Genel Yayın Yönetmeni / Editor in Chief • C. Cansın Selin Temana
Kapak & İç Tasarım / Cover & Interior Design • Serüven Yayınevi
Birinci Basım / First Edition • © Ekim 2022
ISBN • 978-605-4517-98-5
© copyright
Bu kitabın yayın hakkı Serüven Yayınevi’ne aittir.
Kaynak gösterilmeden alıntı yapılamaz, izin almadan hiçbir yolla çoğaltılamaz.
The right to publish this book belongs to Serüven Publishing.
Citation can not be shown without the source, reproduced in any way
without permission.
Serüven Yayınevi / Serüven Publishing
Türkiye Adres / Turkey Address: Yalı Mahallesi İstikbal Caddesi No:6
Güzelbahçe / İZMİR
Telefon / Phone: 05437675765
web: www.seruvenyayinevi.com
e-mail: seruvenyayinevi@gmail.com
Baskı & Cilt / Printing & Volume
Sertifika / Certificate No: 47083
Sosyal ve Beşerî
Bilimlerde Teori ve
Araştırmalar
Ekim 2022
Editörler
Doç. Dr. Ayşe Çatalcalı Ceylan
Doç. Dr. Salih Batal
Öğr. Gör. Dr. Ceylan Sülü Akgül
İÇİNDEKİLER
Bölüm 1
YENİ PAZARLAMA STRATEJİLERİNDEN SOSYAL MEDYA
PAZARLAMASI
Suat OKAY ............................................................................................1
Bölüm 2
ÇİN HALK CUMHURİYETİ’NDE KOMÜNİZM
PROPAGANDASI BAĞLAMINDA MÜZİĞİN PROPAGANDA
POSTERLERİNDEKİ SUNUMU
Tuğba BAYTIMUR ..............................................................................21
Bölüm 3
TURİZM VE TOPLUMSAL CİNSİYET
Müesser KORKMAZ .............................................................................53
Bölüm 4
YENİ BULGULAR IŞIĞINDA UŞAK ULU CAMİİ’NDE YER
ALAN TASAVVUFİ SEMBOLLER
Türkan ACAR........................................................................................77
Bölüm 5
ÇOK BOYUTLU ATAMA PROBLEMİ OPTİMİZASYONU VE
BİR UYGULAMASI
Mehmet Fatih DEMİRAL ......................................................................117
Ali Hakan IŞIK ......................................................................................117
Bölüm 6
DAYANIKLI ORGANİZASYONLAR KAPSAMINDA,
BEKLENMEYEN OLAYLARIN YÖNETİMİNDE İNSAN
KAYNAKLARININ ROLÜ
Fatih YAMAN .......................................................................................127
Bölüm 7
MACERA TURİZMİ GELİŞİM İNDEKSİ PENCERESİNDEN
TÜRKİYE’NİN MACERA TURİZMİ ANALİZİ
Savaş YILDIZ ........................................................................................145
Bölüm 8
ENDÜSTRİYEL MİRAS KAPSAMINDA AYDIN TEKSTİL
FABRİKASI: POLİTİK EKOLOJİ AÇISINDAN ÖZELLİKLER
Sultan BAYSAN ....................................................................................163
A. Adnan ÖZTÜRK ...............................................................................163
Bölüm 9
MODERN ENDÜSTRİYALİZMİN YIKICILIĞI VE
KORUMACILIĞI ARASINDA SAFRANBOLU
Kadir ŞAHİN .........................................................................................203
Bölüm 10
PANDEMİ VE SAVAŞIN ULUSLARARASI TİCARETE
ETKİLERİNİN AZALTILMASI: TEDARİK ZİNCİRLERİNDE
ESNEKLİK
Tülin DURUKAN ..................................................................................247
Veli Ahmet ÇEVİK ................................................................................247
Bölüm 11
21. YÜZYIL AVUSTURALYA DENİZCİLİK DOKTRİNİ’NİN
DERİNLEMESİNE ANALİZİ
Eda TUTAK ...........................................................................................267
Bölüm 12
KAYSERİ’DE UMAY FİGÜRLÜ ÜÇ ÇİNİ
Ali BAŞ..................................................................................................283
Şükrü DURSUN.....................................................................................283
Bölüm 13
BİLİNÇLİ FARKINDALIK (MİNDFULLNESS)
Alper Bahadır DALMIŞ .......................................................................293
Bölüm 14
KÖROĞLU GAZETESİNDE SİYÂSİ DÜŞÜNCELER
Mehmet Serhat YILMAZ.......................................................................305
Bölüm 15
ELAZIĞ’DA YAŞAYAN AFGAN GÖÇMENLERİN ÇALIŞMA
DENEYİMLERİ ÜZERİNE SOSYOLOJİK BİR ARAŞTIRMA
Mevlüt YILMAZ ...................................................................................325
Bölüm 16
GÜNDEM BELİRLEME KURAMI (AGENDA-SETTING THEORY)
Z. Benan BÖKE .....................................................................................347
Bölüm 17
BULAŞICI OLMAYAN (KRONİK) HASTALIKLARIN
HASTANELERİN İŞ YÜKÜNE ETKİSİ
Nurşen AYDIN .......................................................................................365
Bölüm 18
POSTMODERN TOPLUMDA YAŞ ALMA: PERENNİAL
YAŞLANMA
Nurullah SELÇUK ................................................................................387
Bölüm 19
TÜRKİYE YOLCU TAŞIMACILIĞININ YAPISAL ANALİZİ
Alpaslan ALPASLANOĞLU .................................................................405
Bölüm 20
SİSTEMATİK BİR GÖZDEN GEÇİRME: BEDEN DİSMORFİK
BOZUKLUK PSİKOPATOLOJİSİNDE BİLİŞSEL DAVRANIŞÇI
TERAPİLER ETKİLİ MİDİR?
Bekir ERBEKIR....................................................................................435
Sultan OKUMUŞOĞLU ......................................................................435
Bölüm 21
DİJİTAL BENLİK SUNUMU ORTAMI OLARAK INSTAGRAM
VE TWİTTER ÜZERİNE KARŞILAŞTIRMALI BİR ANALİZ*
Ecem Bige AYDOĞAN .........................................................................459
Asuman Banu HÜLÜR ..........................................................................459
Bölüm 22
G20 GRUBU ÜLKELERİN AĞA HAZIRLIK
PERFORMANSLARININ ANALİZİ: İSTATİSTİKSEL VARYANS
PROSEDÜRÜ TABANLI WASPAS YÖNTEMİ İLE BİR UYGULAMA
Furkan Fahri ALTINTAŞ .......................................................................487
Bölüm 23
MÜŞTERİ KATILIMININ OLUŞTURULMASINDA DİJİTAL BİR
STRATEJİ OLARAK İÇERİK PAZARLAMASI
Nilgün KÖKSALAN .............................................................................517
Bölüm 24
İZMİR KENT GELİŞİMİ VE DOĞAL AFETLER
Çağla Melisa KAYA...............................................................................537
Bölüm 25
MÎZÂNU’L-‘UKÛL’DE MATEMATİK MANTIK SİSTEMLERİNE
BAKIŞ
Hacı KAYA ............................................................................................567
Bölüm 9
MODERN ENDÜSTRİYALİZMİN
YIKICILIĞI VE KORUMACILIĞI
ARASINDA SAFRANBOLU
Kadir ŞAHİN1
1 Dr. Öğr. Üyesi, Karabük Üniversitesi Sosyoloji Bölümü, 0000-0002-6860-0155.
204 . Kadir Şahin
1. Giriş
‘Türkiye’de tarih ve koruma’ denilince ilk akla gelen yerlerden birisi
Safranbolu’dur ve ortada buna dair büyük de bir “başarı hikayesi” bulunmaktadır. Çünkü Safranbolu, “gözden yitip gitmenin çok sıradan olduğu
bir dünyada” (Bauman, 2012; 2017) geçmişten, hiç gitmeyecek büyük
bir direniş kalesi olarak, hâlâ kadim haliyle ortada durabilmektedir. Bu
da onu modern dünya adına özel ve istisna olan bir hale getirmektedir.
Hatta şehirde, “Unesco’nun Dünya Mirası Listesinde” bulunduğuna dair
yaşanan büyük farkındalık, onun bu özelliğine büyük de bir enerji kazandırmaktadır. Her yıl yüz binlerce turistin önemli bir ‘destinasyon noktası’ olabilmesi de en temelde bunun anlatıcısıdır. Ancak vurgu bu noktaya
gelince işler biraz olsun değişmekte: Buradaki anahtar kavram “destiniasyon”. Daha doğru bir tabirle ortada “destinasyon’un parçası olmuş bir
Safranbolu” vardır. Bunun anlamıysa onun artık bir turizm göstergesine
dönüştüğü ya da büyük bir metalaşma sürecinin anlatıcısı olduğunu ortaya koymaktadır (Urry, 1999). Ancak modern dünyada bir meta değeri ortaya çıkarken gerçekleşen en temel şeylerden biri, metalaşma sürecine dahil edilen imgesel ve simgesel derinliğinin giderek yok olmasıdır. Bunun
anlamı bir destinasyonun parçası haline gelmiş Safranbolu’nun, sosyal
derinliğin -yani kadim hayatın- gözden yitip gitmekte olduğu gerçeğidir.
Bununla birlikte “korumanın”, bir eylem olarak ortaya çıkmasının temel
nedeni, şehirde bazı şeylerin zaten tahrip olduğunu ya da hali hazırda tahrip olma ihtimallerinin olduğunu ortaya koymaktadır. Ancak ortaya çıkan
“koruma” tavrına yakından bakıldığında aslında yaşanan sorunun kaynağıyla yüzleşebilmekten de oldukça uzakta bir tavırdır. Çünkü mekansal
anlamdaki yok oluş süreci, onu mümkün kılan hayatın anlamını yitiriyor
olmasıyla da yakından ilişkilidir. Bu nedenle Safranbolu’da -ve onun gibi
diğer pek çok yerde- ortaya çıkan ‘koruma’ çabası, sorunun sadece fiziksel
görünürlüğü ile yüzleşirken, sosyal gerçekliğinden de kaçınmak anlamına
gelmektedir. Hal böyle olunca “kültürel mirasın korunması” yönündeki
çaba derinlemesine düşünüldüğünde, yok olan bir kültürel değerin -ve de
hayatın- sadece metaya (nesneye) eşitlenerek, yok oluşunun tescillenmesi
ya da kanıksanması anlamına gelmektedir. Bir kere daha altı çizilecek
olursa; “korumak” tahrip olanın ya da yok olma ihtimalinin olduğu yerde
açığa çıkan bir tavırdır. Daha açıktan bir tabirle aslında bir de hükümsüzleşmeye karşılık gelmektedir. Dolayısıyla hükümsüzleşeni “koruma”
çabasıysa, sorunun görünürlüğüyle yüzleşirken gerçekteki nedenlerinden
kaçmak anlamına gelmektedir.
