GÓRNY ŚLĄSK
W POLSCE LUDOWEJ
TOM III
WYSIEDLENIA –
EMIGRACJE – PRZYJAZDY
pod redakcją Adama Dziuroka i Bernarda Linka
Instytut Pamięci Narodowej
Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu
Oddział w Katowicach
Instytut Śląski
Katowice–Opole 2021
© Copyright by Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni
przeciwko Narodowi Polskiemu, Oddział w Katowicach & Instytut Śląski,
Katowice–Opole 2021
Rada programowa:
dr hab. Adam Dziurok, prof. dr hab. Ryszard Kaczmarek, dr Bernard Linek,
prof. dr hab. Grzegorz Strauchold, prof. dr hab. Krzysztof Tarka
Recenzenci:
dr hab. Adam Dziuba
prof. dr hab. Grzegorz Strauchold
Dobór ilustracji:
Autorzy i Redaktorzy
Tłumaczenie streszczeń:
Karolina Pałys (język angielski)
Dawid Smolorz (język niemiecki)
Indeksy:
Ewa Golec
Redakcja językowa i korekta:
Monika Rosenbaum
Projekt graficzny i skład:
Niko Studio Bogusław Nikonowicz / www.nikostudio.pl
Druk:
Wydawnictwo Dukle
Żołnierska 25, 41-936 Bytom
Tom odwołuje się do referatów wygłoszonych na konferencji: „Górny Śląsk w Polsce
Ludowej (III). Wysiedlenia – emigracje – przyjazdy”, zorganizowanej w Katowicach
28 października 2016 r. przez Instytut Pamięci Narodowej – Komisję Ścigania Zbrodni
przeciwko Narodowi Polskiemu, Oddział w Katowicach oraz Stowarzyszenie Instytut
Śląski i PIN – Instytut Śląski w Opolu. Konferencja była współfinansowana w ramach
umowy nr 898/P-DUN/2016 ze środków Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego
przeznaczonych na działalność upowszechniającą naukę
Zdjęcie na okładce: Lipiec 1945 r., Ligota k. Katowic.
Repatriacja Polaków z ZSRR – dziewięciodniowy postój transportu repatriacyjnego
ze Stanisławowa, życie na torach.
Fot. Stanisław Bober, kolekcję udostępniły Danuta Mordal i Ewa Szafrańska;
zbiory Ośrodka KARTA
ISBN 978-83-8229-246-6 (Instytut Pamięci Narodowej)
ISBN 978-83-7126-381-1 (Instytut Śląski)
Wydawcy:
Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu,
Oddział w Katowicach
Instytut Śląski
Spis treści
Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
7
Wprowadzenie: homo migrans a homo sovieticus. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
9
Część I. Przymusowe przemieszczenia
Bernard Linek
Wysiedlenie ludności niemieckiej i początki akcji
łączenia rodzin (1945–1950) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
Dariusz Węgrzyn
Wywózki na Wschód i ich konsekwencje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38
Leokadia Drożdż, Józef Szymeczek
Próby usunięcia Polaków z Zaolzia (1945–1946) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55
Piotr Pałys
Zapomniana mniejszość:
Morawcy na Górnym Śląsku po 1945 roku i ich migracje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72
Bogusław Tracz
Pierwsza i druga „repatriacja” (1945–1959). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91
Część II. Za chlebem i ojczyzną
Aneta Nisiobęcka
Powrót Polaków z Francji na Górny Śląsk – polityka reemigracyjna
państwa polskiego oraz adaptacja reemigrantów w Polsce Ludowej . . . . . . . . 115
Bogusław Tracz
Migracje za pracą (1945–1989). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131
Adriana Dawid
Pierwsza akcja łączenia rodzin w latach pięćdziesiątych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 150
Sebastian Rosenbaum
Migracje do RFN w latach siedemdziesiątych XX wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171
David Skrabania
Integracja górnośląskich przesiedleńców w Zagłębiu Ruhry . . . . . . . . . . . . . . . . 192
6
Spis treści
Część III. Migracje polityczne
Andrzej Hanich
Usuwanie księży i sióstr zakonnych ze Śląska Opolskiego
w latach 1952–1954 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207
Adam Dziurok
Wysiedlenia i wyjazdy księży diecezji katowickiej w latach 1945–1989 . . . . . . 230
Aleksandra Namysło
Migracje ludności żydowskiej w województwie śląskim/
katowickim w latach 1945–1971 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 250
Jarosław Neja
Przymusowa emigracja z województwa katowickiego
po wprowadzeniu stanu wojennego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 271
Zbigniew Bereszyński
Wyjazdy emigracyjne z województwa opolskiego do RFN
i Berlina Zachodniego w latach 1971–1990. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 301
Summary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 320
Zusammenfassung . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 323
Indeks nazwisk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 326
Indeks nazw miejscowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 332
Spis ilustracji i tekstów źródłowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 338
Autorzy tomu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 349
Wprowadzenie:
homo migrans a homo sovieticus
Wbrew pozorom narzucanym nam przez współczesny świat, a szczególnie
mocno przez państwo i ideologię narodową, człowiek jest nie tylko stworzeniem społecznym, tworzącym stałe grupy i różne wspólnoty, ale też bytem
wędrującym w poszukiwaniu lepszych warunków życia. Z wyłącznie ekonomicznego punktu widzenia jest to specyficzna forma wyrównywania różnic
w dobrobycie. Rewersem takich przemieszczeń są ruchy ludności wymuszone
przez zagrożenie życia, mające charakter nie wyjazdu do czegoś, ale ucieczki
przed czymś. Każde wychodźstwo ma też wymiar jednostkowy i swój aspekt
psychologiczny. Ludzie opuszczają swoje siedziby, gdy nie mogą realizować
własnych potrzeb i kształtować swego życia wedle swoich wyobrażeń. Jest
to też forma specyficznego buntu wobec sytuacji politycznej bądź jednostronnej dominacji innych instytucji społecznych, którą potocznie określa się
mianem „głosowania nogami”.
Z mroków czasów prehistorycznych ziem nadodrzańskich wyłaniają się
tylko nieliczne grupy, przebywające tu krócej bądź dłużej, które możemy
nazwać. To Celtowie, plemiona germańskie i pierwsi Słowianie… Jednak już
okres historyczny, dla którego dysponujemy źródłami pisanymi, pokazuje, jak
znaczący wpływ na kształtowanie się Śląska miały różnorodne zjawiska migracyjne. W obrazie średniowiecza na czoło wysuwają się różnorodni „goście”
z Zachodu, którzy zrewolucjonizowali tutejszą gospodarkę i stosunki społeczne. Już wtedy ogromne znaczenie miały liczne transfery wiedzy towarzyszące
migracjom. Były to m.in. wyjazdy śląskich studentów na europejskie uniwersytety i przyjazdy kaznodziejów, zakonników i myślicieli z dobrą nowiną. Ta
właśnie droga prowadziła do modyfikacji świata wartości i kolejnych, tym
razem śląskich, eksportów kulturowych, aż po daleką Ukrainę.
Zmiany kulturowe czasów nowożytnych i okres pierwszej konfesjonalizacji przyniosły podwójne migracje religijne wywołane rekatolizacją: ucieczkę
10
Wprowadzenie: homo migrans a homo sovieticus
prześladowanych protestantów do Rzeczypospolitej oraz wymianę elit politycznych. To wtedy np. na Górnym Śląsku pojawiły się w służbie Habsburgów
rodziny Ballestremów i Donnersmarcków, które po upływie ponad stulecia
odegrały wiodącą rolę w całej Rzeszy Niemieckiej.
W dużej mierze umożliwiło im to czarne bogactwo tej ziemi i gwałtowna
industrializacja, która w XIX w. przeorała pokojowo cały kontynent. Chociaż
uprzemysłowienie nadało nazwę epoce, to równie ważnym zjawiskiem była
mobilność społeczna. Doprowadziła ona do dwóch potężnych ruchów migracyjnych, którym ówczesna nauka niemiecka nadała dramatyczne określenia.
Pierwszym był tzw. Landflucht, czyli ucieczka ze wsi do miast industrialnych,
a drugim Ostflucht, czyli ucieczka ze Wschodu, przenoszenie się całych grup
ludności na rozwijający się szybciej zachód Europy i za ocean, do Nowego
Świata. Ruchy te nie tylko ukształtowały strukturę demograficzną Górnego
Śląska, z dominacją Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, ale miały też
ogromny wpływ na wzajemne postrzeganie się różnych narodów, gdyż w tym
kotle stykały się zarówno różne grupy z regionu, jak i przyciągani tutaj mieszkańcy Galicji i Królestwa Polskiego.
Kolejne stulecie, nazwane wiekiem ekstremów czy totalitaryzmów, równie
dobrze może zostać określone wiekiem wypędzeń i wysiedleń, które towarzyszyły realizacji projektów politycznych i ideologicznych. Jeszcze czystki
etniczne, które pojawiły się po I wojnie światowej, złożono na karb wojennej
brutalizacji społeczeństwa i grzechu pierworodnego powstawania państw
narodowych, ale planowe działania obu totalitaryzmów, brunatnego i czerwonego, wprawiły w ruch całe narody i na nowo ukształtowały mapę Europy,
szczególnie Środkowo-Wschodniej.
Górny Śląsk boleśnie odczuł wszystkie te zjawiska. Już po konflikcie o przynależność regionu w latach 1919–1922 miejsce zamieszkania w podzielonym
regionie zmieniło ponad 100 tys. mieszkańców. Polityczny podtekst miały
kolejne fale migracyjne. Te wydarzenia zostały zepchnięte na odległy plan
przez politykę nazistowską w okresie 1939–1945. Masowe wysiedlenia ludności polskiej, przymusowe przesiedlenia tzw. robotników przymusowych,
nieludzkie wykorzystanie więźniów obozów jenieckich i koncentracyjnych
zostały przebite przez utworzenie w Auschwitz, które znajdowało się w granicach prowincji górnośląskiej, obozu zagłady i cmentarzyska Żydów zwożonych tutaj z całej Europy.
Wypuszczone w 1939 r. przez Niemców żywioły wróciły na Górny Śląsk
w 1945 r. i uczyniły z nich ostatnie ofiary wojennych wysiedleń, choć do tego
miana mogłyby aspirować również inne grupy, które pojawiły się tutaj i zamieszkały w granicach nowej Polski.
Wprowadzenie: homo migrans a homo sovieticus
Przypadek Górnego Śląska pokazuje, jak bardzo u podstaw Polski Ludowej
leżały i odbiły się na jej charakterze ruchy migracyjne, wzmacniane w kolejnych latach różnorakimi próbami inżynierii społecznej nowej władzy, próbującej zbudować w tym regionie nowe społeczeństwo, co miało im ułatwić
wychodźcze pochodzenie licznych grup.
*
*
*
Jako że migracje były zjawiskiem konstytutywnym dla Polski Ludowej,
musiały stać się przedmiotem uwagi uczestników konferencyjno-wydawniczego projektu pt. „Górny Śląsk w Polsce Ludowej”, realizowanego wspólnie przez katowicki Oddział Instytutu Pamięci Narodowej i Instytut Śląski
z Opola. Do tej pory zorganizowano dwukrotnie warsztaty naukowe oraz
wydano w ramach popularnonaukowej serii dwa tomy. Pierwszy z nich, pt.
Przełomy i zwroty, ukazał się w 2016 r. i stanowił próbę przedstawienia przebiegu kryzysów systemu i państwa komunistycznego w regionie oraz znaczenia „polskich” miesięcy dla górnośląskiego społeczeństwa. Publikacja ta
została ostatnio wydana także w wersji niemieckojęzycznej. Drugi, pt. Przywódcy – bohaterowie – wrogowie, opublikowany rok później, miał charakter
rozważań biograficznych nad znaczeniem i rolą regionalnych elit w systemie
totalitarnym.
Uczestnicy trzeciej odsłony projektu katowicko-opolskiego koncentrują się
na zjawisku migracji w regionie górnośląskim, wychodząc z podkreślanego już
przekonania, że migracje stworzyły powojenne społeczeństwo górnośląskie
i w dużej mierze zdeterminowały wzajemne relacje różnych grup. Podobnie
jak w przypadku wcześniejszych tomów, założeniem tej odsłony projektu była
próba przedstawienia tematu w sposób wieloaspektowy, a zarazem w miarę syntetyczny i przystępny dla czytelnika. Narrację historyczną wzbogacają
fragmenty różnych źródeł, które nie tylko„dopowiadają” opisywane wydarzenia, ale też często nadają im bardziej indywidualny i szczegółowy charakter.
Ważnym uzupełnieniem są ilustracje, które mają umożliwić poznanie tych
zjawisk z perspektywy obrazów i zdjęć.
Wątkiem przewodnim tomu jest refleksja historyczna nad różnymi formami
i kierunkami powojennych migracji i ich wpływem na przemiany społeczne,
polityczne i mentalnościowe na Górnym Śląsku. Powojenne wędrówki ludów
ciągnęły się praktycznie do lat dziewięćdziesiątych XX stulecia. Z perspektywy
narodowej dotyczyły one nie tylko ludności niemieckiej i polskiej, lecz także
Żydów i w pewnej mierze Czechów/Morawców. Obok przymusowych migracji, które na tle pozostałych ziem polskich stanowiły w znacznym stopniu
specyfikę regionu, można tutaj wyróżnić bardziej dla Polski typowe ruchy
11
12
Wprowadzenie: homo migrans a homo sovieticus
ludnościowe w postaci migracji politycznych czy migracji za pracą. Te trzy
podstawowe typy ruchów ludności wpłynęły na konstrukcję publikacji, z zastrzeżeniem, że nie jest to podział „sterylny”, a część przedstawianych w tomie
ruchów migracyjnych łączyły różne motywacje (np. tzw. migracje polityczne
wynikały też czasem z powodów ekonomicznych czy narodowościowych).
