Karadeniz Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Dergisi, Yıl: 8 Sayı: 16 / Aralık 2018
DEĞERLERİN, RİSK ALGISININ VE NÜKLEER
FARKINDALIĞIN NÜKLEER SANTRALLERİN
SOSYAL KABULÜ ÜZERİNDEKİ ETKİSİ*,**
THE EFFECT OF VALUES, RISK PERCEPTION AND
NUCLEAR AWARENESS ON THE PUBLIC ACCEPTABILITY OF
NUCLEAR PLANTS
Araştırma Makalesi
Research Paper
Ahmet GÜLSOY***
Mehmet Hanefi TOPAL****
Öz:
Kalkınma sürecinde kritik bir sorun olan enerji güvenliği için nükleer enerji, politik alanda ciddi biçimde
önemsenmektedir. Öte yandan, Türkiye’de nükleer enerji politikalarının sürdürülebilirliğini sağlamak
için kamuoyunun bu yaklaşımları ne ölçüde desteklediği de önemlidir. Daha önce yapılmış çalışmalar,
Türkiye kamuoyu ekseninde nükleer politikaları kabullenmede etkili olan faktörlerin hangileri olduğu
sorusuna yeterince odaklanmamıştır. Bu çalışmanın amacı; halkın bireysel ve çevreci değerlerinin,
nükleer risk algısının ve nükleer farkındalığının nükleerin toplumsal kabul düzeyi üzerinde etkili olup
olmadığını araştırmaktır. Bu bağlamda nükleer güç santrallerinin inşa edilmekte olduğu Sinop ve Mersin illerinde 650 kişiye anket uygulanmıştır. Toplanan verilerin analizi yapısal eşitlik modellemesiyle
gerçekleştirilmiştir. Analizler sonucunda altruizmin, çevre duyarlılığının ve algılanan nükleer riskin bölge
halkının nükleer kabul düzeyini azalttığı; hedonizmin ve daha yüksek nükleer farkındalığın ise bu düzeyi arttırdığı belirlenmiştir. Ayrıca bulgular, nükleer karşıtı bakışın açıkçası daha çok nükleer farkındalığın düşüklüğü ve nükleer risk algısının yüksekliğinden kaynaklandığını da göstermektedir. Buna bağlı
olarak, bu araştırmada, nükleer farkındalığın arttırılması gerekliliğinin dışında, nükleer politikaların sürdürülebilir olması amacıyla kamuoyu için çevresel hassasiyet ve risk endişeleri hususlarında ikna edici
mekanizmaların oluşturulması önerilmektedir.
Anahtar Kelimeler: Nükleer Tutumlar, Nükleer Enerji, Değerler, Risk Algısı, Nükleer Farkındalık.
Abstract:
Nuclear energy that is a crucial problem in development process for energy security is substantially
considered important. In addition to this, to what extent the public supports this approaches in order to
provide sustainability of the nuclear energy politics in Turkey is also significant. Previous studies have
not sufficiently focused on the question of which factors are effective on acceptability of nuclear politics
Makale Geliş Tarihi: 22.03.2018
Makale Kabul Tarihi: 21.12.2018
** Bu çalışma, Dr. M. Hanefi Topal danışmanlığında yürütülen Ahmet Gülsoy tarafından hazırlanan ve
Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü’nde kabul edilen “Nükleer Santrallere Yönelik Halkın
Tutum ve Davranışları: Sinop ve Akkuyu Nükleer Santralleri Örneği” başlıklı yüksek lisans tezinden
türetilmiştir.
*** Öğretim Gör., Kastamonu Üniversitesi, Taşköprü MYO, Tıbbi Hizmetler ve Teknikler Bölümü,
agulsoy@kastamonu.edu.tr, orcid.org/0000-0001-8206-3889
**** Doç. Dr., Gümüşhane Üniversitesi, İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi, Maliye Bölümü,
mhanefitopal@gmail.com, orcid.org/0000-0003-4014-8694
*
Yıl: 8 • Sayı: 16 • Aralık 2018
423
Ahmet GÜLSOY | Mehmet Hanefi TOPAL
in the sense of Turkish public opinion. The aim of this paper is to investigate whether or not individual
and environmental values of public, nuclear risk perception and nuclear awareness are influential on
the level of social acceptance. In this context, a questionnaire is conducted with 650 people in Sinop
and Mersin where nuclear power plants have been constructed. Analysis of the gathered data are made
through the structural equation modelling. In the result of this analysis, it is determined that altruism, environmental sensitiveness and perceived nuclear risks decrease the level of nuclear acceptability, while
hedonism and more nuclear awareness increase it. Moreover, these findings show that anti-nuclear
view is obviously derived from the low nuclear awareness and high nuclear risk perception. Related
to this, in this research, apart from the necessity of increasing nuclear awareness, it is suggested that
persuasive mechanisms regarding environmental sensitivity and risk concerns should be formed for the
public opinion on the purpose of generating sustainable nuclear politics.
Keywords: Nuclear Attitudes, Nuclear Energy, Values, Risk Perception, Nuclear Awareness.
GİRİŞ
Dünya’da nükleer enerji teknolojisi ve nükleer güç santralleri inşa girişimleri 20. yüzyılın ikinci yarısından sonra tecrübe edilmeye başlanmış olup günümüzde halen 441 adet
nükleer güç santrali aktif olarak faaliyettedir (Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı - IAEA,
2017). Fosil enerji kaynaklarının tükeniyor olmasının yanı sıra bu kaynakların kullanımının
insanlığın geleceğine ve çevreye verdiği olası zararlar da göz önüne alındığında sürekli artan küresel enerji talebinin alternatif enerji kaynaklarından karşılanması ülkeler için oldukça önemlidir. Bir takım kaygılar olmakla beraber, özellikle yüksek ve güvenilir enerji arzı
potansiyeline sahip olması nedeniyle alternatif enerji kaynakları içerisinde nükleer enerji
ülkeler tarafından önemli görülmektedir. Öte yandan politika uygulayıcılarının enerji politikalarında nükleer enerjiye önem vermeleri tek başına yeterli değildir. Kamuoyunun nükleer
enerjiye yönelik tutumu başka bir ifadeyle toplumun nükleer kabul düzeyi de nükleer enerji
politikalarının sürdürülebilirliliği üzerinde etkili bir faktördür. Bir misal vermek gerekirse,
48 nükleer santrale sahip olan Japonya’da 2011 yılında meydana gelen deprem sonucunda
Fukushima Daiichi nükleer santralinde yaşanan nükleer kazanın ardından yükselen kamuoyu baskısı nedeniyle Japon hükümeti tüm nükleer santrallerin faaliyetlerini durdurma kararı
almak zorunda kalmıştır. Benzer gelişmeler daha önce Çernobil kazası sonrasında da görülmüştür (Göktepe, 2012). Ancak yine de yapılmış pek çok araştırma, her ülkede kamuoyunun nükleere yönelik tutumlarının hep olumsuz olmadığını, olumlu kamuoyu tutumlarının
politika yapıcılarının politika inşa süreçlerinde elini güçlendirdiğini de ortaya koymaktadır
(Wüstemhagen, vd, 2007; Whitfield vd, 2009; Liu, 2013).
Gelişme yolundaki bir ülke olan Türkiye’de ise enerji talebi sürekli artmakta ancak
cari enerji arzı bu ihtiyacı yeterince karşılayamamaktadır. Türkiye’nin dışarıya olan enerji
bağımlılığı oldukça yüksektir. Enerjide yerli üretim ancak % 35’ler düzeyinde seyretmekte
geriye kalan % 65’lik enerji ihtiyacı ise yurtdışından temin edilmektedir. Türkiye’nin zengin
petrol kaynaklarına, zengin doğalgaz rezervlerine ve yeterli yenilenebilir enerji tesislerine
sahip olmaması nedeniyle, önlem alınmaması durumunda bu bağımlılık düzeyinin yıldan
yıla daha da artacağı tahmin edilmektedir (Enerji Enstitüsü, 2018). Türkiye’nin enerji politikası önceliklerinde kalkınmanın finansmanında da önemli problem olarak görülen cari
424
KTÜ • Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Dergisi
Değerlerin, Risk Algısının ve Nükleer Farkındalığın Nükleer Santrallerin Sosyal Kabulü Üzerindeki Etkisi
açığın azaltılması için enerji maliyetlerini düşürecek şekilde enerji arzı güvenliğini sağlamak gelmektedir. Bunun için enerji kaynağı çeşitliliğinin arttırılması gerekmektedir. Bu
bağlamda nükleer enerji santrallerin kurulması ve sayılarının arttırılması enerji bağımlılığını azaltmak için bir alternatif olarak düşünülmektedir. Bu niyet yaklaşık elli yıldır ancak
bir temenni olarak kalmış ancak çok yakın dönemde Mersin ve Sinop illerinde nükleer güç
santrallerinin inşasına başlanmıştır. Öte yandan nükleer sürdürülebilirlik açısından var olan
eksiklerden biri de politika tercihlerinde toplumun tutumunun ve bu tutum üzerinde hangi
faktörlerin etkili olduğunun kapsamlı olarak araştırılmamış olmasıdır. Benzer duyarsızlık
akademik yazında da kendini göstermektedir. Akademik yazında bu bağlamda çok az sayıda
ve ancak bağlamı sınırlı kalan çalışmalar bulunmaktadır (Örneğin; Özdemir ve Çobanoğlu,
2008; Aycan ve Gedikoğlu, 2009; Palabıyık vd, 2010; Cansız ve Cansız, 2015. Bu çalışma,
söz konusu yazında var olan bu boşluğu doldurmaya gayret ederek hem akademik hem de
politik düzeyde, ülkemizde nükleer enerjinin ve santrallerin sosyal kabulüne yönelik bir farkındalık oluşturabilmeyi de amaçlamaktadır. Bu kapsamda, De Groot, Steg ve Portinga'nın
(2009) nükleer sosyal kabul modelinden yararlanılarak bir anket formu oluşturulmuş, yüz
yüze anket yöntemiyle nükleer santrallerin kurulduğu Sinop ve Mersin illerinde yaşayan
bölge halkından toplanan birincil veriler, çok değişkenli istatistiksel yöntemler kullanılarak
analiz edilmiştir. Araştırma sonucunda değerlerin, nükleer risk algısının ve nükleer farkındalığın halkın nükleer santralleri kabul düzeyi üzerinde etkili olduğu belirlenmiştir.
Bu çalışma giriş kısmını izleyen üç bölüm ve sonuç şeklinde tasarlanmıştır. İzleyen birinci bölümde nükleer kabul üzerinde etkili olan faktörler ile nükleer kabul arasındaki ilişkilerin
teorik arka planı açıklanmış ve daha önce yapılmış bazı çalışmaların sonuçlarına yer verilmiştir. İkinci bölümde bu çalışmada ele alınan nükleer kabul modelinin, araştırmanın temel
hipotezlerinin, araştırma araç ile yöntemleri tanıtılmış üçüncü bölümde ise analiz sonucunda
ulaşılan bulguları verilmiştir. Çalışmanın sonuç kısmında ise analizlerden elde edilen bulgular
topluca değerlendirilmiş ve bir takım uygulamaya yönelik çıkarımlara değinilmiştir.