“Kayıp bir geçmişi geri getirme girişimlerinin küçük çaplı örnekleri dışında (harap olmuş binaların restore edilmesi gibi) sözcüğün gerçek anlamda
başarılı olamayacağı bilinse de bu girişimler yine de gündeme gelecek ve
normal olarak seçici bir şekilde hareket edilecektir... Geçmiş bir süreklilik
Sosyal ve Beşerî Bilimlerde Teori ve Araştırmalar .205
ve gelenek hissi verir. Turizm bile bu bağlamda kullanılmaktadır... Şimdiki
zaman bir anlamıyla tatmin edici olmayınca, geçmiş şimdiki zamanı doyurucu bir şekilde yeniden kurgulamanın modelini sunmaktadır. Eski günlerin
tanımı, hep ‘eski iyi günlerdir’. Ütopyalar da kafalarında bu türden kurguları ortaya koyarlar” (Hobsbowm, 1999; 23-42).
Ancak yaşanan böylesi bir durumun modern dünya adına çok sıradan
bir durum olduğu gerçeğinin de gözlerden kaçırılmaması gerekmektedir. Horkheimer ve Adorno’nun bu yöndeki çok derin saptaması, modern
dünyadaki ‘yok oluş’ ve ‘koruma’ ilişkisine dair oldukça fikir verebilen
türdendir. Onlara göre modern dünya; “kamusal olan ‘düşüncenin’ kaçınılmaz olarak metaya, ‘dilin’ de onun övgüsüne dönüştüğü bir durum halini aldı. Eğer böyle bir yozlaşmanın kaynaklarına dair iz sürme çabası
olacaksa... mevcuttaki dilsel ve düşünsel taleplerin peşinden gitmek öncelikle reddedilmelidir. Ortada sadece bilimin, farkında olmadan araçsallaştırılmasından doğan engeller yoktur. Bilincin kendisi de ‘üretim süreçleri’
tarafından ele geçirilmiş durumdadır. Aydınlanmanın bu geriye götürücü
koşulları üzerine düşünülmesi gerekmektedir. Dahası tahrip edilmiş bir
dilde yenilik öneren reformcu, duruma uydurulmuş kategoriler aygıtını ve
onun ardındaki değersiz felsefeyi benimseyerek, aslında yıkmak istediği
kurulu düzenin yapısına güç katarak, onun bir parçası olmaktadır. [Modern
evrede] bireyler ekonomik erkler tarafından giderek etkisizleştirilmektedir, dahası kullandıkları aygıtın önünde görünmez hale gelmektedirler. Bu
adil olmayan bir durumdur. Çünkü yaşananlar, kitlelerin acizliklerinin ve
-onlara dağıtılan metaların niceliğiyle birlikte- güdükleşmelerinin nedeni
olmaktadır. Bireylerin yaşam standartları yükselmektedir, ancak ortaya
çıkan asıl şey, ‘kitlenin’ de sosyal yönden acınacak düzeydeki yükselişidir. Bu da bireyin [öznenin] eriyip gitmesine ve ortadan kaybolmasına
neden olmaktadır. Bu noktada söz konusu olan şey, geçmişin olduğu gibi
korunması olamaz; olması gereken şey geçmişteki umutların gerçekleştirilmesidir. Oysa bugünlerde ‘geçmiş’, varlığını geçmişin tahrip edilmesi
olarak sürdürmektedir. Yirminci yüzyılda her şey, fabrikadaki her şeyin
dev bir potada eritilmesiyle satın alındı. Bunun bir sonucu olarak kültür
de yok pahasına satın alınmış oldu. Ancak bu durum, ekonomik kazanımların karşıtlarına dönüşmesiyle gerçekleştirilmiştir... Bu nedenle ki göze
görünür olan ‘ilerleme’ görüntüsü, aslında gerilemeye karşılık gelmektedir. Rasyonelleştirilen ise en temelde rasyonelleştirilmekte olanın yok
edilmesidir” (Horkheimer ve Adorno; 2014; 11-17).
Bu durumda ortaya çıkan gerçeklik ise görünürdeki kazananın, kendi yok oluşuna seviniyor olmasından ötede bir şey olmadığıdır. Açıkçası
“korumak” -ya da ‘geçmişi korumak’- bu haliyle yok oluşun kanıksanması ve de tescillenmesinden ibaret bir çıktı olmaktadır. Dahası “modern
koşullarda yıkımı anlatan kelime aslında yok etmek değildir, tersine mu-
206 . Kadir Şahin
hafaza etmektir. Çünkü muhafaza edilen [korunan] nesnelerin sürekliliği,
daimî kâr artışının sadece var olanın elden çıkarılmasına bağlı olduğu bir
yerde üretilmek istenen devir daim sürecinin önündeki en büyük engeli teşkil etmektedir” (Arendt, 2013; 363) Bu açıdan ki modern koşullar
için yıkımı anlatan vurgulama aslında ‘yok etmek’ değildir. Bilakis modernitenin kendisini sürdürebilmesi için bir ‘yıkımlar evreni’ inşa etmesi
gerekmektedir. Bu nedenle modern zamanlardaki her türden üretim, kısa
bir süre sonraki ‘kendiliğinden yok oluşa’ (tüketime ve geçiciliğe) karşılık
gelen türdendir. Sistem bunun için aşikar bir baskıya dahi çoğu zaman
gereksinim duymamaktadır. Modern zamanların bu yüzden ‘muhafaza etmeye’ çalıştığı şey ise sadece ‘yok oluşun’ -metaya içkin geçiciliğin- kendisidir. Metaya dönüştürülen dünya bir bakıma modernitenin kendisini de
koruma stratejisidir. Bu nedenle ki Baudrillard bu gerçekliği açıklarken,
modern dünyanın kendisini var ediş biçiminin bir ‘nesneler sistemine’ tekabül ettiğini ortaya koymaktadır (Baudrillard, 2011a).
Bütün bu yöndeki vurguları, bir endüstriyel fabrikanın (Karabük
Demir ve Çelik Fabrikalarının) ‘şehre’ (Safranbolu’ya) gelişi sonrasında
açığa çıkan ‘modernleşme hikayesinin’ izdüşümü olarak ele alınca, ilerleme gibi görünen ‘koruma’ söyleminin aslında metalaşmaya özgü geçiciliklere mahkum edilmiş bir “kültürel mirasın”, görünürdeki sunumu
olma ihtimalini oldukça arttırmaktadır. Bu haliyle de modern anlamdaki
bir ileriye gidişin, gerçekteyse bir gerilemeye karşılık gelme ihtimalinin
olduğunu akıldan çıkarmaksızın, Unesco ‘kültürel miras listesindeki’ Safranbolu gerçekliğinin daha derin izdüşümleriyle tartışılabilmesi bu noktada bir gereklilik halini almaktadır. Bu açıdan ‘korunan Safranbolu’yu,
bir “modern koruma” süreci olarak irdelemenin yerinde olacağı kanısını
taşımak hiç de aykırı bir tavır olmamaktadır. Dahası ortada dolanan bir
“miras”ın varlığı, beraberinde ‘ölenin kim olduğu’ sorusunu da makul
hale getirmektedir. Sosyolojik bir göz ise bu soruya dair arayışını en çok
da -mimari görünürlükten ziyade- hayatın izinde gerçekleştirecektir. Bu
nedenle ki tartışmanın odağı; ‘Unesco korumasındaki’ “Dünya Mirası
Safranbolu”nun, korumaya dair doğasının sahip olduğu sosyolojik anlamı
açık edilebilmek olacaktır.
2. Çalışmanın Kurgusu
Çalışma klasik bir veri toplama ve analiz süreci etrafında bölümlendirilen bir çalışma değildir. Okuyucuya bu yöndeki uyarının daha en başta
yapılması bir zorunluluk hükmündedir. Yazar tarafından bilinçli olarak
böyle bir kurgudan da kaçınılmaya çalışılmıştır. Çünkü ortaya konulan
tartışma ‘bağlama gönderimsel’ şekilde, yazarın kendi zihinsel izleklerinin ürünü olan bir ‘örnek olay kurgusu’ niteliğindedir (Merriam, 2013;
39-42). Çünkü yazarın amacı; ortada duran bir gerçekliğin -Safranbolu’ya
Sosyal ve Beşerî Bilimlerde Teori ve Araştırmalar .207
dair gerçekliğin- geçmişteki bir noktadan başlayan akışının içinde yer alan
realiteyi görünür kılabilmektir. Bu yöndeki çabanın nedeniyse, Safranbolu’ya dair açığa çıkan durum ve söylemlerin arka plandaki izdüşümleri
üzerine sorgulayıcı bir bakış açısı geliştirebilmektir. Çünkü yazara göre
Safranbolu özelindeki ‘kültürel miras’ eksenli hakim bakış açısı paradokslarla doludur ve bu yazının amacı da var olan bu yöndeki paradoksları açık edebilmektir. Buradan hareketle de tartışma, Karabük Demir Çelik
Fabrikaları sonrasındaki -burada ortaya konulduğu üzere modern endüstriyalizmin izindeki- Safranbolu’da ortaya çıkan hakim gerçekliğin etkisiyle şekillenen ‘kendini görme biçiminin’ gerçekte tekabül ettiği çizgileri
ortaya koyabilmektir. Bu nedenle ki ‘kültürel miras’ düzleminde şekillenen hakim ‘koruma akışının’, yazar tarafından inşa edilen katmanlaşmalar
ve anlamlılık kurgularıyla; hatta birbirinden anlamsız gibi görünen çok
uzak materyaller, mevzular ve söylemler etrafında tartışılmaktadır. Dolayısıyla çalışma böylesine bir kurguyla, yazarın kendisi tarafından ortaya
konulan anlamlılık kategorileriyle şekillenen bir görme biçimi etrafında
kurgulanmış ve ‘bağlama gönderimsel’ olarak tartışılmıştır. Safranbolu
özelindeki ‘kültürel miras’ gerçekliğinin, yazara özgü görme biçimi nedeniyle bu şekilde kurgulanmasında ve dahası tartışılmasında da herhangi
bir sakınca görülmemiştir.
3. Modern Endüstriyalizm ve Safranbolu’nun Kendisine
Yabancılaşması
‘Korumacılık çabası’, Safranbolu kamusalının ve de özelinin düşmekte olduğu bir evrede ortaya çıkan önemli bir eylemler kümesidir.
Çünkü Safranbolu, demir-çelik fabrikasının kurulmasından sonra ortaya
çıkan koşulların ürünü olarak, artık modern dünyanın etkilerine yoğunlukla maruz kalmaktaydı (Aktüre ve Şenyapılı, 1976; Kıray, 1998). Ancak bu süreci bütünlüklü ve tekdüze bir süreç olarak düşünmenin yerinde
bir tavır olması mümkün değildir. Bu açıdan ki Safranbolu’nun modern
dünyaya maruz kaldığı dönemi kendi içinde katmanlara bölerek irdelemek daha yerinde bir tavır olacaktır. Bu evreyi; fabrikanın kuruluşundan
1975’e ve korumanın kalıcı bir gündeme dönüştüğü 1975 sonrası dönem
olmak üzere iki temel aşamada düşünebilmek mümkündür. Korumanın
yılları olan 1975 sonrası dönemi de Unesco ‘kültürel miras listesine’ giriş
öncesindeki ve ‘kültürel miras listesine’ giriş sonrasındaki (1994 sonrası)
koruma aşaması olmak üzere iki temel dönemde ele alabilmek de ayrıca mümkündür. Ancak bu çalışma kapsamında korumacılık sonrasındaki
evre kendi içinde bütünlüklü bir aşama olarak ele alınacaktır. Çünkü bu
tartışmanın odak noktasında ‘korumanın’ kendisi bulunmaktadır.