Nie zawsze też, jak w przypadku przesiedleń Polaków z Kresów Wschodnich
(tzw. druga repatriacja), miały one charakter przymusowy.
Pierwsza część tomu, zatytułowana Przymusowe przemieszczenia, obok
wysiedlenia ludności niemieckiej na zachód i do ZSRS analizuje także różne
etapy „repatriacji” Polaków oraz powojenne próby usuwania z Czech ludności
polskiej i migracje tzw. Morawców. W drugiej części publikacji, noszącej tytuł
Za chlebem i ojczyzną, autorzy podejmują problematykę przemieszczeń ludności górnośląskiej do Niemiec w ramach poszczególnych etapów akcji łączenia
rodzin oraz przyjazdów na Górny Śląsk różnych grup ludności z zagranicy
i innych rejonów Polski. Ostatni fragment tomu został poświęcony kwestii
„migracji politycznych”, wynikających z budowy systemu komunistycznego
bądź prób jego obrony. Analizie poddano naciski na wyjazdy z Polski działaczy
politycznych oraz różne formy usuwania czy zmuszania do wyjazdów księży
katolickich i sióstr zakonnych z regionu. W tym miejscu przybliżamy również
losy ludności żydowskiej na Górnym Śląsku do 1971 r.
Podkreślmy raz jeszcze, że w świetle zaprezentowanych tekstów Górny
Śląsk jawi się jako jeden z najważniejszych ośrodków ruchu migracyjnego
w powojennej Polsce. Oto bowiem w regionie już w pierwszych miesiącach
1945 r. doszło do niespotykanej na taką skalę w innych częściach kraju „kradzieży” grupy ponad 45 tys. mieszkańców, wysłanych przez Sowietów do pracy na terenie ZSRS. Równocześnie przygotowywano się do akcji wysiedlenia
ludności niemieckiej, którą realizowano głównie w latach 1945–1947 – usunięto wówczas ponad 200 tys. mieszkańców regionu. Inny charakter miały
przesiedlenia ludności z przedwojennych ziem wschodnich Polski – łącznie
w całym województwie śląskim (które pełniło także ważną rolę w ruchu tranzytowym tej grupy dalej na zachód) do końca 1947 r. zamieszkało prawie
269 tys. Polaków przybyłych z Kresów. To Górny Śląsk stał się głównym miejscem osiedlenia reemigrantów z Europy Zachodniej (obok Dolnego Śląska)
oraz jednym z największych w Polsce skupisk ludności żydowskiej w okresie
powojennym.
Administracja Apostolska Śląska Opolskiego była w latach pięćdziesiątych
XX w. kluczowym obszarem realizacji największej akcji represyjnej wobec
Kościoła katolickiego – operacji wysiedlenia zakonnic o kryptonimie „X-2”.
Fenomenem były z pewnością migracje na teren województwa katowickiego ludności poszukującej pracy, lepszych zarobków i własnego mieszkania
Wprowadzenie: homo migrans a homo sovieticus
(w latach sześćdziesiątych XX w. osiągnęły one skalę 80–100 tys. przyjazdów
rocznie) oraz masowe wyjazdy Górnoślązaków do RFN. Ze specyfiką regionu pogranicza wiążą się z kolei przemieszczenia Morawian oraz wysiedlenia
ludności polskiej z Zaolzia.
Ruchy migracyjne początkowo w największym stopniu zmieniły strukturę demograficzną opolskiej części regionu, która do 1945 r. znajdowała się
w granicach Niemiec. Ze Śląska Opolskiego pochodziła zdecydowana większość deportowanych w 1945 r. do ZSRS oraz wywiezionej ludności niemieckiej. Również tam osiedliła się największa część ludności kresowej. Z kolei
zurbanizowany i uprzemysłowiony zachodni fragment Górnego Śląska stał
się w kolejnych dekadach miejscem masowej imigracji za pracą przybyszów
z różnych regionów kraju.
Refleksja nad różnymi formami ruchów migracyjnych obejmujących Górny
Śląsk w okresie Polski Ludowej może okazać się pomocna w zrozumieniu nie
tylko współczesnych problemów społecznych, demograficznych i narodowościowych regionu, ale też korzeni tożsamości jego mieszkańców.
Adam Dziurok
Bernard Linek
13
Upper Silesia in People’s Poland, Volume 3
Displacements-emigration-arrivals
(Summary)
This is the third volume of the conference and publishing project issued jointly
by the Institute of National Remembrance, Katowice division, and by the Silesian
Institute in Opole. It presents selected areas of political, social and cultural changes
in the post-war Upper Silesia.
The third part of the project focuses on migration to and from the region – the
phenomenon which is fundamental to its social character and intergroup relations.
As in the case of other elements of Upper Silesian history, here as well, on the one
hand, we can distinguish movements typical of human species (seeking better living
conditions) and typical of People’s Poland (creation of a new Pole / New socialist
man). On the other hand, an important role here was played by population movements specific to this part of post-war Poland, which resulted from the effects of
World War II and attempts to build a (one) nation state. It is worth to mention that
the scale of these migrations was exceptional, especially for the industrialized, eastern
part of Upper Silesia.
These three basic types of migration: forced post-war relocations, arrivals in search
of better living conditions and politically forced departures influenced the structure
of the volume and the selection of given topics. It should be noted, however, that
a division proposed here cannot be treated as a clear-cut one, as the genesis of some
movements could be rooted in national, political and economic motives (e.g. the socalled 2nd repatriation, the so-called family reunification).
The first part, „Forced Removal”, consists of five articles. The volume begins with
a paper by Bernard Linek (Silesian Institute). The author presents a synthetical genesis
of the post-war displacement of the German population from the region, the political
context accompanying the actions of the new government, and the principles and
effects of removing the German population from the region. Dariusz Węgrzyn (INR
Katowice) largely focuses on 1945 and the deportations of approx. 50 thousand Upper
Silesians (mainly men) to the East that were conducted under the Yalta arrangements.
He also analyzes the distortions and simplifications of this issue rooted in the collective memory. Bogusław Tracz (INR Katowice) introduces the problem of two waves of
migration of Poles from the Eastern Borderlands: the one that took place immediately
after the War and the one that lasted from the second half of the 1950s. Both of them
Upper Silesia in People’s Poland, Volume 3
are defined as “repatriations” – the return to the homeland, although the former
should be described rather as forced expatriation. Tracz also describes the problems
of adaptation of the new Upper Silesians and their attempts to preserve old identity.
This part of the volume contains two papers which are not directly concerned with
the post-war history of People’s Poland, but rather with the migration issues in the
times when Upper Silesia belonged to Czechoslovakia. Piotr Pałys (Silesian Institute)
analyzes Czech attempts to remove pro-German Moravians from Kraik Hulczyński
(which belonged to Racibórz district until 1920), and Leokadia Drożdż (Silesian Institute) together with Józef Szymeczek (University of Ostrava) highlights similar Czechoslovakian attempts towards Poles living in Zaolzie in the years 1945–1946.
The second part of the volume is entitled „For bread and for homeland”. It consists
of four studies. Anna Nisiobędzka (INR Warsaw) presents the post-war re-emigration
of Poles from France to Upper Silesia. “The French”, attracted by socio-political advancement and better working and living conditions, encountered numerous problems
with adaptation and insufficient help from the Polish authorities, which led to their
disappointment and suspension of visits.
Two editions of the family reunification campaign, i.e. the trips of Upper Silesians
to Germany in the 1950s and 1970s, are the subjects of the paper by Adriana Dawid
(University of Opole) and Sebastian Rosenbaum (INR Katowice). The other side of
these migrations and various adaptation problems of migrants in Germany, based on
the example of the Ruhr Area, is discussed by David Skrabania (Bochum). Situations
described used to evoke a range of different attitudes: from the mechanical copying of the cultural patterns learned in the new homeland, through maintaining close
ties with the family, to engaging in the activities of Polish diaspora organizations in
Germany.
The third part is devoted mainly to politically motivated migrations. Two articles
deal with the displacement of priests and nuns, used by the communist state as a tool
to fight the Catholic Church. Fr. Andrzej Hanich (Institute of Silesia) writes about the
removal of a dozen or so priests from the Apostolic Administration of Opole Silesia
under the pretext of German revisionist activity and the liquidation of a network of
female religious orders on the same charge (1954). Adam Dziurok (INR Katowice) analyzes various forms of duress put on priests of the diocese of Katowice, which were
aimed at removing opponents of the new government. He also searches for reasons
for voluntary trips of clergy to Germany.
As Aleksandra Namysło (IPN Katowice) writes, initially the departures of the Jewish
population from post-war Upper Silesia were voluntary, although apparently burdened
with the memory of the Holocaust. Legal and illegal departures, organized and supported by Jewish communities from Israel and the USA ended at the turn of the 1950s
and 1960s. At the end of this decade, the disgraceful migration of people of Jewish
descent, forced by the communist authorities, took place.
Two migration phenomena from the 1970s and 1980s are analyzed in the last two
papers of the volume. First, Jarosław Neja (IPN Katowice) writes about the pressure
of the communist state on the emigration of political opponents (primarily Solidarity movement activists), and finally Zbigniew Bereszyński (Silesian Institute) presents
a study which ties together the family reunification actions from the 1970s and departures of the 1980s with the beginnings of organized activity of the German minority
in the Opolskie Voivodeship.
321
322
Upper Silesia in People’s Poland, Volume 3
As in the case of the previous volumes, the main assumption of this edition of the
project was to present the topic in a multifaceted way, and at the same time keep
it synthetic in its character and make it accessible to the reader. The historical narrative is enriched by excerpts from various sources which do not only „supplement”
but oftentimes give a more individual and detailed character to the described events
as well. Various illustrations are an important addition here – they should facilitate
the perception of the phenomena in question from a different cognitive perspective.
Oberschlesien in Volkspolen, Band 3
Aussiedlungen – Auswanderungen – Einwanderungen
(Zusammenfassung)
Die Publikation stellt den dritten Band eines Konferenz- und Veröffentlichungsprojektes dar, das vom Kattowitzer Büro des Instituts für Nationales Gedenken (IPN)
und dem Schlesischen Institut Oppeln gemeinsam umgesetzt wird. In dessen Mittelpunkt steht der politische, gesellschaftliche und kulturelle Wandel in Oberschlesien
nach dem Zweiten Weltkrieg.
Der dritte Teil des Vorhabens konzentriert sich auf ein Phänomen, das für den gesellschaftlichen Charakter und das Verhältnis zwischen den einzelnen Bevölkerungsgruppen von fundamentaler Bedeutung ist, nämlich die Migrationen aus der und in die
Region. Wie bei anderen Elementen der oberschlesischen Geschichte lassen sich auch
hier einerseits Wanderungen nennen, die entweder allgemein für Menschen typisch
sind (Suche nach besseren Lebensbedingungen) oder für die Zeit der Volksrepublik
charakteristisch waren (Schaffung eines neuen polnischen Bürgers/eines sozialistischen Menschen). Andererseits spielten hier auch jene Bevölkerungsbewegungen eine
relevante Rolle, die für diesen Teil Nachkriegspolens kennzeichnend waren. Diese waren nicht nur auf die Folgen des Zweiten Weltkrieges zurückzuführen, sondern hingen
auch mit dem Versuch zusammen, einen nationalen bzw. einen national homogenen
Staat zu schaffen. Ungewöhnlich war zudem, vor allem in Bezug auf den industrialisierten Ostteil Oberschlesiens, das Ausmaß dieser Migrationen.
*
Den Aufbau der einzelnen Bände beeinflussten drei grundlegende Migrationsarten:
die Zwangsumsiedlungen im Zusammenhang mit dem Zweiten Weltkrieg, die Einwanderung auf der Suche nach besseren Lebensbedingungen und die aus politischen
Gründen erzwungenen Auswanderungen. Anzumerken sei auch eingangs, dass diese
Gliederung keinen festen Charakter hat, denn einige Migrationen waren zugleich national, politisch und ökonomisch motiviert (z.B. die sog. zweite Repatriierung oder die
sog. Familienzusammenführung).
Den ersten Teil, der den Titel „Zwangsumsiedlungen” trägt, eröffnet ein Text von
Bernard Linek (Schlesisches Institut), der in einer synthetischen Form die Genese der
Aussiedlungen der Deutschen in der Nachkriegszeit, den politischen Hintergrund
324
Oberschlesien in Volkspolen, Band 3
dieser Aktion sowie die Prinzipien und Folgen der Entfernung der deutschen Bevölkerung aus der Region thematisiert. Vor allem das Jahr 1945 und die Verschleppung von
ca. 50.000 Oberschlesiern in die Sowjetunion, die auf der Basis der Jalta-Beschlüsse
erfolgte, stehen im Mittelpunkt des Beitrags von Dariusz Węgrzyn (IPN Kattowitz/
Katowice). Er analysiert in seinem Text auch die Verdrehungen und Vereinfachungen
im Zusammenhang mit diesem Thema. Bogusław Tracz (IPN Kattowitz) setzt sich
wiederum mit den zwei Einwanderungswellen der Polen aus den ehemaligen Ostgebieten auseinander. Die erste setzte direkt nach Kriegsende ein, die zweite in der
zweiten Hälfte der 1950er Jahre. Diese Migrationen wurden damals als „Repatriierung“,
also „Rückkehr ins Vaterland“ bezeichnet, auch wenn sie in Wirklichkeit als Zwangsausweisung aus der Heimat zu betrachten waren. Der Historiker schildert zudem die
Adaptationsprobleme der neuen Einwohner Oberschlesiens und die Versuche, ihre
ursprüngliche Identität zu bewahren.
