 2002, s. 165.
22
E. Stańczyk-Hugiet, A. Sus, op. cit. s. 86.
23
Ibidem, s. 87.
24
W. Czakon, Dynamika więzi..., op. cit., s. 25-29.
21
28
Arkadiusz Kawa, Bartłomiej Pierański
Trzecim najczęściej wskazywanym pozytywnym aspektem sieci jest transfer wiedzy (49,2% – 149). Jest on związany z wcześniej opisanym dostępem
do zasobów. Wiedza bowiem stanowi niematerialny zasób przedsiębiorstwa.
Łączy ona doświadczenie i informacje z potencjałem ludzkich umiejętności,
możliwości, pomysłów, zaangażowania i motywacji25. Uczestnictwo w sieci
umożliwia łatwiejszy dostęp „do ludzi utalentowanych, kreatywnych, którzy
chętnie angażują się w rozwiązywanie trudnych problemów i stawianych przed
nimi wyzwań”26.
Najrzadziej wymienianą zaletą jest możliwość pozyskania środków finansowych (20,1% – 61). Te wyniki są dość zaskakujące, bo odbiegają od prezentowanych w literaturze. Z badań nad klastrem Doliny Lotniczej wynika, że dla
połowy respondentów determinantą tworzenia więzi jest chęć pozyskania wsparcia
finansowego27. Podobne wnioski wynikają z eksploracji prowadzonych przez
hiszpańskich i amerykańskich naukowców nad współpracą badawczo-rozwojową
przedsiębiorstw usługowych28.
3. Negatywne aspekty
funkcjonowania przedsiębiorstwa w sieci
Funkcjonowanie przedsiębiorstwa w sieci wiąże się nie tylko z korzyściami,
ale także z negatywnymi zjawiskami. O zagrożeniach związanych z sieciami
międzyorganizacyjnymi mówi się jednak niewiele i rzadko29.
Duża liczba podmiotów i ich różnorodność pociąga za sobą wysokie koszty
koordynacji. Konsekwencją tego jest konieczność poświęcania znacznej ilości
czasu na uzgadnianie wspólnych działań, właściwą komunikację i reakcję na
nieplanowane zjawiska30. W literaturze wśród zagrożeń sieci wymienia się: uzależnienie od partnerów, brak zaufania, nierówne zdolności nabywania nowych
kompetencji i umiejętności oraz wykorzystania szans wynikających z sieci,
W.M. Grudzewski, I.K. Hejduk, Zarządzanie wiedzą w przedsiębiorstwach, Wyd. Difin,
Warszawa 2004, s. 73.
26
Podejście innowacyjne w zarządzaniu przedsiębiorstwem, red. R. Nowacki, M. Adamska,
Wyd. Difin, Warszawa 2010, s. 62.
27
P. Klimas, Przesłanki i bariery zawiązywania więzi międzyorganizacyjnych, „Problemy
Zarządzania” 2015, nr13, s. 42.
28
C.A. Un, A.M. Romero-Martínez, A. Montoro-Sanchez, Determinants of R&D Collaboration
of Service Firms, „Service Business” 2009, No. 3(4), s. 373-394.
29
E. Stańczyk-Hugiet, A. Sus, op. cit., s. 92.
30
W. Czakon, O ograniczeniach strukturalizmu w badaniach sieci międzyorganizacyjnych,
„Organizacja i Kierowanie” 2014, nr 1A (159), s. 30.
25
Współpraca sieciowa przedsiębiorstw w Polsce – wyniki badań
29
ryzyko utraty samodzielności, wiedzy, informacji i know-how, zachowania
oportunistyczne wpływające na reputację podmiotów budujących sieć, trudności
w dokonywaniu wzajemnych rozliczeń31. J. Niemczyk wskazuje także na inne
wady funkcjonowania w ramach sieci32:
– zmniejszenie elastyczności spowodowane zbyt dużą liczba układów,
– uzależnienie od dostawcy,
– uzależnienie od klienta,
– „rozmycie” odpowiedzialności,
– utrata aktywności i potencjału kombinacyjnego w przypadku przekroczenia
optymalnego poziomu zaangażowania,
– uwikłanie w sieć, wynikające z nadmiernej liczby zobowiązań i interakcji,
– utrata indywidualnego charakteru przedsiębiorstwa przez udział w sieci.
Wykres 2. Negatywne aspekty funkcjonowania przedsiębiorstwa w sieci (w %)
Źródło: badania własne.
Wyniki otrzymane z przeprowadzonych przez autorów badań w większości pokrywają się ze wskazywanymi w literaturze negatywnymi aspektami
funkcjonowania przedsiębiorstwa w sieci. Według 55,8% (169) respondentów
największą wadą sieci jest narzucenie warunków współpracy (wykres 2). Niektóre
sieci są zdominowane przez większe jednostki, które nadają kierunek działania
innym przedsiębiorstwom. Podmioty te mają często kontrolę nad najważniejszymi
informacjami i są zdolne stworzyć lub wykorzystać uzależnienia w szerszym
J. Niemczyk, Wady sieci międzyorganizacyjnych, „Prace Naukowe UE we Wrocławiu” 2008,
nr 24, s. 176-182; E. Stańczyk-Hugiet, A. Sus, op. cit., s. 92-95 oraz P. Klimas, Sieci innowacji...,
op. cit., s. 18.
32
J. Niemczyk, Wyróżniki, budowa i zachowania..., op. cit., s. 165.
31
30
Arkadiusz Kawa, Bartłomiej Pierański
układzie33. Prawie 35% (105) respondentów jako wadę sieci wskazuje uzależnienie od kontrahentów.
Warto zauważyć, że narzucenie warunków współpracy jest statystycznie istotnie
zróżnicowane w zależności o rodzaju działalności. Względnie największe (66,2%
– 49) jest w firmach produkcyjnych, a najmniejsze w usługowych (48,6% – 72).
Mankamentem sieci jest jeszcze mniejsza elastyczność działania (39,6% – 120).
Najrzadziej wskazywanym negatywnym aspektem jest zmniejszenie siły przetargowej w stosunku do dostawców (6,9% – 21) i klientów (8,6% – 26) spoza sieci.
4. Przeszkody w nawiązywaniu współpracy
z kontrahentami w sieci
O przeszkodach w nawiązywaniu współpracy w sieciach międzyorganizacyjnych również mówi się dość rzadko. P. Klimas na podstawie swoich badań
wskazuje następujące czynniki zniechęcające do tworzenia więzi międzyorganizacyjnych: brak odpowiedniego zaplecza finansowego, brak odpowiedniej
komunikacji, brak zaufania, heterogeniczność wiedzy i kompetencji, odmienność
strategii i różnice kultury organizacyjnej34.
Wykres 3. Przeszkody w nawiązywaniu współpracy z kontrahentami w sieci (w %)
Źródło: badania własne.
Przeprowadzone przez autorów badania z jednej strony potwierdziły większość z tych czynników, a drugiej pozwoliły na uzupełnienie tej listy o inne
33
34
E. Stańczyk-Hugiet, A. Sus, op. cit., s. 95.
P. Klimas, Przesłanki i bariery..., op. cit., s. 36-43.
Współpraca sieciowa przedsiębiorstw w Polsce – wyniki badań
31
bariery. Respondenci najczęściej jako przeszkody w nawiązywaniu współpracy
z kontrahentami w sieci wskazywali brak chęci do współpracy ze strony kontrahenta (35,6% – 108), rozbieżne cele (33,3% – 101) i dominację jednego
podmiotu (30% – 91). Najrzadziej wskazywana była obawa przed przejęciem
know-how (15,5% – 47). Tak stosunkowo mały procent wskazań dotyczący utraty
know-how może świadczyć z jednej strony o dobrym przygotowaniu polskich
przedsiębiorstw do współpracy, ale z drugiej o braku tego know-how – nie mają
więc, czego się obawiać (wykres 3).
Warto też zwrócić uwagę, że przeszkody przedsiębiorstwa w nawiązywaniu
współpracy z kontrahentami są mniej jednoznaczne niż opisane wcześniej negatywne aspekty funkcjonowania przedsiębiorstwa w sieci (wykres 2 i 3).
5. Przyczyny decydujące o zakończeniu
współpracy z kontrahentem w sieci
Kolejnym obszarem prowadzonych badań była kwestia głównych przyczyn
decydujących o zakończeniu współpracy z kontrahentem. Respondenci są zdecydowani zakończyć współpracę przede wszystkim z powodu niewywiązywania się
z warunków umowy (74,6% – 226), nierzetelności (66% – 200) i nieterminowej
płatności lub jej braku (65,3% – 198). Najrzadziej wymienianym powodem jest
odejście pracownika z kooperującej firmy (6,9% – 21) (por. wykres 4). Jest to
o tyle ciekawe, że relacje międzyludzkie są ważnym aspektem funkcjonowania
przedsiębiorstwa, w szczególności w sieci. Jednoznacznie na ten fakt wskazały
wyniki badań prowadzonych przez autorów. Udzielone przez respondentów odpowiedzi (na pytanie dotyczące znaczenia relacji międzyludzkich) nie pozostawiają
wątpliwości, że kontakty pomiędzy pracownikami współpracujących przedsiębiorstw mają duże albo bardzo duże znaczenie w działalności biznesowej (ponad
73% odpowiedzi)35. Wydaje się, że owa rozbieżność – pomiędzy odpowiedziami
odnoszącymi się do fundamentalnego znaczenia relacji międzyludzkich w działalności biznesowej oraz do ich niewielkiego znaczenia jako przyczyny zakończenia
współpracy – nie jest przypadkowa lub nie wynika z błędnie prowadzonych
badań. Można przyjąć, że nieformalne relacje między pracownikami odgrywają
istotną rolę wtedy, kiedy pozostałe aspekty współpracy (np. terminowość dostaw,
jakość dostaw) spełniają wymagania zainteresowanych stron. Wtedy relacje
nieformalne służą jako element rozwijający i wzmacniający współdziałanie
przedsiębiorstw, często równocześnie ją ułatwiając. Stąd istotne znaczenie tych
35
Szczegółowy opis badań por. A. Kawa, B. Pierański, op. cit., s. 1-15.
32
Arkadiusz Kawa, Bartłomiej Pierański
Wykres 4. Przyczyny decydujące o zakończeniu współpracy
z kontrahentem w sieci (w %)
Źródło: badania własne.
relacji zostało wskazane w badaniach. Z drugiej strony jednak relacje te nie są na
tyle trwałym spoiwem współpracy, aby wpływać na jej zakończenie w sytuacji
odejścia z pracy zaprzyjaźnionego pracownika dostawcy lub klienta. Ponadto
relacje nieformalne nie stanowią substytutu swego rodzaju „twardych” elementów kształtujących współdziałanie przedsiębiorstw (np. nieterminowe lub brak
płatności). Brak ich spełnienia bowiem, jak wynika z badań, przyczynia się do
zakończenia kooperacji.
Podsumowanie
W artykule przedstawiono wyniki badań dotyczących postrzegania współpracy
sieciowej przez przedsiębiorstwa w Polsce. Przeprowadzone badania z jednej
strony potwierdziły opisane w literaturze przesłanki i bariery tworzenia oraz
uczestnictwa w sieciach międzyorganizacyjnych, natomiast z drugiej pozwoliły
na uzupełnienie listy o inne czynniki.
Autorzy mają świadomość, że przedstawione wyniki badań nie są wolne od
pewnych mankamentów. Ich głównym źródłem były przede wszystkim uśrednione
informacje pochodzące od respondentów będących uczestnikami różnorakich
sieci. Zwraca uwagę na to J. Niemczyk, który twierdzi, że wiedza o sieciach
powstaje na podstawie badań przeprowadzonych w różnych typach sieci, które
składają się z różnorodnych organizacji. W konsekwencji skutkuje to ograniczonymi możliwościami uogólniania rezultatów badań na temat funkcjonowania sieci
przedsiębiorstw. Niezależnie od tego badania autorów pozwalają na dostrzeżenie
wybranych aspektów sieci przedsiębiorstw, w szczególności postrzegania takich
Współpraca sieciowa przedsiębiorstw w Polsce – wyniki badań
33
sieci przez jej uczestników. Mogą być one również inspiracją do prowadzenia
dalszych, bardziej szczegółowych badań.
Literatura
Barabási A.-L., Albert R., Emergence of Scaling in Random Networks, „Science” 1999, Vol. 286.
Castells M., Społeczeństwo sieci, Wyd. Naukowe PWN, Warszawa 2007.
Czakon W., Dynamika więzi międzyorganizacyjnych przedsiębiorstwa, Wyd. AE w Katowicach,
Katowice 2007.
Czakon W., O ograniczeniach strukturalizmu w badaniach sieci międzyorganizacyjnych, „Organizacja i Kierowanie” 2014, nr 1A(159).
Grudzewski W.M., Hejduk I.K., Zarządzanie wiedzą w przedsiębiorstwach, Wyd. Difin, Warszawa
2004.
Håkansson H., Snehota I., No Business is an Island: The Network Concept of Business Strategy,
„Scandinavian Journal of Management” 2006, No. 22(3).
Kawa A., Pierański B., Świadomość sieciowa we współpracy gospodarczej przedsiębiorstw w Polsce – wyniki badań, „Przegląd Organizacji” 2015 [w recenzji].
Klimas P., Przesłanki i bariery zawiązywania więzi międzyorganizacyjnych, „Problemy Zarządzania” 2015, nr 13.
Klimas P., Sieci innowacji. Implikacje bliskości organizacyjnej, Wyd. UE w Katowicach, Katowice 2014.
Niemczyk J., Skąd się wzięły sieci?, „Studia Ekonomiczne Regionu Łódzkiego” 2012, wyd. specjalne: Formy i uwarunkowania współpracy we współczesnej gospodarce.
Niemczyk J., Strategia od planu do sieci, Wyd. UE we Wrocławiu, Wrocław 2013.
Niemczyk J., Wady sieci międzyorganizacyjnych, „Prace Naukowe UE we Wrocławiu” 2008, nr 24.
Niemczyk J., Wyróżniki, budowa i zachowania strategiczne układów outsourcingowych, Wyd. AE
we Wrocławiu, Wrocław 2006.
Podejście innowacyjne w zarządzaniu przedsiębiorstwem, red. R. Nowacki, M. Adamska, Wyd.
Difin, Warszawa 2010.
Przedsiębiorstwa sieciowe i inne formy współpracy sieciowej, red. S. Łobejko, Oficyna Wydawnicza SGH, Warszawa 2012.
Romanowska M., Alianse strategiczne w świetle koncepcji zasobowej, w: Przedsiębiorstwo partnerskie, red. M. Romanowska, M. Trocki, Wyd. Difin, Warszawa 2002.
Rokita J., Zarządzanie strategiczne – tworzenie i utrzymywanie przewagi konkurencyjnej, Polskie
Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2005.
Stańczyk-Hugiet E., Sus A., Konsekwencje przynależności do sieci, w: Sieci międzyorganizacyjne.
Współczesne wyzwania dla teorii i praktyki zarządzania, red. J. Niemczyk E. Stańczyk-Hugiet,
B. Jasiński, Wyd. C.H. Beck, Warszawa 2012.
Un C.A., Romero-Martínez A.M., Montoro-Sanchez A., Determinants of R&D Collaboration of
Service Firms, „Service Business” 2009, No. 3(4).
Enterprise Networking in Poland – Research Results
Abstract. In this article, the results of empirical research on company collaboration within business network are presented. Positive, as well as, negative aspects of cooperation between business
34
Arkadiusz Kawa, Bartłomiej Pierański
network members are investigated. Some of the positive aspects include: access to new customers,
access to new resources, and knowledge transfer. On the other hand, negative aspects include:
imposing conditions of cooperation, and less flexibility. In the paper the obstacles of establishing
new business relationships were also pointed out, as well as, the determinants of influencing the
termination of a collaboration between network members.
Keywords: inter-organizational networks, cooperation, networking, network effects
Zeszyty Naukowe
Wyższej Szkoły Bankowej w Poznaniu
2015, t. 64, nr 7
Justyna Światowiec-Szczepańska
Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu, Wydział Zarządzania
e-mail: justyna.swiatowiec-szczepanska@ue.poznan.pl
tel. 618 569 436
Łukasz Małys
Michał Zdziarski
Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu
Wydział Gospodarki Międzynarodowej
e-mail: lukasz.malys@ue.poznan.pl
tel. 618 543 319
Uniwersytet Warszawski
Wydział Zarządzania
e-mail: m.zdziarski@uw.edu.pl
tel. 225 534 117
Strukturalne powiązania sieciowe
spółek giełdowych
Streszczenie. Identyfikacja i analiza sieci przedsiębiorstw stają się niezbędne nie tylko dla odkrycia samego zjawiska sieciowości, ale także dla formułowania strategii na różnych poziomach
zarządzania. W artykule zaproponowano strukturalny aspekt badania sieci przedsiębiorstw, który może mieć w przyszłości duże znaczenie jako podstawa diagnozowania pozycji strategicznej
przedsiębiorstwa i formułowania jego strategii. Podejście to jest zgodne z ujęciem strukturalnym
kapitału społecznego, koncentrującym się na strukturze sieci i powiązaniach między jednostkami,
oraz z nurtem teorii sieci społecznych. W artykule wskazano znaczenie struktury sieci z perspektywy
kształtowania kapitału społecznego, znaczenie pozycji danej spółki w sieci w kontekście zarządzania strategicznego oraz sposób pomiaru i analizy powiązań sieciowych przy zastosowaniu narzędzi
analizy sieci społecznych (SNA).
Słowa kluczowe: sieci przedsiębiorstw, struktury sieciowe, strukturalny kapitał społeczny,
pozycja w sieci
Wprowadzenie
Strategiczne znaczenie wiedzy w rozwoju gospodarczym krajów i przedsiębiorstw wpływa na wzrost sieciowości gospodarek, przyjmującej między innymi postać różnego rodzaju powiązań między przedsiębiorstwami,
„po których krążą dobra symboliczne (informacje, wartości, idee i inne),
materialne (rzeczy i pieniądze) oraz emocje (aprobata, szacunek, uznanie
36
Justyna Światowiec-Szczepańska, Michał Zdziarski, Łukasz Małys
itp.)”1. Powiązania przedsiębiorstw, o różnym charakterze i stopniu sformalizowania, tworzą struktury sieciowe wpływające na strategie i zachowania strategiczne poszczególnych jednostek. Z tego względu coraz częściej wskazuje się
na konieczność wprowadzenia do analiz strategicznych poziomu sieci2. Można
przypuszczać, że im większa gęstość sieci, tym większa intensywność różnego
rodzaju przepływów i tym samym częstsze występowanie efektów sieciowych,
takich jak: szybki dostęp do zasobów, szybkie rozpowszechnianie informacji
uwzględniającej szanse i zagrożenia, otrzymywanie informacji o jakości partnerów
wymiany i korzystanie z puli wspólnych zasobów.
Mając na uwadze strukturalny aspekt kapitału społecznego oraz rolę tzw. dziur
strukturalnych3, nie można oczekiwać w pełni demokratycznej i jednorodnej sieci
powiązań przedsiębiorstw. Poznanie rzeczywistych struktur powiązań sieciowych
wyznaczających pozycje poszczególnych przedsiębiorstw staje się obecnie jednym
z priorytetów badawczych w zarządzaniu strategicznym. Trudno jednak ocenić
istnienie i funkcjonowanie powiązań sieciowych w całej gospodarce. Pewnym
kompromisem może być odkrywanie powiązań przedsiębiorstw notowanych
na giełdzie papierów wartościowych w danym kraju, należących do liderów
gospodarczych danego regionu.
Celem opracowania jest uzasadnienie strategicznego znaczenia powiązań między spółkami giełdowymi, rozpatrywanych jako sieć, ze wszystkimi
tego konsekwencjami. Identyfikacja i analiza sieci przedsiębiorstw stają się
niezbędne nie tylko dla odkrycia samego zjawiska sieciowości, ale także
w coraz większym stopniu dla formułowania strategii na różnych poziomach
zarządzania. Wskazano znaczenie struktury sieci z perspektywy kształtowania
kapitału społecznego, znaczenie pozycji danej spółki w sieci w kontekście
zarządzania strategicznego oraz sposób pomiaru i analizy powiązań sieciowych
przy zastosowaniu narzędzi analiz sieci społecznych (SNA). Przedstawione
w artykule rozważania stanowią jednocześnie główne założenia projektu badawczego NCN 2013/11/B/HS4/00461 pt. Zasoby relacyjne spółek giełdowych
w Polsce, w perspektywie analizy strukturalnej sieci, realizowanego przez
autorów.
T. Kaźmierczak, Kapitał społeczny a rozwój społeczno-ekonomiczny – przegląd podejść,
w: Kapitał społeczny. Ekonomia społeczna, red. T. Kaźmierczak, M. Rymsza, Instytut Spraw
Publicznych, Warszawa 2007, s. 470.
2
A. Kinra, I. Antai, Emerging Logics of Competition: Paradigm Shift, Fantasy, or Reality
Check?, „Competitiveness Review: An International Business Journal” 2010, Vol. 20, s. 94-110;
Z. Pierścionek, Strategie konkurencji i rozwoju przedsiębiorstwa, Wyd. Naukowe PWN, Warszawa
2007, s. 15.
3
R. Burt, Structural Holes, Harvard University Press, Cambridge 1992.
1
Strukturalne powiązania sieciowe spółek giełdowych
37
1. Sieci i kapitał społeczny
Każda działalność gospodarcza jest nieodłącznie osadzona w powiązaniach społecznych, a zatem każda wymiana ekonomiczna to zarazem wymiana
społeczna. Sieci powiązań stanowią aspekt strukturalny kapitału społecznego,
koncentrujący się na strukturze sieci i powiązaniach między jednostkami. Uzupełnieniem aspektu strukturalnego kapitału społecznego jest ujęcie normatywne,
odwołujące się do kwestii zaufania i określonych norm społecznych. Aspekt
strukturalny stanowi element obiektywny sieci i odpowiada na pytanie, co robią
członkowie sieci. Ujęcie normatywne natomiast odnosi się do uczuć i tym samym
pełni rolę elementu subiektywnego kapitału społecznego4.
Aspekt strukturalny sieci stał się przedmiotem badań głównie dzięki pracom Marka Granovettera5 oraz Rolanda Burta6. O ile James Coleman7, Robert
D. Putnam8 czy Francis Fukuyama9, należący do głównych teoretyków kapitału
społecznego, dostrzegali wyłącznie jego pozytywne aspekty i koncentrowali
się głównie na ujęciu normatywnym więzi, o tyle M. Granovetter oraz R. Burt
zwrócili uwagę na pewne ograniczenia sieci będące konsekwencją jej struktury.
Pierwszy rozróżnił tzw. więzi mocne i luźne, dostrzegając w tych ostatnich
szczególną szansę. Mocne więzi odpowiadają za relacje w zamkniętych społecznościach (rodzina, przyjaciele), ale to luźne przyczyniają się do sukcesu jednostki,
dzięki dostępowi do nowych informacji i zasobów niedostępnych w bliskiej
sieci. Zgodny z tym nurtem pogląd wyraził także R. Burt, zwracając uwagę na
ograniczenia w sieciach o charakterze domkniętym. Kluczowe znaczenie przypisał
natomiast dziurom strukturalnym stanowiącym luźne powiązania, które łączą
różne grupy społeczne, umożliwiając przepływ informacji między nimi.
Do analogicznych wniosków doszedł także R.D. Putnam, wskazując na
podział kapitału społecznego na wiążący i pomostowy, gdzie ten pierwszy odpowiada więziom mocnym, drugi natomiast luźnym. Pomiaru kapitału R.D. Putnam
4
J.W. van Deth, Measuring Social Capital: Orthodoxies and Counting Controversies, „International Journal of Social Research Methodology” 2003, Vol. 6(1), s. 79-92.
5
M. Granovetter, The Strength of Weak Ties, „American Journal of Sociology” 1973,
Vol. 78(6), s. 1360-1380.
6
R. Burt, op. cit.
7
J.S. Coleman, Social Capital in the Creation of Human Capital, „American Journal of
Sociology” 1988, Vol. 94 (Supplement), s. S95-S120.
8
R.D. Putnam, Turning in, Turning out: The Strange Disappearance of Social Capital in
America, „Political Science and Politics” 1995, Vol. 28(4), s. 664-683; R.D. Putnam, Bowling
Alone, Simon & Schuster, New York 2000.
9
F. Fukuyama, Zaufanie. Kapitał społeczny a droga do dobrobytu, Wyd. Naukowe PWN,
Warszawa – Wrocław 1997.
38
Justyna Światowiec-Szczepańska, Michał Zdziarski, Łukasz Małys
dokonywał na podstawie analizy aktywności stowarzyszeniowej członków grup,
dzieląc stowarzyszenia, analogicznie do kapitału, na wiążące i pomostowe.
Pierwsze skierowane są do wewnątrz i mają na celu wzmacniać wewnętrzną
tożsamość i jednorodność grupy (np. religia), drugie natomiast skierowane są na
zewnątrz i obejmują jednostki o zróżnicowanym pochodzeniu (np. organizacja
praw człowieka). Odpowiednikami kapitału wiążącego i pomostowego są także
więzi zakorzenione (embeddedness) i autonomiczne. Zasadniczym problemem
jest osiągnięcie pewnej równowagi między więziami mocnymi i luźnymi, co
zazwyczaj wiąże się z niedostatkiem kapitału pomostowego wpływającego
na spadek kreatywności i innowacyjności grupy. Tabela 1 przedstawia konsekwencje społeczne różnych kombinacji powiązań zakorzenionych i autonomicznych.
Tabela 1. Konsekwencje społeczne kombinacji powiązań zakorzenionych
i autonomicznych
Zakorzenienie
Słabe
Autonomia
Silne
Słaba
Amoralny
indywidualizm
Amoralny
familiaryzm
Silna
Anomia
Możliwości
społeczne
Źródło: J. Działek, Kapitał społeczny jako czynnik rozwoju gospodarczego w skali regionalnej i lokalnej
w Polsce, Wyd. Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2011, s. 32.
Wyniki badań wskazują, że sukces jednostek uzależniony jest od wysokiego poziomu więzi autonomicznych i stosunkowo średniego poziomu więzi
zakorzenionych. Aczkolwiek same powiązania, bez przepływów lub relacji
o odpowiedniej jakości, nie gwarantują pozytywnych efektów i rozwoju kapitału społecznego, to jednak podkreśla się w literaturze istotną rolę strukturalną
kapitału społecznego.
Zarówno powiązania mocne, jak i luźne przedsiębiorstw tworzą ich zasoby
relacyjne. W badaniach strukturalnych powiązań sieciowych przedsiębiorstw
szczególna uwaga zostanie zwrócona na więzi autonomiczne, ze względu na
znaczenie kapitału pomostowego w dostępie do nowych informacji i wiedzy
oraz jego wpływu na innowacyjność. Identyfikacja tak pojmowanych zasobów
relacyjnych będzie wiązać się z ustaleniem przynależności badanych spółek do
stowarzyszeń o różnym znaczeniu i charakterze, określeniem powiązań kapitałowych oraz osobowych wyrażonych przedstawicielstwem w organach zarządczych
i nadzorczych poszczególnych spółek.
Strukturalne powiązania sieciowe spółek giełdowych
39
2. Sieci w zarządzaniu strategicznym
Znaczenie powiązań sieciowych przedsiębiorstw można rozpatrywać co najmniej z kilku perspektyw. Oprócz wskazanego wyżej zjawiska kapitału społecznego ważną perspektywą są teorie zarządzania strategicznego, w tym zwłaszcza
podejście zasobowe, wraz z jej nowszymi nurtami, tj. podejściem opartym na
wiedzy (knowledge-based view – KBV) oraz perspektywą zdolności dynamicznych
(dynamic capabilities view – DCV). Istotnym uzupełnieniem współczesnej teorii
zasobowej jest także podejście relacyjne (ralational view), oparte na paradygmacie
kooperacji zakładającej możliwość osiągnięcia przewagi kooperacyjnej (collaborative advantage) i renty relacyjnej (relational rent). To ostatnie podejście ma
szczególne znaczenie, gdyż przesuwa uwagę z poziomu pojedynczej firmy na
poziom relacji, które dana jednostka tworzy. Jednostką analizy nie są już zasoby
czy zdolności oraz pozycja danego przedsiębiorstwa w sektorze, lecz powiązania
biznesowe między przedsiębiorstwami i osiągana renta synkretyczna. Za główne
determinanty przewagi uznawane są: specyficzność aktywów w relacji, procedury
dzielenia się wiedzą i wymiany informacji między partnerami, komplementarność
zasobów i zdolności oraz efektywność kierowania aliansem. Uzyskana dzięki tym
czynnikom przewaga konkurencyjna jest trwała ze względu na bariery imitacji
złożonych powiązań sieciowych. Wprowadzenie do zarządzania strategicznego
dodatkowego poziomu analizy strategicznej, jakim jest poziom sieci przedsiębiorstw, jest komplementarne do dominującej teoretycznej tradycji dyscypliny.
Analiza sieciowa pozwala uzupełnić analizy sektorowe (rozwinięte na podstawie
teorii ekonomiki przemysłowej i podejścia pozycyjnego Portera) oraz analizy
przedsiębiorstwa (wyjaśnianej głównie przez teorię zasobową, w tym za sprawą
Jaya B. Barneya, Birgera Wernerfelta, Richarda P. Rumelta).
W literaturze zarządzania strategicznego trwa debata na temat możliwości
zarządzania siecią. Dyskusja ta staje się jednak bezprzedmiotowa, jeżeli zostanie uściślony charakter rozpatrywanej sieci. Pojęcie sieci w teorii nie jest
jednoznaczne, a sama teoria sieci jest stosunkowo młodym nurtem badawczym.
Według Grahame F. Thompsona, należy rozpatrywać co najmniej dwa niezależne sposoby ujmowania sieci. W pierwszym sieci traktowane są jako forma
organizacyjnej koordynacji stanowiącej pośredni mechanizm wymiany między
rynkiem i hierarchią, w drugim natomiast sieci uznawane są za odrębną kategorię
pojęciową, fenomen sam w sobie. Pierwsze podejście jest zgodne z teorią organizacji sieciowej, w której sieci stanowią kompleksową strukturę organizacyjną
będącą rezultatem wielu aliansów i porozumień strategicznych, przypominającą
swoistą konfederację firm, luźną i jednocześnie elastyczną koalicję kierowaną
od „środka”. Ten kierunek badań prowadzi do rozważań na temat architektury
40
Justyna Światowiec-Szczepańska, Michał Zdziarski, Łukasz Małys
sieci, zarządzania siłą i zaufaniem, zarządzania portfelem aliansów czy zarządzania siecią dostaw. Istotne w tym ujęciu sieci stają się zdolności aliansowe
i relacyjne przedsiębiorstwa, wskazujące na jego możliwości oraz umiejętności
tworzenia, utrzymania oraz zarządzania kompleksem relacji zewnętrznych. Należy
jednak wskazać, że w tak rozumianych metaorganizacjach zauważa się ogromne
znaczenie substytutu formalnej władzy w postaci kontroli społecznej, której
zakres zależy m.in. od stopnia „przepuszczalności” granic sieci oraz poziomu
wewnętrznej stratyfikacji.
Inną perspektywę sieci, która znacząco zmienia jej definicję w stosunku do
wyżej prezentowanej, jest socjologiczna perspektywa „osadzenia” (embeddedness)
wprowadzona do nauk o zarządzaniu głównie za sprawą pracy M. Granovettera.
Zgodnie z nią wszystkie ekonomiczne zachowania, w tym wymiana, osadzone
są w społecznym kontekście. Połączenie powiązań biznesowych ze społecznymi
generuje logikę osadzenia wymiany różną od transakcyjnej. Sieci społeczne
można definiować jako zestaw węzłów (nodes) (np. osób, grup, organizacji)
powiązanych przez zestaw społecznych relacji (np. przyjaźń, transfer funduszy,
wspólne członkostwo) specyficznego typu.
W tym ujęciu sieć jest zjawiskiem samym w sobie, ma charakter emergentny
i jest wynikiem różnorodnych interakcji wielu podmiotów. Grupa IMP (Industrial
Marketing and Purchasing Group) dostrzega przy tym trzy istotne paradoksy.
Po pierwsze, sieci są jednocześnie źródłem zarówno nowych możliwości, jak
i ograniczeń dla przedsiębiorstwa. Po drugie, relacje są rozwijane i definiowane
przez przedsiębiorstwo, ale także przedsiębiorstwa są rozwijane i określane
przez relacje. Po trzecie, przedsiębiorstwa dążą do kontroli sieci, lecz kontrola ta
jest najczęściej destrukcyjna. W tym ujęciu dostrzegane są istotne ograniczenia
możliwości kontrolowania sieci, wyznaczenia jej granic oraz traktowania jej jako
organizacji centralnie zarządzanej. Zgodnie z tym podejściem „nikt w sieci nie jest
wyłącznym architektem swojego własnego sukcesu, lecz każdy jest architektem
sukcesu każdego z pozostałych uczestników sieci”10.
Koncepcje te zasadniczo różnią się, jeżeli chodzi o możliwość wpływania
przedsiębiorstw na sieć. Pierwsze podejście sugeruje możliwość zachowań aktywnych, drugie natomiast wskazuje na istotne ograniczenia w zakresie możliwości
kontrolowania sieci, która „zachowuje się” zgodnie z dynamicznymi zasadami
określającymi globalne zachowanie systemu. Mimo istnienia zasadniczo odmiennych podejść do sieci wskazanych wyżej, istnieje możliwość ich kombinacji. Sieć
jest zjawiskiem społecznym, będącym rezultatem wymiany społecznej, w tym
także wymiany ekonomicznej. Ta natomiast stanowi przedmiot kontroli poszcze10
D. Ford, L.-E. Gadde, H. Håkansson, I. Snehota, Managing Business Relationships, second
ed., Wiley, Chichester 2003, s. 32.
Strukturalne powiązania sieciowe spółek giełdowych
41
gólnych przedsiębiorstw. W tym aspekcie firma może częściowo wpływać na
fragment sieci określanej mianem horyzontu sieciowego. Istotnym wyznacznikiem
istnienia możliwości kierowania siecią jest tzw. tożsamość sieciowa odnosząca
się do sposobu wzajemnego postrzegania firm w sieci.
W badaniach sieciowych powiązań spółek giełdowych przyjęto założenie, że
sieć jest systemem dynamicznym, stanowiącym zbiór sieci społecznych koordynowanych przez poszczególne firmy. Przyjmuje się tym samym zachowania
aktywne w sieci, które oznaczają możliwość manipulowania siecią z „wewnątrz”.
Podejście to jest zgodne z pracami M. Granovettera i R. Burta. Inny nurt analizy
strukturalnej sieci przyjmuje założenie o zachowaniu pasywnym sieci. U podstaw
tego założenia leży teza, że sieć podlega globalnym zasadom systemowym.
W tym ujęciu szczególnie przydatny okazuje się dorobek z zakresu analizy sieci
społecznych (SNA – Social Network Analysis), który pozwala na ocenę przedsiębiorstwa ze względu na zajmowane miejsce w strategicznej sieci determinującej
zarówno dostęp, jak i kontrolę zasobów zewnętrznych. Perspektywa ta zakłada, że
działania jednostek i organizacji mogą być wyjaśniane w szerokim stopniu przez
ich pozycje w sieci społecznej, która jest stale utrzymywana przez aktywność
jednostek i organizacji. Osadzone społecznie więzi biznesowe wpływają na decyzje
o wyborze partnera JV, kosztach kapitału, kontynuacji relacji z klientem oraz na
wyniki firm utrzymujących bliskie relacje z konkurentami i dostawcami.
3. Pomiar i analiza powiązań sieciowych
Szeroka perspektywa sieci oraz zastosowanie technik z zakresu SNA może
dostarczyć wniosków na temat struktury sieci i wynikającego z niej potencjału
sieci, pozycji przedsiębiorstwa w sieci i jej wpływu na osiągane wyniki, w tym
ich zmienność oraz możliwe kierunki poprawy pozycji poprzez rozwój określonych zasobów relacyjnych. Optymalizacja pozycji w sieci odnosi się zatem do
szerokiego kontekstu sieci, a nie tylko części sieci obserwowalnej przez dane
przedsiębiorstwo. Przyjęte podejście wprowadza ważną zmienną strategiczną, jaką
jest pozycja w sieci wyznaczona na podstawie analizy struktury sieci utworzonej
przez zasoby relacyjne poszczególnych uczestników.
Analiza powiązań sieciowych obejmuje badania zasobów relacyjnych spółek
definiowanych jako rozwinięte przez przedsiębiorstwo relacje ekonomiczne
i społeczne z innymi uczestnikami sieci. Potencjalne relacje można podzielić
na powiązania ciągłe i nieciągłe (schemat 1). Te pierwsze dotyczą głównie
podobieństw i określonych relacji społecznych. Więzi nieciągłe dotyczą zdarzeń
i interakcji, które można zliczyć. Będą to także różnego typu przepływy. W ana-
Justyna Światowiec-Szczepańska, Michał Zdziarski, Łukasz Małys
42
lizie strukturalnej sieci uwaga jest zwrócona na obiektywne elementy powiązań,
w tym zwłaszcza na powiązania ciągłe. Za takie uznać można wspomniane
wyżej członkostwo w stowarzyszeniach i organizacjach, powiązania osobowe
oraz kapitałowe. Celem jest „zsumowanie” zidentyfikowanych ze względu na
dane kryterium sieci.
Schemat 1. Klasyfikacja powiązań przedsiębiorstw
Źródło: opracowanie własne.
Analiza strukturalna sieci spółek giełdowych obejmuje zarówno powiązania
pracowników poszczególnych przedsiębiorstw, zwłaszcza kierownictwa, jak również powiązania instytucjonalne, w których rolę jednostki pełni przedsiębiorstwo
(tabela 2).
Tabela 2. Typy więzi spółek giełdowych ze względu na jednostkę w sieci powiązań
Przedsiębiorstwo jak jednostka
Osoba jako jednostka
Podobieństwa
Członkostwo w związkach
branżowych itp.
Wzajemne pełnienie stanowisk w zarządach,
Członkostwa członków zarządu itp.
Relacje
JV, alians, umowy dystrybucyjne,
posiadane udziały
Relacje przyjaźni
Interakcje
Sprzedaż produktów,
konkurencyjne ruchy
Pracownicy firmy A chodzą na kręgle
z pracownikami firmy B
Przepływy
Transfery technologiczne,
Przepływ gotówki
Pracownicy firmy A przekazują
informacje pracownikom firmy B
Źródło: opracowanie własne.
Ze względu na specyfikę poszczególnych sektorów badania spółek giełdowych
należy prowadzić na różnych poziomach i w różnych przekrojach. Podstawowy
jest podział według sektorów. Podejście takie powinno w dalszej kolejności
pozwolić na standaryzację mierników sieci i porównanie uzyskanych wyników
także między sektorami.
Strukturalne powiązania sieciowe spółek giełdowych
43
Badania strukturalne sieci spółek giełdowych mogą być prowadzone równolegle na trzech poziomach:
1) analiza całej sieci (poziom makro analizy) – w jej ramach może zostać
dokonana ocena sieci wszystkich spółek giełdowych jako całości, ichgęstości
i centralności (ocena stabilności sieci), oraz analogiczna ocena sieci w sektorach,
2) analiza zbiorów węzłów (poziom mezo analizy) – w tym ocena stopnia
spójności sieci oparta na wyodrębnieniu podgrup węzłów,
3) analiza wybranych węzłów (poziom mikro analizy) – w tym ocena węzłów
i układów ich relacji w kontekście zajmowanej pozycji w sieci i roli w sieci.
Przedmiotem poszukiwań w analizie SNA są przede wszystkim tzw. dziury
strukturalne (według modelu kapitału społecznego Burta) oraz gęstość sieci
(według modelu kapitału społecznego Colemana). Parametry te, a także inne
mierniki stosowane w SNA wyznaczają pozycje spółek giełdowych w sieci.
Konfrontacja zidentyfikowanej pozycji spółek w sieci z ryzykiem strategicznym
oraz wynikami poszczególnych podmiotów może wskazywać na strategiczne
znaczenie pozycji danej spółki. Ocenie podlegać mogą także struktury sieci,
zwłaszcza udział kapitału pomostowego w stosunku do wiążącego określający
stopień optymalizacji zakorzenienia i autonomii w sieci.
W analizie strukturalnej sieci mogą zatem zostać zastosowane mierniki
służące do oceny sieci jako całości, do oceny podsieci (we wnętrzu sieci) oraz
do oceny pozycji węzłów.
Podsumowanie
Literatura przedmiotu coraz częściej wskazuje na konieczność badania sieci
i uwzględnienia tego poziomu analiz w diagnozowaniu pozycji strategicznej
przedsiębiorstw i formułowaniu strategii. Jednak istotną słabością podejścia
sieciowego w zarządzaniu strategicznym jest słabo wykształcona teoria sieci,
nieugruntowane metody badawcze i brak wyników badań empirycznych. Priorytetem badawczym w zarządzeniu strategicznego jest zatem intensyfikacja badań
i rozwój metod badania sieci. W tym artykule zaproponowano strukturalny aspekt
badania sieci przedsiębiorstw, który może mieć w przyszłości duże znaczenie jako
podstawa diagnozowania pozycji strategicznej przedsiębiorstwa i formułowania
strategii przedsiębiorstw.
Badanie sieci przedsiębiorstw wymaga jasno zdefiniowanego podejścia
do istoty sieci, perspektywy badawczej oraz metody badań. Przeprowadzona
analiza literatury pozwoliła na zdefiniowanie sieci na potrzeby strukturalnych
badań sieci przedsiębiorstw. Dojście do niej przedstawiono graficznie na schemacie 2.
44
Justyna Światowiec-Szczepańska, Michał Zdziarski, Łukasz Małys
Schemat 2. Definiowanie sieci na potrzeby badań strukturalnych sieci przedsiębiorstw
Źródło: opracowanie własne.
W proponowanym podejściu badawczym przyjęto założenie, że sieć jest
systemem dynamicznym, stanowiącym zbiór sieci społecznych koordynowanych
przez poszczególne firmy. Przyjmuje się tym samym zachowania aktywne w sieci
oznaczające możliwość manipulowania siecią z „wewnątrz”. Podejście to jest
zgodne z pracami M. Granovettera i R. Burta. Wprowadza ważną zmienną strategiczną, jaką jest pozycja w sieci wyznaczona na podstawie analizy struktury
sieci utworzonej przez zasoby relacyjne poszczególnych uczestników, rozumiane
jako rozwinięte przez przedsiębiorstwo relacje ekonomiczne i społeczne z innymi
podmiotami. Podejście to jest zgodne z ujęciem strukturalnym kapitału społecznego koncentrującym się nad strukturą sieci i powiązań między jednostkami oraz
z nurtem teorii sieci społecznych.
Literatura
Achrol R.S., Changes in the Theory of Inter-Organizational Nelations: Toward a Network Paradigm, „Journal of Academy of Marketing Science” 1997, Vol. 25.
Anderson J.C., Håkansson H., Johanson J., Dyadic Business. Relationships within a Business
Network Context, „Journal of Marketing” 1994, Vol. 58.
Baker W.E., Faulkner R.R., Fisher G.A., Hazards of the Market: The Continuity and Dissolution of
Inter-Organizational Market Relations, „American Sociological Review” 1998, Vol. 63.
Strukturalne powiązania sieciowe spółek giełdowych
45
Borgatti S.P., Jones C., Everett M.G., Network Measures of Social Capital, „Connections” 1998,
Vol. 21(2).
Borgatti S.P., Foster P.C., The Network Paradigm in Organizational Research: A Review and Typology, „Journal of Management” 2003, Vol. 29.
Burt R., Structural Holes, Harvard University Press, Cambridge 1992.
Coleman J.S., Social Capital in the Creation of Human Capital, „American Journal of Sociology”
1988, Vol. 94 (Supplement).
Czakon W., Sieci w zarządzaniu strategicznym, Wolters Kluwer Polska, Warszawa 2012.
Deth J.W. van, Measuring Social Capital: Orthodoxies and Counting Controversies, „International
Journal of Social Research Methodology” 2003, Vol. 6(1).
Dyer J.H., Singh, H., The Relational View: Cooperative Strategy and Sources of Interorganizational
Competitive Advantage, „Academy of Management Review” 1998, Vol. 23.
Dyer J.H., Hatch N., Relational-Specific Capabilities and Barriers to Knowledge Transfers: Creating Advantage Through Network Relationships, „Strategic Management Journal” 2006, Vol. 27.
Działek J., Kapitał społeczny jako czynnik rozwoju gospodarczego w skali regionalnej i lokalnej
w Polsce, Wyd. Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2011.
Ford D., Gadde L.-E., Håkansson H., Snehota I., Managing Business Relationships, second ed.,
Wiley, Chichester 2003.
Fukuyama F., Zaufanie. Kapitał społeczny a droga do dobrobytu, Wyd. Naukowe PWN, Warszawa –
Wrocław 1997.
Granovetter M., Economic Action and Social Structure: The Problem of Embeddedness, „American
Journal of Sociology” 1985, Vol. 78.
Granovetter M., The Strength of Weak Ties, „American Journal of Sociology” 1973, Vol. 78(6).
Gulati R., Alliances and Networks, „Strategic Management Journal” 1998, Vol. 19.
Gulati R. Gargiulo M., Where do Interorganizational Networks Come from?, „American Journal of
Sociology” 1999, Vol. 104.
Ingram P., Roberts P.W., Friendships among Competitors in the Sydney Hotel Industry, „American
Journal of Sociology” 2000, Vol. 106(2).
Kale P., Singh H., Building firm Capabilities Through Learning: The Role of the Alliance Capability
and Firm-Level Alliance Success, „Strategic Management Journal” 2007, Vol. 28.
Kaźmierczak T., Kapitał społeczny a rozwój społeczno-ekonomiczny – przegląd podejść, w: Kapitał
społeczny. Ekonomia społeczna, red. T. Kaźmierczak, M. Rymsza, Instytut Spraw Publicznych,
Warszawa 2007.
Kinra A., Antai I., Emerging Logics of Competition: Paradigm Shift, Fantasy or Reality Check?,
„Competitiveness Review: An International Business Journal” 2010, Vol. 20.
Knoke D., Changing Organizations: Business Networks in the New Political Economy, Westview
Press, Boulder 2001.
Miles E.R., Snow Ch.C., Causes of Failure in Network Organizations, „California Management
Review” 1992, Vol. 34.
Pierścionek Z., Strategie konkurencji i rozwoju przedsiębiorstwa, Wyd. Naukowe PWN, Warszawa
2007.
Powell W.W., Neither Market nor Hierarchy: Network Forms of Organization, „Research in Organizational Behavior” 1990, Vol. 12.
Provan K.G., Fish A., Sydow J., Interorganizational Networks at the Network Level: A Review of the
Empirical Literature on Whole Networks, „Journal of Management” 2007, Vol. 33.
Putnam R.D., Bowling Alone, Simon & Schuster, New York 2000.
Putnam R.D., Turning in, Turning out: The Strange Disappearance of Social Capital in America,
„Political Science and Politics” 1995, Vol. 28(4).
46
Justyna Światowiec-Szczepańska, Michał Zdziarski, Łukasz Małys
Sabatini F., Social Capital as Social Networks. A New Framework for Measurement, Working Paper
2005, No. 83, University of Rome La Sapienza, Department of Public Economics.
Salancik G.R., Wanted: A Good Network Theory of Organization, „Administrative Science Quarterly” 1995, Vol. 40.
Światowiec-Szczepańska J., Synkretyzm konkurencji i kooperacji w sieciach przedsiębiorstw jako
źródło renty ekonomicznej, w: Wybory strategiczne w przedsiębiorstwach. Rezultaty ekonomiczne, organizacyjne i społeczne, Wyd. UE w Poznaniu, Poznań 2011.
Thompson G.F., Between Hierarchies and Markets. The Logic and Limits of Network Forms of
Organization, Oxford University Press, Oxford 2003.
Uzzi B., The Sources and Consequences of Embeddedness for the Economic Performance of Organizations: The Network Effect, „American Sociological Review” 1996, Vol. 61.
Uzzi B., Social Structure and Competition in Inter-Firm Networks: The Paradox of Embeddedness,
„Administrative Science Quarterly” 1997, Vol. 42.
Uzzi B., Embeddedness in the Making of Financial Capital: How Social Relations and Networks
Benefit Firms Seeking Financing, „American Sociological Review” 1999, Vol. 64.
Uzzi B., Gillespie J.J., Knowledge Spillover in Corporate Financing Networks: Embeddedness and
the Firms Debt Performance, „Strategic Management Journal” 2002, Vol. 23.
Wasserman S., Faust K., Social Network Analysis: Methods and Application, Cambridge University
Press, New York 1994.
Watts D.J., Networks, Dynamics, and the Small-World Phenomenon, „American Journal of Sociology” 1999, Vol. 105.
Watts D.J., Strogatz S.H., Collective Dynamics of „Small-World” Networks, „Nature” 1998, Vol.
393(6684).
Wellman B., Structural Analysis: From Method and Metaphor to Theory and Substance, w: Social
Structures: A Network Approach, Eds. B. Wellman, S.D. Berkowitz, Cambridge University Press,
Cambridge 1988.
Zaheer A., Bell G.G., Benefiting from Network Position: Firm Capabilities, Structural Holes and
Performance, „Strategic Management Journal” 2005, Vol. 26.
Structural Network Linkages between
Publicly Traded Companies
Abstract. Identification and analysis of enterprise networks has become essential not only for
the discovery of the network phenomenon, but also for the formulation of strategies at various levels
of management. This article proposes a structural aspect of the research enterprise networks which
may be important in the future as a basis for diagnosing the strategic position of the company and
formulating its strategy. This approach is consistent with the recognition of structural social capital
focused on the structure of networks and links between individuals, and with the mainstream social
network theory. The article indicates the importance of the network structure from the perspective of
social capital formation, the importance of the position of a company in the networks in the context
of strategic management, and how to measure and analyze network links using the tools of the social
network analysis (SNA).
Keywords: enterprise networks, network structures, structural social capital, network position
Zeszyty Naukowe
Wyższej Szkoły Bankowej w Poznaniu
2015, t. 64, nr 7
Patrycja Klimas
Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach
Katedra Teorii Zarządzania
e-mail: patrycja.klimas@ue.katowice.pl
tel. 504 677 067
Sieci relacji producentów
gier komputerowych i wideo*
Streszczenie. Przedmiotem artykułu są relacje – międzyorganizacyjne, interpersonalne, formalne, nieformalne – oraz sieci relacji, których nawiązywanie i utrzymywanie jest zasadne z punktu widzenia funkcjonowania oraz rozwoju producentów gier komputerowych i wideo. W artykule
przedstawiono syntetyczne wyniki przeglądu literatury, rezultaty eksploracyjnych badań terenowych
oraz zbiór przykładów z praktyki wskazujących łącznie, że w przypadku producentów gier można
mówić o zjawisku funkcjonowania w gęstej sieci heterogenicznych powiązań. Integracja wyników
teoretyczno-empirycznych dociekań pozwoliła zidentyfikować różnego typu relacje współtworzenia,
które producenci gier powinni tworzyć (analiza literatury, analiza przykładów z praktyki), a także
te, które utrzymują (analiza danych z wywiadów) symultanicznie w ramach sektora gier, w ramach
innych sektorów przemysłu rozrywki oraz w ramach społeczności graczy.
Słowa kluczowe: relacje międzyorganizacyjne, relacje współdziałania, relacje współtworzenia,
sektor gier, relacje niesformalizowane, relacje społeczne, sieci relacji
Wstęp
Sieci relacji stanowią z jednej strony coraz częstszy przedmiot dociekań
badaczy z zakresu zarządzania, a z drugiej coraz cenniejszy niematerialny zasób
*
Artykuł nawiązuje do sektora gier rozumianego jako sektor gier wyłącznie elektronicznych/
cyfrowych, tj. gier komputerowych, konsolowych, przeglądarkowych, mobilnych oraz wciąż dostępnych gier video. Poza obszarem rozważań pozostają pozostałe rodzaje gier, jak np. gry planszowe.
48
Patrycja Klimas
współczesnych przedsiębiorstw. Implikacją różnorodności relacji (indywidualnych, organizacyjnych, międzyorganizacyjnych, formalnych, nieformalnych,
symetrycznych i asymetrycznych) nawiązywanych i utrzymywanych przez
przedsiębiorstwa, a także znacznego zróżnicowania uczestników tych relacji
jest uwikłanie działalności współczesnych organizacji w gęstych, złożonych
i wielopoziomowych sieciach powiązań. Funkcjonowanie i wykorzystywanie
sieci relacji w działalności przedsiębiorstw nie podlega dyskusji, aczkolwiek
w kwestii identyfikacji i charakterystyki relacji współtworzących owe sieci wciąż
istnieją luki wiedzy. Obszarem dociekań, który jak do tej pory pozostawał poza
zainteresowaniem rodzimych badaczy, a jest przedmiotem niniejszego artykułu,
są uwarunkowania relacyjne działalności przedsiębiorstw sektora gier. Potrzeba
poszerzenia wiedzy w przedmiotowym obszarze wynika nie tylko z faktu, że
sieci relacyjne stanowią aktualny kierunek badań, ale uzasadniona jest również
dynamicznym rozwojem polskiego sektora gier elektronicznych coraz bardziej
liczącego się na arenie międzynarodowej.
1. Istotność relacji dla współczesnych przedsiębiorstw
Nie od dziś zasoby relacyjne, relacje czy sieci relacji przyciągają uwagę
badaczy z zakresu nauk o zarządzaniu, aczkolwiek kierunki czynionych przez
nich dociekań naukowych na przestrzeni czasu dość znacznie ewoluowały.
Początkowo uwaga badawcza koncentrowała się przede wszystkim na relacjach
wewnętrznych, utrzymywanych pomiędzy oraz w ramach poszczególnych komponentów organizacji postrzeganych z perspektywy podejścia zasobowego. Jednakże
od ponad dwóch dekad obserwuje się intensyfikację zainteresowania relacjami
zewnętrznymi. Dziś to właśnie w relacjach zewnętrznych1 upatruje się źródeł
nie tylko przetrwania2, ale także rozwoju współczesnych organizacji3. Swoista
zmiana kontekstu dociekań znaczenia relacji z wewnętrznego na zewnętrzny
wynika z uwarunkowań współczesnej – usieciowionej/sieciowej4 – gospodarki.
Okazuje się, że w dobie powszechnego zakorzenienia w różnego typu układach
1
J.H. Dyer, H. Singh, The Relational Wiew: Cooperative Strategy and Sources of Interorganizational Competitive Advantage, „Academy of Management Review” 1998, Vol. 23(4), s. 660-679.
2
M. De Vaan, Interfirm Networks in Periods of Technological Turbulence and Stability, „Research Policy” 2014, Vol. 43(10), s. 1666-1680.
3
Krupski R., Relacje niesformalizowane w badaniach empirycznych, „Prace Naukowe Wałbrzyskiej Wyższej Szkoły Zarządzania i Przedsiębiorczości” 2015, nr 32, s. 17-30.
4
K. Kelly, Nowe reguły nowej gospodarki: dziesięć przełomowych strategii dla świata połączonego siecią, WIG-Press, Warszawa 2001; A. Piekarczyk, K. Zimniewicz, Myślenie sieciowe
w teorii i praktyce, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2010.
Sieci relacji producentów gier komputerowych i wideo
49
relacyjnych to właśnie relacje zewnętrzne mogą stanowić podstawowe źródło
ponadprzeciętnej wartości5, przewagi konkurencyjnej6 oraz dodatkowej renty
w postaci renty relacyjnej7. Stąd też współcześnie to właśnie relacje zewnętrzne
postrzegane są jako relacje strategiczne8, przesądzające o pozycji rynkowej przedsiębiorstw, ich efektywności oraz poziomie generowanej przewagi, a także jako
relacje współtworzenia generujące ponadprzeciętną wartość wspólnie dodaną9.
Powszechnie przyjmuje się, że współczesny świat biznesu wymaga od
praktyki zarządzania aktywności w sferze tworzenia oraz utrzymywania różnego
typu relacji, a nawet całych sieci relacji zewnętrznych10. Jak wskazują badania,
przedsiębiorstwa zainteresowane długookresowym funkcjonowaniem, a tym bardziej przedsiębiorstwa zorientowane na rozwój i poprawę pozycji konkurencyjnej,
muszą utrzymywać różnego typu relacje zewnętrzne – biznesowe i niebiznesowe,
formalne i nieformalne, międzyorganizacyjne i interpersonalne11. Jednocześnie
wskazuje się, że znaczenie utrzymywania relacji jest tym większe, im większa jest
dynamika, złożoność czy niepewność otoczenia rynkowego12. Stąd też w przypadku sektorów oraz branż cechujących się wysoką turbulencją otoczenia zdolność
tworzenia i utrzymywania relacji zewnętrznych nabiera charakteru kompetencji
dynamicznej zaliczanej do kluczowych czynników sukcesu13, pozwalającej w odpowiednim czasie adaptować się do permanentnie i dynamicznie zmieniających
się uwarunkowań otoczenia gospodarczego. W takim ujęciu relacje zewnętrzne
wydają się mieć szczególne znaczenie w przypadku sektorów wysokiej technologii
oraz sektorów intensywnej wiedzy, takich jak sektory kreatywne14.
Jednakże, jak wskazuje literatura, dotychczasowa uwaga badawcza koncentrowała się głównie na sektorach przemysłowych i wysokotechnologicznych
J. Niemczyk, Poziomy rozwoju sieci międzyorganizacyjnej, „Prace Naukowe Wałbrzyskiej
Wyższej Szkoły Zarządzania i Przedsiębiorczości” 2015, nr 32, s. 243-251.