Arendt (2013) teleskopun keşfinin modern dünya için fark edilmeyen
etkilerinin olduğunu ortaya koymaktadır. Örneğin; teleskobun bulunması
208 . Kadir Şahin
insanoğluna, yeryüzünün dışından dünyaya bakma yetisi kazandırmıştır.
Bunun anlamıysa artık insanın tanrısal bir noktadan (Arşimet noktasından) kendisine bakabilme yeteneğini kazanabilmesidir. Fakat modernleşme bu süreçte başka bir şeyi daha başarmış oldu; insanların yaşadığı yerel
coğrafyaya, kendi mekansal gerçekliklerinin dışından bakmayı da öğretmiştir. Ancak böyle bir gerçekliğin bir çıktısı olarak, gündelik pratikler
için yerel zaman ve mekan giderek anlamsız hale gelmektedir. Nitekim
bugünlerdeki ‘şiddetlenmiş modernitenin’ çıktıları bu yöndeki gerçeklikleri daha derinden hissettirmektedir. Böyle bir gerçekliğin etkisiyle de
dünya insan için giderek küçülen bir hal almaktadır. Fakat dünyanın küçülmesinin insan için bir anlamı da çevresindekilere ve de yerele karşı
ilgisizliği arttırmasıdır. Bu süreçte insanın ayağını yere bastığı dünyevi
mekana ve de yerel belirleyenlere bağlılığı giderek azalmaktadır. Tüm
bunların anlamı, insanın kendi yeryüzü muhitinden -yani yaşadığı yerden- yabancılaşması olmaktadır (357-361).
Endüstriyel gelişmenin (makinenin) Avrupa’da ortaya çıkışından
Safranbolu’ya gelişine (Şahin, 2020) ve demir-çelik fabrikasının makine
merkezli emek organizasyonunu var edişinden turizm sürecine geçilmesinin, nihayetinde de ‘Unesco’nun Dünya Mirası Listesine’ girmesinin kendi içinde büyük ve bütünlüklü bir anlamı vardır. Bu yöndeki uzun sürecin
anlamı; modernleşmenin bir süreç olarak her defasında şiddetlenmesiyle,
Safranboluluların ‘yerel mekan Safranbolu’ya karşı ‘ilgili gibi görünen
ilgisizliklerini’ -daha doğru bir tabirle de yabancılaşmalarını- her defasında daha da artırmış olmasıdır. Nitekim bu ‘ilgili görünen ilgisizlik’ -ve
dolayısıyla da ‘yabancılaşma’- zaman içinde kendisine Unesco misali bir
‘Arşimet Noktası’ üretecek kadar da ileri bir boyuta taşınmıştır. Dolayısıyla Safranbolu artık kendisine, kendi ‘insani dünyasının’ ya da kendi
‘elinin ürünü olan’ bir noktadan bakabilme yeteneğini bu vesileyle ilelebet yitirmiş durumdadır. Artık o, sadece Unesco’nun gözünden görebilir
bir kent hükmüne erişmiştir. Bu durumun içinde barındırdığı gerçek ise;
bugünlerde kendisine dair oldukça ‘ilgili görünmenin’ (kendisini korumanın) ardına gizlenmiş olan büyük bir ‘ilgisizlik halinin’ kanıksanarak
sürdürülmekte olduğudur. Yaşananlar en açıktan haliyle radikalize nitelikler edinen bir ‘kendine yabancılaşma’ sürecine karşılık gelmektedir. Daha
öncesinde ‘homo faber’in (zanaatkarın) makine karşısında kendi eline
(hünerine) yabancılaşmasının hikayesiyle başlayan modern evredeki dönüşüm (Şahin, 2020), gelinen noktada yerel mekana ve dolayısıyla da hayata yabancılaşma biçimine dönüşmüş durumdadır. Dolayısıyla ‘yabancılaşmanın’ kentte radikalleşmesine neden olan temeldeki eşik, “koruma”
eyleminin ‘dünya mirasına’ dönüşmesiyle ortaya çıkmıştır. Bu nedenle
1994 yılında Safranbolu’nun Unesco korumasına girmesiyle birlikte, şehrin kitlesel bir turizm göstergesine dönüşmesi onun yaşadığı ‘kendisine
Sosyal ve Beşerî Bilimlerde Teori ve Araştırmalar .209
yabancılaşma’ gerçekliğini, daha radikal bir boyuta taşımış olan son nokta
hükmündedir. Bunun anlamıysa, Safranbolu’nun kendisine ait olan geleneksel gerçekliğinin ve de kadim hayatının turizm olgusu nedeniyle fetişize hale getirmesinden ötürü, artık geri çağırılmasının mümkün olmadığı
bir noktaya taşınıyor olmasıdır. Dolayısıyla da görünürdeki ‘korunan Safranbolu’, kanıksanmış bir şekilde gerçekliğini yitirmiş -ya da gerçekliğin
krizini yaşayan- bir Safranbolu’dur. Bu tartışmanın bundan sonraki kısmı
da bu yöndeki gerçekliği detaylandıran türden olacaktır.
Unesco koruması sonrasında Safranbolu ve ondan beklenenler 1
4. Gerçeklikten İmaja Safranbolu
Karabük Demir ve Çelik Fabrikaları Safranbolu’ya 12 km mesafedeki Karabük tren istasyonunun bulunduğu noktada -yani Karabük Köyü’nde- 3 Nisan 1937 tarihinde atılan temelle kuruldu. Türkiye’nin ilk ağır
sanayi merkezi olan fabrikanın 1937-39 yılları arasındaki süreci daha çok
inşaat ve üretime geçilmesi süreciydi. 6 Haziran 1939 tarihinde ilk yüksek fırının tamamlanmasıyla fabrika açıldı ve böylelikle üretime geçilmiş
oldu (Kalyoncu, 2007). Ancak kuruluş yıllarının İkinci Dünya Savaşının
patlak verdiği yıllara rastlaması nedeniyle fabrika, başlangıçta bir türlü istenen ivmeyi yakalayamamıştır. Ancak 1940’lı yıllar, fabrikanın hızlı bir
üretim ivmesi yakaladığı ve Türkiye sanayisi için çok önemli bir üretim
merkezi haline geldiği yıllar olmuştur. Nitekim 1940’ların sonuna gelindiğinde artık fabrika, bölgesel etkilerini de gösteren bir sanayi merkezi
haline dönüşmüştü. Bunun anlamıysa; fabrikanın modern endüstriyel bir
1 Akt. Ulukavak, 2010; 225.
210 . Kadir Şahin
tesis olmasının etkisiyle, civardaki hayatın modernleşmeye özgü dönüşümler yaşamasına neden olmasıdır (Karatay, 2018). Nitekim bu etkilemenin alanına giren en önemli yer ise hiç şüphesiz Safranbolu’dur. Bu evreyle birlikte artık Safranbolu’nun da modern endüstriyalizmin etkilerine
maruz kalarak ‘modern Safranbolu’ya dönüşümünün hikayesi başlamaktaydı. Geleneksel (premodern) Safranbolu, en temelde zanaatkar kamusalının tipik bir örneğini teşkil etmekteydi. Ancak fabrika sonrası modern
endüstriyalizmin izindeki Safranbolu ise hızla bir ‘işçileşme süreci’ yaşayarak, modern ‘emekçi/işçi kamusalına’ evrilmekteydi. Bu durumun en
temeldeki çıktısı da ‘homo faber’in (zanaatkarın) mümkün kıldığı kadim
Safranbolu kamusalının ve de hayatının artık hükümsüz hale gelmesiydi
(Şahin, 2020). Nitekim Safranbolu’ya dair analizde bulunan pek çok kaynak, aslında premodern hayatın hükümsüzleşmesine gönderme yaparak,
‘bölgedeki halkın bu dönemde modern evlere geçişi talep ettiğinin’ vurgusunu yapmaktadır (Aktüre ve Şenyapılı, 1976; Kıray, 1998; Ulukavak,
2007; 2017; 2020).
Ancak modern sanayileşme eksenindeki Safranbolu’da yaşananların,
en temelde ‘homo faber’in (zanaatkarın) belirleyicisi olduğu kadim Safranbolu kamusalının düşüşü olduğu kadar, en az onun kadar önemli bir
faktör olarak da ‘geleneksel özel hayatın’ (yani geleneksel evin) düşüşünün de anlatımıdır. Ancak bu durumun çıktıları zanaatkarlık bağlamında
tartışılanlar kadar açıkta olan -kamusal görünürlükler arz eden- şekillerde
değildir. Yaşanan süreçte -’koruma çabalarının’ da etkisiyle- kadim evin
içinin boşalma hâli daha çok örtük şekillerde yaşanmış ve ‘fabrikalaşan
çalışmanın’ etkilerine göre daha geniş bir sürece yayılan niteliklerle gerçekleşmiştir. Ancak sürecin çıktılarını ‘ev’ açısından ortaya koyan söylem
biçimlerine odaklanıldığında, yaşanan sürece dair dönüşümü ortaya koyabilen türden oldukları da hemen dikkati çeken niteliktedir. Nitekim korumacılık faaliyetleri sonrasında ‘Safranbolu evinin’ zamanla ‘Safranbolu
konaklarına’ ve sonrasında ‘hotel konaklara’ dönüşmesi, aslında ‘evin’
yaşadığı dönüşümün anlatıcısı olabilecek türdendir. Çünkü söyleme dair
bu türden dönüşüm ‘eve’ dair yaşanan metalaşma sürecinin turizm göstergelerini merkeze koymasıyla birlikte ortaya çıkmaktaydı. Fakat bu yöndeki değişimin başka bir anlamı da evin içindeki geleneksel hayatın giderek
dışlanmakta olduğu gerçeğidir.
Modern endüstriyel Safranbolu’da “işçileşen kamusal emek” fabrika özelindeki ‘tüketim odaklı kamusal üretimi’ merkeze koymaktadır.