1. DEĞERLER, RİSK ALGISI, NÜKLEER FARKINDALIK VE NÜKLEER KABUL İLİŞKİSİ
Kamuoyunun nükleer kabul düzeyi, bu yöndeki politikaların ve stratejilerin geliştirilmesi sürecinde faydalı bir olgudur. Yeterli düzeyde kamuoyu desteği alınmadan nükleer enerji
üretimine başlanması veya bu faaliyetlerin devam ettirilmesi, kamuoyu karşıtlığının ya da
direncinin bir nedeni olarak yeni nükleer santrallerin inşa edilmesini ve nükleer enerji politikalarının sürdürülmesini tehdit etmektedir (Short ve Rosa, 2004; Steg vd, 2006; Poortinga vd,
2009, De Groot vd, 2013). Daha önce yapılmış pek çok çalışmanın da gösterdiği üzere kişilerin nükleer enerjiye ve/veya nükleer güç santrallerine yönelik olumlu ya da olumsuz tutumları
pek çok faktörden etkilenmektedir. Bu çalışmalar, özellikle bireysel değerlerin, inançların,
bireylerin risk, fayda ve güven algılarının, bireylerin demografik karakterlerinin, siyasal tutumlarının ve nükleer bilgi düzeylerinin nükleerin toplumsal kabulü üzerinde etkili olduğunu
ortaya koymaktadır (Van der Pligt, 1982; Stern vd, 1993; Stern vd, 1999; Liu vd, 2008; Whitfield vd, 2009; Visschers vd, 2011; Corner vd, 2011; Wallquist vd, 2012; De Groot vd, 2013).
Yıl: 8 • Sayı: 16 • Aralık 2018
425
Ahmet GÜLSOY | Mehmet Hanefi TOPAL
Bu faktörler içerisinde değerler, insanların sosyalleşme süreçleri boyunca kazanmış
oldukları, tercih yaparken ve davranışlarında önemsedikleri, kendi önem sıralarına göre hiyerarşik olarak sıralamış oldukları, toplumsal ya da bireysel olarak istendik davranışları
seçmelerine yol gösteren ve kişiye özgü inançlar bütünü şeklinde tanımlanmaktadır (Demirutku ve Sümer, 2010). Dolayısıyla değerler herhangi bir durumu kabul edip etmeme gibi
tutum ve davranışların belirlenmesinde önemli rol oynamaktadır. Schwartz (2003)’a göre
değerler bireysel çıkarlara (örneğin zevk ve bağımsızlık gibi), toplum çıkarlarına (örneğin
eşitlik ve sorumluluk gibi) veya her iki çıkar grubuna da (bilgelik ve erdem gibi) hizmet
etmektedir. Ayrıca kişilerin hangi değerleri önceledikleri, aynı zamanda onların toplumda
kendilerini nasıl konumlandırdıklarını (gelenekçi, diğerkâm, hazcı veya çevreci gibi) ortaya
koymakta ve toplumsal gayeye nasıl hizmet etmek istediklerini ya da istemediklerini de
açıklamaktadır.
Literatürde değerlerin nükleerin kabul düzeyi üzerinde etkili olduğu kabul edilmekle birlikte bu etkinin doğrudan mı yoksa dolaylı mı olduğu hususunda açık bir uzlaşı bulunmamaktadır. Örneğin değerlerin hedonist (hazcı), altruist (diğerkâm) ve çevreci
(biyosfere olan ilgi) şeklinde sınıflandırıldığı çalışmalarında De Groot vd (2013), değerlerin kabul düzeyi üzerinde, söz konusu kabul düzeyini doğrudan etkileyen risk ve
fayda değerlendirmeleri üzerinden ortaya çıkan dolaylı bir etkiye sahip olduğunu iddia
etmişlerdir. Değerlerin tutumlar üzerinde etkisi olduğunu varsayan Stern ve diğerlerine (1993,1999) ait değerler, inançlar ve tutumlar modelini (VBN) geliştirerek nükleer
kabul üzerindeki faktörleri araştırdıkları çalışmalarında Whitfield vd (2009) ise nükleer
tutumlar üzerinde tüm değerlerin dolaylı bir etkisinin olmadığını bazı değerlerin (özellikle altruist ve çevreci değerler gibi) doğrudan tutumların şekillenmesine etki ettiğini
göstermişlerdir.
Altruizm veya diğerkâmlık, çıkar amacı gütmeden, bilerek ve isteyerek, ihtiyacı
olan birine yarar sağlamayı amaçlayan, menfaatinden arınık olarak verme, tasarruf etme
ve affetmeyi içeren tüm duygu, düşünce ve tutumlar şeklinde tanımlanmaktadır (Ersanlı
ve Doğru-Çabuker, 2012). Altruistik değerleri yüksek bireyler, diğer bireylere, olaylara
ve çevreye karşı aşırı duyarlıdır. Ayrıca kıtlık, salgın hastalık ve çevresel tehditler gibi
insanları zor durumda bırakması muhtemel durumlarda altruist bireyler diğer bireylere
göre daha fazla refleks gösterirler (Gintis vd, 2003). Aslında altruistik davranışın temelinde bu bireylerin çevrelerindeki her şeyi koruma içgüdüleri yatmaktadır. Küresel
ısınma ve iklim değişikliği endişeleri, altruistik değerleri yüksek bireyleri bu yönde
bir tutuma zorlayan bir durumdur. Küresel ısınmaya karşı bir önlem olarak görülebilen
nükleer enerjiye yönelik pozitif tutumların altruisttik değerlerden pozitif yönde etkilenebileceği iddia edilebilir. Ancak altruistik değerler özellikle olası risk algısını yükselttiğinden nükleer kabul üzerinde menfi yönde etki de yapabilmektedir (Whitfield vd,
2009; Groot vd 2013).
Hedonizm veya hazcılık bireylerin kendi karar ve davranışları başta olmak üzere tüm
sonuçların nihaî olarak kendi fayda ya da çıkarlarına hizmet etmesini istemeleri şeklinde
426
KTÜ • Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Dergisi
Değerlerin, Risk Algısının ve Nükleer Farkındalığın Nükleer Santrallerin Sosyal Kabulü Üzerindeki Etkisi
tanımlanmaktadır (Batson ve Powell, 2003). Hazcı bireyler kendi refahlarını öncelediklerinden çevrelerindeki her türlü olayın kendi çıkarlarına hizmet edip etmediği değerlendirmelerine göre tutum sergilerler. Bu durum iktisadi kararlar için geçerli olabileceği gibi çevresel
gelişmeler için de geçerlidir. Örneğin De Groot vd (2013) yaptıkları araştırmada, hazcılığın nükleer enerjinin algılanan riskleri ile anlamlı bir ilişkisinin olmamasına karşın nükleer
enerjinin algılanan faydalarıyla önemli ölçüde ilişkili olduğunu belirlemişlerdir. Denilebilir
ki hazcı bireyler her durum ve değişimi kendilerine olan faydaları ve maliyetleri çerçevesinden değerlendirerek net faydasını daha yüksek gördükleri durumda kabullenme yönünde
eğilim gösterirler.
Nükleer politikalar ile çevre arasında önemli bir etkileşim olduğundan nükleere yönelik tutumlar üzerinde etkisi olan diğer bir değer tipi de çevre duyarlılığıdır. Çevre kabaca canlıların yaşamları üzerinde etkisi olan tüm faktörleri içeren ekosistemdir. Çevre,
insan ve insanın etrafındaki her şeyi kapsayan ve yaşamın devamlılığını sağlamak için
olmazsa olmaz koşullardan biri olarak kabul edilmektedir (Yılmaz vd., 2010). Yakın zamana kadar, hızlı ekonomik gelişmesinin olası çevresel maliyetleri hakkında pek endişe
duyulmamıştır. Ancak zamanla fark edilen ciddi çevresel sorunlarla birlikte son çeyrek
yüzyıldır artış gösteren bir çevresel kaygının olduğu da görülmektedir. İnsanlığın ortak
malı olarak kabul edilen çevrenin, özellikle ekonomik gerekçelerle aşırı tahrip edilmesi
sonucunda ortaya çıkan küresel ısınma ve iklim değişiklikleri gibi sorunlar insanlık başta
olmak üzere tüm canlıların geleceğini tehdit etmektedir. Nükleer enerji savunucularına
göre nükleer enerji çevre dostu bir enerji türüdür. Bu görüşte olanlara göre dünyanın
mevcut enerji kaynaklarının hızla tükeniyor olmasının yanında özellikle fosil enerji kaynaklarının çevreye vermiş oldukları nispeten çok daha yüksek zararlar göz önüne alındığında ülkelerin nükleer enerjiye yönelim göstermesi doğal bir zorunluluktur (Bisconti,
2000). Ancak nükleer enerji karşıtlarına göre nükleer enerji düşünüldüğü gibi maliyetleri
düşük bir enerji kaynağı olmayıp faaliyetleri boyunca yaydıkları atıklar ve olası bir kaza
durumunda çevreye yayılacak olan radyasyon hem insanlık hem de çevre için ciddi bir
tehdit oluşturmaktadır (Kaya, 2012; Katz vd, 2014). Yapılan ampirik araştırmalar da çevre duyarlılığı ile nükleer enerjiye yönelik tutum ve davranışlar arasında anlamlı ilişkiler
olduğunu ortaya koymakla birlikte çevresel değerlerin nükleerin kabulü üzerindeki etkisi
noktasında farklı sonuçlara ulaşıldığı da görülmektedir. Bir kısım araştırmalar çevresel
kaygıları yüksek bireylerin nükleer kabulünün de yüksek olduğunu ortaya koyarken (Bisconti, 2000; Corner vd, 2011; Bickerstaff vd, 2008; Whitfield vd, 2009; Spence vd, 2010;
Teravainen vd, 2011, Wang vd, 201), bazı araştırmaların sonuçlarına göre çevreci değerleri yüksek bireyler ancak çevresel kaygılardan ötürü nükleer enerjiyi isteksizce de olsa
desteklediklerini ancak bu teknolojilerin risklerinden endişe ettiklerini de ortaya koymaktadır (Pidgeon, 2008; Visschers vd, 2011).
Çevresel kaygıların yanında nükleerin kabulü menfi yönde etkileyen ikinci bir faktör
de nükleer risk algısıdır. Özellikle son dönemlerde yaşanan nükleer kazalar (özellikle 1986
Çernobil-Ukrayna ve 2011 Fukushima Daiichi-Japonya), nükleer santrallere yönelik güveni
Yıl: 8 • Sayı: 16 • Aralık 2018
427
Ahmet GÜLSOY | Mehmet Hanefi TOPAL
önemli ölçüde azaltmıştır. Normal şartlarda nükleer güç santralleri kaza riski çok düşük
yapılardır. Ancak kazanın gerçekleşmesi durumunda insan yaşamı, sağlığı ve çevre üzerinde geriye döndürülemez ciddi kayıplar ortaya çıkarmaktadır. Ayrıca nükleerin insanlarda
endişe ortaya çıkardığı diğer bir husus da bu teknolojinin askeri amaçlarla kullanılmasıdır.