6
W. Czakon, Ku systemowej teorii przewagi konkurencyjnej przedsiębiorstwa, „Przegląd
Organizacji” 2005, nr 5, s. 5-8; M. De Vaan, op. cit., s. 1666-1680.
7
Stańczyk-Hugiet E., W poszukiwaniu renty..., „Przegląd Organizacji” 2011, nr 9, s. 6-8.
8
E. Stańczyk-Hugiet, R. Strzelecka, Relacje strategiczne przedsiębiorstw deweloperskich,
„Problemy Zarządzania” 2015, Vol. 13, nr 1(50), t. 1, s. 68-87.
9
P. Klimas, Relacje współtworzenia – propozycja konceptualizacji, „Marketing i Rynek”
2015, nr 9, s. 219-228.
10
T. Ritter, I.F. Wilkinson, W.J. Johnston, Managing in Complex Business Networks, „Industrial
Marketing Management” 2004, Vol. 33(3), s. 175-183.
11
T. Ritter, The Networking Company. Antecedents for Coping with Relationships and Networks
Effectively, „Industrial Marketing Management” 1999, Vol. 28, s. 467-479.
12
R. Krupski, op. cit., s. 17-30.
13
J. Readman, A. Grantham, Shopping for Buyers of Product Development Expertise: How
Video Games Developers Stay Ahead, „European Management Journal” 2006, Vol. 24(4), s. 256-269.
14
A. Watson, Global Music City: Knowledge and Geographical Proximity in London’s
Recorded Music Industry, „Area” 2008, Vol. 40(1), s. 12-23.
5
Patrycja Klimas
50
natomiast sektory kreatywne pozostawały poza głównym nurtem dociekań i wciąż
pozostają nierozpoznane z perspektywy specyfiki, roli czy kierunków wykorzystywania zewnętrznych zasobów relacyjnych15. Biorąc powyższe pod uwagę, celem
niniejszego artykułu jest identyfikacja heterogenicznych relacji współtworzenia
utrzymywanych, ale także możliwych do zawiązania, a jednocześnie istotnych dla
sprawnego funkcjonowania producentów gier działających w polskim sektorze
gier komputerowych i wideo.
1.1. Znaczenie różnorodnych relacji w sektorze gier16
Zarówno literatura przedmiotu, jak i raporty branżowe wskazują, że w przypadku sektorów kreatywnych, do których zaliczany jest sektor gier17, produkcja
dostarczanego przez sektor dobra (w tym przypadku gry) zależy od współpracy
różnego typu autonomicznych organizacji, ale także podmiotów indywidualnych18.
Faktycznie, zagłębiając się w specyficzne uwarunkowania sektora gier okazuje
się, że jest on nad wyraz bogaty w sieci relacji. Relacje wiążą nie tylko uczestników sektora, takich jak producenci gier, ich wydawcy czy dystrybutorzy, ale
także łączą członów tych organizacji oraz różnego typu jednostki indywidualne
w ramach szeroko pojętych wspólnot graczy. Generalnie gęste sieci powiązań
łączą podmioty indywidualne i organizacyjne, pośrednio i bezpośrednio związane
z grami, tj. z procesami ich tworzenia, rozwoju oraz modyfikacji19, czy po prostu
zainteresowane użytkowaniem gier. Okazuje się, że w dobie usieciowionej gospodarki, otwartych innowacji oraz narastającej orientacji na klienta wiele pomysłów w przypadku tworzenia nowych gier, ale także wprowadzania modyfikacji
do gier już istniejących pochodzi spoza organizacji. Bodźcem wyzwalającym
kreatywność, a także czynnikiem inspiracji czy wręcz konkretnych pomysłów
P.A. Balland, M. de Vaan, R. Boschma, The Dynamics of Interfirm Networks along the
Industry Life Cycle: The Case of the Global Video Game Industry, 1987-2007, „Journal of Economic
Geography” 2013, Vol. 13(5), s. 741-765; T. Burger-Helmchen, P. Cohendet, User Communities and
Social Software in the Video Game Industry, „Long Range Planning” 2011, Vol. 44(5), s. 317-343.
16
Należy zaznaczyć, że w literaturze naukowej, ale także w opracowaniach branżowych
wciąż aktualne pozostaje pojęcie sektora gier video (video game industry, VGI), w którym de facto
ujmuje się całe spektrum gier elektronicznych/cyfrowych. Co ciekawe, z punktu widzenia udziału
w tworzeniu wartości sektora gier video, gry (sensu stricto) video mają w sektorze najmniejsze
znaczenie.
17
Zgodnie z powszechnie przyjętą definicją sektorów kreatywnych opracowaną w 1998 r. przez
brytyjski Departament Kultury, Mediów i Sportu (DCMS), www.gov.uk/government/organisations/
department-for-culture-media-sport [22.11.2014].
18
P.A. Balland, M. de Vaan, R. Boschma, op. cit., s. 741-765.
19
F.T. Tschang, Balancing the Tensions between Rationalization and Creativity in the Video
Games Industry, „Organization Science” 2007, Vol. 18(6), s. 989-1005.
15
Sieci relacji producentów gier komputerowych i wideo
51
dotyczących tworzenia lub modyfikacji gier coraz częściej stają się różnorodne
relacje utrzymywane jednocześnie w otoczeniu bliższym (klienci, konkurenci
bezpośredni, konkurenci pośredni) oraz dalszym (sytuacja polityczna, otoczenie
technologiczne, uwarunkowania ekonomiczne)20.
Ponadprzeciętne znaczenie relacji w sektorze gier determinowane jest przede
wszystkim specyfiką samego produktu. Współczesne gry elektroniczne, do
których zalicza się gry komputerowe, gry konsolowe, gry mobilne, gry przeglądarkowe, a także gry wideo, to produkty bardzo złożone. Ich wytwarzanie
wymaga zróżnicowanych kompetencji, umiejętności oraz zdolności, zarówno technologicznych (np. programowanie, projektowanie), artystycznych (np. graficzne,
dźwiękowe, muzyczne, literackie), jak również biznesowych (np. strategiczne,
marketingowe, PR-owe). To właśnie owa złożoność implikuje konieczność
łączenia zróżnicowanych umiejętności posiadanych przez różnych kreatywnych
i nie-kreatywnych pracowników różnego typu organizacji21, ale także nieprofesjonalistów tworzących silnie zakorzenione społecznie wspólnoty graczy22.
Jednakże, pomimo postulowania ponadprzeciętnej roli relacji w dotychczasowej koncepcyjnej i teoriopoznawczej literaturze, istniejący dorobek empiryczny
w tym zakresie pozostaje wciąż deficytowy. Pewne badania nad znaczeniem
relacji były co prawda prowadzone w odniesieniu do sektorów kreatywnych,
aczkolwiek biorąc pod uwagę znaczące różnice pomiędzy poszczególnymi sektorami kreatywnymi transfer wyników badań z innych sektorów kreatywnych nie
jest uzasadniony23. Co więcej, dotychczasowe, nieliczne badania nad sektorem
gier prowadzone z perspektywy nauk o zarządzaniu – nawet jeśli nawiązywały
w jakimś stopniu do aspektów relacyjnych – prowadzone były w innych krajach,
w tym przede wszystkim w USA, Wielkiej Brytanii oraz Japonii. Odmienność
uwarunkowań kulturowych oraz technologicznych poszczególnych krajów
także uniemożliwia transpozycję wyników dotychczasowych badań24. Dodatkowym utrudnieniem wyciągania ogólnych wniosków odnośnie do specyfiki,
typu czy znaczenia relacji w sektorach gier jest znaczna rozbieżność wyników
20
U. Hagen, Where do Game Design Ideas Come From? Innovation and Recycling in Games
Developed in Sweden, w: Breaking New Ground: Innovation in Games, Play, Practice and Theory:
Proceedings of the 2009 Digital Games Research Association Conference, 2009, http://citeseerx.
ist.psu.edu/viewdoc/download;jsessionid=00248E3DA35DF160CB96A0FBD83E3229?doi=10.1.1.
458.3299&rep=rep1&type=pdf [13.06.2015].
21
F.T. Tschang, Videogames as Interactive Experiential Products and their Manner of Development, „International Journal of Innovation Management” 2005, Vol. 9(1), s. 103-131.
22
T. Burger-Helmchen, P. Cohendet, op. cit., s. 317-343.
23
F.T. Tschang, Videogames as interactive..., op. cit., s. 103-131.
H. Izushi, Y. Aoyama, Industry Evolution and Cross-Sectoral Skill Transfers: A Comparative Analysis of the Video Game Industry in Japan, the United States, and the United Kingdom,
„Environment and Planning” 2006, Vol. 38(10), s. 1843-1861.
24
Patrycja Klimas
52
dotychczasowych badań w tym zakresie25. Zatem pytanie brzmi: z kim oraz
jakiego typu relacje producenci gier działający w Polsce utrzymują lub powinni
utrzymywać, by maksymalizować kluczowe w sektorze kompetencje (kreatywność, innowacyjność26) oraz mieć możliwość tworzenia – w odpowiednim
czasie – skrajnie złożonych produktów.
Opierając się na wynikach dotychczasowych badań, można stwierdzić, że
relacje te powinny być utrzymywane wewnątrz sektora gier, wewnątrz przemysłu
rozrywki, ale także w ramach społeczności graczy. Po pierwsze, wyniki pogłębionych badań etnograficznych wspartych wynikami obserwacji oraz wywiadów
z amerykańskimi producentami gier wskazują, że mechanizm wpływu relacji
zewnętrznych na kreatywność indywidualną może mieć charakter bezpośredni,
np. w postaci inspiracji (inspiration) lub pośredni, np. w postaci oddziaływania
(influence). Należy jednak zauważyć, że kluczowy dla tworzenia gier mechanizm
bezpośredniego oddziaływania (tj. inspiracji) można zidentyfikować na trzech
płaszczyznach – sektora gier, sektorów powiązanych oraz sieci społecznych27.
Po drugie, jak wskazują wyniki badań jakościowych prowadzonych nad
brytyjskim sektorem gier wideo, a wykorzystujących wywiady pogłębione oraz
analizę danych wtórnych, kompetencje dynamiczne niezbędne w badanym sektorze ulokowane są przede wszystkim w relacjach zewnętrznych. Okazuje się, że
w przypadku brytyjskiego sektora gier kompetencje dynamiczne determinowane
są m.in. relacjami z klientami, użytkownikami, poprzednimi oraz następnymi
ogniwami łańcucha tworzenia wartości, a także dostawcami produktów komplementarnych28.
Po trzecie, wyniki badań jakościowych wykorzystujących podłużne, potrójne
studium przypadku, służących rozpoznaniu czynników determinujących ewolucję oraz rozwój sektora gier w Japonii, Stanach Zjednoczonych oraz Wielkiej
Brytanii wskazują, że kluczowe w tym sektorze są29: (1) powiązania sektora gier
z podmiotami sektora rozrywki (Japonia); (2) powiązania utrzymywane w ramach
sektora gier, w tym przede wszystkim relacje współdziałania producentów gier
z producentami sprzętu wykorzystywanego podczas grania (Stany Zjednoczone);
oraz (3) powiązania podmiotów sektora gier ze społecznościami graczy, w tym
przede wszystkim relacje z tzw. bedroom coders stanowiącymi kluczowe źródło
wiedzy cichej, inspiracji i kreatywności (Wielka Brytania).
Ibidem.
F.T. Tschang, Balancing the Tensions…, op. cit., s. 989-1005.
27
Tschang, F.T., J. Szczypula, Idea Creation, Constructivism and Evolution as Key Characteristics in the Videogame Artifact Design Process, „European Management Journal” 2006, Vol.
24(4), s. 270-287.
28
J. Readman, A. Grantham, Shopping for Buyers…, op. cit., s. 256-269.
29
H. Izushi, Y. Aoyama, Industry Evolution…, op. cit s. 1843-1861.
25
26
Sieci relacji producentów gier komputerowych i wideo
53
Syntezując wyniki powyżej przytoczonych badań, można stwierdzić, że
w przypadku sektora gier, w tym także w przypadku producentów gier, znaczenie
mogą mieć relacje utrzymywane w ramach sektora gier, w ramach przemysłu
rozrywki oraz w środowisku społeczności graczy. Wobec braku badań nad
polskim sektorem gier w przedmiotowym zakresie, a także uwzględniając fragmentaryczność rezultatów badań dotyczących relacji, brak spójności wyników
oraz odmienność uwarunkowań kulturowych badań prowadzonych dotychczas,
istotne wydaje się podjęcie badań rozpoznawczych zorientowanych na określenie wykorzystywania różnego typu relacji współtworzenia30 przez polskich
producentów gier.
2. Metodyka badań
Badania rozpoznawcze, stanowiące jeden z wstępnych etapów projektu
badawczego służącego określeniu znaczenia relacji współtworzenia dla innowacyjności producentów gier31, zostały przeprowadzone podczas drugich co do
wielkości (w Polsce) targów twórców gier Digital Dragons 2015 organizowanych w dniach 21-22 maja 2015 r. w Krakowie. Na dalszym etapie eksploracji
naukowej przeprowadzono badania zza biurka służące zgromadzeniu danych
uzasadniających racjonalność wykorzystywania zidentyfikowanych typów relacji
w badanym sektorze.
W trakcie targów przeprowadzono 13 krótkich (przeciętny czas trwania około
15 minut), strukturyzowanych, indywidualnych wywiadów bezpośrednich, w tym
10 z przedstawicielami firm zajmujących się produkcją gier32. Respondentami
byli zarówno menadżerowie, jak i pracownicy kreatywni bezpośrednio związani
z procesami tworzenia oraz rozwoju gier. Wywiady służyły zgromadzeniu informacji samodzielnie zapisywanych przez respondentów zogniskowanych wokół
kluczowych czynników sukcesu, innowacyjności oraz znaczenia relacji dla
przedsiębiorstw działających w sektorze. W tym miejscu należy podkreślić, że
z uwagi na tematykę niniejszego artykułu w kolejnej części przedstawione zostaną
W rozumieniu: P. Klimas, Relacje współtworzenia…, op. cit.
Wyniki zaprezentowanych badań rozpoznawczych stanowią jeden z efektów realizowanego
przez autorkę projektu badawczego „Relacje współtworzenia, a innowacyjność – perspektywa
sektora gier video”. Projekt finansowany jest ze środków Narodowego Centrum Nauki przyznanych
na podstawie umowy numer UMO-2013/11/D/HS4/04045.
32
Prośbę o udział w badaniu skierowano do wszystkich 60 wystawców, którzy zostali zlokalizowani w głównej hali wystawowej przeznaczonej dla producentów i twórców gier. Z zaproszenia
do wywiadu skorzystało 13 wystawców.
30
31
Patrycja Klimas
54
wyniki dotyczące wyłącznie relacji. Pozostałe rezultaty badań rozpoznawczych
będą stanowić przedmiot odrębnych publikacji.
W odniesieniu do relacji gromadzono informacje w dwóch kontekstach.
Po pierwsze, respondentów pytano o utrzymywanie oraz wykorzystywanie
przez przedsiębiorstwo zewnętrznych relacji współtworzenia w ramach sektora
gier, sektora rozrywki oraz społeczności graczy. Po drugie, respondentów pytano o wykorzystywanie przez przedsiębiorstwo społecznych (nieformalnych,
interpersonalnych) zewnętrznych relacji współtworzenia na rzecz realizacji
procesów tworzenia, kreowania, modyfikacji lub rozwoju gier.
W drugim etapie badań rozpoznawczych zgromadzono oraz poddano analizie dane wtórne dotyczące przeszłych oraz istniejących relacji współtworzenia
utrzymywanych przez producentów gier na świecie. Dane gromadzone były
w czerwcu 2015 r.33 za pośrednictwem Internetu. W procesie gromadzenia
danych wykorzystano: strony internetowe producentów gier, producentów
konsol oraz innych uczestników sektora (np. www.eurogamer.net, www.alphabetagamer.com, www.kickstarter.com), portale internetowe poświęcone grom
(np. Moby Games, Gameproducer.net, Gamasutra, Gamewatch.org, Padportal.pl,
Gameonly.pl, Gry-online.pl, Gram.pl, Miastogier.pl, Gamelog.pl, Gry.onet.pl), fora
internetowe poświęcone grom, a skupiające społeczności graczy (np. www.
gamesboard.pl, www.giermania.fora.pl, game4fun.pl) oraz blogi pasjonatów
gier (np. www.11-22.pl, www.taisho.pl, http://wieotematycznyograch.blox.
pl/html, http://mojegrykomputerowe.blox.pl/html, http://blondynkitezgraja.pl,
www.bigfishgames.com/blog). Zgromadzone w obydwu etapach dane poddano
analizie opisowej ilościowej (dane pierwotne) oraz opisowej jakościowej (dane
wtórne).
3. Różnorodność relacji utrzymywanych
przez twórców gier w świetle wyników badań
Przegląd literatury wskazuje, że w przypadku producentów gier istnieją przesłanki – przynajmniej teoretycznie uzasadnione – nawiązywania i utrzymywania
relacji współtworzenia. Faktycznie, wstępne badania potwierdzają przypuszczenia
odnośnie do wykorzystywania relacji współtworzenia w procesie tworzenia gier
elektronicznych (100% badanych) – wykres 1.
W związku z rozpoczęciem projektu badawczego w sierpniu 2014 r. autorka od tego momentu sukcesywnie śledzi bieżące informacje sektorowe, aczkolwiek na potrzeby niniejszego etapu
badań zintensyfikowano proces poszukiwania informacji, a zakres poszukiwań został zawężony
do relacji oraz różnych form współdziałania.
33
Sieci relacji producentów gier komputerowych i wideo
55
Wykres 1. Relacje współtworzenia utrzymywane przez producentów gier wideo (w %)
Źródło: opracowanie własne na podstawie badań terenowych.
Warto zwrócić uwagę na fakt, że owe relacje utrzymywane są przede wszystkim w granicach sektora gier (77%), następnie w ramach pozostałych sektorów
przemysłu rozrywki (69%) oraz ze społecznościami graczy (62%). Z punktu
widzenia dominującego ulokowania relacji uzyskane wyniki mogą wskazywać
podobieństwo układów relacyjnych utrzymywanych przez działających w Polsce
twórców gier do specyfiki rynku amerykańskiego34.
3.1. Relacje w sektorze gier
Generalnie przyjmuje się, że sektor gier współtworzą35: producenci gier,
wydawcy gier, dystrybutorzy gier oraz producenci konsol36. Przyjmując perspektywę producenta gier, możliwe jest uzasadnienie słuszności tworzenia oraz
utrzymywania wewnątrzsektorowych relacji z wszystkimi czterema powyższymi
typami przedsiębiorstw.
H. Izushi, Y. Aoyama, op. cit s. 1843-1861.
L. Cadin,, F. Guérin, What Can we Learn from the Video Games Industry?, „European
Management Journal” 2006, Vol. 24(4), s. 248-255; H. Izushi, Y. Aoyama, op. cit s. 1843-1861.
36
W literaturze anglojęzycznej pojawiają się różne pojęcia odnoszące się podmiotów produkujących sprzęt oraz urządzenia mobilne umożliwiające korzystanie z gier komputerowych
i video, takie jak: console manufacturers, console producers, hardware manufacturers czy platform
producers. Jednakże niezależnie od stosowanego terminu do sektora gier zaliczani są (zarówno
w pracach naukowych, jak i przez samych członków sektora) jedynie producenci konsol (jak
np. Microsoft, Nintendo czy Sony). Do sektora gier nie zalicza się natomiast ani producentów
komputerów, ani innych urządzeń mobilnych, takich jak telefony komórkowe czy tablety, pomimo
że tego typu sprzęt także umożliwia granie. Warto też dodać, że niektórzy członkowie sektora
funkcjonują w dwóch lub więcej ogniwach łańcucha tworzenia wartości. Symultaniczna działalność
w powiązanych ogniwach dotyczy głównie dużych przedsiębiorstw prowadzących działalność na
skalę międzynarodową lub globalną (np. Activision – producent i wydawca gier, Nintendo – producent i wydawca gier oraz producent konsol).
34
35
56
Patrycja Klimas
1. Relacje pomiędzy twórcami gier, w tym:
– relacje koopetycji dotyczące działalności podstawowej – jednoczesna współpraca i konkurencja w odrębnych ogniwach łańcucha tworzenia wartości, jak np.
w przypadku gry Sniper: Ghost Warior, do której silnik Chrome Engine 4 został
dostarczony przez Techland, a gra została opracowana przez jej bezpośredniego
konkurenta, tj. City Interactive,
– relacje koopetycji dotyczące działalności podstawowej – jednoczesna
współpraca i konkurencja w tym samym ogniwie łańcucha tworzenia wartości,
jak np. w przypadku gry Mario and Sonic at the Olympic Games opracowanej
wspólnie przez Nintendo i Sega; współpraca producentów gier polegała na
wspólnym opracowaniu gry, której bohaterami były sztandarowe postaci obydwu
deweloperów, tj. Mario własności Nintendo oraz Sonic własności Sega; warto
dodać, że w czasie prac nad wspólną grą, a także na etapie jej sprzedaży obydwaj
producenci stale ze sobą konkurowali innymi tytułami,
– relacje koopetycji dotyczące wspierającej działalności – jednoczesna
współpraca i konkurencja w odrębnych ogniwach łańcucha tworzenia wartości,
jak np. współdziałanie na rzecz promocji oraz wzmocnienia sektora gier poprzez wspólny marketing, organizację targów i sympozjów, prowadzenie badań
rynkowych, działania na rzecz uelastycznienia prawodawstwa podejmowane
w ramach stowarzyszeń (np. Stowarzyszenie Producentów i Dystrybutorów
Oprogramowania Rozrywkowego), federacji (np. European Games Developer
Federation) czy klastrów (np. Łódzki Klaster Gamedev).
2. Relacje pomiędzy twórcą gry a jej wydawcą, w której relacja współdziałania odnosi się głównie do faz projektowania oraz produkcji gry, jak np.
strategiczna gra Full Spectrum Warrior opracowana wspólnie przez dwa studia –
Pandemic Studios i Mass Media Inc., a wydana przez amerykańskie THQ.
3. Relacje pomiędzy twórcą gry a przedsiębiorstwem odpowiedzialnym
za dystrybucję, w której relacja współdziałania odnosi się przede wszystkim do
faz sprzedaży i dystrybucji gry, jak np. Call of Duty: Advanced Warfare produkcji
Activision, za której sprzedaż i promocję na terenie Polski odpowiadał Licomp
Empirical Multimedia – jeden z kluczowych dystrybutorów gier w Polsce.
4. Relacje pomiędzy twórcą gry a producentem konsoli, w której relacja
współdziałania odnosi się głównie do fazy projektowania i dotyczy wspólnego
opracowywania nowych lub wykorzystywania tych samych istniejących standardów technologicznych, jak np. FIFA 14 stworzona przez EA Sport pod kątem
kompatybilności z konsolą Xbox 360 i Xbox One produkowaną przez Microsoft.
Jak wskazują wyniki badań terenowych, w przypadku polskich producentów
gier do grona uczestników relacji współtworzenia utrzymywanych wewnątrz
sektora respondenci zaliczają przede wszystkim relacje: pomiędzy konkurującymi twórcami gier, pomiędzy niezależnymi twórcami gier oraz wydawcami,
pomiędzy twórcami gier oraz dostawcami usług i produktów komplementarnych,
Sieci relacji producentów gier komputerowych i wideo
57
a także pomiędzy twórcami gier a instytucjami edukacyjnymi specjalizującymi
się w kształceniu przyszłych twórców gier (respondent 337).
3.2. Relacje z podmiotami innych sektorów przemysłu rozrywki
Na terenie Unii Europejskiej przemysł rozrywki (entertainment industry)
obejmuje sektory reprezentujące „szeroki zakres działalności kulturalnych,
rozrywkowych i rekreacyjnych związanych z różnymi zainteresowaniami ogółu
społeczeństwa” – Statystyczna Klasyfikacja Działalności Gospodarczej we
Wspólnocie Europejskiej, Rev. 2 (NACE Rev. 2)38. Biorąc pod uwagę wyniki
badań zza biurka, zidentyfikowano relacje producentów gier utrzymywane z podmiotami reprezentującymi siedem (innych aniżeli gry komputerowe i wideo)
sektorów przemysłu rozrywki. Zasadność tworzenia oraz utrzymywania relacji
z podmiotami z poszczególnych sektorów przemysłu rozrywki uzasadniona może
być przede wszystkim możliwością wzajemnego transferu postaci (identyfikacja
wizualna, nazwa, charakter etc.). Warto dodać, że w przypadku relacji współtworzenia utrzymywanych na linii sektor gier – inne sektory przemysłu rozrywki
dominującą formą relacji są licencje, zarówno jedno-, jak i dwukierunkowe,
w postaci licencjonowania na krzyż (cross-licensing).
1. Sektor filmowy – przeniesienie fabuły lub postaci filmowej do świata gier,
np. wykorzystanie postaci Batmana z filmów The Dark Knight oraz The Dark
Knight Rises wyprodukowanych przez Warner Bros w grze Batman: Arkham
Knight stworzonej przez Rocksteady.
2. Sektor telewizyjny:
– przeniesienie fabuły serialu telewizyjnego do świata gier, np. produkcja
CSI: Crime Investigation przez 369 Interactive na podstawie wyprodukowanego
przez A.E. Zuikera serialu CSI: Kryminalne Zagadki Las Vegas,
– przeniesienie lejtmotywu telewizyjnego show na ekran monitora, np. Hell’s
Kitchen: The Video Game stworzone przez Ludia na bazie brytyjskiego programu
telewizyjnego Hell’s Kitchen produkowanego przez ITC Studios.
Respondent 3 – producent gier oraz niezależne studio produkcyjne działające w Polsce
z siedzibą w Kijowie.
38
Statystyczna klasyfikacja działalności gospodarczej we Wspólnocie Europejskiej, Rev. 2
(NACE Rev. 2), Eurostat, http://ec.europa.eu/eurostat/ramon/nomenclatures/index.cfm?TargetUrl=LST_NOM_DTL&StrNom=NACE_REV2&StrLanguageCode=PL&IntPcKey=&StrLayoutCode=
HIERARCHIC [8.05.2015]. Należy dodać, że niektóre klasyfikacje działalności gospodarczej łączą
sektor rozrywki z sektorem mediów, włączając tym samym szeroko pojęty sektor reklamowy (np.
OECD). Biorąc pod uwagę koncentrację na relacjach współtworzenia, relacje z mediami pozostają
tutaj poza obszarem dociekań, gdyż relacje producentów gier z przedstawicielami sektora reklamy
nie mają charakteru relacji współtworzenia.
37
58
Patrycja Klimas
3. Sektor wydawniczy – opracowanie wirtualnej wersji świata oraz przeniesienie postaci Wiedźmina z sagi Andrzeja Sapkowskiego do gier The Witcher, The
Witcher 2 oraz The Witcher 3: Wild Hunt stworzonych przez CD Project RED.
4. Sektor zabawek – opracowanie wirtualnego odpowiednika stworzonej
i sprzedawanej przez Mattel najpopularniejszej lalki na świecie w grze Barbie
as The Princess and the Pauper stworzonej przez Activision Blizzard.
5. Sektor sportowy:
– stworzenie graczom możliwości uprawiania aktywności fizycznej za pośrednictwem gry, np. wykorzystanie licencji ATP i WTA przez Sega do produkcji
wykorzystującej kontroler ruchu gry Virtual Tennis 4 pozwalającej wcielić się
w tenisistę i rozegrać mecz m.in. z Rafaelem Nadalem czy Andym Murrayem,
– stworzenie możliwości rozwoju szeroko pojętych zainteresowań sportowych, np. gry poświęcone rozgrywkom mistrzostw świata, jak 2014 FIFA World
Cup Brazil stworzonej przez EA Canada na licencji pozyskanej od FIFA.
6. Sektor muzyczny:
– stworzenie możliwości rozwijania pasji muzycznych związanych ze śpiewaniem, np. kolekcja gier SingStar produkcji Sony opracowana we współpracy
z największymi wytwórniami fonograficznymi,
– stworzenie możliwości rozwijania pasji muzycznych związanych z graniem
na instrumentach muzycznych, np. możliwość zagrania i/lub zaśpiewania z członkami zespołu Metallica w opracowanej przez Activision Blizzard grze Guitar
Hero: Metallica powstałej w wyniku współpracy z firmami fonograficznymi
Elektra i Megaforce oraz zespołem Metallica.
7. Sektor mody – stworzenie możliwości rozwijania pasji modowych, np.
gra Covert Fashion wyprodukowana przez CrowdStar, umożliwiająca graczom
przygotowywanie autorskich stylizacji na podstawie aktualnie dostępnych produktów z grupy ponad 60 światowej sławy marek odzieżowych.
Przeprowadzone wywiady wskazują, że w przypadku producentów gier
działających w Polsce utrzymywane są przez nich aktywne relacje z podmiotami innych sektorów przemysłu rozrywki (9 z 13 producentów gier; wykres 1).
Generalnie wypowiedzi respondentów zgadzają się z wynikami badań zza
biurka, jednakże w trakcie wywiadów badani w tym obszarze wskazali także
na utrzymywanie relacji współtworzenia z podmiotami z sektora mediów
społecznościowych oraz z organizatorami imprez masowych (respondent 3).
Warto jednak zauważyć, że w przypadku gier typu Free-2-Play istotne (a dla
wielu producentów gier kluczowe39) są relacje utrzymywane z mediami społecznościowymi. Przykładem tego typu współpracy może być produkowana
39
P. Luban, The Design of Free-To-Play Games: Part 1, www.gamasutra.com/view/feature
/6552/the_design_of_freetoplay_games_.php?print=1 [18.06.2015].
Sieci relacji producentów gier komputerowych i wideo
59
przez Coldwood Interactive AB gra FarmVille dostępna w serwisie Facebook.
Aczkolwiek zgodnie z przyjętą klasyfikacją sektora rozrywki (NACE Rev. 2)
zarówno relacje z mediami społecznościowymi, jak i organizatorami imprez
pozostają poza obszarem niniejszych dociekań, gdyż podmioty te nie są zaliczane
do przemysłu rozrywki. Ponadto tego typu relacje nie mają charakteru relacji
współtworzenia, gdyż stanowią kanał dystrybucji (media społecznościowe) lub
promocji (imprezy masowe), a nie służą tworzeniu i/lub modyfikacji gier oraz
kreacji wartości wspólnie dodanej.
3.3. Relacje utrzymywane ze społecznościami graczy
Literatura wskazuje, że dla producentów gier szczególnie ważne w procesach
tworzenia gier są relacje utrzymywane ze społecznościami graczy40. Istotnie,
producenci gier mogą na różnych etapach procesu tworzenia gry wykorzystywać
potencjał kreatywności, zdolności technicznych, zdolności artystycznych, ale także
zasoby finansowe członków społeczności graczy, takich jak: użytkownicy, gracze41,
modderzy42 czy szeroko rozumiani pasjonaci gier. Przyjmując perspektywę procesu
tworzenia gry, możliwe jest wyodrębnienie różnych typów oraz uczestników relacji współtworzenia rozpatrywanych w kontekście społeczności graczy, a których
utrzymywanie jest zasadne z punktu widzenia budowy sukcesu rynkowego.
1. Faza projektowania i tworzenia gry:
– relacje współtworzenia mające charakter crowdsourcingu – gromadzenia pomysłów, inspiracji, koncepcji gry, np. projekt „Together We Game” przygotowany
T. Burger-Helmchen, P. Cohendet, op. cit., s. 317-343.
W literaturze anglojęzycznej rozgranicza się dwa pojęcia player i gamer. O ile dla przedsiębiorstw sektora gier rozróżnienie obydwu pojęć nie ma większego znaczenia, to dla społeczności
graczy różnica między nimi jest bardzo duża. Gracze (gamers) nie lubią być określani mianem
player – w społeczności graczy panuje powszechne przekonanie, że gamer to osoba pasjonująca
się grami, posiadająca znaczną (formalną lub nieformalną) wiedzę o grach i sektorze, jest hobbystą.
W ich odczuciu określenie player powinno być stosowane w odniesieniu do osób, które od czasu do
czasu grają w jakąś grę, ale na pewno nie współtworzą wspólnot graczy, tj. gaming communities.
Stąd też w artykule przyjęto, że określenie „gracz” odpowiada angielskiemu określeniu gamer.
42
Modder to osoba, która samodzielnie wprowadza zmiany w kodzie źródłowym gry celem jej
dostosowania do własnych potrzeb lub stworzenia. Pierwotnie modderzy byli negatywnie postrzegani przez producentów gier, porównywano ich do hakerów nierespektujących prawa do ochrony
własności intelektualnej. Obecnie modderzy są postrzegani jako jedno z cennych źródeł innowacji
o grach elektronicznych. Niejednokrotnie zmiany dokonywane przez modderów przyczyniają się
do usprawnienia funkcjonowania gry, ale także poszerzają jej treść czy wskazują kierunki trendów
rozwojowych na przyszłość. Stąd też coraz większa liczba producentów gier nawiązuje – także
ekonomiczne – relacje z modderami, M. Münch, Fooling the User? Modding in the Video Game
Industry, „Internet Policy Review” 2013, Vol. 2(2).
40
41
Patrycja Klimas
60
przez Logitech; twórca gry poprosił społeczność graczy o sugestie dotyczące
ogólnych założeń gry, ścieżki dźwiękowej, kosztów jej zakupu – jedynym
ograniczeniem była kwestia technologii 2D, która została narzucona odgórnie43;
wszelkie sugestie i pomysły można było zgłaszać na podstronie producenta
(logitech.com/social), w ostatnim etapie społeczność graczy została poproszona
o wybór najbardziej adekwatnej nazwy (http://logt.ly/0725); obecnie Protocol
X57 (tytuł wybrany w drodze głosowania) jest w fazie produkcji, zakończono
już etap testów alpha i beta,
– relacje współtworzenia mające charakter crowdfoundignu – gromadzenie
środków finansowych na produkcję, np. gra Planetary Annihilation tworzona przez
Uber Entertainment; pomysłodawca i twórca gry za pośrednictwem najbardziej
znanej platformy crowdfoundingowej dla projektów dotyczących gier (www.
kickstarter.com) starał się pozyskać 900 000 dolarów na finalizację projektu;
ostatecznie udało się pozyskać niemal 2,3 mln dolarów od ponad 44 162 indywidualnych sponsorów; gra weszła do sprzedaży we wrześniu 2014 r.44
2. Faza testowania prototypu gry45:
– relacje współtworzenia mające charakter innowacji typu lead user46 – testowanie prototypów gier w trakcie produkcji w:
– testach alpha służących wykryciu błędów inżynierskich i technicznych oraz
pozyskaniu opinii na temat ogólnej jakości projektowanej gry; testy alpha zostały
wykorzystane np. przez studio EA podczas prac nad Star Wars Battlefront,
– testach beta służących wykryciu ewentualnych błędów inżynierskich i technicznych, ale przede wszystkim pozyskaniu opinii o ogólnej jakości gry, łącznej
ocenie aspektów technicznych, wizualnych i artystycznych, przygotowywania gry
od strony potencjalnej skuteczności strategii marketingowej czy dystrybucyjnej;
testy beta są dość powszechnie (w przeciwieństwie do testów alpha) prowadzone
przez producentów gier wśród społeczności graczy, jednym z przykładów może
M. Makuch, Can You Crowsource a Video Game?, www.gamespot.com/articles/can-youcrowdsource-a-video-game/1100-6423761/ [18.06.2015]; E. Makuch, Logitech is Making a Game
and it Needs your Ideas, www.gamespot.com/articles/logitech-is-making-a-game-and-it-needs-yourideas/1100-6421876/ [18.06.2015].
44
Platforma crowdfoundingowa Kickstarter: www.kickstarter.com.
45
Szerzej na temat specyfiki oraz różnic na temat testów alpha i beta: L. Freiler, Alpha vs.
Beta Testing, [praca niepublikowana], www.centercode.com/blog/2011/01/alpha-vs-beta-testing/
[28.06.2015]. Warto dodać, że w przypadku zewnętrznego, otwartego testowania ogłoszenia dla
testerów są dostępne m.in. na platformie www.alphabetagamer.com.
46
Przyjmuje się, że testerzy pełnią w tym przypadku funkcję lead userów, gdyż mają dostęp do
tworzonego produktu (prototypu) nim trafi on do sprzedaży, a także mają sposobność formułowania
rekomendacji odnoszących się do modyfikacji prototypu dotyczących eliminacji błędów, lepszego
dostosowania do aktualnych potrzeb graczy. Szerzej na temat koncepcji innowacji typu lead user:
E. von Hippel, Lead Users: A Source of Novel Product Concepts, „Management Science” 1986,
Vol. 32(7), s. 791-805.
43
Sieci relacji producentów gier komputerowych i wideo
61
być gra Mass Effect, którą producent BioWare skierował do zewnętrznych testów
kilka tygodni przed premierą.
W tym miejscu należy zauważyć, że wyniki badań terenowych potwierdzają
wykorzystywanie relacji ze społecznościami graczy także przez producentów gier
działających w Polsce (8 z 13 respondentów). W trakcie wywiadów respondenci
najczęściej wskazywali na utrzymywanie relacji z graczami-testerami. Ich zdaniem
tego typu powiązania służą szybkiemu (respodnent 647) oraz względnie taniemu
(respondent 1348) wykrywaniu błędów w prototypach gier oraz wprowadzaniu
niezbędnych modyfikacji jeszcze przed premierą danego tytułu.
3. Faza sprzedaży gry:
– relacje współtworzenia mające charakter innowacji typu user-driven49 – systematyczne wprowadzanie poprawek oraz nakładek w grach już opublikowanych.
Dobrym przykładem może być stale doskonalona gra kategorii AAA Battlefield 4
stworzona przez EA; grze poświęcony jest specjalny blog50, na którym w tematycznie ułożonych sekcjach możliwe jest wskazywanie niezbędnych poprawek.
Producent w pewnych odstępach czasu wprowadza drobne zmiany w treści gry
(co ok. 3 miesiące), a także wypuszcza gruntowne aktualizacje (co ok. 6 miesięcy) na podstawie najwyżej ocenianych oraz komentowanych wpisów na blogu.
3.4. Relacje społeczne
Literatura wskazuje, że szczególnie istotna rola relacji niesformalizowanych identyfikowana jest w przypadku pracowników kreatywnych51, gdyż ich
utrzymywanie nie pozostaje bez znaczenia dla rozwoju wiedzy, umiejętności,
kreatywności i innowacyjności indywidualnej52. Biorąc pod uwagę, że sukces
rynkowy i przewaga konkurencyjna producentów gier determinowana jest
poziomem organizacyjnej kreatywności53 oraz organizacyjnej innowacyjności54,
Producent i dystrybutor gier z siedzibą w Krakowie.
Producent i dystrybutor gier z siedzibą w Niemczech.
49
W rozumieniu D. Jelonek, Rola klienta w rozwoju organizacji kreatywnej, „Studia Ekonomiczne UE w Katowicach” 2012, nr 113, s. 175-184.
50
Blog gry Battlefield Hardline: http://battlelog.battlefield.com [18.06.2015].
51
P. Klimas, Relacje społeczne pracowników kreatywnych jako strategiczny zasób organizacji,
„Prace Naukowe Wałbrzyskiej Wyższej Szkoły Zarządzania i Przedsiębiorczości” 2015, nr 32,
s. 181-194.
52
K. Clare, The Essential Role of Place within the Creative Industries: Boundaries, Networks
and Play, „Cities” 2013, Vol. 34, s. 52-57.
53
E. Vivant, Creatives in the City: Urban Contradictions of the Creative City, „City, Culture
and Society” 2013, Vol. 4(2), s. 57-63.
54
F.T. Tschang, J. Szczypula, op. cit., s. 270-287; H. Izushi, Y. Aoyama, op. cit., s. 1843-1861.
47
48
Patrycja Klimas
62
które z kolei uwarunkowane są m.in. indywidualną kreatywnością i innowacyjnością55 pracowników kreatywnych, można przypuszczać, iż relacje społeczne
utrzymywane przez pracowników kreatywnych powinny być wykorzystywane
w działalności producentów gier.
Z drugiej strony wyniki badań nad relacjami społecznymi wskazują, że dla
innowacyjności organizacyjnej56, sprawności organizacyjnej57 oraz przewagi
konkurencyjnej58 istotną rolę odgrywają relacje niesformalizowane utrzymywane
przez kadrę menadżerską. Stąd też można przyjąć, że producenci gier w swojej
działalności powinni nie tylko wykorzystywać relacje społeczne pracowników
kreatywnych, ale także kadry zarządzającej.
Wykres 2. Społeczne relacje współtworzenia utrzymywane
przez producentów gier wideo (w %)
Źródło: opracowanie własne na podstawie badań terenowych.
Biorąc pod uwagę teoretyczne postulaty oraz wyniki badań prowadzonych
w innych sektorach gospodarki wskazujące na ponadprzeciętne znaczenie relacji
społecznych (nieformalnych, niesformalizowanych, interpersonalnych) w badaniach rozpoznawczych, postawiono pytania odnośnie do wykorzystywania
tego typu relacji w procesach tworzenia gier. Wyniki przedstawiono na wykresie 2.
G.R. Oldham, A. Cummings, Employee Creativity: Personal and Contextual Factors at
Work, „Academy of Management Journal” 1996, Vol. 39(3), s. 607-634.
56
S. Ben Letaifa, Y. Rabeau, Too Close to Collaborate? How Geographic Proximity Could
Impede Entrepreneurship and Innovation, „Journal of Business Research” 2013, Vol. 66(10),
s. 2071-2078.
57
P. Klimas, Relacje interpersonalne kadry kierowniczej jako czynnik sprawności sieci,
„Organizacja i Kierowanie” 2013, nr 156, s. 149-160.
58
R. Krupski, op. cit., s. 17-30.
55
Sieci relacji producentów gier komputerowych i wideo
63
Wyniki badań rozpoznawczych jednoznacznie potwierdzają stawiane w literaturze postulaty odnośnie do znaczenia relacji społecznych. Dziewięciu z trzynastu
badanych producentów gier wskazuje, że utrzymuje relacje społeczne zorientowane na wspólne tworzenie wartości. Można przyjąć, że sektor gier komputerowych
i wideo, podobnie jak inne sektory zaliczane do grupy sektorów kreatywnych,
w dużej mierze opiera swoją działalność na sieciach społecznych59, a relacje
społeczne mają znaczenie kluczowe dla działających w nim przedsiębiorstw60.
Warto dodać, że w przypadku producentów gier wykorzystywane są zarówno
relacje społeczne pracowników kreatywnych bezpośrednio związanych z procesem tworzenia gry, jak również relacje niesformalizowane kadry zarządzającej.
Innymi słowy, dla działalności producentów gier znaczenie mają zarówno nieformalne relacje utrzymywane z profesjonalistami (menadżerami, pracownikami
kreatywnymi), jak i nieprofesjonalistami (użytkownikami, graczami, mobberami
oraz innymi pasjonatami gier), czyli zarówno relacje społeczne utrzymywane
w ramach wspólnot praktyków (community of practice) służące pozyskiwaniu
głównie wiedzy profesjonalistów niezbędnej do rozwiązywania istniejących
problemów, jak i wspólnot interesu/zainteresowań służące pozyskiwaniu wiedzy pasjonatów istotnej dla wyznaczania trendów rozwojowych na przyszłość
(community of interest)61.
Podsumowanie
W relacjach zewnętrznych można doszukiwać się źródeł przewagi konkurencyjnej, zwłaszcza gdy uwarunkowana jest ona innowacyjnością i kreatywnością. Wyniki przeprowadzonych badań rozpoznawczych potwierdzają
wstępne przypuszczenia, a także postulaty teoretyczne o istotnej roli relacji dla
producentów gier. W świetle uzyskanych wyników należy stwierdzić, że producenci utrzymują różnorodne relacje zewnętrzne, wykorzystując je na różnych
poziomach, na różnych płaszczyznach i na różnych etapach procesu tworzenia
gry. W zasadzie ich działalność osadzona jest w całej sieci relacji formalnych
i nieformalnych, relacji tradycyjnych i wirtualnych, relacji organizacyjnych
K. Clare, op. cit., s. 52-57.
K. Oakley, Include Us Out-Economic Development and Social Policy in the Creative
Industries, „Cultural Trends” 2006, Vol. 15(4), s. 255-273.
61
Szerzej o różnicach pomiędzy community of practice a community of interest, a także
o znaczeniu tych stosunkowo nowych w badaniach nauk o zarządzaniu zjawisk społecznych zob.
J. Strużyna, M. Spałek, Analiza Cop i Col. Eksperyment z podwójnym opisem, w: Nauki o zarządzaniu wobec nieprzewidywalności i złożoności zmian, część 2, red. J. Rokita, Górnośląska Wyższa
Szkoła Handlowa, Katowice 2012, s. 58-79 (zob. tabelę na stronie 68).
59
60
Patrycja Klimas
64
i indywidualnych utrzymywanych równolegle w samym sektorze gier, w pokrewnych sektorach kreatywnych współtworzących wraz z sektorem gier przemysł
rozrywki, a także w ramach społeczności graczy. Podsumowując, wyniki badań
wskazują, że producent gier powinien tworzyć portfel różnego typu relacji, tak
by móc maksymalizować kluczowe czynniki sukcesu – tabela 1.
Tabela 1. Wieloaspektowy charakter relacji współtworzenia
producentów gier komputerowych i wideo
Typ relacji
według
formalizacji
Poziom relacji
kooperacji,
koopetycji
profesjonaliści
organizacyjny
nieformalne
kooperacji
profesjonaliści
indywidualny
ekonomiczne,
operacyjne,
informacyjne
formalne
kooperacji,
koopetycji
profesjonaliści
organizacyjny
kulturowe
i ekonomiczne
nieformalne
kooperacji
profesjonaliści
indywidualny
formalne
kooperacji
profesjonaliści, indywidualny
nieprofesjonaliści
nieformalne
kooperacji
profesjonaliści, indywidualny
nieprofesjonaliści
Główne źródła
powstania
Sektor gier
ekonomiczne,
operacyjne,
informacyjne
formalne
kulturowe,
ekonomiczne
Pozostałe
sektory
przemysłu
rozrywki
Rodzaje
relacji strategicznych*
Uczestnicy
relacji
Ulokowanie
relacji
Społeczności kulturowe
graczy
i ekonomiczne
kulturowe
i informacyjne
*
Literatura wskazuje, że relacje strategiczne to relacje zewnętrzne w postaci relacji: współpracy, konkurencji i koopetycji – szerzej o relacjach strategicznych: E. Stańczyk-Hugiet, R. Strzelecka, Relacje strategiczne przedsiębiorstw deweloperskich, „Problemy Zarządzania” 2015, Vol. 13, nr 1(50), t. 1, s. 68-87. Jednakże
w przypadku relacji współtworzenia relacje strategiczne to relacje zewnętrzne w postaci relacji współpracy i koopetycji. Szerzej o relacjach współtworzenia: P. Klimas, Relacje współtworzenia – propozycja konceptualizacji,
„Marketing i Rynek” 2015, nr 9, s. 219-228.
Źródło: opracowanie własne.
Warto podkreślić, że zawartość portfela powinna nie tylko być różnorodna,
ale powinna być na bieżąco monitorowana i dostosowywana do uwarunkowań
wnętrza oraz otoczenia organizacji62.
W opinii autorki wyniki przeprowadzonych badań rozpoznawczych dowodzą
znaczenia relacji dla funkcjonowania producentów gier, aczkolwiek możliwość
62
J. Johnson, R. Sohi, R. Grewal, The Role of Relational Knowledge Stores in Interfirm
Partnering, „Journal of Marketing” 2004, Vol. 68, s. 21-36.
Sieci relacji producentów gier komputerowych i wideo
65
formułowania wniosków natury ogólnej jest ograniczona z uwagi na specyfikę
badań eksploracyjnych. W świetle uzyskanych wyników uzasadnione jest podjęcie szerszych, ilościowych badań testujących zorientowanych na rozpoznanie
faktycznej roli różnego typu relacji dla funkcjonowania producentów gier,
zwłaszcza w perspektywie ich kreatywności i innowacyjności.
Literatura
Balland P.A., Vaan M. de, Boschma R., The Dynamics of Interfirm Networks along the Industry
Life Cycle: The Case of the Global Video Game Industry, 1987-2007, „Journal of Economic
Geography” 2013, Vol. 13(5).
Ben Letaifa S., Rabeau Y., Too Close to Collaborate? How Geographic Proximity Could Impede
Entrepreneurship and Innovation, „Journal of Business Research” 2013, Vol. 66(10).
Burger-Helmchen T., Cohendet P., User Communities and Social Software in the Video Game Industry, „Long Range Planning” 2011, Vol. 44(5).
Cadin L., Guérin F., What Can we Learn from the Video Games Industry?, „European Management
Journal” 2006, Vol. 24(4).
Clare K., The Essential Role of Place within the Creative Industries: Boundaries, Networks and
Play, „Cities” 2013, Vol. 34.
Creative Industries Mapping Document, Department for Culture, Media and Sport, 1998, www.gov.
uk/government/organisations/department-for-culture-media-sport [22.11.2014].
Czakon W., Ku systemowej teorii przewagi konkurencyjnej przedsiębiorstwa, „Przegląd Organizacji” 2005, nr 5.
Dyer J.H., Singh H., The Relational View: Cooperative Strategy and Sources of Interorganizational
Competitive Advantage, „Academy of Management Review” 1998, Vol. 23(4).
Freiler L., Alpha vs. Beta Testing, www.centercode.com/blog/2011/01/alpha-vs-beta-testing/ [28.06.
2015].
Hagen U., Where do Game Design Ideas Come From? Innovation and Recycling in Games Developed in Sweden, w: Breaking New Ground: Innovation in Games, Play, Practice and Theory:
Proceedings of the 2009 Digital Games Research Association Conference, 2009, http://citeseerx.
ist.psu.edu/viewdoc/download;jsessionid=00248E3DA35DF160CB96A0FBD83E3229?doi=10.
1.1.458.3299&rep=rep1&type=pdf [13.06.2015].
http://battlelog.battlefield.com [18.06.2015]
Hippel E. von, Lead Users: A Source of Novel Product Concepts, „Management Science” 1986,
Vol. 32(7), s. 791-805.
Izushi H., Aoyama Y., Industry Evolution and Cross-Sectoral Skill Transfers: A Comparative Analysis of the Video Game Industry in Japan, the United States, and the United Kingdom, „Environment and planning” 2006, Vol. 38(10).
Jelonek D., Rola klienta w rozwoju organizacji kreatywnej, „Studia Ekonomiczne UE w Katowicach” 2012, nr 113.
Johnson J., Sohi R., Grewal R., The Role of Relational Knowledge Stores in Interfirm Partnering,
„Journal of Marketing” 2004, Vol. 68.
Kelly K., Nowe reguły nowej gospodarki: dziesięć przełomowych strategii dla świata połączonego
siecią, WIG-Press, Warszawa 2001.
Klimas P., Relacje interpersonalne kadry kierowniczej jako czynnik sprawności sieci, „Organizacja
i Kierowanie” 2013, nr 156.
66
Patrycja Klimas
Klimas P., Relacje społeczne pracowników kreatywnych jako strategiczny zasób organizacji, „Prace
Naukowe Wałbrzyskiej Wyższej Szkoły Zarządzania i Przedsiębiorczości” 2015, nr 32.
Krupski R., Relacje niesformalizowane w badaniach empirycznych, „Prace Naukowe Wałbrzyskiej
Wyższej Szkoły Zarządzania i Przedsiębiorczości” 2015, nr 32.
Klimas P., Relacje współtworzenia – propozycja konceptualizacji, „Marketing i Rynek” 2015, nr 9,
s. 219-228.
Luban P., The Design of Free-To-Play Games: part 1, www.gamasutra.com/view/feature/6552/the_
design_of_freetoplay_games_.php?print=1 [18.06.2015].
Makuch E., Can You Crowsource a Video Game?, www.gamespot.com/articles/can-you-crowdsourcea-video-game/1100-6423761/ [18.06.2015].
Makuch E., Logitech is Making a Game and It Needs Your Ideas, www.gamespot.com/articles/
logitech-is-making-a-game-and-it-needs-your-ideas/1100-6421876/ [18.06.2015].
Münch M., Fooling the User? Modding in the Video Game Industry, „Internet Policy Review”
2013, Vol. 2(2).
Niemczyk J., Poziomy rozwoju sieci międzyorganizacyjnej, „Prace Naukowe Wałbrzyskiej Wyższej
Szkoły Zarządzania i Przedsiębiorczości” 2015, nr 32.
Oakley K., Include Us Out-Economic Development and Social Policy in the Creative Industries,
„Cultural Trends” 2006, Vol. 15(4).
Oldham G.R., Cummings A., Employee Creativity: Personal and Contextual Factors at Work, „Academy of Management Journal” 1996, Vol. 39(3).
Piekarczyk A., Zimniewicz K., Myślenie sieciowe w teorii i praktyce, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2010.
Readman, J., Grantham A., Shopping for Buyers of Product Development Expertise: How Video
Games Developers Stay Ahead, „European Management Journal” 2006, Vol. 24(4).
Ritter T., The Networking Company. Antecedents for Coping with Relationships and Networks
Effectively, „Industrial Marketing Management” 1999, Vol. 28.
Ritter T., Wilkinson I.F., Johnston W.J., Managing in Complex Business Networks, „Industrial Marketing Management” 2004, Vol. 33(3).
Stańczyk-Hugiet E., W poszukiwaniu renty..., „Przegląd Organizacji” 2011, nr 9.
Stańczyk-Hugiet E., Strzelecka R., Relacje strategiczne przedsiębiorstw deweloperskich, „Problemy Zarządzania” 2015, Vol. 13, nr 1 (50), t. 1.
Statystyczna klasyfikacja działalności gospodarczej we Wspólnocie Europejskiej, Rev. 2 (NACE
Rev. 2), Eurostat, http://ec.europa.eu/eurostat/ramon/nomenclatures/index.cfm?TargetUrl=LST_
NOM_DTL&StrNom=NACE_REV2&StrLanguageCode=PL&IntPcKey=&StrLayoutCode=
HIERARCHIC [8.05.2015].
Strużyna J., Spałek M., Analiza Cop i Col. Eksperyment z podwójnym opisem, w: Nauki o zarządzaniu
wobec nieprzewidywalności i złożoności zmian, część 2, red. J. Rokita, GWSH, Katowice 2012.
Tschang F.T., Videogames as Interactive Experiential Products and Their Manner of Development,
„International Journal of Innovation Management” 2005, Vol. 9(1).
Tschang F.T., Balancing the Tensions between Rationalization and Creativity in the Video Games
Industry, „Organization Science” 2007, Vol. 18(6).
Tschang F.T., Szczypula J., Idea Creation, Constructivism and Evolution as Key Characteristics in
the Videogame Artifact Design Process, „European Management Journal” 2006, Vol. 24(4).
Vaan M. de, Interfirm Networks in Periods of Technological Turbulence and Stability, „Research
Policy” 2014, Vol. 43(10), s. 1666-1680.
Vivant E., Creatives in the City: Urban Contradictions of the Creative City, „City, Culture and Society” 2013, Vol. 4(2).
Watson A., Global Music City: Knowledge and Geographical Proximity in London’s Recorded Music Industry, „Area” 2008, Vol. 40(1).
Sieci relacji producentów gier komputerowych i wideo
67
Network of Relationships Maintained
by Video and Computer Game Developers
Abstract. This article focuses on networks of relationships – interorganizational, interpersonal,
formal, and informal ones – as their creation and maintenance are justified for the functioning and
development of game developers. Thus, the paper presents the most important and synthetic results
of literature review, findings from exploratory research, and a wide range of practical examples
referring to the area of relationships in the video game industry. Based on the above we claim that
game developers experience the phenomenon of embeddedness in a dense network of heterogeneous
relationships. Integration of both theoretical and empirical insights has allowed us to identify different types of co-creative relationships which should be (literature review, practical examples) and
which are (interviews) created and used by game developers simultaneously inside the video game
industry, within the entertainment industry, and within gaming communities.
Keywords: Inter-organizational relationships, interorganizational relationships, cooperation,
video games, social relationships
Zeszyty Naukowe
Wyższej Szkoły Bankowej w Poznaniu
2015, t. 64, nr 7
Agnieszka Maciejczyk
Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu
Wydział Zarządzania, Informatyki i Finansów
e-mail: agnieszka.maciejczyk@ue.wroc.pl
tel. 887 333 103
Relacje pomiędzy przedsiębiorstwami
w sektorze usług biznesowych w Polsce
Streszczenie. W artykule została przybliżona problematyka sieci powiązań między przedsiębiorstwami na przykładzie dynamicznie rozwijającego się sektora nowoczesnych usług biznesowych
w Polsce. Ukazuje relacje pomiędzy centrami usług biznesowych, przesłanki i korzyści wynikające
ze współpracy na różnych płaszczyznach. W opracowaniu podjęto próbę określenia kierunków rozwoju powiązań centrów usług biznesowych w przyszłości.
Słowa kluczowe: outsourcing, współpraca, relacje, sieć.