In diesem Teil des Bandes befinden sich überdies zwei Beiträge, die sich nicht auf
die Nachkriegsgeschichte der Volksrepublik Polen beziehen, sondern auf jene oberschlesischen Gebiete, die zum damaligen Zeitpunkt zur Tschechoslowakei gehörten.
Piotr Pałys (Schlesisches Institut) analysiert die tschechischen Versuche, die deutsch
gesinnten Mähren aus dem Hultschiner Ländchen (bis 1920 Landkreis Ratibor) auszuweisen. Leokadia Drożdż (Schlesisches Institut) und Józef Szymeczek (Universität
Ostrau/Ostrava) untersuchen ähnliche Bestrebungen in Bezug auf die Polen im Olsagebiet 1945–1946.
Der zweite Teil des Bandes heißt „Für Brot und Vaterland“. Er setzt sich aus vier Abhandlungen zusammen. Anna Nisiobędzka (IPN Warschau/Warszawa) bespricht das
Thema der Rückwanderung der Polen aus Frankreich nach dem Zweiten Weltkrieg.
Verlockt durch eine Vision des gesellschaftlichen und politischen Aufstiegs sowie besserer Arbeits- und Lebensbedingungen stießen die „Franzosen“ auf diverse Adaptationsprobleme. Diese Schwierigkeiten und unzureichende Unterstützung vonseiten
des polnischen Staates führten zu Enttäuschungen und bewirkten letztendlich die
Einstellung der Rückwanderung.
Adriana Dawid (Universität Oppeln/Opole) und Sebastian Rosenbaum (IPN Kattowitz) setzten sich in ihren Erwägungen mit der Auswanderung der Oberschlesier
nach Deutschland in den 1950er und in den 1970er Jahren auseinander. Folgen dieser
Migrationen und die Adaptationsprobe der Auswanderer am Beispiel des Ruhrgebiets
untersucht in seinem Beitrag David Skrabania (Bochum). Diese Situationen führten
zu verschiedenen Verhaltensweisen: einige Auswanderer übernahmen mechanisch
die kulturellen Muster der neuen Heimat, andere unterhielten intensive Kontakte
nach Oberschlesien oder engagierten sich in den Organisationen der Auslandspolen
in Deutschland.
Der dritte Teil des Bandes widmet sich in erster Linie den politisch motivierten
Migrationen. Zwei Beiträge thematisieren die Aussiedlungen von Priestern und Klosterschwestern durch den kommunistischen Staat im Rahmen seines Kampfes gegen
die katholische Kirche. Pfr. Andrzej Hanich (Schlesisches Institut) schreibt über die
Auflösung der Frauenorden und die Ausweisung von knapp 20 Kaplänen aus dem
Gebiet der Apostolischen Adminsitratur für das Oppelner Schlesien (1954). In beiden
Fällen waren angebliche prodeutsche, revisionistische Aktivitäten der Grund für die
Schikanen. Adam Dziurok (IPN Kattowitz) analysiert verschiedene Formen des Drucks,
der auf die Kapläne der Diözese Kattowitz ausgeübt wurde, um die Feinde des neuen
Oberschlesien in Volkspolen, Band 3
Systems zu entfernen, und untersucht die Gründe der freiwilligen Auswanderungen
der Geistlichen nach Deutschland.
Anfangs hatte die Auswanderung der jüdischen Bevölkerung aus Oberschlesien in
der Nachkriegszeit einen freiwilligen Charakter (Autorin Aleksandra Namysło, IPN
Kattowitz), obwohl sich hier auch die Last des Holocausts nicht übersehen ließ. Die
Welle der legalen und illegalen Auswanderung, die von jüdischen Kreisen in Israel und
den USA organisiert und unterstützt wurde, endete an der Schwelle der 1950er und
1960er Jahre. In den späten 1960er Jahren fand dagegen die schändliche Auswanderung jüdischstämmiger Bürger statt, die im Zusammenhang mit den Ereignissen von
März 1968 von den kommunistischen Behörden erzwungen wurde.
Die Migrationsphänomene der 1970er und 1980er Jahre stehen im Mittelpunkt
von zwei letzten Beiträgen des Bandes. Jarosław Neja (IPN Kattowitz) schildert den
Ausreisedruck, den der kommunistische Staat auf seine politischen Gegner ausübte
(vor allen auf die Aktivisten der „Solidarność“). Zum Abschluss schildert Zbigniew
Bereszyński (Schlesisches Institut) in seiner Abhandlung den Zusammenhang zwischen
der Familienzusammenführung in den 1970er Jahren, der Auswanderung in den 1980er
Jahren und den Anfängen der organisierten Aktivitäten der deutschen Minderheit in
der Woiwodschaft Oppeln.
*
Ähnlich wie bei den früher erschienenen Bänden sollte auch in der jüngsten Veröffentlichung das Thema unter vielen Aspekten, gleichzeitig aber in einigermaßen synthetischer und verständlicher Form geschildert werden. Das historische Narrativ wird
durch Auszüge aus diversen Quellen erweitert, die nicht nur als Ergänzung dienen,
sondern den beschriebenen Ereignissen einen zusätzlich individuellen und detaillierten
Charakter verleihen sollen. Die im Band enthaltenen Illustrationen zeigen wiederum
die Phänomene aus einer anderen kognitiven Perspektive.
325
Indeks nazwisk
1
A
Adamczyk-Garbowska Monika 270
Adamiec Franciszek 301
Adamiuk Antoni, bp 108
Adamski Stanisław, bp 234–236, 238,
240–243, 341, 347
Adenauer Konrad 169
„Alek”, pseud. 316
Alker, członek organizacji nazistowskiej 86
B
Bade Klaus J. 203
Balcerowicz Leszek 148
Balfour Arthur 75
Ballestrem, ród 10
Banach Michał 211, 214, 216–217, 219, 221–225
Banaś Kornelia 249, 347
Bańka Gerard 244
Barciak Antoni 149
Bartkowiak Alfons 128
Bartosz Tadeusz 31, 342
Bassaler Yvonne 128–129
Bauer Yehuda 270
Bednorz Filip 241–242, 244
Bednorz Herbert, bp 178, 240–241, 246–247
Beneš Edvard 56, 76, 339
Bereszyński Zbigniew 301, 318–319
Berman Jakub 343–344
Bertram Adolf, kard. 217
Bevin Ernest 31
Białas Brunon 247
Bida Antoni 215, 244
Bielecki Lewi 261–262
Bielicki Isabella 187
Bieniek Juliusz, bp 232, 235, 238, 240–241, 244
1
Bierut Bolesław 235, 238
Bieżanowski Adam 244–245
Bigaj Stanisław 128
Binar Aleš 90
Blachnicki Franciszek 248, 341
Borkowska Elżbieta 338, 343
Borodziej Włodzimierz 37, 346
Botikier Józef 264, 347
Brandt Willy 173–174, 178–179, 196
Breitkopf Johannes 29–30
Brożek Andrzej 184
Brystygier Julia 260
Brzoza Karol 242
Brzoza Michał 237
Bukała Marcin 149
Burger Karol 248
Bytnar-Suboczowa Maria 149
C
Cebula Demetria 221
Chielowska Jadwiga 44
Choromański Zygmunt, bp 214–215, 227
Chudzik Waldemar Lipka zob. Lipka-Chudzik
Waldemar
Chumiński Jędrzej 130
Churchill Winston 31
Ciepiela Jerzy 289, 291–292, 342
Ciesielski Stanisław 111, 345
Cieślik, obywatel 168
Cimała Bogusław 170
Cisek Adam 247
Ciupka Franciszek 37
Clementis Vladimír 85
Consolata, siostra urszulanka 29
Cyrankiewicz Józef 173–174, 214, 220
Indeks nie obejmuje streszczeń obcojęzycznych.
Indeks nazwisk1
Czaja Herbert 182, 340
Czepczor Alicja Pylypenko zob. PylypenkoCzepczor Alicja
Czerniakiewicz Jan 111
Czerwionka Henryk 217
„Czarny”, pseud. 164
D
Darczewski Roman 220, 222
Darwin Karol 17
Dawid Adriana 150, 170
Dawid Wolfgang Norbert 305
Demel Salwatora 239
Dolla Jan 217
Donnersmarck, ród 10
Drożdż Leokadia 55
Duczek Antoni 212
Duda Edmund 36, 236–238
Dupont de l’Étang Pierre-Antoine 76
Durczok Sylwester 242, 244
Dürschlag Stefan 217
Dyer, kierownik 76
Dylong 43
Dylong Urszula 343
Dyllus Alojzy 230
Dyrko Adam 285–287, 300
Dziakoński Zbigniew 310
Dziuba Adam 149
Dziurok Adam 13, 37, 53, 71, 191, 229–230, 232,
241, 249, 270, 347
E
Eser Ingo 37, 346
F
Fic Maciej 111, 170
Fierlinger Zdeněk 62
Frąckiewicz Lucyna 149
Freytag Herbert zob. Piontek Herbert
Friedl Jiři 60, 71, 90, 343–344
Frienck Jan zob. Frouncek Jan
Fierla Irena 149
Fromelius Zofia 160
Frouncek Jan 86
Fryderyk II Wielki, król pruski 72
G
Gade Bernard 212, 217
Garbowska Monika Adamczyk zob.