Bunun anlamıysa geleneksel hayatın yerini artık tüketim odaklı (ya da
gelip geçicilik esaslı) bir hayata bırakıyor olmasıydı. Bu yöndeki değişimin kadim/geleneksel kent mekanındaki etkileri de kendisini zamanla
açığa çıkarmaktaydı. Nitekim ‘geleneksel/kadim evin’ zamanla bir turizm
göstergesi olarak işlerlik kazanan bir ‘tüketim nesnesine’ dönüşmesinin
Sosyal ve Beşerî Bilimlerde Teori ve Araştırmalar .211
başlangıç eşiği de bu yöndeki gerçeklik olmaktadır. Çünkü bu yöndeki
modern dönüşüm geleneksel evin işlev bozumu yaşaması nedeniyle onu
yapıbozuma uğratmaktaydı. Bu noktadaki en temel etkileyenlerinden
birisi de doğal olarak hakim ‘korumacılık’ çabalarıydı. Çünkü bu yolla
‘tüketimsel’ (gelip geçici) olanlar hayatın merkezine yerleşirken, her türden insani üretim de artık bir değişim değeri (meta değeri) edinebilir bir
gerçekliğe dönüşmekteydi. Geleneksel kamuda daha çok simgesel değeri
olan “ev”, artık bu nedenle yerini tüketim temalı bir değişim değerine
bırakmaktaydı. Tüm bunlardan hareketle Safranbolu evi -kadim geçmişinin aksine- simgesel değerinden arınarak bir tüketim değeri edinmiş olmaktaydı. Kadim Safranbolu evi de zaman içinde önce konuta, sonra da
“konaklara” dönüşerek turizmin pazarlama sürecine dahil olan bir nesne
statüsü edinmekteydi. Nitekim (korumacılık faaliyetlerinin) hemen başında, Mübeccel Kıray’ın yaptığı “sosyal doku araştırmasında” (1998)
makale boyunca hiç konak tabirini kullanmaması ve dahası her seferinde
“Safranbolu evi” tabirini kullanmış olması, ayrıca Günay’ın tahlillerinin
de benzer vurguları her defasında öne çekmesi (1989; 1998), günümüzde
gelinen noktayı açıklayabilmesi açısından oldukça önemli bir detay niteliğindedir. Dolayısıyla “korumanın kentinde” zamanla ‘ev’ kavramı dışlanmış, yerine nesneleşmenin göstergesi olan “konak” -ve otel konak- kavramı kullanılmaya başlanmıştır. Ancak bu dönüşüm yaşanırken yitirilen
en temeldeki şey geleneksel hayatın -ya da geleneksel eve özgü hayatıngündelik ritminin ve pratiklerinin de yok olmasıydı. Haliyle bugünlerde
“korumanın başkenti” olarak ortada duran Safranbolu, modern dünyanın
sadece nesneleşme biçimine evrilen “metalaşmış evlerin” temsilindeki bir
Safranbolu’dur. Onun bugünlerdeki turizm odaklı yaşam tarzı da sadece
bu gerçekliğin anlatıcısı niteliğindedir.
4.1. Fabrikanın Kuruluşu Sonrasındaki Modern İmar Planı
Tartışmaları ve Kadim Kent Mekanının Vasıfsızlaşma/
Değersizleşme Yılları
Karabük Demir ve Çelik Fabrikaları’nın kuruluşu sonrasındaki etkilerle birlikte 1940’lı yıllar ve sonrası, öncelikle Safranbolu kamusalının
çöküşüne neden olan ‘zanaatkarın işlevsizleştiği’ yıllar olmuştur. Çünkü
bu yıllar bölgedeki pek çok zanaatkarın ve zanaatkar adayının meslekten elini çektiği yıllar olmuştur. Geleneksel kadim hayatı mümkün kılan
işin işlevini yitirmesi, onun ardındaki hayatın da hükümsüzleşme nedeni
olmuştu. Çünkü Adam Smith’in vurguladığı gibi “iş nasılsa hayat öyledir” (Smith, 2011) söylemi uyarınca; Safranbolu’da işin değişen niteliği
hayata dair pratikleri de değiştiren etkiler üretmekteydi. Bu yöndeki etkiler, bugünlerde ‘tarihi çarşı’ denen kadim Safranbolu’nun şehir merkezini, yükselen modern hayat karşısında ‘konfordan uzak düşük statülü bir
212 . Kadir Şahin
yaşam alanına’ dönüştürmüştü. Kadim kent çok geçmeden bir “kentsel
çöküntü alanı” görünümüne kavuşmuştu. Yaşananlarla birlikte ‘şehir’,
Safranbolu’nun köylü nüfusunun ve Karabük’e henüz yerleşme yeterliliğini gösteremeyen bütünleşememiş göç kitlesinin yerleştiği bir yaşam
alanına dönüşmüştü (Kıray, 1998; Ulukavak, 2007). Bu evrede asıl şehirli
olan kitlenin de hızla Karabük’e, Kıranköy’e ve Bağlar’a yöneldiği yeni
bir bir süreç ortaya çıkmıştı. Bu dönemde şehir merkezi düşük statülü yaşam alanına dönüşecek olmasından ötürü, yöre halkınca sıklıkla “çukur”
olarak lanse edilen bir bölge haline dönüşmüştü (Terzibaşoğlu Ergun, vd.,
1977; Fidan, 2011; Doğanalp-Votzi, 2017). Ayrıca bu yıllar, ‘koruma’
kavramının hiç kullanılmadığı, aksine modern imar alanının belirlenmesi
ve bu yöndeki planının bir an önce yürürlüğe girmesi yönündeki yoğun
tartışmalarla geçen yıllar olmuştur. Hatta bu tartışmaların ilk resmi nitelikli örneği -informel nitelikte olanları daha geçmişe gitse de- 1936 yılına kadar gidebilmektedir (Kuş, 2009; 157). 1939 yılına gelindiğindeyse
şehirde çok önemli bir tartışma konusu haline gelmişti (Kuş, 2009; 252).
1944 yılındaysa ise bu tartışma, resmi makamlar nezdinde ayrılıklar üreten türden önemli bir gündem halini almıştır. 7 Eylül 1944 tarihli bir resmi
yazıda Zonguldak milletvekili Dr. Rebii Barkın, dönemin Safranbolu Belediye Başkanı Osman Akın’a, konuyla ilgili bir yazı yazmıştır. Yazısında
ise aşağıdaki şu vurgulara yer vermiştir.
“Sayın Bayım,
Safranbolu Şehrinin yeni imar sahasına nakli meselesine dair sayın Valimize
yazmış olduğum mektubun itirazlarınıza vazedilmiş olan sureti üzerindeki
mutalaalarınızı okudum. Bervechile şunu söyleyeyim ki ben şahsen şehrin,
her türlü inkişaf şartlarını haiz olan yeni imar sahasına nakline muarız değil, bilakis buna taraftarım ve bu husustaki himmet ve gayretlerinizi takdir
etmekteyim. Ancak ben bu nakil işinin bir plan dairesinde ve bilhassa şehrin
civarında Karabük gibi çok önemli bir sanayi tesisinin vücut bulduktan sonra bu yeni durum nazarı dikkate alınarak yapılmasına taraftarım. Mevcut
şehir planı Karabük tesislerinden evvel yapılmıştır ve civarda Türkiye’nin
en büyük ağır sanayi tesisinin vücut bulmasından sonra tehaddüs etmiş olan
yeni ihtiyaçları karşılayacak durumda değildir.
Üzerinde durduğum ikinci nokta da naklin zorla ve halkı buna mecbur ederek değil de halka cazip gelen yeni bir şehir ve hayat şartlarının ihdası suretiyle herkesin gönülden ve seve seve yeni imar sahasına göçmesini temin
edecek şartların hazırlanması cihetidir...
Tam ve hakiki bir imar planı bir şehrin imar politikasının kağıt üzerine dökülmüş ifadesidir. Bu itibarla sonradan doğabilecek türlü zararlardan korunmak için evvela bunu tayin etmeliyiz. Bu mevzuda elbirliği ile çalışmamızdan çok müsmür neticeler doğacaktır. Bu mektubumu Sayın kaymakam
beye de göstermenizi rica eder ve saygılarımı sunarım.
Dr. Rebii Barkın” 2
2 Kuş, 2009; 316.
Sosyal ve Beşerî Bilimlerde Teori ve Araştırmalar .213
Ancak bu yazışmanın yapıldığı bir dönemde Safranbolu ‘şehir merkezinin’ (bugün ‘Eski Çarşı’ denilen bölgenin), ‘düşük statülü bir yaşam
alanı’ olarak büyük bir dönüşüme başladığı da gözlerden kaçmamaktadır.
Nitekim basında görünürlük kazanan pek çok haber de aslında bu yöndeki
gerçekliği doğrulayan türdendir. Dahası şehirdeki bütün bir mülki ve idari
kurum da bu yönde tavır alan bir haldeydi. Aşağıda Bartık Gazetisi’nin 24
Şubat 1945 tarihli haberi yer almaktadır:
“Saframbolu’da resmi dairler eski çarşıdan taşındı... [1942 yılından
itibaren] Resmi dairlerin hemen hepsi eski şehirden yeni şehrin çekirdeğini teşkil eden Misak-ı Milli Mahallesine3 taşınmış bulunmaktadır. Bu
defa, Ziraat Bankası Safranbolu Şubesi de Misak-ı Milli Mahallesinde
bina kiralayarak taşınmıştır. Eski şehirde yalnız Noter dairesi kalmıştır...
Noterlik de taşınmak üzere kati emir almıştır; yakında bu dairenin de Misak-ı Milli’ye yerleşmesi beklenmektedir.” 4
1945 yılına gelindiğindeyse bu kez tarihi bölgedeki hükümet konağı cezaevine dönüştürülmüş ve resmi kurumların gündelik hayata dönük
olanlarından hiç biri artık “eski şehir” denilen bölgede kalmamıştı (Kuş,
2009; 327). Ancak 1945-50 yılları arasındaki dönem, bu konudaki tartışmanın hiç dinmeyen şekilde devam ettiği yıllar olmuştur. Nitekim 1950
yılına gelindiğinde şehirdeki eski ‘Hükümet Konağı’nın cezaevi yapılması konusu, mecliste bir sözlü soru önergesine de konu olmuş ve Rebii Barkın bu konuya meclis kürsüsünden cevap vermek zorunda kalmıştır. Bu
konuya Tahir Karagöz’ün 1950 yılındaki geniş haberinde ayrıntılı olarak
yer verilmiştir. Habere konu olan açıklamaları yapan Zonguldak milletvekili Rebii Barkın, 1945’ten itibaren şehirle ilgili yaptığı ve yaptırdığı
“tetkikatlardan” bahsetmektedir. Onun vurgularında öne çıkan noktalar
ise aşağıdaki gibidir.
“B. Millet Meclisinde sözlü soru konusu olan Safranbolu Hükümet Konağı
ve Safranbolu’nun şehir durumu hakkında, bir kaç günden beri şehrimizde bulunan ve bu işle epey uğraşmış olan eski Milletvekilimiz Dr. Rebii
Barkın’la konuştuk. Sayın Barkın, sorularımıza karşı düşüncelerini şöyle
belirttiler:
“Sözlü soru konusu olan mesele çok mühimdir ve Safranbolu’nun hayatı ile
ilgilidir. Safranbolu milli karakterini bütün özellikleri ile bugünlere kadar
muhafaza etmiş olan sevimli bir şehirdir. Bir zamanlar bu şehri bugün kurulmuş olduğu yerden kaldırıp yukarıya, (Bağlar) bölgesine çıkarmak için
teşebbüslere girişilmiştir. Böyle bir teşebbüsün şehrin sosyal ve ekonomik
muvâzenesini bozacağı âşikârdı... Bununla beraber şehrin Bağlar’a taşınması için başlanmış olan teşebbüsün önüne geçmeden önce şahsi müşahede ve kanaatlarımı bir tarafa bırakdım, Ankara’ya gittiğim zaman memleketimizin tanınmış şehircilik mütehassıslarından müteşekkil bir hey’etin
3 Misak-ı Milli, bugünkü modern Safranbolu’nun şehir merkezinin olduğu bölgenin adıdır.
4 Bartın Gazetesi, 24 Şubat 1945; Sayı: 891 (Kuş, 2009; 326).
214 . Kadir Şahin
Safranbolu’ya gelerek yerinde incelemeler yapmasını te’min ettim. 1945
senesinin ilk baharında bu hey’et Valinin refakatinde Safranbolu’ya geldi,
şehrin durumu ve gelecekteki inkişafı üzerinde esaslı etüdler yapdı ve şehrin yerinden kaldırılmasının lüzumsuz ve imkansız olduğu sonucuna vardı...