Wprowadzenie
W warunkach gospodarki globalnej, wzmożonej konkurencji, zmienności
otoczenia przedsiębiorstwa, aby przetrwać, muszą podejmować nowe kierunki
i formy współpracy. Potrzeba prowadzenia wspólnych projektów, wymiany
wiedzy, dzielenia się własnością intelektualną, wraz z jednoczesnym postępem
technologicznym, spowodowała, że nastąpił szeroki rozwój formalnych i nieformalnych sieci. Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie płaszczyzn
współpracy oraz relacji pomiędzy przedsiębiorstwami typu BPO/SSC oraz próba
nakreślenia rozwoju współpracy w sektorze w przyszłości. Badania obejmują
studia literaturowe z zakresu współdziałania przedsiębiorstw i outsourcingu.
Masowe zjawisko tworzenia sieci relacji w ostatnich trzech dekadach wywołało
70
Agnieszka Maciejczyk
potrzebę szczegółowych badań w tym zakresie. Nauki o zarządzaniu doceniły
rolę sieci w tak wielkim stopniu, że mówi się o gospodarce opartej na sieciach,
jako kolejnym wyróżniku współczesności1. Sektor nowoczesnych usług biznesowych jest również stosunkowo nową i prężnie rozwijającą się branżą w Polsce.
Stąd, mimo konkurencji pomiędzy przedsiębiorstwami, można zaobserwować
interesujące sieci powiązań między nimi.
1. Outsourcing nowoczesnych usług finansowych
w Polsce – geneza i rozwój
„Outsourcing” (po raz pierwszy użyto tego terminu już w 1979 r.2) jest
w ostatnich latach metodą bardzo popularną i obecną w każdej dziedzinie gospodarki3. Rozumiany jako wydzielanie ze struktury organizacyjnej przedsiębiorstwa
niektórych realizowanych przez nie samodzielnie funkcji i przekazanie ich do
wykonania innym podmiotom4 staje się jedną z podstawowych strategii prowadzenia działalności gospodarczej. Wiele czynników zewnętrznych i wewnętrznych,
takich jak: konkurencja, ciągłe dążenie do optymalizacji czy globalizacja stawiają
coraz więcej przedsiębiorstw przed takim wyzwaniem. Outsourcing jest szansą
na obniżenie kosztów, metodą wzrostu efektywności i konkurencyjności, pozwala
na koncentrację na działalności podstawowej5.
BPO i SSC są często używane zamiennie lub łącznie, jednak nie są tym samym. Podłożem różnicującym te dwa rodzaje centrów jest typ klienta, dla którego
świadczone są usługi. Ze względu na zasięg prowadzonej działalności zazwyczaj
rozróżnia się dwa typy centrów nowoczesnych usług dla biznesu – Business
Process Outsourcing (BPO) oraz Shared Services Centers (SSC). Przedsiębiorstwa
BPO są nastawione na klientów zewnętrznych, przyjmując od nich realizację
wybranych procesów biznesowych, z kolei SSC są jednostkami wyizolowanymi
w ramach danej firmy i działają na rzecz macierzystej organizacji6. Coraz częściej
W. Czakon, Sieci w zarządzaniu strategicznym, Wolters Kluwer Polska, Warszawa 2012, s. 13.
M.J. Radło, Offshoring i outsourcing. Implikacje dla gospodarki i przedsiębiorstw, Oficyna
Wydawnicza SGH , Warszawa 2013, s. 19.
3
M.F. Cook, Outsourcing funkcji personalnych, Oficyna Ekonomiczna, Kraków 2003, s. 38.
4
M. Trocki, Outsourcing: metoda restrukturyzacji działalności gospodarczej, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2001, s. 13.
5
A. Grycuk, Centra nowoczesnych usług biznesowych w Polsce, „Infos” 2014, nr 3(163),
s. 1.
6
K. Budzyńska, Centra zewnętrznej obsługi biznesu i ośrodki usług wspólnych w rozwoju
polskiej gospodarki, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego” 2012, nr 705: Konkurencyjność i usługi w zrównoważonym rozwoju obszarów wiejskich, s. 42.
1
2
Relacje pomiędzy przedsiębiorstwami w sektorze usług biznesowych w Polsce
71
różnice między BPO a SSC są zacierane przez praktykę rynkową. Jednostki typu
SSC ewoluują w kierunku organizacji hybrydowych typu SSC/BPO, które łączą
funkcje centrów BPO i SSC świadczących usługi zarówno dla firm zewnętrznych,
jak i dla oddziałów spółki macierzystej7.
W Polsce rozwój sektora usług biznesowych rozpoczął się w latach 90. XX w.,
jednak znaczący rozkwit nastąpił po wejściu Polski do Unii Europejskiej. Obecnie,
od kilku lat, średnioroczny wzrost zatrudnienia utrzymuje się na poziomie 20%,
a Polska jest liderem pod względem zatrudnienia w sektorze nowoczesnych usług
biznesowych w Europie Środkowo-Wschodniej8.
Wykres 1. Rozwój centrów usług biznesowych w Polsce w latach 2005-2014.
Liczba centrów typu BPO/SSC w Polsce
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych ABSL – raport 2014.
Do 2004 r. powstało w Polsce niecałe 100 centrów usług będących inwestycjami zagranicznymi, skupionych przede wszystkim w głównych aglomeracjach,
takich jak Warszawa, Kraków, Wrocław, Trójmiasto, Poznań9. Obecnie ich liczba
wynosi ponad 470 i stale rośnie. Dodatkowo, większość istniejących centrów
deklaruje wzrost zatrudnienia w kolejnych latach.
Przedsiębiorstwa wybierają Polskę jako kierunek swojej inwestycji ze
względu na koszty, dostęp do wykwalifikowanej kadry, położenie geograficzne,
infrastrukturę czy pomoc lokalnych władz. W ostatnich latach dynamicznego
rozwoju sektora BPO/SSC Polska wypracowała sobie markę i pozycję, która
wspierana jest przez budowane relacje pomiędzy centrami usług i promocję
branży outsourcingowej.
Ł. Gajewski, Centra usług wspólnych po polsku, „Outsourcing Magazine” 1.01.2011, nr 1,
s. 24-25.
8
Raport ABSL, Sektor nowoczesnych usług biznesowych w Polsce 2013, s. 10, http://absl.
pl/pl/absl-publications [8.05.2015].
9
Raporty PAIiZ, www.paiz.gov.pl/ [7.05.2015].
7
72
Agnieszka Maciejczyk
2. Podmioty typu SSC/BPO
w świetle koncepcji przedsiębiorstwa sieciowego
Relacje pomiędzy przedsiębiorstwami i ich ewolucja stanowią jeden z najważniejszych obszarów badawczych w zarządzaniu. Pojęcie przedsiębiorstwa
sieciowego jest szerokie i obejmuje wiele form organizacyjnych występujących
we współczesnej gospodarce. Sieci przedsiębiorstw są tworzone przez trzy
powiązane i oddziałujące na siebie elementy: aktorów (actor bonds), działania
zachodzące między nimi (activity links) oraz powiązania zasobowe (resources
ties)10. Przedstawione elementy tworzą model ARA (Actors-Resources-Activities), w którym sieć jest formą ciągłej wymiany zasobów między powiązanymi
podmiotami, w wyniku czego zawiązują się długoterminowe relacje11.
Relacje mogą być postrzegane z perspektywy treści i funkcji powiązań.
Treść stanowią powiązania między aktorami, działaniami i zasobami12. Natomiast
funkcje relacji bazują na trzech zjawiskach13: powstawaniu nowego jakościowo
układu, kształtowaniu wyniku przedsiębiorstwa przez zmianę struktury działań
oraz oddziaływaniu na wszystkie podmioty zaangażowane w sieci. Dzięki
postępowi technologicznemu i technicznemu, rozwojowi globalnej sieci internetowej przedsiębiorstwa odchodzą od struktury scentralizowanej w kierunku
wielopłaszczyznowej współpracy zarówno z podmiotami wyodrębnionymi
wewnątrz przedsiębiorstwa, jak i podmiotami zewnętrznymi.
Analizując aktorów (węzły) w sieci międzyorganizacyjnej, można wyłonić
następujące ich cechy wspólne:
– tworzą między sobą relacje oparte na przepływach zasobów i wiedzy,
– są niezależne od siebie kapitałowo i prawnie (węzły powiązane kapitałowo
lub prawnie występują w organizacjach sieciowych),
– samodzielnie podejmują decyzję o wejściu do sieci lub wyjściu z niej,
– suma działań węzłów przynosi efekt synergiczny (układy strategicznego,
taktycznego i operacyjnego współdziałania),
– wzajemna współzależność węzłów jest oparta na realizowaniu zarówno
wspólnego, jak i indywidualnego, podmiotowego celu (które w podejściu indywidualnym mogą być odmienne),
H. Håkansson, I. Snehota, Developing Relationships in Business Networks, Routledge,
London 1995, s. 35.
11
P. Mielcarek, Efektywność przedsiębiorstwa w sieci biznesowej, „Kwartalnik Nauk o Przedsiębiorstwie” 2014, nr 3, s. 50.
12
M. Ratajczak-Mrozek, Podejście sieciowe do współpracy przedsiębiorstw, „Marketing
i Rynek” 2010, nr 8, s. 16-19.
13
K. Fonfara, Marketing partnerski na rynku przedsiębiorstw, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2004, s. 48.
10
Relacje pomiędzy przedsiębiorstwami w sektorze usług biznesowych w Polsce
73
– mają zdolność elastycznej adaptacji polegającej na umiejętności wchodzenia
w modularne interakcje,
– mają umiejętność aktywnego uczenia się od innych uczestników i synergicznego wykorzystywania innowacji (tzw. umiejętność pracy zespołowej),
– komunikują się z innymi członkami sieci, mimo wysokiego stopnia heterogeniczności,
– są wzajemnie komplementarne (wzajemne dostarczanie kompetencji),
– potrafią wchodzić w ryzykowne relacje14.
Centra typu SSC oraz BPO są same w sobie wynikiem tworzenia przedsiębiorstw w sieci. O ile centra usług wspólnych są jednostkami wewnętrznymi firmy
przeznaczonymi do specyficznych działań biznesowych, np. świadczenia usług
księgowych, kadrowych czy IT, o tyle centra BPO zajmują się świadczeniem
tego typu usług dla partnerów zewnętrznych. Mimo że współpracujące jednostki
są często wielonarodowościowe, rozproszone terytorialnie, nierzadko funkcjonują
pod znakiem jednej firmy. Zgodnie z podejściem sieciocentrycznym sieć nie ma
ściśle określonych granic i dzięki temu może się swobodnie rozwijać. Z tego
względu naturalnym procesem jest zawiązywanie się relacji pomiędzy przedsiębiorstwami z tej samej branży. Centra usług biznesowych nie stanowią dla
siebie takiej konkurencji, jak np. przedsiębiorstwa wytwarzające substytujące się
produkty. Mamy więc do czynienia z kolejnym wymiarem współpracy sieciowej.
Choć często są to relacje nieformalne, jednak mają swoje przesłanki i przynoszą określone korzyści. Sukces przedsiębiorstwa coraz częściej jest związany
z sukcesem sieci, a jej wzrost generuje wzrost jej potencjału15. Inną korzyścią
funkcjonowania w sieci, jaką przytacza Kevin Kelly, jest ograniczenie ryzyka.
Firmy w tych samych grupach strategicznych mają tendencje do naśladowania
się nawzajem oraz postępowania w podobny sposób w niepewnym otoczeniu16.
Sieć pozwala przedsiębiorcom czynić inwestycje w sytuacji niepewności technologicznej17. Niewątpliwie „cechą wspólną dla wszystkich organizacji sieciowych
niezależnie od liczby podmiotów wchodzących w jej skład, rozpiętości terytorialnej czy indywidualnych celów i strategii każdej z jednostek tworzących ją jest
wspólne dążenie do osiągnięcia określonego, wspólnego dla wszystkich produktu
lub ustalonego stanu (wiedzy lub rzeczy)”18.
E. Stańczyk-Hugiet, J. Gorgól, Charakterystyka relacji, w: Sieci międzyorganizacyjne,
red. J. Niemczyk, E. Stańczyk-Hugiet, B. Jasiński, Wyd. C.H. Beck, Warszawa 2012, s. 25.
15
S. Łobejko, Przedsiębiorstwo sieciowe – zmiany uwarunkowań i strategii w XXI wieku,
Oficyna Wydawnicza SGH , Warszawa 2010, s. 63.
16
M. Golonka, Alianse, portfolia, sieci – strategiczne zarządzanie relacjami, „Management
and Business Administration. Central Europe” 2012, nr 4(117), s. 62.
17
K. Kelly, Nowe reguły nowej gospodarki, Wig-Press, Warszawa 2001, s. 56.
18
S. Łobejko, op. cit., s. 63.
14
74
Agnieszka Maciejczyk
3. Płaszczyzny zawiązywania relacji sieciowych
w sektorze nowoczesnych usług biznesowych
Relacje przedsiębiorstwa z określonymi grupami podmiotów można rozpatrywać na dwóch płaszczyznach: pionowej i poziomej. Związki przedsiębiorstwa
z dostawcami i odbiorcami stanowią relacje pionowe, natomiast relacje poziome
odnoszą się do konkurencji przedsiębiorstwa. Relacje pionowe są dość oczywiste
i ściśle związane z wymianą ekonomiczną. Dla przedsiębiorstwa typu BPO klientem będzie podmiot zewnętrzny zlecający do wykonywania usługi biznesowe.
Dla centrum SSC będzie to jednostka macierzysta firmy. Dostawcami w obu
przypadkach mogą być podmioty świadczące na przykład usługi płacowe, usługi
sprzątające czy ochroniarskie. Relacje o charakterze poziomym nie zawsze są tak
przejrzyste i łatwe do zidentyfikowania. Trudność w określeniu relacji poziomych
jest spowodowana ich często niematerialną naturą. Współpraca pozioma odnosi
się do wymiany informacyjnej czy społecznej. Choć relacje poziome głównie
odnoszone są do powiązań konkurentów lub potencjalnych konkurentów, o tyle
w sektorze usług biznesowych, ze względu na charakter przedsiębiorstw, nie
występuje tak silna konkurencja pomiędzy podmiotami, jak w przypadku przedsiębiorstw produkcyjnych.
Schemat 1. Siatka wartości według Nalebuffa i Brandenburgera
Źródło: opracowanie własne na podstawie: B.J. Nalebuff, A.M. Brandenburger, Co-Opetition: Competitive
and Cooperative Business Strategies for the Digital Economy, „Strategy & Leadership” November-December
1997, Vol. 25, Issue 6, s. 80.
W relacjach poziomych można rozpatrywać cztery typy powiązań między
przedsiębiorstwami:
1) konkurencję,
2) koegzystencję,
3) kooperację,
4) kooperencję.
Relacje pomiędzy przedsiębiorstwami w sektorze usług biznesowych w Polsce
75
Relacje te nie wykluczają się wzajemnie. Przedsiębiorstwa mogą również
funkcjonować w kilku powiązaniach jednocześnie19. Formą relacji między konkurentami, która charakteryzuje się najmniejszym stopniem interakcji pomiędzy
nimi, jest koegzystencja. Nie obserwuje się w tym przypadku żadnej wymiany
ekonomicznej, informacyjnej ani społecznej. Podmioty mają wiedzę zaledwie
o swoim istnieniu, ale starają się nie wchodzić w żadne interakcje, zmierzając
do różnych celów. W przypadku konkurencji relacje między przedsiębiorcami
polegają na swoistym wzorze akcji i reakcji. Jeśli jeden podmiot wprowadza na
rynek nowy produkt, to drugi robi natychmiast to samo. Konkurencja bazuje
na sile i pozycji danego podmiotu. Jeśli między podmiotami działającymi na
rynku pojawiają się liczne i silne więzi, to mówimy o kooperacji. Więzi te mogą
dotyczyć wszystkich obszarów: ekonomicznego, informacyjnego i społecznego.
Relacje między podmiotami mogą mieć charakter formalny i nieformalny. Cele
poszczególnych podmiotów często są wspólne, a współpraca opiera się nie
tylko na formalnych porozumieniach, ale również na zaufaniu. Interesującym,
a zarazem najbardziej skomplikowanym typem relacji między przedsiębiorstwami
jest kooperencja. Bazuje ona na równoczesnej wymianie ekonomicznej i pozaekonomicznej. Kooperencja tworzy wartość dodaną poprzez współpracę konkurentów, dzięki której niwelowane są zewnętrzne zagrożenia i wykorzystywane
szanse, jakie pojawiają się w otoczeniu przedsiębiorstwa. Kooperencja oznacza
współwystępowanie i współzależność zjawiska rywalizacji i współdziałania
konkurentów. Przedsiębiorstwa mogą współpracować w zakresie pewnych części
łańcucha wartości, a w innych konkurować20.
W odniesieniu do sektora nowoczesnych usług biznesowych można mówić
o szczególnym rodzaju kooperencji. Przesłankami do zawiązywania się tego typu
relacji pomiędzy przedsiębiorstwami typu BPO/SSC w Polsce jest dynamicznie
rozwijająca się branża, potrzeba benchmarkingu, wymiany wiedzy, szkolenia
i pozyskiwania wykwalifikowanej kadry pracowniczej oraz wspólne cele. Należy
jednak pamiętać, że szczególnie centra BPO świadczące usługi dla zewnętrznych
podmiotów stanowią dla siebie konkurencję.
Przedsiębiorstwa podejmują współpracę w zakresie wymiany doświadczeń,
organizacji szkoleń, promowania sektora nowoczesnych usług biznesowych
w Polsce. Przykładem skutecznej współpracy sektora w Polsce jest powstanie
związku liderów usług biznesowych ABSL (Association of Business Services
Leaders), który skupia obecnie 140 firm członkowskich, czy też stowarzyszenia
W. Jakubowska, Relacje między przedsiębiorstwami we współczesnej gospodarce, „Studia
i Prace Kolegium Zarządzania i Finansów SGH” 2010, z. 99, s. 66-68.
20
J. Cygler, Kooperencja przedsiębiorstw. Czynniki sektorowe i korporacyjne, Oficyna Wydawnicza SGH, Warszawa 2009, s. 15.
19
76
Agnieszka Maciejczyk
ASPIRE, które skupia firmy z branży SSC/BPO i IT głównie z obszaru Małopolski. Podstawową strategią ABSL jest:
– współpraca z władzami centralnymi i lokalnymi (w zakresie stanowienia
prawa, rekomendacji zmian w programach edukacyjnych uczelni wyższych),
– networking (łączy wiodących inwestorów sektora, jest źródłem informacji
dla organizacji, które dopiero wchodzą na polski rynek, integruje inwestorów
z przedstawicielami branż wspierających rozwój sektora – np. HR, nieruchomości),
– budowanie świadomości na temat sektora,
– branding pracodawców w sektorze.
Stowarzyszenie prowadzi badania statystyczne dotyczące rozwoju sektora,
wydając coroczny raport prezentujący funkcjonowanie branży w Polsce, ale też
umożliwia dostęp do innych raportów i opracowań z branży. Organizuje dla
swoich członków szkolenia z zakresu zarządzania centrami usług biznesowych,
coroczne konferencje mające na celu wymianę doświadczeń pomiędzy osobami
zarządzającymi, akcje promujące sektor w Polsce (np. akcja www.getreal.com)
czy wydarzenia networkingowe (Outsourcing Surfing Cup, Networking Run)21.
Schemat 2. Przykład powiązania sieciowego przedsiębiorstw BPO/SSC
z udziałem stowarzyszenia
Źródło: opracowanie własne.
Innym przykładem organizacji skupiającej inwestorów na rynku wrocławskim
jest ARAW (Agencja Rozwoju Aglomeracji Wrocławskiej). Agencja została
utworzona z inicjatywy Prezydenta Wrocławia, aby między innymi wspierać
pozyskiwanie inwestycji zagranicznych. W tym zakresie ARAW zajmuje się
kompleksową obsługą firm zainteresowanych lokowaniem inwestycji na terenie
aglomeracji wrocławskiej. Do zakresu zadań w obrębie przyjmowania inwestycji
zagranicznych należy między innymi pomoc w budowaniu relacji z otoczeniem
21
www.absl.pl/pl/web/guest/benefits [27.04.2015].
Relacje pomiędzy przedsiębiorstwami w sektorze usług biznesowych w Polsce
77
biznesu22. Tutaj inne przedsiębiorstwa z tej samej branży są gospodarzami wizyt
organizowanych przez ARAW, a agencja pośredniczy w inicjacji współpracy
pomiędzy lokalnymi przedsiębiorstwami z branży.
Schemat 3. Przykład powiązania sieciowego przedsiębiorstw BPO/SSC
z udziałem agencji ARAW
Źródło: opracowanie własne.
Centra usług biznesowych organizują również fora tematyczne, np. forum
dotyczące zarządzania operacjami HR. Uczestnicy mają szansę wymienić się
doświadczeniami, znaleźć rozwiązanie na problemy, z którymi się borykają.
Jest to szczególnie wartościowe, ponieważ podmioty są na różnych stadiach
rozwoju, a reprezentują te same cele: świadczenie usług na wysokim poziomie
z zapewnieniem stałego podnoszenia efektywności powierzonych procesów.
Istnieje również konkurencja w sektorze BPO/SSC odnosząca się do brandingu czy skutecznego motywowania pracowników. Konkurencja na tych płaszczyznach jest ściśle związana z wysokim zapotrzebowaniem na wykwalifikowaną
kadrę. Wskaźnik rotacji pracowników wynosi około 15% w sektorze usług typu
BPO/ITO/SSC. To zmusza centra do konkurowania pod względem poziomu
wynagradzania, pakietu dodatków socjalnych czy atrakcyjności położenia biura.
Oprócz wspólnych działań w tym zakresie centra mają strategie związane z promocją własnej marki i sposobami pozyskiwania pracowników.
4. Dalsze perspektywy rozwoju
sieci przedsiębiorstw outsourcingowych w Polsce
Polska przestaje być konkurencyjna, jeżeli chodzi o koszty pracy. Z tego
względu można przypuszczać, że w najbliższych latach najprostsze usługi będą
22
www.araw.pl/artykuly/7628/Informacje-ogolne [27.04.2015].
78
Agnieszka Maciejczyk
przenoszone do tańszych lokalizacji. Taki proces może dotyczyć szczególnie
dużych korporacji, w przypadku których znaczący jest efekt skali. Dużą przewagą
dla Polski pozostaje jej stabilność polityczna i gospodarcza, korzystna strefa
czasowa i położenie geograficzne23. Zdecydowaną zaletą Polski jest również
wykwalifikowana kadra pracownicza władająca językami obcymi i liczba absolwentów kończących kierunki ekonomiczne i lingwistyczne. Ogólne perspektywy
demograficzne nie są pozytywne, jednak już teraz programy studiów wyższych
są dostosowywane do wymagań rynku pracy. W procesie rekomendacji zmian
sektor usług biznesowych bierze również czynny udział.
Utrzymanie pozycji Polski na rynku usług BPO będzie zależało od umiejętności skutecznego konkurowania z innymi krajami. Obecnie można zaobserwować
zmiany zakresu świadczonych usług. W ostatnich latach, zgodnie z raportem
ABSL, 87% firm potwierdziło rozszerzenie zakresu zlecanych usług. Szacuje się,
że do końca 2016 r. zatrudnienie w sektorze powinno wzrosnąć do 160-170 tys.
pracowników24.
Można przypuszczać, że wraz z dalszym rozwojem sektora nowoczesnych
usług biznesowych i wzrostem liczby inwestorów oraz poszerzaniem zakresu
świadczonych usług, sieci relacji pomiędzy przedsiębiorstwami typu SSC/BPO
będą się rozwijać. Centra usług biznesowych mają kilka wspólnych celów:
– utrzymanie wysokiej pozycji Polski w sektorze,
– rozwój skierowany na pozyskiwanie nowych zadań,
– pozyskiwanie pracowników.
Schemat 4. Strategia rozwoju sektora nowoczesnych usług biznesowych
według założeń ABSL
Źródło: opracowanie własne na podstawie: www.absl.pl/pl/mission [28.04.2015].
Aby utrzymać pozycję Polski w sektorze na wysokim poziomie, konieczne
jest globalne postrzeganie przedsiębiorstw SSC/BPO przez dyrektorów zarządzających. Potrzebne są otwartość oraz traktowanie swoich firm jako jednostek, które
w grupie mogą mieć ogromny wpływ na kierunki rozwoju sektora. W związku
z poszerzeniem zakresu działalności można szacować, że wzrośnie liczba forów
tematycznych organizowanych w celu wymiany najlepszych praktyk i wspólnego
23
24
A. Grycuk, op. cit.
Raport ABSL 2014, http://absl.pl/pl/absl-publications [8.05.2015].
Relacje pomiędzy przedsiębiorstwami w sektorze usług biznesowych w Polsce
79
rozwiązywania problemów. W celu budowania świadomości i rozszerzania wiedzy
o sektorze jako miejscu pracy przedsiębiorstwa powinny umacniać współpracę
z uczelniami wyższymi i kontynuować organizację wydarzeń networkingowych.
Strategia organizacji ABSL również nakreśla przyszłe obszary współpracy
pomiędzy centrami usług biznesowych.
Podsumowanie
Sektor nowoczesnych usług biznesowych będzie się rozwijał, ale zarazem
będzie ulegał przekształcaniu. W związku z prognozowanymi kierunkami
zmian również relacje pomiędzy przedsiębiorstwami z branży będą się rozwijać
i dostosowywać do zmieniających się warunków. Branża outsourcingowa jest
przykładem współistnienia konkurencji i kooperacji. Współpraca formalna
i nieformalna pomiędzy firmami typu BPO i SSC jest konieczna ze względu
na wspólne potrzeby i cele. Można się spodziewać, że relacje te będą ulegać
wzmocnieniu, szczególnie w zakresie wymiany wiedzy i doświadczeń. Przedsiębiorstwa, świadcząc coraz to bardziej kompleksowe usługi biznesowe, będą
potrzebowały wzajemnego wsparcia. Śmiałą prognozą byłoby powiązanie w przyszłości współpracy dotyczącej wymiany informacji ze współpracą na płaszczyźnie
zatrudniania pracowników. Firma bardziej doświadczona na rynku dzieliłaby
się wiedzą i doświadczeniem z nowym inwestorem w zamian za nienaruszanie
struktury organizacyjnej tej firmy. Sieci powiązań pomiędzy przedsiębiorstwami
z branży SSC/BPO mogą również rozciągać się poza granice kraju czy regionu.
Wraz z migracją prostszych procesów do tańszych lokalizacji konieczna będzie
współpraca pomiędzy jednostkami tych firm na świecie. Z pewnością sieć, jako
element nauk o zarządzaniu, będzie w najbliższych latach przedmiotem wielu
badań naukowych i postawi przed naukowcami i praktykami wiele wyzwań.
Literatura
Brilman J., Nowoczesne koncepcje i metody zarządzania, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne,
Warszawa 2002.
Budzyńska K., Centra zewnętrznej obsługi biznesu i ośrodki usług wspólnych w rozwoju polskiej
gospodarki, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego” 2012, nr 705: Konkurencyjność
i usługi w zrównoważonym rozwoju obszarów wiejskich.
Cook M., Outsourcing funkcji personalnych, Oficyna Ekonomiczna, Kraków 2003.
Cygler J., Kooperencja przedsiębiorstw. Czynniki sektorowe i korporacyjne, Oficyna Wydawnicza
SGH, Warszawa 2009.
80
Agnieszka Maciejczyk
Czakon W., Sieci w zarządzaniu strategicznym, Wolters Kluwer Polska, Warszawa 2012.
Fonfara K., Marketing partnerski na rynku przedsiębiorstw, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne,
Warszawa 2004.
Gajewski Ł., Centra usług wspólnych po polsku, „Outsourcing Magazine” 2011, nr 1.
Golonka M., Alianse, portfolia, sieci – strategiczne zarządzanie relacjami, „Management and Business Administration. Central Europe” 2012, nr 4(117).
Grycuk A., Centra nowoczesnych usług biznesowych w Polsce, „Infos” 2014, nr 3.
Håkansson H., Snehota I., Developing Relationships in Business Networks, Routledge, Londyn
1995.
Jakubowska W., Relacje między przedsiębiorstwami we współczesnej gospodarce, „Studia i Prace
Kolegium Zarządzania i Finansów SGH” 2010, z. 99.
Kelly K., Nowe reguły nowej gospodarki, Wig-Press, Warszawa 2001.
Łobejko S., Przedsiębiorstwo sieciowe – zmiany uwarunkowań i strategii w XXI wieku, Oficyna
Wydawnicza SGH, Warszawa 2010.
Mielcarek P., Efektywność przedsiębiorstwa w sieci biznesowej, „Kwartalnik Nauk o Przedsiębiorstwie” 2014, nr 3.
Nalebuff B.J., Brandenburger A.M., Co-Opetition: Competitive and Cooperative Business Strategies for the Digital Economy, „Strategy & Leadership” November-December 1997, Vol. 25,
Issue 6.
Radło M.J., Offshoring i outsourcing: Implikacje dla gospodarki i przedsiębiorstw, Oficyna Wydawnicza SGH, Warszawa 2013.
Raporty PAIiZ, www.paiz.gov.pl [7.05.2015].
Raporty ABSL, Sektor nowoczesnych usług biznesowych w Polsce 2013 oraz 2014, http://absl.pl/pl/
absl-publications [8.05.2015].
Ratajczak-Mrozek M., Podejście sieciowe do współpracy przedsiębiorstw, „Marketing i Rynek”
2010, nr 8.
Stańczyk-Hugiet E., Gorgól J., Charakterystyka relacji, w: Sieci międzyorganizacyjne, red. J. Niemczyk, E. Stańczyk-Hugiet, B. Jasiński, Wyd. C.H. Beck, Warszawa 2012.
Stowarzyszenie Liderów Biznesowych – cele, www.absl.pl/pl/web/guest/benefits [20.04.2015].
Stowarzyszenie Liderów Biznesowych – misja, www.absl.pl/pl/mission [20.04.2015].
Todeva E., Business Networks, Strategy and Structure, Routledge, Nowy Jork 2006.
Trocki M., Outsourcing: metoda restrukturyzacji działalności gospodarczej, Polskie Wydawnictwo
Ekonomiczne, Warszawa 2001.
www.absl.pl/pl/web/guest/benefits [27.04.2015]
www.araw.pl/artykuly/7628/Informacje-ogolne [7.05.2015]
Relations between Business Service Centers in Poland
Abstract. The article touches on the issues of network relations between businesses through
example of the dynamically developing modern business service sector in Poland. The work shows
relations between business service centers, as well as, grounds and benefits of cooperation on various levels. The author attempts to determine the direction of cooperation between the BPO/SSC
companies in the future.
Keywords: outsourcing, cooperation, relationship, network organization
Zeszyty Naukowe
Wyższej Szkoły Bankowej w Poznaniu
2015, t. 64, nr 7
Teresa Gądek-Hawlena
Marek Wróbel
Wyższa Szkoła Bankowa w Poznaniu
Wydział Zamiejscowy w Chorzowie
e-mail: teresa.gadek-hawlena@ue.katowice.pl
tel. 323 498 475
Wyższa Szkoła Bankowa w Poznaniu
Wydział Zamiejscowy w Chorzowie
e-mail: marek.wrobel@chorzow.wsb.pl
tel. 323 498 475
Operatorzy pocztowi
w sieciowym środowisku współczesnej gospodarki
na przykładzie Poczty Polskiej S.A.
Streszczenie. Zmiany uwarunkowań społecznych, gospodarczych i prawnych oraz nowe możliwości w zakresie komunikacji i wymiany informacji powodują, że rynek usług pocztowych jest
poddawany dużej presji i stoi w obliczu przekształceń strukturalnych. Tradycyjna rola operatorów
pocztowych ulega przekształceniu, spada wolumen korespondencji tradycyjnej w segmencie przesyłek listowych, a wzrasta wolumen przesyłek z grupy KEP. Zjawisko to ma bezpośredni związek
z e-substytucją tradycyjnych usług pocztowych spowodowaną rewolucją w komunikacji, rozwojem
rynku e-commerce oraz e-usług. Nowa sytuacja powoduje, że operatorzy pocztowi dywersyfikują
portfel usług, alokując się w segmencie rynków dynamicznie rozwijających się: nowych technologii,
KEP i TSL. Celem rozważań poruszanych w artykule jest wskazanie obszarów konwergencji pomiędzy procesami w sieciowym teleinformatycznym środowisku współczesnej gospodarki a kierunkiem
zmian w usługach świadczonych na przykładzie Poczty Polskiej S.A.
Słowa kluczowe: publiczny operator pocztowy, nowe technologie, e-commerce, e-usługi
Wprowadzenie
Zachodzące w gospodarce światowej zmiany wywołane są licznymi czynnikami, jednak jako jedne z najistotniejszych wymienia się postęp w obszarze
technologii teleinformatycznych. Przeobrażenia te oddziałują na pozostałe
sektory gospodarki i przyczyniają się do przekształceń w zakresie oferowanych
usług. Wpływ zmian w technologiach teleinformatycznych jest widoczny i silnie
82
Teresa Gądek-Hawlena, Marek Wróbel
oddziałuje na rynek usług pocztowych. Przedsiębiorstwa, realizując usługi pocztowe, pod wpływem nowych potrzeb oraz wzrastającej konkurencji podejmują
działania związane z wdrażaniem rozwiązań opartych na nowoczesnych technologiach. Celem artykułu jest zobrazowanie obszarów konwergencji pomiędzy
procesami w sieciowym środowisku teleinformatycznym współczesnej gospodarki
a kierunkiem zmian w usługach świadczonych przez Pocztę Polską S.A.
1. Istota globalnej gospodarki sieciowej
Wiek XXI określa się jako erę wiedzy lub erę interakcyjno-intelektualną.
Wśród najważniejszych mechanizmów tworzenia porządku społeczno-gospodarczego wymienia się struktury i procesy poznawcze uczestników organizacji, interakcje między nimi, wzajemne dostosowanie się oraz wszechstronną komunikację
społeczną. W erze wiedzy dominującą rolę odgrywają technologie informatyczne,
które wykorzystywane są nie tylko do obsługi poszczególnych etapów przetwarzania danych, ale także do kreowania nowych wartości dla klientów w postaci
innowacyjnych produktów i usług oraz różnych modeli e-biznesu1.
Internet stanowi technologię przełomową, a jego zastosowanie w biznesie
drastycznie zmienia sytuację w sektorze i często zagraża pozycji konkurencyjnej
firm stosujących wyłącznie tradycyjne rozwiązania. W dobie rewolucji cyfrowej
społeczeństwo epoki postindustrialnej ewoluuje w kierunku społeczeństwa informacyjnego, tworzącego podstawy nowej gospodarki (New Economy – NE)2, inaczej
nazywanej gospodarką bezpośrednio bazującą na wytwarzaniu, dystrybucji wykorzystywania wiedzy i informacji, a podstawowymi jej czynnikami produkcji są:
wiedza i informacje3. Wśród cech wyróżniających nową gospodarkę wymienia się:
– podstawowy zasób – wiedza, informacja,
– dominujący sektor – usługi,
– strategia działania – nastawienie na kooperację,
– wartość rynkowa – zależna od kapitału intelektualnego,
– postrzeganie zmienności otoczenia – akceptacja zmienności, szansa,
– rozwój – chaotyczny, trudny do przewidzenia,
– postrzeganie pracowników – inwestycja,
– motywacje pracowników – wewnętrzna satysfakcja,
– relacje z dostawcami i klientami – interaktywne poprzez współpracę,
Strategie i modele gospodarki elektronicznej, red. C.M. Olszak, E. Ziemba, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2007, s. 17.
2
Z. Pastuszak, Implementacja zaawansowanych rozwiązań biznesu elektronicznego w przedsiębiorstwie, Oficyna Wydawnicza Placent, Warszawa 2007, s. 28.
3
Leksykon zarządzania, Wyd. Difin, Warszawa 2004, s. 146.
1
Operatorzy pocztowi w sieciowym środowisku współczesnej gospodarki...
83
– wykorzystanie nowoczesnych technologii – niezbędne,
– struktura organizacyjna – sieciowa (wirtualna), płaska ad-hoc dla danego
przedsięwzięcia,
– styl zarządzania – partycypacyjny,
– źródła wiedzy – umiejętności i reputacja,
– przełomowy wynalazek – Internet,
– kultura organizacyjna – oparta na zaufaniu4.
2. Wpływ globalnej gospodarki sieciowej na rynek usług
Analiza obecnej sytuacji w gospodarce na świecie i w Polsce wskazuje, że
globalizacja następuje niezależnie od generowanych obecnie barier wywołanych
przez czynniki polityczno-społeczno-prawne w poszczególnych państwach. Motorem rozwoju globalizacji i gospodarki sieciowej jest dostępność i dynamiczny
rozwój infrastruktury i środków telekomunikacji, spopularyzowanie komputerów
osobistych, smartfonów i tabletów, które to pozwoliły przenieść tradycyjną
gospodarkę na grunt gospodarki sieciowej.
Konsekwencją zachodzących procesów są zmiany w podejściu do przetwarzania i przekazywania informacji, wymiany gospodarczej oraz transakcji finansowych. Nowe warunki funkcjonowania na rynkach powodują zmiany w firmach,
szczególnie w segmentach rynku, gdzie substytucja usług w zakresie przejścia
z tradycyjnych technik analogowych na techniki cyfrowe jest lub będzie możliwa.
Kolejnym istotnym czynnikiem jest zmiana jakościowa w postrzeganiu
jednostek organizacyjnych, pojedynczych stanowisk przetwarzania, wymiany
informacji i zapewnienia komunikacji, co przekłada się na możliwości realizacji usług na gruncie sieciowym bez ograniczeń geograficznych, lokalizacji
poszczególnych zasobów. Skok jakościowy w zakresie organizacji podmiotów
gospodarczych był możliwy przede wszystkim dzięki wyeliminowaniu bariery
wynikającej z braku możliwości współpracy online, połączeń niezależnych
podmiotów gospodarczych, stanowisk komputerowych, przetwarzania informacji
poprzez wykorzystanie połączeń sieciowych.
Współczesny model działalności gospodarczej oznacza pracę w sieci zarówno na poziomie mikro-, jak i makroekonomicznym. Przesłanką i niezbędnym
warunkiem do tworzenia nowych typów powiązań gospodarczych jest dostęp
do technologii teleinformatycznych umożliwiających integrację niezależnych
jednostek organizacyjnych. Przejście gospodarek, podmiotów gospodarczych
4
M. Strojny, Teoria i praktyka zarządzania wiedzą, „Ekonomika i Organizacja Przedsiębiorstwa” 2000, nr 3.
84
Teresa Gądek-Hawlena, Marek Wróbel
na świecie przez funkcjonowanie w sieci lokalnej typu LAN, metropolitalnej
MAN i rozległej WAN oraz malejące koszty dostępu do sieci rozległych za
pośrednictwem technologii bezprzewodowych WLAN praktycznie eliminuje
dotychczasowe bariery i stwarza równe warunki konkurowania dla wszystkich
uczestników rynku.
Sieci rozległe z dostępem bezprzewodowym są metodą podnoszenia konkurencyjności podmiotów uczestniczących i tworzących sieci połączeń biznesowych
z jednoczesnym przejściem na inny, wyższy poziom współpracy, niezależnie od
wielkości jednostki organizacyjnej.
Kolejnym korkiem w podnoszeniu konkurencyjności poszczególnych uczestników globalnej gospodarki sieciowej jest dostęp i możliwości wykorzystania mocy
obliczeniowych nie tylko lokalnych, własnych na bazie komputerów centralnych,
ale delegowanie tych zadań i przetwarzanie danych przy wykorzystaniu mocy
obliczeniowych poszczególnych rozproszonych, a połączonych w sieć rozległą
stanowisk roboczych na zasadach klient-serwer5 lub równorzędnych P2P6. Warunkiem dodatkowym, niezbędnym do realizacji biznesu w takim środowisku, jest
wymóg związany z kosztem transferu danych przez sieć i tu mogą powstawać
pewne ograniczenia, bariera cenowa powodująca nierówny dostęp dla wszystkich
zainteresowanych. Pomimo bariery kosztu w zakresie transferu danych, sam
dostęp do sieci staje się fundamentem nowych zasad gospodarowania. W tym
zakresie należy zwrócić uwagę na następujące możliwości i cechy wyróżniające
globalną gospodarkę sieciową:
– stały dostęp do informacji i informacja zwrotna,
– możliwość dostosowania produktów i usług do potrzeb klienta (poprzez
indywidualizację oferty dla ostatecznego nabywcy),
– jednoczesna obecność w wielu miejscach7,
– dynamizm (szybkość zachodzących zmian i znaczne skrócenie czasu
realizacji decyzji),
5
Sieci w architekturze klient-serwer – w sieciach pracujących w architekturze klient-serwer
urządzenia dzielą się na oferujące usługi (serwery) i korzystające z tych usług (klienci). Sieć
taka zarządzana jest przez specjalnego użytkownika – administratora sieci. Wszystkie informacje
o składnikach sieci, jej użytkownikach i zasobach przechowywane są na serwerze i udostępniane
wszystkim userom sieci, http://miroslawzelent.pl/wyklady/sieci-rownorzedne-p2p-klient-serwer.
pdf [5.06.2015].
6
Sieci równorzędne – (peer-to-peer – P2P) w sieciach o architekturze równorzędnej każdy
komputer może być klientem (korzystać z usług oferowanych przez inne urządzenia), serwerem
(udostępniać usługi) lub jednocześnie klientem i serwerem. Wszystkie urządzenia w sieci mają taki
sam priorytet – żadne z nich nie jest podporządkowane innemu, http://miroslawzelent.pl/wyklady/
sieci-rownorzedne-p2p-klient-serwer.pdf [5.06.2015].
7
www.aglomeracja.holdikom.com.pl/LinkClick.aspx?fileticket=%2B0hL5YG8Lpk%3D&tabid=96 [5.06.2015].
Operatorzy pocztowi w sieciowym środowisku współczesnej gospodarki...
85
– bardzo wysoka konkurencyjność (IBM, który w latach 60. XX w. miał
około 2500 konkurentów, dzisiaj musi stawić czoła ponad 50 000),
– usieciowienie (realizacja działalności gospodarczej na podstawie rozległych
sieci teleinformatycznych)8.
Nowe środowisko prowadzenia działalności gospodarczej stawia nowe wymogi przed podmiotami gospodarczymi i innymi uczestnikami rynku również
w zakresie kwalifikacji i kompetencji na rynku pracy.
Idea globalizacji z punktu widzenia usieciowienia gospodarki w sposób
praktyczny się dokonała. W zakresie środowiska działalności gospodarczej na
globalnym rynku sieciowym bardzo istotne są:
– nowe sposoby dystrybucji usług i towarów,
– zmiany w sposobie komunikacji i przesyłania wiadomości,
– ograniczone lub bark barier postrzegania czasu i przestrzeni,
– możliwości lub konieczność prowadzenia wirtualnej działalności gospodarczej,
– skoki ilościowe w zawieraniu transakcji,
– bezpośrednie kanały dystrybucji poprzez dezintermediację (odpośredniczenie) transakcji,
– możliwości przeprowadzania transakcji w czasie rzeczywistym, a nie jak
dotychczas z prędkością tradycyjnej usługi pocztowej,
– zmiany wartości pieniądza w czasie z korzyścią dla banku, a nie klienta9.
Przedstawiony bardzo ogólny rys zmian spowodowany globalizacją gospodarki i opis realnego wymiaru zmian poprzez nowe warunki funkcjonowania
i przejście na globalną gospodarkę sieciową również na rynku usług jest nowym
otwarciem dla wielu segmentów rynku, także dla usług świadczonych przez
operatorów pocztowych.
Z przedstawionych zmian należałoby wyciągnąć wnioski, czy należy je
postrzegać jako zagrożenie, czy nowe możliwości. Nowy obszar działalności
gospodarczej należy podzielić z punktu widzenia firm usługowych na poziom
wirtualny i realny – tradycyjny. W obu przypadkach w zależności od zakresu
prowadzonej działalności gospodarczej i budowanej na tym gruncie strategii
można wykorzystać powstające szanse na rozwój i eliminować zagrożenia10.
Działalność gospodarczą w tych wymiarach, gdzie jest to możliwe, należy
przenieść i poruszać się na gruncie wirtualnej przedsiębiorczości, czyli przedsiębiorczości realizowanej w środowisku sieciowym. Ważne jest, aby podmiot
www.e-mentor.edu.pl/czasopismo/spis-tresci/numer/19 [5.06.2015].
www.aglomeracja.holdikom.com.pl/LinkClick.aspx?fileticket=%2B0hL5YG8Lpk%3D&tabid=96 [8.06.2015].
10
Zob. M. Złoch, Integracja sklepu internetowego z systemem magazynowo-handlowym,
„Nowoczesny Magazyn” 2015, nr 1(97), s. 73-75.
8
9
86
Teresa Gądek-Hawlena, Marek Wróbel
aspirujący do wejścia na ten poziom działalności gospodarczej był świadomy
i posiadał zdolność i umiejętności poruszania się, operowania w nowym środowisku. Aby to zrealizować, muszą zostać spełnione co najmniej trzy warunki:
– znajomość techniki teleinformatycznej i odpowiednie wyposażenie techniczne przedsiębiorstwa,
– zmiana w mentalności personelu i odpowiedni poziom umiejętności i wiedzy merytorycznej,
– opracowanie wirtualnego pakietu działalności gospodarczej – przegotowanie
usług świadczonych w środowisku sieciowych w całości lub w możliwym zakresie.
Istotnym parametrem nowych warunków funkcjonowania jest właśnie wymiar
globalny, dzięki czemu dotychczas lokalne, małe podmioty mają nieograniczony
dostęp do rynków zbytu. Ważne jest, aby misja i budowane na tej podstawie
strategie działalności nie zamykały się i ograniczały do dotychczasowych rynków
zbytu, segmentu klientów, ale miały charakter otwarty i zakładały progresję
na coraz większe terytorium i poszukiwanie rynków zbytu, klientów, również
tych oddalonych geograficznie11. Brak działania w tym zakresie powoduje, że
dostrzegane są tylko zagrożenia wynikające ze zmniejszenia obszaru działania
dotychczas realizowanych interesów tradycyjnymi metodami12.
Podsumowując, globalizacja w wymiarze sieciowym, prowadzenie działalności gospodarczej i substytucja usług tradycyjnych na grunt teleinformatyczny
stała się faktem i od tempa dostosowania działalności tradycyjnej do wirtualnej
zależy, kto będzie liderem na globalnym rynku sieciowym.
3. Miejsce usług pocztowych
w sieciowym środowisku globalnej gospodarki
Rynek usług pocztowych na świecie, w Unii Europejskiej i Polsce jest przedmiotem wielu badań13, dlatego w tej części artykułu zostały wskazane obszary
Zob. Sprzedaż internetowa za granicą, „Logistyka a Jakość” 2015, nr 2(92), s. 52.
www.e-mentor.edu.pl/czasopismo/spis-tresci/numer/19 [5.06.2015].
13
Zob. Design and Development of Initiatives to Support the Growth of e-Commerce via Better
Functioning Parcel Delivery Systems in Europe. Study for the European Commission DG Internal
Market and Services, WIK-Consult, Bad Honnef August 2014; Main Developments in the Postal
Sector (2010-2013). Study for the European, Directorate General for Internal Market and Services
Commission, WIK-Consult, Bad Honnef, August 2013; Raport o stanie rynku pocztowego za rok
2013, UKE, Warszawa, maj 2014, www.uke.gov.pl/rynek-uslug-pocztowych-12343 [24.03.2015];
www.ecommerce-europe.euglobal/ [20.03.2015], www.ecommerce-europe.eu/ [20.03.2015]; Pocztowe monopole – dlaczego są likwidowane i czym to skutkuje?, www.nbportal.pl/wiedza/artykuly/
gospodarka/pocztowe_monopole [24.03.2015]; Transformacja polskiego rynku pocztowego. Libe11
12
Operatorzy pocztowi w sieciowym środowisku współczesnej gospodarki...
87
i miejsca, gdzie – zdaniem autorów – istnieją możliwości i potencjał alokowania
biznesu pocztowego do omówionego w pierwszej części artykułu sieciowego
środowiska globalnej gospodarki.
W tym kontekście biznes pocztowy należy podzielić na obszary:
1) wymiany informacji dotyczących grupy tradycyjnych usług pocztowych –
zapewniających wymianę informacji, komunikację przy wykorzystaniu przesyłek
pocztowych,
2) usług finansowych i ubezpieczeniowych świadczonych przez okienko
pocztowe i/lub mobilnie, np. przez listonosza,
3) obsługi przewozu ładunków pocztowych na potrzeby wewnętrzne i zewnętrzne, obszar funkcjonowania rynku TSL.
W obszarze wymiany informacji i komunikacji, tzn. tradycyjnych przesyłek pocztowych, występuje największe zagrożenie niedostosowaniem się
do zmieniających się warunków rynkowych, ponieważ jest to główny biznes
operatorów pocztowych14, który zgodnie z opinią analityków rynkowych i dostępnych raportów charakteryzuje się dużą dynamiką spadkową, szczególnie
w krajach wysoko rozwiniętych15. Spadek wolumenów przesyłek, w połączeniu
z dużą konkurencją w tym segmencie usług pocztowych16, ma bezpośredni
związek z e-substytucją tradycyjnych usług pocztowych. Powiązanie tych
tendencji z przedstawioną analizą sieciowego charakteru globalnego rynku
wskazuje, że to obszar najbardziej zagrożony i jednocześnie z największym
potencjałem, przy założeniu opracowania i wdrożenia nowej koncepcji realizacji usług, która pozwoliłaby na płynne zastąpienie pełnionych funkcji przy
obsłudze tradycyjnej korespondencji poprzez wykorzystanie sieci rozległych,
z jednoczesnym zachowaniem dotychczasowej roli operatorów pocztowych.
Przy takim podejściu otwierają się dla operatorów pocztowych nowe wymiary
tradycyjnych i dodatkowych – nowych – możliwości dla usług pocztowych
ralizacja. Konkurencja. Modernizacja, Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową, Warszawa 2014,
www.ibngr.pl/Aktualnosci/Aktualnosci/Transformacja-polskiego-rynku-pocztowego [25.03.2015].
14
W 2013 r. operator wyznaczony zrealizował w obrocie krajowym i zagranicznym prawie
2 mld usług pocztowych (usługi powszechne, przesyłki kurierskie oraz inne usługi pocztowe),
co przełożyło się na blisko 5 mld zł przychodu, www.uke.gov.pl/rynek-uslug-pocztowych-12343,
s. 3, [24.03.2015].
15
Zob. Main Developments in the Postal Sector…, op. cit., s. 167.
16
Ustanowienie wewnętrznego rynku usług pocztowych na terenie państw Unii Europejskiej
zostało zakończone z prawnego punktu widzenia w roku 2008. Równolegle następowała implementacja zalecanych konstrukcji prawnych w państwach członkowskich i stopniowa liberalizacja
usług pocztowych, jednocześnie wprowadzano regulacje przejściowe, które były dostępne po
złożeniu stosownych wniosków do Komisji Europejskiej wraz z uzasadnieniem, w większości
wykorzystane na dostosowanie krajowego porządku prawnego oraz dokończenie procesu restrukturyzacji państwowych operatorów.
88
Teresa Gądek-Hawlena, Marek Wróbel
na zasadach poczty hybrydowej lub hybrydy odwróconej i innych aspektów na
poziomie wirtualizacji dokumentów papierowych, które z uwagi na wymogi
formalno-prawne nadal zachowują tradycyjną formę papierową lub obrazu w postaci pliku PDF. Ten kierunek rozwoju tradycyjnych usług pocztowych wprowadza
wymiar wirtualny i wszystkie walory e-usług z możliwością wykorzystywania
innowacji oferowanych w środowisku sieciowym, masowo osiąganych nowoczesnych środków komunikacji oferowanych przez nowe technologie teleinformatyczne. Ważne jest, aby nowe rozwiązania w sferze realizacji pocztowych e-usług
nadążały organizacyjnie za wzrostem efektywności i możliwości dostępnych na
rynku środków technicznych.
Kolejnym aspektem pocztowej e-substytucji usług, również z zakresu usług
finansowych i ubezpieczeniowych, jest konieczność odejścia od prób naśladowania tradycyjnej formy realizacji usług na rzecz wdrożenia ich do wirtualnego
środowiska pocztowego i zmiany modelu świadczenia usług na taki, który
umożliwiłby rzeczywiste dodanie wartości do ich procesu realizacji. Dlatego
tradycyjny urząd, placówka pocztowa powinna znaleźć swoje miejsce na wirtualnej pocztowej platformie informatycznej, również kwestia doręczania przesyłek
powinna mieć alternatywne, wirtualne środowisko.
W tak zmodyfikowanym środowisku będzie można zachować wszystkie
tradycyjne walory pocztowych usług listowych, finansowych i ubezpieczeniowych, z umożliwieniem swobodnego wyboru lokalizacji, dostępności, czasu ich
finalizowania, zarówno w fazie transakcyjne, jak i potransakcyjnej. Korzyści
z funkcjonowania w takim środowisku uzyskają również operatorzy pocztowi,
ponieważ przy odpowiednich regulacjach prawnych w zakresie dostępności
do powszechnych usług pocztowych dla każdego obywatela17 będzie można
zrealizować te usługi z wykorzystaniem środowiska wirtualnego, przy możliwej
likwidacji tradycyjnej pocztowej infrastruktury punktowej18.
Przykładem potwierdzającym możliwość wprowadzenia opisanych zmian
w realizacji tradycyjnych usług pocztowych jest rozwijająca się platforma Poczty
Polskiej występująca pod nazwą Envelo – poczta prosta19. Nowa marka poczty
już jest obecna na platformie internetowej Poczty Polskiej S.A.
Trzecim obszarem pocztowych usług jest obsługa logistyczna polegająca
między innymi na przewozach ładunków pocztowych na potrzeby wewnętrzne
i zewnętrzne obszaru funkcjonowania poczty na rynku TSL. Aspekt realizacji usług
17
Regulacje UE obligują państwa członkowskie do zachowania określonych parametrów
równej dostępności dla każdego obywatela do powszechnych usług pocztowych.
18
Zob. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 9 stycznia 2004 r. w sprawie warunków
wykonywania powszechnych usług pocztowych, Dz.U. z dnia 15 stycznia 2004 r. nr 5, poz. 34
z późn. zm.
19
http://antyweb.pl/rewolucja-poczty-polskiej-envelo-poczta-prosta/ [10.06.2015].
Operatorzy pocztowi w sieciowym środowisku współczesnej gospodarki...
89
logistycznych był przedmiotem kilku publikacji20, w których wskazano na możliwości i zagrożenia w zakresie wykorzystania infrastruktury logistycznej Poczty
Polskiej S.A. Jest to z punktu widzenia omawianej w artykule tematyki bardzo
istotny element funkcjonowania operatorów pocztowych w sieciowym środowisku
współczesnej gospodarki. Dobrze zorganizowana fizyczna dostawa, doręczanie
ładunków, przesyłek będących przedmiotem wirtualnych transakcji w sieci jest
możliwe poprzez organizację i realizację procesów, operacji logistycznych w pocztowym łańcuchu dostaw. Obszar pocztowej logistyki jest jednym z elementów
strategicznego rozwoju operatorów pocztowych, bez którego nie jest możliwa
obsługa wzrastającego wolumenu usług na rynku e-commerce21. W tym samym
potoku ładunków funkcjonują drobnicowe i całopojazdowe przewozy paletowe
jako jeden z elementów dywersyfikacji usług i efektywnego wykorzystania posiadanych zasobów w celu obniżenia stałych kosztów infrastruktury logistycznej22.
Podsumowując, przy zapewnieniu wirtualizacji tradycyjnych usług pocztowych, przesyłek listowych, finansowych i ubezpieczeniowych na gruncie
20
Zob. M. Wróbel, Przesłanki i kierunki zmian w systemie logistycznym publicznego operatora
pocztowego w Polsce, w: Transport w gospodarce opartej na wiedzy, red. M. Michałowska, Wyd.
AE w Katowicach, Katowice 2009, s. 255; M. Wróbel, Przekształcenia systemu logistycznego
publicznego operatora pocztowego w Polsce i ich wpływ na sprawność funkcjonowania przedsiębiorstwa, w: Funkcjonowanie systemów logistycznych, red. J. Jaworski, A. Rytlewski, „Prace
Naukowe Wyższej Szkoły Bankowej w Gdańsku” 2009, t. II, s. 51; M. Wróbel, Programy naprawcze
w kontekście rozważań nad docelowym modelem systemu logistyki publicznego operatora pocztowego w Polsce, w: Rynki przemysłu i przetwarzania informacji – stan obecny i perspektywy rozwoju,
red. H. Babis, R. Czaplewski, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego” 2009, nr 544,
„Ekonomiczne Problemy Usług” nr 35, s. 313; M. Wróbel, Efektywność wykorzystania transportu
w systemie logistyki pocztowej w aspekcie realizacji programów naprawczych na przykładzie
Centrum Logistyki Oddział Regionalny w Katowicach Poczta Polska S.A., red. M. Michałowska,
Wyd. AE w Katowicach, Katowice 2010, s. 177; T. Gądek-Hawlena, M. Wróbel, Selected Transformations of the Supply Chain and their Significance for the Operational Effectiveness of Polish
Post, w: Contemporary Transportation Systems. Selected Theoretical and Practical Problems.