Dolayısıyla nükleerin insanlığın geleceği için olası riskleri nükleere karşı tepkilerin doğmasına neden olmaktadır. Yapılan araştırmalar nükleer kazaların ardından nükleer kabulün
ciddi anlamda azaldığını ve her durumda algılanan risk düzeyinin nükleer kabul üzerinde
anlamlı ve negatif yönde bir etkiye sahip olduğunu ortaya koymaktadır (Cooper ve Sussman, 2011; Visschers ve Wallquist, 2013; Visschers ve Siegrist, 2013; Itoaka, 2014; Mlejnkova vd, 2017).
Nükleer farkındalık, nükleer enerji hakkında toplumun ya da her bir bireyin yeterli düzeyde bilgisinin olması şeklinde tanımlanabilir. Buradaki yeterli bilgi düzeyinden
kastedilen nükleer enerjinin kullanım alanları, avantajları ve dezavantajları ile ilgilidir.
Özellikle nükleer santrallerin ülke ekonomisine katkısı veya zararı, çevreye yönelik faydaları ve zararları ile nükleer santrallerinin elektrik enerjisi üretmek için kullanımının
avantaj ve dezavantajlarının, nükleer-risk-çevre ve insan sağlığı ilişkilerinin bilinmesi
nükleer farkındalık için arzu edilen temel bilgi kümesidir. Bu bakımdan bireylerin bilgi
düzeyinin artması, özellikle teknik bilim ve teknolojik gelişme konusu olan nükleer enerji
hakkında bilgi düzeyi, nükleer enerjiyi anlama, kabullenme ve kullanma becerisini etkileyebilmektedir. Conta-Font ve diğerlerine (2008) göre, nükleer enerjiye yönelik tutumlar, ancak doğru bilgi yoluyla sağlam temellere oturabilmekte aksi durumda bilgi düzeyi
düşük bireylerin tutumları başkalarınca yönlendirilebilmektedir. Daha önce yapılmış pek
çok araştırma, nükleer farkındalığın nükleer enerjinin fayda ve maliyet değerlendirmelerinin rasyonalize edilmesini sağladığını, çevresel risk kaygılarını azalttığını ve nükleer
santralleri kabullenme düzeyini de arttırdığını ortaya koymaktadır (Aycan ve Gedikoğlu,
2009; Conta-Font vd, 2008; Wang vd, 2013; Han vd, 2014; Cansız ve Cansız, 2015; Choi
vd, 2017).
2. METODOLOJİ
2.1. Araştırma Modeli ve Hipotezler
Yazında nükleer enerjinin toplumsal kabulü üzerindeki etkili olan faktörleri ortaya çıkarmak için geliştirilmiş çok sayıda kuramsal model bulunmaktadır. Bu çalışmanın araştırmasında bu modeller içerisinden Groot, Steg ve Portinga'nın (2013) sosyal kabul modeli
referans alınmıştır. Model kapsamında incelenen ilişkiler Şekil 1’de verilmiştir. Araştırma
modeli nükleer santrallerin kabul düzeyi üzerinde üç faktörün etkili olduğunu iddia etmektedir. Bu faktörler; (1) değerler (altruist, hedonist ve çevreci), (2) nükleer risk algısı (çevresel ve nükleere dair) ve (3) nükleer farkındalık düzeyidir.
428
KTÜ • Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Dergisi
Değerlerin, Risk Algısının ve Nükleer Farkındalığın Nükleer Santrallerin Sosyal Kabulü Üzerindeki Etkisi
Şekil 1: Kavramsal Model
Bu çalışmada, referans alınan modelin geneli korunmakla birlikte modelin orijinal formunda küçük bir farklılığa gidilmiştir. Modelin orijinal formunda yer alan nükleer enerjinin
fayda ya da maliyet algısı (algılanan fayda) boyutu yerine nükleer farkındalık tercih edilmiştir. Zira referans modelin uygulandığı ülkenin (Hollanda) nükleer koşulları ile Türkiye’nin
nükleer gerçekliği farklıdır. Türk halkı Hollanda vatandaşları gibi nükleer deneyime bu
konuda sağlıklı bir fayda değerlendirmesinde bulunmalarının beklenemeyeceği gerçekliğinden hareketle bu faktör yerine katılımcıların nükleer farkındalık düzeyi dikkate alınmıştır. Oluşturulan kavramsal model bağlamında ve bir önceki bölümde yapılan kavramsal
açıklamalar ışığında 10 adet araştırma hipotezi geliştirilmiştir. Bu hipotezler şu şekildedir;
Hedonizm; nükleer risk algısı (H1) ve nükleer farkındalık (H2) üzerinde etkilidir. Altruizm;
çevre duyarlılığı (H3), nükleer risk algısı (H4) ve nükleer farkındalık (H5) üzerinde etkilidir. Çevre duyarlılığı, nükleer risk algısı (H6) ve nükleer farkındalık (H7) üzerinde etkilidir.
Nükleer farkındalık düzeyi; nükleer risk algısı (H8) ve nükleer kabul (H9) üzerinde etkilidir. Nükleer risk algısı; nükleer kabul (H10) üzerinde etkilidir şeklindedir.
2.2. Veri Toplama
Araştırma verileri, katılımcılara yöneltilen anket soruları ile toplanmıştır. Hazırlanan
anket formu iki kısımdan oluşmaktadır. Formun birinci kısmında, katılımcıların ikamet edilen şehir, cinsiyet, yaş, parti tercihi ve gelir düzeyi gibi bir takım demografik özelliklerini
tanımlamaya yönelik 6 adet soru yer almaktadır. Anket formunun ikinci kısmında ise katılımcıların hedonist, altruist ve çevreci değerlerini, nükleer risk algılarını, nükleer farkındalık düzeylerini ve nükleer santralleri kabul düzeylerini belirlemeye yönelik toplam 39 soru
yer almaktadır. Oluşturulan anket formunda yer alan pek çok ifade İngilizceden Türkçeye
çevrildiğinden ölçümleme hatalarını asgariye indirmek amacıyla dil ve alan uzmanlarıyla
görüşülerek anket formunda kültür ve dil uyarlaması yapılmıştır. Ayrıca özellikle dil fark-
Yıl: 8 • Sayı: 16 • Aralık 2018
429
Ahmet GÜLSOY | Mehmet Hanefi TOPAL
lılığı nedeniyle anlam bozulmalarının önüne geçmek amacıyla ön test uygulanmıştır. Bu
kapsamda Kastamonu ili Taşköprü ilçesinde 36 kişilik bir gruba anketin ilk hali uygulanmış
ve cevaplar incelenmiştir. İnceleme sonrasında anlaşılmayan ifadeler tekrar gözden geçirilerek anket formu son haline getirilmiştir. Anket, araştırmacı tarafından tesadüfi olmayan
kolayda örnekleme yöntemiyle Sinop ve Mersin illerinde ikamet etmekte olan 18 – 65 yaş
aralığındaki 650 vatandaşa yüz yüze uygulanmıştır.
Veri toplamak amacıyla hazırlanan anket formunda 5 farklı araştırma ölçeği kullanılmıştır. Bu ölçeklerden ilki katılımcıların psikolojik değer yargılarını ölçümleyen “psikolojik
değerler ölçeğidir.” Schwarz'a (2003) ait bu kapsamlı ölçekten kişilerin alturist ve hedonist
değerlerini ortaya çıkarmak amacıyla katılımcılara 9 soru yöneltilmiş ve alınan yanıtlar 1
(=hiç önemli değil)’den 5 (=çok önemli)’e doğru uzanan bir skala ile ölçülmüştür. Katılımcıların çevresel duyarlılıkları konusundaki değerlerini belirlemek için Dunlap ve diğerleri
(2000) tarafından geliştirilen “yeni ekolojik paradigma” (NEP) ölçeği (7 soru), katılımcıların nükleer risk (5 soru) algılarını ve nükleer santrallerini kabul düzeylerini (4 soru) ölçmek
için Whitfield vd (2009) tarafından hazırlanan “nükleer tutum ölçeği” soruları kullanılmış
ve yanıtlar 1 (=kesinlikle katılmıyorum)’den 5 (=kesinlikle katılıyorum)’e uzanan Likerttipi ölçek ile ölçülmüştür. Katılımcıların nükleer farkındalık düzeyini ölçebilmek amacıyla
Cansız ve Cansız (2015) tarafından hazırlanan “nükleer bilgi ölçeği” (14 soru) kullanılmış
ve yanıtların doğruluk düzeyi dikkate alınarak -1 ile +1 arasında ölçeklendirme yapılmıştır.
2.3. Verilerin Analizi
Araştırmada toplanan veriler çok değişkenli istatistiksel yöntemler kullanılarak analiz
edilmiştir. Öncelikle örneklemi ve yanıtları tanımlamak üzere frekans analizleri yapılmıştır. Araştırma modellerinde yer alan değişkenler arasında istatistiksel ilişki olup olmadığını
belirlemek, eğer ilişki varsa ilişkilerin gücü ve yönü hakkında fikir elde etmek için PearsonKorelâsyon analizi yapılmıştır. Araştırmada ölçeklerin güvenirliliği Cronbach Alfa katsayısı
dikkate alınarak, yapı geçerliliği ise Açımlayıcı (AFA) ve Doğrulayıcı Faktör Analizleri
(DFA) ile incelenmiştir. Son olarak araştırma hipotezlerinin test edilmesi için Yapısal Eşitlik
Modeli (YEM) tahmini yapılmış, veri ile ölçüm modeli arasındaki uyumun iyi olup olmadığına uyum iyiliği indislerinin sonuçlarına göre, araştırma hipotezlerinin kabul ya da ret
durumlarına ise hesaplanan t-test istatistiklerinin olasılık (probability) değeri sonuçlarına
göre karar verilmiştir. Verilerin analizi ise SPSS 21.0 ve AMOS 20.0 paket programları ile
gerçekleştirilmiştir.