Adamczyk-Garbowska Monika
Gawor Józef 244
Gierek Edward 141, 171–172, 179, 186, 190,
196, 303, 340
Gleich Joanna 310, 342
Gleich Mirosława 309
Gleich Rafał 309–310, 342
Gleich Ryszard 309–310, 342
Glemp Józef, kard. 109
Godziek Antoni 248
Gomułka Władysław 141, 160–161, 174, 186,
228, 267, 270, 340
Gorywoda Anzelm 149
Górka Stanisław 217
Grochowina August 231–233
Gruber-Herszkopf Paula 254, 347
Grundmann Konrad 195
Grynbergowa, dr 260
Grześkowiak Alicja 229
Gurtman Izrael 253
Gwóźdź Hilary 242
H
Haber E. 253, 255
Habsburgowie, dynastia 10, 72–73
Hager Bodo 189–190
Hanich Andrzej 207, 211–212, 214, 222, 229
Heda Karol 231, 238
Heinemann Gustav 188
Henczyca Engelbert 239
Henlein Konrad 75
Henslok Paweł 231
Herszkopf Paula Gruber zob. GruberHerszkopf Paula
Hitler Adolf 25, 84, 209, 213
Hofmann Andreas R. 37
Hohenzollernowie, dynastia 72
Hryciuk Joanna Hytrek zob. Hytrek-Hryciuk
Joanna
Hytrek-Hryciuk Joanna 71
I
Iwaneczko Dariusz 149
J
Jaesche Walter 218
Jakubowski Stanisław 147, 340
Jałowiecki Stanisław 309, 311, 342
Jan Piotr XVIII Kasparian 109
Janák Dušan 90
„Janek”, pseud. 162
Jankowiak Stanisław 37, 157, 170, 190
Jaroszewicz Piotr 186
327
328
Indeks nazwisk1
Jarska Natalia 318
Jaruzelski Wojciech 276, 282, 284, 286, 299,
307
Jaworski Wojciech 250, 254, 262–263, 265,
269–270
Jedynak Tadeusz 291, 296–297
Jegorow A. 19, 338
Jerominek Franciszek 244
Jesionek Mieczysław 248
Jirásek Zdeněk 90
Jonderko Aniela 343
Jop Franciszek, bp 178, 219, 227–228
Jordan Hubert 217
Jurkiewicz J. 299
K
Kaczmarek Ewa 229
Kaczmarek Ryszard 37, 71
Kaganiec Małgorzata 111
Kalczyńska Maria 111
Kalisch Max zob. Kalisz Maksymilian
Kalisz Maksymilian 311, 317, 342
Kałuża Wendelin 231–233
Kamiński Marek Kazimierz 71
Kania Stanisław 173, 307
Kapała Zbigniew 90
Kaplan Karel 90
Kaschny Adolf 84–85, 88, 339
Kašný Adolf zob. Kaschny Adolf
Kasperczyk Ewald 244
„Kazik”, pseud. 268
Kazior Agnieszka zob. Szynol Agnieszka
Kersten Krystyna 91
Kiszczak Czesław 276–277, 279, 284
Klement Augustyn 217
Klementowski Robert 130
Klepacz Michał, bp 214–215, 218–219, 226–227
Klich Maciej 281, 299
Knossalla Joseph zob. Knosała Józef
Knosała Józef 231–235, 237, 341
Kobierzycki Emil 207, 214, 216, 222, 226
Kochanowski Jerzy 37, 346
Kohl Helmut 318
Kokot Józef 163, 184
Kołtan Edyta 229
Kominek Bolesław, abp 207–208, 229
Konieczko Magdalena 308
Konieczko Rajmund 308
König Franz, kard. 248
Kopka Bogusław 299
Kopyto Roman 234–235, 237
Korbel Jan 170–171, 190
Kornhauser Jakub 258
Kosiński Włodzimierz 315
Koutný Jakub 82
Kowalski Zbigniew 170
Kowol Ignacy 43, 343
Kraka Janina 308
Krętosz Józef 249
Kroll Henryk 316
Kroll Johann 316–317
Król Jan zob. Kroll Johann
Krysa Władysław 255
Kubit Bożena 111, 345
Kucinski Christine 191
Kudełko Ernest 235
Kudla Ewald 293, 299
Kudlek Bernard 217
Kukiz Tadeusz 108
Kulpińska, prokurator 240
Kurpierz Tomasz 299–300
Kuzmynych Aleksander 42, 53
L
Latuch Mikołaj 111
Latusek Paweł, bp 207–208, 341
Lemberg Hans 37, 346
Lenartowicz Kinga 149
Lichnowsky Karl Max 75
Lichota Teodor 242
Ligarski Sebastian 130
Ligoń Leon 231–233
Linek Bernard 13, 17, 24–25, 31–32, 37, 178,
184, 191, 203, 229, 270
Lipka-Chudzik Waldemar 301
Liszka Antoni 162, 217
Lizura Wilhelm 231, 233–235
Loch Therese 28, 342
Loesch Karl Christian von 344
Loew Peter Oliver 192
Lokay Jerzy 231
Lukaschek Hans 196, 341
Lysek Norbert 316
Ł
Łaptos Józef 130
Łempiński Zdzisław 171, 191
M
Madajczyk Piotr 33, 37, 170, 191
Madeja Jan 212
Majer Václav 82
Majchrzak Grzegorz 299
Maliniak Jarosław 299
Indeks nazwisk1
Małkiewicz Andrzej 130
Mańka Gerard 238
Mar Jan, pseud. zob. Niewiarowski Marian
Marek Józef 234
Markowski Henryk 111
Marks Karol 17
Maroń Franciszek 242
Marszałek Adam 130
Masaryk Jan 62, 64, 67
Masaryk Tomáš 62, 76
Masłowska Janina Sobol
zob. Sobol-Masłowska Janina
Masumbuku Richard 199, 203
Matejczyk Jan 234–235
Mathea Karol 242
Mazowiecki Tadeusz 148, 318
Mencel Antoni 212
Metz Jadwiga 95
Meyers Franz 195
Michel Bernard 130
Mika Leopold 231
Mirek Agata 229
Misiuda Leon 247–248
Misztal Henryk 229
Modzelewski Zygmunt 343–344
Mokros Franciszek 239
Mołotow Wiaczesław 92
Monge Guy 120
Morawski Edward Osóbka zob. OsóbkaMorawski Edward
Morawski Władysław 340
Morgała Gerard 46
Mrocheń Jan 222, 224
Musialik Franciszek 231–233, 235
Mutor Marek 229
Myrcik Józef 237, 239
Myška Milan 90
Myszor Jerzy 191, 229, 249
N
Namysło Aleksandra 250, 261, 270
Nawa Karol 244
Neja Jarosław 270–271, 285, 299–300
Neunzig, ks 233
Niedurny Marcin 53
Niewiarowski Marian 20
Nisiobęcka Aneta 115, 118
Nitsch Kazimierz 73, 76, 90, 344–345
Nosek Václav 60, 64, 82
Noszczak Bartłomiej 229
Nowak Czesław 309, 311, 342
Nowak Edmund 37
Nowak Krzysztof 71
Nowak Marian 231–233, 235
O
Ochab Edward 21–22, 25, 338
Odorkiewicz Edmund 26
Olaszek Jan 318
Olszewski Józef 57, 70, 343
Olszowski Stefan 179–180
Oltmer Jochen 303
Onacik Jan 212
Opolski Jerzy 346
Oppmann Tadeusz 119, 126, 345
Orestein Samuel 262
Orzeł Ludwik 212
Osmańczyk Edmund 177
Osóbka-Morawski Edward 92
Otto Marius 190–191, 203
P
Paczkowski Andrzej 285, 299
Pałys Piotr 72
Paterek W. 89
Paul Fritz 161
Pejčoch Ivo 71
Perlak Andrzej 299
Perlak Maria 299
Pieruszka Franciszek 217
Piontek Ferdinand 217
Piontek Herbert 310, 313, 342
Piontka Erich 81
Piskorz Jan 239, 241–242, 244–245
Pisula Franciszek 244
Piszczek Jerzy 217
Piwowarczyk M. 268
Plachý Jiří 71
Ploch Gregor 190–191, 202–203
Pluta Jan 49, 338
Podgórski Gustaw 305
Polak Wojciech 299
Polednik Teodor 88
Polian Paweł 42, 53
Ponty Jean 130
Poppe Franciszek 317
Porwoll Wilhelm 218
Potrykowska Alina 319
Pożoga Władysław 287
Przybysz Izydor 217
Pstrowski Wincenty 126, 339
Puchała Eryk 218
Pylypenko-Czepczor Alicja 71
Pytrak Michał 212
329
330
Indeks nazwisk1
R
Radkiewicz Stanisław 27
Radkiewicz Wawrzyniec 245
Rak Romuald 347
Raszka Alojzy 239
Rauziński Robert 170, 319
Ravenstein Ernst Georg 136
Reagan Ronald 295
Retecki Piotr 130
Riedel Wojciech 239, 247
Robineau André Simon 128–129, 339
Romanow Zenon 154, 170
Rosenbaum Sebastian 53–54, 171, 184, 191,
203
Rostal E. 255
Rozpłochowski Andrzej 282, 285, 342
Ruda, masarz 44
Rudnicki Janusz 304–306, 342, 348
Rufeisen Daniel 245
Rutowska Grażyna 143, 340
Ryczkowski Marek 71
Rydet Zofia 126, 199, 339, 341
Ryżewski Wacław 90
Rzymowski Wincenty 67
S
Schambeck A. 201
Scheel Walter 179, 188
Schmidt Helmut 179, 196
Schroer Arnold 231
Schryver August de 118
Schubert Józef 245
Schuman Robert 120
Senft Stanisław 170
Senftowa Zofia 346
Siemek Józef 244
Simon Zanger 251
Sitek Alojzy 229
Skibiński Jerzy 346
Skorupa Jan 215, 217, 341
Skorupa Stefania 188–189
Skowronek Stanisława 101
Skrabania David 192, 203
Skrzeszewski Stanisław 116, 339
Sobol-Masłowska Janina 259, 347
Sojka Elżbieta 149
Sokólska Maria 308
Soremba Edgar 212
Spilla Franciszek 217–218
Spychalski Marian 260
Stalin Józef 40, 42, 45, 71, 127–129, 150, 159,
161–162, 249, 265, 278
Staniewicz Roman 64, 343
Stańczyk Henryk 44, 53
Stepień Stanislaus zob. Stępień Stanisław
Stępień Stanisław 199, 203
Stola Dariusz 155, 157, 170–171, 174, 177, 186,
191, 266, 270, 278, 296–299, 319
Stopa Krzysztof 90, 345
Strauchold Grzegorz 71
Suboczowa Maria Bytnar zob. BytnarSuboczowa Maria
Sulecki Władysław 273–274, 342
Svoboda Ludvík 85
Syrnyk Jarosław 71
Szajnowska Alicja Zofia 149
Szarszewski Wacław 279
Szczygielski Kazimierz 319
Szmeja Maria 149
Szmidtke Zenon 130
Szubert Józef zob. Schubert Józef
Szulc Władysław 105
Szurman Gustaw 68, 339
Szwajnowa 268
Szymborski J. 319
Szymecki Stanisław 240, 347
Szymeczek Józef 55, 71
Szymkowicz Paweł 90
Szynol Agnieszka 45, 338
Ś
Śmietański Adam 152, 340
Światło Józef 241
Święs Jan 105
Świtoń Kazimierz 273
T
„Tadeusz”, pseud. 304
Tarka Krzysztof 229
Tesař M. 86–87
Ther Philipp 37, 52, 54
Tidbury, płk. 76
Tito (Broz) Josip 118
Tkaczew Władysław 130
Tkocz Karol 158
Tkocz Stanisław 184, 246, 249
Toman Zdeněk 69
Topolski Fryderyk 121
Tracz Bogusław 91, 111, 131, 149
Trzciński Józef 314
Indeks nazwisk1
Turajczyk Leon 130
Tusar Vlastimil 76
Tych Feliks 270
Tymiński Jan 282
Tyszler 257
U
Uhlíř František 60, 67
Urantówka Julian 314
Urban Ryszard 317
V
Vašek Adolf Emil 339
W
Walaszek Antoni 266
Walichnowski Tadeusz 299
Waliszewski Leszek 281–282, 292–295, 299,
342
Wandel Fritz 189
Waniek Willibald 311
Waselewski Witold [właśc.] zob. Wasilewski
Witold
Wasilewski Witold 28–29
Weidler Henryk 218
Weidlich Gerard 218
Weigel Reinhold 75
Wendt Józef 303
Werebejczyk 346
Węgrzyn Dariusz 38, 40, 43–44, 53–54
Węgrzyn Ewa 270
Wieczorek Józef 264
Wierbłowska Wanda 119, 126, 345
Wierbłowski Stefan 64, 69–70, 339, 343–344
Więcek Horst 303
Wiszniewicz Joanna 347
Wojciechowski Karol 218
Wojda Antoni 266
Wolski 106
Wołk Grzegorz 289, 298, 300
Woodrow Wilson Thomas 74–75
Woźniak, obywatel 119
Woźniak Zbigniew 269
Woźnica Franciszek 231, 235, 238
Wróbel H. 346
Wrzesiński Wojciech 130
Wycisk Wacław 222
Wyszyński Stefan, kard. 213, 226, 228, 341
Z
Zahradnik Stanisław 71
Zaks Zofia 130
Zawadzki Aleksander 21, 23–28, 36, 121, 123,
235
Ziętek Jerzy 23, 239
Zmarzły Rudolf 341
Zwoźniak Zdzisław 274, 300
Ż
Żmijewski 257
Żółtowski Andrzej 110
331
Indeks nazw miejscowych
1
A
Altena 233, 237, 341
Artiomowsk 38
Auschwitz 10, 18
B
Baborów 73
Bachowice 217
Bawaria 309–310
Benice 217
Berlin 20, 35, 72–73, 76, 163, 233, 241, 269, 279,
288, 294, 299, 301–303, 308, 312, 318
Berlin Zachodni zob. Berlin
Będzin 251, 253
Biała zob. Bielsko-Biała
Biała Podlaska 44, 46
Białystok 95
Bielsko zob. Bielsko-Biała
Bielsko-Biała 231, 251, 253, 255, 260, 263, 268
Bielsko-Biała, powiat 98
Bielsko-Biała, województwo 147
Bieńkowice 73, 76
Biłka Szlachecka 109
Blachownia Śląska zob. Kędzierzyn-Koźle
Bobrek zob. Bytom
Bodzanowice 217
Bogucice zob. Katowice
Bogumin 88
Bojanów 73
Bojków zob. Gliwice
Bolesław 73, 82
Bonn 172, 179, 182, 196
Bordżomi 41
Borki Wielkie 213
Borucin 73, 77, 339
1
Borzucin zob. Borucin
Bregenz 231
Brno 68
Bruksela 118
Bruntal, okręg 82–84
Brynów zob. Katowice
Brześć 46
Bydgoszcz 312
Bystrzyca Kłodzka 84
Bytom 26, 36, 46, 93, 96, 98, 103–105,
107, 109, 111, 116, 119, 123–126, 143, 145,
160, 176–177, 181–182, 186, 218, 230, 239,
251, 255, 261, 263, 285, 290, 340, 342, 345
Bytom, powiat 123
C
Carlsberg 249, 309
Chełm, diecezja 207
Chełm, ordynariat 215
Chorzów 231, 244, 251, 260
Chorzów-Batory zob. Chorzów
Chróścina Opolska 217
Chrząstowice 162
Chrząszczyce 217
Cieszyn 58, 64, 230, 242, 260, 268, 339,
343–344
Cieszyn, okręg 56, 72
Cyprzanów 73, 218
Czechowice zob. Czechowice-Dziedzice
Czechowice-Dziedzice 96, 231
Czeladź 136
Czernice 217
Czerwionka-Leszczyny 284
Czeski Cieszyn 59
Czeski Cieszyn, powiat 56, 65
Indeks nie obejmuje streszczeń obcojęzycznych, miejsc wydania pozycji zamieszczonych w bibliografii, nie uwzględnia również nazwy Śląsk.