Modelling of Change in Transportation Subsystems, red. R. Janecki, S. Krawiec, Wyd. Politechniki Śląskiej, Gliwice 2011, s. 43; M. Wróbel, Potencjalne możliwości wykorzystania i niezbędne
zmiany do wprowadzenia w systemie logistyki pocztowej w aspekcie integracji usług realizowanych
na potrzeby poczty i rynku TSL, w: Współczesne uwarunkowania rozwoju transportu w regionie,
red. M. Michałowska, „Zeszyty Naukowe UE w Katowicach” 2013, nr 143, s. 418; T. Gądek-Hawlena, M. Wróbel, The Use of Outsourcing in Transport in the Efficiency Improvement of the
Postal Supply Chain, w: Contemporary Transportation System. Selected Theoretical and Practical
Problems. The Co-Modality of Transportation, red. R. Janecki, S. Krawiec, G. Sierpiński, Wyd.
Politechniki Śląskiej, Gliwice 2013, s. 155-162; T. Gądek-Hawlena, M. Wróbel, The Efficiency of
Postal Logistics Processes, konferencja „Transcom 2013”, Uniwersytet w Żylinie, 24-26.06.2013,
s. 55-60.
21
www.ecommerce-europe.euglobal/; www.ecommerce-europe.eu/facts-figures [10.06.2015];
Design and Development of Initiatives…, op. cit.
22
Zob. M. Wróbel, W poszukiwaniu lepszych rozwiązań (część pierwsza i druga), „Poczta
Polska” 2009, nr 8, 9.
90
Teresa Gądek-Hawlena, Marek Wróbel
sieciowego środowiska globalnej gospodarki z zapewnieniem fizycznej realizacji
procesów logistycznych na oczekiwanym przez rynek poziomie jakościowym
operatorzy pocztowi będą w dalszym ciągu pełnić istotną rolę w obsłudze klientów w tym segmencie rynku.
4. Zmiany w podejściu do biznesu
a przyszłość usług pocztowych
na przykładzie strategii Poczty Polskiej S.A.
Przyszłość usług pocztowych zależy od sukcesywnej implementacji ich na
grunt wirtualny, z zachowaniem tradycyjnej formy dopóki na rynku występuje
zapotrzebowanie na tego typu usługi. Pozwoli to operatorom pocztowym na
dywersyfikację i przesunięcie struktury przychodów do innych segmentów rynku.
Reakcją Zarządu Poczty Polskiej S.A. na zmiany obserwowane na rynku usług
pocztowych było opracowanie i realizacja Strategii Poczty Polskiej do 2015
roku23. Przedstawione w niej rozwiązania dalej są realizowane i znalazły swoje
odzwierciedlenie w aktualnie opracowanej i przedstawionej strategii do roku
202024. Założenia przyjęte do realizacji w strategiach Poczty Polskiej S.A. były
przedmiotem publikacji autorów artykułu25, dlatego w tym rozdziale przedstawione zostaną możliwe scenariusze powiązania przyjętych w strategii poczty
założeń ze specyfiką pocztowego biznesu, realizowanych usług w analizowanym
sieciowym środowisku globalnej gospodarki.
Scenariusz I: Negatywny – założenia nie są realizowane, poczta traci rynek
usług pocztowych, pozostaje graczem na rynku TSL, głównym biznesem poczty
stają się przewozy drobnicowe i całopojazdowe palet.
Scenariusz II: Strategia realizowana częściowo – duża dynamika na rynku
TSL, poczta sukcesywne zwiększa udział w segmencie rynku KEP, realizuje
w ograniczonym zakresie usługi hybrydowe.
Scenariusz III: Konsekwentne realizowanie strategii – następuje pełna wirtualizacja usług pocztowych, finansowych i ubezpieczeniowych w cyberprzestrzeni,
23
Zob. Strategia Poczty Polskiej do 2015 roku, www.poczta-polska.pl/strategia-poczty-polskiej-do-2015-roku/ 10.06.2015].
24
Zob. Nowa strategia Poczty Polskiej, www.poczta-polska.pl/?s=nowa+strategia [10.06.2015].
25
T. Gądek-Hawlena, M. Wróbel, The Effects of Innovative Solutions Implemented in the
Supply Chain of the Public Postal Operator in Poland, „Zeszyty Naukowe WSB we Wrocławiu”,
Vol. 15, No. 1, http://ojs.wsb.wroclaw.pl/index.php/WSBRJ/issue/view/19/showToc [10.05.2015];
T. Gądek-Hawlena, M. Wróbel, New Trends in the Development of Services Provided by Postal
Services Operators on the Example of Poczta Polska S.A., konferencja „Transcom 2015”, Uniwersytet w Żylinie, 22-24.06.2015 [w druku].
Operatorzy pocztowi w sieciowym środowisku współczesnej gospodarki...
91
dodatkowo poczta jest jednym z pięciu graczy na rynku TSL i sukcesywnie
zwiększa swój udział w rynku KEP. Z sukcesem wchodzi na rynek z kompleksową obsługą wirtualnego biznesu klientów zewnętrznych, jest obecna na rynku
międzynarodowym.
Podsumowanie
Podsumowując, e-usługi to przyszłość operatorów pocztowych w segmencie
tradycyjnych usług pocztowych, finansowych i ubezpieczeniowych w połączeniu
z kompleksową obsługą na rynku TSL. Potencjalnie operatorzy realizujący taki
scenariusz mogą poprawić swoją obecną pozycję na rynku i zniwelować spadające
przychody ze schyłkowego segmentu przesyłek listowych.
Najbardziej prawdopodobny kierunek zmian na rynku usług pocztowych
w horyzoncie przewidzianym w strategii Poczty Polskiej S.A. do 2020 r., który
już jest realizowany, należy do tzw. rozwiązań hybrydowych, czyli skomponowanych w odpowiedniej proporcji metod tradycyjnych z nowoczesnymi typu online,
dostępnymi za pośrednictwem pocztowych platform informatycznych i mobilnych
urządzeń teleinformatycznych. Oznacza to, że rozwiązania dostępnie w zakresie
e-usług będą raczej wspierały stosowane dotychczas tradycyjne usługi pocztowe,
tworząc razem znacznie efektywniejsze, komplementarne systemy obsługi klientów.
Wprowadzenie rozwiązań dostępnych przez pocztowe platformy informatyczne
w czystej postaci, z powodu bardzo szybkiego rozwoju infrastruktury teleinformatycznej i globalnego rynku sieciowego, jest już możliwe i mogłoby szybko stać się
powszechnie dostępne. Barierą w tym zakresie są regulacje prawne i mentalność
części społeczeństwa. W kontekście rozważań przedstawionych w artykule to
rozwiązania hybrydowe, jako elastyczniejsze z definicji i pozwalające na uzyskanie
swego rodzaju synergii, stanowią szansę objęcia e-usługami znacznie większej
liczby potencjalnych chętnych do skorzystania z nich. Przyszłość operatorów
pocztowych w nowym środowisku uzależniona jest od wielu czynników społeczno-polityczno-prawnych, natomiast kierunek zmian opisanych w scenariuszach
zależy o konsekwentnego podejścia do realizacji zamierzonego celu.
Literatura
Design and Development of Initiatives to Support the Growth of e-Commerce via Better Functioning
Parcel Delivery Systems in Europe. Study for the European Commission DG Internal Market
and Services, WIK-Consult, Bad Honnef, August 2014.
92
Teresa Gądek-Hawlena, Marek Wróbel
Gądek-Hawlena T., Wróbel M., New Trends in the Development of Services Provided by Postal Services Operators on the Example of Poczta Polska S.A., konferencja „Transcom 2015”, Uniwersytet
w Żylinie, 22-24.06.2015 [w druku].
Gądek-Hawlena T., Wróbel M. The Effects of Innovative Solutions Implemented in the Supply Chain
of the Public Postal Operator in Poland, „Zeszyty Naukowe WSB we Wrocławiu”, Vol. 15,
No. 1, http://ojs.wsb.wroclaw.pl/index.php/WSBRJ/issue/view/19/showToc [data dostępu].
Gądek-Hawlena T., Wróbel M., Selected Transformations of the Supply Chain and their Significance
for the Operational Effectiveness of Polish Post, w: Contemporary Transportation Systems.
Selected Theoretical and Practical Problems. Modelling of Change in Transportation Subsystems, red. R. Janecki, S. Krawiec, Wyd. Politechniki Śląskiej, Gliwice 2011.
Gądek-Hawlena T., Wróbel M., The Efficiency of Postal Logistics Processes, konferencja „Transcom 2013”, Uniwersytet w Żylinie, 24.26.06.2013.
Gądek-Hawlena T., Wróbel M., The Use of Outsourcing in Transport in the Efficiency Improvement
of the Postal Supply Chain, w: Contemporary Transportation System. Selected Theoretical and
Practical Problems the Co-Modality of Transportation, red. R. Janecki, S. Krawiec, G. Sierpiński, Wyd. Politechniki Śląskiej, Gliwice 2013.
http://antyweb.pl/rewolucja-poczty-polskiej-envelo-poczta-prosta/ [10.06.2015].
http://miroslawzelent.pl/wyklady/sieci-rownorzedne-p2p-klient-serwer.pdf [5.06.2015]
Leksykon zarządzania, Wyd. Difin, Warszawa 2004.
Main Developments in the Postal Sector (2010-2013). Study for the European, Directorate General
for Internal Market and Services Commission, WIK-Consult, Bad Honnef, August 2013.
Nowa strategia Poczty Polskiej, www.poczta-polska.pl/?s=nowa+strategia [10.06.2015].
Pastuszak Z., Implementacja zaawansowanych rozwiązań biznesu elektronicznego w przedsiębiorstwie, Agencja Wydawnicza Placent, Warszawa 2007.
Pocztowe monopole – dlaczego są likwidowane i czym to skutkuje?, www.nbportal.pl/wiedza/artykuly/gospodarka/pocztowe_monopole [24.03.2015].
Raport o stanie rynku pocztowego za rok 2013, UKE, Warszawa, maj 2014, www.uke.gov.pl/rynek-uslug-pocztowych-12343 [24.03.2015].
Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 9 stycznia 2004 r. w sprawie warunków wykonywania powszechnych usług pocztowych, Dz.U. z dnia 15 stycznia 2004 r. nr 5, poz. 34 z późn. zm.
Sprzedaż internetowa za granicą, „Logistyka a Jakość” 2015, nr 2(92).
Strategia Poczty Polskiej do 2015 roku, www.poczta-polska.pl/strategia-poczty-polskiej-do-2015roku/ 10.06.2015].
Strategie i modele gospodarki elektronicznej, red. C.M. Olszak, E. Ziemba, Polskie Wydawnictwo
Ekonomiczne, Warszawa 2007.
Strojny M., Teoria i praktyka zarządzania wiedzą, „Ekonomika i Organizacja Przedsiębiorstwa”
2000, nr 3.
Transformacja polskiego rynku pocztowego. Liberalizacja. Konkurencja. Modernizacja, Instytut
Badań nad Gospodarką Rynkową, Warszawa 2014, www.ibngr.pl/Aktualnosci/Aktualnosci/
Transformacja-polskiego-rynku-pocztowego [25.03.2015].
Wróbel M., Potencjalne możliwości wykorzystania i niezbędne zmiany do wprowadzenia w systemie
logistyki pocztowej w aspekcie integracji usług realizowanych na potrzeby poczty i rynku TSL,
w: Współczesne uwarunkowania rozwoju transportu w regionie, red. M. Michałowska, „Zeszyty Naukowe UE w Katowicach” 2013, nr 143.
Wróbel M., Programy naprawcze w kontekście rozważań nad docelowym modelem systemu logistyki publicznego operatora pocztowego w Polsce, w: Rynki przemysłu i przetwarzania informacji – stan obecny i perspektywy rozwoju, red. H. Babis, R. Czaplewski, „Zeszyty Naukowe
Uniwersytetu Szczecińskiego” 2009, nr 544: „Ekonomiczne Problemy Usług” nr 35.
Operatorzy pocztowi w sieciowym środowisku współczesnej gospodarki...
93
Wróbel M., Przekształcenia systemu logistycznego publicznego operatora pocztowego w Polsce
i ich wpływ na sprawność funkcjonowania przedsiębiorstwa, w: Funkcjonowanie systemów
logistycznych, red. J. Jaworski, A. Rytlewski, „Prace Naukowe Wyższej Szkoły Bankowości
w Gdańsku” 2009, t. II.
Wróbel M., Efektywność wykorzystania transportu w systemie logistyki pocztowej w aspekcie realizacji programów naprawczych na przykładzie Centrum Logistyki Oddział Regionalny w Katowicach Poczta Polska S.A., red. M. Michałowska, Wyd. AE w Katowicach, Katowice 2010.
Wróbel M., Przesłanki i kierunki zmian w systemie logistycznym publicznego operatora pocztowego w Polsce, w: Transport w gospodarce opartej na wiedzy, red. M. Michałowska, Wyd. AE
w Katowicach, Katowice 2009.
Wróbel M., W poszukiwaniu lepszych rozwiązań (część pierwsza i druga), „Poczt Polska” 2009,
nr 8, 9.
Złoch M., Integracja sklepu internetowego z systemem magazynowo-handlowym, „Nowoczesny
Magazyn” 2015, nr 1(97).
www.aglomeracja.holdikom.com.pl/LinkClick.aspx?fileticket=%2B0hL5YG8Lpk%3D&tabid=96
[5 i 8.06.2015]
www.e-mentor.edu.pl/czasopismo/spis-tresci/numer/19 [5.06.2015]
www.ecommerce-europe.euglobal/ [20.03.2015]
www.uke.gov.pl/rynek-uslug-pocztowych-12343 [24.03.2015]
www.ecommerce-europe.eu/facts-figures [10.06.2015]
Postal Operators in a Network Environment
of Contemporary Economy – An example using
the Polish Postal Service: Poczta Polska S.A.
Abstract. The changes in social, economic, and legal conditions, as well as,the new possibilities
within the scope of communication and information exchange result in a postal service market that
is subject to a higher pressure and is facing structural transformations. The traditional role of the
postal operator undergoes transformation, the volume of traditional correspondence in the letter
mail segment decreases, and the mail volume of the KEP group increases. This phenomenon is in
direct connection with the e-substitution of traditional postal services due to the revolution in communication through the e-commerce and e-service market development. The new situation results in
that the post operators diversify the service portfolio, allocating themselves in the market segment
of the new technologies like KEP and TSL, thus developing dynamically. The purpose of the considerations touched on in the paper is to indicate the convergence of areas between the processes in the
network Information and Communication Technology environment of the contemporary economy,
and the direction of the changes in the services provided, through the example of Poczta Polska S.A.
Keywords: public postal operator, new technologies, e-commerce, e-services
Zeszyty Naukowe
Wyższej Szkoły Bankowej w Poznaniu
2015, t. 64, nr 7
Dagmara Wójcik
Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach
Katedra Teorii Zarządzania
e-mail: dagmara.wojcik@ue.katowice.pl
tel. 509-323-516
Współpraca sieciowa
w instytucjach kultury
Streszczenie. Celem artykułu jest przedstawienie specyfiki współpracy sieciowej instytucji
kultury na gruncie wyjaśnień trzech wiodących teorii referencyjnych, tj. teorii ekonomicznej efektywności, teorii sieci społecznych oraz teorii zasobowej, na przykładzie teatrów. Współpraca sieciowa, mimo że doczekała się dużej i wciąż rosnącej liczby publikacji, nie była – jak dotąd – szerzej
analizowana w kontekście instytucji kultury.
Słowa kluczowe: współpraca sieciowa, współpraca międzyorganizacyjna, instytucje kultury,
teatry
Wprowadzenie
Współczesne organizacje stoją przed wyborem między realizacją potrzeby
współdziałania z innymi a dążeniem do autonomii. W świecie międzyorganizacyjnych powiązań, pojęcia sieci i sieciowości zrobiły ogromną karierę. Z jednej
strony jest to wynik panującej mody, z drugiej jednak trudno zaprzeczyć istnieniu
owych sieciowych fenomenów. Sieci są tak wszechobecne, że stają się podstawą tłumaczenia współczesnego świata1, a „duch naszych czasów jest duchem
1
E. Stańczyk-Hugiet, Czy to nowa jakość w zarządzaniu?, „Studia i Prace Kolegium
Zarządzania i Finansów SGH” 2012, nr 116, s. 163-173.
96
Dagmara Wójcik
sieci”2. Obserwowana w ostatnich dwóch dekadach coraz większa popularność
sieci, wynika z łączenia współdziałania międzyorganizacyjnego z możliwością
generowania ponadprzeciętnej rentowności3.
Rosnące znaczenie współpracy daje się także zaobserwować w instytucjach
kultury, a ograniczone środki finansowania stają się asumptem do poszukiwania
rozwiązań zapewniających przetrwanie i dalszy artystyczny rozwój. Kultura
jest jednym z podstawowych czynników rozwoju kraju, istotnym elementem
identyfikacji społecznej i gospodarczej4, oddziałuje na jednostki, a będąc dobrem wspólnym, także na całe społeczeństwo. Instytucje kultury – powołane
do tworzenia i upowszechniania dorobku kulturalnego – coraz częściej ze sobą
współdziałają, dobrowolnie angażując się w interaktywny proces, oparty na
wspólnych regułach, normach i strukturach5, zwiększając zarówno indywidualne,
jak i wspólne korzyści6. W przypadku działalności kulturalnej współpraca ma
na celu uwzględnienie potrzeb oraz spełnienie oczekiwań zróżnicowanej grupy
odbiorców poprzez stworzenie atrakcyjnej i konkurencyjnej oferty kulturalnej7.
Współpraca może przynosić różnorodne korzyści, takie jak: dostęp do zasobów,
doświadczenia, kapitału, umiejętności czy kompetencji będących w posiadaniu
innych podmiotów, a także obniżenie ryzyka, wzrost efektywności działań8 czy
wyższą skuteczność ich realizacji. Wydaje się zatem, że współpraca sieciowa
może reprezentować obiecujące i atrakcyjne rozwiązanie dla specyficznych
warunków funkcjonowania instytucji kultury.
Celem artykułu jest przedstawienie specyfiki współpracy sieciowej organizacji
kultury na przykładzie teatrów z perspektywy trzech ujęć teoretycznych. Artykuł
został podzielony na dwie części. Pierwsza przedstawia zagadnienie współpracy
sieciowej w nawiązaniu do obszaru kultury. Część druga prezentuje współpracę
sieciową teatrów na tle wyjaśnień proponowanych przez trzy wiodące teorie
referencyjne, tj.: teorię ekonomicznej efektywności, teorię sieci społecznych
oraz teorię zasobową.
M. Castells, Społeczeństwo sieci, Wyd. Naukowe PWN, Warszawa 2007.
P. Klimas, Sieci innowacji: implikacje bliskości organizacyjnej, Wyd. UE w Katowicach,
Katowice 2014, s. 11.
4
J. Suchowian, Problemy finansowania instytucji kultury w Polsce na przykładzie teatru im.
St.I. Witkiewicza w Zakopanem, „ZN Uniwersytetu Szczecińskiego. Finanse. Rynki finansowe.
Ubezpieczenia” 2011, nr 38, s. 175-184.
5
D.J. Wood, B. Gray, Toward a Comprehensive Theory of Collaboration, „Journal of Applied
Behavioral Science” 1991, Vol. 27, No. 2, s. 146.
6
B. Kożuch, R. Przygodzka, Współpraca sieciowa w zarządzaniu organizacjami publicznymi,
„Studia i Prace Kolegium Zarządzania i Finansów SGH w Warszawie” 2012, nr 117, s. 25-35.
7
M. Borkowska-Niszczota, Współpraca instytucji kultury na rzecz rozwoju produktów turystyki
kulturowej w ujęciu teoretycznym i praktycznym, „Ekonomia i Zarządzanie” 2012, nr 2, s. 56-69.
8
Ibidem.
2
3
Współpraca sieciowa w instytucjach kultury
97
1. Współpraca sieciowa a instytucje kultury
Odkąd przeniesiono perspektywę organizacji z poziomu przedsiębiorstwa na
sieć, można mówić o nowej erze w ewolucji form organizacyjnych9, a początek
XXI w. uznać w zarządzaniu za erę organizacji sieciowych10, które obejmują sieć
przedsiębiorstw lub innych jednostek połączonych systemem wspólnych celów11.
Pojęcie sieci wiąże się ze sferą relacji międzyludzkich12, a relacyjny styl jest ich
domeną. Sieci bowiem tworzą unikatowy typ układu, w którym relacje interpersonalne stanowią rdzenny komponent. Za sieć można zatem uznać pewien zbiór autonomicznych organizacji o pośrednich lub bezpośrednich połączeniach relacyjnych13.
Relacje są jednym z powodów istnienia sieci14, ułatwiają korzystanie z nagromadzonych zasobów, sprzyjają wykorzystaniu połączonych sił i wzajemnego uczenia
się15. Główny cel sieci jest więc skoncentrowany na rozwijaniu16 oraz ułatwianiu
wzajemnych interakcji17. Współpraca sieciowa oferuje duże możliwości łączenia
i wykorzystywania wiedzy, umiejętności oraz kompetencji partnerów. Pozwala
na tworzenie wyjątkowego potencjału, stanowiącego źródło twórczych rozwiązań
i decydującego o sukcesie osiągnięć na poziomie całej organizacji sieciowej18.
Tworzenie sieci nie jest celem samym w sobie, jest środkiem do osiągnięcia celu w postaci szybszego uzyskania lepszych wyników dzięki współpracy,
wykorzystywaniu wspólnego potencjału twórczego i skupieniu się na wzajemnych korzyściach, a także wzajemnej mobilizacji do działania kreującego nową
9
R. Gulati, P. Puranam, M. Tushman, Meta-Organization Design: Rethinking Design in
Interorganizational and Community Contexts, „Strategic Management Journal” 2012, Special Issue:
Strategy and the Design of Organizational Architecture, Vol. 33, s. 571-586.
10
W. Czakon, Sieci w zarządzaniu strategicznym, Wolters Kluwer Polska, Warszawa 2012.
11
J. Światowiec-Szczepańska, Wpływ orientacji czasowej kadry kierowniczej na rozwój
organizacji sieciowych, „Zeszyty Naukowe Politechniki Łódzkiej. Organizacja i Zarządzanie”
2013, nr 52, s. 55-64.
12
Ibidem.
13
M. Nowicka-Skowron, P. Pachura, Strategie innowacyjne przedsiębiorstw wobec wyzwań
gospodarki sieciowej, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Oeconomica” 2009, nr 226, s. 37-46.
14
M. Zdziarski, Kapitał społeczny w sieci relacji, „Studia i Materiały Wydziału Zarządzania
Uniwersytetu Warszawskiego” 2008, nr 2, s. 7-15.
15
W. Czakon, Uwarunkowania i mechanizmy koordynacji sieci, „Studia Ekonomiczne. Zeszyty
Naukowe UE w Katowicach” 2013, nr 141: Governance – korporacje, instytucje publiczne, sieci,
s. 62-71.
16
A. Kawa, Podstawy teoretyczne sieci przedsiębiorstw, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu
Gdańskiego. Ekonomika Transportu i Logistyka” 2013, nr 46, s. 47-58.
17
A. Frączkiewicz-Wronka, Efektywność sieci jako czynnik krytyczny rozwoju organizacji
realizujących usługi społeczne, „Prace Naukowe UE we Wrocławiu” 2011, nr 219, s. 72-80.
18
A. Tubielewicz, Koncepcja tworzenia organizacji sieciowej, w: Innowacje w zarządzaniu
i inżynierii produkcji, red. R. Knosala, Oficyna Wydawnicza Polskiego Towarzystwa Zarządzania
Produkcją, Opole 2013, s. 387-397.
98
Dagmara Wójcik
wartość19. Współpraca oznacza poszukiwanie korzyści z działania w grupie20,
z relacji współdziałania, które to obecnie – o różnym charakterze i zasięgu – są
przedmiotem intensywnych badań21.
Sieci zostały zaadaptowane w wielu obszarach aktywności, nie wyłączając
sztuki i działalności artystycznej, a samo pojęcie sieci, ma w kulturze związek,
po pierwsze, z jej komercjalizacją oraz rozumieniem dzieła jako dobra (produktu)
funkcjonującego na rynku artystycznym. Po drugie – co ważniejsze – z jednoczeniem się instytucji wspierających rozwój sztuki i kultury, w tym: festiwali,
centrów kulturalnych, producentów, stowarzyszeń, fundacji, a także organizacji
kultury czy nawet poszczególnych osób22. W przypadku działalności kulturalnej,
współpraca sieciowa ma na celu przede wszystkim:
– uwzględnienie potrzeb i spełnienie oczekiwań zróżnicowanej grupy odbiorców poprzez stworzenie zdywersyfikowanej, atrakcyjnej i konkurencyjnej
oferty kulturalnej23,
– stymulowanie rozwoju kultury oraz podnoszenie jej jakości poprzez
inicjowanie i ułatwianie nawiązywania profesjonalnych kontaktów, wspieranie
dynamicznego przepływu informacji oraz upowszechnianie wiedzy24.
Wykres 1. Liczba publikacji z obszaru współpracy według słów kluczowych
Źródło: opracowanie własne na podstawie bazy danych Web of Science – ograniczenia dodatkowe: słowa
kluczowe dla „Topic” (tylko artykuły), obszar: nauki społeczne.
19
J. Hagel III, J.S. Brown, Organizacja jutra: zarządzanie talentem, współpracą i specjalizacją,
Wyd. Helion, Gliwice 2006.
20
E. Stańczyk-Hugiet, Adaptacja kooperatywna, „Zeszyty Naukowe Politechniki Łódzkiej.
Organizacja i Zarządzanie” 2013, nr 52, s. 119-126.
21
E. Stańczyk-Hugiet, Koopetycja, czyli dokąd zmierza konkurencja, „Przegląd Organizacji”
2011, nr 5, s. 8-12.
22
J. Leśnierowska, Sieć – ale jaka?, „Teatr” 2011, nr 7-8, s. 98-99.
23
M. Borkowska-Niszczota, op. cit.
24
J. Leśnierowska, op. cit.
99
Współpraca sieciowa w instytucjach kultury
Warunki, w jakich współczesne instytucje kultury realizują swoje cele,
zmuszają je do wchodzenia w relacje oparte na współdziałaniu. Dzięki nim
organizacje znacznie sprawniej, skuteczniej i w sposób bardziej ekonomiczny
mogą osiągać swoje cele, których realizacja w pojedynkę byłaby niemożliwa
lub angażowała znacznie więcej sił i środków25. W przypadku instytucji kultury,
mimo że teoretycznie decyzje o współdziałaniu są całkowicie dobrowolne oraz
niezależne, to w rzeczywistych warunkach ich funkcjonowania współpraca jest
konieczna i znacznie ułatwia realizację wytyczonych celów.
W naukach o zarządzaniu relatywnie duże zainteresowanie dotyczy konkurowania oraz współpracy przedsiębiorstw dla uzyskiwania przewagi konkurencyjnej.
Natomiast znacznie mniejszą uwagę poświęcono współpracy w instytucjach
publicznych, w szczególności instytucjach kultury (wykres 1).
Tabela 1. Organizacje gospodarcze a organizacje kultury – główne różnice
Kryterium
Organizacje gospodarcze
Organizacje kultury
Główny wymiar celów działania
ekonomiczny
społeczny (kulturalny)
Orientacja działań
rynkowa
społeczna (kulturalny)
Podstawa finansowania (główne źródło)
środki prywatne
środki publiczne
Potencjał do generowania przychodów
bardzo duży
niewielki
Poziom samowystarczalności/
samodzielności
duży
mały
Zdolność szybkiego dostosowania
do zmian (elastyczność)
większa
mniejsza
Znaczenie technologii
większe
mniejsze
Zdolność do innowacji
większa
mniejsza
Krytyczny próg wyników (dla oceny
rezultatów działania)
oznaczony
nieoznaczony/brak
Odpowiedzialność za produkty/ usługi/
działania
większa
mniejsza
Główne przeznaczenie wydatkowanych
środków
rozwój
utrzymanie
Źródło: opracowanie własne.
W świetle dotychczasowych publikacji można stwierdzić, że współpraca
instytucji kultury oraz uzyskiwanie tą drogą wyższej efektywności należą do
zagadnień słabo rozpoznanych, a w polskiej literaturze podejmowanych bardzo
sporadycznie. Warto w tym miejscu podkreślić, że korzyści wynikające ze
25
B. Kożuch, R. Przygodzka, op. cit.
Dagmara Wójcik
100
współpracy sieciowej, charakterystyczne dla organizacji biznesowych, coraz
częściej stają się udziałem także instytucji kultury. Korzyści osiągane przez
instytucje kultury mają jednak nieco inny wymiar niż organizacji gospodarczych,
a w zarządzaniu sieciami instytucji kultury mogą pojawiać się problemy, które
nie zawsze pokrywają się z problemami sieci pozostałych sektorów. Różnica
wynika ze specyfiki tych organizacji (tabela 1), wyrażającej się między innymi
w odmiennych relacjach z otoczeniem, celach, strukturze czy wartościach26.
Natomiast współpraca sieciowa w sektorze kultury wydaje się naturalną
konsekwencją dowartościowania poglądów wskazujących, że realizacja działań
za pośrednictwem sieci, prowadzi do powstania bardziej efektywnego systemu,
a w ten sposób, do uzyskania lepszych rezultatów27. Perspektywa badawcza, jaką
tworzą sieci oraz współpraca sieciowa, stwarza szeroki obszar poszukiwań dla roli
instytucji kultury w kreowaniu współpracy międzyorganizacyjnej, jej formach,
mechanizmach oraz korzyściach i barierach. Wydaje się zatem, że poszukiwanie
uwarunkowań sprawnej współpracy sieciowej może przyczynić się nie tylko
do wzmocnienia wiedzy oraz tworzenia modeli teoretycznych, lecz również do
zwiększenia efektywności funkcjonowania instytucji kultury.
2. Współpraca sieciowa w teatrach
z perspektywy teorii referencyjnych
Koncepcja sieci międzyorganizacyjnych została przeniesiona na grunt nauk
o zarządzaniu z socjologii jeszcze w latach 80. ub. wieku, ale jej dynamiczny
rozwój nastąpił dopiero od połowy lat 90.28 Natomiast poszukując korzeni wyłaniającej się obecnie teorii sieci, daje się je zauważyć praktycznie we wszystkich
nurtach czy szkołach nauk o zarządzaniu29. Literatura przedmiotu próbuje nadać
sieciom międzyorganizacyjnym zróżnicowane ramy teoretyczne o szerokim spektrum, od socjologii przez ekonomię po zarządzanie. Do najczęściej eksponowanych
teorii referencyjnych na gruncie nauk społecznych należą: teoria ekonomicznej
efektywności (ekonomia instytucjonalna), teoria sieci społecznych (socjologia)
oraz teoria zasobowa (zarządzanie strategiczne). Pojawiają się zatem pytania:
B. Kożuch, Zarządzanie publiczne. W teorii i praktyce polskich organizacji, Agencja
Wydawnicza Placet, Warszawa 2004, s. 89-96.
27
A. Frączkiewicz-Wronka, op. cit.
28
W. Czakon, Sieci w zarządzaniu…, op. cit., s. 174.
29
J. Niemczyk, Sieci międzyorganizacyjne z perspektywy podstawowych nurtów nauk
o zarządzaniu, w: Sieci międzyorganizacyjne. Współczesne wyzwania dla teorii i praktyki
zarządzania, red. J. Niemczyk, E. Stańczyk-Hugiet, B. Jasiński, Wyd. C.H. Beck, Warszawa 2012,
s. 275-279.
26
Współpraca sieciowa w instytucjach kultury
101
(1) na ile każda z teorii pozwala zrozumieć zjawisko współdziałania między
teatrami – czy któraś dominuje i bardziej niż pozostałe wyjaśnia zjawisko?,
(2) w jakim stopniu każda z teorii jest pomocna w specyficznym kontekście
instytucji kultury?
2.1. Teoria ekonomicznej efektywności
Przyjmując punkt widzenia nowej ekonomii instytucjonalnej, sieć jest formą koordynacji działania, a uczestniczenie w niej pozwala generować wyższą
rentę ekonomiczną. Na koordynację w sieci składają się określone sposoby
podporządkowania oraz mechanizmy wzajemnej kontroli30. Teoria ekonomicznej
efektywności, tłumaczy powstawanie sieci na gruncie racjonalności w kontekście
efektywności ekonomicznej i organizacyjnej.
Przenosząc się na grunt sektora kultury, można stwierdzić, że strukturalny brak zasobów, słabe rezultaty ekonomiczne, braki ulepszeń efektywności
działania na przestrzeni lat31 oraz ograniczona skala działania wielu instytucji
kultury – często związana z brakiem personelu o dobrych umiejętnościach
menedżerskich – przynosi myśl, że to wyjaśnienie może być jednym z częściej
aplikowanych. Można zatem przypuszczać, że współpraca między teatrami będzie
zdeterminowana poszukiwaniem wyższego poziomu ekonomicznej efektywności
poprzez wykorzystanie efektu ekonomii skali. Współpracę można zatem postrzegać jako rezydualną strategię dla teatrów, przede wszystkim w odniesieniu do
działań produkcyjnych i z tego punktu widzenia mówić o koprodukcji32, która
staje się coraz popularniejszym elementem repertuarów, przyczyniając się także
do urozmaicenia lokalnych scen.
Teatralne koprodukcje to efekt zmian, które dokonywały się w gospodarce
i teatrze w ostatnich czterech, może nawet pięciu dekadach, a zatem jest to sposób
produkowania spektakli dobrze zakorzeniony w modelach teatralnych, zwłaszcza
w Europie33. W czasach zmniejszonych dotacji teatry łączą siły, aby wspólnie
realizować i wystawiać spektakle. System koprodukcji działa w każdej dziedzinie sztuki i wciąż się rozszerza. Zatem – z konieczności – opanował również
i teatr. Obecnie mamy do czynienia z rozwojem sztuki tworzonej łącznie przez
W. Czakon, Sieci w zarządzaniu…, op. cit., s. 50.
S. Bagdadli, Museum and Theatre Networks in Italy: Determinants and Typology, „International Journal of Arts Management” 2003, Vol. 6, No. 1, s. 19-29.
32
M.M. Mariani, Coopetition as an Emergent Strategy: Empirical Evidence from a Consortium
of Italian Opera Houses, „International Studies in Management and Organization 2007, Vol. 37,
No. 2, s. 97-126.
33
P. Olkusz, Lokalny protest w czasach koprodukowania globalnego sukcesu, „Teatr” 2013,
nr 9, s. 52-56.
30
31
Dagmara Wójcik
102
kilka zespołów artystycznych lub przy wykorzystaniu zasobów kilku instytucji,
w tym również pracowników kultury niebędących artystami (pracowników
technicznych, administracyjnych). Mobilność zespołów tworzących w ten sposób
podkreśla pierwotny, nomadyczny charakter teatru, a same koprodukcje są dobrym
rozwiązaniem, zmierzającym do zacierania granic między kulturalnym centrum
a peryferiami poprzez równouprawnienie wszystkich partnerów34. Rosnący nacisk
na demokratyzowanie dostępu do kultury, eliminuje przekonanie o istnieniu
dwóch obiegów teatralnych – wielkich ośrodków miejskich oraz teatru małych
miast. Współpraca teatralna pozwala wystawiać te same lub podobne spektakle
zarówno w wielkich stolicach, jak i niewielkich miejscowościach. Zachodzące
zmiany oraz rosnące oczekiwania i potrzeby odbiorców sprawiły, że małe miasta
nie są już wykluczone z udziału w „wielkiej kulturze”. Zatem ekonomicznie
uzasadniona oraz artystycznie ciekawsza okazuje się współpraca, w szczególności
mniejszych ośrodków z produkcją „wielkich scen” dużych aglomeracji.
Koprodukcje powstają przy połączeniu budżetów i zespołów aktorskich,
a zatem oprócz obniżenia kosztów stanowią również kanwę dla inspiracji
artystycznych i tworzenia relacji społecznych. Literatura identyfikuje obszary35
współdzielenia kosztów oraz obszary, gdzie koszty nie są dzielone – tabela 2.
Tabela 2. Koprodukcja – zidentyfikowane obszary wspólnoty i rozdzielności kosztowej
Obszary współdzielenia kosztów
1. Przygotowanie i konstrukcja scenografii
2. Produkcja spektaklu (montaż, próby artystyczne,
sama produkcja)
3. Wspólny zespół artystów (koszty osobowe) –
kiedy zespoły są łączone i nie pojawia się chęć
zachowania własnej identyfikacji artystycznej
4. Działania promocyjne i marketingowe
Obszary rozdzielności kosztowej
1. Próby techniczne (np. oświetlenie,
dźwięk)
2. Konstrukcja i przygotowania
kostiumów
Źródło: opracowanie własne.
Korzyści związane z koprodukowaniem spektaklu dotyczą także etapu jego
rozpowszechniania, ponieważ zwrot kosztów realizacji spektaklu przeznaczonego
dla wąskiej grupy odbiorców często staje się niemożliwy. Koprodukcja daje dostęp
do szerszej publiczności czy obiegu festiwalowego. Więcej widzów to większa
szansa, że przedsięwzięcie będzie rentowne, a może nawet okaże się sukcesem.
M. Ćwikła, Turystyka eventowa a nowe trendy w kształtowaniu programów artystycznych
festiwali i instytucji teatralnych, „Turystyka Kulturowa” 2012, nr 10, s. 5-17.
35
M.M. Mariani, op. cit.; M. Graber, Best Practices in Enhancement Deals: Nonprofit and for
Profit Theatrical Collaborations, California State University, Long Beach 2013, http://pqdtopen.
proquest.com/doc/1417050152.html?FMT=AI [15.06.2015].
34
Współpraca sieciowa w instytucjach kultury
103
Dla mniejszych i mniej popularnych teatrów wspólna realizacja przedstawienia
to, oprócz dostępu do infrastruktury produkcyjnej, także możliwość promowania
spektaklu w większym mieście, a tym samym zainteresowanie większej liczby
widzów czy nawet dostęp do „sprawdzonej” i stałej widowni, w szczególności
przy koprodukcji z teatrem o dobrej renomie i reputacji36.
Warto również zaznaczyć, że stabilność wpływów ze sprzedaży biletów
pozwala na lepsze i skuteczniejsze planowanie działań promocyjnych. Koprodukcja, z racji tego, że powstaje dłużej niż spektakl realizowany przez jeden teatr
samodzielnie, pozwala na wcześniejsze zaplanowanie harmonogramu spektakli
i upublicznienie repertuaru. Ergo powstaje możliwość monitorowania sprzedaży
miejsc na różne pozycje repertuarowe w różnych perspektywach czasowych.
Jeżeli wybraną pozycję charakteryzuje zbyt niska sprzedaż, dział promocji zyskuje dodatkowych kilka miesięcy na wypromowanie nie tylko samego tytułu,
ale więcej – konkretnego przedstawienia, konkretnego wieczoru. W takim przypadku granie przy zapełnionej widowni nie będzie wyłącznie zdeterminowane
atrakcyjną ofertą artystyczną, ale także dobrą promocją37. Ponadto, ponieważ
koprodukcje zwykle grane są w seriach, taki tryb stanowi dodatkową zachętę
dla widzów, by wcześniej kupić bilety. Tego rodzaju zachowania wzmagane
są również przez istniejącą świadomość, że spektakl nie wróci na afisz danego
teatru w późniejszym terminie. Na co warto również zwrócić uwagę, to fakt, że
przy odpowiednio rozbudowanej sieci wystawienie tego samego spektaklu staje
się możliwe w różnych miejscach jednocześnie – często jeden tytuł wchodzi
do repertuaru wszystkich zaangażowanych w koprodukcję teatrów. Współpraca
sieciowa teatrów nie tylko pozwala obniżyć koszty funkcjonowania, ale dla
wielu z nich stanowi jedyną szansę na prowadzenie działalności w sposób ciągły
oraz z zachowaniem oczekiwanego poziomu i standardów jakości. Sieci stały
się zatem praktyką z jednej strony, a z drugiej – swoistą filozofią działania na
rynku artystycznym.
2.2. Teoria sieci społecznych
W socjologii sieć stanowi układ nieformalnych relacji dających dostęp do informacji, umożliwiając ich przekazywanie oraz rozpowszechnianie. Sieci powstają
na podstawie wspólnych norm i wartości, prestiżu oraz więzi społecznych, czyli
szeroko rozumianych znajomościach – interpersonalnych relacjach bazujących
na wzajemności wymiany informacji i zaufaniu38. W badaniach nad rozwojem
36
37
38
M. Graber, op. cit.
P. Olkusz, op. cit.
P. Klimas, op. cit., s. 23-24.
Dagmara Wójcik
104
i strukturą sieci z punktu widzenia nauk o zarządzaniu jedną z dominujących
koncepcji badawczych jest koncepcja kapitału społecznego39, a zakładane korzyści
z udziału w sieci wiążą się z wysokim poziomem zaufania, wymianą wiedzy
i informacji pomiędzy jej uczestnikami.
Z perspektywy teorii sieci społecznych wchodzenie w sieci jest oparte na
wspólnocie, istniejących relacjach społecznych oraz na podobieństwie40. Obecnie
reżyserzy czy teatralni dyrektorzy artystyczni mają nie tylko bardziej sprecyzowane oczekiwania dotyczące scenografii i kostiumów, ale coraz częściej nie godzą się
na ograniczenia przy obsadzaniu ról tylko do wyboru z trupy aktorskiej. Pojęcie
zespołu aktorskiego coraz rzadziej oznacza grupę osób pracujących w jednym
teatrze, coraz częściej – współpracowników danego reżysera. A ponieważ rzadziej
niż wcześniej pracują oni tylko dla jednej sceny, dużą rolę w doborze zespołu
odgrywają znajomości i powiązania interpersonalne. Znając modne powiedzenie:
„jesteś wart tyle, ile masz kontaktów w telefonie”, ale przy tym mając świadomość, że w środowisku teatralnym na wartość artysty składa się wiele różnych
cech i umiejętności, to jednak trudno nie zauważyć jego prawdziwości. Nierzadko bywa, że atrakcyjność najlepiej nawet zareklamowanego spektaklu często
znacząco wzrasta wraz z pojawieniem się w jego obsadzie znanego nazwiska.
Co więcej, informacja o nowym zdolnym aktorze – być może pasującym do
nowego spektaklu – zyskuje na znaczeniu, kiedy zostaje poparta rekomendacją
zaprzyjaźnionej osoby. Co oznacza, że zespół artystyczny łatwiej skompletować,
posiadając znajomości w środowisku.
Na gruncie współpracy teatrów istotną rolę odgrywa także podobieństwo.
Po pierwsze, podobieństwo w aspekcie specjalizacji całego teatru (dramatyczny,
muzyczny, lalek, tańca i ruchu) czy samego pojedynczego spektaklu, jego rodzaju (dramat, komedia). Takie podobieństwo może wpływać na podejmowanie
współpracy mającej na celu innowacje lub zwiększenie jakości przedstawienia. Po
drugie, podobieństwo w zakresie standardów architektonicznych i infrastruktury
przestrzeni teatralnej. Jest to o tyle istotne, że znacznie usprawnia instalowanie scenografii, ogranicza bariery techniczne przystosowania sceny (dźwięk,
oświetlenie), a także usprawnia współpracę aktorów, którzy nie muszą uczyć się
akustyki nowego miejsca. Po trzecie, co najważniejsze, podobieństwo w zakresie
podzielania tych samych norm, wartości i wizji w zakresie wypowiedzi performatywnej. Podobieństwo w tym ujęciu eliminuje kluczową barierę uniemożliwiającą
M. Nowicka-Skowron, P. Pachura, op. cit.
Por. D.R. Wholey, J.W. Hounker, Effects of Generalism and Niche Overlap on Network
Linkages among Youth Service Agencies, „Academy of Management Review” 1993, Vol. 32,
No. 2, s. 349-371; A.C. Baum, C. Oliver, Institutional Linkages and Organizational Morality,
„Administrative Science Quarterly” 1990, Vol. 36, s. 187-218.
39
40
Współpraca sieciowa w instytucjach kultury
105
współdziałanie i redukuje presję na autonomię41, a zatem odgrywa krytyczną rolę
w selekcji partnerów do współpracy w sieci. To jednak nie wszystko, badania
pokazują42, że z racji specyfiki sektora, tożsamość poglądów w zakresie wizji,
spójność prezentowanych norm, wartości, podobieństwo celów oraz misji przekazu artystycznego stanowi warunek sine qua non podjęcia współpracy. To o wiele
za mało stwierdzić jedynie, że niespójność, brak podobieństwa i dopasowania
w powyższych aspektach ogranicza możliwość współdziałania, można bowiem
konstatować, że ją praktycznie uniemożliwia43. Wprawdzie koprodukcja to forma współpracy pozwalająca na wspólne finansowanie, zwiększająca szansę, że
spektakl będzie zauważony oraz rozpowszechniony w większej liczbie miejsc,
podkreślić należy jej kluczowy aspekt, przytaczając słowa znanego teatrologa
i analityka kultury Dragana Klaića: „koprodukcja ma (prawdziwy) sens wtedy,
kiedy wynika z artystycznych sympatii i zainteresowania obu stron, wspólnych
wizji i aspiracji”44. Wydaje się, że to zdanie niezwykle trafnie wpisuje się w teorię
sieci społecznych, a konkretniej w proponowane z jej perspektywy wyjaśnienia
dla podejmowania współpracy między teatrami.
2.3. Teoria zasobowa
Zasobowa teoria firmy opiera się na założeniu niedoskonałości zasobowej.
Oznacza zależność od otoczenia, dążenie do minimalizacji tej zależności, a dalej
osiągania trwałej przewagi konkurencyjnej dzięki kontrolowanym zasobom45.
W jej ujęciu sieć rozpatrywana jest jako źródło dostępu do komplementarnych
zasobów, a kiedy są idiosynkratyczne i niepodzielne, a zatem niełatwo dostępne
na rynku, kluczowego znaczenia dla ich przejęcia nabiera współpraca46. Im
bardziej podzielany jest pogląd, że wspólnota zasobowa generuje wartość dla
zaangażowanych stron, tym silniejsza tendencja do podejmowania współpracy.
W podejściu zasobowym zakłada się, że poza dysponowaniem odpowiednimi zasobami równie ważne jest ich właściwe wykorzystanie. Organizacja opiera swoją
działalność na posiadanych, stale rozwijanych i chronionych przed konkurencją
S. Bagdadli, op. cit.
Ibidem.
43
M. Graber, op. cit.
44
D. Klaić, Mobilność wyobraźni. Międzynarodowa współpraca kulturalna. Przewodnik,
Fundacja Bęc Zmiana, Warszawa 2011.
45
W. Czakon, Paradygmat sieciowy w naukach o zarządzaniu, „Przegląd Organizacji” 2011,
nr 11, s. 3-6.
46
S.A. Chung, H. Singh, K. Lee, Complementarity, Status Similarity and Social Capital as
Drivers of Alliance Formation, „Strategic Management Journal” 2000, Vol. 21, s. 1-22.
41
42
106
Dagmara Wójcik
kluczowych kompetencjach47, a w świetle koncepcji kluczowych kompetencji
sieć stanowi narzędzie ekonomicznie korzystnego ich kumulowania oraz sposób
na uzupełnianie luki kompetencyjnej48.
Rozpatrując współpracę teatrów, może się wydawać, że proponowane w tym
ujęciu wyjaśnienia nie są szczególnie istotne, z kilku powodów. Po pierwsze,
kluczowe kompetencje dla sektora kultury to kompetencje artystyczne (projektanci
sceniczni, dyrektorzy artystyczni, aktorzy), które są łatwo dostępne na rynku
i to na czas określony, teatry bowiem nie potrzebują posiadać tych zasobów na
stałe49. Ipso facto obserwujemy raczej wysoki poziom podobieństwa zasobów niż
ich komplementarność, co może obniżać zainteresowanie współpracą. Natomiast
asumptem do współpracy może stać się możliwość zorganizowania spektaklu na
większą skalę, angażując większy i bardziej zróżnicowany zakres prac (warto
pamiętać, że koprodukować można nie tylko spektakle dramatyczne, ale także
operowe czy taneczne). Efekty takiej współpracy daje się zaobserwować w wielu
niedużych miastach Europy – z polskiej perspektywy może zaskakiwać, że francuskie Angers (150 tys. mieszkańców) może zaproponować bardziej różnorodny
i atrakcyjny repertuar niż większość dużych polskich miast50.
Po drugie, inny kluczowy zasób to miejsce. Jednak ukryta wartość nie
wynika z samej przestrzeni czy lokalizacji konkretnego teatru, ale raczej z pewnego rodzaju osobliwego „nasycenia” określonymi zdolnościami artystycznymi
i produkcyjnymi, a zatem samo miejsce rzadziej będzie stanowiło determinantę
łączenia sił i współpracy.
Po trzecie, dużą rolę odgrywa specyfika sektora. O ile badania empiryczne
pokazują, że na przykład w sektorze high-tech zasobowe determinanty współpracy są szczególnie istotne51, a firmy podejmują współpracę dla zwiększenia
innowacji i redukcji presji konkurencyjnej, o tyle w sektorze kultury technologia
odgrywa marginalną rolę. To ludzie są najważniejszym i kluczowym zasobem,
a artystyczna kreatywność jest właściwie postrzegana jako zasób indywidualny,
czasami nawet nie należący do danej instytucji jako całości, ale raczej do konkretnej osoby w tej instytucji pracującej52. Zatem wydaje się, że to konkretni
47
Por. W. Czakon, Sieci w zarządzaniu…, op. cit., s. 151-154; J. Rokita, Zarządzanie
strategiczne. Tworzenie i utrzymanie przewagi konkurencyjnej, Wyd. Naukowe PWE, Warszawa
2005, s. 141-147.
48
A. Adamik, Więzi partnerskie a proces kształtowania nowoczesnej architektury biznesu,
w: Mechanizmy i obszary przeobrażeń w organizacjach, red. A. Potocki, Wyd. Difin, Warszawa
2007, s. 384.
49
M.M. Mariani, op. cit.
50
P. Olkusz, op. cit.
51
D.K. Sinha, M.A. Cusumano, Complementarity Resources and Cooperative Research:
A Model of Research Joint Ventures among Competitors, „Management Science” 1991, Vol. 37,
No. 9, s. 1091-1106.
52
S. Bagdadli, op. cit.
Współpraca sieciowa w instytucjach kultury
107
ludzie tworzą renomę danego miejsca, że indywidualne talenty i osobowości
stanowią kluczowy zasób teatrów. Co ciekawe, mimo że koprodukcja daje
możliwość dzielenia audytorium i zwielokrotniania widzów – w nawiązaniu do
teorii efektywności ekonomicznej – ten sam aspekt można teraz rozpatrywać
z perspektywy teorii zasobowej, jednak w nieco odmienny sposób. Mianowicie
można próbować interpretować publiczność jako zasób, a współpracę w tym
ujęciu jako możliwość uzyskania komplementarności zasobowej. Audytorium
bowiem – z racji specyfiki omawianych instytucji – stanowi swoisty zasób
krytyczny53, co w takim rozumieniu oznacza, że współpraca sieciowa teatrów
zapewnia dostęp do zasobów komplementarnych.
Nie należy zapominać, że sieci są tworzone ze względu na strategię przetrwania, ale również ze względu na strategię konkurencji, a zatem budowania
i tworzenia przewagi konkurencyjnej54 na poziomie sieci. Natomiast innowacje
oraz wymiana i komplementarność zasobów są jednym z motywów podejmowania
współpracy. Badania przeprowadzone dla teatrów włoskich55 sygnalizują, że teoria
zasobowa w niewielkim stopniu wyjaśnia zjawisko współpracy między tymi instytucjami. Można jednak przypuszczać, że związane jest to ze stopniem rozwoju
sieci, z ich wciąż niskim poziomem ewolucji w obszarze kultury, co oznacza, że
również poziom współpracy i zaangażowania można uznać za zbyt niski.
Podsumowanie
Zwykle uważa się, że życie sztuki teatralnej zaczyna się od jednej osoby – autora czy reżysera – i jeśli wszystko pójdzie dobrze, dziesiątki widzów zgromadzą
się w półmroku, aby zobaczyć wspólne dzieło na scenie. Natomiast teraz jeszcze
silniejsza staje się myśl, że sformułowanie „wspólne dzieło” nabiera zupełnie
nowej jakości, a w świetle zjawiska współpracy sieciowej – nowego znaczenia.
Badania w sektorach sztuki widowiskowej56 i kultury57 pozwalają zidentyfikować dwa główne obszary potencjalnej współpracy: artystyczny oraz zarządczy.
Obszar artystyczny dotyczy między innymi: planowania sezonu spektakli, wyboru
artystów oraz decyzji związanych z organizacją przedstawienia. Natomiast obszar
Ibidem.
Szerzej: Y.L. Doz, G. Hamel, Alianse strategiczne, sztuka zdobywania korzyści przez
współpracę, Wyd. Helion, Gliwice 2006, s. 335-350; R. Gualati, H. Singh, The Architecture of
Cooperation: Managing Coordination Costs and Appropriation Concerns in Strategic Aliances,
„Administrative Science Quarterly” 1998, Vol. 43, No. 4, s. 781-814.
55
S. Bagdadli, op. cit.
56
J. Scheff, P. Kotler, How the Art Can Prosper Through Strategic Collaboration, „Harvard
Business Review” 1996, Vol. 74, s. 4-11.
57
S. Bagdadli, op. cit.
53
54
108
Dagmara Wójcik
zarządczy związany jest z administracyjnymi aspektami w zakresie personelu oraz
przedstawień teatralnych, promocji, komunikacji, zbierania funduszy, dystrybucji,
gościnności i ogólnego serwisu. Idea koprodukcji to coś znacznie więcej niż
zwyczajne występy gościnne, realizowane przy wykorzystaniu zasobów tylko
jednej organizacji czy współpracy ograniczonej do wspólnej realizacji i promowania spektaklu.
Z punktu widzenia specyfiki funkcjonowania instytucji kultury istotne wydają
się wyniki badań58, które sygnalizują, że teatry unikają współpracy, jeżeli w grę
wchodzą artystyczne wybory i decyzje, które się rozmijają – w takiej sytuacji
każdy teatr będzie preferował autonomię. Oznacza to, że jeżeli współpraca dotyczy obszaru artystycznego, a wizje teatrów są rozbieżne, nie może być mowy
o współpracy wyłącznie z finansowych pobudek (obszar zarządczy). Można zatem
przypuszczać, że instytucje kultury będą chętniej wnosiły do sieci wszelkie te
aktywności, które nie przynależą do funkcji artystycznej, czyli nie są związane
z kwestiami artystycznymi, a zatem pojawia się kilka hipotez kierunkowych do
badań empirycznych. Można oczekiwać, że najprawdopodobniej te sieci teatrów,
które będą współpracowały głównie w obszarze zarządczym, będą cechowały się
większym rozmiarem, większą centralizacją i słabszymi powiązaniami między
węzłami. Natomiast sieci, które będą opierały swoją działalność dodatkowo na
obszarze artystycznym – przeciwnie – będą mniejsze, bardziej zdecentralizowane, a intensywność powiązań między węzłami będzie większa. Jednak dopiero
postawienie bardziej szczegółowych hipotez, pozwoli lepiej zrozumieć specyfikę
współpracy sieciowej w instytucjach kultury.
Literatura
Adamik A., Więzi partnerskie a proces kształtowania nowoczesnej architektury biznesu, w: Mechanizmy i obszary przeobrażeń w organizacjach, red. A. Potocki, Wyd. Difin, Warszawa 2007.
Bagdadli S., Museum and Theatre Networks in Italy: Determinants and Typology, „International
Journal of Arts Management” 2003, Vol. 6, No. 1.
Baum A.C., Oliver C., Institutional Linkages and Organizational Morality, „Administrative Science
Quarterly” 1990, Vol. 36.
Borkowska-Niszczota M., Współpraca instytucji kultury na rzecz rozwoju produktów turystyki kulturowej w ujęciu teoretycznym i praktycznym, „Ekonomia i Zarządzanie” 2012, nr 2.
Castells M., Społeczeństwo sieci, Wyd. Naukowe PWN, Warszawa 2007.
Chung S.A., Singh H., Lee K., Complementarity, Status Similarity and Social Capital as Drivers of
Alliance Formation, „Strategic Management Journal” 2000, Vol. 21.
Czakon W., Paradygmat sieciowy w naukach o zarządzaniu, „Przegląd Organizacji” 2011, nr 11.
Czakon W., Sieci w zarządzaniu strategicznym, Wolters Kluwer Polska, Warszawa 2012.
58
Ibidem.
Współpraca sieciowa w instytucjach kultury
109
Czakon W., Uwarunkowania i mechanizmy koordynacji sieci, „Studia Ekonomiczne. Zeszyty Naukowe UE w Katowicach” 2013, nr 141: Governance – korporacje, instytucje publiczne, sieci.
Ćwikła M., Turystyka eventowa a nowe trendy w kształtowaniu programów artystycznych festiwali
i instytucji teatralnych, „Turystyka Kulturowa” 2012, nr 10.
Doz Y.L., Hamel G., Alianse strategiczne, sztuka zdobywania korzyści przez współpracę, Wyd. Helion, Gliwice 2006.
Frączkiewicz-Wronka A., Efektywność sieci jako czynnik krytyczny rozwoju organizacji realizujących usługi społeczne, „Prace Naukowe UE we Wrocławiu” 2011, nr 219.
Graber M., Best Practices in Enhancement Deals: Nonprofit and for Profit Theatrical Collaborations,
California State University, Long Beach 2013, http://pqdtopen.proquest.com/doc/1417050152.
html?FMT=AI [15.06.2015].