Şehrin içinde rahatça münâkale te’mini için yollar genişletilmeli, gelip gidenlerin rahatça barınacakları oteller ve hanlar tesis olunmalı, otomobiller
ve kamyonlar için garajlar, tamirhaneler, benzin ve yağ depoları kurulmalıdır. Buna gayret edilirse Safranbolu tekrar canlanmağa başlar. Safranbolu
ile Karabük arasında dere içinden en kısa yol açılmalıdır. O zaman Karabük’ten bir çok halk Safranbolu’da oturmağı tercih edecektir. Şehir büyüdükçe Bağlar’a doğru genişler. O zamanlar Bağlar dâvası da hal olur gider.
Hükümet dairesi şehrin içine indirilmeli halka kolaylık te’min edilmelidir.
Hükümet Konağı’nın Cezâevi olarak kullanılması yazıkdır... Ben Safranbolu’nun iyi bir istikbale namzed olduğuna inanıyorum. Yeter ki Safranbolu
halkı da buna inansın ve şehri zamanın iycablarına uydursun.” 5
Şehirde ‘yeni imar planı’ tartışması sonraki evrede de hiç dinmeyen
şekillerde devam etmiştir. Nitekim Rebii Barkın haberinden çok kısa bir
süre sonra aşağıdaki raporun medyadaki görünürlüğü de bu yöndeki vurguları doğrulayan türden önemli bir detaydır.
“Safranbolu’nun Kasaba Durumunu
İncelemek için kurulan heyetin hazırladığı protokol ve Belediye Meclisinin Kararı
Safranbolu müstakbel iymar planının yeniden yaptırılabilmesi için kasabanın yeri, bölgleri ve hududu hakkında mahallinde incelemelerde bulunmak
üzere kurulan komisyon tarafından hazırlanan protokoldur.
Safranbolu... kaydırılması veya başka bir yere taşınması imkân dahilinde
görülmemektedir. Zaten bu gibi teşebbüslerin tahakkuk edemediğini bugüne
kadarki şehircilik tarihi ve bu yoldaki yeni şehircilik hamlelerinin başarısızlıkla neticelenmesi bize gösterir... Böylece kasaba merkezinin hiç bir suretle
kaydırılmaması lüzumu bir hakiykat olarak karşımıza çıkar. Bu zaruretleri nazarı itibara almadan yapılmış ve yapılacak nakillerin, planlamaların
veya yanlış yerleşmelerin yarının arz edeceği iktisadi zaruretler karşısında
ve pek kısa bir zamanda yukarıda çizilen esaslara göre tadiline ve en nihayet eski hale dönmeğe lüzum hasıl olacaktır. Son yapılan bina tahririne
göre kasaba kısmında 1843 ev ve 400 dükkan, Misak-ı Milli mahallesinde
163 ev ve 40 dükkan, Bağlar bölgesinde ise 705 ev ve 40 dükkan mevcuttur.
Bağlar bölgesinde bulunan mesken sahipleri şehir merkezinde de ayrıca birer eve sahip bulunmaktadırlar. Bağlar bölgesi hey’eti umumiye durumunda doğrudan doğruya bir banliyö vaziyetindedir... Misak-ı Milli mahallesi
ise kasaba merkezinin doğrudan doğruya kenar bir mahallesi vaziyetinde
olduğuna göre yukarıda arzedilen düşüncelere göre kasaba merkezinin herhangi bir gayret sevkiyle kaydırılması ve şehrin ortasında bulunması iycab
5 Tahir Karauğuz’un Dr. Rebii Barkın’la röportajından. Zonguldak; 1950 (Kuş,
2009; 328-331).
Sosyal ve Beşerî Bilimlerde Teori ve Araştırmalar .215
eden bazı bina ve merkezlerin de ayrıca kiralama suretiyle Misak-ı Milli
mahallesine getirilmesi şehircilik prensiplerine ve hele Safranbolu’nun istikbaldeki sâlim ve tabiî gelişme meyline hiç bir suretle uygun düşmez.” 6
Nitekim yukarıdaki vurgular, 1950 yılına gelindiğinde Safranbolu’da
şehir bölgesi ve imar planı konusunda ne denli büyük bir tartışmanın ortaya çıktığını açık eden türdendir. Dahası 1945-50 yıları arasında basında
da görünürlük kazanan türden yoğun tartışma ortamının varlığı ve resmi
kurumlardaki yazışmalara yansıyan boyutu durumu oldukça dikkat çekici
bir hale getirmiştir (Kuş, 2009; 326-344). Ancak özellikle Rebii Barkın
gibi önde gelen isimlerin eleştirilerine rağmen, öncelikle resmi kurumlar nezdinde başlayan “şehri terk” durumu, peşinden büyük bir sosyal işlevsizleşme süreciyle sürmüş ve eski şehir merkezinin vasıfsızlaşmasını
çok hızlı bir şekilde ortaya çıkarmıştır. Bu durum 1950 yılına kadar inişli
çıkışlı bir halle sürekli olarak gündemdeki yerini korumaya da devam etmiştir. Ulukavak’ın aşağıdaki vurguları da bunun altını çizen türdendir.
“Önce Mimar Burhan Arif ONGUN tarafından hazırlanan ve 1936 yılında ilgili Bakanlıkça onaylanan Safranbolu’nun ilk imar planı, tarihsel kent
merkezini, camilerin etrafında yapılacak bir temizlikten sonra, tarihin derinliklerine olduğu gibi terkedilip, Kıranköy ile Bağlar arasında; en uygun
yer olarak belirlenen Hastarla’da yeni bir yerleşimi öngörür.
Hastarla’da çok geniş bir alan kamulaştırılır; birbirine dik ve paralel olarak
açılan yollar kaldırımla döşenir; buraya “Yenişehir” denilmesi düşünülür.
Kale’deki Kaymakamlık da 1942 yılında Kıranköy’de Çelik Palas olarak
bilinen binaya yerleşir. Hükümet Konağı cezaevi olur.
Ancak bu uygulama, halkın büyük tepkisine yol açar; halk “Şehirci” ve
“Bağlarcı” olarak ikiye ayrılır; sonuçta 1950 yılında, ünlü 14 Mayıs 1950
genel seçimleri öncesi, Kaymakamlık tekrar Kale’deki Hükümet Konağı’na
döner.” 7
Ancak 60’lı yıllar ise artık tamamen Misak-ı Milli ve Bağlar’ın öne
çıktığı, 70’li yıllar ise bugünkü Safranbolu’nun silüetinin iyiden iyiye
belirlendiği ve modern yaşam alanlarının ortaya çıktığı yıllar olmuştur.
Prof. Dr. Gündüz Özdeş’in 1968’de onaylanan imar planı da yerleşimin
“yukarıya” kaydırılmasına, “eski şehrin dokusunun korunmasına” vurguda bulunmaktadır. Dolayısıyla 70’li yıllar bu imar planının izinde akan
yıllar olmuştur. Ulukavak ise belediye başkanı olarak seçilmesinin ardından 74’te, öncelikle ‘belediye fen işlerini’ kurar ve aynı yıl Baran İdil’in,
Özdeş’in hazırladığı 68 yılı imar planındaki revizyonlarını devreye sokarak uygulanması konusunda ön ayak olmuştur (Ulukavak, 2020; 6-9).
Ancak bu süreçte “imar planı” tartışması da -bir yönüyle hiç ara vermek6 Uzman heyetin hazırladığı protokol ve dönemim belediye meclis heyeti kararı (Kuş, 2009;
332-333).
7 Ulukavak, 2020; 5.
216 . Kadir Şahin
sizin- devam ederken ortaya çıkan sonuç; şehir bölgesinin iyiden iyiye
vasıfsızlaşması, düşük statülü bir yaşam alanı olmasının giderek kanıksanması ve nihayetinde de bir “kentsel çöküntü alanına” dönüşmesidir.
Önce iş/çalışma ve sonrasında da hayat, bütün yönleriyle zaten bu tarihe
gelindiğinde Safranbolu’nun “tarihi çarşı” bölgesini terk etmişti. Kısmen
‘yukarıya’ ve çoğunlukla da ‘Karabük’e yönelmişti. Nitekim 70’li yıllarda
artık Safranbolu tamamen Karabük’ün gölgesinde ve geleneksel/premodern niteliğinden pek de bir izin kalmadığı bir yaşam alanına dönüşmüştü.
Dahası kadim Safranbolu’nun yerinde artık terk edilmiş bir kent görüntüsünün sıklıkla göze çarptığı bir görünürlük çok net olarak ortaya çıkmıştı.
Bu yöndeki çöküş süreci de 1975 tarihine kadar hiç ara vermeksizin sürüp
gitmiştir. Dönemin belediye başkanı K. Ulukavak bu durumu şu şeklide
detaylandırmaktadır.
“Çok geniş bir bölümü tamamen boş bulunan “Hastarla”da, öncelikle yapı
kooperatifleri için, daha uygun koşullarda yeni yerleşim alanları açıldı.
İleriki yıllarda yer yer kat yüksekliği arttırılsa ve yeşil alanlar imara açılsa
da, İşçievleri, Memurevleri, Ataevleri ve Emek Mahallesi dışında, Kıranköy ile Arslanlar arasındaki bugünkü yapılaşmaların hemen hemen tamamı,
Baran İDİL’in yaptığı imar planı değişikliklerine göre gerçekleştirildi.
Yapılanlar aslında, halkın doğru veya yanlış toplu konutlarda, kaloriferli
dairelerde oturmaya ilişkin önlenemeyen özlem ve istemlerini karşılamaya
yönelikti. Bunlara kayıtsız kalmak mümkün değildi...
Bu arada şu da bir gerçekti ki, zaman içinde toplumsal değer yargıları da
değişmiş bulunuyordu. 1950’li yıllarda önce büyük kentlerde başlayan
“ataerkil aile” düzeninden, ana baba ve çocuklardan oluşan “çekirdek aile”
düzenine geçiş modası, zaman içinde Safranbolu’yu da etkisi altına almış
ve Safranbolu’da da genç çiftler bağımsız bir konutta oturma istemini dillendirmeye başlamıştı.
Bunun sonucu Safranbolu’da artık yeni konutlara ihtiyaç duyuluyordu.