3. BULGULAR
3.1. Örneklemin Genel Özellikleri
Örneklemin genel özelliklerine ilişkin bulgular Tablo 1’te verilmiştir. Buna göre katılımcıların %42’si (n=273) Sinop ilinde ikamet ederken %58’i (n=377) Mersin ilinde ikamet
etmektedir. Birbirine yakın olmakla birlikte katılımcıların çoğunluğu (%54,9) erkektir. An-
430
KTÜ • Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Dergisi
Değerlerin, Risk Algısının ve Nükleer Farkındalığın Nükleer Santrallerin Sosyal Kabulü Üzerindeki Etkisi
kete katılanların siyasi görüşlerine göre dağılımlarına bakıldığında parti tercihi açısından Ak
Parti (%22,8) birinci sırada yer alırken, ikinci sırada (%19,8) CHP, üçüncü sırada (%16,9)
MHP ve dördüncü sırada (%4,5) HDP yer almaktadır. Katılımcıların çoğu lise düzeyinde
eğitim seviyesine sahiptir. Üniversite ve lisansüstü eğitim düzeyine sahip katılımcı düzeyi
ancak yaklaşık % 31 seviyelerindedir. Ayrıca katılımcıların çoğu dar ya da düşük gelirli
kişilerden oluşmaktadır.
Tablo 1: Örneklemin Genel Özellikleri
Frekans
Yüzde (%)
Şehir
Sinop
273
42
Mersin
377
58
Kadın
293
45,1
Erkek
357
54,9
18-25 yaş arası
224
34,5
26-35 yaş arası
205
31,5
Cinsiyet
Yaş
36-45 yaş arası
129
19,8
46-55 yaş arası
64
9,8
56 yaş üzeri
28
4,3
Eğitim Düzeyi
İlköğretim
88
13,5
Lise
323
49,7
Ön Lisans
40
6,2
Lisans
184
28,3
Yüksek Lisans ve Doktora
15
2,3
345
53,1
Aylık Gelir Düzeyi
0-1500 TL arası
1501-2500 TL arası
184
28,3
2501-3500 TL arası
63
9,7
3501-4500 TL arası
27
4,2
4501 TL ve üzeri
31
4,8
148
22,8
Siyasal Parti Tercihi
Adalet ve Kalkınma Partisi (Ak Parti)
Cumhuriyet Halk Partisi (CHP)
129
19,8
Milliyetçi Hareket Partisi (MHP)
110
16,9
Halkların Demokrasi Partisi (HDP)
29
4,5
Diğer
234
36,0
Toplam
650
100
Yıl: 8 • Sayı: 16 • Aralık 2018
431
Ahmet GÜLSOY | Mehmet Hanefi TOPAL
3.2. Araştırma Ölçeklerinin Geçerliliği
Ölçeklerin geçerliliğini incelemek için araştırmada, AFA ve DFA uygulanmıştır. Ölçeklerin yapı geçerliliğini test etmek amacıyla uygulanan AFA, ölçek değişkenleri (soru maddeleri)
arasındaki daha önce bilinmeyen soyut ve hipotetik temel boyutları ortaya çıkarmaya başka bir
ifadeyle değişkenlerin (itemların) hangi faktörler altında toplandığını tespit etmeye yöneliktir.
Ölçekte bulunan herhangi bir değişkenin tanımlanacak bir faktörde yer alabilmesi için o faktörle ilişkisini yansıtan yük değerinin 0,40 ve üzerinde olması ideal olarak kabul edilmektedir.
Ancak 0.33 düzeyine kadar faktör yükleri tölere edilebilir olarak kabul edilmektedir. KaiserMeyer-Olkin (KMO) testi, verinin faktör analizi için uygunluğunu gösteren bir testtir. KMO
değeri 0 ile 1 arasında değerler almakta ve KMO istatistiğinin 0,5’in altındaki değerleri veri
yapısının faktör analizi için uygun olmadığını göstermektedir. Ancak sosyal bilimlerde faktörlerin uygunluğu için tatminkâr KMO değeri 0,7 ve üzeri kabul edilmektedir. Bartlett küresellik
testi ise korelasyon matrisinde yer alan bütün ilişkilerin genel anlamlılıklarını gösteren istatistiksel ilişkileri incelemek için kullanılan bir test olup bu test sonucunda korelasyon matrisinin
birim matrise eşit olduğu iddiasındaki temel hipotezin ret edilmesi (prob<0.05) gerekmektedir.
Son olarak, faktör analizi sonucunda tüm faktörlerin soyut üst yapının varyansının toplamda
0,50 ve üzerindeki oranını açıklaması da beklenilir. Ancak kuramsal olarak geçerli kabul
edilen ve daha önce farklı örneklemler üzerinde çoğu kez uygulanmış ölçekler için bu oranın
0.40 düzeyine kadar düşmesi tölere edilebilir kabul edilmektedir.
Nükleer bilgi ölçeği dışında kalan diğer 4 ölçek için uygulanan AFA’nın bulguları, Tablo
2’de verilmiştir. Yapı geçerliliklerini test etmek amacıyla her bir ölçek için ayrı ayrı uygulanan
AFA sonuçlarına göre genel olarak tüm değişkenlerin kuramsal olarak beklenilen faktörler
altında toplandıkları ve tüm faktörlerin faktör yükü değerlerinin de yüksek olduğu görülmektedir. İki boyutlu psikolojik değerler ölçeği için hesaplanmış KMO değeri 0,879’dur ve
Barlett testi sonucuna göre korelasyon matrisinin birim matris ile aynı olduğu iddiasındaki
temel hipotez ret edilmiştir (p=0.000). Bu sonuçlara göre veri ve model uyumu sağlanmış olup
yapı geçerliliği bulunmaktadır. Ayrıca elde edilen 2 faktör, psikolojik değerler üst yapısının
varyansının yaklaşık % 62,5’unu açıklamaktadır. Çevre duyarlılığı ölçeği için yapılan AFA
bulgularına göre hesaplanan KMO değeri 0.882 gibi oldukça yüksek ve Barlett testi bulgularına göre temel hipotez ret edilmiştir (p=0.000). Bu sonuçlara göre veri yapısı faktör analizi
için uygundur. Ancak tek boyut altında toplanan değişkenler ile ortaya çıkan faktör yapısı
faktörün varyansının ancak yaklaşık % 44’ünü açıklamaktadır. Kuramsal olarak geçerliliği
yüksek kabul edilen ve pek çok önceki araştırmada uygulanan bir ölçek olmasına karşın faktörün varyansının % 50’sinin altında bir düzeyde açıklanıyor olması, ölçeğin insani duyarlılıkla
ilgili sorularının dikkate alınmamasından kaynaklı olduğu düşünülebilir. Nükleer risk algısı
ölçekleri için uygulanan AFA sonuçlarına göre alındığı çalışmanın sonuçlarından farklı olarak
bu çalışmada tek boyutlu yapı olarak ortaya çıktığı görülmektedir.1 Bu bulgulara göre Sinop
ve Mersin halkı, nükleer santrallerin nükleer riskleri ile küresel çevre risklerini aynı bağlam
içerisinde değerlendirmektedir. KMO değerleri ve Barlett testi bulgularına göre iki ölçek için
1
Orijinal formunda nükleer risk algısı ölçeği, nükleer risk ve küresel çevre riski şeklinde iki boyutlu bir yapıdır.
432
KTÜ • Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Dergisi
Değerlerin, Risk Algısının ve Nükleer Farkındalığın Nükleer Santrallerin Sosyal Kabulü Üzerindeki Etkisi
de veri yapısı faktör analizi için uygun olduğu bulunmuştur. Nükleer risk algısı için ortaya
çıkarılan faktörlerin yapının varyansını açıklama yüzdesi ise yaklaşık % 55’tir.
Tablo 2: Ölçeklerin AFA ve DFA Bulguları
Faktörler ve İfadeler
AFAa
DFAb
,748
.723
DEĞERLER
Altruist [ALT]
ALT1
Çevreyi ve doğayı korumak
ALT2
Eşitlik, herkes için eşit imkânlar
,798
.779
ALT3
Sosyal adalet, adaletsizlikleri düzeltmek ve düşkünleri korumak
,771
.731
ALT4
Doğayla uyumlu yaşamak ve doğaya uymak
,796
.769
ALT5
Barışçıl bir dünya, savaşların ve çatışmaların olmaması
,797
.763
ALT6
Doğaya saygı, tüm canlılarla uyumlu yaşam
,715
.678
Hedonist [HED]
HED1
Etkileyici olmak, insanları ve olayları etkileyebilmek
,650
.820
HED2
Otorite sahibi olmak, doğru yolu göstermek ya da yönlendirmek
,604
.653
HED3
Servet yapmak, maddi durumu iyi olmak ve çok para sahibi olmak
,760
.531
Her şey aynen devam ederse çok yakın zamanda doğal felaketler ile karşı
,660
karşıya kalacağız.
.651
KMO: 0,879; Barlett p= 0.000, Açıklanan Toplam Varyans (%) = 62,515
Çevre Duyarlılığı [NEP]
NEP1
NEP2
Doğanın yapısı oldukça hassastır ve kolayca bozulabilir.
,683
,662
NEP3
Doğa bir uzay gemisine benzer, sınırlı sayıda odalara ve kaynaklara sahiptir.
,599
,670
NEP4
İnsanlar çok ağır bir şekilde doğayı suistimal ediyor.
,728
,728
NEP5
Sanayileşmiş ülkelerin verdikleri zararlarla baş edilmezse doğanın
dengesi korunamaz.
,673
,602
NEP6
Eğer insanlar doğayı tahrip ederse felaketle sonuçlanan durumlar ortaya çıkar.
,660
,679
NEP7
Ağaçlar ve hayvanların da en az insanlar kadar hakları vardır
,651
,663
KMO: 0,882, Barlett p= 0.000, Açıklanan Toplam Varyans (%) = 44,339
ALGILANAN RİSK [NR]
NR1c
Nükleer santraller çok risklidir
,654
.653
NR2
Nükleer felaketler çok risklidir
,847
,818
KÇR1d
Nükleer silahlar çok risklidir
,500
,502
KÇR2
Ozon tabakasının delinmesi çok risklidir
,826
,843
KÇR3
Küresel ısınma, iklim değişimi ve sera gazı salınımı çok risklidir
,814
,827
,824
.846
,889
.891
,648
.634
KMO: 0,813, Barlett p= 0.000, Açıklanan Toplam Varyans (%) = 54,825
NÜKLEER KABUL [NK]
NK1
NK2
NK3
Enerji güvenliğimizin sağlanması için nükleer santraller kurulmasını
destekliyorum.
Petrol ve kömüre göre nükleer santrallerle enerji üretmek çevreye daha
az zarar verir.
Enerji ihtiyacımız için daha fazla vergi öderim yeter ki nükleer santraller
kurulmasın. e
Yıl: 8 • Sayı: 16 • Aralık 2018
433
Ahmet GÜLSOY | Mehmet Hanefi TOPAL
NK4
Enerji ihtiyacımızın karşılanması için nükleer santral kurulması hiç
mantıklı bir seçim değil. e
,739
.725
KMO: 0,789, Barlett p= 0.000, Açıklanan Toplam Varyans (%) = 60,926
Açıklamalar: a: Tüm ölçeklere ayrı ayrı açımlayıcı faktör analizi (AFA) uygulanmıştır. Değerler faktör yüklerini
vermektedir. b: Modelin tamamına doğrulayıcı faktör analizi (DFA) uygulanmıştır. Değerler standardize
regresyon katsayılarıdır. c: NR=Nükleer Risk, d: KÇR=Küresel Çevre Riski. e: Soru ters kodlanmıştır.