Gualati R., Singh H., The Architecture of Cooperation: Managing Coordination Costs and Appropriation Concerns in Strategic Aliances, „Administrative Science Quarterly” 1998, Vol. 43,
No. 4.
Gulati R., Puranam P., Tushman M., Meta-Organization Design: Rethinking Design in Interorganizational and Community Contexts, „Strategic Management Journal” 2012, Special Issue: Strategy and the Design of Organizational Architecture, Vol. 33.
Hagel J. III, Brown J.S., Organizacja jutra: zarządzanie talentem, współpracą i specjalizacją, Wyd.
Helion, Gliwice 2006.
Kawa A., Podstawy teoretyczne sieci przedsiębiorstw, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Gdańskiego. Ekonomika Transportu i Logistyka” 2013, nr 46.
Klaić D., Mobilność wyobraźni. Międzynarodowa współpraca kulturalna. Przewodnik, Fundacja
Bęc Zmiana, Warszawa 2011.
Klimas P., Sieci innowacji: implikacje bliskości organizacyjnej, Wyd. UE, Katowice 2014.
Kożuch B., Przygodzka R., Współpraca sieciowa w zarządzaniu organizacjami publicznymi, „Studia i Prace Kolegium Zarządzania i Finansów SGH w Warszawie” 2012, nr 117.
Kożuch B., Zarządzanie publiczne. W teorii i praktyce polskich organizacji, Agencja Wydawnicza
Placet, Warszawa 2004.
Leśnierowska J., Sieć – ale jaka?, „Teatr” 2011, nr 7-8.
Mariani M.M., Coopetition as an Emergent Strategy: Empirical Evidence from a Consortium of Italian Opera Houses, „International Studies in Management and Organization 2007, Vol. 37, No. 2.
Niemczyk J., Sieci międzyorganizacyjne z perspektywy podstawowych nurtów nauk o zarządzaniu
w: Sieci międzyorganizacyjne. Współczesne wyzwania dla teorii i praktyki zarządzania, red.
J. Niemczyk, E. Stańczyk-Hugiet, B. Jasiński, Wyd. C.H. Beck, Warszawa 2012.
Nowicka-Skowron M., Pachura P., Strategie innowacyjne przedsiębiorstw wobec wyzwań gospodarki sieciowej, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Oeconomica” 2009, nr 226.
Olkusz P., Lokalny protest w czasach koprodukowania globalnego sukcesu, „Teatr” 2013, nr 9.
Rokita J., Zarządzanie strategiczne. Tworzenie i utrzymanie przewagi konkurencyjnej, Wyd. Naukowe PWE, Warszawa 2005.
Scheff J., Kotler P., How the Art Can Prosper Through Strategic Collaboration, „Harvard Business
Review” 1996, Vol. 74.
Sinha D.K., Cusumano M.A., Complementarity Resources and Cooperative Research: A Model
of Research Joint Ventures among Competitors, „Management Science” 1991, Vol. 37, No. 9.
Stańczyk-Hugiet E., Adaptacja kooperatywna, „Zeszyty Naukowe Politechniki Łódzkiej. Organizacja i Zarządzanie” 2013, nr 52.
Stańczyk-Hugiet E., Czy to nowa jakość w zarządzaniu?, „Studia i Prace Kolegium Zarządzania
i Finansów SGH” 2012, nr 116.
Stańczyk-Hugiet E., Koopetycja, czyli dokąd zmierza konkurencja, „Przegląd Organizacji” 2011,
nr 5.
110
Dagmara Wójcik
Suchowian J., Problemy finansowania instytucji kultury w Polsce na przykładzie teatru im. St.I. Witkiewicza w Zakopanem, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego. Finanse. Rynki
finansowe. Ubezpieczenia” 2011, nr 38.
Światowiec-Szczepańska J., Wpływ orientacji czasowej kadry kierowniczej na rozwój organizacji sieciowych, „Zeszyty Naukowe Politechniki Łódzkiej – Organizacja i Zarządzanie” 2013,
nr 52.
Tubielewicz A., Koncepcja tworzenia organizacji sieciowej, w: Innowacje w zarządzaniu i inżynierii produkcji, red. R. Knosala, Oficyna Wydawnicza Polskiego Towarzystwa Zarządzania
Produkcją, Opole 2013.
Wholey D.R., Hounker J.W., Effects of Generalism and Niche Overlap on Network Linkages among
Youth Service Agencies, „Academy of Management Review” 1993, Vol. 32, No. 2, s. 349-371.
Wood D.J., B. Gray B., Toward a Comprehensive Theory of Collaboration, „Journal of Applied
Behavioral Science” 1991, Vol. 27, No. 2.
Zdziarski M., Kapitał społeczny w sieci relacji, „Studia i Materiały Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Warszawskiego” 2008, nr 2.
Network Cooperation between Cultural Institutions
Abstract. The aim of the article is to present the specificity of network cooperation between
cultural institutions from the perspectives proposed by the three most popular reference theories:
the economic efficacy theory, the social network theory, and the Resource Based View, through the
example of theatres. Despite the fact that cooperation has gone through a large and still growing
number of published papers, it has not been widely analyzed in the context of cultural institutions
so far.
Keywords: inter-organizational cooperation, network cooperation, cultural institutions, theatres
Zeszyty Naukowe
Wyższej Szkoły Bankowej w Poznaniu
2015, t. 64, nr 7
Klaudia Migasiewicz
Rafał Trzaska
Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu
Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu
Wydział Zarządzania Informatyki i Finansów Wydział Zarządzania Informatyki i Finansów
e-mail: klaudia.migasiewicz@gmail.com
e-mail: r.l.trzaska@gmail.com
tel. 502 503 973
tel. 783 030 185
Strategia miasta w ujęciu sieciowym.
Perspektywa zachowań przedsiębiorczych
Streszczenie. Artykuł porusza tematykę rozwoju strategii miast. Przedstawia analizę strategii
w ujęciu autorskiego współczynnika aktywizacji miast, który w swoim założeniu jest emanacją strategii miast. Prezentuje również analizę otoczenia biznesowego startupów w ujęciu sieciowym, jako
jedna z głównych gałęzi strategii miasta. Autorski charakter pracy związany jest przede wszystkim
z przygotowaniem współczynnika aktywizacji, który prowadzi do wskazania istotnie ważnych miejsc
z perspektywy budowy strategii miasta.
Słowa kluczowe: strategie miast, rozwój miast, analiza sieciowa, startup, relational mix network model, współczynnik aktywizacji miast
Wstęp
Strategie rozwoju miast, otoczenie biznesowe oraz środowisko startupowe
ujmowane w kontekście sieciowym to elementy, które wciąż inspirują badaczy.
Strategia w ogólnym ujęciu to środki wykorzystywane przez przedsiębiorstwa
dla osiągnięcia celów1. Łączy ona problemy zarządzania strategicznego, nadając wewnętrzną spójność i kierunek działaniom oraz decyzjom organizacji lub
1
A. Zakrzewska-Bielawska, Ewolucja szkół strategii: przegląd głównych podejść i koncepcji,
w: Zarządzanie strategiczne. Rozwój koncepcji i metod, red. R. Krupski, „Prace Naukowe
Wałbrzyskiej Wyższej Szkoły Zarządzania i Przedsiębiorczości” 2014, t. 27(2), s. 9-29.
Klaudia Migasiewicz, Rafał Trzaska
112
jednostek2. „Strategia to ujednolicony, perspektywiczny i zintegrowany plan,
poprzez który firma wiąże strategiczne korzyści z wyzwaniami środowiska
i który daje pewność, że jej podstawowe cele zostaną osiągnięte, dzięki właściwemu ich zabezpieczeniu przez organizację”3. Z kolei otoczenie biznesowe to
otoczenie firmy (company enviroment, business environment) definiowane jako
środowisko organizacji, na które składa się całokształt zjawisk, procesów i instytucji kształtujących jej stosunki wymienne oraz warunki rozwoju4. Otoczeniem
organizacji również jest wszystko to, co nie należy do niej samej, a posiadając
wymiar czasoprzestrzeni, wywiera lub może wywierać na nią wpływ lub na to,
na co organizacja oddziałuje lub będzie oddziaływać w przyszłości5. Natomiast
środowisko startupowe jest to środowisko, w którym zachodzą – najogólniej
mówiąc – procesy przedsiębiorczości. Oznacza to, że jest to połączenie strategii przedsiębiorstwa oraz otoczenia mającego na celu generowanie wartości
dodanej. Te trzy elementy można połączyć w dyskusji o strategii rozwoju miast.
W sposób prawie systemowy mogą one determinować konstrukcję skutecznej
strategii zarządzania miastem. Zatem z tej perspektywy celem artykułu jest
identyfikacja kluczowych czynników uwzględnianych w strategii współczesnych miast sprzyjających rozwojowi postaw przedsiębiorczych w środowisku
sieciowym.
W pierwszej części artykułu autorzy podjęli próbę zdefiniowania współczesnej strategii miasta, przedstawiając między innymi składniki lokalnego sukcesu
rozwojowego, a także omawiając wizję, cechy i funkcje współczesnego miasta.
Autorzy wskazują również na cele, które powinno mieć współczesne miasto
zarówno w kreowaniu otoczenia biznesowego, jak i stymulacji środowiska startupowego. W kolejnej części podjęta została próba przedstawienia nowoczesnych
strategii zarządzania miastem. Przytoczono strategie i modele sieciowe miasta
w ujęciu relational mix network model. W trzeciej części przedstawiona została
autorska metoda opracowania współczynnika aktywizacji miast, który stanowi
swoistą syntezę strategii miast i organizacji współpracujących. Stanowi to
próbę systematyzacji i oceny realizacji założeń strategii poszczególnych miast,
ze szczególnym uwzględnieniem czynników wspierających przedsiębiorczość.
R.M. Grant, Współczesna analiza strategii, Wolters Kluwer Polska, Warszawa 2011, s. 15.
L. Berliński, I. Penc-Pietrzak, Inżynieria projektowania strategii przedsiębiorstwa. Konstrukcja i technologia, Wyd. Difin, Warszawa 2004, s. 17.
4
W. Šmid, Leksykon menedżera, Wyd. Profesjonalnej Szkoły Biznesu, Kraków 2000, s. 252.
5
M. Bednarczyk, Otoczenie i przedsiębiorczość w zarządzaniu strategicznym organizacją
gospodarczą, „Zeszyty Naukowe AE w Krakowie” 1996, nr 128, seria specjalna: Monografie;
M. Bednarczyk, Organizacje publiczne. Zarządzanie konkurencyjnością, Wyd. Naukowe PWN,
Warszawa – Kraków 2001, s. 68; W. Piotrowski, Organizacja i zarządzanie – kierunki, koncepcje,
punkty widzenia, w: Zarządzanie. Teoria i praktyka, red. A.K. Koźmiński, W. Piotrowski, Wyd.
Naukowe PWN, Warszawa 2002, s. 615-756.
2
3
Strategia miasta w ujęciu sieciowym. Perspektywa zachowań przedsiębiorczych
113
W ostatniej części autorzy przedstawili, jak kształtowała się sieć otoczenia biznesowego w Polsce w 2010 i 2014 r. W jej ramach zaprezentowano jednostki
wspierające działalność biznesową. Artykuł jest efektem badań prowadzonych
w 2014 r. nad możliwościami dużych miast w zakresie kształtowania ich
strategii.
1. Współczesne ujęcie strategii miasta
Zmiany zachodzące we współczesnym świecie wymagają elastyczności6 oraz
dostosowania się do warunków otoczenia nie tylko przez przedsiębiorstwa7, ale
również jednostki naukowe, publiczne czy nawet administracyjne i terytorialne8.
W dobie gospodarki opartej na wiedzy również miasta powinny szczególną uwagę
zwracać na swoje zamierzenia, realizowane cele i obrane strategie.
Miasta odgrywają istotną rolę w zakresie kształtowania środowiska sprzyjającego funkcjonowaniu mieszkańców i prowadzeniu działalności gospodarczej.
„Miasto może być traktowane dualistycznie, jednocześnie będąc organizacją, oferentem dóbr, jak i specyficznym rodzajem produktu znacznie bardziej złożonym
wewnętrznie od produktu konsumpcyjnego, składającego się z wielu uchwytnych
i nieuchwytnych komponentów, mniejszych produktów stanowiących wartość dla
odbiorcy”9. Miasta także uzyskały nowe funkcje nadane im poprzez reformę,
w ramach której wprowadzono w Polsce trójstopniowy podział terytorialny
państwa10. Wymusiło to na nich konieczność stosowania działań zwiększających
konkurencyjność, pozyskiwania kapitału, zwiększania liczby mieszkańców i tym
samym umiejętnego planowania ścieżki rozwoju11.
Potencjał ośrodków miejskich kreowany jest za pomocą prowadzonej polityki, a także w pewnym sensie strategii. Polityka miejska definiowana jest jako
„zaplanowana działalność władz lokalnych, ustalona i prowadzona we współpracy
6
G. Osbert-Pociecha, Elastyczność organizacji – atrybut pożądany a niezidentyfikowany,
„Organizacja i Kierowanie” 2004, nr 2, 51-62.
7
A. Kozarkiewicz, Współczesne trendy w innowacyjności – w kierunku otwartych innowacji,
„Przegląd Organizacji” 2010, nr 5, s. 20-23.
8
G. Gorzelak, A. Bąkowski, M. Kozak, A. Olechnicka, A. Płoszaj, Regionalne strategie
innowacji w Polsce, „Studia Regionalne i Lokalne” 2007, nr 1(27).
9
M. Rurański, J. Niemczyk, Współczesne instrumenty kształtowania wizerunku miasta na
przykładzie Wrocławia, „Studia Miejskie. ” 2013, t. 11, s. 68.
10
Miasto jako analog przedsiębiorstwa. Inspiracje dydaktyczne i badawcze, red. K. Kuciński,
Oficyna Wydawnicza SGH, Warszawa 2011, s. 53.
11
D. Niedziółka, Problemy rozwojowe miast jako wyzwanie zarządcze, w: Miasto jako analog
przedsiębiorstwa. Inspiracje dydaktyczne i badawcze, red, K. Kuciński, Oficyna Wydawnicza SGH,
Warszawa 2011, s. 53-67.
Klaudia Migasiewicz, Rafał Trzaska
114
Tabela 1. Składniki lokalnego sukcesu rozwojowego
Grupy
Składniki
Polityczne
– wygranie wyborów (przez konkretną partię, opcję polityczną),
– utrzymanie władzy (przez konkretną partię, opcję polityczną),
– uzyskanie władzy (przez konkretną partię, opcję polityczną i/lub konkretnego
kandydata),
– znacząca pozycja w partii (opinia liderów większych, ponadlokalnych struktur
politycznych)
Społeczne
– utrzymanie (zwykle najlepiej przyrost) liczby mieszkańców miasta,
– zadowolenie mieszkańców z jakości życia w mieście,
– udział mieszkańców w życiu lokalnej społeczności, w tym skłonność
do integrowania się w celu tworzenia więzi społecznych oraz zainteresowanie
demokratycznymi realiami sprawowania władzy w mieście
Ekonomiczne – odpowiednia liczba pożądanych miejsc pracy, minimalizacja bezrobocia,
– zamierzona (znacząca) pozycja na rynku miast i skuteczne konkurowanie,
– dobre warunki dla działalności gospodarczej i osiągnięcie zysków (najlepiej
unikalne korzyści zewnętrzne dające firmom szansę na wytwarzanie rzadkich
i oryginalnych produktów),
– napływ kapitałów do miasta (inwestorzy i klienci),
– zadowolenie użytkowników miasta z cech zasobów i produktów miejskich
(ceny, warunki dostępności itp.), w tym głównie nieruchomości
oraz infrastruktura
Ekologiczne
– dobre warunki życia w mieście, w tym cenne zasoby środowiska naturalnego,
– perspektywy życia w mieście dla następnych pokoleń
Źródło: Czornik M., Wdrażanie strategii a rozwój miasta, Wyd. AE w Katowicach, Katowice 2003, s. 125.
z innymi podmiotami, osiągającymi swe cele i zaspokajającymi swoje potrzeby
na terenie miasta”12.
Strategia rozwoju miasta powinna zawierać cele, wytyczne polityki i programy działania. Sporządzony w ten sposób dokument określa sposób zarządzania
miastem i umiejętne wykorzystywanie jego uwarunkowań, czyli wszelkich
czynników, które wpływają na zaspokajanie potrzeb jego mieszkańców oraz
rozwiązują ich problemy. Czynniki te mieszczą się w obszarach: przyrodniczym,
kulturowym, społecznym, ekonomicznym oraz przestrzennym13. Szczególnie
ważnym podmiotem jest społeczność lokalna, ponieważ pełni dwojaką funkcję.
Po pierwsze, wykazuje się aktywnością gospodarczą oraz społeczną, realizując
M. Pięta-Kanurska, Wpływ sektora kreatywnego na kształtowanie się polskich metropolii,
Wyd. UE we Wrocławiu, Wrocław 2013, s. 143.
13
K. Dubel, Strategia rozwoju narzędziem racjonalnego zarządzania miastem, w: Rozwój
miasta i zarządzanie gospodarką miejską, red. S. Słodczyk, Wyd. Uniwersytetu Opolskiego, Opole
2004, s. 475-484.
12
Strategia miasta w ujęciu sieciowym. Perspektywa zachowań przedsiębiorczych
115
cele strategiczne, po drugie natomiast, jest odbiorcą korzyści zewnętrznych
wynikających z realizacji tych celów14.
Składniki lokalnego sukcesu rozwojowego, które powinny zostać uwzględnione w strategii miasta, grupowane są w cztery obszary – polityczne, społeczne,
ekonomiczne i ekologiczne15.
Elementami decydującymi o przyszłości współczesnych miast jest uświadomienie sobie tkwiącego w nich potencjału oraz wdrożenie odpowiedniej
strategii umożliwiającej osiągnięcie zamierzonych celów, a także skorzystanie
z pełnych możliwości proinnowacyjnych, choćby w postaci umiejętnego zarządzania siecią ośrodków wspierających działalność miasta. Z kolei przedsiębiorstwa działające we współczesnej gospodarce oczekują różnorodnego
funkcjonalnie otoczenia. Dokonując wyboru lokalizacji, zwracają szczególną
uwagę na możliwości rozwoju, doskonalenia się, osiągnięcia wysokiego poziomu konkurencyjności. Miasta są dla nich atrakcyjne lokalizacyjnie ze względu
na „wielostronność korzyści aglomeracyjnych i korzyści urbanizacji” 16. Pożytki z tego wynikające Uzyskają miasta, przedsiębiorstwa oraz społeczność
lokalna.
2. Perspektywa sieciowa w strategii miast
Sieci i strategie uwzględniające sieci powinny być jednym z istotnych elementów współczesnej konstrukcji nowoczesnego miasta. Sieci są celową, długookresową
umową między różnymi organizacjami ukierunkowanymi na zysk, które pozwalają
im na uzyskanie oraz utrzymanie przewagi konkurencyjnej wobec jednostek spoza
sieci17. Sieć to zbiór prawnie niezależnych jednostek gospodarczych, realizujących
przedsięwzięcia i projekty badawcze koordynowane przez firmę integratora18. Sieci
są ponadto specyficznym instrumentem radzenia sobie z ryzykiem i niepewnością
w procesach decyzyjnych. Są również sposobem na stabilizowanie kontekstu poprzez mnożenie wzajemnych zależności, umożliwiają także przesuwanie (transfer)
14
s. 197.
Ekonomika i zarządzanie miastem, red. R. Brol, Wyd. AE we Wrocławiu, Wrocław 2001,
Wdrażanie strategii rozwoju miasta, red. M. Czornik, Wyd. AE w Katowicach, Katowice
2003, s. 125; M. Miszczyński, Potrzeba budowy strategii rozwoju kreatywnych miast w kontekście
polskiej transformacji do gospodarki wiedzy, w: Kreatywne miasto – kreatywna aglomeracja, red.
A. Klasik, Wyd. AE w Katowicach, Katowice 2009, s. 167-180.
16
D. Niedziółka, op. cit., s. 53-67.
17
J.C. Jarillo, On Strategic Networks, „Strategic Management Journal” 1988, No. 9(1), 31-41.
18
K. Perechuda, Dyfuzja wiedzy w przedsiębiorstwie sieciowym, Wyd. AE we Wrocławiu,
Wrocław 2005.
15
Klaudia Migasiewicz, Rafał Trzaska
116
ryzyka do innych podmiotów19. Sieć organizacyjna to grupa autonomicznych
organizacji współdziałających, aby osiągnąć cel, którego żadna z nich samodzielnie
by nie osiągnęła20. Ze społecznej perspektywy mówimy o sieci społecznej (social
network), zbiorze węzłów (osób, firm) połączonych ze sobą relacjami (przyjaźń,
transfery pieniężne, pokrywające się członkostwa organizacyjne) określonego typu21.
W tym kontekście sieci mogą stanowić jeden z elementów nowoczesnej strategii
miast, a także element umożliwiający ich dynamiczny rozwój.
Schemat 1. Organizacja związana z trzema rodzajami sieci społecznościowych
Źródło: S. Hung, Mobilising Networks to Achieve Strategic Difference, „Long Range Planning” 2002,
Vol. 35, s. 591-613.
W budowie strategii miasta warto uwzględnić fakt istnienia szczególnych
sieci społecznościowych. Możemy tutaj wskazać na trzy typy takich sieci: przemysłowe, polityczne i technologiczne. Sieci przemysłowe to sieci o połączeniach
poziomych w rodzimym przemyśle pomiędzy właścicielami, menedżerami,
pracownikami, dostawcami, odbiorcami, konkurentami i innymi partnerami
biznesowymi z zakresem działania obejmującym otoczenie sektorowe danego
państwa. Sieci polityczne to sieci pionowe z połączeniami między różnymi
agencjami rządowymi oraz regulacjami z zakresem działania obejmującym otoczenie podziału administracyjnego danego państwa. Sieci technologiczne to sieci
J. Niemczyk, Strategia: od planu do sieci, Wyd. UE we Wrocławiu, Wrocław 2013, s. 142.
R.F. Chisholm, Developing Network Organizations: Learning from Practice and Theory,
Addison-Wesley, Bonn 1998.
21
E.O. Laumann, J. Galaskiewicz, P.V. Marsden, Community Structure as Inter-Organizational
Linkages, „Annual Review of Sociology” 1978, Vol. 4, 455-484.
19
20
Strategia miasta w ujęciu sieciowym. Perspektywa zachowań przedsiębiorczych
117
poziome i pionowe połączone z globalną społecznością tworzącą technologie,
innowacje, reguły obejmujące działania ponad granicami państw22.
Przedstawiony model sieci społecznościowych opisuje analizowane środowisko z punktu widzenia sieci.
Będące obiektem zainteresowania w niniejszym artykule miasto jako środowisko rozwoju startupów składa się z instytucji politycznych – instytucji
samorządowych; społeczności technologicznych – centrów badawczych, centrów
transferu wiedzy i środowiska przemysłowego. W takim środowisku jednostki
w zależności od stopnia dojrzałości używają innego rodzaju sieci – model relational mix. Ten model składa się z sieci relacyjnych generujących wartość dodaną
i obejmuje:
– sieci społecznościowe (social network) – relacje z innymi firmami opierają
się głównie na relacjach personalnych z osobami takimi jak krewni, przyjaciele,
dawni koledzy/koleżanki,
– sieci reputacji (reputational networks) – sieci składają się z firm partnerskich,
które są liderami na rynku, z cenionych firm lub osób prywatnych; jednym z głównych celów zawierania tego rodzaju relacji jest zwiększenie wiarygodności firm,
– sieci marketingu informacji (marketing information networks) – relacje,
które pozwalają na przepływ informacji rynkowych za pośrednictwem firm lub
osób indywidualnych,
– sieci koopetycji (co-opetition networks) – relacje z bezpośrednimi konkurentami,
– sieci kooperacji technologicznej (co-operative technology networks) – alianse
technologiczne obejmujące projekty rozwojowe lub innowację technologiczną23.
Te wszystkie rodzaje sieci sprzyjają budowaniu środowiska przyjaznego
startupom. Aby jednak precyzyjniej można było określić, w jakim stopniu i na
jakim poziomie to przebiega, warto pokusić się o bardziej precyzyjny wskaźnik.
Autorzy artykułu zaproponowali do takiego pomiaru wskaźnik aktywizacji miast.
Jego konstrukcja i analiza jest przedmiotem kolejnej części artykułu.
3. Współczynnik aktywizacji miast
Zaproponowany współczynnik aktywizacji miast jest syntetyczną miarą
stopnia sprzyjania przedsiębiorczości, jak i rozwijania działania miast w obszarze
S. Hung, Mobilising Networks to Achieve Strategic Difference, „Long Range Planning”
2002, Vol. 35, s. 591-613.
23
C. Lechner, M. Dowling, I. Welpe, Firm Networks and Firm Development: The Role of
the Relational Mix, „Journal of Business Venturing” 2006, Vol. 21, s. 514-540.
22
118
Klaudia Migasiewicz, Rafał Trzaska
współpracy lokalnej i globalnej kształtowanej między innymi przez relational
mix network model.
We wrześniu 2013 r. na platformie mamstartup.pl24 zostały przeprowadzone
badania mające odpowiedzieć na pytanie, jakie jest najbardziej startupowe
polskie miasto25. Miasto startupowe to miasto, które charakteryzuje się między
innymi następującymi cechami: odpowiednią liczbą wydarzeń branżowych,
funkcjonowaniem instytucji wspierających, powstawaniem w danym mieście
startupów. W badaniu ankietowym wzięło udział 327 respondentów, którzy
wskazali następujące miasta: Poznań, Kraków, Gdańsk, Wrocław i Warszawę26.
Wykres 1. Wyniki ankiety na najbardziej startupowe polskie miasto
(struktura wskazań respondentów – w %)
Źródło: www.dropbox.com/s/4xe6gfpphvbzwki/raport-jakie-jest-najbardziej-startupowe-polskie-miasto.pdf
[31.05.2015].
Miasta te były uwzględniane również w licznych analizach dotyczących startupów prowadzonych przez Polską Agencję Rozwoju Przedsiębiorczości, ponieważ
uważane są za główne ośrodki środowiska startupowego w Polsce. W grudniu
2014 r. w opublikowanej przez PARP analizie Where are the polish startups?,
dotyczącej wzrostu liczby wydarzeń startupowych, uwzględniono dane dla Krakowa, Warszawy, Trójmiasta, Wrocławia, Poznania oraz Katowic27. Na podstawie
powyższych przykładów oraz własnych obserwacji i badań autorzy uważają, że
głównymi ośrodkami startupowymi w Polsce jest pięć miast: Katowice, Kraków,
Poznań, Warszawa i Wrocław. I te miasta wybrano jako obiekty dalszych analiz.
Jedną z licznych platform zrzeszających osoby zainteresowane tematyką przedsiębiorczości –
startupów – jest portal internetowy mamstarup.pl. Należy on do koalicji serwisów antygrupa.pl,
na których poruszane są treści związane z technologią, biznesem i marketingiem.
25
http://mamstartup.pl/najnowsze/4597/dlaczego-najbardziej-startupowe-polskie-miasto-to
[31.05.2015].
26
www.dropbox.com/s/4xe6gfpphvbzwki/raport-jakie-jest-najbardziej-startupowe-polskiemiasto.pdf [31.05.2015].
27
www.web.gov.pl/g2/big/2014_12/c1f111606f2286d3527c01cbf90f565b.jpg [31.05. 2015].
24
Strategia miasta w ujęciu sieciowym. Perspektywa zachowań przedsiębiorczych
119
W pierwszym etapie tych badań przeprowadzono analizę kluczowych słów
używanych wtedy, gdy w tych miastach opisywano kontekst strategii. Były to
wyrażenia: Strategia Europa 2010-2020, Długookresowa Strategia Rozwoju
Kraju 2030, Program Rozwoju Przedsiębiorstw 2020, Katowice 2020, Wrocław
w perspektywie 2020 plus, Strategia Rozwoju Krakowa, Strategia Rozwoju
Miasta Poznania do roku 2030, Strategia Rozwoju m.st. Warszawy do roku
2020. Celem analizy było wskazanie kluczowych elementów strategii poruszanych z perspektywy tych miast (na stronach miejskich). Analiza wyłoniła
sformułowania, które w tych tekstach powtarzają się najczęściej. Na podstawie
analizy wskazano 18 elementów kontekstu strategii, które powinny być przez
miasta realizowane.
W kolejnym kroku dokonana została szczegółowa analiza sprawdzająca,
czy Katowice, Kraków, Poznań, Warszawa i Wrocław uwzględniają w swoich
strategiach rozwoju te elementy. Do wsparcia analizy wykorzystano narzędzie
tagcrowd.pl, dzięki któremu wygenerowano – na podstawie tekstów poszczególnych strategii – wyrażenia najczęściej występujące, a więc takie, które w opinii
autorów powinny być dla miasta kluczowe. Czynnik został uznany za ważny,
jeżeli został na niego położony szczególny nacisk w strategii rozwoju oraz jeśli
jest przedmiotem realizacji w danym mieście.
W następnym kroku dla każdego z miast obliczono współczynnik aktywizacji, który stanowił relację sumy punktów uzyskanych przez analizowane
miasto w poszczególnych kategoriach do ogólnej liczby czynników. Obliczony
w ten sposób współczynnik aktywizacji określa, w jakim stopniu (uwzględniając
wszelkie czynniki rozwoju) miasto jest przyjazne środowisku startupowemu.
Umożliwiło to dokonanie analizy porównawczej i określenie, jak kształtuje się
to środowisko na tle pozostałych miast.
Najwyższy współczynnik aktywizacji pośród analizowanych miast (0,83)
uzyskała Warszawa. Na nieznacznie niższym poziomie kształtuje się on dla
Wrocławia i Poznania (0,78). W następnej kolejności w rankingu znajdują się
Katowice (0,72) oraz Kraków (0,67). Współczynnik ten kształtuje się na wysokim
poziomie dla każdego z analizowanych miast, co oznacza, że główne ośrodki
w Polsce tworzą środowiska przyjazne dla rozwoju przedsiębiorczości oraz
startupów. Wśród czynników znajdują się takie, na które każde z miast zwraca
szczególną uwagę w swojej strategii. Należą do nich: rozwój ośrodków miejskich
i kształcenia ustawicznego, otwartość, dbałość o zasoby, wsparcie rozwoju małej
i średniej przedsiębiorczości, działania zachęcające do lokowania bezpośrednich
inwestycji zagranicznych na terenie danego miasta, wzrost różnorodności usług
i innowacje w sektorze usług, rewitalizacja miasta, rozbudowa infrastruktury
miejskiej. Wśród wymienionych czynników znajdują się elementy kluczowe dla
możliwości powstawania, funkcjonowania i rozwoju startupów.
Klaudia Migasiewicz, Rafał Trzaska
120
Tabela 2. Zestawienie współczynnika aktywizacji dla wybranych miast w Polsce
Obszar
Cecha strategiczna miasta
Otwartość
otoczenia
Katowice Kraków
Poznań Warszawa Wrocław
wolność eksperymentowania
–
–
x
w rozwiązaniach biznesowych –
zapewnienie elastyczności,
unikanie stagnacji
tworzenie partnerstwa
–
x
x
współpracy
proaktywność miejska,
x
x
x
otwartość miejska
Edukacja
rozwój ośrodków akademickich
x
x
x
rozwój kształcenia ustawicznego
x
x
x
kształcenie w zakresie
–
–
x
nowych technologii
Środowisko zwiększanie obszarów zieleni
x
x
x
rozwiązania w zakresie
–
–
–
oszczędności energii
dbałość o zasoby
x
x
x
Przedsiębior- wsparcie dla rozwoju małej
x
x
x
czość
i średniej przedsiębiorczości
programy wspierające wzrost
–
–
x
zatrudnienia
działania w zakresie
x
x
x
lokowania BIZ
Usługi
innowacje w sektorze usług
x
x
x
rozwój usług
–
–
x
wysokospecjalistycznych
wzrost różnorodności usług
–
x
x
rewitalizacja miasta
Infrastrukx
x
x
tura
rozbudowa infrastruktury
x
x
x
drogowej, miejskiej
integracja infrastruktury
–
–
x
Suma 13 z 18 12 z 18 14 z 18
Współczynnik aktywizacji 0,72
0,67
0,78
x
x
–
x
x
x
x
x
x
x
x
–
x
x
–
–
x
x
x
x
–
x
x
x
x
x
x
–
–
x
x
x
x
x
x
15 z 18
0,83
x
14 z 18
0,78
Źródło: opracowanie własne.
Na podstawie przeprowadzonej analizy stwierdzono, że Wrocław, Warszawa,
Kraków, Katowice i Poznań mają zbliżony poziom rozwoju aktywizacji. Ponadto
miasta te realizują działania w obszarach kluczowych dla rozwoju Polski czy
Europy (wpisują się one w Strategię Europa 2010-2020, Długookresową Strategię Rozwoju Kraju 2030 oraz Program Rozwoju Przedsiębiorstw 2020). Miasta
uwzględniają te czynniki ze względu na chęć rozwoju, dostosowywania się do
europejskich realiów gospodarczych oraz podniesienia poziomu konkurencyjności.
Strategia miasta w ujęciu sieciowym. Perspektywa zachowań przedsiębiorczych
121
Wynika to również z tego, że rywalizują pomiędzy sobą w zakresie pozyskiwania mieszkańców, turystów, inwestycji, napływu kapitału, co wymusza na nich
realizowanie kompleksowych strategii, uwzględniających wszelkie aktywności.
Na podstawie przeprowadzonej analizy wyszczególnić można również obszary
charakterystyczne dla danego miasta, które różnicują cele strategiczne każdego
z nich. Wynikają one z położenia terytorialnego, uwarunkowań historycznych,
lokalizacji ośrodków biznesowych. Szczególnie widać to na przykładzie Katowic,
które skupiają się w swojej działalności na przemyśle, ale prowadzą działania
w zakresie rozszerzenia działalności usługowej; Krakowa – nacisk na aspekty
historyczne oraz kulturalne – czy Wrocławia, który skupia się na rozwijaniu
i nawiązywaniu nowych relacji z partnerami zachodnimi.
4. Sieć instytucji wspierających strategie miast
Elementem wartym uwzględnienia w rozważaniach nad strategiami miast jest
spojrzenie na badane zjawisko przez pryzmat podmiotów środowiska sieciowego,
czyli jak ono się kształtuje, jak działa, jak wpływa na miasta i ich strategię oraz
jak elementy sieciowe są lokowane w działaniach i strategiach.
W przygotowywaniu tej części badań – analizy sieciowej – posłużono się
bazą danych Stowarzyszenia Organizatorów Ośrodków Innowacji Przedsiębiorczości w Polsce (SOOIPP). SOOIPP jest wiodącą instytucją integrującą
środowisko ośrodków innowacji i przedsiębiorczości oraz sfery nauki oraz
efektywnym reprezentantem ich interesów wobec przedstawicieli administracji
publicznej i przedstawicieli innych instytucji. Misją Stowarzyszenia jest merytoryczne i organizacyjne wsparcie kadry ośrodków innowacji i przedsiębiorczości
oraz administracji publicznej w Polsce, prowadzące do rozwoju innowacyjnych przedsiębiorstw i regionów. SOOIP w latach 2011-2014 proponowało
szczególne skupienie działań na realizacji zadań w następujących obszarach
strategicznych:
– stowarzyszenie jako instytucja reprezentująca środowisko OIiP (ośrodki
innowacji i przedsiębiorczości),
– doskonalenie kwalifikacji organizatorów i pracowników ośrodków innowacji
i przedsiębiorczości,
– popularyzacja wiedzy oraz praktycznych rozwiązań w zakresie organizacji
i działania ośrodków innowacji i przedsiębiorczości oraz transferu technologii
i komercjalizacji wiedzy28.
28
www.sooipp.org.pl/strategia-dzialania [16.05.2015].
Tabela 3. Zmiana struktury jednostek wspierających biznes w latach 2010-2014 (w %)
Województwo
Park
technologiczny
Akademicki Centrum
Fundusz
Ośrodek
Fundusz Fundusz
Inkubator Inkubator
szkoleinkubator innowacji
poręczeń
kapita- pożyczprzedsię- technoprzedsię- i transferu
kredytoniowobiorczości logiczny
łowy
kowy
biorczości technologii
wych
-doradczy
Wszystkie
Polska
kategorie
Sieć
Platforma
Aniołów w danym
TechnowojeBiznesu
logiczna
wództwie
[122]
Dolnośląskie
0
43
0
13
0
20
50
67
35
100
0
26
Kujawsko-pomorskie
0
43
0
0
0
40
0
0
12
0
100
19
Lubelskie
33
40
20
100
0
3
0
0
10
0
0
17
Lubuskie
0
100
0
0
0
0
33
100
11
0
0
18
Łódzkie
0
25
0
0
1
50
0
0
26
50
0
18
Małopolskie
0
11
33
25
0
20
50
39
100
0
25
Mazowieckie
0
18
44
36
43
50
67
50
38
80
0
44
100
0
50
0
50
0
50
0
17
0
0
33
Podkarpackie
0
0
20
0
17
67
25
0
26
100
0
24
Podlaskie
0
50
67
0
40
100
0
0
39
0
0
41
Pomorskie
0
0
67
50
0
50
0
0
33
100
0
27
Śląskie
0
43
20
20
10
50
9
0
15
50
67
20
Świętokrzyskie
0
50
0
0
0
0
50
0
8
0
0
13
Warmińsko-mazurskie
0
0
50
50
0
17
50
100
19
100
0
23
Wielkopolskie
29
0
38
57
29
0
0
50
11
100
0
22
Zachodniopomorskie
50
29
33
0
0
0
0
33
47
0
0
28
Polska
11
27
30
32
13
31
24
27
24
76
30
26
Opolskie
Źródło: opracowanie własne na podstawie: www.sooipp.org.pl [31.05.2015].
Strategia miasta w ujęciu sieciowym. Perspektywa zachowań przedsiębiorczych
123
W pierwszej z analiz sieciowych posłużono się zastaną bazą danych SOOIPP
z 2010 r. (853 jednostki), natomiast bazę z 2014 r. (632 jednostki) przygotowano
na podstawie bazy z 2010 r., weryfikując jej zawartość stanem rzeczywistym
w 2014 r. Weryfikacji podlegała każda jednostka wpisana w 2010 r. Sprawdzeniu
poddawano to, czy dana jednostka funkcjonuje w 2014 r. W bazie danych SOOIPP
można dokonać podziału jednostek na: parki technologiczne, akademickie inkubatory przedsiębiorczości, centra innowacji i transferu technologii, fundusze
kapitałowe, fundusze pożyczkowe, fundusze poręczeń kredytowych, inkubatory
przedsiębiorczości, inkubatory technologiczne, ośrodki szkoleniowo-doradcze,
Polską Platformę Technologiczną, Sieć Aniołów Biznesu. Analizując zmianę
struktury liczby jednostek w poszczególnych latach (tabela 4), można zauważyć,
że w 2014 r. było o 26% mniej jednostek niż w 2010. Największy ilościowy,
a tym samym procentowy spadek miał miejsce w obszarze ośrodków szkoleniowo-doradczych (mniej o 77 jednostek, tj. o 24%) oraz w obszarze Polskiej
Platformy Technologicznej (spadek liczby jednostek z 29 do 7, tj. o 76%). Z kolei
najmniejszy spadek nastąpił w obszarze parków technologicznych (o 6 jednostek
mniej, tj. o 11%) oraz w obszarze funduszy pożyczkowych (o 11 jednostek).
Park technologiczny
Akademicki inkubator
przedsiębiorczości
Centrum innowacji
i transferu technologii
Fundusz kapitałowy
Fundusz pożyczkowy
Fundusz poręczeń
kredytowych
Inkubator
przedsiębiorczości
Inkubator
technologiczny
Ośrodek
szkoleniowo-doradczy
Polska Platforma
Technologiczna
Sieć Aniołów Biznesu
Wszystkie kategorie
w danym mieście
Tabela 4. Zmiana struktury jednostek wspierających biznes w latach 2010-2014 (w %)
Katowice
100
100
100
50
100
100
100
100
100
0
33
77
Kraków
100
100
67
78
100
100
0
100
80
0
100
78
Poznań
80
100
63
33
50
100
100
100
100
0
100
71
100
89
50
64
100
100
20
50
63
21
100
57
Wrocław
100
Zmiana
dla wskazanych 92
pięciu miast
67
100
80
100
100
25
50
80
0
100
74
89
69
64
91
100
27
67
83
15
67
68
Miasto
Warszawa
Źródło: opracowanie własne na podstawie: www.sooipp.org.pl [31.05.2015].
Przyglądając się temu samemu zestawieniu, ale z uwzględnieniem podziału
administracyjnego, dochodzimy do wniosku, że najwięcej zmian zaszło w województwie małopolskim oraz województwie podlaskim. Natomiast najbardziej
stabilnymi województwami okazało się świętokrzyskie i lubelskie.
Klaudia Migasiewicz, Rafał Trzaska
124
Schemat 2. Sieć połączeń jednostek wpierających biznes z miastami w roku 2010
Źródło: opracowanie własne.
Schemat 3. Sieć połączeń jednostek wpierających biznes z miastami w roku 2014
Źródło: opracowanie własne.
Strategia miasta w ujęciu sieciowym. Perspektywa zachowań przedsiębiorczych
125
W dalszych badaniach autorzy skupili się na wybranych pięciu miastach,
które w swoim podejściu, jak i lokalizacji, różniły się znacząco. Jak można
zauważyć, najmniej stabilnym miastem okazała się Warszawa – 57% jednostek wykazało oznaki żywotności, w tym jednostki oparte na inkubatorach
przedsiębiorczości i Polskiej Platformie Technologicznej. Natomiast najbardziej
stabilnym miastem okazał się Kraków, gdzie 78% jednostek wykazało oznaki
żywotności, jednakże nie ostał się tutaj żaden inkubator przedsiębiorczości ani
platforma technologiczna.
Kolejne zestawienie – analiza sieciowa – pokazuje dynamikę zmian, jakie
zachodzą w środowisku jednostek wspierających. Analizując sieć jednostek
wspierających oraz miast w 2010 i 2014 r. przy użyciu programu Gephi29, łącząc
jednostki wspierające z miastami, możemy łatwo zauważyć, że:
– dynamika zmian zachodzących w ciągu badanego okresu jest wysoka – 632
jednostki z 853 istnieją,
– niektóre miasta poszerzają swoją strategię wspierania biznesu poprzez jednostki wspierające, a niektóre zaprzestały wspierania jednostek rozwoju biznesu,
– miasta wiodące z 2010 r. w 2014 utrzymują swoją wiodącą pozycję, modyfikując lub zmieniając strategię działania,
– największym przegranym zmian i prowadzenia jednostek wspierających
oraz kreowania środowiska przyjaznego biznesowi jest część wschodnia Polski,
– powiązania sieciowe w łatwy i przyjazny sposób pozwalają zobrazować,
jak wygląda obecne środowisko jednostek wspierających, ale również pozwalają
dostrzec, że jednostki wspierające, mimo że mają różne zadania i strategie,
w ogóle nie współpracują ze sobą, tak aby strategie nie wykluczały się – kanibalizm strategiczny.
Powyższe rozważania prowadzą do potwierdzenia zależności, że procesy
współdziałania międzyorganizacyjnego nie pozostają obojętne dla osiąganego
przez członków sieci poziomu przedsiębiorczości. Podkreślić również należy, że
organizacje zorientowane na podnoszenie poziomu przedsiębiorczości powinny
zwiększać swoją orientację na współdziałanie międzyorganizacyjne (nastawienie
na współpracę oraz adaptację), a także dążyć do zacieśniania więzi współpracy międzyorganizacyjnej30. Wart podkreślenia jest również to, że analizując
statystycznie obszary wspierania biznesu – miasta – pod kątem instytucji
wspierających, edukacji, działalności samorządów, kosztów, wynagrodzeń, przedsiębiorczości mieszkańców, atrakcyjności i popularności regionu oraz innowacyjności regionu, najbardziej racjonalnym obszarem pod względem działań
http://gephi.github.io/ [31.05.2015].
P. Klimas, Znaczenie współdziałania międzyorganizacyjnego dla innowacyjności organizacji
– perspektywa empiryczna, „Prace Naukowe UE we Wrocławiu” 2014, nr 366, s. 255.
29
30
Klaudia Migasiewicz, Rafał Trzaska
126
okazują się Warszawa, Wrocław i region katowicki31. Te konstatacje dają nam
przekonanie, że w rozwoju przedsiębiorczości jednostek otoczenia biznesu liczy
się skoordynowany oraz zrównoważony rozwój.
Zakończenie
Bez wątpienia miasta i realizowane przez nie strategie rozwoju stanowią we
współczesnej gospodarce jedno z kluczowych miejsc wykorzystania strategii
sieciowych do rozwoju przedsiębiorczości i środowiska startupowego. Osiąganie wyznaczonych celów przez miasta jest elementem decydującym o wyborze
określonej lokalizacji przez organizacje. Z drugiej strony, ich konkretne zamierzenia strategiczne wpływają na konkurencyjność miast na tle innych ośrodków.
Istotna z tego punktu widzenia jest również umiejętność dostosowywania się do
wymagań oraz warunków stwarzanych przez inne ośrodki, zwracanie uwagi na
standardy europejskie i światowe.
Odnosząc się do analizowanych wskaźników – współczynnika aktywizacji
oraz sieciowego relational mix, jak również do analizowanych strategii miasta
oraz otoczenia startupowego, autorzy artykułu uważają, że nowoczesne miasta
powinny posiadać strategie nie będące sztywno zdefiniowanymi frazami, ale
strategie mające pewne cechy elastyczności, w formule działań i miar wskaźników. Elastyczność zapewnia możliwość szybkiego i adekwatnego reagowania
na zmiany zachodzące w otoczeniu oraz wysoki poziom konkurencyjności. Tym
bardziej że współcześnie najważniejsze ośrodki miejskie w Polsce znajdują się na
zbliżonym poziomie rozwoju. Na elementy nawiązujące do elastyczności wskazuje
również współczynnik aktywizacji, który częściowo obrazuje to, z czym miasta
w swoich strategiach muszą się mierzyć i na jakie potrzeby reagować. Warto więc
korzystać w konstrukcji takich schematów elastyczności z podejść sieciowych.
W sposób zdecydowany zwiększają one możliwości skutecznego oddziaływania
na budowanie środowisk sprzyjających przedsiębiorczym startupom.
Literatura
Bednarczyk M., Organizacje publiczne. Zarządzanie konkurencyjnością, Wyd. Naukowe PWN,
Warszawa – Kraków 2001.
P. Kurkiewicz, Identyfikacja i analiza czynników wpływających na rozwój startupów. Studium
porównawcze wybranych ośrodków miejskich w Polsce. Książka abstraktów, Konferencja Młodych
Naukowców „Nurty badawcze w ekonomii, zarządzaniu i turystyce”, Wyd. UE we Wrocławiu,
Wydział Ekonomii, Zarządzania i Turystyki w Jeleniej Górze, Jelenia Góra 10 stycznia 2015.
31
Strategia miasta w ujęciu sieciowym. Perspektywa zachowań przedsiębiorczych
127
Bednarczyk M., Otoczenie i przedsiębiorczość w zarządzaniu strategicznym organizacją gospodarczą, „Zeszyty Naukowe AE w Krakowie” 1996, nr 128, seria specjalna: Monografie.
Berliński L., Penc-Pietrzak I., Inżynieria projektowania strategii przedsiębiorstwa. Konstrukcja
i technologia, Wyd. Difin, Warszawa 2004.
Chisholm R.F., Developing Network Organizations: Learning from Practice and Theory, Addison-Wesley, Bonn1998.
Dubel K., Strategia rozwoju narzędziem racjonalnego zarządzania miastem, w: Rozwój miasta i zarządzanie gospodarką miejską, red. J. Słodczyk, Wyd. Uniwersytetu Opolskiego, Opole 2004.
Ekonomika i zarządzanie miastem, red. R. Brol, Wyd. AE we Wrocławiu, Wrocław 2001.
Gorzelak G., Bąkowski A., Kozak M., Olechnicka A., Płoszaj A., Regionalne strategie innowacji
w Polsce, „Studia Regionalne i Lokalne” 2007, nr 1(27).
Grant R.M., Współczesna analiza strategii, Wolters Kluwer Polska, Warszawa 2011.
http//gephi.github.io/ [31.05.2015]
Hung S., Mobilising Networks to Achieve Strategic Difference, „Long Range Planning” 2002, Vol. 35.
Jarillo J.C., On Strategic Setworks, „Strategic Management Journal” 1988, No. 9(1).
Klimas P., Znaczenie współdziałania międzyorganizacyjnego dla innowacyjności organizacji – perspektywa empiryczna, „Prace Naukowe UE we Wrocławiu” 2014, nr 366.
Kozarkiewicz A., Współczesne trendy w innowacyjności: w kierunku otwartych innowacji. „Przegląd Organizacji” 2010, nr 5.
Kurkiewicz P., Identyfikacja i analiza czynników wpływających na rozwój startupów. Studium porównawcze wybranych ośrodków miejskich w Polsce. Książka abstraktów, Konferencja Młodych
Naukowców „Nurty badawcze w ekonomii, zarządzaniu i turystyce”, Wyd. UE we Wrocławiu,
Wydział Ekonomii, Zarządzania i Turystyki w Jeleniej Górze, Jelenia Góra 10.01.2015.
Laumann E.O., Galaskiewicz J., Marsden P.V., Community Structure as Inter-Organizational Linkages, „Annual Review of Sociology” 1978, Vol. 4.
Lechner C., Dowling M., Welpe I., Firm Networks and Firm Development: The Role of the Relational mix, „Journal of Business Venturing” 2006, Vol. 21.
mamstartup.pl/najnowsze/4597/dlaczego-najbardziej-startupowe-polskie-miasto-to [31.05.2015]
Miasto jako analog przedsiębiorstwa. Inspiracje dydaktyczne i badawcze, red. K. Kuciński, Oficyna
Wydawnicza SGH, Warszawa 2011.
Miszczyński M., Potrzeba budowy strategii rozwoju kreatywnych miast w kontekście polskiej transformacji do gospodarki wiedzy, w: Kreatywne miasto – kreatywna aglomeracja, red. A. Klasik,
Wyd. AE w Katowicach, Katowice 2009.
Niedziółka D., Problemy rozwojowe miast jako wyzwanie zarządcze, w: Miasto jako analog przedsiębiorstwa. Inspiracje dydaktyczne i badawcze, red. K. Kuciński, Oficyna Wydawnicza SGH,
Warszawa 2011.
Niemczyk J., Strategia. Od planu do sieci, Wyd. UE we Wrocławiu, Wrocław 2013.
Osbert-Pociecha G., Elastyczność organizacji – atrybut pożądany niezidentyfikowany, „Organizacja
i Kierowanie” 2004, nr 2.
Perechuda K., Dyfuzja wiedzy w przedsiębiorstwie sieciowym, Wyd. AE we Wrocławiu, Wrocław
2005.
Pięta-Kanurska M., Wpływ sektora kreatywnego na kształtowanie się polskich metropolii, Wyd. UE
we Wrocławiu, Wrocław 2013.
Piotrowski W., Organizacja i zarządzanie – kierunki, koncepcje, punkty widzenia, w: Zarządzanie.
Teoria i praktyka, red. A.K. Koźmiński, W. Piotrowski, Wyd. Naukowe PWN, Warszawa 2002,
s. 615-756.
Rurański M., Niemczyk J., Współczesne instrumenty kształtowania wizerunku miasta na przykładzie
Wrocławia, „Studia Miejskie” 2013, nr 11.
Šmid W., Leksykon menedżera, Wyd. Profesjonalnej Szkoły Biznesu, Kraków 2000.
128
Klaudia Migasiewicz, Rafał Trzaska
Wdrażanie strategii rozwoju miasta, red. M. Czornik, Wyd. AE w Katowicach, Katowice 2003.
www.dropbox.com/s/4xe6gfpphvbzwki/raport-jakie-jest-najbardziej-startupowe-polskie-miasto.pdf
[31.05.2015]
www.sooipp.org.pl/strategia-dzialania [16.05.2015]
www.web.gov.pl/g2/big/2014_12/c1f111606f2286d3527c01cbf90f565b.jpg [31.05.2015]
Zakrzewska-Bielawska A., Ewolucja szkół strategii: przegląd głównych podejść i koncepcji, w: Zarządzanie strategiczne. Rozwój koncepcji i metod, red. R. Krupski, „Prace Naukowe Wałbrzyskiej Wyższej Szkoły Zarządzania i Przedsiębiorczości” 2014, t. 27(2).
The Strategy of a City in Network Perspective –
Prospects of Entrepreneurial Behavior
Abstract. The article focuses on the theme of strategy development of cities. It presents an
analysis of the strategy in light of original factors of city activation, which, in its concept, is an
emanation of city strategies. The analysis of the business environment in terms of network startups
as one of the main sectors of the city’s strategy, is also presented. The creative nature of this work is
primarily connected with the preparation of the activation factor leading to the indication of significantly important places from the perspective of the construction of a city’s strategy.
Keywords: city strategy, city development, network analysis, start-up, relational network model
mix, the activation coefficient cities
Zeszyty Naukowe
Wyższej Szkoły Bankowej w Poznaniu
2015, t. 64, nr 7
Aneta Surmiak
Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu
Wydział Zarządzania, Informatyki i Finansów
e-mail: aneta.surmiak@wp.pl
tel. 669 153 401
Decentralizacja w grupach kapitałowych
jako szczególnej formie sieci gospodarczych
Streszczenie. W artykule dokonano zestawienia kategorii grup kapitałowych oraz sieci gospodarczych, wykazując, że w określonych okolicznościach grupa kapitałowa stanowi szczególną formę
sieci. W tym kontekście przedstawiona została analiza podstaw teoretycznych decentralizacji jako
autonomii formalnej, stanowiącej przedmiot zainteresowań strategów zarządzania stających przed
dylematem dotyczącym rozmieszczania uprawnień decyzyjnych w organizacji. Jednocześnie podkreślono, że przez wzgląd na zaakceptowanie twierdzenia, iż grupa kapitałowa stanowi formę sieci,
przedmiotowa analiza dotycząca decentralizacji powinna mieć znaczenie także dla badań z obszaru
sieci gospodarczych.
Słowa kluczowe: sieci gospodarcze, grupy kapitałowe, decentralizacja, autonomia
Wstęp
Grupy kapitałowe jako przedmiot badań naukowych są niezwykle ciekawym,
ale i złożonym zagadnieniem. Należy bowiem zauważyć, że tematy nastręczające wiele problemów zarządczych w pojedynczych organizacjach kumulują
się w przypadku grupy przedsiębiorstw1. Powoduje to, że wnioski wyciągnięte
1
Por. M. Aluchna, Kierunki rozwoju polskich grup kapitałowych. Perspektywa międzynarodowa,
Oficyna Wydawnicza SGH, Warszawa 2010, s. 9.
130
Aneta Surmiak
z badań nad organizacją nie zawsze mają odniesienie do grup kapitałowych,
w których pojawiają się dodatkowe wymiary analizy. Jednocześnie zainteresowanie taką formą prowadzenia działalności gospodarczej w praktyce nie słabnie,
gdyż pozwala ona na osiągnięcie wyższego poziomu rozwoju, usprawniając
funkcjonowanie przedsiębiorstw zdywersyfikowanych2.
Z kolei tematyka sieci gospodarczych jest w ostatnich latach jedną z najintensywniej eksplorowanych3. W związku z powyższym obecnie nie ma zgody
odnośnie do tego, czym dokładnie jest sieć i jakie są jej granice. Dlatego też
w niniejszym artykule podjęta została próba weryfikacji, czy w określonych
okolicznościach grupy kapitałowe mogą zostać uznane za szczególną formę
sieci, a w konsekwencji, czy wnioski dotyczące grup kapitałowych mogą mieć
znaczenie także dla obszaru badań nad sieciami.
Jednocześnie głównym celem niniejszego artykułu jest analiza zagadnienia
decentralizacji w grupach kapitałowych, gdyż dylemat dotyczący lokalizacji
uprawnień decyzyjnych jest jednym z najtrudniejszych, zarówno w przypadku
pojedynczego przedsiębiorstwa, jak i grup kapitałowych. Przedmiotowa analiza
została oparta na studiach literatury z zakresu nauk o zarządzaniu oraz prac
badawczych dotyczących grup kapitałowych, sieci gospodarczych oraz samej
decentralizacji prowadzonych na całym świecie.
W artykule zaproponowano perspektywę postrzegania grupy kapitałowej
jako sieci, przez co podkreślony został fakt, że analiza decentralizacji może być
niezwykle istotna również w badaniach dotyczących sieci.
1. Grupa kapitałowa
jako szczególna forma sieci gospodarczych
Identyfikując części wspólne oraz różnice pomiędzy grupami kapitałowymi
i sieciami gospodarczymi, warto przyjrzeć się ich definicjom i rozpoznać ich
charakterystyczne cechy. Dlatego też w pierwszej kolejności przedstawiono
syntezę podstawowych zagadnień związanych z analizowanymi kategoriami,
natomiast następnie dokonano ich porównania i oceny efektów tej konfrontacji.
Por. Grupy kapitałowe w Polsce. Strategie i struktury, red. M. Romanowska, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2011, s. 7.
3
K. Ćwik, Aspekty organizacji sieciowej a funkcjonowanie grupy kapitałowej, „Organizacja
i Zarządzanie” 2013, nr 4(24), s. 30.