«Ataerkil aile» yaşantısının sona ermesi sonucunda, aynı evde bir arada yaşayan birey sayısının azalması, çok odalı, çok katlı ahşap evlerin temizliğini, bakımını ve onarımını güçleştirmişti. Bu yüzden, Safranbolulularda da,
başka kentlerde olduğu gibi, daha külfetsiz ve daha konforlu yaşam koşulları sağladığına inandıkları kargir evlerde oturma arzusu yaygınlaşıyordu”
(Ulukavak, 2020; 6).
Ulukavak’ın, sosyal içerimlerini de öne çekerek yaptığı bu vurguların ardından ortaya koydukları da kadim kent alanının nasıl bir ‘kentsel
çöküntü alanına’ dönüştüğünü ortaya koyan türdendir. Dahası bu vurgular
Safranbolu’daki hayatın modernleşme sürecine dair de önemli detaylar
barındırmaktadır. Ancak bu söylemler hayatın modernleşmesine dair vurgular olduğu kadar, geleneksel (premodern) hayattan da kaçışın anlatısı
niteliğindedir.
Sosyal ve Beşerî Bilimlerde Teori ve Araştırmalar .217
“Koşullar da oldukça uygundu. O yıllarda Sosyal Sigortalar Kurumu, işçilere 20 yıl vade ve yıllık % 5 faizle konut kredisi veriyor ve önemli bir
bölümü Karabük Demir Çelik Fabrikalarında çalışan Safranbolular yapı kooperatiflerine üye olarak bu olanaktan yararlanmak istiyorlardı.
Demir Çelik Fabrikalarında çalışmayanlar da, eskiden Şehir olarak adlandırılan, tarihsel kesimdeki evlerini satarak, Bağlar’daki yazlık evlerini dört
mevsim oturabilecek şekilde kargir olarak yaptırmayı yeğliyordu.
Tarihsel kesimdeki evlerin çok sayıda alıcısı vardı. Yurdun dört köşesinden
Karabük’e gelen, orada iş ve aş bulmakla beraber, şehirleşmeye uygun yeterli alana sahip olmayan Karabük’te, ileri yıllarda artık barınma olanağı
bulamayan yurttaşlar Safranbolu evlerinin alıcılarıydı. Evleri, sahipleri bir
an önce ve çok elverişli koşullarla satmaya hazırdı. Kısa bir süre içinde
tarihsel kesimdeki evlerin % 95’i satıldı.
Ancak bu evlerin yeni maliklerinin, böyle çok katlı, çok odalı evlerde oturma gelenek ve görenekleri yoktu. Satın aldıkları evleri dikey ya da yatay
olarak birkaç bölüme ayırdıkları, yeni bölümlere dışarıdan merdivenle çıkış
sağladıkları ve kendi oturmadıkları bölümleri kiraya vermek yoluna gittikleri görüldü.
Bu arada evleri kapısından pencerelerine ve damdaki kiremitlerine kadar
değiştirildiğine tanık olunuyordu. Safranbolu evlerinin odalarındaki üç pencere yerini, «asri pencere!» denilen tek bir geniş pencereye terk ediyordu.” 8
Bütün bu vurgular aslında modern endüstriyalizme özgü hayatın izdüşümü olan şeylerdi. Nitekim öncelikle iş değişiyordu ve ardından da
hayat değişmiş oluyordu. Ulukavak ortaya koyduklarında, “bütün Türkiye’de olduğu gibi” yönünde vurgular yapmaktadır. Ancak Safranbolu’da
gerçekleşen örnek, Türkiye’deki metropollerde ve diğer pek çok yerde
karşılaşılanlarla tamamen benzeşik türde değildi; Yani Safranbolu özelinde yaşananlar klasik bir gecekondulaşma örneği türünden bir çıktı değildi.
Safranbolu’daki hikayeyi türdeşlerinin dışına çıkaran en temel nokta, Safranbolu-Karabük’ün Türkiye’nin ilk ağır sanayi merkezine dönüşürken,
beraberinde bir zanaatkar kamusunun da sonlanıyor olmasıydı. Ortaya
çıkan gerçeklik, geleneksel Safranbolu zanaatkarının ve onun mümkün
kıldığı kamusalın, artık hükümsüz bir hayata karşılık gelmesiyle ilgili
özel bir durumdu. ‘Yeni hayat’ modern endüstriyalizmin izindeki işçileşen toplumun uzantısı olan özgün bir hikaye niteliğindeydi. Dolayısıyla
kadim kamusalın çöküşünün izinde, yeni bir kamusal alan şekilleniyordu.
Kitlelerce talep edilen ise yeni kamusala özgü hayatın özelleri (yani evleri) olmaktaydı. Nitekim çekirdek ailenin pratiklerine uygun olmayan ‘geleneksel ev’ler tam da bu nedenle bir bir el değiştirerek, ‘düşük statülülerin’ (bütünleşememiş kentli nüfusun) yaşam alanlarına dönüşmekteydi.
Bu hikaye gecekondulaşmadan ötede yeni bir ‘kentsel çöküntü alanının’
8
Ulukavak, 2020; 12.
218 . Kadir Şahin
ortaya çıkması hükmündeydi. Nitekim koruma sonrasında şehrin otel ve
pansiyonlar alanına dönüşmesi de bu nedenle ki klasik bir ‘kentsel dönüşüm’ hareketi değil, aksine dönüşümün farklı bir seviyesini temsil eden
‘soylulaştırma’ projesine karşılık gelecektir.
4.2. Avrupa Miras Yılında Bilim İnsanları Safranbolu’da
Avrupa Konseyi kararıyla 1975 yılı “Avrupa Miras Yılı” olarak ilan
edilmişti. Dönemin kültür bakanlığınca bu yöndeki etkinliklerin düzenlenmesi görevi İTÜ Mimarlık Fakültesi’ne verilmişti. Fakültenin dekanı
Prof. Dr. Doğan Kuban ve beraberindeki akademisyen ekibi de bu kapsamdaki etkinliklerin yürütülebileceği alan olarak Safranbolu’yu seçmişlerdi. Bu nedenle ki geniş bir bilim insanı ekibiyle birlikte 1975 yılında,
belediyeyle de koordineli bir şekilde etkinlikleri yürütmüşlerdir (Ulukavak, 2017; 263). Ancak ‘bilimselleşen koruma’ vurguları öncesinde, bu
noktada temel bir vurguyu tekrar öne çekmekte fayda var: 1937-75 arası
dönem kadim Safranbolu’nun hükümsüzleştiği yıllardır, 1975 sonrası dönem ise artık onun kendisine yabancılaştığı yıllardır. İlk evre (1937-75
arası dönem) onun zanaatkarlığını yitirmesinin sonucunda yaşadığı hükümsüzleşmeydi. Bu nedenle ki söz konusu dönem Safranbolu’nun kendi nezdinde de değersizleşme yaşadığı yıllar olmuştur. Bu dönemin kent
merkezine artık sıklıkla “çukur” denilmeye başlandığı yıllar olduğunu hatırlatmakta da ayrıca fayda var (Aktüre ve Şenyapılı, 1976; Fidan, 2011;
Doğanalp-Votzi, 2017). Ancak 1975 yılında Safranbolu’dan çok uzakta
bir noktada, Avrupa Konseyi’nde -yani Safranbolu’nun Arşimet noktasında-9 bir karar alınıyor ve bunun sonucu olarak da ‘bilim insanları’ -yani
Galileo’nun izindekiler- artık Safranbolu’ya geliyordu. Dışarıdan gelen
‘bu insanlar’ Safranbolu’da yaşayanlara; “Safranbolu niçin korunmalı,
Safranbolu evleri niçin değerlidir?” diye paneller veriyorlardı. Bunun anlamıysa Safranbolulunun kendisine dair yaşadığı yabancılaşmanın, artık
bir ‘Arşimet noktasından’ kendisine bakmasıyla telafi edilmeye çalışılmasıydı. Ancak teleskopun ucuna ‘yerel Safranbolulu’ geçince anlamsız
olan şey, artık ‘bilim insanı’ geçtiğinde çok anlamlı hale geliyordu. Bilim
insanının matematiksel evren tezi, zanaatkarın10 elinin hüneri olan çıktıya
yabancılaşmasının da nedeni olmaktaydı (Arendt, 2013). Bu tarihle birlikte artık Safranbolu kendisine yabancı ve kendisini ancak bilim insanının
bilincinden görebilen bir mekana dönüşmüştü. Ancak ‘bilim insanının’ bu
yıllarda Safranbolu’ya gelişiyle açığa çıkan ‘koruma’ söylemi, daha sonrasında hükümsüzleşen hayatın bir daha hiç geri gelmeyecek şekilde “müzeye” kaldırılmasının nedeni olacaktır. Bu dönemde ortaya konulan bir
9 1975 yılında Avrupa Konseyi’nin aldığı ‘Avrupa Miras Yılı’ kararı, bu yazı kapsamında
-Arendt’ten hareketle- Safranbolu’nun ‘Arşimet noktası’ olarak öne çekilecektir.
10 Burada ‘zanaatkar’ vurgusu, bir metafora dönüşmekte ve yerel Safranboluluyu temsil
etmektedir.
Sosyal ve Beşerî Bilimlerde Teori ve Araştırmalar .219
dizi etkinlik de bunun Safranbolu’daki detaylandırılmasını ortaya koyan
türdendi. Nitekim söz konusu dönemde Safranbolu’da belediye başkanlığı yapan Kızıltan Ulukavak’ın durumu ortaya koyarken Şair Hayali’ye
yaptığı gönderme, aslında bilim insanı ve yerel insanın karşılaşma hikayesini açık eden türde bir detaylandırmadır. Ulukavak’ın benzetmesiyle
‘Safranbolulu bir denizde yaşıyor ancak kıymetini bilmiyordu’ ve ‘dışarıdan gelen bilim insanları’ da onlara sahip oldukları denizin kıymetini
anlatmaktaydı.
“1975 Avrupa Mimari Miras Yılı’nda Safranbolu’da, Üniversite ile Belediye birlikte, “Safranbolu Mimarlık Değerleri ve Folkloru Haftası” adıyla,
30 Ağustos - 5 Eylül 1975 tarihleri arasında bir hafta süren bir etkinlik düzenler.
Bu kültürel etkinlik, 1976 ve 1977 yıllarında da yinelenir. Üniversitenin
belirlediği sanat, kültür ve mimarlık çevrelerinden, Ankara’daki kimi kamu
kurumlarının üst düzey yöneticilerinden ve ulusal basının köşe yazarları ile
TRT’den 200 dolayında konuk, konaklama tesisi olmayan Safranbolu’da,
Belediyenin organizasyonuyla, birer hafta süreyle Safranbolulularca evlerinde ağırlanır. Safranbolulu lise ve üniversite öğrencisi gençler, konuklara
rehberlik yaparlar.
Bağlar Arslanlar’da top sahasında geceleri yapılan, 1.000’e yakın kişinin
katıldığı toplantılarda “Safranbolu niçin korunmalıdır, Safranbolu evleri
niçin değerlidir?” soruları Üniversite öğretim üyeleri tarafından yanıtlanır.