Indeks nazw miejscowych1
Częstochowa 95, 217–218
Częstochowa, województwo 147
D
Dachau 233
Dąbrowa Górnicza 136, 144, 146, 251
Detroit 248
Dębowa Łąka 227–228
Dirschkowitz zob. Dzierżkowice
Dniepropietrowsk 41, 46
Dobieszowice 317
Dobrzeń Wielki 212
Dolna Saksonia 187
Donbas zob. Donieck, okręg
Donieck, okręg 41, 46, 52
Drohobycz 103–104, 109
Držkovice zob. Dzierżkowice
Duisburg 201
Düsseldorf 187, 194–195
Dziedzice zob. Czechowice-Dziedzice
Dzielów 73, 217
Dzierżkowice 86
F
Fenain 128
Fosowskie zob. Kolonowskie
Frankfurt nad Odrą 46, 159
Freiburg 247
Friedland 34, 159, 161, 166, 170, 187–189, 338,
340
Frysztat zob. Karwina
Frysztat, powiat zob. Karwina, powiat
Fürstenwalde 159
G
Gaszowice 248
Gdańsk 193, 292
Gdynia 263
Gelsenkirchen 197
Getynga 159
Gierałtowice 247
Gliwice 26, 29, 34, 43, 46, 93, 95, 97–98,
100–101, 103–105, 108–111, 116–117,
123–124, 158–159, 162, 176–177, 181, 199, 217,
230, 239, 251, 255, 258–259, 263–265, 273,
284, 341, 343, 345
Gliwice, powiat 100, 105, 176
Gliwice-Kuźnica zob. Gliwice
Głąbczyce zob. Głubczyce
Głogówek 85
Głubczyce 33, 85–86, 90, 213, 231–232,
234–235, 345
Głubczyce, okręg 67, 78–87, 231
Głubczyce, powiat 82, 86, 105
Głuchołazy 85
Godula zob. Ruda Śląska
Gogolin 304, 316–317
Görlitz 30, 159
Gorzów Wielkopolski, ordynariat 215
Göteborg 269, 341
Góra Anny zob. Góra św. Anny
Góra św. Anny 29, 159
Górnośląski Okręg Przemysłowy 10, 131
Górnośląskie Zagłębie Węglowe 130
Grodków 33, 224
Grodno 95
Grodziec 109
Gronków 217
Groszowice zob. Opole
Grudzice zob. Opole
H
Hać 73, 76, 78, 81–83
Haga 21
Hajfa 347
Halver 233
Hamburg 163, 170
Hamm 200
Harburg 170
Helsinki 179–181, 191, 196, 302–303
Herby 97
Hesja 309
Hlučín zob. Hulczyn
Hlučín, dekanat zob. Hulczyn, dekanat
Hlučín, okręg zob. Hulczyn, okręg
Hlučín, powiat zob. Hulczyn, powiat
Hulczyn 75, 80, 87–89
Hulczyn, dekanat 73
Hulczyn, okręg 74–77, 80, 82, 87, 89–90
Hulczyn, powiat 87
I
Ingelheim am Rhein 309
Istebna 239
J
Jałta 22, 40, 110
Janowice zob. Cyprzanów
Januszkowice 218
Jarnołtówek 34
Jarocin 218
Jaroniów 73
Jastrzębie-Zdrój 144–145, 274, 281, 293, 340
Jaworzyna Śląska 232–233
Jedłownik zob. Rybnik
Jelenia Góra 88
333
334
Indeks nazw miejscowych1
Jelenia Góra, województwo 147
Jemielnica 217, 308, 317
K
Kalety 239
Kalisz 119
Kaławsk zob. Węgliniec
Kamienica 217
Kamieniec Ząbkowicki 85, 88
Kamiennik 224
Kamień Pomorski 101
Kamionek 304
Karb zob. Bytom
Karniów 72, 81, 84
Karniów, okręg 79–80, 82–84
Karniów, powiat 87
Karwina 59, 64
Karwina, powiat 56, 61, 65
Katowice 11, 22, 24–27, 33, 36, 44, 46, 92–93,
95–97, 104, 106, 111, 135–136, 141, 144,
154–155, 158–159, 171, 175, 178, 184–185, 222,
230–232, 234–235, 239–242, 244–246, 249,
251, 253–255, 257, 260–263, 265–269, 274,
281, 285, 287–288, 292, 294, 297, 340–342,
345–346
Katowice, diecezja 222, 230–231, 235–236,
238–240, 244–247, 249
Katowice, okręg 139–140, 144, 147
Katowice, powiat 23
Katowice, rejencja 18
Katowice, województwo 12, 104–106, 111,
131–132, 136, 138–140, 142–149, 155, 157–158,
170–171, 173, 175–178, 181, 184, 198, 217,
229–230, 238–240, 244–245, 247, 249–250,
263–273, 275–276, 278, 282, 284, 286, 291,
294–296, 298–299, 310, 340
Katowice-Bogucice zob. Katowice
Katowice-Brynów zob. Katowice
Katowice-Ligota zob. Katowice
Katowice-Załęże zob. Katowice
Kennelbach 231
Kędzierzyn zob. Kędzierzyn-Koźle
Kędzierzyn-Koźle 28–29, 48, 77, 79, 85, 88,
188–189, 232, 304–305, 310, 313, 317
Kędzierzyn-Koźle, okręg 80, 83, 85, 87
Kępno 97, 241
Kielce 241, 257, 259–260, 262, 270
Kielce, województwo 132, 138–139, 147
Kiemerowo 38
Kietrz 85
Kietrz, dekanat 73
Kluczbork 34, 93, 97, 210, 309
Kluczbork, powiat 105
Kłodzko, okręg 67, 78–79, 82
Knurów 138, 231
Kobeřice zob. Kobierzyce
Köberwitz zob. Kobierzyce
Kobierzyce 84–85
Kobłowo 73
Kobylin 239
Kochanowice 237, 239
Kochawina 108–109, 339
Kohlfurt zob. Węgliniec
Kokoszyce zob. Wodzisław Śląski
Kolanowice 308
Kolonia 286–287
Kolonowskie 159, 217
Kołomyja 303
Komprachcice 218
Königszelt zob. Jaworzyna Śląska
Kornice 73
Koszyce 79
Koźle zob. Kędzierzyn-Koźle
Koźle, okręg zob. Kędzierzyn-Koźle, okręg
Koźle, powiat 105
Kraków 92, 95, 103, 108, 217–218, 241
Kraków, województwo 132, 147
Krapkowice 311
Krasnopuszcza 109
Kravaře zob. Krawarz
Krawarz 75
Kresy Wschodnie 12, 22, 25, 58, 91–92, 94,
100–105, 107–111, 127, 132, 209, 218, 226,
238, 339, 345
Krosno, województwo 284
Krotoszyn, powiat 217
Krzanowice 77, 339
Krzenowice 73
Krzeszów 217
Krzyżanowice 73, 82–83
Krzyżkowice 245
Krzyżowa 318
Kudowa-Zdrój 259
Kuźnia Raciborska 310, 313
L
Lamsdorf zob. Łambinowice
Leszczyny zob. Czerwionka-Leszczyny
Leśnica 226
Ligota zob. Katowice
Ligota Bialska 224
Limanowa, powiat 217
Lipnica 241, 243
Lipsk 164
Londyn 75
Lublin 217
Indeks nazw miejscowych1
Lubliniec 239
Lubliniec, powiat 239
Lubsza Śląska 237
Lwów 95, 101, 103–104, 108–109, 111
Lwów, archidiecezja 108, 238, 249
Lwów, diecezja 214
Lwów, województwo 92
Ł
Łabędy zob. Gliwice
Łambinowice 33, 338
Łańcut 109
Łaziska Górne 122
Łódź 117, 140
Łódź, województwo 132, 147
Łubie 49, 338
Łysiec 109
M
Maków 73, 217
Małopolska 103, 135, 141, 217
Mariental 233
Markowice 224
Mazowsze 135
Mazury 117, 173, 178
Miejska Górka 217
Mierki 130
Mikulczyce zob. Zabrze
Mińsk 41, 43
Miotek zob. Kalety
Mirków 218
Moguncja 309
Monachium 57, 62, 66, 192, 309–310
Morawska Ostrawa zob. Ostrawa
Moravská Ostrava zob. Morawska Ostrawa
Morawy 59, 87
Moskwa 40, 70, 79, 92, 105, 286
Moszczanka 80
Mysłowice 27, 251
N
Náchod 259
Nadrenia-Palatynat 309
Nadrenia Północna-Westfalia 130, 194–195,
200, 203, 341
Nakło Śląskie 235
Nawsie 68
Neu-Jork zob. Nowy Jork
Nędza 88
Niedobczyce zob. Rybnik
Niezdrowice 310
Nord 117
Nowa Ruda 117
Nowa Wieś 80
Nowa Wieś Królewska zob. Opole
Nowe Tychy zob. Tychy
Nowy Jiczyn, powiat 87
Nowy Jork 261
Nowy Łupków 290, 292
Nowy Targ, powiat 217
Nysa 19, 30, 33–34, 85, 88, 212–213, 218, 338
Nysa, powiat 34, 105
O
Oberhausen 163
Obrowiec 316
Ochodze 218
Ocice zob. Racibórz
Odrowąż 317
Oldenburg 34
Olesno 97
Olesno, powiat 105, 213, 307
Olsztyn 130
Olsztyn, województwo 175, 181
Ołomuniec, diecezja 73
Opatówka 217
Opawa 72, 84–85, 88–89
Opawa, okręg 75, 79–80, 82–83, 85, 87, 89
Opawa, powiat 84, 87
Opole 11, 44, 96–97, 100, 103–105, 109, 152,
155, 158, 162–163, 177–178, 184, 207, 212,
215–216, 219–224, 227, 301, 303, 305–306,
308–310, 312, 314–318, 340, 345–346, 348
Opole, diecezja 213, 216, 220, 249, 346
Opole, okręg 23, 32, 93, 134, 149, 215, 302, 342
Opole, ordynariat 216–217
Opole, powiat 97, 105, 158, 162, 232
Opole, rejencja 18, 21, 26, 98, 103, 160
Opole, województwo 104–106, 131–132, 136,
147, 155, 157–158, 165, 167, 170–171, 173, 175,
177–178, 181, 184, 198, 211–212, 214, 217, 223,
226–227, 229–230, 232, 238, 299, 301–305,
307–310, 312–318, 342, 347–348
Orawa 78
Orzesze 77
Osoblaha 80
Osterode am Harz 87
Ostrawa 68, 82, 84, 88–89, 345
Ostropa zob. Gliwice
Ostrożnica 310
Oświęcim 20, 23, 101
Otmuchów 33, 85, 309
Otorowo 221
Owsiszcz zob. Owsiszcze
Owsiszcze 76, 78, 82
Ozimek 109, 312
335
336
Indeks nazw miejscowych1
P
Paczków 85
Paderborn, diecezja 247
Paryż 17, 76, 118, 122, 126, 345
Pas-de-Calais 117
Pawłowice Śląskie 234, 244
Peczkowice 83
Pelplin, diecezja 207
Petershofen 75
Piekary Śląskie 232, 248
Pietrowice Wielkie 218
Pilica 236
Pilszcz 86
Píszcz 76, 78, 82
Poczdam 21–22, 28, 30–33, 35, 79, 231
Podlasie 135
Pokrzywna 80
Polanica-Zdrój 217
Pomorze 117
Pomorze Zachodnie 117
Popielów 239
Popielów Stary zob. Popielów
Poręba 61, 226
Poznań 46, 241
Praga 57, 64, 68–71, 76, 79, 82, 85, 88, 90,
339, 343–344
Prudnik 77, 85, 88, 160, 213, 218, 228, 341
Prudnik, okręg 83
Prudnik, powiat 105
Prudnik-Las zob. Prudnik
Prusy Wschodnie 22, 42
Pszczyna, powiat 98
Przemyśl 95
Pyrzowice 297
Pyskowice 43, 96, 100–101, 136, 144, 231–232
R
Racibórz 44, 53, 73, 75, 78, 80–82, 84–85, 88,
90, 168, 217, 339
Racibórz, okręg 67, 74, 78–87, 339
Racibórz, powiat 76, 82, 168, 307
Radlin 238
Radzionków 231–232, 234, 237, 242
Rakowiec 78
Raszowa 317
Ratibor zob. Racibórz
Ratomka 43
Rawicz, powiat 217
Repty Stare zob. Tarnowskie Góry
Repty Śląskie zob. Tarnowskie Góry
Rojca zob. Radzionków
Roszków 83
Równe 265
Ruda Śląska 116–117, 123–124, 245
Rudyszwałd 81, 217
Rybnicki Okręg Węglowy 131, 137, 146
Rybnik 88, 238, 244, 313
Rybnik, okręg 83, 139, 147
Rybnik, powiat 98, 138, 244
Rzeszów 290
Rzeszów, województwo 238
Rzym 248
S
Samborowice 73
Sandomierz 53
Siegen 233
Siemianowice Śląskie 235, 282
Sieroty 231–232
Šilheřovice 82
Sosnowiec 93, 136, 251, 254– 255, 257, 260,
263
Sośnica zob. Gliwice
Spa 56–57
Spaso-Zawodzk 38
Spisz 78
Stalino zob. Donieck
Stalinogród zob. Katowice
Stalinogród, województwo zob. Katowice,
województwo
Stanisławów 103–104, 109
Stanisławów, województwo 92, 303
Staniszcze 159
Stolberg 248
Strumień 239, 242
Stryj 110
Strzelce Opolskie 96
Strzelce Opolskie, powiat 105, 159
Strzemieszyce 251
Sudice 78, 339
Sudół 73, 218
Sulków zob. Sułków
Sułków 73
Suszec 248
Syberia 38, 161
Syberia Zachodnia 48
Szamarzowice zob. Samborowice
Szczecin 32, 128, 159
Szczecin, województwo 109
Szemrowice 239
Szeroka zob. Jastrzębie-Zdrój
Szilerzowice 81
Szopienice zob. Katowice
Szulerzowice 73
Indeks nazw miejscowych1
Ś
Świerklaniec 231–232, 235
Świętochłowice 27
Świętochłowice-Zgoda zob. Świętochłowice
T