2
Decentralizacja w grupach kapitałowych jako szczególnej formie sieci gospodarczych
131
1.1. Sieci gospodarcze
1.1.1. Definicja sieci
Tematyka sieci jest stosunkowo młoda i nie w pełni poznana. Konsekwencją
takiego stanu rzeczy jest brak jednej uznanej definicji sieci. Brak także jednolitości w stosowaniu podstawowych pojęć dotyczących sieci, dlatego w literaturze
równolegle pojawiają się terminy „sieć organizacyjna”, „sieć międzyorganizacyjna”, „organizacja sieciowa”, „struktura sieciowa”, „sieć gospodarcza” oraz
„sieć”. Jednocześnie część z wymienionych kategorii bywa stosowana zamiennie.
Przykładowo, organizacje sieciowe nazywane są alternatywnie sieciami międzyorganizacyjnymi4. Co więcej, sieć może być postrzegana szeroko jako układ
relacji. Może więc dotyczyć różnych zjawisk – systemów gospodarczych (np.
klastry przemysłowe), korporacji międzynarodowych, małych przedsiębiorstw,
organizacji usługowych, sieci zawodowych, systemów elektronicznego przekazu
danych, sieci społecznych5.
Brak jednolitości stosowanych pojęć wynika także z faktu, że sieć może być
rozumiana jako: podmiot badań, forma organizacyjna lub sposób koordynacji
współdziałania6. W ujęciu podmiotowym siecią nazywamy „wzorzec interakcji
tworzony przez odrębnych i wzajemnie zależnych aktorów, w którym zestrojenie
interesów przyjmuje formę instytucjonalną w postaci sformalizowanych aktorów
zbiorowych lub nieformalną w postaci ad hoc i krzyżuje się z ustalonym porządkiem gospodarczych relacji wymiany”7. Sieć jako forma organizacyjna oznacza
płaską strukturę organizacyjną obejmującą interakcje pomiędzy partnerami
sieciowymi zamiast funkcji hierarchicznych8. Natomiast sieć rozumiana jako
forma koordynacji obejmuje ustanawianie relacji, które prowadzą do szczególnego typu organizacji i kontroli, przy wykorzystaniu mechanizmów rynkowych,
biurokratycznych i relacyjnych9.
4
K. Łobos, Organizacje sieciowe, w: Zarządzanie przedsiębiorstwem w turbulentnym
otoczeniu, red. R. Krupski, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2005, s. 161.
5
R.S. Achrol, Changes in the Theory of Interorganizational Relations in Marketing: Toward
a Network Paradigm, „Academy of Marketing Science Journal” 1997, Vol. 25, No. 1, s. 59.
6
W. Czakon, Sieci w zarządzaniu strategicznym, Wolkers Kluwer Polska, Warszawa 1012,
s. 14-15.
7
W. Czakon, Sieci w zarządzaniu strategicznym, op. cit., s. 15, za: L. Araujo, C. Brito, Agency
and Constitutional Ordering in Networks, „International Studies of Management & Organizations”
1998, Vol. 27, No. 4, s. 22-46.
8
D.W. Cravens, N.F. Piercy, Relationship Marketing and Collaborative Networks in Service
Organizations, „International Journal of Service Industry Management” 1994, Vol. 5, No. 5, s. 39.
9
W. Czakon, Sieci w zarządzaniu strategicznym, op. cit., s. 16.
132
Aneta Surmiak
Tabela 1. Definicja sieci
Autor
Definicja sieci/organizacji sieciowej
K. Łobos
Zbiór więcej niż dwóch samodzielnych organizacji powiązanych
więziami kooperacyjnymi o określonych cechacha
K. Zimniewicz
Organizacja sieciowa jest tworzona przez uczestników sieci
połączonych relacjami tworzonymi przez partnerów, w tym
integratora inicjującego powstanie sieci posiadających określone
kompetencje oraz zaufanie i etykęb
K. Perechuda
Zbiór prawnie niezależnych jednostek gospodarczych
realizujących przedsięwzięcia i projekty koordynowane przez
firmę-integratora, która posiada wyróżniające ją kompetencjec
R.E. Miles, C.C. Snow
Grupa firm lub specjalistycznych jednostek koordynowanych
mechanizmami rynkowymi zamiast łańcuchem komend. Jest
tworzona w celu osiągnięcia przewagi konkurencyjnejd
H.B. Thorelli
Dwie lub więcej organizacji zaangażowanych w długoterminowe
relacjee
W. Sroka
Układ współdziałania organizacji niezależnych pod względem
organizacyjno-prawnym, powiązanych kapitałowo lub nie, oparty
na potencjale synergicznym podmiotów sieci, w jednym
lub większej liczbie obszarów funkcjonowania, oraz na szerszej
współpracy niż wymiana jednorazowaf
B. Barczak,
J. Białkiewicz
Struktura, w której jednostki i grupy, działając niezależnie,
współpracują na rzecz wspólnego celug
J. Niemczyk
Układ złożony z węzłów i relacji opisanych na tych węzłach.
Sieć może być postrzegana jako układ relacji o cechach sieci:
– istniejący wewnątrz organizacji (organizacje sieciowe),
– pomiędzy przedsiębiorstwem i jego otoczeniem,
– pomiędzy przedsiębiorstwami prowadzącymi pokrewną
działalność i uzupełniającymi się (sieci międzyorganizacyjne)h
S. Lachiewicz,
A. Zakrzewska-Bielawska
System połączeń pomiędzy ludźmi lub jednostkami
organizacyjnymi, tworzony w celu wymiany informacji,
pomysłów (idei) oraz zasobówi
B. de Wit, R. Meyer
Sieć powstaje, gdy relacje między co najmniej dwiema firmami
wykraczają poza zwykłe transakcje handlowe i przekształcają się
we wspólną realizację celówj
P. Dwojacki, B. Nogalski
Organizacja sieciowa stanowi względnie trwałe zgrupowanie
autonomicznych wyspecjalizowanych jednostek
lub przedsiębiorstw uczestniczących w systemie wzajemnych
kooperacji według zasad rynkowychk
a
K. Łobos, Teoria struktur organizacyjnych: stan i perspektywy, Wyd. AE we Wrocławiu, Wrocław
2003, s. 71-72.
b
K. Zimniewicz, Współczesne koncepcje i metody zarządzania, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne,
Warszawa 2009, s. 89-92.
c
K. Perechuda, Dyfuzja wiedzy w przedsiębiorstwie sieciowym. Wizualizacja i kompozycja, Wyd. UE
we Wrocławiu, Wrocław 2013, s. 55.
d
R.E. Miles, C.C. Snow, Causes of Failure in Network Organizations, „California Management Review”
1992, Vol. 34, No. 4, s. 53.
e
H.B. Thorelli, Networks: Between Markets and Hierarchies, „Strategic Management Journal” 1986,
Vol. 7, s. 37-51.
Decentralizacja w grupach kapitałowych jako szczególnej formie sieci gospodarczych
133
f
W. Sroka, Sieci aliansów. Poszukiwanie przewagi konkurencyjnej poprzez współpracę, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2012, op. cit., s. 34.
g
B. Barczak, J. Białkiewicz, Źródła efektów synergicznych w sieciach organizacyjnych, w: Współpraca
międzyorganizacyjna w działalności przedsiębiorstw. Klastry – alianse – sieci, red. R. Borowiecki, T. Rojek,
Fundacja UE w Krakowie, Kraków 2012, s. 86.
h
J. Niemczyk, Wyróżniki, budowa i zachowania strategiczne układów outsourcingowych, Prace Naukowe
AE we Wrocławiu” 2006, nr 1111, Seria Monografie i Opracowania, nr 171, s. 27.
i
S. Lachiewicz, A. Zakrzewska-Bielawska, Sieć przedsiębiorstw jako skuteczna forma organizacyjna
w warunkach kryzysu gospodarczego, „Management and Business Administration. Central Europe” 2012,
No. 4(117), s. 36.
j
B. de Wit, R. Meyer, Synteza strategii, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2007, s. 217.
k
P. Dwojacki, B. Nogalski, Tworzenie struktur sieciowych jako wynik restrukturyzacji scentralizowanych
przedsiębiorstw, „Przegląd Organizacji” 1998, nr 4, s. 69.
Źródło: opracowanie własne.
Teoria sieci ma swoje podstawy w teorii grafów, która wyróżnia węzły/
wierzchołki i ścieżki/łuki/krawędzie10. Połączenia między wierzchołkami mogą
mieć charakter11: administracyjny (polecenia, procedury), ekonomiczny (transakcje), operacyjny (działania, decyzje), kulturowy (podzielanie norm i wartości),
informacyjny (wymiana i dzielenie się informacjami).
Genezę sieci wiąże się także z układami kooperacyjnymi, które stanowią
jednak kategorię odrębną, jako że dotyczą zagadnień o charakterze taktycznym lub
operacyjnym, podczas gdy organizacje sieciowe wiąże się z zamiarem realizacji
zamysłu strategicznego12. Liczba i częstotliwość więzi między organizacjami
decyduje więc o tym, czy organizację można uznać za sieć zależności.
W ujęciu podstawowym sieć stanowi zbiór aktorów połączonych zbiorem
więzi13. Wychodząc od anglojęzycznego znaczenia sieci, czyli network, co stanowi zbitkę słów net i work, tj. sieć i praca, sieć oznacza współpracę w grupie14.
Przegląd najciekawszych definicji sieci/organizacji sieciowych prezentuje tabela 1.
Przywołane w tabeli 1 definicje wskazują na następujące istotne aspekty sieci:
– są tworzone przez grupę podmiotów,
– jednym z najistotniejszych zagadnień w sieciach są relacje,
– relacje służą realizacji wspólnego celu i osiągnięciu przewagi konkurencyjnej,
– relacje w sieciach mają charakter długoterminowy,
– brak hierarchii i formalnego podporządkowania – dobrowolność uczestnictwa.
10
Sieci w gospodarce, red. M. Ciesielski, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa
2013, s.13, za: M. Mitręga, Zdolność sieciowa jako czynnik przewagi konkurencyjnej na rynku
przedsiębiorstw, AE w Katowicach, 2010, s. 63-64.
11
W. Sroka, Sieci aliansów. Poszukiwanie przewagi konkurencyjnej poprzez współpracę, Polskie
Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2012, s. 32, za: Strategor, Zarządzanie firmą: strategie,
struktury, decyzje, tożsamość, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 1995, s. 392.
12
W. Sroka, op. cit., s. 31.
13
W. Czakon, Sieci w zarządzaniu strategicznym, op. cit., s. 14-15.
14
Sieci w gospodarce, op. cit., s. 12.
134
Aneta Surmiak
Mając na uwadze powyższe, za sieć gospodarczą należy uznać współpracę
grupy podmiotów, między którymi występują długoterminowe relacje służące
realizacji wspólnych celów, która to współpraca ma charakter dobrowolny.
Jednocześnie warto wskazać na alternatywną, bardziej dynamiczną perspektywę postrzegania sieci jako ekosystemów biznesu, podstawą których jest
koewolucja15.
1.1.2. Cechy sieci
Analiza definicji sieci umożliwia identyfikację podstawowych ich cech.
Raymont E. Miles i Charles C. Snow wskazują na następujące cechy organizacji
sieciowej16:
– dezintegracja pionowa – poszczególne działania są realizowane przez
odrębne przedsiębiorstwa,
– występowanie funkcji brokera – organizatora przepływu aktywów,
– mechanizmy rynkowe – brak podporządkowania hierarchicznego, występują
umowy i porozumienia oraz wynagrodzenie za efekty,
– pełny dostęp do informacji – każdy ma równy dostęp do postępów prac,
– możliwość wykorzystywania kluczowych kompetencji oraz komplementarnych dóbr członków sieci, co sprzyja osiąganiu efektu synergii.
Powyższą listę Krzysztof Łobos uzupełnia o powtarzalny charakter przepływu
zasobów między podmiotami sieci i długookresowy horyzont współpracy oraz
kolektywne podejmowanie decyzji17.
Ciekawe ujęcie cech sieci prezentuje Włodzimierz Sroka, który podkreśla,
że ponieważ relacje w sieciach regulują głównie mechanizmy rynkowe, sieci
wykazują częściowo cechy rynku i częściowo organizacji18:
a) cechy rynkowe – dobrowolność wymiany, oparcie na cenach rynkowych,
b) cechy organizacji – wzajemna koordynacja działań i dostosowanie w sferze procedur oraz infrastruktury, wspólne podejmowanie decyzji, powtarzalny
charakter wymiany i długi horyzont współpracy, obszerny zakres informacji
o partnerach.
E. Stańczyk-Hugiet, Strategicznie o ekosystemie biznesu, w: Zarządzanie strategiczne.
Strategie sieci i przedsiębiorstw w sieci, red. R. Krupski, „Prace Naukowe Wałbrzyskiej Wyższej
Szkoły Zarządzania i Przedsiębiorczości” 2015, t. 32(2), s. 395-411.
16
W. Czakon, Sieci w zarządzaniu strategicznym, op. cit., s. 42-48, za: R. Miles, C. Snow,
Network Organizations: New Concept for New Forms, „McKinsey Quarterly” 1986, s. 53-66.
17
K. Łobos, Organizacja sieciowa, w: Zarządzanie przedsiębiorstwem przyszłości. Koncepcje,
modele, metody, Agencja Wydawnicza Placet, Warszawa 2000, s. 97.
18
W. Sroka, Sieci aliansów…, op. cit., s. 34.
15
Decentralizacja w grupach kapitałowych jako szczególnej formie sieci gospodarczych
135
Natomiast swoistą rekapitulację dotyczącą cech sieci i epistemologii badawczych przedstawili Jerzy Niemczyk i Ewa Stańczyk-Hugiet, dokonując przeglądu
najciekawszych badań dotykających tematyki sieci19.
Jedną z cech charakterystycznych sieci jest odrębność podmiotów ją tworzących. Konsekwencję odrębności aktorów w sieci stanowi fakt, że nie występuje formalne centrum, które mogłoby rozwiązywać konflikty w razie ich
powstawania. Kluczowym wyróżnikiem sieci jest więc koordynacja20. Bywa ona
traktowana jako jedna z perspektyw identyfikacji sieci21. W sieciach wyróżnia
się trzy mechanizmy koordynacji: rynkowy, hierarchiczny i społeczny22, które
są łączone w odpowiedniej konfiguracji.
Co więcej, członkowie sieci wykazują kospecjalizację23, tzn. łącząc w ramach
sieci część zasobów i czynności, pozostały obszar swojej aktywności realizują
niezależnie (poza siecią).
1.2. Grupy kapitałowe
1.2.1. Definicja grupy kapitałowej
Podobnie jak w przypadku sieci, w literaturze nie ma obowiązującej definicji grupy kapitałowej. Problem komplikuje dodatkowo fakt występowania
kategorii, takich jak holding czy koncern, które często używane są zamiennie
z grupą kapitałową lub jako jej szczególna forma. Niemniej najczęściej przez
grupę kapitałową rozumie się „zespół samodzielnych pod względem prawnym
przedsiębiorstw, stworzony dla realizacji wspólnych celów gospodarczych,
powiązanych kapitałowo i ewentualnie kontraktowo, w sposób umożliwiający
aktywne współdziałanie”24. Pojęcie grupy kapitałowej zdefiniowane zostało także
na gruncie polskiej ustawy o rachunkowości. Zgodnie z art. 3 ust. 1 pkt 44 tej
19
Por. J. Niemczyk, E. Stańczyk-Hugiet, Interorganisational Network Composition and
Management – Research Aspects, w: Teoria sieci w rozwiązywaniu problemów, red. G. Bełz,
Ł. Wawrzynek, „Prace Naukowe UE we Wrocławiu” 2012, nr 275, s. 109-118.
20
W. Czakon, Sieci w zarządzaniu strategicznym, op. cit., s. 123.
21
W. Czakon, Sieci w zarządzaniu strategicznym, op. cit., s. 123, za: A. Grandori, G. Soda,
Inter-Firm Networks: Antecedents, Mechanisms and Forms, „Organization Studies” 1995, Vol. 16,
No. 2, s. 183-214.
22
W. Czakon, Sieci w zarządzaniu strategicznym, op. cit., s. 123-134.
23
M.P. Koza, A.Y. Lewin, The Coevolution of Network Alliances: A Longitudinal Analysis of
an International Professional Service Network, „Organization Science” 1999, Vol. 10, No. 5, s. 639.
24
M. Trocki, Zarządzanie grupą kapitałową, w: Grupy kapitałowe w Polsce, red. M. Romanowska, M. Trocki, B. Wawrzyniak, Wyd. Difin, Warszawa 2000, s. 128.
136
Aneta Surmiak
ustawy przez grupę kapitałową rozumie się spółkę dominująca wraz z jednostkami zależnymi. Mimo dużego poziomu ogólności definicji oraz faktu,
że w innych aktach prawnych grupa kapitałowa jest definiowana odmiennie
(np. w ustawie o ochronie konkurencji i konsumentów przez grupę kapitałową
rozumie się wszystkich przedsiębiorców, którzy są kontrolowani w sposób
bezpośredni lub pośredni przez jednego przedsiębiorcę, w tym również tego
przedsiębiorcę), definicję tą zdaje się akceptować Zbigniew Kreft. Z kolei
Bogdan Nogalski i Roman Ronkowski za grupę kapitałową uznają organizację
utworzoną dla realizacji wspólnych celów gospodarczych lub zgrupowanie samodzielnych prawnie podmiotów gospodarczych w formie spółek kapitałowych
powiązanych w sposób trwały więziami kapitałowymi i ewentualnie dodatkowo
innymi (zgrupowania kapitałowe), posiadające możliwość realizacji wspólnych
celów dzięki rodzajowi i intensywności tworzących je powiązań25. Tymczasem
Henryk Jagoda i Ber Haus definiują holding (grupę kapitałową), wskazując,
że stanowi on grupę spółek, w której jedna sprawuje jednolite kierownictwo
nad pozostałymi, czyli wykorzystuje możliwość narzucania innym swojej woli.
Zbliżoną definicję odnajdujemy w Leksykonie zarządzania, w którym wskazano, że grupa kapitałowa stanowi zgrupowanie spółek stworzone dla wspólnej
realizacji celów gospodarczych polegających na dążeniu do osiągania korzyści ekonomicznych niedostępnych w ramach jednego przedsiębiorstwa26.
Kolejna definicja, według Krzysztofa Woźniaka, określa grupę kapitałową
jako „formę pojedynczych jednostek gospodarczych o odrębnej osobowości
prawnej, u której podstaw leżą różnego rodzaju wewnętrzne powiązania tych
jednostek”27.
Podsumowując przytoczone wyżej definicje, należy wskazać najistotniejsze
aspekty grupy kapitałowej:
– jest tworzona przez grupę przedsiębiorstw,
– jest tworzona przez podmioty niezależne pod względem prawnym,
– występują w niej powiązania o charakterze kapitałowym oraz kontraktowym,
– jest tworzona dla realizacji wspólnych celów,
– ma trwały charakter,
– występuje w niej zależność kapitałowa zamiast typowej hierarchii organizacyjnej.
25
B. Nogalski, R. Ronkowski, Podstawy funkcjonowania polskich grup kapitałowych oraz
ich formy organizacyjne i sposoby zarządzania, w: Zarządzanie w grupach kapitałowych, red.
B. Nogalski, P. Walentynowicz, Wyd. Wyższej Szkoły Administracji i Biznesu im. Eugeniusza
Kwiatkowskiego w Gdyni, Gdynia 2004, s. 11.
26
Leksykon zarządzania, Wyd. Difin, Warszawa 2004, s. 149-50.
27
K. Woźniak, Holding, „Firma” 1991, nr 11, s. 12-13.
Decentralizacja w grupach kapitałowych jako szczególnej formie sieci gospodarczych
137
1.2.2. Cechy grup kapitałowych
Analiza definicji grup kapitałowych prowadzi do wyodrębnienia jej podstawowych cech, za które Krzysztof Wiktorowski uważa28:
– jedność decyzji i funkcjonowania,
– podporządkowanie wszystkich przedsiębiorstw wchodzących w skład grupy
kapitałowej jednolitemu kierownictwu,
– ograniczenie właściwej autonomicznemu przedsiębiorstwu samodzielności
decyzyjnej kierownictwa,
– utrzymanie osobowości prawnej poszczególnych przedsiębiorstw wchodzących w skład holdingu.
Michał Trocki, mówiąc o cechach grup kapitałowych, odwołuje się wprost
do ich definicji, stwierdzając, że grupy kapitałowe29:
– powstają dla realizacji wspólnych celów gospodarczych,
– składają się z samodzielnych prawnie podmiotów gospodarczych w formie
spółek kapitałowych,
– są powiązane w sposób trwały więziami kapitałowymi i ewentualnie innymi,
– posiadają możliwość realizacji wspólnych celów, co wynika z rodzaju i intensywności tworzących je powiązań.
Uwzględniając powyższe rozważania, aby ocenić, czy grupa kapitałowa
może zostać uznana za szczególną formę sieci gospodarczych, należy dokonać
zestawienia definicji oraz cech sieci gospodarczych i grup kapitałowych.
1.3. Grupa kapitałowa jako szczególna forma sieci
1.3.1. Definicja sieci a definicja grupy kapitałowej
Zestawiając definicję sieci oraz grupy kapitałowej, można sformułować następujące wnioski:
1. Grupa kapitałowa, podobnie jak sieć, jest tworzona przez grupę podmiotów.
Najczęściej spotyka się grupy o liczebności przekraczającej dwa podmioty.
2. W grupach kapitałowych relacje stanowią istotne zagadnienie, chociaż
charakter tych relacji jest zasadniczo odmienny od charakteru relacji w sieciach.
K. Wiktorowski, Grupa kapitałowa jako efekt procesu koncentracji przedsiębiorstwa
a zagadnienie jakości organizacji, w: Zarządzanie w grupach kapitałowych, op. cit., s. 119.
29
M. Trocki, Grupy kapitałowe. Tworzenie i funkcjonowanie, Wyd. Naukowe PWN, Warszawa
2004, s. 41.
28
138
Aneta Surmiak
3. Relacje nawiązywane w grupach kapitałowych, podobnie jak w sieciach,
służą realizacji wspólnego celu i osiągnięciu przewagi konkurencyjnej. Niemniej
sposób ustalania wspólnego celu bywa w grupach kapitałowych odmienny, ze
względu na występowanie spółki matki, która posiadając udziały w spółkach
córkach, może kształtować relacje w grupie w sposób znacznie mniej demokratyczny niż ma to miejsce w sieciach.
4. Relacje w grupach kapitałowych mają charakter długoterminowy, co czyni
je podobnymi do sieci. Także trwałość tych relacji jest znaczna.
5. Zasadniczo w grupach kapitałowych nie występuje klasyczna hierarchia, gdyż
podmioty w grupie są niezależne w sensie prawnym (brak organizacyjnej podległości). Jednak ze względu na fakt, że w grupach kapitałowych spółki matki posiadają
udziały w spółkach córkach, mają możliwość wpływania na nie w znacznie szerszym zakresie niż ma to miejsce w przypadku podmiotów w sieciach, w których
relacje opierają się na zasadzie dobrowolności. Spółka matka podejmuje decyzje
władcze w stosunku do spółek córek, co odpowiada ekonomicznej koncepcji
przedsiębiorstwa. Jednocześnie koncern (rozumiany także jako grupa kapitałowa)
„jest swego rodzaju siecią, w której występuje nierównomierny podział władzy,
ale z zastrzeżeniem, że chodzi tutaj o władzę w wymiarze ekonomicznym, a nie
prawnym”30. Należy bowiem wskazać, że mimo braku relacji nadrzędności w sieci,
w zależności od obranych celów i sytuacji podmiotów tworzących sieć, często
część z nich znajduje się w pozycji uprzywilejowanej w stosunku do pozostałych.
6. Zarówno w sieciach, jak i grupach kapitałowych koordynacja jest kwestią
kluczową.
7. W grupach kapitałowych, podobnie jak w sieciach, może występować
kospecjalizacja.
1.3.2. Cechy sieci a cechy grupy kapitałowej
Uzupełnienie powyższych rozważań stanowi porównanie cech sieci oraz grup
kapitałowych. Powołując się na cechy organizacji sieciowej według R. Milesa
i C. Snowa, należy uznać, że31:
1. W grupach kapitałowych może występować dezintegracja pionowa. Jest
to widoczne w przypadku operacyjnych oraz zarządczych grup kapitałowych,
w których każdy podmiot realizuje wybrany etap łańcucha wartości.
2. W grupach kapitałowych funkcja brokera realizowana jest przez spółkę
matkę, która koordynuje funkcjonowanie grupy.
3. W grupach kapitałowych relacje opierają się zazwyczaj na porozumieniach,
występują w nich więc mechanizmy rynkowe (na gruncie polskich przepisów
30
31
Sieci w gospodarce, op. cit., s. 100.
K. Ćwik, op. cit., s. 37.
Decentralizacja w grupach kapitałowych jako szczególnej formie sieci gospodarczych
139
podatkowych warunki współpracy w grupach kapitałowych nie powinny odbiegać
od rynkowych). Niemniej w relacjach spółka matka – spółka córka występuje
także zależność kapitałowa, która powoduje, że swoboda działania spółek córek
jest ograniczona. Tak więc nie każdy obszar współpracy w grupach kapitałowych
będzie oparty na mechanizmach rynkowych.
4. Dostęp do informacji w grupie jest szerszy niż ma to miejsce w przypadku standardowych relacji rynkowych. Jednak spółka matka może zadecydować
o ograniczeniu dostępu do części informacji spółkom córkom. W tym kontekście
w grupach kapitałowych nie zawsze musi występować równy dostęp do informacji.
5. Efekt synergii występuje zasadniczo wyłącznie w grupach kapitałowych
typu operacyjnego i zarządczego – w finansowych grupach kapitałowych podmioty prowadzą działalność niepowiązaną.
Poza powyższymi cechami, warto także odwołać się do dwóch dodatkowych,
zgodnie z koncepcją K. Łobosa32. W konsekwencji można dojść do wniosku, że
powtarzalny charakter przepływu zasobów między podmiotami sieci i długookresowy horyzont współpracy to cechy szczególne zarówno sieci, jak i grup
kapitałowych. Niemniej jednak w grupach kapitałowych rzadziej niż w sieciach
decyzje są podejmowane kolektywnie przez wszystkie podmioty. Zależnie od
poziomu autonomii w danej grupie większość decyzji może być podejmowana
wspólnie, jednak przynajmniej część z nich będzie podejmowana niemal wyłącznie przez spółkę matkę.
1.3.3. Grupa kapitałowa szczególną formą sieci – konkluzje
Podsumowując powyższe, należy uznać, że definicja grupy kapitałowej
częściowo pokrywa się z definicją sieci. Jednocześnie grupa kapitałowa może
nosić większość cech charakterystycznych dla sieci. Nie dotyczy to jednak wszystkich grup kapitałowych. Warto również zaznaczyć, że część badaczy w istocie
przyjmuje, że grupa kapitałowa stanowi szczególną formę sieci gospodarczych.
Przykładowo Bartosz Jasiński posługuje się pojęciem sieci holdingowej33. Jako
szczególną formę sieci grupę kapitałową rozumie także Edyta Mioduchowska-Jaroszewicz, która wskazuje, że rozwój grup kapitałowych na poziomie globalnym,
jaki obserwuje się w szczególności od schyłku XX w., przybiera formę tworzenia
sieci przedsiębiorstw34. Podobnie Z. Kreft klasyfikuje holding (rozumiany także
K. Łobos, Organizacja sieciowa, op. cit., s. 97.
Sieci międzyorganizacyjne. Współczesne wyzwanie dla teorii i praktyki zarządzania, red.
J. Niemczyk, E. Stańczyk-Hugiet, B. Jasiński, Wyd. C.H. Beck, Warszawa 2012, s. 171-178,
34
E. Mioduchowska-Jaroszewicz, Analiza pojęcia grupy kapitałowej w polskiej gospodarce
i literaturze ekonomicznej, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego” 2013, nr 786,
„Finanse, Rynki Finansowe, Ubezpieczenia”, nr 64/1, s. 214.
32
33
140
Aneta Surmiak
jako grupa kapitałowa) jako jeden z typów organizacji sieciowych35. Natomiast
Piotr Dwojacki i Bogdan Nogalski sformułowali tezę, że sieć może stanowić
układ stworzony przez przedsiębiorstwa niezależne kapitałowo bądź powiązane
w niewielkim stopniu, co więcej, może występować także w grupie kapitałowej36.
Mając na uwadze powyższe, w niniejszym artykule przyjęto dopuszczalność
stwierdzenia, że określone grupy kapitałowe stanowi szczególną formę sieci gospodarczych. Brak jednoznacznych rozstrzygnięć, że przedmiotowe zagadnienie
stanowi podstawę do dalszych badań.
2. Decentralizacja w grupach kapitałowych
Kluczowym problemem w organizacjach jest optymalne rozmieszczenie
uprawnień decyzyjnych. Decyduje ono o możliwości sprawnego działania i efektywnej współpracy. Jednocześnie jest to jedno z najtrudniejszych zadań, przed
jakimi stają menedżerowie, gdyż wiąże się ono z przekazywaniem uprawnień,
obowiązków i odpowiedzialności. Decentralizacja, bo o niej mowa, oznacza
w ujęciu procesowym systematyczne delegowanie władzy i autorytetu formalnego
w ramach organizacji na menedżerów średniego i niższego szczebla37. Tymczasem
barierą delegowania często bywa obawa przed utratą władzy i kontroli. Kwestia
ta staje się jeszcze bardziej problematyczna, gdy jako jedność potraktujemy grupę
kapitałową, ponieważ zarządzanie tak złożoną jednostką oraz utrzymanie w niej
funkcjonalnej równowagi organizacyjnej, nazywanej także symetrią potencjałów
i uprawnień, wymaga dużego wysiłku koordynacyjnego38. Owa koordynacja jest
jednak niezbędna, gdyż pozwala uniknąć nadmiernej decentralizacji lub centralizacji, które mają określone wady. Do tych wad można zaliczyć:
a) w przypadku centralizacji39:
– ryzyko pozbawienia spółek zależnych swobody w zakresie zarządzania
i planowania operatywnego,
– ograniczenie zdolności spółek zależnych do przetwarzania decyzji scentralizowanych oraz zmniejszenie skuteczności zarządzania na poziomie spółki córki,
35
Z. Kreft, Holding. Grupa kapitałowa, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa
2004, s. 36.
36
P. Dwojacki, B. Nogalski, Tworzenie struktur sieciowych jako wynik restrukturyzacji
scentralizowanych przedsiębiorstw, op. cit., s. 69.
37
R.W. Griffin, Podstawy zarządzania organizacjami, Wyd. Naukowe PWN, Warszawa 2002,
s. 349.
38
Z. Kreft, M. Karwan, Centralizacja i decentralizacja uprawnień decyzyjnych w holdingu,
„Przegląd Organizacji” 2003, nr 2, s. 19.
39
Z. Kreft, op. cit., s. 84-86.
Decentralizacja w grupach kapitałowych jako szczególnej formie sieci gospodarczych
141
– ograniczenie korzyści płynących z odmienności i autonomii spółek córek –
zmniejszanie efektu synergii,
– ograniczanie potencjału kadry spółek zależnych,
– umacnianie pozycji dyrektorów spółki matki, co prowadzi do utraty autonomii strategicznej przez spółki zależne,
– problemy komunikacyjne,
b) w przypadku decentralizacji:
– ryzyko utraty władzy i kontroli,
– wzrost kosztów koordynacji,
– ryzyko tendencji separacyjnych,
– zakłócenie funkcjonowania grupy – brak realizacji ogólnych celów, ograniczenie występowania efektu synergii,
– chaos organizacyjny,
– brak poczucia przynależności do grupy.
W świetle powyższego warto zastanowić się, czy problem decentralizacji
dotyczy także sieci gospodarczych. Jeżeli za sieć uznamy grupę kapitałową,
to oczywiście odpowiedź będzie twierdząca. Natomiast w przypadku sieci
„standardowych”, przyjmując, że uczestnictwo w nich jest oparte wyłącznie na
porozumieniach i mechanizmach rynkowych, należałoby dojść do wniosku, że
problem rozmieszczenia uprawnień decyzyjnych nie występuje. Jednocześnie
trzeba mieć na uwadze, że nawet w sieciach niektóre podmioty mają większą
siłę przetargową niż pozostałe. Nie zawsze też wszystkie decyzje podejmowane
w sieci są na tyle istotne, aby do ich podejmowania zwoływać wszystkich
członków sieci. Można więc postawić tezę, że wybrane decyzje są w sieciach
zdecentralizowane. W tym zakresie więc sieci „standardowe” są podobne do
szczególnej formy sieci, za jaką uznać można grupę kapitałową. Dlatego też
dalsze rozważania dotyczące decentralizacji powinny pozostać w zakresie
zainteresowania zarówno badaczy zajmujących się „standardowymi” sieciami
gospodarczymi, jak i grupami kapitałowymi.
2.1. Optymalny poziom decentralizacji
Mówiąc o decentralizacji, należy podkreślić, że w praktyce nie występują
organizacje/grupy kapitałowe całkowicie scentralizowane lub zdecentralizowane. Dążenie do skrajności w tym przypadku mogłoby prowadzić do paraliżu
funkcjonowania grupy, która nie byłaby w stanie procesować wszystkich informacji na poziomie centrum, lub w której zapanowałaby anarchia uniemożliwiająca
uzyskanie efektu synergii. Osiągnięty byłby tzw. paradoks centralizacji, który
przejawia się tym, że jej nadmiar nie przyczynia się do wzrostu poziomu kontroli,
Aneta Surmiak
142
ale prowadzi do jej utraty40, oraz paradoks decentralizacji polegający na tym,
że przy zbyt dużej swobodzie podejmowania decyzji i działania spowolniona
byłaby realizacja zadań. Uwzględniając wskazane zagrożenia, warto poszukiwać
kompromisu lokalizacyjnego zapewniającego skuteczną integrację i koordynację
podmiotów grupy kapitałowej oraz umożliwiającego zarządzanie różnorodnością
z jednoczesnym poszanowaniem autonomii i współzależności podmiotów41. Owej
lokalizacji uprawnień decyzyjnych należy dokonywać, uwzględniając następujące
kwestie42:
– istotna jest charakterystyka osoby/jednostki, która ma podejmować decyzje
w danym zakresie,
– należy ustalić, w jakim miejscu powinny być podejmowane decyzje – zakres
decentralizacji i koncentracji,
– należy określić, jak szeroki powinien być zakres decyzji podejmowanych
w danym miejscu przez określone osoby – o czym i w jakim zakresie mogą
decydować konkretni decydenci.
Poszukując kompromisu lokalizacyjnego, warto także pamiętać o kilku
zasadach43:
– trafności – uprawnienia decyzyjne należy lokować w miejscu, które umożliwi podejmowanie decyzji najbardziej trafnych w danych warunkach,
– odpowiedzialności – uprawnienia decyzyjne należy lokować w taki sposób,
aby możliwe było dokonanie oceny skuteczności decyzji i określenie odpowiedzialności za nią,
– komplementarności – uprawnienia decyzyjne należy lokować w taki sposób, aby zachować logikę i kolejność podejmowania decyzji i realizacji działań
oraz aby mogły one uzupełniać się, tworząc wartość dla organizacji/grupy
kapitałowej,
– kompleksowości zadań decyzyjnych – uprawnienia decyzyjne należy lokować w taki sposób, aby decydent mógł podjąć decyzję pełną, dotyczącą danego
zagadnienia w ujęciu całościowym,
– rozłączności – uprawnienia decyzyjne różnych podmiotów nie powinny
się pokrywać,
– minimalizacji kosztów – uprawnienia decyzyjne należy lokować w taki
sposób, aby decyzje podejmowane były przy możliwie najniższym koszcie,
Z. Kreft, op. cit., s. 87.
Ibidem, s. 83.
42
T. Falencikowski, Kształtowanie swobody decyzyjnej w zarządzaniu grupami kapitałowymi,
Towarzystwo Naukowe Organizacji i Kierownictwa. Stowarzyszenie Wyższej Użyteczności „Dom
Organizatora”, Toruń 2008, s. 146.
43
Ibidem, s. 148-149; B. Nogalski, Z. Kreft, Kluczowe problemy zarządzania grupą kapitałową,
w: Zarządzanie w grupach kapitałowych..., op. cit., s. 50-51.
40
41
Decentralizacja w grupach kapitałowych jako szczególnej formie sieci gospodarczych
143
– ustaleń strategicznych/spójności – uprawnienia decyzyjne należy lokować
w taki sposób, aby żadne obszary istotne dla osiągania przewagi konkurencyjnej
przez grupę nie zostały pominięte,
– mobilności – uprawnienia decyzyjne należy lokować w taki sposób, aby
decydent mógł podejmować decyzje możliwie najszybciej i najsprawniej.
2.2. Rodzaje decentralizacji
W kontekście lokowania uprawnień decyzyjnych warto wskazać, że decentralizacja może być realizowana pionowo i poziomo. Decentralizacja pionowa
oznacza przesunięcie uprawnień decyzyjnych w dół po szczeblach hierarchii.
Może ona obejmować zarówno autorytet formalny, jak i nieformalny (np.
wynikający z posiadanej wiedzy). Natomiast decentralizacja pozioma oznacza
przekazywanie uprawnień decyzyjnych w poziomie, tj. ze stanowisk zarządczych
na eksperckie, co może przejawiać się tworzeniem silnych specjalistycznych stanowisk sztabowych. Decentralizacja nie ogranicza się więc do posunięć w pionie
(góra i dół hierarchii). Dzięki sprawnemu zastosowaniu decentralizacji poziomej
możliwe jest poruszanie się także w innym wymiarze, w którym zmiany mogą
doprowadzić do wzrostu zaznaczenia roli specjalistów w organizacji.
2.3. Obszary niepodlegające decentralizacji
W kontekście rozważań nad decentralizacją i poszukiwania jej optymalnego poziomu warto wskazać, że nie musi ona, a czasami wręcz nie powinna,
obejmować wszystkich obszarów funkcjonowania grupy kapitałowej. Należy
podkreślić, że grupy kapitałowe są tworzone w sposób celowy. Cel ten powinien
być w grupie sukcesywnie realizowany. Dlatego też pewien uzależniony od
warunków rynkowych oraz specyfiki grupy poziom centralizacji powinien być
zachowany. W literaturze wskazuje się następujące obszary/decyzje, których
zasadniczo decentralizować nie należy44:
– decyzje kluczowe z punktu widzenia możliwości realizacji strategii grupy,
44
P.F. Drucker, Praktyka zarządzania, Wyd. MT Biznes, Warszawa 2005, s. 88; R. Rutka,
Organizacja przedsiębiorstw. Przedmiot projektowania, Wyd. Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk
2001, s. 120-121, za: Zarządzanie. Teoria i praktyka, red. A.K. Koźmiński, W. Piotrowski, Polskie
Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 1972, s. 142-143; B. Nogalski, R. Ronkowski, Holding
w gospodarce krajowej. Praktyczny poradnik tworzenia, Ośrodek Doradztwa i Doskonalenia Kadr,
Gdańsk 2000, s. 287-288; por. także H. Sikacz, Ocena sytuacji finansowej operacyjnych grup
kapitałowych, Wolters Kluwer Polska, Warszawa 2011, s. 67.
Aneta Surmiak
144
– obszary najistotniejsze z punktu widzenia możliwości przetrwania i rozwoju grupy kapitałowej, tj. ustalanie ogólnych celów organizacji, projektowanie
struktur organizacyjnych, tworzenie systemu wartości, systemu ocen składowych
przedsiębiorstwa, zasad podziału zysku,
– ustalanie strategii, w tym: określanie profilu działalności oraz rynków
zbytu, tworzenie i utrzymywanie strategicznych pól sukcesu, definiowanie celów
finansowych, określanie priorytetów w zakresie wykorzystania zasobów, ocena
zakresu osiągania celów strategicznych,
– zarządzanie finansami,
– zarządzanie jakością,
– zarządzanie personelem.
Przedstawione kategorie zostały wyróżnione jako kluczowe dla rozwoju
i przetrwania grup kapitałowych. Wydaje się więc, że słusznie prawo do decydowania o nich pozostawia się wyłącznie jednostce centralnej. Jednocześnie
należy zauważyć, że mimo pozostawienia kompetencji decyzyjnych w rękach
spółki matki, warto przy podejmowaniu tych decyzji posiłkować się wiedzą
i doświadczeniem spółek córek. Dzięki takiemu podejściu można oczekiwać, że
efekt synergii generowany przez grupę kapitałową będzie większy, a ponadto
większa będzie motywacja kadry spółek córek oraz wzmocnione zostanie poczucie
wspólnoty celów i identyfikacji ze strategią grupy.
2.4. Podsumowanie rozważań nad decentralizacją
oraz dalsze kierunki badań
Podsumowując rozważania nad istotnymi aspektami decentralizacji, należy
wskazać, że jest ona rozpatrywana głównie w ujęciu formalnym. Pojawia się więc
pytanie o to, czy istnieje także decentralizacja nieformalna lub inna kategoria
obejmująca decentralizację jako zagadnienie formalne. Wydaje się, że taką szerszą
kategorią jest autonomia. Odnosi się ona do możliwości działania niezależnie,
podejmowania decyzji oraz aktywności ukierunkowanych na rozwój koncepcji
biznesu lub wizji, a także ich wypełnienia (zakończenia)45. W języku greckim,
z którego wywodzi się pojęcie autonomii, oznacza ona samorząd. Nieodłącznie
wiąże się więc z niezależnością i samodzielnością46. Tak zdefiniowana autonomia
zdaje się obejmować zarówno autonomię formalną (decentralizację), jak i nieformalną (odczuwaną, faktyczną). Oczywiście, w niektórych przypadkach autonomia
G.T. Lumpkin, G.G. Dess, Clarifying the Entrepreneurial Orientation Construct and Linking
it to Performance, „Academy of Management Review” 1996, Vol. 21, s. 140.
46
E. Stańczyk-Hugiet, A. Surmiak, Autonomia w układach współpracy gospodarczej,
„Organizacja i Kierowanie” 2014, nr 1a, s. 239.
45
Decentralizacja w grupach kapitałowych jako szczególnej formie sieci gospodarczych
145
formalna będzie tożsama z autonomią nieformalną. Należy jednak zaznaczyć,
że często formalna autonomia może być mniejsza lub większa niż rzeczywista.
Z kolei wnioski z analizy autonomii odczuwanej oraz jej porównania z formalną
i rzeczywistą mogą dostarczać jeszcze więcej kombinacji stanów faktycznych.
Dlatego zagadnienie autonomii jest pojęciem wielowymiarowym, które może
i powinno stać się przedmiotem wielu ciekawych badań.
Podsumowanie
Rozważania teoretyczne będące przedmiotem niniejszego artykułu zdają się
dowodzić, że – mimo braku zgody w literaturze – grupy kapitałowe mogą pod
pewnymi warunkami zostać uznane za szczególną formę sieci gospodarczych.
Zasadną wydaje się więc próba analizy tych dwóch kategorii niejako równolegle.
W kontekście funkcjonowania sieci oraz grup kapitałowych szczególnie
interesującym, acz złożonym problemem, któremu warto poświęcić uwagę w badaniach, jest kwestia decentralizacji oraz autonomii w ujęciu szerokim (autonomia
formalna i nieformalna). Jednocześnie warto odnosić wyniki badań dotyczących
decentralizacji w grupach kapitałowych do sieci w celu wykazania podobieństw
lub różnic między grupami kapitałowymi a sieciami. Jest to zapewne kierunek,
który przez wzgląd na swój strategiczny charakter powinien w najbliższym czasie
zyskać wielu zwolenników.
Literatura
Achrol R.S., Changes in the Theory of Interorganizational Relations in Marketing: Toward a Network Paradigm, „Academy of Marketing Science Journal” 1997, Vol. 25, No. 1.
Aluchna M., Kierunki rozwoju polskich grup kapitałowych. Perspektywa międzynarodowa, Oficyna
Wydawnicza SGH, Warszawa 2010.
Araujo L., Brito C., Agency and Constitutional Ordering in Networks, „International Studies of Management & Organizations” 1998, Vol. 27, No. 4.
Barczak B., Białkiewicz J., Źródła efektów synergicznych w sieciach organizacyjnych, w: Współpraca międzyorganizacyjna w działalności przedsiębiorstw. Klastry – alianse – sieci, red.
R. Borowiecki, T. Rojek, Fundacja Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie, Kraków 2012.
Cravens D.W., Piercy N.F., Relationship Marketing and Collaborative Networks in Service Organizations, „International Journal of Service Industry Management” 1994, Vol. 5, No. 5.
Czakon W., Sieci w zarządzaniu strategicznym, Wolters Kluwer Polska, Warszawa 2012.
Czakon W., Network Governance Dynamics Impact on Intellectual Property Management: The Case
of a Franchise System, „Int. J. Intellectual Property Management” 2008, Vol. 3, No. 1.
Ćwik K., Aspekty organizacji sieciowej a funkcjonowanie grupy kapitałowej, „Organizacja i Zarządzanie” 2013, nr 4(24).
Drucker P.F., Praktyka zarządzania, Wyd. MT Biznes, Warszawa 2005.
146
Aneta Surmiak
Dwojacki P., Nogalski B., Tworzenie struktur sieciowych jako wynik restrukturyzacji scentralizowanych przedsiębiorstw, „Przegląd Organizacji” 1998, nr 4.
Falencikowski T., Kształtowanie swobody decyzyjnej w zarządzaniu grupami kapitałowymi, Towarzystwo Naukowe Organizacji i Kierownictwa. Stowarzyszenie Wyższej Użyteczności „Dom
Organizatora”, Toruń 2008.
Grandori A., Soda G., Inter-Firm Networks: Antecedents, Mechanisms and Forms, „Organization
Studies” 1995, Vol. 16, No. 2.
Griffin R.W., Podstawy zarządzania organizacjami, Wyd. Naukowe PWN, Warszawa 2002.
Grupy kapitałowe w Polsce. Strategie i struktury, red. M. Romanowska, Polskie Wydawnictwo
Ekonomiczne, Warszawa 2011.
Koza M.P., Lewin A.Y., The Coevolution of Network Alliances: A Longitudinal Analysis of an International Professional Service Network, „Organization Science” 1999, Vol. 10, No. 5.
Kreft Z., Holding. Grupa kapitałowa, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2004.
Kreft Z., Karwan M., Centralizacja i decentralizacja uprawnień decyzyjnych w holdingu, „Przegląd
Organizacji” 2003, nr 2.
Leksykon zarządzania, Wyd. Difin, Warszawa 2004.
Lachiewicz S., Zakrzewska-Bielawska A., Sieć przedsiębiorstw jako skuteczna forma organizacyjna w warunkach kryzysu gospodarczego, „Management and Business Administration. Central
Europe” 2012, nr 4(117).
Lumpkin G.T., Dess G.G., Clarifying the Entrepreneurial Orientation Construct and Linking It to
Performance, „Academy of Management Review” 1996, Vol. 21.
Łobos K., Organizacja sieciowa, w: Zarządzanie przedsiębiorstwem przyszłości. Koncepcje, modele, metody, Agencja Wydawnicza Placet, Warszawa 2000.
Łobos K., Organizacje sieciowe, w: Zarządzanie przedsiębiorstwem w turbulentnym otoczeniu, red.
R. Krupski, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2005.
Łobos K., Teoria struktur organizacyjnych: stan i perspektywy, Wyd. AE we Wrocławiu, Wrocław
2003.
Miles R., Snow C., Network Organizations: New Concept for New Forms, „McKinsey Quarterly”
1986.
Miles R.E., Snow C.C., Causes of Failure in Network Organizations, „California Management
Review” 1992, Vol. 34, No. 4.
Mioduchowska-Jaroszewicz E., Analiza pojęcia grupy kapitałowej w polskiej gospodarce i literaturze ekonomicznej, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego” 2013, nr 786, „Finanse,
Rynki Finansowe, Ubezpieczenia” nr 64/1.
Niemczyk J., Wyróżniki, budowa i zachowania strategiczne układów outsourcingowych, „Prace
Naukowe AE we Wrocławiu” 2006, nr 1111, Seria Monografie i Opracowania, nr 171.
Niemczyk J., Stańczyk-Hugiet E., Interorganisational Network Composition and Management –
Research Aspects, w: Teoria sieci w rozwiązywaniu problemów, red. G. Bełz, Ł. Wawrzynek,
„Prace Naukowe UE we Wrocławiu” 2012, nr 275.
Nogalski B., Ronkowski R., Holding w gospodarce krajowej. Praktyczny poradnik tworzenia, Ośrodek Doradztwa i Doskonalenia Kadr, Gdańsk 2000.
Nogalski B., Kreft Z., Kluczowe problemy zarządzania grupą kapitałową, w: Zarządzanie w grupach
kapitałowych. Aspekty organizacyjne, finansowe, właścicielskie i personalne, red. B. Nogalski,
P. Walentynowicz, Wyd. Wyższej Szkoły Administracji i Biznesu w Gdyni, Gdynia 2004.
Nogalski B., Ronkowski R., Podstawy funkcjonowania polskich grup kapitałowych oraz ich formy
organizacyjne i sposoby zarządzania, w: Zarządzanie w grupach kapitałowych, red. B. Nogalski, P. Walentynowicz, Wyd. Wyższej Szkoły Administracji i Biznesu im. Eugeniusza Kwiatkowskiego w Gdyni, Gdynia 2004.
Perechuda K., Dyfuzja wiedzy w przedsiębiorstwie sieciowym. Wizualizacja i kompozycja, Wyd. UE
we Wrocławiu, Wrocław 2013.
Decentralizacja w grupach kapitałowych jako szczególnej formie sieci gospodarczych
147
Rutka R., Organizacja przedsiębiorstw. Przedmiot projektowania, Wyd. Uniwersytetu Gdańskiego,
Gdańsk 2001, za: Organizacja i zarządzanie. Teoria i praktyka, red. A.K. Koźmiński, W. Piotrowski, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 1972.
Sieci międzyorganizacyjne. Współczesne wyzwanie dla teorii i praktyki zarządzania, red. J. Niemczyk, E. Stańczyk-Hugiet, B. Jasiński, Wyd. C.H. Beck, Warszawa 2012.
Sieci w gospodarce, red. M. Ciesielski, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2013,
za: M. Mitręga, Zdolność sieciowa jako czynnik przewagi konkurencyjnej na rynku przedsiębiorstw, Wyd. AE w Katowicach, Katowice 2010.
Sikacz H., Ocena sytuacji finansowej operacyjnych grup kapitałowych, Wolters Kluwer Polska,
Warszawa 2011.
Sroka W., Sieci aliansów. Poszukiwanie przewagi konkurencyjnej poprzez współpracę, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2012, s. 32.
Stańczyk-Hugiet E., Strategicznie o ekosystemie biznesu, Zarządzanie strategiczne. Strategie sieci
i przedsiębiorstw w sieci, red. R. Krupski, „Prace Naukowe Wałbrzyskiej Wyższej Szkoły Zarządzania i Przedsiębiorczości” 2015, t. 32(2).
Stańczyk-Hugiet E., Surmiak A., Autonomia w układach współpracy gospodarczej, „Organizacja
i Kierowanie” 2014, nr 1a.
Strategor, Zarządzanie firmą: strategie, struktury, decyzje, tożsamość, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 1995.
Thorelli H.B., Networks: Between Markets and Hierarchies, „Strategic Management Journal” 1986,
Vol. 7.
Trocki M., Grupy kapitałowe. Tworzenie i funkcjonowanie, Wyd. Naukowe PWN, Warszawa 2004.
Trocki M., Zarządzanie grupą kapitałową, w: Grupy kapitałowe w Polsce, red. M. Romanowska,
M. Trocki, B. Wawrzyniak, Wyd. Difin, Warszawa 2000.
Wiktorowski K., Grupa kapitałowa jako efekt procesu koncentracji przedsiębiorstwa a zagadnienie
jakości organizacji, w: Zarządzanie w grupach kapitałowych, red. B. Nogalski, P. Walentynowicz, Wyd. Wyższej Szkoły Administracji i Biznesu im. Eugeniusza Kwiatkowskiego w Gdyni,
Gdynia 2004.
Wit B. de, Meyer R., Synteza strategii, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2007.
Woźniak K., Holding, „Firma” 1991, nr 11.
Zimniewicz K., Współczesne koncepcje i metody zarządzania, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne,
Warszawa 2009.
Decentralization in Capital Groups constituting
a special form of Networks
Abstract. In this article categories of capital groups and networks are compared, and at the
same time, it is demonstrated that in particular circumstances a capital group may be considered
a special form of a network. In the above context an analysis is presented of the theoretical basis of
decentralization, as a formal autonomy, which constitutes the subject of interest of strategic managers facing a dilemma regarding the placement of decisional competences in their organizations.
At the same time, the author highlights that due to the acceptance of the claim that a capital group
constitutes a form of a network, the analysis of decentralization should be considered valuable in
terms of researches in the field of networks as well.
Keywords: networks, capital groups, decentralization, autonomy
Zeszyty Naukowe
Wyższej Szkoły Bankowej w Poznaniu
2015, t. 64, nr 7
Małgorzata Kuczara
Michał Zdziarski
Uniwersytet Warszawski
Samodzielny Zakład Zarządzania
Strategicznego i Międzynarodowego
e-mail: malgorzata.kuczara@gmail.com
tel. 502 258 200
Uniwersytet Warszawski
Samodzielny Zakład Zarządzania
Strategicznego i Międzynarodowego
e-mail: mzdziarski@wz.uw.edu.pl
tel. 505 176 174
Współpraca uczelni i biznesu.
Perspektywa sieci
Streszczenie. Zdolność do tworzenia innowacji wykracza poza zasobowe możliwości firm i jest
osadzona społecznie w sieciach relacji z innymi podmiotami. W tych sieciach fundamentalne znaczenie w gospodarkach rozwiniętych mają uczelnie, które są źródłem transferu technologii i wiedzy
do biznesu. Zatrudnianie w firmie absolwentów uczelni tworzy specyficzny rodzaj więzi między tymi
organizacjami. Sygnalizuje ona zwiększone prawdopodobieństwo bezpośredniej współpracy i transferu wiedzy między nimi oraz wzajemne korzyści reputacyjne. Branża doradztwa strategicznego
charakteryzuje się dużą intensywnością tworzenia i transferu wiedzy do innych sektorów. W artykule przedstawiamy analizę struktury sieci powiązań uniwersytetów i firm doradztwa strategicznego
w Polsce na podstawie danych z serwisu społecznościowego GoldenLine.
Słowa kluczowe: współpraca nauki i biznesu, innowacyjność, doradztwo strategiczne, sieci
międzyorganizacyjne, analiza sieci społecznych
Wstęp
W literaturze zarządzania prezentowane są badania wskazujące na wzrost
liczby spin-offów1, udaną współpracę przemysłu i uniwersytetów2, coraz większą
1
R. Jensen, M. Thursby, Proofs and Prototypes for Sale: The Licensing of University Inventions,
„American Economic Review” 2001, No. 91(1), s. 240-59; J.G. Thursby, M.C. Thursby, Who is Selling
Ivory Tower? Sources of Growth in University Licensing, „Management Science” 2002, No. 48, s. 90-104.
2
J. Liebeskind i in., Social Networks, Learning and Flexibility: Sourcing Scientific Knowledge
in New Biotechnology Firms, „Organization Science” 1996, Vol. 7, No. 4, s. 428-443; L. Zucker,
150
Małgorzata Kuczara, Michał Zdziarski
mobilność pracowników naukowych3 i wkład publicznej nauki w komercyjne
patenty4. Badania te potwierdzają znaczenie różnych form współpracy firm
z instytucjami naukowymi dla potencjału tworzenia innowacji. Jest to część
szerszego zjawiska budowania wartości ekonomicznej dzięki relacjom występującym w sieciach powiązanych firm i instytucji. Firmy doradztwa strategicznego
oferują klientom rozwiązania w zakresie tworzenia nowych modeli biznesu,
opracowania strategii pozwalających tworzyć innowacje, przechwytywać wartość
i osiągać przewagę konkurencyjną oraz powiązane usługi. Ich rola w tworzeniu
i upowszechnianiu innowacji wydaje się istotna w większości branż rozwiniętej
gospodarki.
Przegląd literatury przeprowadzony przez autorów wskazuje na brak systematycznych badań relacji uniwersytetów i firm doradztwa strategicznego
w Polsce, który byłby przedstawiony w publikacji. Warto zwrócić uwagę na
pojedyncze przypadki takiej współpracy, które wskazują na możliwe wykorzystanie potencjału wzajemnych powiązań. Dla przykładu Szkoła Główna Handlowa
w Warszawie współpracuje z firmą doradczą EY przy studiach magisterskich
z finansów i rachunkowości, które mają akredytację The Association of Chartered Certified Accountants (ACCA). Zajęcia prowadzone są jednocześnie przez
wykładowców uczelni i pracowników firmy, a ukończenie kursu oznacza nie
tylko uzyskanie dyplomu wyższej uczelni, ale także zwalnia z części egzaminów
ACCA.
W referacie badamy potencjał możliwej współpracy tych dwóch typów organizacji na podstawie danych o wykształceniu i pracy zawodowej konsultantów
pozyskanych z serwisu społecznościowego GoldenLine. Jak pokazuje literatura,
dla sukcesywnego transferu wiedzy ważne jest nie tylko istnienie połączeń między aktorami, ale również niejako wspierający je kapitał społeczny5. Zakładamy,
że absolwenci pracujący dla firm doradczych tworzą specyficzny rodzaj więzi
pomiędzy uczelniami i przedsiębiorstwami, który zwiększa prawdopodobieństwo
podejmowania współpracy przez te instytucje. Im większa liczba absolwentów
M. Darby, M. Torero, Labor Mobility from Academe to Commerce, „Journal of Labor Economics” 2002, Vol. 20, No. 3, s. 629; L. Zucker, M. Darby, Capturing Technological Opportunity
via Japan’s Star Scientists: Evidence from Japanese Firms’ Biotech Patents and Products. Journal
of Technology Transfer 2001, Vol. 26, No. 1/2, s. 37.