Üniversite öğretim üyeleri kürsülerinde olduğu gibi bilimsel terminoloji ve
akademik bir dille değil, halkın anlayacağı sözcüklerle konuşurlar. Şair HAYALİ’nin dizeleriyle, “Şu mahiler ki derya içredir; deryayı bilmezler”; yani
”şu balıklar denizin içindedir denizi bilmezler” konumunda olan kimilerine,
evlerinin değerini, kentlerinin önemini anlatırlar.
Ayrıca paneller, sergiler, seminerler düzenlenir. Görüşülen, tartışılan tek
konu Safranbolu ve bu kentin sosyal ve kültürel; somut ve soyut değerlerini
korumak ve gelecek kuşaklara aktarılma yöntemini belirlemektir.” 11
Artık bu tarihten sonra bilim insanının izinde modernleşmenin başka
boyutuna geçmiş yeni bir Safranbolu ortaya çıkmaktaydı: Yani ‘bilimsel
söyleme entegre edilmiş bir Safranbolu’. Ancak bilim insanının bilincinin
izindeki Safranbolu da çok hızlı bir şekilde kendi imajını üreten bir Safranbolu’ya evrilmekteydi. Her yerde Galileo’nun ‘bilimsel eli’ -aslında
bilinci- büyük bir hızla yeni Safranbolu’nun varoluş nedeni olmaktaydı.
Artık geleneksel kadim/simgesel Safranbolu hızla bir imajın arkasındaki hipergerçek Safranbolu’ya doğru evrilmeye başlamaktaydı. Safranbolu’nun bir “müze kente” evrilen bu yolculuğu, gerçekliğinin bir daha
hiç geri gelmeyecek şekilde dondurulduğu sürecin de başlangıcıdır. Artık
kendi pratiklerinin ürünü bir Safranbolu değil, aksine akademisyenlerin
11 Ulukavak, 2020; 19.
220 . Kadir Şahin
bilincinin ürünü olan bir Safranbolu ortaya çıkmaktaydı. Aşağıdaki görseller de bu yöndeki vurguları haklı çıkaran türden materyallerdir. Çünkü
ardından gelen üç yıl boyunca kentte çok istikrarlı bir şekilde bu süreç ve
etkileri artan ivmeyle devam etmiştir.
Avrupa Miras Yılı kapsamında 3 yıl üst üste düzenlenen Safranbolu Mimari
Değerler ve Folkloru Haftalarının afişleri 12
12 Ulukavak, 2020; 21.
Sosyal ve Beşerî Bilimlerde Teori ve Araştırmalar .221
Mimari Değerler ve Folkloru Haftaları’nda gerçekleştirilen etkinliklerden
bazılarına dair afişler 13
Etkinliklerin ulusal basındaki görünürlüğüne dair bir örnek
14
Modern dünyanın bir başka özelliği de bir aradalığı bir ‘kitle’ birlikteliğine, bunun parçası olan özneleri de ‘pasif öznelere’ çevirerek kitleselliğin bir parçası haline getirmesidir. Modern kamusallar da bu öznelerin
pasifliğini sıklıkla ‘mahremiyet’ olarak kamusal alana taşımış durumdadır. Modern tiyatronun sahne ışığını büyütmesi ama bunun karşılığında
seyirciyi karartması, oyuncuya ‘performans’ yüklemesi yapıp seyirciyi
sessizliğe -ve oyucuya saygıya- yönlendirmesi, modern kamusalların öznelerinin pasifleştirilmesi yönündeki beklentilerden kaynaklanmaktadır
(Sennett, 2010; 59-61). Benzer şekilde Galileo’nun karşısındaki ‘zanaatkarın yabancılaşması’ da aslında hükümsüzleşmeye dayalı bir sessizleşmeyi (dinleyici olmayı) temsil eden türdendi. Çünkü ‘zanaatkarın hüneri’
13 Ulukavak, 2020; 21.
14 Ulukavak, 2017; 315.
222 . Kadir Şahin
dili Galileo’nun (bilim insanının) matematiği karşısında hükümsüzdü (cahildi) ve kendisinden beklenen rol ‘bilime saygı’ esasındaki pasifleşmesiydi. Nitekim yitip giden kadim Safranbolu da artık bu şekilde bilim insanının bilimsel dokunuşlarıyla “kurtarılması gereken bir Safranbolu’ya”
dönüşmüştü. ‘Konuşması/anlatması gereken bilim insanları’ karşısında,
bütün bir Safranbolu’dan beklenen de modern dünyanın ruhuna uygun
bir şekilde ‘saygı esaslı’ dinlemesiydi. Bu nedenle ki artık 3 yıl boyunca
‘bilim insanları’ Safranbolu’yu düzenli olarak anlattılar; Safranbolulu da
“bilimsel Safranbolu’yu” bilim insanının söylemleri üzerinden anlamaya
çalıştı. Bu nedenle ki kadim şehir, artık kendisine kendi gözüyle değil
de Avrupa Konseyi’nin koyduğu noktadan (Arşimet Noktası’ndan) bilim
insanları vasıtasıyla bakıp anlamaya çalışmaktaydı. Yerel halkın sadece
“izleyici/dinleyici” olduğu bu durum, kendisine yabancılaştığı anın da
pratiklere döküldüğü nokta olmuştur. Nitekim ‘tiyatro dekoruna’ dönüşen
kentin vurgusu da çok geçmeden ulusal basında karşılık bulmuştu. Aşağıda paylaşılan görseller de bu yöndeki pratikleri ifade eden türdendir.
Etkinlikler kapsamında gerçekleştirilen bilgilendirici oturumlarda yerel
yöneticiler ve bilim insanları bir arada 15
15 Ulukavak, 2010; 212.
Sosyal ve Beşerî Bilimlerde Teori ve Araştırmalar .223
Safranbolu’yu anlatan bu oturumları büyük bir dikkatle dinleyen Safranbolulular
(2. Safranbolu Mimari Değerleri ve Folkloru Haftası)16
Geçmişte tiyatro izleyicisine dönüşen kentin, gelecekteki tiyatro dekoruna
dönüşen haline vurgu yapan bir haber örneği 17
16 Kuş ve Ulukavak, 2015; 18.
17 Skylife Dergisi, Eylül 1990, Sayı; 99 (akt. Ulukavak, 2017; 321).
224 . Kadir Şahin
Etkinlikler kapsamında bir imaja dönüşme sürecine giren Safranbolu’nun
basındaki görünürlüğü 18
Şehirde zamanla ortaya çıkan ‘gerçeklik krizi’, çok geçmeden kendine özgü bir ‘Safranbolu imajını da var etmekteydi. İmajın ortaya çıkışının ardından Safranbolu’ya olan ilgi de hızla arttırmaktaydı. Öncelikle
Safranbolu sıklıkla ulusal basında görünürlük kazanan bir “tarihi otantik
kent” haline gelmişti. Ardından da Turing, öncelikle Süha Arın’ın yönetmenliğini yaptığı “Safranbolu’da Zaman” belgeselinin çekimi için yapımcılığı üstlendi ve Safranbolu’yu beyaz perdeye taşımış oldu. Belgeselin
hemen akabinde şehirde bir dizi restorasyon faaliyetine de başlanmıştı.
Tıring ilk otel ve pansiyonların yapımında da ön ayak olmuştu. “Bu gelişmeler, birçok kişi ve kurum gibi, İstanbul’da çok sayıda tarihsel mekanın
restorasyonunu gerçekleştiren zamanın Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu’nun Başkanı, çok değerli kültür adamı Sayın Çelik GÜLERSOY’u
da etkiler ve İstanbul dışında Safranbolu’yu da kurumun ilgi alanına almayı düşünür. Merhum Sayın GÜLERSOY bu satırların yazarı, zamanın
Belediye Başkanını [Kızıltan Ulukavak] İstanbul’a davet eder. Safranbolu’da bir konak satın alıp, orayı restore ettirerek, geleneksel ve çağdaş
öğeleri bir arada sunan bir konaklama tesisi haline dönüştürmek istediğini
bildirir. Bir süre sonra, zamanın Belediye Başkanı’nın önerisiyle “Tekel
Deposu” olarak da kullanılan, Beybağı’ndaki ünlü Asmazlar Konağı, Kurum tarafından 400 bin liraya satın alınır. Safranbolu’da evlerin restoras18 Ulukavak, 2020; 22.
Sosyal ve Beşerî Bilimlerde Teori ve Araştırmalar .225
yonu dönemi, Asmazlar Konağı’yla başlatılır. Ancak restorasyon oldukça
uzun sürer; tesis 1990’lı yılların başında hizmete açılabilir” (Ulukavak,
2020; 25-26).
Basında görünürlük kazanan Safranbolu haberlerine başka bir örnek 19
Gerçekliğe dair yapıbozumun geldiği noktadan kesitler: Asmazlar Konağı’nın
restore edilerek ilk Türk tipi otel olacağının haberi (Erol GÖNENÇ, Hürriyet
Gazetesi, 24.12.1976) 20
19 Ulukavak, 2020; 25.
20 Ulukavak, 2017; 317.
226 . Kadir Şahin
Robins’e göre modern dünya tüketim/meta kültürünü merkeze koyan
bir ‘imaj devrimini’ de inşa etmekteydi (2013; 22). Gerçekliğin hipergerçek olana dönüşümü de en temelde imajın izinde gerçekleşmektedir. Dahası bu da gerçekliği baskılayan bir koşulun kanıksanan seviyeye çekilme
nedeni olmaktadır (Baudrillar, 2003). Nitekim aynı dönemde Turing’in
sürece dahil olmasıyla birlikte, Safranbolu artık imajın ürünü olan bir
Safranbolu olmaya doğru hızla evrilmekteydi. Özellikle de Turing’in girişimiyle çekimi Süha Arın’a yaptırılan “Safranbolu’da Zaman” (1976)
belgeseli sonrasında.
Doğan Kuban’ın Türkiye Turing Kurumu Dergisinde (Temmuz - Ağustos 1976)
çıkan yazısına dair bir görsel21
Çok geçmeden (21.11.1978) mektup pullarında görünürlük kazanan Safranbolu
evi 22
21 Ulukavak, 2017; 316.
22 Ulukavak, 2020; 36.
Sosyal ve Beşerî Bilimlerde Teori ve Araştırmalar .227
Safranbolu, “Safranbolu’da Zaman” belgeseli sonrasında bir turizm
nesnesi olmaya doğru artık emin adımlarla ilerlemeye başlamıştı. Modern
dünyanın “imaj devrimi”, bu sayede Safranbolu’yu da etkisi altına almıştı
ve her yerde ‘tarihi otantik bir Anadolu kenti’ görünürlüğüyle, gerçekliği
askıya alınan bir “hipergerçek Safranbolu” ortaya çıkmaktaydı. Nitekim
1975 yılında başlayan bu durum, 1994 yılında onun bir “kültürel miras”
olarak “Unesco’nun Dünya Mirası” listesine girişine gidecek kadar büyük bir süreci ortaya çıkarmıştır. Bugünlerde Safranbolu’nun girişinde
“Dünya Mirası Safranbolu” yazısı kente gelenleri karşılayan ilk şeydir.