Tarnopol 103
Tarnopol, województwo 92
Tarnowskie Góry 234–235, 246, 289
Tarnowskie Góry, powiat 231, 235–236
Tarnów 95
Teheran 22
Tel Isaak 256, 341
Tłustomosty 73
Tomice 217
Toszek 231
Treblinka 23
Trzyniec 57, 60, 339
Turza Śląska 244
Twardawa 317
Tworków 73, 76, 82
Tychy 106, 136, 141–142, 144, 247, 340
U
Uherce Mineralne 282–284, 289–290, 299,
342
Unna-Massen 169, 201, 340–341
Uście nad Łabą 81
V
Vitry-le-François 128
W
Wadowice, powiat 217
Wałbrzych 88, 117, 123, 128, 130, 259
Wałbrzych, okręg 116–117
Wałbrzych, województwo 147
Warmia 117
Warszawa 24, 45, 57–59, 67, 70–71, 79, 95,
117, 133, 136, 143, 157–158, 172, 179–181, 196,
214, 222–223, 226–227, 240, 257, 261, 268,
278–280, 283–295, 311–312, 340, 343–346
Wentorf bei Hamburg 170
Werdohl 231, 233
Wersal zob. Paryż
Węgliniec 32, 36, 233
Węgry 308
Wielkie Petrowice 73
Wielkie Strzelce zob. Strzelce Opolskie
Wielkopolska 24, 117, 217
Wieluń 97
Wieruszów, powiat 218
Wierzbnik 224
Wodzisław Śląski 88, 144, 240–241, 313
Wojnowice 73
Wola Mała 109
Wołczyn 210
Wołyń, województwo 92
Wrocław 72, 96–97, 103, 111, 120, 128,
207–208, 221–222, 227, 229, 234, 305
Wrocław, archidiecezja 217
Wrocław, diecezja 222
Wrocław, województwo 147, 211, 229, 296
Września, powiat 217
Z
Zabełków 73, 81–82
Zaborze zob. Zabrze
Zabrze 26, 96, 98–99, 103, 105, 116–117,
123–124, 126, 128, 159, 175–177, 181,
197, 199–201, 203, 207, 217, 230–232, 239,
251, 256, 260–261, 281–282, 285, 339, 341
Zabrze, powiat 239
Zabrze-Zaborze zob. Zabrze
Zagłębie Bytomskie 119
Zagłębie Dąbrowskie 26, 92, 131–132, 134, 136,
250–251, 253, 255
Zagłębie Donieckie 41
Zagłębie Ostrawsko-Karwińskie 89
Zagłębie Ruhry 85–86, 192, 194, 196, 199–201
Zagłębie Wałbrzyskie 79, 119
Zagwiździe 212
Załęże zob. Katowice
Załęże zob. Rzeszów
Zaolzie 13, 55–61, 63–71, 78, 86, 343–344
Zaporoże 41, 46
Zawiercie 136, 251
Zduny 217
Zdzieszowice 311, 313, 317
Zebrzydowice 263
Zgoda zob. Świętochłowice
Zgorzelec 159, 269, 341
Ziemie Odzyskane 21, 31, 115, 118, 213,
239–240
Ziemie Zachodnie 26, 208, 216
Ziemie Zachodnie i Północne 22, 130, 173,
209
Zlaté Hory 80
Ż
Żory 144, 148, 231
Żywiec, okręg 18
337
Spis ilustracji i tekstów źródłowych
Ilustracje1
Wysiedlenie ludności niemieckiej
1. Nysa w marcu 1945 r. po zdobyciu przez Armię Czerwoną. Fot. A. Jegorow.
Muzeum Sztuki Multimedialnej w Moskwie, http://www.mamm-mdf.ru/upload/iblock/299/2992f0df644ab4ed16504406797697bf.jpg.
2. Edward Ochab (1906–1989). Domena publiczna.
3. Ekshumacja zwłok jeńców obozu jenieckiego w Lamsdorf. Zbiory Centralnego Muzeum Jeńców Wojennych w Łambinowicach-Opolu.
4. Obóz we Friedlandzie (lata 40. XX w). Bundesarchiv_ B_145_Bild_F_00
1153-0015_A.
Wywózki na Wschód
1. Afisz z rozkazem nr 2 sowieckiego Komendanta Wojennego. Archiwum
Państwowe w Katowicach.
2. Szkic obozu narysowany po powrocie z ZSRS. Zbiory Agnieszki Szynol
(Kazior).
3. Rodzina deportowanego do ZSRS z Łubia Jana Pluty. Zbiory Elżbiety
Borkowskiej.
4. Strona tytułowa „Spisu polskich obywateli – górników…” Archiwum Państwowe w Katowicach.
1
Wydawcy dołożyli wszelkich starań, aby uzyskać zgody na publikację, licencje lub majątkowe
prawa autorskie do zdjęć oraz ilustracji bądź w inny sposób uczynić zadość ich twórcom
i właścicielom. Osoby, które mimo naszych wysiłków czują, że naruszono ich prawa, prosimy
o kontakt. Jednocześnie Wydawcy dziękują wszystkim osobom i instytucjom, które nieodpłatnie użyczyły zdjęć i ilustracji.
Spis ilustracji i tekstów źródłowych
Próby usunięcia Polaków
1. Powrót Eduarda Beneša do Pragi w maju 1945 r. Domena publiczna.
2. Most graniczny w podzielonym Cieszynie. Archiwum Kongresu Polaków
w Czechosłowacji.
3. Huta Trzyniecka (lata 30. XX w.). Archiwum Kongresu Polaków
w Czechosłowacji.
4. Gustaw Szurman, pastor Śląskiego Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego.
Archiwum Kongresu Polaków w Czechosłowacji.
5. Stefan Wierbłowski (1945–1947). Domena publiczna.
Zapomniana mniejszość
1. Mapa obszarów zamieszkałych przez Morawców w Raciborskiem.
A.E. Vašek, K našim nárokům na horní Slezsko, Brno 1947.
2. Kobieta z Krzanowic w stroju ludowym. Domena publiczna,
https://pl.pinterest.com.
3. Dziewczęta z Borucina. Zbiory własne autora.
4. Wkroczenie wojsk niemieckich do Sudic (1938). Fotoarchiv Muzeum
Hlučínska.
5. Adolf Kaschny, burmistrz Raciborza w latach 1924–1933. Zbiory własne
autora.
Pierwsza i druga „repatriacja”
1. Transport dobytku z Kresów. Archiwum Państwowe w Katowicach.
2. W punkcie przeładunkowym PUR w Mikulczycach (1945 r.). Archiwum
Państwowe w Katowicach.
3. Afisz reklamowy „lwowskiego” sklepu. Archiwum Państwowe w Katowicach, Oddział w Gliwicach.
4. Obrazek z wizerunkiem Matki Boskiej Kochawińskiej wydany w maju
1974 r. nakładem parafii pw. św. Bartłomieja w Gliwicach.
Powrót Polaków z Francji
1. Stanisław Skrzeszewski (1901–1978). Wikipedia.
2. „Trybuna Robotnicza” 1946, z 22 lutego.
3. Kopalnia Węgla Kamiennego Pstrowski w Zabrzu. Fot. Zofia Rydet,
www.zofiarydet.com.
4, „Świat Górnika” 1946, nr 6.
5. Pokazowy proces André Simona Robineau (luty 1950 r.). PAP/CAF.
339
340
Spis ilustracji i tekstów źródłowych
Migracje za pracą
1. Plakat propagandowy wydany w 1955 r. nakładem Robotniczej Spółdzielni
Wydawniczej „Prasa” w Warszawie. Archiwum Państwowe w Radomiu.
2. Awers i rewers ulotki z 1954 r. Archiwum Państwowe w Radomiu.
3. I sekretarz KC PZPR Władysław Gomułka i I sekretarz KW PZPR w Katowicach Edward Gierek w Tychach (lata 60. XX w.). Archiwum Państwowe
w Katowicach.
4. Baner zachęcający do podjęcia pracy w Kopalni Węgla Kamiennego „Bobrek” w Bytomiu. Fot. Grażyna Rutowska. Narodowe Archiwum Cyfrowe.
5. Budowa nowych osiedli mieszkaniowych w Jastrzębiu-Zdroju
(lata 70. XX w.). Archiwum Państwowe w Katowicach.
6. W hotelu robotniczym (lata 80. XX w.). Fot. Stanisław Jakubowski. Muzeum w Gliwicach.
Pierwsza akcja łączenia rodzin
1. Dzieci bawiące się w powojennym Opolu (lata 50. XX w.). Fot. Adam Śmietański. Muzeum Śląska Opolskiego w Opolu.
2. Formularz wniosku o wyjazd do RFN. APO, PWRN w Opolu, 5256, k. 191c.
3. Tzw. Spätaussiedlerzy z Polski w drodze do obozu we Friedlandzie (1957 r.).
Muzeum we Friedlandzie.
4. Dzwon witający osoby przybywające do Friedlandu. Bundesarchiv_B_145_
Bild F005100-013A.
5. Obóz w Unna-Massen (lata 50. XX w.). Stadtarchiv Unna.
Migracje do RFN
1. Okładka tygodnika „Der Spiegel” z Edwardem Gierkiem. „Der Spiegel”
1976, nr 24.
2. Podpisanie układu PRL–RFN o podstawach normalizacji stosunków. PAP,
pap_19701207_00F.
3. Pierwsi tzw. Spätaussiedlerzy [„późni wysiedleńcy”] z Polski docierają
do RFN (1971 r.). DPA, sales@picture-alliance.com.
4. Plakat wyborczy Herberta Czai (1914–1997). Konrad-Adenauer-Stiftung.
5. Kolejka za cukrem przed Domem Handlowym „Zenit” w Katowicach
(1980 r.). Fot. Władysław Morawski. Archiwum „Dziennika Zachodniego”.
Integracja górnośląskich przesiedleńców
1. Hans Lukaschek (1885–1960). Bundesarchiv B-145, Bild 000699.
2. Oryginał aktu o przejęciu patronatu rządu kraju związkowego Nadrenia
Północna-Westfalia nad Ziomkostwem Górnoślązaków (25 lutego 1964 r.).
Spis ilustracji i tekstów źródłowych
3. Kolejka do sklepu spożywczego w Gliwicach (1981 r.). Fot. Zofia Rydet,
www.zofiarydet.com.
4. Pomieszczenia obozu w Unna-Massen dla tzw. Spätaussiedlerów
(listopad 1988 r.). Bundesarchiv B-145, Bild F-080 1870035.
Usuwanie księży i sióstr zakonnych
1. Ks. Paweł Latusek (1910–1973). E-ncyklopedia wiedzy o Kościele katolickim
na Śląsku, www.silesia.edu.pl.
2. Ks. Jan Skorupa (1906–1980). Archiwum prywatne Rudolfa Zmarzłego.
3. Wyjazd sióstr urszulanek w sierpniu 1954 r. Archiwum Sióstr Urszulanek
Serca Jezusa Konającego (USJK).
4. Od 6 października 1954 r. do 27 października 1955 r. w Prudniku-Lesie więziony był ks. prymas Stefan Wyszyński. Zbiory Instytutu Prymasowskiego.
Wysiedlenia i wyjazdy księży
1. Ks. Józef Knosała (Knossalla), Altena (ok. 1950 r.). Zbiory prywatne.
2. Bp S. Adamski. AIPN, 639 71.
3. Bp Adamski na wygnaniu. IPN Ka, 056 111.
4. Ks. Franciszek_Blachnicki. IPN Kr_39_5032_0203.
Migracje ludności żydowskiej
1. Informacja Wojewódzkiego Komitetu Żydowskiego w Katowicach. ŻIH.
2. Młodzież z kibucu Tel Isaak w Zabrzu. Zbiory prywatne.
3. Sprawozdanie statystyczne z działalności HIAS Oddział w Gliwicach. ŻIH.
4. Formularz, który musiały wypełnić osoby ubiegające się o wyjazd do Izraela. Zbiory prywatne.
5. Dokument podróży, na podstawie którego Żydzi opuszczali Polskę. Zbiory
prywatne.
6. Bilet kolejowy ze Zgorzelca do Göteborga. Zbiory prywatne.
Przymusowa emigracja z województwa katowickiego
1. Władysław Sulecki (1931–2004). AIPN Warszawa.
2. Ośrodek Odosobnienia dla Internowanych w Uhercach. Zbiory Andrzeja
Rozpłochowskiego.
3. Jerzy Ciepiela (1952–2011). IPN Ka_185_26915.
4.Uroczystość z okazji Dnia i Tygodnia Ustawy o Prawach Człowieka.
Zbiory Leszka Waliszewskiego.
341
342
Spis ilustracji i tekstów źródłowych
Wyjazdy emigracyjne z województwa opolskiego
1. „Prawda”, z artykułem Janusza Rudnickiego Exodus, przedrukowanym
z pisma „Sierpień”.
2. Joanna, Rafał (rodzeństwo) i Ryszard Gleichowie. Zbiory prywatne rodziny
Gleichów.
3. Stanisław Jałowiecki. Oddziałowe Archiwum IPN we Wrocławiu.
4. Wystąpienie ks. Czesława Nowaka. Zbiory prywatne ks. Czesława
Nowaka.