Son olarak nükleer kabul ölçeği için uygulanan AFA sonuçlarına göre tek boyutlu yapı için
hesaplanan KMO değeri 0,789 olup kabul edilebilir seviyededir. Barlett testi bulgularına göre
temel hipotez ret edilmiştir (p=0.000). Bu sonuçlara göre faktör analizi için veri yapısı uygundur.
Elde edilen tek faktör, nükleer kabulün varyansının yaklaşık % 61’ini açıklamaktadır. Sonuç
olarak, AFA bulgularına göre ölçeklerin tümünde yapı geçerliliğinin olduğu söylenebilir.
Ölçeklerin yapı geçerliliği ayrıca DFA ile de sınanmıştır. DFA, daha önce kuramsal olarak
desteklenen ve/veya AFA ile ortaya çıkarılan faktör yapısının oluşumunda ortaya çıkan değişkenler ile ne ölçüde uyumlu olduğunu yine toplanan gerçek verilerle tekrardan değerlendiren bir
yapı geçerliliği analizidir. DFA’de model uyumunun değerlendirilmesi amacıyla pek çok uyum
iyiliği indisi geliştirilmiştir. Bu indislerin bazıları ve uyum iyiliği için hangi sınırlar içerisinde
olmaları gerektiğine dair bilgiler Tablo 3’te verilmiştir. Yine AFA’de olduğu gibi DFA’de de standardize regresyon katsayıları şeklinde ifade edilen faktör yükleri hesaplanmaktadır. Bu değerler,
ilgili değişkenin altında yer aldığı faktör ile olan ilişki düzeyi hakkında bilgi vermekte olup 0,40
ve üzerinde olması önerilmektedir. DFA sonucunda hesaplanan standardize regresyon katsayıları
Tablo 2’de verilmiştir. Model uyum iyiliği indislerine dair bulgular ise Tablo 3’te verilmiştir.
Bulgulara bakıldığında, χ2/df, AGFI, RMR, RMSEA IFI, TLI ve CFI uyum iyiliği indislerinin
önerilen sınırlar içerisinde yer aldığı ve genel olarak modelin uyum düzeyinin “iyi” olduğu söylenebilir. Bu sonuçlar dikkate alındığında faktör yapısının veri ile uyumunun kabul edilebilir
olduğu dolayısıyla DFA ile ölçeklerin yapı geçerliliğinin doğrulandığı söylenebilir.
Tablo 3: DFA Model Uyum İyiliği Bulguları
Fit Index
Mükemmel
İyi
Bulgu
χ2
0<χ2<2df
2df<χ2<3df
1326,2
(p-value)
(.05<p<1)
(.01<p<.05)
(0.000)
χ /df
0<χ /df<2
2<χ /df<3
2.281
GFI
.95<GFI<1
.90<GFI<.95
,894
AGFI
.90<AGFI<1
.85<AGFI<.90
,876
RMR
0<RMR<.05
.05<RMR<1
,078
RMSEA
0<RMSEA<.05
.05<RMSEA<.08
,044
IFI
.95<IFI<1
.90<IFI<.95
,926
TLI
.95<TFI<1
.90<TFI<.95
,917
CFI
.95<CFI<1
.90<CFI<.95
,925
Sonuç
İyi
2
2
2
Açıklama: NK3-NK4 ve NKG1-NKG2 değişkenlerinin hata terimleri arasında modifikasyon yapılmıştır.
434
KTÜ • Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Dergisi
Değerlerin, Risk Algısının ve Nükleer Farkındalığın Nükleer Santrallerin Sosyal Kabulü Üzerindeki Etkisi
Ölçeğin alındığı çalışmada (Cansız ve Cansız, 2015), nükleer farkındalık ölçeğinin geçerlilik analizleri yapılmadığından bu çalışmada bu ölçek için yapı geçerliliği sınaması ilk kez ve
ayrıca yapılmıştır. Yapı geçerliliği yine sırasıyla AFA ve DFA yardımıyla sınanmıştır. AFA’nın
ilk aşamasında NF4 ve NF10 kodlu değişkenler birden fazla faktöre yüklendiği belirlenmiştir. NF4 kodlu değişken atılarak AFA analizi tekrarlanmıştır. Analiz sonucunda NF10 kodlu
değişkenin yine iki ayrı faktöre yüklendiği görülmüştür. Dolayısıyla NF10 kodlu değişken
ölçekten çıkartılarak AFA tekrarlanmış ve analiz sonucunda beklenen uygun biçimde 3 faktörlü bir yapıya ulaşıldığı görülmüştür. Ancak NF14 kodlu değişkenin Faktör 1 ile Faktör 3’e
ve 0,40’dan daha düşük bir faktör yüküyle yüklendiğinden ilgili soru da anketten çıkartılarak
farkındalık ölçeği için AFA tekrardan yinelenmiştir. Analizin nihayetinde Tablo 4’te verilen
bulgular elde edilmiştir. Bulgulara bakıldığında faktör yüklerinin 0,40 ve üzerinde, hesaplanan
KMO değerinin 0,737 düzeyinde olduğu ve Barlett testi sonuçlarına göre temel hipotezin ret
edildiği (p=0,000) dolayısıyla AFA bulgularının ideal olduğu görülmektedir. Ancak açıklanan
toplam varyansın yaklaşık % 45 düzeyinde kaldığı da görülmektedir. Dolayısıyla elde edilen
faktör yapısından tam emin olabilmek için ayrıca DFA yapılmıştır. Bununla birlikte değişkenlerin yüklendiği faktörlere dikkat edilirse, nükleer santrallerin ekonomik, çevresel ve enerji
farkındalığı şeklinde üç faktörlü bir yapı gösterdiği de belirlenmiştir.
Tablo 4: Nükleer Farkındalık [NF] Ölçeği Faktör Analizi Bulguları
Faktörler ve İfadeler
Faktör Yükleri
Faktör 1: Ekonomik fayda-maliyet AFA DFA
NF2
Nükleer santrallerin kurulması oldukça pahalıdır.
NF5
Nükleer santrallerin kaldırılması çok masraflıdır.
,546
.56
,657
.53
NF6
Nükleer atıkların depolanması zordur.
,722
.50
NF7
Nükleer teknoloji yeni uzmanlaşma alanları ortaya çıkarır.
,462
.57
NF8
Nükleer santrallerin kurulması uzun zaman alır.
,599
.52
Nükleer santraller çevreye en az kirlilik yayan enerji santralleridir
,743
.57
Nükleer santraller küresel ısınmaya karşı bir çözüm yoludur.
,730
.66
Faktör 2: Çevresel fayda-maliyet
NF9
NF11
NF12
NF13
Normal şekilde çalışan nükleer santraller çevreye çok az radyasyon
,614
yayar.
Bilim ve teknolojide Türkiye’den daha az gelişmiş ülkelerde bile nükleer
,592
santraller vardır
.55
.59
Faktör 3: Enerji fayda-maliyeti
NF1
Nükleer santraller diğer kaynaklardan (su, doğalgaz, kömür vs.) daha
fazla enerji üretir.
,687
.56
NF3
Nükleer enerjinin birim maliyetleri çok düşüktür
,766
.52
KMO= 0.757, Barlett p=0.000, Açıklanan Toplam Varyans (%) = 45.424
Açıklama: Modelin uyum iyiliğini arttırmak için önerilen NF5-NF6 değişkenleri arasında modifikasyon
yapılmıştır.
Nükleer farkındalık ölçeği için uygulanan DFA’de hesaplanan uyum iyiliği indislerinin tamamı (χ2/df=2,653; GFI=0,971; AGFI=0,953; RMR=0,033; RMSEA=0,050; IFI=0,918; TLI=0,995
Yıl: 8 • Sayı: 16 • Aralık 2018
435
Ahmet GÜLSOY | Mehmet Hanefi TOPAL
ve CFI=0,916) önerilen sınırlar içerisinde olup modelin uyum iyiliğinin oldukça iyi olduğu söylenebilir. Dolayısıyla ölçüm modeli ile veri arasındaki uyum oldukça yüksektir. Standardize regresyon katsayıları genelde düşük olmakla birlikte yine de önerilen sınır değerlerin üzerindedir.
Özetle, AFA ve DFA sonuçları birlikte dikkate alındığında 11 madde ve 3 boyutlu faktör yapısı ile
nükleer farkındalık ölçeğinin yapı geçerliliğinin de sağlanmış olduğu belirtilebilir.
3.3. Araştırma Ölçeklerinin Güvenirliliği ve Korelasyon Analizi Bulguları
Araştırmada ölçeklerin güvenilirliğinin (içsel tutarlılığının) değerlendirilmesinde
Cronbach’s Alfa (α) katsayısı kullanılmıştır. Güvenilirlik analizinin amacı, yapılacak analizlerde bilimsel nitelikte bilgi elde etmek amacıyla ölçek maddelerine ilişkin hataların ayıklanması ve iç tutarlılığın sağlanmasıdır. Hesaplanan Cronbach’s Alfa (α) katsayısı 0 ile 1
arasında değerler alır ve ilgili değerin kabul edilebilir olması için en az 0,70 olması gerekmektedir. Alfa katsayısının 0,80 üzerine olması durumunda ise ilgili ölçeğin yüksek düzeyde güvenilir olduğu kabul edilmektedir. Ayrıca Pearson-korelasyon analizi ile değişkenler
arasındaki korelasyona bakılmıştır. Korelâsyon analizi, değişkenler arasında istatistiksel
olarak anlamlı bir ilişki olup olmadığı hakkında bilgi sunmakta olup daha sonra yapılacak
analizlerde anlamlı ilişkilerin elde edilebileceğine dair bir ön fikir sunmaktadır. İstatistiksel
olarak anlamlı ilişkiden söz edebilmek için 0–1 arasında değerler alan Pearson-korelasyon
katsayılarının olasılık değerinin 0.05’den küçük olması gerekmektedir.
Tablo 5: Ölçeklerin Güvenirliliği ve Değişkenler Arasındaki Korelâsyon
Değişken
SS
α
(1)
(2)
(3)
(4)
(5)
(1) - ALT
4.53
,60
(2) - HED
3,95
,84
,28**
1
(3) - NEP
3,98
,76
,846
,31**
,13**
1
(4) - NR
4,09
,97
,810
,15**
,016
-,37**
1
(5) - NF
0.18
,39
,751
,16*
-,10*
,11**
,11**
1
(6) - NK
2,99
1,28
,857
-,063
,16**
-,11**
-,28*
,34**
,800
(6)
1
1
Açıklama: ** ve * sırasıyla değişkenler arasındaki hesaplanmış Pearson korelasyon katsayılarının % 1
ve % 5 düzeyinde istatistiksel olarak anlamlı olduğunu ifade etmektedir. = ortalamaları ve SS=standart
sapmaları ifade etmektedir. α ise ölçeklerin güvenirliliğini veren Cronbach’s Alfa katsayılarıdır.