3
J. Kim, L.J. Sangjoon, G. Marschke, The Influence of University Research on Industrial,
innovation NBER working Paper, No. 11447, Cambridge 2005; L. Zucker, M. Darby, M. Torero,
op. cit., s. 629.
4
F. Narin i in., The Increasing Linkage between US Technology and Public Science, „Research
Policy 1997”, No. 26, s. 317-330; D. Hicks, The Changing Composition of Innovative Activity in
the US. A Portrait Based on Patent Analysis, „Research Policy” 2001, No. 30, s. 681-703.
5
A.C. Inkpen, E.W.K. Tsang, Social Capital, Networks and Knowledge Transfer, „Academy
of Management Review” 2005, Vol. 30, No. I, s. 146-165.
Współpraca uczelni i biznesu. Perspektywa sieci
151
uczelni występuje na kluczowych stanowiskach doradców, menedżerów i partnerów firmy, tym większe wydaje się prawdopodobieństwo występowania inicjatyw
współpracy tych podmiotów.
2. Współpraca nauki i biznesu
2.1. Współpraca uczelni z biznesem
W literaturze można znaleźć przykłady, w których podkreśla się znaczenie kariery oraz połączeń społecznych dla współpracy i dzielenia się wiedzą
pomiędzy światem biznesu oraz nauki6. Niektórzy autorzy zwracają uwagę na
powiększający się wspólny rynek pracy nauki i technologii oraz rolę mobilności
naukowców jako czynniki ułatwiające transfer wiedzy pomiędzy tymi dwoma
sektorami7. Naukowcy zajmujący się znaczeniem granicznych połączeń (boundary
spanners) między organizacjami w procesie tworzenia innowacji oraz badaniami
roli pośredników w procesach rozprzestrzeniania się informacji w sieciach społecznych podkreślają, że doświadczenie zawodowe i kapitał relacyjny to kluczowe
zmienne wyjaśniające powstawanie tego rodzaju połączeń8. Najbardziej użyteczne
informacje rzadko przechodzą przez formalne ścieżki. Wymagają one aktywowania więzi z osobami lub instytucjami, z którymi wcześniej miało się kontakt
i uważa się je za godne zaufania9. Nieformalne więzi na styku uczelni i firm
powstają na skutek przenika się sieci społecznych tych instytucji. Najczęściej
absolwenci uczelni są jednokierunkowym nośnikiem przepływu wiedzy wyniesionej ze swoich Alma Mater do firm. Część z nich uczestniczy i inicjuje projekty
współpracy ze środowiskami akademickimi, stając się aktywnymi uczestnikami
tworzenia wiedzy i innowacji na styku tych dwóch organizacji, dzięki czemu
transfer wiedzy firmy – uczelnie ma charakter dwustronnej wymiany.
Biznes i nauka mają zupełnie różne cele i metody działania, a pomimo to oddziałują na siebie. Środowiska akademickie dostrzegają możliwość
6
F. Murray, Innovation as Co-Evolution of Scientific and Technological Networks: Exploring
Tissue Engineering, „Research Policy” 2002, Vol. 31, s. 1389-1403; W. Powell, J. Owen-Smith,
Universities as Creators and Retailers of Intellectual Property, w: To Profit or Not to Profit, Ed.
B. Weisbrod, Cambridge University Press, Cambridge 1998, s. 169-194.
7
L. Zucker, M. Darby, M. Torero, op. cit., s. 629.
8
R.S. Burt, The Network Structure of Social Capital, „Research in Organizational Behavior” 2000, No. 2, s. 345-423; M.L. Tushman, Special Boundary Roles in the Innovation Process, „Administrative Science” 1997, Vol. 22, No. 4, s. 587-605.
9
W. Powell, Neither Market nor Hierarchy: Network Forms of Organization, „Research in
Organizational Behavior” 1990, No. 12, s. 304.
Małgorzata Kuczara, Michał Zdziarski
152
finansowania pewnych sfer swojej aktywności poprzez bezpośrednie projekty
współpracy z przedsiębiorstwami. Przedstawiciele biznesu zainteresowani są natomiast możliwością wpływu na tematykę prowadzonych badań czy programów
i ich dostosowana do bieżących potrzeb firm i rynków10. Współpraca uczelni
z firmami nie jest wolna od barier. Wojciech Dominik zwraca uwagę na to, że
realizacja projektów komercyjnych nie jest dobrze postrzegana w środowisku
akademickim, uczelnie w trosce o aktywność naukową jednostki nie zachęcają
do tego typu aktywności. O prestiżu pracownika naukowego świadczą przede
wszystkim publikacje w międzynarodowych czasopismach, jakość dydaktyki
i działalność w środowisku akademickim. Jeśli współpraca pomiędzy biznesem
i uczelniami występuje, wpływ na nią mają dwa czynniki. Pierwszy z nich
to szczególny typ osób, które z racji swoich zainteresowań, sieci kontaktów
czy też cech osobowościowych dążą do praktycznego zastosowania wyników
prowadzonych badań i wykorzystania infrastruktury uczelni. Drugi to świadczenie przedsiębiorstwom przez pojedynczych naukowców i zespoły naukowe
usług eksperckich. Trudno powiedzieć, na jaką skalę działa to zjawisko, gdyż
w większości przypadków tego typu działania nie są zgłaszane władzom uczelni
i są realizowane bez ich udziału instytucjonalnego. Autor podkreśla jednak, że
ta „szara strefa” ma bardzo duży potencjał dla budowania współpracy biznes –
uczeni – akademie, pod warunkiem wypracowania odpowiedniego rozwiązania
organizacyjno-finansowego11.
2.2. Transfer technologii i wiedzy
Uczelnie publiczne dzielą się wynikami swojej pracy poprzez publikacje
naukowe, z których mogą korzystać także organizacje komercyjne. Ten sposób
transferu wiedzy i technologii jest raczej naturalną konsekwencją publicznej
funkcji uczelni. W sposób zorganizowany taki transfer może odbywać się
na wiele różnych sposobów. Od udzielania licencji i sprzedaży wynalazków,
świadczenia usług badawczych na zamówienie po udostępnianie infrastruktury
laboratoryjnej uczelni. W ramach ustalania programów kształcenia studentów
współpraca może polegać na uwzględnianiu sugestii pracodawców odnoszących się do programów studiów. W praktyce występują także ramowe umowy
uczelni z przedsiębiorstwami dotyczące zatrudniania absolwentów pożądanych
kierunków studiów i organizowania praktyk zawodowych w firmach. Ponadto
W. Dominik, Współpraca i transfer wiedzy pomiędzy przedsiębiorstwami a ośrodkami
akademickimi, w: D. Dziewaluk, Nauka i szkolnictwo wyższe, Studia Biura Analiz Sejmowych,
Kancelaria Sejmu, Warszawa 2013, s. 15-16.
11
Ibidem, s. 16-17.
10
Współpraca uczelni i biznesu. Perspektywa sieci
153
obserwujemy tworzenie spółek typu spin-off oraz wspieranie zakładanych przez
naukowców, studentów i absolwentów nowych przedsięwzięć gospodarczych
(start ups)12.
Głównym czynnikiem hamującym komercjalizację akademickich dokonań
są przepisy prawne, które ograniczają swobodę w dysponowaniu wartościami
niematerialnymi. Panaceum na tego typu problemy są coraz częściej tworzone
akademickie centra transferu technologii (CTT). Oprócz komercjalizacji wyników
badań i know-how tworzonego na uczelniach priorytetem jest również budowanie
szerokiego spektrum powiązań świata nauki i biznesu13.
Transfer technologii pomiędzy uczelniami i biznesem ma kluczowe znaczenie
dla możliwości tworzenia innowacji. Innowacyjność jest jednym z kluczowych
czynników wpływających na rozwój przedsiębiorstw, ich pozycję oraz przewagę
konkurencyjną14. Na tę ostatnią składają się przede wszystkim: proinnowacyjne
postawy kierownictwa organizacji, zaangażowanie pracowników w procesy
innowacji oraz współpraca z innymi organizacjami15. Współdziałanie w sieciach
międzyorganizacyjnych wymieniane jest jako najważniejszy z tych trzech czynników16.
Instytucjonalizacja współpracy biznesu i uczelni napotyka bariery związane
z różnymi celami działania, ładem organizacyjnym i kulturą działania tych podmiotów. Głównym celem przedsiębiorstwa jest maksymalizacja dochodu, a co
za tym idzie – firmy rzadko koncentrują się na kosztownych i długotrwałych
badaniach. Ideą uczelni jest natomiast poszukiwanie prawdy i krzewienie wiedzy.
Komercjalizacja dorobku naukowego z punktu widzenia uczelni jest zwykle celem
drugorzędnym. Różnica celów i priorytetów stwarza potencjalną synergię dla
projektów współpracy angażujących partnerów mających odmienne i w znacznym
stopniu uzupełniające się potrzeby, zasoby i kompetencje. Współpraca nauki
i biznesu często wymaga też zaangażowania państwa, które wyznacza reguły gry,
tworzy ramy instytucjonalne i dysponuje instrumentami wspierającymi pożądane
formy współdziałania. Obecnie krajowe strategie rozwoju gospodarki uwzględniają głównie wzmocnienie sektora badawczo-rozwojowego, które w założeniu
ma się przełożyć na wzrost innowacyjności całej gospodarki. Od wyższych
uczelni i instytutów badawczych oczekuje się łączenia roli edukacyjno-badawczej
z biznesową i często przyjmowania roli podmiotu będącego odpowiedzialnym
Ibidem, s. 37-38.
Ibidem, s. 39.
14
E. Stańczyk-Hugiet, W poszukiwaniu renty, „Przegląd Organizacji” 2011, nr 9, s. 7.
15
A. Rubio, A. Aragón, SMEs Competitive Behavior: Strategic Resources and Strategies,
„Management Research” 2009, Vol. 7, No. 3, s 171-190.
16
L. Santamaria, J. Surroca, Matching the Goals and Impacts of R&D Collaboration,
„European Management Review” 2011, No. 8, s. 137-168.
12
13
Małgorzata Kuczara, Michał Zdziarski
154
za koordynację współpracy i wprowadzanie programu innowacji wspieranych
ze środków publicznych17.
Wymiana wiedzy między światem akademickim i firmami z branży doradztwa strategicznego ma ugruntowaną tradycję. W podręcznikach akademickich
metod zarządzania strategicznego znajdują się narzędzia wypracowane w firmach
doradczych, jak choćby klasyczna macierz Boston Consulting Group (BCG).
W świecie doradczym szeroko stosowane są natomiast narzędzia i koncepcje
wypracowane w procesie tworzenia teorii na uczelniach. Znanymi przykładami
mogą być klasyczne modele pięciu sił, diamentu konkurencji czy łańcucha
wartości autorstwa Michaela Portera, na bazie których powstała firma doradztwa
strategicznego Monitor Group.
W literaturze podkreśla się rolę procesów i nieformalnych relacji, które
wpływają na kreowanie wiedzy eksperckiej i innowacji18. Charakterystycznym
zjawiskiem dla tego typu firm jest tworzenie, upowszechnianie i tłumaczenie wiedzy w firmach doradczych o charakterze globalnym19. W kontekście współpracy
uczelni i biznesu najbardziej interesujące są badania przedstawiające interakcję
firm z ich otoczeniem, np. społecznością akademicką, innymi firmami doradczymi
oraz przedsiębiorstwami, które korzystają z usług doradczych. Wyniki tych badań
wskazują, że wiedza w zespołach doradczych nie jest jedynie generowana przez
samych konsultantów, ale wpływ na nią ma szerokie grono interesariuszy20.
3. Osadzenie społeczne
Dominującą jednostką analizy w dziedzinie zarządzania są pojedyncze
podmioty gospodarcze, których efektywność odnoszona jest do osiąganej przez
innych, wyizolowanych uczestników gry rynkowej. W modelach regresji najczęściej wykorzystywanych do weryfikacji hipotez w badaniach ilościowych
fenomenu przewagi konkurencyjnej zakłada się niezależność obserwowanych
W. Dominik, op. cit., s. 13-14.
N. Anand, H.K. Gardner, T.I.M. Morris, Knowledge – Based Innovation: Emergence and
Embedding of New Practice Areas in Management Consulting Firms, „Academy of Management
Journal” 2007, Vol. 50, No. 2, s. 406-428; M.L. Mors, Innovation in a Global Cons Ulting Firm:
When the Problem is Too Much Diversity, „Strategic Management Journal” 2010, Vol. 31, No. 8,
s. 841-872; K. Sherif, B. Xing, Adaptive Processes for Knowledge Creation in Complex Systems:
The Case of a Global IT Consulting Firm, „Information & Management” 2006, Vol. 43, No. 4,
s. 530-540.
19
A. Werr, T. Stjenberg, Exploring Management Consulting Firms as Knowlegde Systems,
„Organization Studies” 2003, Vol. 24, No. 6, s. 881-908.
20
M. Reihlen, N. Nikolova, Knowledge Production in Consulting Teams, „Scandinavian
Journal of Management” 2010, Vol. 26, No. 3, s. 279-280.
17
18
Współpraca uczelni i biznesu. Perspektywa sieci
155
zmiennych. Mark Granovetter zwraca jednak uwagę, że w rzeczywistości organizacje nie działają na wyidealizowanym, wyjętym z kontekstu rynku, wolnym
od wzajemnych powiązań. W ich funkcjonowaniu niezwykle ważną rolę pełnią
relacje społeczne, które oddziaływają na zachowania podmiotów gospodarczych.
Ten fakt stał się podstawą sformułowania perspektywy zakorzenienia, określanej
też jako osadzenie społeczne (embeddedness). Osadzenie społeczne procesów
ekonomicznych stanowi podstawę teoretyczną naszego artykułu. W tej perspektywie istotne są nie tylko formalne alianse i porozumienia, ale również trudniejsze
do badania i często niemożliwe do bezpośredniego zaobserwowania nieformalne
więzi społeczne21. Właśnie w nieformalnych relacjach powstaje szczególny
rodzaj wiedzy osadzonej (embedded knowledge), która ma istotne znaczenie dla
innowacji tworzonej w sieci powiązanych podmiotów. Charakterystyczną jej
cechą jest to, że nie można jej biernie naśladować lub kupić na rynku, gdyż jest
to zazwyczaj wiedza nowa, niepowszechna i nieuchwytna. Pozyskać ją można
w główniej mierze poprzez uczestnictwo w jej tworzeniu, w szczególności
w ramach współpracy międzyorganizacyjnej22.
Inną powiązaną teorią, w której osadzone są nasze badania, jest teoria zależności zasobowej Pffefera, która mówi o tym, że powodzenie organizacji zależy
od zasobów zewnętrznych udostępnianych przez ich otoczenie. Uzyskiwanie
dostępu do tych zasobów, a nie ich kontrola w ramach hierarchii, jest kluczowym czynnikiem sukcesu firm. Zasobem o szczególnym znaczeniu w procesach
innowacyjnych jest wiedza. W dużej mierze jest ona udostępniana ze środowiska
firmy i przetwarzana we współpracy z innymi podmiotami, w relacji z którymi
pozostaje każda organizacja. Przewaga strategiczna firmy uzależniona jest nie
tylko od jej wewnętrznych zasobów i umiejętności, ale także, a nawet przede
wszystkim, od relacji, w jakich znajduje się z innymi organizacjami23. Badania
aliansów między przedsiębiorstwami wskazują na rosnący trend ich występowania, sugerując tym samym skuteczność osiągania dobrych wyników przez
zinstytucjonalizowane formy międzyorganizacyjnej współpracy24. Przykłady
przedstawione w rozdziale omawiającym współpracę nauki i biznesu, pokazują
M. Granovetter, Economic Action and Social Structure: The Problem of Embeddedness,
„American Journal of Sociology” 1985, No. 91, s. 481-510.
22
P. Klimas, Sieci innowacji. Implikacje bliskości organizacyjnej, Wyd. UE w Katowicach,
Katowice 2014; L. Frederiksen, S.R. Semita, Embodied Knowledge Transfer: Comparing Inter-Firm Labor Mobility in the Music Industry and Manufacturing Industries, DRUID Working Paper,
Copenhagen Business School, Copenhagen 2005, s. 103-104.
23
J. Pfeffer, G.R. Salancik, The External Control of Organizations: A Resource Dependence
erspective, Harper and Row, New York 1978.
24
M. Bojanowski, R. Corten, R. i B. Westbrock, The Structure and Dynamics of the Global
Network of Inter-Firm R&D Partnerships 1989-2002, „The Journal of Technology Transfer” 2012,
Vol. 37, No. 6, s. 967-987.
21
Małgorzata Kuczara, Michał Zdziarski
156
trend, według którego tworzenie innowacji przeniosło się w ostatnim czasie na
systemy otwarte, w których uczestniczy wiele podmiotów niemających formalnych powiązań. Stąd wniosek, że rola osadzenia i więzi nieformalnych między
organizacjami rośnie.
Perspektywa zakorzeniania wymaga zmiany jednostki analizy w celu uwzględnienia kontekstu i relacji25. Przedmiotem badania były podgrupy firm i uczelni
tworzące sieci, które można analizować ze względu na występujące w nich
wzorce relacji26. Właściwą tradycją naukową dla tego rodzaju badań wydaje się
analiza sieci społecznych27. Wzorce występujące w sieci wpływają na szanse
i ograniczenia wyborów strategicznych jednostek osadzonych w szerszej strukturze społecznej.
4. Badanie potencjału współpracy nauki i biznesu
Przedstawiona w niniejszym punkcie analiza potencjału współpracy uczelni
i firm doradczych została wykonana na podstawie danych użytkowników serwisu
GoldenLine. Portal powstał w roku 2005. Jest platformą, dzięki której profesjonaliści mogą nawiązywać i podtrzymywać swoje kontakty zawodowo-biznesowe,
natomiast firmy szukać potencjalnych pracowników. Na portalu istnieją dwa
rodzaje kont – należące do osób indywidualnych i firm. W ramach badania zajęto
się tą pierwszą grupą. Indywidualni użytkownicy zakładają w serwisie profile,
w których umieszczają informacje dotyczące swojego wykształcenia, pracy
zawodowej oraz zainteresowań. Portal umożliwia też zakładanie i dołączanie
do grup tematycznych oraz interakcje pomiędzy ich członkami polegające na
zamieszczaniu informacji i komunikowaniu się między sobą. Łącznie w serwisie
wedle stanu na rok 2014 liczbę użytkowników szacuje się na 1,7 miliona28. Dzięki uprzejmości firmy autorzy uzyskali do celów naukowych dostęp do danych
o wszystkich zarejestrowanych w latach 2005-2014 użytkownikach serwisu,
J. Niemczyk, Czy już nowy paradygmat, czyli o zmianach pola gry w zarządzaniu strategicznym, „Przegląd Organizacji” 2011, nr 6, s. 3-6.
26
J. Światowiec-Szczepańska, Strukturalny aspekt badania sieci w zarządzaniu strategicznym, w: Strategie zarządzania organizacjami w społeczeństwie informacyjnym, red. T. Stabryła,
T. Małkus, Kraków, Mfiles.pl 2014, s. 279-286. W. Czakon, Paradygmat sieciowy w naukach
o zarządzaniu, „Przegląd Organizacji” 2011, nr 11 s. 3-6.
27
A. Kawa, Analiza sieciowa jako metoda badawcza w naukach o zarządzaniu, „Prace
Naukowe UE we Wrocławiu” 2014, nr 356, s. 40-49.
28
LinkedIn z milionem polskich internautów, GoldenLine z 1,7 mln. Jacy to użytkownicy?
(analiza), www.wirtualnemedia.pl/artykul/linkedin-z-milionem-polskich-internautow-goldenlinez-1-7-mln-jacy-to-uzytkownicy-analiza# [26.06.2015].
25
Współpraca uczelni i biznesu. Perspektywa sieci
157
którzy na GoldenLine w informacjach o zatrudnieniu wskazali na jedną z 32 firm
doradztwa strategicznego, wstępnie wyselekcjonowanych do badania.
Jako podstawę selekcji firm przyjęto publikację i ranking firm doradztwa
strategicznego działających w Polsce stworzonego przez Jarosława Zysnarskiego
z firmy Doradca Consultants Ltd.29 Na liście tej występują zarówno duże firmy
doradczo-audytorskie, niewielkie oddziały międzynarodowych korporacji, firmy
mające określony rodzaj specjalizacji połączonej z doradztwem strategicznym,
np. informatyczne czy HR, jak i firmy wyspecjalizowane wyłącznie w doradztwie
strategicznym w rodzaju Boston Consulting Group, ATKearney czy McKinsey.
Po weryfikacji liczby osób posiadających profile w GoldenLine, które zostały
zatrudnione w firmach doradczych, usunięto ze zbioru te przedsiębiorstwa, dla
których uzyskano dane dla mniej niż pięciu absolwentów.
Podobny zabieg został wykonany dla uczelni – z analizowanej populacji
usunięte zostały te jednostki naukowe, które wykształciły mniej niż pięciu
absolwentów zatrudnionych w branży doradztwa strategicznego. Jeśli chodzi
o osoby, które stanowią wskaźniki występowania potencjalnej relacji między
uczelnią a firmą, autorzy zdecydowali się ograniczyć początkową populację
wyłącznie do absolwentów posiadających dyplom magistra lub inżyniera jednej
z polskich uczelni. Uwzględniono w badaniu zarówno uczelnie publiczne, jak
i prywatne bez względu na ich specjalizację. W ostatecznym zbiorze analizowanych danych występuje: 36 uczelni, 23 firmy doradztwa strategicznego oraz
1773 osoby spełniające kryteria selekcji. Dane te nie mogą być potraktowane
jako reprezentatywne dla całej branży, ale wydają się odzwierciedlać obraz zatrudnienia dużej części pracowników badanych firm. Dla przykładu, Ernst and
Young zatrudnia w Polsce 1600 pracowników30, z czego ponad 15% (282 osoby)
ma profile w serwisie GoldenLine i jest uwzględnione w naszym badaniu. Biorąc
pod uwagę fakt, że badano wyłącznie stanowiska konsultantów, starszych konsultantów, menedżerów i partnerów, wydaje się, że stopień reprezentatywności
danych dla tych stanowisk w firmie jest wysoki i pozwala na formułowanie
uogólnień obarczonych niewielkim ryzykiem.
Pewnym ograniczeniem wiarygodności analizowanych danych jest fakt, że
użytkownicy sami uzupełniają swoje profile, przez co informacje mogą nie zawsze
być zgodne z rzeczywistością. Ponieważ każdy ma dowolność we wpisywaniu
nazw uczelni i firm oraz stanowisk, autorzy musieli poddać je standaryzacji.
Poza tym część użytkowników otwiera swoje profile i nie aktualizuje informacji
o sobie, a także nie podaje, w jakim okresie studiowało bądź pracowało, przez
co nie dla wszystkich profili można dokładnie określić te informacje. Nie mamy
29
Rynek usług doradczych 2013 – strategia i zarządzanie (aktualizacja), www.doradca.com.
pl/repository/files/Rynek_doradztwo_w_zarzadzaniu_2013_aktualizacja.pdf [26.06.2015].
30
www.ey.media.pl/pl/press/fakty-i-liczby [24.06.2015].
158
Małgorzata Kuczara, Michał Zdziarski
Wykres 1. Rozkład liczby absolwentów wyższych uczelni zatrudnionych
w firmach doradztwa strategicznego
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych zatrudnienia 1773 właścicieli profili w serwisie GoldenLine.
podstaw, by uznać te błędy za występujące systematycznie w przypadku tylko
niektórych uczelni bądź firm, poza jednym wyjątkiem. W danych przekazanych
autorom przez serwis GoldenLine jedna z firm „wielkiej czwórki” – PwC ma
znacząco mniej rekordów od pozostałych, co jak się zdaje, jest związane ze zmianą nazwy tego przedsiębiorstwa w analizowanym okresie i pominięciem danych
przypisanych do dawnej nazwy firmy. Autorzy zdecydowali się na porównanie
Współpraca uczelni i biznesu. Perspektywa sieci
159
liczebności zatrudnienia firmy PwC z jej najbliższym konkurentem, jakim wydaje
się druga pod względem wielkości zatrudnienia na polskim rynku firma EY. Na
podstawie porównania danych o zatrudnieniu podawanych przez firmy dokonano
zabiegu zwielokrotnienia rekordów osób zatrudnionych w PwC w odpowiedniej
proporcji, dla zachowania struktury danych i otrzymania liczebności pracowników
porównywalnej z oczekiwaną. W pozostałych przypadkach analizowanych firm
nie stwierdzono występowania systematycznych błędów danych.
W badaniu zastosowano metodę analizy sieci społecznych. Podstawą badania
była sieć przynależności (afiliacji) użytkowników do danej uczelni, w której
występują skierowane relacje wskazujące na przepływ absolwentów uczelni do
firm doradztwa strategicznego. Średnia liczba relacji dla węzłów analizowanej
sieci wynosi 60, co oznacza, że tylu przeciętnie absolwentów wyższych uczelni
mających profil w serwisie GoldenLine pracuje przeciętnie w zbiorze analizowanych firm doradczych.
Na wykresie 1 przedstawiony został rozkład liczby absolwentów wyższych
uczelni posiadających profil w GoldenLine, zatrudnionych w firmach doradztwa strategicznego. Przy słupkach przedstawionych na wykresie podano liczbę
bezwzględną absolwentów każdej z uczelni zatrudnionych w badanych przedsiębiorstwach. Liczebność może być potraktowana jako najprostszy wskaźnik
potencjału współpracy uczelni ze środowiskiem biznesu w interesującej nas
branży. Można zauważyć, że rozkład ma znaczącą skośność – cztery największe
uczelnie z 36 znajdujących się w zestawieniu wykształciły łącznie 913 doradców, co stanowi ponad 50% wszystkich osób pracujących w firmach doradztwa
strategicznego, które posiadają profile w GoldenLine. 25% pracowników firm
doradczych to absolwenci Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie – uczelni
o największym potencjale współpracy z firmami z analizowanej branży.
Wykres 2. Histogram częstości występowania uczelni w zależności od liczby
ich absolwentów zatrudnionych w firmach doradztwa strategicznego
dla pięciu przedziałów liczby absolwentów: <10, <20, <30, <80, <500
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych zatrudnienia 1773 właścicieli profili w serwisie GoldenLine.
160
Małgorzata Kuczara, Michał Zdziarski
Na wykresie 2 przedstawiony jest histogram częstości rozkładu uczelni
w zależności od liczby ich absolwentów pracujących w firmach doradztwa strategicznego. Można zaobserwować, że 23 uczelnie, co stanowi 64% analizowanej
populacji uczelni, wykształciło mniej niż 30 absolwentów pracujących w firmach
doradztwa strategicznego. Dziewięć uczelni ukończyli absolwenci w liczbie między 30 a 80 osób, które pracują w firmach doradztwa strategicznego, a jedynie
w przypadku czterech uczelni grupa pracowników firm doradczych przekroczyła
80 absolwentów.
Na wykresie 3 przedstawiono sieć relacji pomiędzy firmami doradztwa
strategicznego a wyższymi uczelniami. Relacje w prezentowanej sieci wynikają
z faktu zatrudniania absolwentów uczelni w firmach.
Wykres 3. Sieć powiązań uczelni i firm doradczych
Źródło: opracowanie własne, wykonano w programie Ucinet.
Kwadratami na grafie oznaczono firmy doradztwa strategicznego, kółkami
uczelnie. Relacje oznaczone są szarymi liniami. Szerokość relacji jest proporcjonalna w skali 1-5 do liczby absolwentów uczelni pracujących w analizowanych
firmach. Relacje mają charakter skierowany od uczelni do firm, w związku
z naturą obserwowanego zjawiska, którym jest podejmowanie pracy przez
Współpraca uczelni i biznesu. Perspektywa sieci
161
absolwentów uczelni w firmach doradczych. Rozmieszczenie przestrzenne
węzłów sieci wykonane jest przy pomocy skalowania wielowymiarowego
(MDS) w programie Ucinet. Techniki statystyczne skalowania wielowymiarowego pozwalają rozmieścić w przestrzeni obiekty, w sposób umożliwiający
zidentyfikowanie ich bliskości względem siebie i zminimalizować różnice
(bądź podobieństwa), które występują między nimi31. W wypadku prezentowanej analizy optymalizacja została wykonana na podstawie podobieństw firm
pod względem wzorców zatrudniania absolwentów podobnych uczelni, oraz
podobieństw między uczelniami pod względem karier ich absolwentów w firmach doradztwa strategicznego. Macierz podobieństw wzorców jest wynikiem pomiaru korelacji Pearsona dla dwóch podzbiorów obserwowanej sieci:
firm i uczelni.
Przedstawiona na wykresie statystyczna analiza graficzna jest wstępem do
wyodrębnienia grup strategicznych firm i uczelni, które zostaną następnie poddane
bardziej szczegółowej ocenie. Możemy zaobserwować na wykresie zagęszczenie
relacji w centrum grafu, w którym występuje osiem firm oznaczonych etykietą
nazwy: EY, PwC, Deloitte, KPMG, Infovide Matrix, Capgemini, Accenture
i położony nieco powyżej na wykresie węzeł – CGI. Na podstawie tej obserwacji
w kolejnych krokach przedstawiona została analiza podobieństw wzorców zatrudniania tych ośmiu firm. Wiedza o ich profilach specjalizacji pozwala stwierdzić,
że w rzeczywistości obserwujemy dwie grupy strategiczne firm, których wzorce
zatrudniania absolwentów nakładają się na siebie w obserwowanej przestrzeni.
W pierwszej grupie występują firmy z tzw. wielkiej czwórki łączące doradztwo
strategiczne z głównym profilem swojej działalności, którym są usługi audytu.
Firmy te to: EY, KPMG, Deloitte i PwC. Druga grupa strategiczna składa się
z firm, w których doradztwo strategiczne występuje w połączeniu z usługami
informatycznymi. Występują w niej: Accenture, Capgemini, CGI i Infovide
Matrix. Fakt nakładania się na siebie tych dwóch grup firm wskazuje na znaczący stopień, w jakim konkurują one ze sobą o talenty w gronie absolwentów
wiodących polskich uczelni. Dalszą analizę prowadzono jednak dla nich oddzielnie, co pozwoliło lepiej – w naszej opinii – zobrazować bliskość wzorców
zatrudnienia w gronie bezpośrednich konkurentów w ramach wyodrębnionych
grup strategicznych, i na tej podstawie wnioskować o potencjale współpracy
firm i uczelni. Współpraca ta bowiem jest warunkowana w znaczącym stopniu
występowaniem przewagi relacyjnej względem innych firm, a jej intensyfikacja
z jednym z konkurentów może oznaczać ograniczenie możliwości realizacji
wspólnych projektów z pozostałymi konkurentami w ramach tej samej grupy.
31
P. Carrington, J. Scott, S. Wasserman, Models and Methods of Social Network Analysis,
Cambridge University Press, Cambridge 2005.
162
Małgorzata Kuczara, Michał Zdziarski
Wykres 4. Potencjał współpracy uczelni i form doradztwa strategicznego.
Wykres osadzenia „wielkiej czwórki”: Deloitte, KPMG, EY i PwC
Źródło: opracowanie własne, wykonano w programie Ucinet.
Warto zauważyć, że w centrum prezentowanego grafu nie występują firmy
specjalizujące się przede wszystkim w doradztwie strategicznym: BCG, McKinsey,
ATKearney, Roland Berger czy Mercer. W pewnym stopniu wynika to z faktu
zatrudniania przez nie znacznie mniejszych zespołów specjalistów niż przez
firmy z „wielkiej czwórki” i firmy o profilu doradczo-informatycznym. Liczba
absolwentów uczelni mających profile w GoldenLine, pracujących w tych firmach, jest wielokrotnie mniejsza od liczby absolwentów pracujących w firmach
występujących w centrum zanalizowanej sieci. Jednocześnie te mniej liczne grupy
absolwentów nie odwzorowują wzorców zatrudnienia ośmiu centralnych firm, co
wskazuje na jakościowe, a nie tylko ilościowe różnice w zatrudnieniu.
Na wykresie 4 przedstawione zostały przepływy absolwentów z uczelni do
czterech największych na świecie firm doradczych, określanych jako „wielka
Współpraca uczelni i biznesu. Perspektywa sieci
163
czwórka”. W analizie podsieci ograniczono liczbę uczelni wyłącznie do tych,
których absolwenci pracują we wszystkich czterech porównywanych firmach.
Z analizowanych 32 uczelni kryterium to spełnia 15 przedstawionych na wykresie.
Grubość linii oznaczającej relację polegająca na zatrudnieniu absolwentów uczelni
przez firmę doradczą jest proporcjonalna w skali 1-5 do liczby zatrudnionych
absolwentów. Firmy są oznaczone na wykresie kwadratami, a uczelnie kółkami.
Zatrudnienie absolwentów przez firmy posłużyło do oszacowania potencjału
współpracy między instytucjami. Zaobserwowano znaczące różnice pod względem
całkowitych przepływów absolwentów uczelni do firm doradczych na podstawie
różnic szerokości relacji na wykresie widocznych w przypadku SGH w Warszawie
i Uniwersytetu Wrocławskiego. Pozwala to oszacować różnice w zakresie potencjału współpracy między uczelniami a biznesem, co potwierdza omówione już
wcześniej dane o całkowitej wielkości zatrudnienia przedstawione na wykresach
1 i 2. Dodatkowa wartość analizy osadzenia relacji przedstawionej na wykresie 4
polega na możliwości zaobserwowania różnic między wielkością zatrudnienia absolwentów dla każdej z uczelni w podziale na cztery firmy występujące w centrum
grafu. Wynika z niego dla przykładu, że z perspektywy KPMG relacja z SGH
w Warszawie wydaje się najważniejsza spośród wszystkich prezentowanych na
wykresie, natomiast z perspektywy tej uczelni ma ona najmniejszy potencjał
w stosunku do trzech innych firm doradczych. W przypadku Szkoły Głównej
Gospodarstwa Wiejskiego potencjał współpracy z każdą z czterech firm doradczych wydaje się stosunkowo niewielki i trudno jest jednoznacznie wskazać firmę,
z którą relacja byłaby dominująca w porównaniu do pozostałych. W przypadku
Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach największa liczba absolwentów jest
zatrudniona w Deloitte, co ukierunkowuje preferencje ewentualnej współpracy
dla tej uczelni. Zaproponowany przez autorów graf osadzenia, na którym prezentowane są połączone sieci egocentryczne firm występujących w tej samej grupie
strategicznej, wydaje się użytecznym narzędziem analizy potencjału współpracy
uczelni i firm, uwzględniającym dane porównawcze o najbliższych konkurentach.
Na wykresie 5 przedstawiono osadzenie grupy strategicznej firm o profilu
informatyczno-strategicznym, w której występują cztery przedsiębiorstwa:
Accenture, Capgemini, Infovide Matrix i CGI. Dobór uczelni do analizowanej
podsieci został – podobnie jak w wypadku firm „wielkiej czwórki” – ograniczony
do tych, których absolwenci pracują w każdej z analizowanych czterech firm.
Podzbiór takich uczelni w przypadku firm z analizowanej grupy strategicznej jest
mniej liczny od analizowanego poprzednio na wykresie 4. Większy jest w nim
procentowy udział uczelni technicznych, które wśród 11 jednostek naukowych
występujących w sieci na wykresie 5 stanowią 63% populacji, podczas gdy
w poprzedniej grupie ich procentowy udział wynosił 20%. Te proste statystyki
opisowe na poziomie podgrup są odzwierciedleniem różnic w zapotrzebowaniu
164
Małgorzata Kuczara, Michał Zdziarski
Wykres 5. Potencjał współpracy uczelni i firm doradztwa strategicznego/IT.
Wykres osadzenia: Accenture, Capgemini, Infovide Matrix, CGI
Źródło: opracowanie własne, wykonano w programie Ucinet.
dwóch analizowanych zbiorów firm doradczych na wiedzę, wykształcenie
i kompetencje. Innym przejawem tych różnic jest występowanie w sieci osadzenia firm doradczo-informatycznych dwóch prywatnych, wyspecjalizowanych
uczelni: Polsko-Japońskiej Szkoły Technik Komputerowych w Warszawie oraz
Wyższej Szkoły Informatyki Stosowanej i Zarządzania WIT w Warszawie.
Analiza osadzenia czterech firm w sieci ich relacji z uczelniami wskazuje na
widoczną różnicę wzorca zatrudniania przez nie absolwentów uczelni, zwłaszcza
pomiędzy silnie powiązanym z Politechniką Wrocławską Capgemini, a pozostałymi przedsiębiorstwami mającymi najwięcej powiązań z trzema warszawskimi
uczelniami: Politechniką Warszawską, Szkołą Główną Handlową w Warszawie
i Uniwersytetem Warszawskim. W celu szczegółowej analizy rozkładu relacji na
rysunku poniżej przedstawione są indywidualne sieci osadzenia firm doradczych
powiązanych przez zatrudnionych absolwentów.
Współpraca uczelni i biznesu. Perspektywa sieci
165
Wykres 6. Potencjał współpracy z uczelniami dla czterech firm
doradztwa strategicznego/IT. Wykres indywidualnego osadzenie firm
Źródło: opracowanie własne, wykonano w programie Ucinet.
Na wykresie 6 widoczne są profile potencjału współpracy każdej z czterech
firm doradczych wchodzących w skład grupy strategicznej firm doradztwa informatyczno-strategicznego. Profile wskazują na ciekawe zróżnicowanie potencjału
współpracy i konfiguracji sieci egocentrycznych analizowanych firm. W profilu
Accenture dostrzegamy podobne strumienie zatrudnienia z trzech największych
warszawskich uczelni. Wskazywać to może na większą swobodę wyboru i mniejszą zależność powodzenia firmy od pojedynczej relacji z jedną tylko wyższą
uczelnią. W przypadku pozostałych trzech firm widoczna jest wyraźna hierarchia,
z dominująca relacją tylko z jedną uczelnią dla każdej z analizowanych firm.
W przypadku CGI i Infovide Matrix jest to Politechnika Warszawska, podczas
gdy Capgemini ma unikalnie silny związek z Politechniką Wrocławską i istotną
relację z Akademią Górniczo-Hutniczą im S. Staszica w Krakowie.
166
Małgorzata Kuczara, Michał Zdziarski
Wykres 7. Potencjał współpracy uczelni i firm doradztwa strategicznego:
pozostałe firmy doradcze z wyłączeniem wielkiej czwórki
i czterech firm doradczo-informatycznych. Wykres osadzenia
Źródło: opracowanie własne, wykonano w programie Ucinet.
Na ostatnim z przedstawionych w artykule wykresów sieci (wykres 7) występują pozostałe firmy doradztwa strategicznego i powiązane z nimi uczelnie,
których absolwentów zatrudniają analizowane przedsiębiorstwa. W ich gronie
występują międzynarodowe firmy o długiej tradycji działania w branży doradztwa
strategicznego: BCG, McKinsey, ATKearnet, Roland Berger czy Mercer, międzynarodowe firmy wyspecjalizowane w doradztwie strategicznym powiązanym
z HR, jak Hay Group, mniejsze firmy audytoryjne świadczące usługi doradcze,
jak MDDP i Grant Thorton, oraz informatyczno-strategiczne, jak Carrywater
Consulting, a także mniejsze firmy o zasięgu krajowym bądź regionalnym. Firmy
oznaczone na wykresie kwadratami zatrudniają absolwentów 19 różnych uczelni,
które na wykresie są oznaczone kółkami. Wielkość węzłów w przedstawionej
na wykresie sieci zależna jest od stopnia centralności węzła – liczby firm bądź
uczelni, z którymi występuje powiązanie. Na wykresie zastosowano procedurę
skalowania wielowymiarowego pozwalającego na odwzorowanie bliskości wzorców zatrudnienia absolwentów podobnych uczelni w firmach. Zaobserwowano
Współpraca uczelni i biznesu. Perspektywa sieci
167
koncentrację największych węzłów spośród analizowanych firm wokół trzech
największych warszawskich uczelni i pewien zakres ich zróżnicowania uzależniony od posiadania w gronie swoich pracowników absolwentów innych uczelni.
Wnioski
W badaniach źródeł tworzenia innowacji w przedsiębiorstwach autorzy
pokazali, że firmy z województwa lubelskiego rzadko korzystają z potencjału
uniwersytetów w procesie tworzenia innowacji32. Niski stopień innowacyjności
polskiej gospodarki pozwala przypuszczać, że jest to problem wykraczający poza
zasięg jednego województwa i że w Polsce występują rezerwy wykorzystania
potencjału współpracy między nauką a biznesem. W artykule przedstawiono
wyniki analizy osadzenia społecznego sieci uczelni i firm, które może posłużyć
do oszacowania potencjału i uwarunkowań ewentualnej współpracy. W praktycznym wymiarze przedstawione badania mogą też przyczynić się do podjęcia
inicjatyw w celu instytucjonalizacji takiej współpracy przez pary uczelni i firm
oraz większe ich zgrupowania w klastrach innowacji. Przedstawiony we wstępie
przegląd problematyki współpracy uczelni i biznesu pozwala stwierdzić, że nie
było wcześniej publikowanych badań, w których współpraca uczelni i biznesu
byłaby przedstawiona na gruncie teorii zakorzenienia i teorii zależności zasobowej. Nasze badania osadzone są w tych tradycjach badawczych, które wydają
się właściwe dla analiz grup strategicznych powiązanych uczelni i firm.
Tym artykułem autorzy chcieli przyczynić się do rozwoju dyscypliny zarządzania w trzech obszarach:
1) poprzez eksplorację wzorców osadzenia społecznego instytucji o kluczowym znaczeniu dla innowacyjności nowoczesnej gospodarki – uczelni i firm
doradztwa strategicznego, które umożliwia analizę potencjału ich współpracy,
2) poprzez zaproponowanie wykorzystania grafów osadzenia grup strategicznych, w których nałożone są na siebie w przestrzeni sieci egocentryczne
organizacji (firm doradczych) o podobnym profilu aktywów i strategii, połączonych z tym samym zestawem aktorów występujących w ich otoczeniu (uczelni),
3) dzięki propozycji wykorzystania analizy sieci dwumodalnych, określanych jako sieci afiliacji, do przedstawienia powiązań między dwoma rodzajami
podmiotów o odmiennej charakterystyce i logice działania (firm doradztwa
strategicznego i uczelni), których współpraca ma kluczowe znaczenie dla ważnych efektów społecznych i ekonomicznych (innowacyjności sektora doradztwa
32
M. Sagan i in, Transfer technologii i wiedzy do przedsiębiorstw województwa lubelskiego,
„Gospodarka Narodowa” 2011, nr 4, s. 85-98.
168
Małgorzata Kuczara, Michał Zdziarski
strategicznego); w tradycji badań zarządzania strategicznego zwykle analizuje
się podobne do siebie podmioty (np. oddzielnie uczelnie i firmy), kładąc nacisk
na spójność poziomu analizy bądź szerokie zbiory zróżnicowanych instytucji,
które tworzą grona konkurencji, klastry czy sieci interesariuszy.
Przedstawione wyniki badań i zaprezentowanych przykładowych analiz mogą
być praktycznie wykorzystane przez osoby odpowiadające za współpracę uczelni
z podmiotami gospodarczymi i zarządzających firmami doradczymi. Rezultaty
badania powinny też zainteresować administrację publiczną, która mogłaby
wykorzystać i wzmacniać zaobserwowany potencjał współpracy kluczowych
podmiotów, od których współdziałania zależy w znacznej mierze innowacyjność
gospodarek państw i regionów.
Literatura
Anand N., Gardner H.K., i Morris T.I.M., Knowledge-Based Innovation: Emergence and Embedding of New Practice Areas in Management Consulting Firms, „Academy of Management
Journal” 2007, Vol. 50, No. 2.
Bojanowski M., Corten R., Westbrock R. i B., The Structure and Dynamics of the Global Network of Inter-Firm R&D Partnerships 1989-2002, „The Journal of Technology Transfer” 2012,
Vol. 37, No. 6.
Burt R.S., The Network Structure of Social Capital, „Research in Organizational Behavior” 2000, No. 2.
Carrington P., Scott J., Wasserman S., Models and Methods of Social Network Analysis, Cambridge
University Press, Cambridge 2005.
Czakon W., Paradygmat sieciowy w naukach o zarządzaniu, „Przegląd Organizacji” 2011, nr 11.
Dominik W., Współpraca i transfer wiedzy pomiędzy przedsiębiorstwami a ośrodkami akademickimi, w: Nauka i szkolnictwo wyższe, red. D. Dziewaluk, Studia Biura Analiz Sejmowych, Kancelaria Sejmu, Warszawa 2013.
Frederiksen L., Semita S.R., Embodied Knowledge Transfer: Comparing Inter-Firm Labor Mobility in the Music Industry and Manufacturing Industries, DRUID Working Paper, Copenhagen
Business School, Copenhagen 2005.
Granovetter M., Economic Action and Social Structure: The Problem of Embeddedness, „American
Journal of Sociology 1985, No. 91.
Hicks D. i in., The Changing Composition of Innovative Activity in the US. A Portrait Based on Patent analysis, „Research Policy” 2001, No. 30.
Inkpen A.C., Tsang E.W.K., Social Capital, Networks and Knowledge Transfer, „Academy of Management Review” 2005, Vol. 30, No. I.
Jensen R., Thursby M., Proofs and Prototypes for Sale: The Licensing of University Inventions,
„American Economic Review” 2001, No. 91(1).
Kawa A., Analiza sieciowa jako metoda badawcza w naukach o zarządzaniu, „Prace Naukowe UE
we Wrocławiu” 2014, No. 356.
Kim J., Sangjoon, L.J., Marschke G., The Influence of University Research on Industrial Innovation,
NBER working Paper, No. 11447, Cambridge 2005.
Klimas P., Sieci Innowacji Implikacje bliskości organizacyjnej, Wyd. UE w Katowicach, Katowice
2014.
Współpraca uczelni i biznesu. Perspektywa sieci
169
Liebeskind J. i in., Social Networks, Learning and Flexibility: Sourcing Sciectific Knowledge in New
Biotechnology Firms, „Organization Science” 1996, Vol. 7, No. 4.
LinkedIn z milionem polskich internautów, GoldenLine z 1,7 mln. Jacy to użytkownicy? (analiza),
www.wirtualnemedia.pl/artykul/linkedin-z-milionem-polskich-internautow-goldenline-z-1-7mln-jacy-to-uzytkownicy-analiza# [26.06.2015].
Małkus T., Strategie zarządzania organizacjami w społeczeństwie informacyjnym, Mfiles.pl, Kraków 2014.
Mors M.L., Innovation in a Global Cons Ulting Firm: When the Problem is Too Much Diversity,
„Strategic Management Journal” 2010, Vol. 31, No. 8.
Murray F., Innovation as Co-Evolution of Scientific and Technological Networks: Exploring Tissue
Engineering, „Research Policy” 2002, Vol. 31.
Narin F. i in., The Increasing Linkage between US Technology and Public Science, „Research
Policy” 1997, No. 26.
Niemczyk J., Czy już nowy paradygmat, czyli o zmianach pola gry w zarządzaniu strategicznym,
„Przegląd Organizacji” 2011, No. 6.
Pfeffer J., Salancik G.R., The External Control of Organizations: A Resource Dependence Perspective, Harper and Row, New York 1978.
Powell W., Neither Market nor Hierarchy: Network Forms of Organization, „Research in Organizational Behavior” 1990 No. 12, s. 304.
Powell W., Owen-Smith J., Universities as Creators and Retailers of Intellectual Property, w: To
Profit or Not to Profit, Ed. B. Weisbrod, Cambridge University Press, Cambridge 1998.
Reihlen M., Nikolova N., Knowledge Production in Consulting Teams, „Scandinavian Journal of
Management” 2010, Vol. 26, No. 3.
Rubio A., Aragón A., SMEs Competitive Behavior: Strategic Resources and Strategies, „Management Research” 2009, Vol. 7, No. 3.
Rynek usług doradczych 2013 – strategia i zarządzanie (aktualizacja), www.doradca.com.pl/repository/files/Rynek_doradztwo_w_zarzadzaniu_2013_aktualizacja.pdf [26.06.2015].
Sagan M. i in., Transfer technologii i wiedzy do przedsiębiorstw województwa lubelskiego, „Gospodarka Narodowa” 2011, nr 4.
Santamaria L., Surroca J., Matching the Goals and Impacts of R&D Collaboration, „European
Management Review” 2011, No. 8.
Sherif K., Xing B., Adaptive Processes for Knowledge Creation in Complex Systems: The Case of
a Global IT Consulting Firm, „Information & Management” 2006, Vol. 43, No. 4.
Stańczyk-Hugiet E., W poszukiwaniu renty, „Przegląd Organizacji” 2011, nr 9.
Światowiec-Szczepańska, J., Strukturalny aspekt badania sieci w zarządzaniu strategicznym,
w: Strategie zarządzania organizacjami w społeczeństwie informacyjnym, red. T. Stabryła,
T. Małkus, Mfiles.pl, Kraków 2014.
Thursby J.G., Thursby M.C., Who is Selling Ivory Tower? Sources of Growth in University Licensing, „Management Science” 2002, No. 48.
Tushman M.L., Special Boundary Roles in the Innovation Process, „Administrative Science” 1997,
Vol. 22, No. 4.
Werr A., Stjenberg T., Exploring Management Consulting Firms as Knowlegde Systems, „Organization Studies” 2003, Vol. 24, No. 6.
www.ey.media.pl/pl/press/fakty-i-liczby [24.06.2015]
Zucker L., Darby M., Capturing Technological Opportunity via Japan’s Star Scientists: Evidence
from Japanese Firms’ Biotech Patents and Products, „Journal of Technology Transfer” 2001,
Vol. 26, No. 1/2.
Zucker L., Darby M., Torero M., Labor Mobility from Academe to Commerce, „Journal of Labor
Economics” 2002, Vol. 20, No. 3.
170
Małgorzata Kuczara, Michał Zdziarski
Collaboration between Business and Academia –
Network Perspective
Abstract. The ability to create innovation goes beyond the resources of organizations, it is
embedded and depends on informal networks. Universities transfer technology into business and
thus are crucial for the innovativeness of developed economies. Employing graduates from a specific university in a company creates a link between these organizations. We expect that it raises the
probability of direct cooperation and knowledge transfer, getting access to networks and mutual
reputation benefits. The strategic management consulting industry creates and transfers knowledge
to other sectors. We have analyzed potential cooperation among universities and strategic management consulting firms applying the SNA techniques. The research is based on data from GoldenLine.
Keywords: Business and academia collaboration, innovation, management consulting, inter-organizational networks, social network analysis
Zeszyty Naukowe
Wyższej Szkoły Bankowej w Poznaniu
2015, t. 64, nr 7
Ewa Stańczyk-Hugiet
Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu
Wydział Zarządzania, Informatyki i Finansów
e-mail: ewa.stanczyk@ue.wroc.pl
tel. 713 680 665
Dyskontynuacja, ewolucja
i rutyny relacyjne*
Streszczenie. Artykuł eksploruje wyjaśnienia ewolucyjne w polu badawczym relacji międzyorganizacyjnych, a precyzyjnie – w obszarze rutyn relacyjnych. Artykuł jest podzielony na trzy
części. Pierwsza odwołuje się do dyskontynuacji, traktując ją jako podstawowy atrybut kontekstu
funkcjonowania współczesnej organizacji biznesowej intensyfikujący relacje międzyorganizacyjne.
W kolejnej części rozważania skoncentrowano na obiekcie ewolucji, zmian. Tym obiektem są rutyny
i dla dalszych rozważań zrozumienie istoty rutyn ma kluczowe znaczenie. W ostatniej części dyskusja dotyczy rutyn w relacjach międzyorganizacyjnych i odnosi się do sposobu ich rozumienia oraz
wskazania ich differentia specifica. W rezultacie wykorzystania wielopoziomowego ujęcia rutyn dookreślono istotę i atrybuty rutyn relacyjnych.
Słowa kluczowe: dyskontynuacja, ewolucja, rutyny, rutyny relacyjne
Wstęp
Procesy zmian stanowią ważny obszar zainteresowań badawczych w naukach
o zarządzaniu. Wyjaśniane są z różnych perspektyw i w przy wykorzystaniu
różnych epistemologii. Łączy je jednak jedno: chęć zrozumienia i wyjaśnienia
procesu zmian.
*
Publikacja została sfinansowana ze środków Narodowego Centrum Nauki przyznanych na
podstawie decyzji numer DEC-2013/11/B/HS4/00647.
172
Ewa Stańczyk-Hugiet
W opinii autora epistemologia ewolucyjna jest ważną optykę badania zmian,
choćby ze względu na to, że bazuje na prawidłowościach charakterystycznych
dla systemów naturalnych. W tabeli 1 przedstawiono podstawowe mechanizmy
ewolucyjne oraz sposób, w jaki oddziałują na przewagę konkurencyjną. Z przywołanej tabeli 1 jednoznacznie wynika, że w badaniach zmian w ewolucyjnej
perspektywie istotnego znaczenia nabierają rutyny.
Tabela 1. Mechanizmy ewolucyjne a przewaga konkurencyjna
Mechanizm
Sposób budowania/podtrzymywania przewagi konkurencyjnej
Logika różnicowania Adaptowanie istniejących rutyn. Doświadczenia uczestników organizacji
oraz kontekst rynkowy może wywołać zmiany w rutynach.
Logika selekcji
Eliminowanie mało efektywnych rutyn.
Logika replikacji
Przesuwania i kopiowanie zasobów, a w szczególności efektywnych
rutyn, do innych obszarów organizacji.
Logika retencji
Progresywna zmiana istniejących rutyn i tzw. dobrych praktyk możliwa
dzięki efektowi grupowemu.
Źródło: E. Stańczyk-Hugiet, Wielopoziomowa selekcja jako optyka organizacyjnej (ko)ewolucji, „Prace
Naukowe UE we Wrocławiu” 2014, nr 363, s. 53-63.
Korzystając z sugestii poczynionych przez André A. de Waala1, artykuł bazuje
na założeniach odnoszących się do zachowań organizacji biznesowych, które nie
poddają się dotychczasowym regułom gry i poszukują własnych, odmiennych
od dotychczasowych sposobów gwarantujących przetrwanie i rozwój. Drugim
założeniem jest wskazanie na zwiększającą się elastyczność organizacji, która
możliwa jest w drodze nawiązywania, podtrzymywania, konfigurowania i rekonfigurowania relacji międzyorganizacyjnych.
W efekcie celem artykułu jest wskazanie możliwości wykorzystania wyjaśnień ewolucyjnych w polu badawczym relacji międzyorganizacyjnych, a precyzyjnie – rutyn relacyjnych. Artykuł jest podzielony na trzy części. Pierwsza
odwołuje się do dyskontynuacji, traktując ją jako podstawowy atrybut kontekstu
funkcjonowania współczesnej organizacji biznesowej intensyfikujący relacje
międzyorganizacyjne. W kolejnej części rozważania skoncentrowano na obiekcie
ewolucji, zmian. Tym obiektem są rutyny i dla dalszych rozważań ma kluczowe
znaczenie zrozumienie istoty rutyn. W końcu w ostatniej części dyskusja dotyczy
rutyn w relacjach międzyorganizacyjnych i odnosi się do sposobu ich rozumienia
oraz wskazania ich differentia specifica.
1
A.A. de Waal, Evergreens of Excellence, „Journal of Management History” 2013, Vol. 19,
No. 2, s. 241-278.
Dyskontynuacja, ewolucja i rutyny relacyjne
173
Artykuł został opracowany na bazie ekstensywnych studiów literatury
przedmiotu, dyskontując dotychczasowe badania i proponując oryginalne ujęcie
problemu. Ta oryginalność wynika, po pierwsze, z wielopoziomowego ujęcia
rutyn w ogóle, po drugie, z dookreślenia istoty i atrybutów rutyn relacyjnych.
1. Dyskontynuacja jako wyznacznik rozwoju
Warunki funkcjonowania współczesnych organizacji biznesowych dobrze
charakteryzuje dyskontynuacja. Dotychczasowy dorobek badawczy nauk o zarządzaniu wyjaśnia dyskontynuację, wskazując na różne jej przejawy.
Ujmując te kwestie w epistemologii ewolucyjnej, podkreśla się, że ewolucja dokonuje się poprzez serię transformacji, precyzyjniej – serię punktów
transformacji. Nie jest w efekcie procesem poddającym się kierowaniu, a raczej
procesem samorzutnym i oddolnym. Dzieje się poprzez wyłanianie się punktów
transformacji, które dobrze określa seria punctuated emergencies ilustrująca proces ewolucji2. Te punkty transformacji urzeczywistniają się w postaci emergencji
wprowadzającej w nowe uwarunkowania.
Ewolucjoniści koncentrują się na obserwacjach stanów dalekich od równowagi. Te dalekie od równowagi stany występują, ponieważ – w generalnym
wymiarze – innowacje są siłą napędową konkurencji3. W tym nurcie badań
lokują się założenia złożonej dynamiki sprawiającej, że systemy mogą generować
endogenne nieciągłości w zmiennych charakteryzujących system4.