5. Herbert Piontek (Freytag). Oddziałowe Archiwum IPN we Wrocławiu.
6. Maksymilian Kalisz (Max Kalisch). Oddziałowe Archiwum IPN
we Wrocławiu.
Teksty źródłowe
Wysiedlenie ludności niemieckiej
1. „Trybuna Śląska” 1945, nr 11.
2. „Trybuna Śląska” 1945, nr 14.
3. AP Katowice, UWŚl./Og., 162, Protokół z odprawy starostów, wicestarostów, prezydentów i wiceprezydentów miast udających się na Opolszczyznę,
22 III 1945 r.
4. AP Katowice, UWŚl./Og., 330.
5. „Dziennik Zachodni” 1945, nr 28.
6. Archiwum Akt Nowych, KRN, 9.
7. Relacja Therese Loch z 14 V 1990 r. Bundesarchiv Bayreuth, Barch Ostdok,
2/217, b.p.
8. T. Bartosz, „Krzywdzeni” niemcy, „Trybuna Robotnicza” 1945, nr 205.
9. H.B. „Trybuna Robotnicza” 1946, nr 102.
10. AP Katowice, UWŚl./Og., 123, Sprawozdanie sytuacyjne Starostwa Powiatowego w Bytomiu za czas od 15 IV do 15 V 1946 r.
Wywózki na Wschód
1. AIPN Ka, Akta śledztwa, S 8/00/zk.
2. Relacja Ignacego Kowola [w:] E. Borkowska, U. Dylong, A. Jonderko, „Mieli
wrócić za czternaście dni”. Mieszkańcy Ostropy w obozach pracy przymusowej
w Związku Sowieckim (1945–1949), Katowice–Gliwice 2014, s. 101–112.
3. AIPN Ka, Akta śledztwa S 8/00/zk.
Spis ilustracji i tekstów źródłowych
Próby usunięcia Polaków
1. Szyfrogram nr 842 – Dyrektor Departamentu Politycznego MSZ Józef Olszewski do podsekretarza stanu przy Radzie Ministrów Jakuba Bermana w sprawie rokowań polsko-czechosłowackich, Dokument Nr 43, [w:] J. Friedl, Zaolzie
w świetle szyfrogramów polskiej placówki dyplomatycznej w Pradze oraz Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Warszawie (1945–1949), Czeski Cieszyn 2007, s. 75.
2. Akce proti polské protičeské propagandę/ Działanie przeciwko polskiej propagandzie antyczeskiej, Dokument nr 10, 1945, 14 września,, Praga – Część protokołu z 54. Posiedzenia rządu dotyczącego mniejszości polskiej na Śląsku Cieszyńskim, stosunków narodowościowych na tym terenie oraz działań przeciwko
polskiej propagandzie antyczeskiej [w:] Státní polityka vůči polské menšině na
Těšínsku v letech / Polityka państwa wobec mniejszości polskiej na Śląsku Cieszyńskim w latach 1945–1949, red. J. Friedl, Praha–Český Těšín 2011, s. 63.
3. a. 1945, 1 grudnia, Praga, szyfrogram nr 1071 – Poseł Stefan Wierbłowski
do wiceministra spraw zagranicznych Zygmunta Modzelewskiego w sprawie
wydaleń Polaków z Zaolzia, Dokument Nr 18 [w:] J. Friedl, Zaolzie w świetle
szyfrogramów polskiej placówki dyplomatycznej w Pradze oraz Ministerstwa Spraw
Zagranicznych w Warszawie (1945–1949), Czeski Cieszyn 2007, s. 57.
3. b. 1945, 20 grudnia, Praga, szyfrogram nr 1323 – Radca poselstwa Roman
Staniewicz do dyrektora Departamentu Politycznego MSZ Józefa Olszewskiego i posła Stefana Wierbłowskiego w sprawie wydaleń Polaków z Zaolzia,
Dokument Nr 22 [w:] J. Friedl, Zaolzie w świetle szyfrogramów polskiej placówki
dyplomatycznej w Pradze oraz Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Warszawie
(1945–1949), Czeski Cieszyn 2007, s. 60.
3. c. 1945, 22 grudnia, Praga, szyfrogram nr 1348 – Radca poselstwa Roman
Staniewicz do dyrektora Departamentu Politycznego MSZ Józefa Olszewskiego i posła Stefana Wierbłowskiego w sprawie wydaleń Polaków z Zaolzia,
Dokument Nr 25 [w:] J. Friedl, Zaolzie w świetle szyfrogramów polskiej placówki
dyplomatycznej w Pradze oraz Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Warszawie
(1945–1949), Czeski Cieszyn 2007, s. 62–63.
4. Akce proti polské protičeské propagandę/ Działanie przeciwko polskiej propagandzie antyczeskiej, 1945, 10 grudnia, Český Těšín, Karviná – Memorandum
pracowników kultury z Cieszyna odnośnie do wysiedlenia części mniejszości
polskiej do Polski, przyłączenia polskiej części Śląska Cieszyńskiego i zakazu
działania niektórych polskich stowarzyszeń, zaadresowane do władz czechosłowackich, Dokument nr 15 [w:] Státní polityka vůči polské menšině na Těšínsku
v letech 1945–1949 / Polityka państwa wobec mniejszości polskiej na Śląsku Cieszyńskim w latach 1945–1949, red. J. Friedl, Praga–Czeski Cieszyn 2011, s. 76–77.
343
344
Spis ilustracji i tekstów źródłowych
5. Stanovisko ministerstva zahraničních věcí k memorandu kulturních
pracovníků z Těšínská / Opinia Ministerstwa Spraw Zagranicznych w sprawie
memorandum pracowników kultury z Cieszyna, 1946, 9 stycznia, Praga – Stanovisko ministerstva zahraničních věcí (č. 76.676/ II-2/45) k memorandu kulturních
pracovníků z Těšínská / Opinia Ministerstwa Spraw Zagranicznych w sprawie
memorandum pracowników kultury z Cieszyna z grudnia 1945, Dokument nr 28
[w:] Státní polityka vůči polské menšině na Těšínsku v letech 1945–1949, / Polityka
państwa wobec mniejszości polskiej na Śląsku Cieszyńskim w latach 1945–1949,
red. J. Friedl, Praga–Czeski Cieszyn 2011, s. 106.
6. Otázka polských okupantů/Kwestia polskich okupantów, 1946, maj,
Praga – Raport V. Sladkeho dotyczący wysiedlenia tzw. polskich okupantów ze
Śląska Cieszyńskiego, Dokument nr 57 [w:] Státní polityka vůči polské menšině
na Těšínsku v letech 1945–1949 / Polityka państwa wobec mniejszości polskiej na
Śląsku Cieszyńskim w latach 1945–1949, red. J. Friedl, Praga–Czeski Cieszyn 2011,
s. 165–166.
7. Szyfrogram nr 964 – Poseł Stefan Wierbłowski do wiceministra spraw
zagranicznych Zygmunta Modzelewskiego w sprawie stosunku rządu czechosłowackiego do rozmów na temat rektyfikacji granic na Zaolziu, Dokument
Nr 47 [w:] J. Friedl, Zaolzie w świetle szyfrogramów polskiej placówki dyplomatycznej w Pradze oraz Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Warszawie (1945–1949),
Czeski Cieszyn 2007, s. 80.
8. AAN Warszawa, PPR295/VII/69, Raport z 20 V 1947 r., k. 144–149.
9. 1947, 2 czerwca, Praga, szyfrogram nr 5128 – Ambasador Stefan Wierbłowski do ministra spraw zagranicznych Zygmunta Modzelewskiego i podsekretarza
stanu przy Radzie Ministrów Jakuba Bermana w sprawie pogłosek o odwołaniu
go z Pragi w związku z jego polityką w stosunku do Zaolzia, Dokument Nr 151
[w:] J. Friedl, Zaolzie w świetle szyfrogramów polskiej placówki dyplomatycznej
w Pradze oraz Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Warszawie (1945–1949), Czeski Cieszyn 2007, s. 161.
Zapomniana mniejszość
1. K. Nitsch, Granice państwa a granice języka polskiego II, „Język Polski” 1921,
z. 2.
2. Zehn Jahre Versailles: [1919–1929]: 3: Die grenz- und volkspolitischen Folgen
des Friedensschlusses, hrsg. Karl Christian von Loesch, Berlin 1930.
3. K. Nitsch, Granice państwa a granice języka polskiego II, „Język Polski” 1921,
z. 2.
4. Zemský archiv v Opavě, Moravskoslezský zemský národní výbor – expositura v Moravské Ostravě, karton 71, inventární čislo 201.
Spis ilustracji i tekstów źródłowych
5. K. Stopa, Wojna – Pokój – Ludzie. Karty wspólnej przygranicznej historii,
Racibórz 2007.
6. K. Stopa, Wojna – Pokój – Ludzie. Karty wspólnej przygranicznej historii,
Racibórz 2007.
7. Archiwum Państwowe w Opolu, Starostwo Powiatowe Głubczyce, 45.
Pierwsza i druga „repatriacja”
1. „Trybuna Robotnicza” nr 36, 30 III 1945 r.
2. B. Kubit, Z Kresów na Górny Śląsk. Relacje świadków, „CzasyPismo” 2012,
nr 1, s. 96.
3. Przesiedlenie ludności polskiej z Kresów Wschodnich do Polski 1944–1947,
wybór, oprac. i red. dokumentów S. Ciesielski, Warszawa 1999, s. 152–152.
4. Przesiedlenie ludności polskiej z Kresów Wschodnich do Polski 1944–1947,
wybór, oprac. i red. dokumentów S. Ciesielski, Warszawa 1999, s. 243–244.
5. B. Kubit, Z Kresów na Górny Śląsk. Relacje świadków, „CzasyPismo” 2012,
nr 1, s. 100.
6. a. „Trybuna Robotnicza” 1957, nr 30.
6. b. „Życie Bytomskie” 1957, nr 13.
7. B. Kubit, Gliwiccy Kresowianie, Gliwice 2011, s. 90.
Powrót Polaków z Francji
1. Archiwum MSZ, Zespół 22, w. 3, t. 61, Pismo attaché Ambasady RP w Paryżu Wandy Wierbłowskiej i kierownika repatriacji w ambasadzie Tadeusza
Oppmanna w sprawie reemigracji górników z Francji, Paryż, 11 XI 1946 r., k. 3–4.
2. Archiwum MSZ, Zespół 22, w. 3, t. 59, Pro memoria Biura ds. Repatriacji,
k. 7.
3. Archiwum MSZ, Zespół 6, w. 72, t. 997, [Notatka] dotycząca [znaczenia] reemigracji dla p[rzemysłu] w[ęglowego] w 1947 r., Katowice, 19 VII 1947 r., k. 98.
4. Archiwum MSZ, Zespół 6, w. 72, t. 997, [Notatka] dotycząca [znaczenia]
reemigracji dla p[rzemysłu] w[ęglowego] w 1947 r., Katowice, 19 VII 1947 r.,
k. 100–101.
Migracje za pracą
1. AP Katowice, CZPW Katowice, 4929, Notatka dotycząca domów noclegowych, Katowice, 25 II 1948 r., k. 56.
2. AP Katowice, KW PZPR Katowice, 301/II/50, Referat egzekutywy na plenarne posiedzenie KW PZPR w Katowicach, 4 IV 1959 r., k. 48.
3. „Nowiny” 1957, nr 45, s. 7.
4. Maszynopis powielony w zbiorach Biblioteki Śląskiej.
5. „Non Stop” 1987, nr 10, s. 16.
345
346
Spis ilustracji i tekstów źródłowych
Pierwsza akcja łączenia rodzin
1. [H.] Wróbel [Werebejczyk], Rodziny czekają na nasze listy, „Trybuna Opolska”, 17–18 XII 1955 r., nr 300.
2. AIPN, 1265/289, Sprawozdanie KW MO w Opolu za I kwartał 1958 r.
z 10 IV 1958 r., k. 15.
3. AAN, KC PZPR w Warszawie, 237/V-75, Sprawozdanie z pracy wśród autochtonów [Katowice, sierpień 1952 r.], k. 5.
4. AIPN, 1265/290, Notatka informacyjna KW MO w Opolu o sytuacji w poszczególnych środowiskach z 7 II 1959 r., k. 2.
5. Z. Senftowa, Wróciłem do domu, „Trybuna Opolska” 1955, nr 266.
6. AIPN, 1265/288, Sprawozdanie Komendy Wojewódzkiej MO w Opolu
za IV kwartał 1957 r., k. 162.
7. AAN, TRZZ, 696, Memoriał, k. 3.
8. AIPN, 1265/289, Sprawozdanie KW MO w Opolu za I kwartał 1958 r., k. 16.
9. J. Opolski, Powroty, Katowice 1960, s. 57–58.
Migracje do RFN
1. AIPN Ka, 030/182, SOR „Tama”, t. 1, k. 85–87.
2. Stosunki PRL–RFN, red. J. Skibiński, Warszawa 1985, s. 319.
3. „Życie Bytomskie” nr 25 z 23–29 VI 1971 r.; nr 31 z 4–10 VIII 1971 r.;
nr 17 z 28 IV – 4 V 1971 r.; przedruk z pisma „Christ in Welt”.
4. „Manche kommen durch, andere gehen kaputt”, „Der Spiegel”,
nr 50 z 5 XII 1971 r.
Integracja górnośląskich przesiedleńców
1. https://www.gesetze-im-internet.de/bvfg/index.html (dostęp: 18 III 2021).