Tablo 5’te ölçeklerin ortalamaları, standart sapmaları, güvenirliliğini (içsel tutarlılığını)
gösteren Cronbach alfa katsayıları ile değişkenler arası korelasyon katsayıları ve katsayıların
anlamlılıkları verilmiştir. Ölçek boyutlarının ortalamalara bakıldığında katılımcıların altruist
(ALT) ve çevreci (NEP) değerlerinin, hedonist (HED) değer yargılarına göre daha yüksek olduğu görülmektedir. 5 üzerinden 4,53 ile katılımcıların oldukça yüksek altruist değerlere sahip
oldukları ifade edilebilir. Katılımcıların çevre duyarlılığı (NEP), 3,98 ortalama ile yüksek kabul
edilebilecek düzeylerde olup öte yandan nükleer risk algısı ( =4,09) da oldukça yüksektir. Mersin ve Sinop halkının nükleer santralleri kabul (NK) düzeyinin kararsızlık noktasında ( =2,99)
olduğu da görülmektedir. Ayrıca -1’den +1’e uzanan skala üzerinden 0,18 gibi oldukça düşük
436
KTÜ • Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Dergisi
Değerlerin, Risk Algısının ve Nükleer Farkındalığın Nükleer Santrallerin Sosyal Kabulü Üzerindeki Etkisi
bir nükleer farkındalık düzeyi katılımcıların nükleer santrallere yönelik bilgi düzeylerinin ideal
durumun oldukça altında olduğu şeklinde değerlendirilebilir. Ölçeklerin güvenirlilik düzeyini
veren Cronbach alfa katsayılarının tümü 0,70 sınır değerinin üzerinde olup ölçek maddelerinin
içsel tutarlılığının yüksek olduğu görülmektedir. Ölçeklerin çoğu 0,80 üzerinde alfa katsayısı
değerine sahip iken en düşük güvenirlilik düzeyi 0,751 ile nükleer farkındalık ölçeğine aittir.
Korelâsyon analizi sonuçlarına bakıldığında, değişkenlerin pek çoğu için % 1 veya %5
istatistiksel anlamlılık düzeylerinde anlamlı ilişkilerin var olduğu görülmektedir. Nükleer
kabul (NK), değerler içerisinde hedonizm (HED) ve çevre duyarlılığı (NEP) ile istatistiksel
olarak anlamlı ilişki içerisinde iken altturizm (ALT) ile nükleer kabul arasındaki ilişki negatif ancak istatistiksel olarak anlamsızdır (r=-0,063, p>0.05). Hedonizm ile nükleer kabul
arasındaki ilişki (r=-0,063, p>0,05). Hedonizm ile nükleer kabul arasındaki ilişki pozitif
(r=0,16, p=<0,05) iken çevre duyarlılığı ile nükleer kabul arasındaki ilişki ise negatif (r=0,11, p=<0,05) olup tüm bu ilişkiler istatistiksel olarak anlamlıdır. Nükleer kabul, nükleer risk algısı (r= -0,28, p<0,5) ile negatif yönlü ilişki içerisinde iken nükleer farkındalık
(r=0,34, p<0,01) ile pozitif yönlü bir ilişki içerisindedir. Korelasyon bulguları, hem izleyen
testlerde çok sayıda anlamlı ilişkilerin ortaya çıkacağı konusunda ön bilgi vermekte hem de
nükleer enerji politikaları sürdürülürken bireylerin nükleer santrallere ilişkin bilinç düzeyi
arttırıldığında, risk kaygıları azaltılabildiğinde ve onların çevre hassasiyetlerine kıymet verildiğinde daha olumlu karşılık alınabileceği hakkında da bir fikir sunmaktadır.
3.4. Yapısal Eşitlik Modeli ve Hipotez Testi Bulguları
Yapısal eşitlik modeli tahmininden elde edilen uyum iyiliği indis değerleri χ2/df =9,027;
GFI=0.983; AGFI=0.909; RMR=0,040; RMSEA=0,111; IFI=0,913; TLI=0,663 ve CFI=0,910
şeklinde bulunmuştur. Bazı uyum iyiliği indisleri önerilen sınırlar içerisinde olmakla birlikte
özellikle χ2/df, TLI değerleri oldukça düşük, RMSEA ise beklenen değerin üzerindedir. Dolayısıyla bu bulgulara göre veri ile ölçüm modeli arasındaki uyumun ve ulaşılan model tahmin sonuçlarının yeterince güvenilir olmadığı söylenebilir. Veri yapısı ile ölçüm modeli arasında daha
yüksek uyum sağlanıp sağlanamayacağından emin olabilmek amacıyla modifikasyon önerileri kontrol edilmiştir. Modifikasyon önerilerinde “hedonizm (H11), altruizm (H12) ile ve çevre
duyarlılığı (H13) ile nükleer kabul arasında yol (path) çizilmesi” durumunda uyum iyiliğinin
yükseleceği bir başka ifadeyle 3 hipotezin daha geliştirilmesi gerektiği önerilerinin olduğu görülmüştür. Teorik olarak da bu önerilerin makul olduğu2 düşünüldüğünden ilgili yollar çizilerek ölçüm modeli tekrardan tahmin edilmiştir. Tahmin sonucunda tüm uyum iyiliği indislerinin
mükemmel uyuma işaret ettiği görülmektedir (bkz. Tablo 6). Dolayısıyla yüksek veri – model
uyumu nedeniyle tahminden elde edilen sonuçların da güvenilir olduğu da ifade edilebilir.
Tablo 6 ve Şekil 2, yol analizi ile yapılan yapısal model tahmin bulgularını vermektedir.
Tabloda standardize regresyon katsayıları, t-istatistikleri ve MR2 değerleri verilmiştir. Tahmin
2
İlk aşamada bu yollar çizilmeden model tahmini yapılmıştır. Zira modelin orijinal formunda değerlerin nükleer kabul üzerindeki etkisinin dolaylı olduğu kabul edilmiştir. Ancak literatürde değerlerin nükleer kabul
üzerindeki doğrudan etkisini inceleyen çalışmalar da bulunmaktadır (bkz. Stern, vd 1993; Dietz vd, 2005;
Whitfield vd, 2009).
Yıl: 8 • Sayı: 16 • Aralık 2018
437
Ahmet GÜLSOY | Mehmet Hanefi TOPAL
bulgularına göre, altruizm, çevre duyarlılığını anlamlı bir şekilde ve pozitif yönde (β=0,31,
t=8,20) etkilemektedir. Altruizm tek başına çevre duyarlılığının yaklaşık % 9,5’unu açıklamaktadır. Nükleer farkındalık, hedonizm ve çevre duyarlılığından anlamlı bir şekilde etkilenmezken altruizmin nükleer farkındalık üzerinde pozitif yönde etkili (β=0,13, t=2,98) olduğu
belirlenmiştir. Algılanan nükleer risk ise altruizmden anlamlı bir şekilde etkilenmezken, hedonizm (β= -0,08, t= -2,22) ve nükleer farkındalık (β= -0,07, t= -2,00) arttıkça nükleer risk
algısı azalırken çevre duyarlılığı arttıkça nükleer risk algısı da artmaktadır (β=0,35, t=9,28).
Bu faktörlerin tamamı nükleer risk algısının % 15’ini açıklamaktadır. Nükleer kabul üzerindeki etkilerine bakıldığında tüm açıklayıcı değişkenlerin (öncüllerin) nükleer kabulü anlamlı bir
şekilde etkilediği de görülmektedir. Bulgulara göre, katılımcıların altruist (β= -0,13, t= -3,23)
ve çevre duyarlılığı değerleri (β= -0,11, t= -2,67) ile nükleer risk algısı (β= -0,08, t= -2,01)
arttığında nükleer kabul düzeyleri de azalmaktadır. Öte yandan katılımcıların hedonist değerleri (β=0,18, t=4,71) ve nükleer farkındalık düzeyi (β=0,36, t=9,91) arttığında nükleer kabul
düzeyleri de artmaktadır. Bu beş faktör, nükleer kabulün yaklaşık % 18’ini açıklamaktadır.
Tablo 6: Yapısal Eşitlik Modeli Bulguları
Çıktı
Öncül
Altruizm
Çevre Duyarlılığı
Nükleer Fark.
Algılanan Risk
Nükleer Kabul
Katsayı
t-İst
Katsayı
Katsayı
Katsayı
0.31***
8.20
t-İst
t-İst
t-İst
0.13**
2.98
0.05
1.36
-0.13***
-3.23
Hedonizm
0.06
1.43
-0.08**
-2.22
0.18***
4.71
Çevre Duyarlılığı
0.06
1.56
Nükleer Fark.
0.35***
9.28
-0.11**
-2.67
-0.07**
-2.00
0.36***
9.91
-0.08**
-2.01
Algılanan Risk
MR2
0.094
0.033
0.150
0.179
Uyum İndisleri:
χ2/df = 1.259
RMSEA = .020
GFI = .999
IFI = .999
AGFI = .986
TLI = .989
RMR = .007
CFI = .999
Açıklama: ***, ** ve * sırasıyla % 1, % 5 ve % 10 düzeyinde istatistiksel olarak anlamlılığı ifade etmektedir.
Modeldeki değişkenler, faktörlerin ortalamaları alınarak observed değişken haline getirilmiştir.
Şekil 2: İstatistiksel Olarak Anlamlı İlişkiler
438
KTÜ • Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Dergisi
Değerlerin, Risk Algısının ve Nükleer Farkındalığın Nükleer Santrallerin Sosyal Kabulü Üzerindeki Etkisi
SONUÇ ve DEĞERLENDİRME
Değerlerin, nükleer farkındalığın ve nükleer risk algısının nükleer santrallerin sosyal kabulü üzerindeki etkisinin ele alındığı bu çalışmada kabul üzerinde altruist, hedonist ve çevreci
değerlerin etkili olduğu varsayılmıştır. Araştırma sonuçları, katılımcıların altruist değer yargılarının nükleer risk endişelerini arttırdığına yönelik bulgunun istatistiksel olarak anlamlı
olmadığını ortaya koymaktadır. Diğer taraftan katılımcıların altruistik değerleri yükseldikçe
çevreye olan hassasiyetleri ve nükleer farkındalıkları da artmakta ve ancak buna karşın nükleer santralleri kabul düzeylerini ise azaltmaktadır. Altruist davranışların temellerinde yer
alan insanın çevre dâhil etrafındaki her şeyi koruma içgüdüsüyle hareket etmesine bağlı olarak altruizmin çevre duyarlılığı üzerindeki etkisinin pozitif ve anlamlı olması yönündeki sonuç daha önceki çalışmaların sonuçlarıyla paralellik göstermektedir (Gintis vd, 2003; Groot
vd, 2013). Ancak daha önceki çalışmaların sonuçlarının aksine altruizmin nükleer kabul üzerindeki etkisi negatif bulunmuştur. Nükleer santrallerin enerji arzı açısından çevre dostu teknolojilerden biri olduğu yönünde bir kabul bulunmaktadır. Ancak buna karşın nükleer atıkların
güvenliği, olası kaza riski ve nükleer savaş tehditleri nükleerin çevresel endişeler uyandıran
diğer bir yönüdür. Sonucun bu şekilde çıkmış olmasını, altruizm ile risk algısı arasındaki pozitif ilişkiyle açıklamak mümkündür. Diğer bir değer tipi olan hedonizmin nükleer kabul üzerindeki etkisi pozitif ve istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur. Ayrıca katılımcıların hedonist
değerleri arttıkça nükleer santrallere yönelik risk algıları azalmaktadır. Bu sonuçlar, Whitfield
vd (2009) ile Grroot ve diğerlerinin (2003) araştırma sonuçları ile örtüşmektedir. Yazarların
da belirttiği gibi hedonist bireyler kendi refahlarını öncelediklerinden özellikle çevrelerindeki
her türlü olayın, değişimin ya da gelişmenin kendi faydalarına olup olmadığını dikkate alırlar.