Także teoria adaptacji kieruje uwagę na przerywaną równowagę (punctuated equilibrium). Trzeba podkreślić, że punctuated equilibrium odnosi się do
nagłych transformacji pojawiających się, gdy duża siła inicjująca skłania system
do transformacji z jednego stanu równowagi do kolejnego5. Elaine Romanelli
J.H. Jensen, Emergence of Species and Punctuated Equilibrium in the Tangle Nature Model
of Biological Evolution, „Physica A” 2004, No. 340, s. 697-704; E. Romanelli, M. Tushman,
Organizational Transformation as Punctuated Equilibrium: An Empirical Test, „Academy
of Management Journal” 1994, No. 37, s. 1141-1166; M. Poole, A. Van de Ven, Theories of
Organization Change and Innovation Processes, w: Handbook of Organizational Change and
Innovation, Eds. M. Poole, A. Van de Ven, Oxford University Press, New York 2004, s. 374.
3
G. Eliason, Aslications of Schumpeter’s Ideas, w: Evolutionary Economics, Ed. H. Hanusch,
Cambridge University Press, Cambridge 2008, s. 151-198.
4
G.S. Day, The Capabilities of Market-Driven Organizations, „Journal of Marketing” 1994,
Vol. 58, No. 4, s. 37-52; J.B. Rosser, Jr., Complex Dynamics and Post Keynesian Economics,
w: Complexity, Endogenous Money and Macroeconomics: Essays in Honour of Basil J. Moore,
Ed. M. Setterfield, Routledge, London 2005.
5
W.G. Astley, The Two Ecologies: Population and Community Perspectives on Organizational
Evolution, „Administrative Science Quarterly” 1985, Vol. 30, No. 2, s. 224-241.
2
174
Ewa Stańczyk-Hugiet
i Michael Tushman nazywają te siły nieciągłymi zmianami epizodycznymi
(discontinues episodic change). W tym nurcie rozważań wypracowana została
koncepcja epizodycznej organizacji radzącej sobie w sytuacji występowania
zmian epizodycznych6.
W ciągu ostatnich dwóch dekad wyraźnie uznaje się, że analiza ekonomiczna
musi być osadzona w teorii złożonych systemów adaptacyjnych7.
Z perspektywy ewolucyjnej wyjaśnienie występowania ekonomicznej emergencji łączy generowanie innowacji, wzmacniane poprzez proces samoorganizacji,
z nowością rozwiązań, co dokonuje się poprzez proces konkurencyjnej selekcji.
W ekonomii ewolucyjnej porządek i emergencja są nierozłączne. Zjawisko to
nazywane jest „hipotezą ciągłości” oznaczającą, że proces ewolucji, który sam
w sobie ma porządek zbudowany na biologicznych podstawach, ma charakter
wyraźnie społeczno-ekonomiczny. Taki sposób myślenia doprowadził do „naturalistycznego” podejścia, widzącego ewolucję jak proces emergentny wyłaniający
się ze społeczno-biologicznej przeszłości, ale także pozostający pod wpływem
praw fizycznych, których struktury dyssypacyjne mają przestrzegać8.
W ten sposób także teoria struktur dyssypacyjnych wpisuje się w nurt
wyjaśniania dyskontynuacji. Struktura dyssypacyjna cechuje się podstawowymi
dynamikami emergencji, którymi są: fluktuacja, pozytywne sprzężenie zwrotne,
stabilizacja i rekombinacja. Dzięki temu struktury dyssypacyjne są zdolne do
samoreprodukcji i do ewolucji na drodze samoorganizacji.
Jak sugeruje Kathleen Eisenhardt9, teoria złożoności jest również właściwa
do wyjaśniania, badania i rozumienia rzeczywistości XXI w. Ontologiczne założenia teorii złożoności opierają się na indeterminizmie, emergentnej nowości,
permanentnej nierównowadze, postępującej heterogeniczności i radykalnej transformacji. Ewolucja systemu może być opisywana jako przerywana emergencja od
jednej emergencji do kolejnej i jest postępującym procesem transformacji całego
systemu. W centrum uwagi znajduje się struktura tego procesu.
Koncepcja ekosystemów biznesowych egzemplifikująca otoczenie organizacji
daje również możliwości uwzględniania perspektywy ewolucyjnej w kontekście
dyskontynuacji. W tym ujęciu w polu badawczym znajduje się dopasowanie
organizacji i jej specyficznego ekosystemu, który finalnie dokonuje selekcji
warunkującej przetrwanie organizacji. Ekosystemy są obiektami wyłaniającymi
się, co z kolei znajduje wyjaśnienia w teorii emergencji. Emergencja ekosyste6
E. Romanelli, M. Tushman, op. cit., s. 1141-1166; K.E. Weick, R.E. Quinn, Organizational
Change and Development, „Annual Review of Psychology” 1999, No. 50, s. 361-386.
7
J. Foster, J.S. Metcalfe, Economic Emergence: An Evolutionary Economic Perspective,
„Journal of Economic Behavior & Organization” 2012, No. 82, s. 420-432.
8
J. Foster, Energy, Aesthetics and Knowledge in Complex Economic Systems, „Journal of
Economic Behaviour and Organization” 2011, No. 80, s. 88-110.
9
K.M. Eisenhardt, OMT Distinguished Scholar Address, „Academy of Management” 2002.
Dyskontynuacja, ewolucja i rutyny relacyjne
175
mu obejmuje nie tylko jego kształtowanie się, lecz także ciągłą transformację
populacji w ekosystemie i formy ekosystemu.
Logika ekosystemów, a także kształtująca się teoria sieci międzyorganizacyjnych eksponują rosnącą rolę relacji międzyorganizacyjnych w warunkach dyskontynuacji. Relacje nabierają znaczenia strategicznego, ponieważ ich kształtowanie
i konfigurowanie wzmacnia szanse na przeżycie organizacji.
2. Obiekt ewolucji – rutyny
Od 1982 r. zauważa się wzrost popularności ekonomii ewolucyjnej, jak i badań organizacji. Podejście ewolucyjne do teorii przedsiębiorstwa, zainicjowane
przez pracę Richarda R. Nelsona i Sidneya G. Wintera Evolutionary Theory of
Economic Change10, tłumaczy zachowanie przedsiębiorstwa w kategoriach mechanizmów adaptacyjnych, które są dobrze znane w biologii. R. Nelson i S. Winter uwzględnili dynamiczne podejście do instytucji i rozwoju reprezentowane
przez Josepha Schumpetera, posługując się kategorią dynamicznej równowagi.
Składowymi ewolucyjnej teorii przedsiębiorstwa są rutynowe wzorce zachowań
organizacyjnych, a ograniczenia instytucjonalne i organizacyjne między firmami
i rynkiem kształtuje maksymalizacja korzyści rozwoju tych rutynowych zachowań. Organizacja jest w tym modelu pochodną współdziałania zbioru rutynowych
zachowań oraz otoczenia.
Rutynowe wzorce zachowania mają charakter aktywny i nadmiarowy. Ich
układ w interakcji z otoczeniem ulega mutacji, rekombinacji, tranzycji oraz
transpozycji. Nie oznacza to zaniechania poszukiwania nowych wzorców. Nie są
też one – w tym rozumieniu – źródłem inercji, jak wyjaśnia klasyczne podejście.
Proces rozwoju zestawu rutynowych wzorców zachowania w organizacji ma
charakter stochastyczny. Pod jego wpływem organizacja ewolucyjnie zmienia
swoje granice na rynku.
R. Nelson i S. Winter proponują ewolucyjny model branży, w którym
uwzględnili zasadnicze role selekcji i w konsekwencji ten mechanizm selekcji
operuje na zestawie rutyn, odpowiedniku biologicznych genów, którymi są wzorce
zachowań firm dla różnych rodzajów działalności (np. procedury). Selekcja ze
względu na wzorce nie musi skutkować, a nawet nie skutkuje wyborem firm
maksymalizujących zysk. Firmy, aby zwiększyć zysk, poszukują nowych technik
w celu dokonania innowacji lub imitacji i zmodyfikowania w ten sposób zestawów swoich rutyn.
10
R.R. Nelson, S.G. Winter, An Evolutionary Theory of Economic Change, Belknap Press,
Cambridge 1982.
176
Ewa Stańczyk-Hugiet
Kwestia rutyn w badaniach ewolucjonistów nie jest do końca rozstrzygnięta.
Wiąże się to także ze sposobem ich rozumienia. Korzystając z ustaleń Markusa
C. Beckera, Pasquale Salvatorego i Francesca Zirpoli’ego11, możliwe staje się
uporządkowanie koncepcji rutyn w trzy w miarę jednorodne grupy. Pierwsza
z nich określa rutyny jako wzorce zachowań. Druga definiuje rutyny jako
zasady w rozumieniu standardowych procedur operacyjnych. Ostatnia grupa
uznaje, że rutyny są zbiorowymi dyspozycjami do adaptowania nabytych lub
wcześniej wykorzystywanych zachowań w odpowiedzi na pewne stymulanty lub
kontekst.
W literaturze rutyny traktowane są jako relatywnie stabilne tendencje,
strategiczne heurystyki i pamięć, element procesu ewolucyjnego, szczególnie
przedmiot selekcji, rutyny wyposażone są w gen samolubny, baza do rozwiązywania konfliktów, memy, zbiorowe cechy, organizacyjne meta-zwyczaje, systemy
generatywne, organizacyjne procedury czy koncept symultanicznie wyrażający
się w performatywnym i ostensywnym charakterze12.
Z jednej strony rutyny uznawane są za źródło inercji, braku elastyczności
oraz bezrefleksyjności13. Z drugiej strony uwypukla się ich rolę jako źródła
organizacyjnej adaptacji, organizacyjnej responsywności i elastyczności oraz
refleksyjności i wielu innych14. Zwłaszcza ewolucjoniści spostrzegają rutyny
jako obiekt adaptacji.
W efekcie badań rutyn trwa od wielu lat dyskusja, na jakich poziomach
rutyny operują i w jakim stopniu są elementem sprawczym ewolucji. Przyjmuje
się, że są to: poziom indywidualny, poziom grupy i poziom organizacji. Dermot
Breslin15 wskazuje, że na poziomie indywidualnym obiektem oddziaływania są
nawyki, na poziomie grup są to rutyny, a na poziomie organizacji rutyny organizacyjne. Stąd ewolucja na poziomie indywidualnym odnosi się do zbioru działań
indywidualnych. Z kolei na poziomie grupy rutyny manifestują się działaniami
grupowymi. W ostatnim przypadku mamy na myśli działania organizacyjne16.
11
M.C. Becker, P. Salvatore, F. Zirpoli, The Impact of Virtual Simulation Tools on Problem-Solving and New Product Development Organization, „Research Policy” 2005, Vol. 34, No. 9,
s. 1305-1321.
12
Por. E. Stańczyk-Hugiet, K. Piórkowska, S. Stańczyk, Routines. To Everything there Is
a Season, referat prezentowany na konferencji EURAM, Warszawa 2015.
13
M.S. Feldman, B.T. Pentland, Reconceptualizing Organizational Routines as a Source of
Flexibility and Change, „Administrative Science Quarterly” 2003, No. 48, s. 94-118.
14
Por. M.C. Becker, The Concept of Routines Twenty Years after Nelson and Winter (1982).
A Review of the Literature, DRUID Working Paper 2002, No. 03-06.
15
D. Breslin, A Critical Review of the Universal Darwinist Approach to Studying Organisations,
referat prezentowany na konferencji EURAM, Rzym 2010.
16
Por. E. Stańczyk-Hugiet, Wielopoziomowa selekcja jako optyka organizacyjnej (ko)ewolucji,
„Prace Naukowe UE we Wrocławiu” 2014, nr 363, s. 53-63.
Dyskontynuacja, ewolucja i rutyny relacyjne
177
3. Rutyny relacyjne
W badaniach ewolucjonistów widoczne jest przede wszystkich rozpoznawanie rutyn organizacyjnych operujących we wnętrzu organizacji, a także
ukierunkowanych na spełnianie funkcji organicznych. Ale np. Ross Brennan17
podkreśla, że myśl ewolucyjna winna zrewidować swe założenia, uwzględniając
rutyny międzyorganizacyjne, które odgrywają ważną rolę w procesie ewolucji,
a nie wyłącznie rutyny wewnątrzorganizacyjne. Porównanie aktualnego dorobku z nurtu ewolucyjnego z badaniami mieszczących się w nurcie markets-as-networks pozwala zauważyć, że oba nurty koncentrują się na wyjaśnianiu
zjawisk zachodzących w kontekście socjoekonomicznym i w konsekwencji
przemawia to za włączeniem epistemologii ewolucjonistycznej do badania
interakcji, relacji i procesów dziejących się w sieciach relacji międzyorganizacyjnych.
Analiza komparatywna obu przywoływanych nurtów badawczych wskazuje,
że podstawowe założenia są podobne, tzn. że organizacje są heterogeniczne, i że
proces uczenia się jest kluczowym atrybutem organizacji (relacji). Podobnie
rozumiany jest także proces rozwoju wyjaśniany poprzez samowarunkujące
się ścieżki. Postęp technologii w równym stopniu jest istotny jak rozumienie
stabilności i regularności. Obserwując rzeczywistość, zauważamy, że relacje
międzyorganizacyjne nie pojawiają się tak po prostu i tak samo zanikają, jak to
uznawane jest w ujęciu markets-as-networks. Ewolucja w populacji zaś ujawnia
się poprzez określony poziom regularności zjawisk. Jeśli powiążemy te dwie
konstatacje, to włączenie konstruktu rutyn w kontekst interakcji międzyorganizacyjnych rysuje względnie nowy i oryginalny obszar analizy.
Analizując relacje międzyorganizacyjne, uznaje się, że stanowią one platformę
dla rozwijania swoistych międzyorganizacyjnych rutyn, np. dzielenia się wiedzą,
wykorzystywania mechanizmów koordynacji czy eksploatacji komplementarnych
zasobów i zdolności. Jest to w dużej mierze spójne z konstatacjami S. Wintera18
odnoszącymi się do źródeł uzyskiwania korzyści przez organizację.
W badaniach często ujmuje się relacje międzyorganizacyjne jako źródło
innowacji, uczenia się i odnowy19, także – co często występuje – w perspektywie
R. Brennan, Evolutionary Economics and the Markets-as-Networks Approach, „Industrial
Marketing Management” 2006, No. 35, s. 829-838.
18
S.G. Winter, Four R’s of Profitability: Rents, Resources, Routines and Replication,
w: Resource-Based and Evolutionary Theories of the Firm: Towards a Synthesis, Ed. C. Montgomery,
Kluwer Academic Publishers, Boston 1995, s. 147-158.
19
J.-H. Cheng, Y.C. Fu, Inter-Organizational Relationships and Knowledge Sharing Through
the Relationship and Institutional Orientations in Supply Chains, „International Journal of Information Management” 2013, No. 33, s. 473-484.
17
178
Ewa Stańczyk-Hugiet
kreowania i apropriacji wartości20, ponadto uważa się, że sieci międzyorganizacyjne odzwierciedlają strategiczny wymiar relacji między niezależnymi
organizacjami. Partnerzy relacji zmierzają do współdziałania wówczas, gdy
widzą korzyści, czyli postrzegają współdziałanie jako relację będącą nośnikiem
korzyści lub wartości. Z tych względów sieć jako całość, aby uzyskać przewagę
konkurencyjną zmierza w kierunku budowania takich sieci współdziałania, które
promują relacje budujące wartość21.
Relacje międzyorganizacyjne w konsekwencji znajdują się w centrum uwagi w badaniach przewagi konkurencyjnej22. Oznacza to, że właśnie relacje są
właściwym poziomem analizy problemu, czyli inaczej niż u ewolucjonistów,
gdzie to rutyny organizacyjne stanowią podstawową jednostkę/obiekt analizy.
W literaturze spotykamy jednak konstrukty, które łączą rutyny z relacjami
międzyorganizacyjnymi, wśród nich można wskazać na: rutynę sieciową, rutynę
relacyjną, rutynę współdziałania czy rutynę międzyorganizacyjną. Stąd można
wnioskować, że ewolucjonizm w tym zakresie może stanowić bazę do wyjaśnienia
procesu zmian i dynamiki relacji. Uwaga kierowana jest w efekcie na rutyny,
które mogą być lokowane na różnych poziomach, w tym na poziomie międzyorganizacyjnym.
Identyfikowanie poziomów analizy i – między innymi – ustalenia poczynione przez Geoffrey M. Hodgsona i Thorbjørn Knudsena23 wskazują na korzyść
hierarchicznego ujmowania problemów. Bardziej aktualne badania mieszczące
się w nurcie ewolucyjnym wyraźnie akceptują, eksponują i eksplorują naturę
wielopoziomowych koewolucyjnych systemów24.
Przyjmując wielopoziomowość jako odniesienie w analizie rutyn, można
wskazać na cztery poziomy. Na poziomie indywidualnym jednostką analizy
są zdolności i nawyki. Poziom grupy – jednostka analizy na tym poziomie nie
znajduje dotąd jednoznacznego potwierdzenia, często przyjmuje się, że to rutyny
grupowe, ale równie często podawane jest to w wątpliwość. Nie ma natomiast
rozdźwięku, jeśli idzie o poziom organizacji, i wskazuje się tu na rutyny orga20
S.M. Wagner, A. Eggert, E. Lindemann, Creating and Appropriating Value in Collaborative
Relationships, „Journal of Business Research” 2010, No. 63, s. 840-848; J.-H. Cheng, Inter-Organizational Relationships and Information Sharing in Supply Chains, „International Journal
of Information Management” 2011, Vol. 31, No. 4, s. 374-384.
21
J.-H. Cheng, Y.-C. Fu, op. cit., s. 473-484.
22
J.H. Dyer, H. Singh, The Relational View: Cooperative Strategy and Sources of Interorganizational Competitive Advantage, „Academy of Management Review” 1998, Vol. 23, No. 4,
s. 660-679.
23
G.M. Hodgson, T. Knudsen, Dismantling Lamarckism: Why Descriptions of Socio-Economic
Evolution as Lamarckian are Misleading, „Journal of Evolutionary Economics” 2006, Vol. 16,
No. 4, s. 343-366.
24
D. Breslin, A Critical Review…, op. cit.; D. Breslin, Interpreting Futures through the MultiLevel Co-Evolution of Organizational Practices, „Futures” 2011, Vol. 43, No. 9, s. 1020-1028.
Dyskontynuacja, ewolucja i rutyny relacyjne
179
Schemat 1. Rutyna relacyjna i jej charakterystyki
Źródło: opracowanie własne.
nizacyjne. Kolejnym poziomem analizy proponowanym przez autora jest relacja
międzyorganizacyjna. Na tym poziomie, za dotychczasowymi badaniami, można
wskazać na rutyny międzyorganizacyjne, rutyny relacyjne, rutyny sieciowe albo
na mechanizm relacyjny25.
W badaniach relacji międzyorganizacyjnych podkreśla się znaczenie specyficznego związanego z relacjami doświadczenia analizowanego z perspektywy zaufania26, międzyorganizacyjnego uczenia się27 i specyficznych rutyn relacyjnych28.
Przy czym należy podkreślić, że relatywnie niewielka grupa badań odwołuje się
do kategorii rutyn relacyjnych, które są lokowane na poziomie relacji29.
25
E. Stańczyk-Hugiet, Rutyna relacyjna w świetle podejścia ewolucyjnego i relacyjnego,
„Marketing i Rynek” 2015, nr 9, s. 612-624.
26
S. Castaldo, G.B. Dagnino, Trust and Coopetition: The Strategic Role of Trust in Interfirm
Coopetitive Dynamics, w: Coopetition Strategy: Theory Experiments and Cases, Eds. S. Castaldo,
G.B. Dagnino, E. Rocco, Routledge, Londyn 2009, s. 74-100; P. Ritala, P. Hurmelinna-Laukkanen,
K. Blomqvist, Innovation Orchestration Capability – Defining the Organizational and Individual
Level Determinants, „International Journal of Services Technology and Management” 2009,
Vol. 13, No. 4, s. 569-591.
27
S. Gupta, M. Polonsky, Inter-Firm Learning and Knowledge-Sharing in Multinational
Networks: An Outsourced Organization’s Perspective, „Journal of Business Research” 2014,
Vol. 67, No. 4, s. 615-622; Y. Luo, Coopetition Perspective of Global Competition, „Journal of
World Business” 2007, No. 42, s. 133.
28
D.R. Gnyawali, B.-J.R. Park, Co-Opetition between Giants: Collaboration with Competitors for
Technological Innovation, „Research Policy” 2011, Vol. 40, No. 5, s. 650-663; Y. Luo, op. cit., s. 133.
29
M. Kohtamäki, J. Partanen, K. Möller, Non-Linear Relationship between Industrial Service
Offering and Sales Growth: The Moderating Role of Network Capabilities, „Industrial Marketing
Management” 2013, Vol. 42, No. 8, s. 1374-1385; S. Forkmann, C. Ramos, S. Henneberg,
M. Mitrega, Strategic Decision Making in Business Relationships: A Dyadic Agent-Based Simulation
Approach, „Industrial Marketing Management” 2012, No. 20, s. 816-830.
180
Ewa Stańczyk-Hugiet
Z przedstawionych w opracowaniu Ewy Stańczyk-Hugiet30 wniosków dotyczących atrybutów rutyny na poziomie relacji można sądzić, że posługiwanie się
kategorią rutyny relacyjnej jest bardziej zasadne niż innymi podobnymi terminami.
Zestaw cech opisowych takiej rutyny relacyjnej przedstawia schemat 1.
Prashant Kale i Harbir Singh31 eksponują potrzebę badania praktyk, jakie
stosują organizacje w relacjach międzyorganizacyjnych. Również cele i doświadczenia jednostek w organizacji uznawane są za ważny element wyjaśniania interakcji międzyorganizacyjnych32. Faith Hatani i Sara McGaughey33 wykorzystały
wyabstrahowane mechanizmy ewolucji, tj. różnicowanie, selekcję, replikację
i retencję do opisu cyklu rutyny ekspansji na poziomie sieci. To między innymi
z tych badań wynika znaczenie powtarzalności w relacji międzyorganizacyjnej
z perspektywy rutyny.
Rutyny są sekwencyjnymi interakcjami między członkami organizacji podejmowanymi w celu koordynowania działań34 i odzwierciedlają stabilne wzorce
zachowania, które charakteryzują reakcje organizacji na zróżnicowane, wewnętrzne i zewnętrzne stymulacje35. Są kluczem do zrozumienia sił napędzających endogeniczne zmiany organizacyjne i ich wpływ na organizację36. Rutyny
organizacyjne mogą być transferowane w sieci lub rozwijane przez członków
sieci37, ale także powinny inkorporować procesy uczenia się38.
Maurizio Zollo, Jeffrey J. Reuer i Harbir Singh39 podkreślają znaczenie
specyficznej relacji współdziałania między organizacjami, która rozwija się w waE. Stańczyk-Hugiet, Rutyna relacyjna…, op. cit.
P. Kale, H. Singh, Building Firm Capabilities through Learning: The Role of the Alliance
Learning Process in Alliance Capability and Firm-Level Alliance Success, „Strategic Management
Journal” 2007, No. 28, s. 981-1000.
32
M. Bengtsson, S. Kock, „Coopetition” in Business Nnetworks, to Cooperate and Compete
Simultaneously, „Industrial Marketing Management” 2000, Vol. 29, No. 4, s. 411-426; J. Dahl,
Conceptualizing Coopetition as a Process: An Out-Line of Change in Cooperative and Competitive
Interactions, „Industrial Marketing Management” 2014, No. 43, s. 272-279.
33
F. Hatani, S.L. McGaughey, Network Cohesion in Global Expansion: An Evolutionary View,
„Journal of World Business” 2013, No. 48, s. 455-465.
34
R.R. Nelson, S.G. Winter, op. cit.
35
M. Zollo, S.G. Winter, Deliberate Learning and the Evolution of Dynamic Capabilities,
„Organization Science” 2002, Vol. 13, No. 3, s. 339-353.
36
M. Becker, N. Lazaric, R.R. Nelson, S. Winter, Applying Organizational Routines in
Understanding Organizational Change, „Industrial and Corporate Change” 2005, Vol. 14, No. 5,
s. 775-791.
37
J.A. Cantwell, J.H. Dunning, S.M. Lundan, An Evolutionary Approach to Understanding
International Business Activity: The Co-Evolution of MNEs and the Institutional Environment,
„Journal of International Business Studies” 2010, Vol. 41, No. 4, s. 567-586.
38
F. Hatani, S.L. McGaughey, op. cit., s. 455-465.
39
M. Zollo, J.J. Reuer, H. Singh H., Interorganizational Routines and Performance in Strategic
Alliances, „Organization Science” 2002, Vol. 13, No. 6, s. 701-713.
30
31
Dyskontynuacja, ewolucja i rutyny relacyjne
181
runkach stałej współpracy i określają tę sytuację rutyną międzyorganizacyjną,
stanowiącą stałe wzorce interakcji między organizacjami nawiązane i podtrzymywane w powtarzalnym współdziałaniu, które są specyficzne w odniesieniu
do danego partnera, technologii i ogólnej kumulacji doświadczenia, w relacji
z partnerem prowadzące do kumulacji wiedzy, kreowania możliwości rozwoju
i możliwości osiągania przez partnerów celów strategicznych. Dzięki rutynie
międzyorganizacyjnej partnerzy wymieniają się wiedzą o sobie i rozwijają bardziej wyrafinowane sposoby rozumienia kultury, systemu zarządzania, zdolności,
zachowania i innych elementów partnera, równocześnie zachowując informacje
i wiedzę w celu późniejszego wykorzystania.
Jeffrey Dyer i Harbir Singh40 identyfikują międzyorganizacyjne rutyny dzielenia się wiedzą jako jedną z możliwości uzyskiwania renty relacyjnej, która nie
mogłaby zaistnieć w izolacji od innych.
Tobias Johansson i Johan Kask41 relacje międzyorganizacyjne określają jako
zbiór cech, zależności, wyrażanych interakcji, procedur i działań, artefaktów
i rezultatów współdziałania i posługują się kategorią rutyny relacyjnej, która jest
cechą relacji, a nie pojedynczej organizacji.
Wykorzystując ustalenia poczynione przez wielu badaczy42, można stwierdzić,
że rutyna relacyjna ma niejawną naturę, co istotnie utrudnia prowadzenie badań
w tym obszarze. Lecz także warto uwzględniać fakt, że rutyny organizacyjne
mogą być w pewnym zakresie warunkowane rutynami międzyorganizacyjnymi,
które budują kontekst sieci i warunki współdziałania organizacji43.
Zakończenie
Dyskontynuacja jest istotnym wyzwaniem dla praktyki zarządzania, a tym
samym dla uogólnień konstruowanych na gruncie teoretycznym. Konfrontacja
tych dyskontynuacyjnych wyzwań rozwojowych z epistemologią ewolucyjną rodzi
pytania o kwestie obiektu ewolucji, a tym samym analizy zmian. Te zagadnienia
J.H. Dyer, H. Singh, The Relational View..., op. cit., s. 660-679.
T. Johansson, J. Kask, On the Promise and Premises of a Darwinian Theory in Research
on Business Relationships, „Industrial Marketing Management” 2013, Vol. 42, No. 3, s. 306-315.
42
R.R. Nelson, S.G. Winter, op. cit.; J.J. Reuer, M. Zollo, Termination Outcomes of High-Tech
Alliances, w: Strategic Alliances and Firm Adaptation: A Coevolution Perspective, Eds. A. Lewin,
M. Koza, M.E. Sharpe, New York 2002; K.M. Eisenhardt, J.A. Martin, Dynamic Capabilities: What
are They? „Strategic Management Journal” 2000, Vol. 21, No. 10-11, s. 1105-1121; J. Barney, Firm
Resources and Sustained Competitive Advantage, „Journal of Management” 1991, No. 17, s. 99-120.
43
J.H. Dyer, N.W. Hatch, Relation-Specific Capabilities and Barriers to Knowledge Transfers:
Creating Advantage through Network Relationships, „Strategic Management Journal” 2006, No. 27,
s. 701-719.
40
41
182
Ewa Stańczyk-Hugiet
doczekały się już w części wyjaśnień w obszarze obiektu/poziomu analizy44, ale
też samego procesu ewolucji zachodzącego w danym obiekcie/na danym poziomie
i pomiędzy obiektami/poziomami.
Wśród badaczy wykorzystujących metaforę ewolucyjną w zasadzie istnieje
zgodność, co do tego, że obiektem ewolucji są rutyny. I choć są postrzegane
jako źródło inercji, braku elastyczności i bezrefleksyjności, to widzi się w nich
również potencjał adaptacji i responsywności.
Przedstawione rozważania pozwalają wskazać, że byt określany rutyną
relacyjną odpowiada na wyzwania zmian dyskontynuacyjnych. Wskazane
deskryptory rutyny relacyjnej dookreślają jej istotę, a także zasadność stosowania tego terminu. Podkreślono również, że rutyna relacyjna nie może być
utożsamiana z rutyną sieciową ani rutyną międzyorganizacyjną, gdyż powstaje
w relacji, a jeśli zachodzi zmiana partnera relacji, to rutyna relacyjna znika,
rutyna relacyjna bowiem jest specyficzna dla relacji. Dodatkowo, gdy zmienia się
kontekst, rutyna też się zmienia, ponieważ jest także specyficzna dla kontekstu.
Ważnym ustaleniem jest to, że rutyna relacyjna jest efektywna w powtarzających
się interakcjach.
Z przedstawionych ustaleń można wyprowadzić kierunki dalszych badań
rutyn relacyjnych w celu ich doprecyzowania pod względem treści, dynamiki,
sposobu powstawania i uniwersalności. Ważnym kierunkiem badań mogą być
rozpoznania dotyczące portfela rutyn relacyjnych i jego potencjału do przynoszenia renty.
Literatura
Astley W.G., The Two Ecologies: Population and Community Perspectives on Organizational Evolution, „Administrative Science Quarterly” 1985, Vol. 30, No. 2.
Barney J., Firm Resources and Sustained Competitive Advantage, „Journal of Management” 1991,
No. 17.
Becker M.C., The Concept of Routines Twenty Years after Nelson and Winter (1982). A Review of
the Literature, DRUID Working Paper 2002, No. 03-06.
Becker M.C., Salvatore P., Zirpoli F., The Impact of Virtual Simulation Tools on Problem-Solving
and New Product Development Organization, „Research Policy” 2005, Vol. 34, No. 9.
Becker M., Lazaric N., Nelson R.R., Winter S., Applying Organizational Routines in Understanding
Organizational Change, „Industrial and Corporate Change” 2005, Vol. 14, No. 5.
Kwestia obiektu analizy (wieloobiektowości, wieloagentowości) została szczegółowo
zaprezentowana w: J. Strużyna, E. Stańczyk-Hugiet, K. Piórkowska, Podejście wielopoziomowe do
ewoluującej organizacji, w: Zachowania organizacyjne. Organizacja jako przestrzeń kształtowania
zachowań pracowników, red. I. Bednarska-Wnuk, J.M. Michalak, I. Świątek-Barylska, Wyd.
Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2015, s. 193-210.
44
Dyskontynuacja, ewolucja i rutyny relacyjne
183
Bengtsson M., Kock S., „Coopetition” in Business Networks, to Cooperate and Compete Simultaneously, „Industrial Marketing Management” 2000, Vol. 29, No. 4.
Brennan R., Evolutionary Economics and the Markets-as-Networks Approach, „Industrial Marketing Management” 2006, No. 35.
Breslin D., A Critical Review of the Universal Darwinist Approach to Studying Organisations, referat prezentowany na konferencji EURAM, Rzym 2010.
Breslin D., Interpreting Futures Through the Multi-Level Co-Evolution of Organizational Practices,
„Futures” 2011, Vol. 43, No. 9.
Cantwell J.A., Dunning J.H., Lundan S.M., An Evolutionary Approach to Understanding International Business Activity: The Co-Evolution of MNEs and the Institutional Environment, „Journal
of International Business Studies” 2010, Vol. 41, No. 4.
Castaldo S., Dagnino G.B., Trust and Coopetition: The Strategic Role of Trust in Interfirm Coopetitive Dynamics, w: Coopetition Strategy: Theory, Experiments and Cases, Eds. S. Castaldo,
G.B. Dagnino, G.B. Dagnino, E. Rocco, Routledge, Londyn 2009.
Cheng J.-H., Inter-Organizational Relationships and Information Sharing in Supply Chains, „International Journal of Information Management” 2011, Vol. 31, No. 4.
Cheng J.-H., Fu Y.-C., Inter-Organizational Relationships and Knowledge Sharing through the
Relationship and Institutional Orientations in Supply Chains, „International Journal of Information Management” 2013, No. 33.
Dahl J., Conceptualizing Coopetition as a Process: An Out-Line of Change in Cooperative and
Competitive Interactions, „Industrial Marketing Management” 2014, No. 43.
Day G.S., The Capabilities of Market-Driven Organizations, „Journal of Marketing” 1994, Vol. 58,
No. 4.
Dyer J.H., Hatch N.W., Relation-Specific Capabilities and Barriers to Knowledge Transfers:
Creating Advantage through Network Relationships, „Strategic Management Journal” 2006,
No. 27.
Dyer J.H., Singh H., The Relational View: Cooperative Strategy and Sources of Interorganizational
Competitive Advantage, „Academy of Management Review” 1998, Vol. 23, No. 4.
Eisenhardt K.M., OMT Distinguished Scholar Address, „Academy of Management” 2002.
Eisenhardt K.M., Martin J. A., Dynamic Capabilities: What are they? „Strategic Management Journal” 2000, Vol. 21, No. 10-11.
Eliason G., Applications of Schumpeter’s Ideas, w: Evolutionary Economics, Ed. H. Hanusch, Cambridge University Press 2008.
Feldman M.S., Pentland B.T., Reconceptualizing Organizational Routines as a Source of Flexibility
and Change, „Administrative Science Quarterly” 2003, No. 48.
Forkmann S., Ramos C., Henneberg S., Mitręga M., Strategic Decision Making in Business Relationships: A Dyadic Agent-Based Simulation Approach, „Industrial Marketing Management”
2012, No. 20.
Foster J., Energy, Aesthetics and Knowledge in Complex Economic Systems, „Journal of Economic
Behaviour and Organization” 2011, No. 80.
Foster J., Metcalfe J.S., Economic Emergence: An Evolutionary Economic Perspective, „Journal of
Economic Behavior and Organization” 2012, No. 82.
Gnyawali D.R., Park B.-J.R., Co-Opetition Between Giants: Collaboration with Competitors for
Technological Innovation, „Research Policy” 2011, Vol. 40, No. 5.
Gupta S., Polonsky M., Inter-Firm Learning and Knowledge-Sharing in Multinational Networks: An
Outsourced Organization’s Perspective, „Journal of Business Research” 2014, Vol. 67, No. 4.
Hannan M.T., Freeman J., Structural Inertia and Organizational Change, „American Sociological
Review” 1984, Vol. 49, No. 2.
184
Ewa Stańczyk-Hugiet
Hatani F., McGaughey S.L., Network Cohesion in Global Expansion: An Evolutionary View, „Journal of World Business” 2013, No. 48.
Hodgson G.M., Knudsen T., Dismantling Lamarckism: Why Descriptions of Socio-Economic Evolution as Lamarckian are Misleading, „Journal of Evolutionary Economics” 2006, Vol. 16, No. 4.
Jensen H.J., Emergence of Species and Punctuated Equilibrium in the Tangle Nature Model of Biological Evolution, „Physica A” 2004, No. 340.
Johansson T., Kask J., On the Promise and Premises of a Darwinian Theory in Research on Business
Relationships, „Industrial Marketing Management” 2013, Vol. 42, No. 3.
Kale P., Singh H., Building Firm Capabilities through Learning: The Role of the Alliance Learning
Process in Alliance Capability and Firm-Level Alliance Success, „Strategic Management Journal” 2007, No. 28.
Kohtamäki M., Partanen J., Möller K., Non-Linear Relationship between Industrial Service Offering
and Sales Growth: The Moderating Role of Network Capabilities, „Industrial Marketing Management” 2013, Vol. 42, No. 8.
Luo Y., Coopetition Perspective of Global Competition, „Journal of World Business” 2007, No. 42.
Nelson R.R., Winter S.G., An Evolutionary Theory of Economic Change, Belknap Press, Cambridge
1982.
Poole M., Van de Ven A., Theories of Organization Change and Innovation Processes, w: Handbook
of Organizational Change and Innovation, Eds. M. Poole, A. Van de Ven, Oxford University
Press, New York 2004.
Reuer J.J., Zollo M., Termination Outcomes of High-Tech Alliances, w: Strategic Alliances and Firm
Adaptation: A Coevolution Perspective, Eds. A. Lewin, M. Koza, M.E. Sharpe, New York 2002.
Ritala P., Hurmelinna-Laukkanen P., Blomqvist K., Innovation Orchestration Capability – Defining
the Organizational and Individual Level Determinants, „International Journal of Services Technology and Management” 2009, Vol. 13, No. 4.
Romanelli E., Tushman M.L., Organizational Transformation as Punctuated Equilibrium: An Empirical Test, „Academy of Management Journal” 1994, No. 37.
Rosser J.B. Jr., Complex Dynamics and Post Keynesian Economics, w: Complexity, Endogenous Money and Macroeconomics: Essays in Honour of Basil J. Moore, Ed. M. Setterfield,
Routledge, London 2005.
Stańczyk-Hugiet E., Wielopoziomowa selekcja jako optyka organizacyjnej (ko)ewolucji, „Prace
Naukowe UE we Wrocławiu” 2014, nr 363.
Stańczyk-Hugiet E., Rutyna relacyjna w świetle podejścia ewolucyjnego i relacyjnego, „Marketing
i Rynek” 2015, nr 9.
Stańczyk-Hugiet E., Piórkowska K., Stańczyk S., Routines. To Everything there is a Season, referat
prezentowany na konferencji EURAM, Warszawa 2015.
Strużyna J., Stańczyk-Hugiet E., Piórkowska K., Podejście wielopoziomowe do ewoluującej organizacji, w: Zachowania organizacyjne. Organizacja jako przestrzeń kształtowania zachowań
pracowników, red. I. Bednarska-Wnuk, J.M. Michalak, I. Świątek-Barylska, Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2015.
Waal de A.A., Evergreens of Excellence, „Journal of Management History” 2013, Vol. 19, No. 2.
Wagner S.M., Eggert A., Lindemann E., Creating and Appropriating Value in Collaborative Relationships, „Journal of Business Research” 2010, No. 63.
Weick K.E., Quinn R.E., Organizational Change and Development, „Annual Review of Psychology” 1999, No. 50.
Winter S.G., Four R’s of Profitability: Rents, Resources, Routines and Replication, w: Resource-Based and Evolutionary Theories of the Firm: Towards a Synthesis, Ed. C. Montgomery,
Kluwer Academic Publishers, Boston 1995.
Dyskontynuacja, ewolucja i rutyny relacyjne
185
Zollo M., Winter S.G., Deliberate Learning and the Evolution of Dynamic Capabilities, „Organization Science” 2002, Vol. 13, No. 3.
Zollo M., Reuer J.J., Singh H., Interorganizational Routines and Performance in Strategic Alliances,
„Organization Science” 2002, Vol. 13, No. 6.
Discontiuity, Evolution, and Relational Routines
Abstract. The article explores evolutionary explanations in the research area concerning inter-organizational relationships, and specifically, those in the area of relational routines. The article is
subdivided into three parts. The first refers to discontinuation, considering it an essential attribute
of the functioning of modern business organization, intensifying inter-organizational relationships.
In the next part, the discussion is focused on the object of evolution, and therefore, changes. This
object is routine and for further deliberations, the understanding of routines is essential. Finally,
the last part the discussion is related to routines in inter-organizational relationships and refers to
their understanding, and goes into identifying their differentia specifica. As a result of the multi-level
approach, routines have been further specified in terms of the essence and attributes of relational
routines.
Keywords: discontinuity, evolution, routines, relational routines
Lista recenzentów współpracujących z czasopismem
„Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Bankowej w Poznaniu”
(List of reviewers collaborating with
“The Poznan School of Banking Research Journal”)
Dr Justyna Adamska – Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu
Prof. nadzw. dr hab. Agnieszka Alińska – Szkoła Główna Handlowa w Warszawie
Prof. dr Artem Bardas – National Mining University, Dnipropetrovsk, Ukraina
Prof. zw. dr hab. Ewa Maria Bogacka-Kisiel – Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu
Prof. nadzw. dr hab. Jan Borowiec – Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu
Prof. zw. dr hab. Grażyna Borys – Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu
Prof. nadzw. dr hab. Stanisław Czaja – Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu
Prof. zw. dr hab. Waldemar Czternasty – Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu
Prof. nadzw. dr hab. inż. Anna Beata Ćwiąkała-Małys – Uniwersytet Wrocławski
Prof. nadzw. dr hab. Waldemar Dotkuś – Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu
Prof. nadzw. dr hab. Józef Dziechciarz – Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu
Prof. zw. dr hab. Teresa Famulska – Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach
Prof. zw. dr hab. Beata Filipiak – Uniwersytet Szczeciński
Dr Donald Finlay – Coventry University Business School, Wielka Brytania
Prof. zw. dr hab. Stanisław Flejterski – Uniwersytet Szczeciński
Prof. zw. dr hab. Jan Głuchowski – Wyższa Szkoła Bankowa w Toruniu
Dr Klaus Haberich – Franklin University, USA
Prof. nadzw. dr hab. Jerzy Ryszard Handschke – Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu
Prof. dr hab. Eva Horvátová – Ekonomická univerzita v Bratislave, Słowacja
Prof. dr Arvind K. Jain – Concordia University, Kanada
Prof. zw. dr hab. Krzysztof Jajuga – Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu
Prof. nadzw. dr hab. Maria Jastrzębska – Uniwersytet Gdański
Prof. nadzw. dr hab. Andrzej Kaleta – Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu
Prof. zw. dr hab. Andrzej Kiepas – Uniwersytet Śląski
Prof. nadzw. dr hab. Krzysztof Klincewicz – Uniwersytet Warszawski
Prof. zw. dr hab. inż. dr h. c. Jan Koch – Politechnika Wrocławska
Prof. nadzw. dr hab. Bożena Kołosowska – Uniwersytet Mikołaja Kopernika
Prof. zw. dr hab. Adam Kopiński – Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu
Prof. zw. dr hab. inż. Dorota Elżbieta Korenik – Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu
Prof. zw. dr hab. Stanisław Korenik – Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu
Prof. nadzw. dr hab. Maria Kosek-Wojnar – Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie
Prof. nadzw. dr hab. inż. Peter Krištofík – Matej Bel University, Słowacja
Prof. nadzw. dr hab. Aleksandra Kuzior – Politechnika Śląska
Prof. nadzw. dr hab. Mirosława Lasek – Uniwersytet Warszawski
Prof. zw. dr hab. Teresa Krystyna Lubińska – Uniwersytet Szczeciński
Prof. nadzw. dr hab. Krzysztof Łobos – Wyższa Szkoła Bankowa we Wrocławiu
Dr Berenika Marciniec – Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości
Prof. zw. dr hab. Bogdan Marciniec – Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu
Prof. zw. dr hab. Henryk Mruk – Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu
Dr Tony Muff – University of Northampton, Wielka Brytania
188
Lista recenzentów współpracujących z czasopismem...
Prof. nadzw. dr hab. Jerzy Niemczyk – Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu
Prof. nadzw. dr hab. Bartłomiej Nita – Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu
Prof. zw. dr hab. Edward Nowak – Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu
Prof. zw. dr hab. Adam Nowicki – Politechnika Częstochowska
Prof. zw. dr hab. Walenty Ostasiewicz – Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu
Prof. zw. dr hab. Kazimierz Pająk – Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu
Prof. nadzw. dr hab. Zbigniew Pastuszak – Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie
Prof. zw. dr hab. Kazimierz Perechuda – Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu
Prof. zw. dr hab. Bogusław Pietrzak – Szkoła Główna Handlowa w Warszawie
Prof. nadzw. dr hab. Wojciech Piotr – Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu
Prof. nadzw. dr hab. Marzanna Poniatowicz – Uniwersytet w Białymstoku
Prof. zw. dr hab. Wiesława Przybylska-Kapuścińska – Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu
Prof. nadzw. dr hab. Andrzej Rączaszek – Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach
Prof. zw. dr hab. Wanda Ronka-Chmielowiec – Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu
Prof. nadzw. dr hab. Ireneusz Rutkowski – Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu
Dr Leo V. Ryan, C.S.V. – DePaul University Chicago, USA
Prof. nadzw. dr hab. Henryk Salmonowicz – Akademia Morska w Szczecinie
Prof. nadzw. dr hab. Maria Smejda – Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach
Prof. nadzw. dr hab. Jadwiga Sobieska-Karpińska – Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu
Prof. zw. dr hab. Bogdan Sojkin – Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu
Prof. zw. dr hab. Jerzy Sokołowski – Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu
Prof. zw. dr hab. Tadeusz Sporek – Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach
Prof. nadzw. dr hab. Edward Stawasz – Uniwersytet Łódzki
Dr hab. Rafał Szczepaniak – Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu
Prof. nadzw. dr hab. Beata Świecka – Uniwersytet Szczeciński
Prof. nadzw. dr hab. Bogusław Walczak – Uniwersytet Szczeciński
Dr Christopher Washington – Franklin University, USA
Prof. nadzw. dr hab. Jan Wiśniewski – Wyższa Szkoła Bankowa w Gdańsku
Prof. nadzw. dr hab. inż. dr h.c. Tadeusz Zaborowski – Polska Akademia Nauk Oddział w Poznaniu
Prof. nadzw. dr hab. Ewa Ziemba – Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach
Prof. zw. dr hab. Marian Żukowski – Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II
Wymogi edytorskie Wydawnictwa WSB w Poznaniu dla autorów
Tekst
• kompletny, w postaci 1 wydruku oraz na płycie CD
(w formacie *.doc lub *.rtf)
• pozbawiony fragmentów pozwalających zidentyfikować
autora, np. Jak wskazałem w pracy... należy zastąpić
formą bezosobową: Jak wskazano w racy...
Układ tekstu
• imię i nazwisko autora, stopień/tytuł naukowy, afiliacja
• telefon, e-mail, adres • tytuł pracy • spis treści (w przypadku książki) • streszczenie w języku polskim (maksymalnie do 1000 znaków ze spacjami) • słowa kluczowe
(maksymalnie 8 słów) • wstęp • tekst główny • zakończenie (wnioski) • bibliografia • tytuł pracy, streszczenie
i słowa kluczowe w języku angielskim
Objętość
• artykuł – do 1 arkusza wydawniczego wraz z rysunkami i tabelami (ok. 22 stron)
• książka – według umowy wydawniczej
Marginesy – 2,5 cm z każdej strony
Numeracja stron – ciągła w obrębie całej publikacji,
u dołu strony
Tekst główny
• czcionka Times New Roman z polskimi znakami,
12 pkt
• odstęp między wierszami – 1,5 pkt
• wyróżnienia – pismem półgrubym
• słowa obcojęzyczne – kursywą
• nazwiska użyte po raz pierwszy – pełne imię i nazwisko, kolejne przywołanie – samo nazwisko
• skróty – za pierwszym razem pełny termin, a skrót
w nawiasie; dalej – tylko skrót, np. jednostki samorządu
terytorialnego (JST)
• liczby do 4 cyfr – bez spacji i kropek (5000, a nie:
5.000 czy 5 000), a powyżej 5 cyfr – ze spacjami co
3 cyfry, licząc od prawej (5 000 000, a nie: 5.000.000)
• w liczbach dziesiętnych – przecinek, nie kropka (z wyjątkiem tekstów angielskich)
Cytaty
• poprzedzone wprowadzeniem (np. Jak zauważa Jan
Kowalski...)
• ujęte w cudzysłowie, bez kursywy, dokładnie przytoczone,
• opuszczenia fragmentu cytowanego tekstu – zaznaczone za pomocą nawiasu kwadratowego: [...]
• wtrącenia własne w cytatach – opatrzone inicjałami
autora: [moje – X.Y.]
Przypisy
• umieszczone u dołu strony (nie w tekście w nawiasach)
• przy kolejnych powołaniach – łacińskie sformułowania i skróty (op. cit., ibidem, idem, eadem)
Przykłady przypisów
• wydawnictwa zwarte:
♦ autor lub kilku autorów:
P. Pioterek, B. Zieleniecka, Technika pisania prac
dyplomowych, wyd. 3 zm., Wyd. WSB w Poznaniu, Poznań 2004, s. 9.
♦ praca zbiorowa:
Przemiany we współczesnej gospodarce światowej,
red. E. Oziewicz, PWE, Warszawa 2006, s. 20-28.
♦ artykuły lub rozdziały w pracy zbiorowej:
A. Michalewicz, Systemy informacyjne wspomagające logistykę dystrybucji, w: Logistyka dystrybucji, red. K. Rutkowski, Difin, Warszawa 2001,
s. 102-123.
• wydawnictwa ciągłe (artykuły w czasopismach lub
gazetach)
1
K. Strzyżewska, Zarządzanie dostawami, „Logistyka a Jakość” 2008, nr 3-4, s. 31-32.
2
W. Orłowski, Wielki wybuch, czyli giełdy w panice, „Gazeta Wyborcza”, 13 października 2008 r.,
s. 3.
• materiały
internetowe i elektroniczne (w nawiasie
pełna data korzystania ze strony WWW)
1
H. Arndt, Globalisation, „Pacific Economic Paper” 1998, No. 27, www.crawford.anu.edu.au/pdf/pep/
pep-275.pdf [17.05.2008].
2
NBPortal.pl. Portal wiedzy ekonomicznej [CD-ROM], edycja Banknot, NBP, Warszawa 2005.
• prace niepublikowane
W. Balicki, Bezrobocie a długookresowa stagnacja
transformacyjna [praca niepublikowana], [b.m.] 2003
[wydruk komputerowy].
• akty 1prawne
Ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie
gminnym, t.j. Dz.U. z 2001 r., nr 142, poz. 1591.
2
Ustawa z dnia 19 listopada 1999 r. Prawo działalności gospodarczej, Dz.U. nr 101, poz. 1178 z późn.
zm.
Ilustracje
• edytowalne, wyłącznie czarno-białe,
• rysunki, wykresy i schematy – w plikach źródłowych
(*.xls lub *.cdr)
• zdjęcia – w plikach źródłowych (najlepiej *.tif), rozdzielczość min. 300 dpi
• opatrzone numerem oraz źródłem (np. opracowanie
własne)
• pozbawione napisów: półgrubych, wersalikami, białych na czarnym tle, czarnych wypełnień, dodatkowych
ramek
• z odwołaniem w tekście (np. zob. rys. 1, a nie: zob.
rysunek poniżej/powyżej)
• z objaśnieniem użytych skrótów
• z pisemną zgodą na przeniesienie praw autorskich
Tabele
• ponumerowane, opatrzone tytułem oraz źródłem (np.
opracowanie własne)
• z odwołaniem w tekście (np. zob. tab. 1, a nie: zob.
tabela poniżej/powyżej)
• każda rubryka wypełniona treścią
• skróty użyte w tabeli – objaśnione pod nią
• z pisemną zgodą na przeniesienie praw autorskich
Wzory matematyczne
• przygotowane w programie Microsoft Equation 3.0
• poprawnie zapisane potęgi i indeksy
• zmienne – kursywą, liczby i cyfry – pismem prostym
• znak mnożenia to: · lub × (nie gwiazdka czy „iks”)
• pisownia jednostek – według układu SI
• symbole objaśnione pod wzorem
Bibliografia
• pozbawiona numeracji
• uporządkowana alfabetycznie według nazwisk autorów
i tytułów prac zbiorowych
The WSB Press Instructions for Authors Submitting Their Contributions in English
General requirements
only complete submissions are accepted – a single printed copy
and an electronic source file saved to a CD (*.doc or *.rtf format)
ensure your text contains no phrases by which your authorship
could be identified, e.g. In my 2008 book on African Voodoo
I pointed out... is not allowed and should be replaced with e.g.
John Smith’s 2008 book on African Voodoo indicates...
•
•
Text layout
author’s first and last name, scientific degree/title, organization/
institution (if applicable) • phone number, e-mail address, mailing
address • title of book/paper • contents (books only) • summary
in English (up to 1000 words including spaces) • keywords in
English (up to 8 words) • introduction • body text • conclusion
(findings, recommendations) • bibliography/references • title of
book/paper, summary and keywords in Polish
•
Size limit
for a single paper – the limit is 40 000 characters (around
22 pages, 1800 characters per page) including tables and figures
for books – as specified in the publishing contract
•
•
Margins: 2.5 cm each margin
Page numbering: continuous throughout the text, using Arabic
numerals, placed at the bottom of the page (footer)
Body text
typeface: Times New Roman, 12 pts
line spacing: 1.5 line
highlights or emphasis: apply bold print
foreign (non-vernacular) words and expressions: in italics
people’s names: give the full name (including all given names
and the last name) at first mention; for any further reference –
quote the last name only
abbreviations and acronyms: when first used, give the complete
phrase (name), including its abbreviation in brackets, e.g. Information and Communication Technology (ICT); onward – use the
abbreviation only
numbers consisting of up to 4 digits: use no thousands separator (5000 rather than 5,000 or 5 000); numbers including 5 or
more digits – insert space every three digits starting from the
right (5000000 rather than 5,000,000)
decimal fractions should be separated by points (2.25)
•
•
•
•
•
•
•
•
Citations
preceded by an introductory phrase (e.g. John Smith notes
that...)
must be quoted verbatim and enclosed in double quotation
marks (inverted commas) – no italics; for citations within citations,
use single marks
omissions in cited text should be marked with parentheses [...]
phrases interposed by the author within cited text should be
followed by author’s parenthesized initials – [J.S.]
•
•
•
•
References
placed at the bottom of the page (footnotes) rather than within
body text or as endnotes
when making further references to the same source – use Latin
terms and abbreviations, such as op. cit., ibidem, idem, eadem, etc.
•
•
References – examples
books:
♦ by single or multiple authors:
W.R. Lane, K.W. King, T. Reichert, Kleppner’s advertising
procedure, 18th ed., Upper Saddle River, Pearson Prentice Hall,
New Jersey 2011, p. 43.
♦ edited books:
Multinational Firms. The Global-Local Dilemma, eds. J.H. Dunning, J.L. Mucchielli, Routledge, London – New York 2002,
pp. 345-346.
♦ papers or chapters in edited books:
W. Cornwall, The rise and fall of productivity growth, in: The
Capitalist Economies. Prospects for the 1990s, ed. J. Cornwall,
Edward Elgar, Aldershot – Brookfield 1991, pp. 40-62.
periodicals (journal and newspaper articles)
1
J. Bughin, J. Doogan, O. Vetvik, A new way to measure
word-of-mouth marketing, “McKinsey Quarterly” 2010, No. 2,
pp. 113-116.
•
•
2
P. Spenner, K. Freeman, To keep your customers, keep it
simple, “Harvard Business Review” May 2012, pp. 108-114.
online and electronic sources (for Internet sources, include
date source was retrieved)
1
H. Arndt, Globalisation, “Pacific Economic Paper” 1998,
No. 27, www.crawford.anu.edu.au/pdf/pep/pep-275.pdf [accessed
May 17, 2008].
2
NBPortal.pl. Portal wiedzy ekonomicznej [CD-ROM], edycja
Banknot, NBP, Warszawa 2005.
unpublished work
W. Balicki, Bezrobocie a długookresowa stagnacja transformacyjna [unpublished], [month missing] 2003 [computer script].
A. Lindgvist, The Saving Behavior of Households [doctoral
dissertation], The Stockholm School of Economics, Stockholm 1981
[computer manuscript].
legislation
1
Council Directive 90/365/EEC of 28 June 1990 on the right
of residence for employees and self-employed persons who have
ceased their occupational activity.
2
Act of 4 February 1994 on Copyright and Related Rights,
Journal of Laws No. 24, item 83, as later amended.
•
•
•
Artwork and graphics
editable, in black and white only, with no shading
drawings, graphs and diagrams must be supplied in their native
electronic formats (*.xls or *.cdr)
photographs – supply source files (preferably, *.tif); minimum
resolution: 300 dpi
number all graphical components consecutively using Arabic
numerals
for any artwork that has already been published elsewhere,
indicate the original source (otherwise state e.g. Source: own)
apply no lettering in white against a black background, whether
in bold or italics, and no black fills or excess frames
if the figure is referenced in the text, use its number rather
than terms such as “above” or “below” (e.g. cf. Fig. 1, not: see
figure above/below)
provide an explanation of any abbreviations and symbols used
copyrighted work must be supplied along with the original
author’s consent to the publication
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Tables
numbered consecutively and consistently using Arabic numerals
including a caption (title) and a reference to the source of data
(e.g. Author’s own research)
identify any previously published material by giving the original source
when referencing the table in the text, use its number rather
than expressions such as “above” or “below” (e.g. cf. Table 1,
not: see table above/below)
with no blank cells
any abbreviations used must be expanded below the table
for any copyrighted material, attach the original author’s
written permission
•
•
•
•
•
•
•
Mathematical formulas
processed using Microsoft Equation 3.0
special attention should be given to the correct placement of
any sub- or super-scripts
variables – written in italics; numbers and digits – in normal
font style
use “·” or “×” only as the multiplication sign (rather than e.g.
an asterisk or an “x”)
quantities should be represented in SI units only
any symbols must explained below the formula
•
•
•
•
•
•
Bibliography
add no numbering
all items should be arranged alphabetically by authors’ last
names or titles of edited books rather than in their order of
appearance in the text
•
•