3. https://www.gesetze-im-internet.de/bvfg/index.html (dostęp: 18 III 2021).
Usuwanie księży i sióstr zakonnych
1. Notatka dla KC PZPR o sytuacji ludności autochtonicznej… [w:] Niemcy
w Polsce 1945–1950. Wybór dokumentów, red. W. Borodziej, H. Lemberg, t. 2,
Polska centralna. Województwo śląskie, wybór i oprac. I. Eser, J. Kochanowski,
Warszawa 2000, s. 530–536.
2. ADO, Sprawy niemieckie, Notatka na temat problemu autochtonów na
Śląsku Opolskim, b.d. (najprawdopodobniej 1952 r.).
3. AIPN, MBP 355, Analiza polityczna województwa opolskiego od strony
wrogiej działalności rewizjonistycznej wśród ludności miejscowego pochodzenia w ciągu roku 1953.
Spis ilustracji i tekstów źródłowych
4. ADO, Sprawozdanie wikariusza generalnego, ks. M. Banacha, dotyczące likwidacji 148 domów zakonnych należących do 8 zgromadzeń zakonnych
na Śląsku Opolskim (z sierpnia 1954 r.).
Wysiedlenia i wyjazdy księży
1. Represje wobec duchowieństwa górnośląskiego w latach 1939–1956 w dokumentach, wybór, wstęp i oprac. K. Banaś, A. Dziurok, Katowice 2003, s. 124–127.
2. Represje wobec duchowieństwa górnośląskiego w latach 1939–1956 w dokumentach, wybór, wstęp i oprac. K. Banaś, A. Dziurok, Katowice 2003, s. 133–150,
3. S. Szymecki, R. Rak, Biskup Stanisław Adamski jakiego nie znamy, Katowice
2003, s. 191–194.
4. AIPN Ka, WUSW Ka, 085/9, t. 6, k. 90–94.
Migracje ludności żydowskiej
1. Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego, Centralny Komitet Żydów w Polsce – Wydział Repatriacji, 8, k. 45.
2. Paula Gruber-Herszkopf, Pozostał ból, Warszawa 2007, s. 205.
3. Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego, Centralny Komitet Żydowskiego – Wydział Repatriacji, 13, k. 44.
4. AIPN, IPN BU, 00231/146, t. 2, k. 414.
5. J. Sobol-Masłowska, Fakty i wspomnienia, cz. 1, Hajfa 1972, s. 225–226.
6. AIPN Ka, WUSW Katowice, 063/39, k. 61.
7. Wspomnienia Józefa Botikiera [w:] J. Wiszniewicz, Życie przecięte. Opowieści
pokolenia Marca, Wołowiec 2008, s. 293–296.
8. „Nasz Głos” 1959, nr 12.
9. AIPN Ka, WUSW Katowice, 07/1, k. 172.
Przymusowa emigracja z województwa katowickiego
1. „Trybuna Robotnicza”, 26 I 1982 r.
2. „Trybuna Robotnicza”, 4 III 1982 r.
3. AIPN, 1596/405, k. 1–3.
4. IPN Ka, 036/1433, t. 2, k. 37 (19).
5. „Regionalny Informator Solidarności Śląsko-Dąbrowskiej” 1983, nr 20/44,
s. 2 (zob. też: „Zeszyty Solidarności Śląsko-Dąbrowskiej” 1998, z. 4, s. 250.
Wyjazdy emigracyjne z województwa opolskiego
1. Janusz Rudnicki, Exodus, „Prawda” 1981, nr 7/27, s. 10.
2. APO, Akta Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Opolu, 492, Informacja
[Komendy Wojewódzkiej MO w Opolu] dotycząca wyjazdów emigracyjnych
347
348
Spis ilustracji i tekstów źródłowych
oraz zagrożeń [związanych z] działalnością rewizjonistyczną w województwie
opolskim, [czerwiec 1988 r.], s. 21–24.
3. APO, Akta Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Opolu, 492, Stanowisko
Egzekutywy KW PZPR w Opolu w sprawie emigracji ludności z Opolszczyzny
oraz możliwości i sposobów przeciwdziałania temu zjawisku, [9 VI 1988 r.],
s. 62–64.
Autorzy tomu
Zbigniew Bereszyński – doktor nauk humanistycznych w dziedzinie historii;
pracownik Instytutu Śląskiego w Opolu. Zajmuje się głównie historią społeczno-polityczną Śląska Opolskiego. Najnowsze publikacje: Rewolucja „Solidarności” w województwie opolskim 1980–1990. Historia ilustrowana regionu w czasach przełomu, t. 1–3, Opole 2020; Der kommunistische Sicherheitsapparat und
die deutsche Bevölkerung in Oberschlesien zwischen 1945 und 1990, Opole 2020.
Adriana Dawid – historyk, doktor habilitowany, profesor Uniwersytetu
Opolskiego, gdzie pracuje w Instytucie Historii. Badaczka dziejów Śląska
w XIX i XX w., szczególnie zainteresowana losami żyjących w tym regionie
mniejszości narodowych. W 2020 r. ukazały się monografia jej autorstwa Niepolskie Opolskie. Władze polityczne i administracyjne oraz aparat bezpieczeństwa
wobec proniemieckich postaw mieszkańców województwa opolskiego 1950–1956
oraz opracowanie źródłowe Górnoślązacy 1945–1946. Historia jednej rodziny /
Oberschlesier 1945–1946. Die Geschichte einer Familie.
Leokadia Drożdż – historyk, pracownik Instytutu Śląskiego, gdzie kieruje
Zakładem Edukacji i Promocji Dziedzictwa Śląska. Jej zainteresowania naukowe koncentrują się na dziejach mniejszości polskiej na Zaolziu po 1945 r. oraz
historii Opola po 1945 r.
Adam Dziurok – historyk, doktor habilitowany nauk humanistycznych, naczelnik Oddziałowego Biura Badań Historycznych Instytutu Pamięci Narodowej w Katowicach, profesor Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego
w Warszawie, redaktor naczelny periodyku popularnonaukowego „CzasyPismo / o historii Górnego Śląska”, członek redakcji czasopisma naukowego „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944–1989”, autor i redaktor ponad
350
Autorzy tomu
30 książek, poświęconych głównie polityce władz wobec Kościoła katolickiego w PRL oraz kwestiom narodowościowym na Górnym Śląsku. Najnowsza
praca: W obronie krzyża. Protest w Gliwicach w 1960 roku, Katowice–Gliwice–
Warszawa 2020 (wspólnie z Bogusławem Traczem).
Ks. Andrzej Hanich – profesor doktor habilitowany, pracownik Instytutu
Śląskiego w Opolu. Prowadzi badania w zakresie dziejów Śląska i historii Kościoła na Śląsku w XIX i XX w., duchowieństwa i ludności z Kresów Wschodnich II Rzeczpospolitej, polityki wyznaniowej państwa, mniejszości narodowych i wyznaniowych oraz biografistyki. Przygotowuje do druku Słownik nazw
miejscowości diecezji opolskiej funkcjonujących w XX wieku.
Bernard Linek – historyk, doktor nauk humanistycznych, pracownik naukowy Instytutu Śląskiego. Badacz historii politycznej, społecznej i kulturowej
ze szczególnym uwzględnieniem Górnego Śląska w XIX i XX w. oraz relacji
polsko-niemieckich. W latach 2002–2013 sekretarz redakcji „Studiów Śląskich”,
w latach 2013–2019 redaktor naczelny czasopisma. Autor i redaktor kilkunastu
publikacji książkowych. Najnowsza publikacja: Kwestia niemiecka na powojennym Górnym Śląsku (1945–1960). Wybór artykułów, Opole 2020.
Aleksandra Namysło – doktor nauk humanistycznych, pracownik Oddziałowego Biura Badań Historycznych IPN w Katowicach, współpracownik
Muzeum Getta Warszawskiego, członek Rady Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, autorka publikacji na temat historii Żydów na Górnym Śląsku
i w Zagłębiu Dąbrowskim oraz prac poświęconych relacjom polsko-żydowskim. Ostatnio pod jej redakcją ukazały się Represje za pomoc Żydom na ziemiach polskich w czasie II wojny światowej, t. 1, Warszawa 2019 (z Martyną
Grądzką-Rejak).
Jarosław Neja – historyk, doktor nauk humanistycznych, pracownik Oddziałowego Biura Badań Historycznych IPN w Katowicach. W swojej pracy badawczej podejmuje m.in. problematykę opozycji i oporu społecznego
w PRL, „polskich miesięcy” w ujęciu regionalnym, historii śląsko-dąbrowskich
struktur NSZZ „Solidarność”. Opublikował ostatnio (redakcja z Tomaszem
Kurpierzem) Internowani i uwięzieni w stanie wojennym, Katowice 2018.
Aneta Nisiobęcka – historyk, doktor nauk społecznych w zakresie nauk
o polityce. Pracownik Archiwum IPN w Warszawie. Swoje zainteresowania
badawcze koncentruje na historii relacji polsko-francuskich oraz emigracji
polskiej we Francji w XX w. Autorka książki pt. Z Lens do Wałbrzycha. Powrót
Autorzy tomu
Polaków z Francji oraz ich adaptacja w Polsce Ludowej w latach 1945–1950,
Warszawa 2018.
Piotr Pałys – doktor habilitowany, pracownik Instytutu Śląskiego w Opolu. Główne zainteresowania badawcze: stosunki polsko-czeskie, dzieje Łużyc i Serbołużyczan, historia Śląska, źródłoznawstwo i biografistyka. Autor 9
pozycji zwartych oraz ponad 350 artykułów naukowych, opracowań źródłowych tekstów popularnonaukowych. Redaktor i współredaktor 5 monografii
wieloautorskich.
Sebastian Rosenbaum – historyk, doktor nauk humanistycznych, pracownik naukowy Oddziałowego Biura Badań Historycznych IPN w Katowicach.
Główne zainteresowania badawcze: historia Górnego Śląska w XIX i XX w.,
szczególnie stosunki polityczne, wyznaniowe, kulturalne i narodowościowe;
aparat represji na Górnym Śląsku po 1945 r.; mniejszość niemiecka w II Rzeczypospolitej. Członek redakcji periodyku IPN „CzasyPismo / o historii Górnego
Śląska”. Opublikował ostatnio m.in. Między katolicyzmem i nacjonalizmem.
Związek Niemieckich Katolików w Polsce w województwie śląskim 1923–1939
(2020); Rok 1918 na Górnym Śląsku. Przełom społeczno-polityczny i jego konsekwencje (redakcja, 2020); „Po linii rewizjonizmu zachodnioniemieckiego”.
Aparat bezpieczeństwa i akcja antyrewizjonistyczna wobec ludności niemieckiej
i rodzimej w Polsce (redakcja, 2020); „Aby utrzymać porządek”. Raporty wojsk
francuskich z okresu II powstania śląskiego (lipiec–wrzesień 1920 roku) / „Pour
le maintien de l’ordre”. Les rapportes des troupes françaises de la période du
deuxième soulèvement silésien (juillet-septembre 1920) (redakcja z Grzegorzem
Bębnikiem, 2020).
Józef Szymeczek – doktor nauk humanistycznych w zakresie historii oraz
doktor teologii ewangelickiej, kierownik Centrum Studiów Tożsamości Europejskiej, pracownik Katedry Wychowania Obywatelskiego Fakultetu Pedagogicznego Uniwersytetu Ostrawskiego. Zainteresowania badawcze koncentrują się wokół zagadnień protestantyzmu śląskiego, ruchu teozoficznego
na ziemiach czeskich oraz dziejów mniejszości polskiej w Republice Czeskiej.
Autor 5 książek i licznych opracowań z tego zakresu. Uczestniczył w międzynarodowych projektach badawczych, np. Leksykon mitów, symboli i bohaterów
Górnego Śląska XIX–XX wieku (2012–2015) czy Kultura polska wobec zachodniej
filozofii ezoterycznej w latach 1890–1939 (2016–2019). Wspólnie z Krzysztofem
Szelongiem zainicjował wydawanie źródeł historycznych do dziejów Śląska
Cieszyńskiego Bibliotheca Tessinensis.
351
352
Autorzy tomu
Bogusław Tracz – doktor nauk humanistycznych, historyk, pracownik naukowy Oddziałowego Biura Badań Historycznych IPN w Katowicach. Jego zainteresowania badawcze koncentrują się na historii społecznej ziem polskich
w latach 1945–1989, ze szczególnym uwzględnieniem Górnego Śląska oraz
roli Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w lokalnym systemie władzy. Jest
członkiem redakcji periodyku „CzasyPismo / o historii Górnego Śląska” oraz
zasiada w Radzie Muzeum w Gliwicach. Opublikował m.in. Hippiesi, kudłacze,
chwasty. Hipisi w Polsce w latach 1967–1975, Kraków 2014; Gliwice. Biografia
miasta, Gliwice 2019.
Dariusz Węgrzyn – doktor nauk humanistycznych, pracownik Oddziałowego Biura Badań Historycznych IPN w Katowicach. Jego zainteresowania
badawcze to losy ludności Europy Środkowo-Wschodniej deportowanej do
ZSRS w latach 1944–1945 oraz powojenna historia Górnego Śląska. Najnowsza publikacja: Księga aresztowanych, internowanych i deportowanych z Górnego Śląska do ZSRR w 1945 roku, t. 1–3.