Dolayısıyla hedonist bireyler risk almaya da daha açıktırlar. Fayda merkezli bakış açısı ve
düşük risk algısı nedeniyle hedonist değerlerin nükleer santrallerin kabulünü pozitif yönde etkilemesi beklenen bir durumdur. Üçüncü bir değer tipi olan çevre duyarlılığının katılımcıların
nükleer risk algıları ile nükleer farkındalık ve nükleer santralleri kabul düzeyleri üzerinde etkili olup olmadığına ilişkin sonuçlara bakıldığında çevre duyarlılığının risk algısını yükselttiği
ve nükleer santrallerin kabul düzeyini azalttığı belirlenmiş ancak çevre duyarlılığının nükleer
farkındalık üzerinde anlamlı bir etkisinin olmadığı sonucuna ulaşılmıştır. Bu sonuçlar, daha
önce yapılmış çalışmaların sonuçları ile örtüşmemektedir. Genelde nükleer deneyimin ve farkındalığın yüksek olduğu ülkelerde yapılan araştırmalarda (Bisconti, 2000; Pidgeon vd, 2004;
Corner vd, 2011) bireylerin alternatif enerji kaynaklarına göre nükleer santrallerin daha doğru
tercih şeklinde değerlendirdiği yönünde sonuçlara ulaşıldığı görülmektedir. Her ne kadar yaşanan nükleer kazalar nükleer risk algısının kamuoyunda son yıllarda yükselmiş olmasına neden
olsa da halen nükleer enerjinin çevreye dost bir enerji olduğu yönündeki kanaat de yüksektir.
Ülkemizde ise çevre duyarlılığının nükleer farkındalığı anlamlı bir şekilde etkilemediği dikkate alınırsa çevre duyarlılığının nükleer santrallerin kabulü üzerindeki etkisinin negatif olması,
doğal bir sonuç olarak karşımıza çıkmaktadır.
Nükleer kabul üzerinde etkili olan diğer iki faktör, nükleer risk algısı ve nükleer
farkındalık düzeyidir. Araştırma sonuçlarına bakıldığında katılımcıların nükleer bilgi
düzeyleri arttığında risk kaygıları azalmakta ve daha düşük risk algısı ve yüksek farkınYıl: 8 • Sayı: 16 • Aralık 2018
439
Ahmet GÜLSOY | Mehmet Hanefi TOPAL
dalık düzeyi nükleer santrallerin kabulünü arttırmaktadır. Ayrıca katılımcıların nükleer
risk algılarının nükleer kabul üzerindeki etkisi negatif ve istatistiksel olarak anlamlıdır.
Bu sonuç, Wang vd (2013), Visschers ve Wallquist (2013), Itaoka vd (2014), Han vd
(2014) ile Mlejnkova vd (2017)’nin araştırma sonuçları ile benzerlik göstermektedir.
Ancak araştırma sonuçları, daha yüksek nükleer farkındalık düzeyinin nükleer kabul
üzerinde menfi etkisi olan risk kaygılarını azalttığını da ortaya koymaktadır. Daha önce
yapılmış çalışmaların (Aycan ve Gedikoğlu, 2009; Wang vd, 2013; De Groot vd, 2013;
Han vd, 2014) sonuçlarında olduğu gibi bu çalışmada da katılımcıların nükleer farkındalık düzeyi arttıkça nükleer kabul düzeylerinin de arttığı belirlenmiştir. Araştırma
neticesinde ulaşılan bu sonuçlar topluca dikkate alındığında şu değerlendirmelerde bulunmak mümkündür.
(1). Bu çalışmada, değerlerin, nükleer bilgi düzeyinin ve risk algısının nükleer santrallerin kabulü üzerinde doğrudan ya da dolaylı bir biçimde etkili olduğu belirlenmiştir.
Hedonizmin ve çevre duyarlılığının nükleer farkındalık üzerinde ve altruizmin risk algısı
üzerinde etkili olduğu iddiasındaki üç hipotez dışında diğer tüm araştırma hipotezler kabul
edilmiştir. Araştırma sonucunda özellikle bireylerin çevreci hassasiyetlerinin yüksek olması
ve bunun risk algısını yükseltmesinden ötürü nükleer santrallere yönelik bir direnç ortaya
çıkardığı belirlenmiştir. Bununla birlikte, bireylerin faydacı değerlendirmeleri, nükleer teknolojiler, nükleer enerji ve nükleer santrallerin çalışma prensipleri hakkında daha bilinçli
olmaları nükleer karşıtlığını azaltmaktadır.
(2). Katılımcıların çevre duyarlılıklarının yüksek olması çevresel kaygıların risk algısını arttırdığı ve nükleer kabul üzerindeki etkisi negatif olduğu birlikte dikkate alındığında ülkemizde nükleer santrallerin kurulması, kullanılması, geliştirilmesi ve devamlılığının sağlanmasında öncelikle nükleer santrallerin yüksek teknolojili, düşük kaza riski
olan, çevre-dostu enerji üniteleri olduğu, ülke ekonomisine enerji güvenliği sağladığı ve
sürdürülebilir çevre için bir alternatif olarak düşünülebileceği yönünde bir farkındalığın
politik olarak öncelenmesi gerektiği düşünülebilir. Zira araştırmaya katılanların çevre
duyarlılığının yüksek olmasına karşın nükleer kabul düzeylerinin çok düşük olduğu da
görülmektedir. Bu sonuç aynı zamanda nükleer santrallerin çevresel faydaları olduğundan
daha çok çevreye zararlı bir teknoloji olduğu yönünde toplumsal bir değerlendirme olduğunu da ortaya koymaktadır.
(3). Öte yandan katılımcıların nükleer farkındalık düzeyleri oldukça düşüktür. Dolayısıyla politik ajanda da yer verilmesi gereken önemli gündemlerden biri de nükleer farkındalığın arttırılmasıdır. Daha yüksek nükleer farkındalık için özellikle eğitim önemlidir.
Okul öncesi eğitim düzeyinden başlanılarak her eğitim kademesinde nükleer konusunda
eğitim verilmesi gerekmektedir. Bununla beraber nükleer enerjinin çevresel, ekonomik ve
enerji güvenliği hususlarında toplumun nükleer okur-yazarlığının da arttırılması ve yanlış
bilgilerden kaynaklı toplumsal önyargıların yıkılması da gereklidir. Daha yüksek nükleer
farkındalığın daha doğru çevresel değerlendirme ortaya çıkaracağı ve toplumun çevresel
hassasiyetinin korunmasını sağlayacağı da ifade edilebilir.
440
KTÜ • Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Dergisi
Değerlerin, Risk Algısının ve Nükleer Farkındalığın Nükleer Santrallerin Sosyal Kabulü Üzerindeki Etkisi
(4). Nükleer deneyimin olmadığı ülkemizde, katılımcıların nükleer risk algılarının oldukça yüksek bulunmuş olması doğal bir durumdur. Zira toplum nükleer santrallerin insan
yaşamına, sağlığına ve çevreye dair risklerinden endişe etmekte, nükleer teknolojiye, nükleer santrallerde çalışacak personele ve yetkili ve sorumlu kamu görevlilerine yeterince güvenmemektedir. Toplumun bu güvensizliğini azaltmak beraberinde nükleer risk algısını da
düşüreceğinden güven oluşturucu gayretler nükleer santrallerin kabulünün arttırılmasında
kesinlikle önemli rol oynayacaktır. Zira toplumda yanlış olarak bilinenler toplumun nükleer
santrallere olumsuz refleks göstermesine neden olabilmekte ve kötü amaçlı kişiler tarafından nükleer enerji politikası aleyhinde kolaylıkla yıpratıcı propaganda çalışmalarının bir
malzemesi olabilmektedir. Bu tür propagandaların önüne geçebilmek ve görülen toplumsal
huzursuzluğu ortadan kaldırmak için nükleer teknolojilere, ilgili taraflara ve kuruluşlara
olan güvenin yükseltilmesi gerekmektedir.
(5). Türkiye’de nükleer enerji politikaları yukarıdan (devlet yönetiminden) aşağıya
(vatandaşa) doğru biçimlenmiş bir mekanizma görünümündedir. Oysa çağdaş toplumlarda,
aksine toplumun önemli bir kesimini etkiyen bu ve benzeri politikalar bir toplumsal uzlaşının ürünü olarak aşağıdan yukarıya doğru şekillenmektedir. Bu politikaların meşruiyet
kazanması ve sürdürülebilirliği için özellikle toplumsal hassasiyetlerin de dikkate alınarak kararların verilmesi önemlidir. Bu çalışmada katılımcıların nükleer kabul düzeyilerinin
çok düşük olduğu belirlenmiştir. Ayrıca kabulü arttırıcı olası bir takım önlemler ile ilgili
bazı tespitler de yapılmıştır. Dolayısıyla sorumlu siyasal iktidarların ve kamu bürokrasisinin özellikle nükleer bilinç, nükleer santrallerin ekonomik, enerji güvenliği, çevresel fayda
ve maliyetleri ile olası riskleri konusunda daha fazla ikna edici gayretler göstermesi, toplumun çevresel hassasiyetlerini dikkate alması ve daha bilinçli bir kamuoyu oluşturması
Türkiye’nin nükleer geleceği için oldukça önemlidir.
Bu çalışma önemli sonuçlar ortaya koymakla birlikte çalışmanın bazı sınırlılıkları da
bulunmaktadır. Birincisi, araştırma iki il ile sınırlı tutulduğu için elde edilen sonuçlar ancak
genel bir fikir sunmaktadır. Araştırma Türkiye’nin tamamını kapsayacak şekilde tekrarlanabilir. İkincisi nükleer santrallerin toplumsal kabulü üzerinde etkisi olduğu düşünülen beş
faktör dikkate alınmıştır. Araştırmanın modeli daha fazla faktör ile genişletilmeye açıktır.
Örneğin, katılımcıların demografik karakterleri, diğer insani değerleri, politik tutumları ve
nükleer güven düzeyleri gibi faktörler ile araştırma modeli genişletilebilir. Üçüncüsü bu
araştırma nükleer deneyimi olmayan bir ülkede yapılmıştır. Aynı araştırma modeli nükleer
deneyimi olan başka bir ülkede de yapılarak ulaşılan sonuçların bir karşılaştırması yapılabilir.
Yıl: 8 • Sayı: 16 • Aralık 2018
441
Ahmet GÜLSOY | Mehmet Hanefi TOPAL
KAYNAKÇA
Aycan, Ş. & Gedikoğlu, N. (2009). Nükleer Teknolojiye Yönelik Fen ve Teknoloji Öğretmen
Adaylarının Görüşleri, X. Ulusal Nükleer Bilimler ve Teknolojileri Kongresi, 6-9 Ekim,
Muğla-Türkiye.
Batson, C. D. & Powell, A. A. (2003). Altruism and Prosocial Behavior, in Handbook of Psychology, Millon, T. & Lerner, M. J. (Eds), pp. 463-484, New Jersey: Wiley & Sons, Inc.
Bickerstaff, K., Lorenzoni, I., Pidgeon, N. F., Poortinga, W., & Simmons, P. (2008). Reframing
Nuclear Power In The UK Energy Debate: Nuclear Power, Climate Change Mitigation And
Radioactive Waste. Public Understanding of Science, 17(2), 145-169.
Bisconti, A. S. (2000). Environmental Concerns And Changing Attitudes. Progress In Nuclear
Energy, 37(1-4), 77-80.
Cansız, N., & Cansız, M. (2015). Views and Knowledge of Preservice Science Teachers About
Nuclear Power Plants. International. Journal on New Trends in Education & Their Implications, 6(2), 227-235.
Choi, Y. S., Lee, S. H., Cho, N. Z., & Lee, B. W. (1998). Development of The Public Attitude
Model Toward Nuclear Power in Korea. Annals of Nuclear Energy, 25(12), 923-936.
Cooper M. & Sussman, D.(2011), Nuclear Power Loses Support in New Poll, The New York Times,
http://www.nytimes.com/2011/03/23/us/23poll.html, 22.03.2011, (Erişim: 23.11.2016).
Corner, A., Venables, D., Spence, A., Poortinga, W., Demski, C., & Pidgeon, N. (2011). Nuclear
Power, Climate Change And Energy Security: Exploring British Public Attitudes. Energy
Policy, 39(9), 4823-4833.
Costa-Font, J., Rudisill, C., & Mossialos, E. (2008). Attitudes As An Expression of Knowledge And “Political Anchoring”: The Case of Nuclear Power in The United Kingdom. Risk
Analysis, 28(5), 1273-1288.
De Groot, J. I. M., Steg, L. & Poortinga, W. (2013). Values, Perceived Risks And Benefits, And
Acceptability of Nuclear Energy. Risk Analysis, 33(2), 307-317.
Demirutku, K., & Sümer, N. (2010). Temel Değerlerin Ölçümü: Portre Değerler Anketi’nin
Türkçe Uyarlaması. Türk Psikoloji Yazıları, 13(25), 17-25.
Dietz, T., Fitzgerald, A., & Shwom, R. (2005). Environmental Values. Annual Reviev of Environmental Resources, Vol. 30, 335-372.
Dunlap, R. E., Van Liere, K. D., Mertig, A. G., & Jones, R. E. (2000). New Trends in Measuring
Environmental Attitudes: Measuring Endorsement of The New Ecological Paradigm: A Revised NEP Scale. Journal of Social Issues, 56(3), 425-442.
Enerji Enstitüsü (2018). Enerjide Yerli Üretimin, Tüketimi Karşılama Oranı Yüzde 35 Seviyesinde. http://enerjienstitusu.com/2018/03/09/enerjide-yerli-uretimin-tuketimi-karsilamaorani-yuzde-35-seviyesinde/, (Erişim tarihi: 12.03.2018).
Ersanlı, K., & Çabuker, N. D. (2015). Diğerkâmlık Ölçeği'nin Psikometrik Özellikleri. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 14(52), 43-52.
442
KTÜ • Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Dergisi
Değerlerin, Risk Algısının ve Nükleer Farkındalığın Nükleer Santrallerin Sosyal Kabulü Üzerindeki Etkisi
Gintis, H., Bowles, S., Boyd, R., & Fehr, E. (2003). Explaining Altruistic Behavior in Humans.
Evolution And Human Behavior, 24(3), 153-172.
Göktepe B. G. (2012). Fukushima Sonrası Dünya Enerji Politikaları ve Nükleer Güç, Türkiye 12.
Enerji Kongresi, 14-16 Kasım, Ankara-Türkiye.
IAEA; (2017). Nuclear Power Reactors in the World, Vienna: Internatıonal Atomic Energy
Agency,
Itaoka, K., Saito, A., Dowd, A. M., De Best Waldhober, M., & Ashworth, P. (2014). Influence of
The Large Earthquake And Nuclear Plant Accident on Perception of CCS. Energy Procedia,
63, 7133-7140.
Han, E. O., Kim, J. R., & Choi, Y. S. (2014). Korean Students' Behavioral Change Toward Nuclear Power Generation Through Education. Nuclear Engineering and Technology, 46(5),
707-718.
Katz, S. K., Parrillo, S. J., Christensen, D., Glassman, E. S., & Gill, K. B. (2014). Public Health
Aspects of Nuclear And Radiological Incidents. American Journal of Disaster Medicine,
9(3), 183-193.
Kaya İ. S. (2012). Nükleer Enerji Dünyasında Çevre ve İnsan. Abant İzzet Baysal Üniversitesi
Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 24(1), 71-90.
Liu, C., Zhang, Z., & Kidd, S. (2008). Establishing an Objective System For The Assessment of
Public Acceptance of Nuclear Power in China. Nuclear Engineering and Design, 238(10),
2834-2838.
Liu, M. (2013). The Influences of Significant Nuclear Events on Public Attitude and Acceptance.
21st International Conference on Nuclear Engineering. July 29 - August 2, Chengdu-China.
Mlejnkova, P., Patelli, E., Grundy, C., & Hodgson, Z. (2017). Influence of Trust in Institutions on
Public Acceptance of Nuclear Power From A Historical Context Across Nuclear Countries.
In Risk, Reliability And Safety: Innovating Theory And Practice, Walls, L., Revie, M. &
Bedford, T. (Eds), pp. 1892-1896, Florida: Taylor & Francis Group.
Özdemir, N. & Çobanoğlu, E. O. (2008). Türkiye’de Nükleer Santrallerin Kurulması ve Nükleer
Enerji Kullanımı Konusundaki Öğretmen Adaylarının Tutumları. Hacettepe Üniversitesi
Eğitim Fakültesi Dergisi, Sayı: 34, 218-232.
Palabıyık, H., Yavaş, H. & Aydın, M. (2010). Nükleer Enerji ve Sosyal Kabul. Ankara: USAK
Yayınları.
Pidgeon, N. F., Lorenzoni, I., & Poortinga, W. (2008). Climate Change or Nuclear Power—No
Thanks! A Quantitative Study of Public Perceptions And Risk Framing In Britain. Global
Environmental Change, 18(1), 69-85.
Poortinga, W., Steg, L., Vlek, C., & Wiersma, G. (2003). Household Preferences for Energy-Saving Measures: A Conjoint Analysis. Journal of Economic Psychology, 24(1), 49-64.
Schwartz, S. H. (2003). A Proposal For Measuring Value Orientations Across Nations. Questionnaire Package of the European Social Survey, 259-290.
Yıl: 8 • Sayı: 16 • Aralık 2018
443
Ahmet GÜLSOY | Mehmet Hanefi TOPAL
Short, Jr, J. F., & Rosa, E. A. (2004). Some Principles For Siting Controversy Decisions: Lessons
From The US Experience With High Level Nuclear Waste. Journal of Risk Research, 7(2),
135-152.
Spence, A., Poortinga, W., Pidgeon, N., & Lorenzoni, I. (2010). Public Perceptions of Energy
Choices: The Influence of Beliefs About Climate Change And The Environment. Energy &
Environment, 21(5), 385-407.
Steg, L., Dreijerink, L., & Abrahamse, W. (2006). Why Are Energy Policies Acceptable and
Effective?. Environment and Behavior, 38(1), 92-111.
Stern, P. C., Dietz, T., & Kalof, L. (1993). Value Orientations, Gender, and Environmental Concern. Environment and Behavior, 25(5), 322-348.
Teräväinen, T., Lehtonen, M., & Martiskainen, M. (2011). Climate Change, Energy Security,
And Risk—Debating Nuclear New Build In Finland, France And The UK. Energy Policy,
39(6), 3434-3442.
Van der Pligt, J., Van der Linden, J., & Ester, P. (1982). Attitudes to Nuclear Energy: Beliefs,
Values and False Consensus. Journal of Environmental Psychology, 2(3), 221-231.
Visschers, V. H., Keller, C., & Siegrist, M. (2011). Climate Change Benefits and Energy Supply
Benefits As Determinants of Acceptance of Nuclear Power Stations: Investigating An Explanatory Model. Energy Policy, 39(6), 3621-3629.
Visschers, V. H., & Siegrist, M. (2013). How A Nuclear Power Plant Accident Influences Acceptance of Nuclear Power: Results of A Longitudinal Study Before And After The Fukushima
Disaster. Risk Analysis, 33(2), 333-347.
Visschers, V. H., & Wallquist, L. (2013). Nuclear Power Before And After Fukushima: The
Relations Between Acceptance, Ambivalence And Knowledge. Journal of Environmental
Psychology, 36, 77-86.
Wallquist, L., Visschers, V. H., Dohle, S., & Siegrist, M. (2012). The Role of Convictions and
Trust For Public Protest Potential in The Case of Carbon Dioxide Capture and Storage
(CCS). Human and Ecological Risk Assessment: An International Journal, 18(4), 919-932.
Wang, B., Yu, H., & Wei, Y. M. (2013). Impact Factors of Public Attitudes Towards Nuclear
Power Development: A Questionnaire Survey In China. International Journal of Global
Energy Issues, 36(1), 61-79.
Whitfield, S. C., Rosa, E. A., Dan, A., & Dietz, T. (2009). The Future of Nuclear Power: Value
Orientations and Risk Perception. Risk Analysis, 29(3), 425-437.
Wüstenhagen, R., Wolsink, M., & Bürer, M. J. (2007). Social Acceptance of Renewable Energy
Innovation: An Introduction to The Concept. Energy Policy, 35(5), 2683-2691.
Yılmaz, V., Çelik, H. E. & Arslan, M. T. (2010). Enerji Çeşitleri ve Geri Dönüşüme Karşı Tutumların Çevresel Davranışa Etkisi. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 20(2), 323-342.
444
KTÜ • Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Dergisi