Ancak bunun anlamıysa onun kadim ve simgesel olan değerinin bir destinasyona (turizme) özgü bir gerçekliğe eşitlenmiş olmasından başka bir
şey değildir. Nitekim bir Arşimet noktasının keşfiyle (Avrupa Konseyi’nin kararıyla) başlayan bu süreç, 1990’lı yıllara gelindiğinde bu kez
‘Arşimet noktasının’ Unesco’ya taşındığı yeni bir sürecin içine çekilmiş
olmaktaydı. Bu yeni nokta, 1975 yılı sonrasında başlayan kendine ‘yabancılaşma sürecini’, daha radikal eşiklere taşıyan yeni bir ivmedir. Ancak bu
iki evre arasında kent, nesneler sisteminde tam bir göstergeye de dönüşmüş durumdadır. Bugünlerde şehirdeki hakim kendini görme biçimi de
-bir turizm olgusunun parçası olan haliyle- bu yöndeki koşulların çıktısı
niteliğindedir. Dahası bu süreçte kendisine giderek körleşen Safranbolu
-yaşadığı yabancılaşmayla birlikte- artık edindiği Arşimet noktası olmaksızın kendisini göremeyen bir kente dönüşmüştür. Bunun anlamı ise artık
kendisine yerel dinamikleriyle bakabilme becerisinin sonsuza dek yitirilmiş olmasıdır. Bu haliyle de bir ‘kültürel miras’ (Dünya Mirası) değeri
edinen kadim kent, kendi gerçekliğinin meta değerine eşitlendiği bir nesne hükmüne indirgenme sürecine de girmişti. Koruma söyleminin izindeki bu süreç, korunmakta olanın simgesel değerinden arındırılarak bir
‘otel konaklar dizisine’ dönüşen yeni bir evreyi başlatmaktaydı. Bu noktadan sonra “Safranbolu evi” salt bir tüketim nesnesine (otel konaklara)
dönüşmeye başlamıştı. Baudrillard’ın vurgularıyla ifade edersek; yaşanan
simgesel yitim bir değiş-tokuşun sonucuydu, ancak bu yöndeki mübadele
en temelde bir ölümün tezahürü hükmündeydi (2011b). Dahası tamamen
ölmenin mümkün olmadığı bir yok oluşun, ardı arkası kesilmeyen bir varoluş biçimi kazanarak, artık Safranbolu’yu ele geçirdiği yeni bir evrenin
başlangıcı yaşanmaktaydı.
“Gerçek ya da hakikate özgü perspektifle bir ilişkimizin kalmadığını gösteren bu farklı bir uzama geçiş olayıyla birlikte, tüm gönderen sistemlerinin
tasfiye edildiği bir simülasyon çağına girilmiştir. Daha kötüsü gösterge sistemleri bu gönderen sistemlerini yapay solunumla yaşatarak, tüm kombinatuvar hesapları ve ikili karşıtlıklarla tüm eşdeğerlik sistemlerinin işine
yarayabilecek anlamdan daha da esnek (ductile) hâle gelmektedirler. Burada bir taklit, sûret ya da parodiden değil aslı yerine göstergeleri konulmuş
bir gerçek, bir başka deyişle her türlü gerçek süreç yerine işlemsel ikizini
228 . Kadir Şahin
koyan bir caydırma olayından söz ediyoruz. Gerçeğin tüm göstergelerine
sahip, gerçeğin tüm aşamalarına kısa devre yaptıran kusursuz, programlanabilen, göstergeleri kanserli hücreler gibi çoğaltarak dört bir yana savuran
bir makineden. Gerçek bir daha asla geri dönmeyecektir. Bir ölüm daha
doğrusu ölmenin imkânsızlaştığı bir “ölür ölmez dirilme” sistemine özgü
model böyle bir hayatî işleve sahiptir. Bundan böyle her türlü düşsel ve gerçek ayrımından yoksun, yalnızca aynı yörünge çevresinde dolanan modellere dayalı ve farklılık simülasyonu üretiminden ibaret bir hipergerçekten
söz edebiliriz” (Baudrillard, 2003; 15).
1975 sonrasında bir imaja dönüşme sürecine giren Safranbolu’nun
görünürlüğüne dair bazı örnekler 23
Milli piyango biletlerinde de görünürlük kazanan Safranbolu 24
4.3. “Bir Yas”ın İzinde Kadim Safranbolu’nun Ölümü
Baudrillard’ın simülasyon ve ölüm arasında kurduğu ilişkiden yola
çıkarak; ‘Safranbolu imajının’ izinde bir “ölümü” aramak yerinde bir tavır
olacaktır. Dahası ‘mirasın’ olduğu yerdeki ‘öleni’ sorgulamak da bu yolla
daha anlamlı bir hal alacaktır. Bu yöndeki çabayı, “Safranbolu’da Zaman”
23 Ulukavak, 2020; 23.
24 Ulukavak, 2020; 37.
Sosyal ve Beşerî Bilimlerde Teori ve Araştırmalar .229
belgeseli kapsamındaki anlatımlarını “bir yas” olarak ele alan Süha Arın
üzerinden gerçekleştirmek de çalışmaya ayrıca önemli bir perspektif katacaktır. Çünkü Süha Arın çektiği belgeselle, Safranbolu’nun imaja giden
sürecini var eden en önemli köşe taşı niteliğindedir.
“Karabük’ün kuruluşundan” 1975 yılına kadar geçen dönemi -daha
öncesinde de söylendiği gibi- kendi içerisinde bütünlüklü olarak okuyabilmek mümkündür. Modern dünyanın Safranbolu’daki etkileri, 1930’ların sonuyla ortaya çıkmış ve 35 yılı aşkın bir sürenin sonrasında, Safranbolu’nun kadim ve simgesel kökenlerini bir bir eritmiştir. Bu süreç
aslında ‘modern endüstriyel dünyanın’ işgaline uğramış bir Safranbolu
gerçekliğini ortaya çıkarmıştır. Çünkü kadim premodern hayat işlevsizleşince, o hayatın ürünü olan bütün kamusal ve özel içerikler de anlamını
yitirmektedir. Hal böyle olunca ‘kadim Safranbolu’, niteliksiz bir hayatın
hükümsüz göstergelerine dönüşen evleriyle -daha önce de vurgulandığı
gibi- hızla büyük bir çöküşün içine girmişti. Bu nedenle ki kadim Safranbolu’nun izlerini onun simgesel derinliğinde aramak da oldukça doğru bir
tavır olsa gerek. Bu açıdan ‘simgesel Safranbolu’nun ölümü ve bu ölümün açığa çıkış biçimini irdelemek bu tartışmanın önemli köşe taşlarından birisi niteliğindedir. Bu gerçekliği en iyi anlatabilen isimlerden birisi
de Safranbolu için hiç şüphesiz abide bir kişilik olan Süha Arın’dır. Arın,
Safranbolu için bir milat niteliğinde ve bugünkü Safranbolu’nun ortaya
çıkışında çok büyük etkisi olan, ‘Safranbolu’da Zaman’ (1976) belgeselinin yönetmenidir. Her ne kadar Arın, belgeselinde ‘simgesel ‘ölümü merkeze koymasa da bir “ölüm ve yas” temasıyla hareket etmesinden ötürü
olsa gerek, Safranbolu’nun modernleşme hikayesi adına tam bir simgesel
tükeniş anlatısı ortaya koymaktadır. Kendisinin yıllar sonra ‘belgeselin
kamera arkasına’ dair ortaya koyduğu anlatılar da (Üstünipek, 2005) bu
yöndeki gerçeklikleri açık eden türdendir. Onun çocukluğu (1940’lar ve
50’ler) ile belgeselin çekimi (1976) arasındaki dönem, kadim/geleneksel
-ve dolayısıyla da simgesel- Safranbolu’nun ‘otuz beş yıllık çöküş sürecinin’ tam da karşılığı olan bir zaman dilimidir. Onun bu sürece tanık oluşu
ölümü ve hükümsüzleşmeyi fark edebilmesine de neden olmaktaydı. Öyle
ki onun aşağıdaki vurguları kesişen bu süreci çok iyi anlatan türden vurgulardır.
“Safranbolu’da Zaman belgeselinin kamera arkası öyküsü’ -bana göre
tabi- kamera önü kadar çok ilginç. Şöyle ki 1976 yılıydı. Türkiye Turing
ve Otomobil Kurumu Genel Müdürü Çelik Gülersoy bana -Ankara’yatelefon açtı. Dedi ki “Safranbolu’yla ilgili bir belgesel yaptırmak istiyoruz Turing olarak, bunu yapar mısın?” dedi. Ben de “seve seve yaparım”
dedim. Çünkü en büyük ideallerimden biriydi zaten, Safranbolu’yla ilgili
bir belgesel film yapmak. Şundan ötürü en büyük ideallerimden biriydi.
Safranbolu’yu zaten tanıyordum. Annem tarafından Bartınlı olduğum için.
Bartın’a gidiş gelişlerde Safranbolu’dan geçerdik ve bu geçişler sırasında
230 . Kadir Şahin
çocukluğumdan itibaren Safranbolu’ya karşı bir hayranlık hissi uyanmıştı
bende. Çünkü Safranbolu bozulmamış mimari dokusuyla çocukların hayallerindeki kepenkleri-pancereleri çikolatadan, duvarları şekerden-pastadan,
çatıları börekten evler gibi gelirdi bana. Çünkü annem de öyle bir masal anlatırdı bize. Ve o masaldaki evler; çikolata evler, şeker duvarlı evler, börek
çatılı evler diye anlatırdı. Ve o masaldaki hayali kent ile Safranbolu’yu o
çocukluk hayalleriyle örtüştürürdüm... Fakat [belgesel için Safranbolu’yu]
gezdikçe; evlerin terk edilmişliği, böyle işgal kuvvetlerinden kaçıyormuşçasına, duvarlarda resimler bırakılarak bazı evlerin terk edilmişliği [vardı].
Arasta’nın -Yemeniciler Arastası’nın- hüzünlü hali... Bütün dükkanlar kapanmış, kilitlenmiş. Kilitler örümcek bağlamış. Yıllardır açılmıyor belli.
Bütün esnaf terk etmiş. İki tane dükkan kalmıştı ben oraya gittiğimde; iki
usta. Tabi yeni nesil, zanaatları yaşatmamış; el işlerini yaşatmamış. Çoğunluk olarak ya Karabük’te Demir Çelik Fabrikaları’nda çalışıyorlar ya da
büyük kentlere göç etmişler.” 25
Bu nedenle ki Arın, Safranbolu’da karşılaştığı manzaranın etkisiyle
belgeselin temasını, bir “yas”ı temsil edecek nitelikte kurgulamaya karar
vermişti. Onun vurgularıyla söylenecek olursa da yitip giden Safranbolu’nun ardından yakılan bir “ağıt” misali olacaktı. Çünkü onun, belgeselin çekimi için Safranbolu’ya geldiğinde gördüğü manzara, artık kadim
Safranbolu’nun yok olduğunu anlatan nitelikteydi. Şehrin bütün kadim ve
simgesel göstergeleri anlamsızlaşmış ve onun çocukluğundan hareketle
“masalsı kent” dediği bütün imgeler yerini bir ‘ölü şehir’ görüntüsüne
bırakmıştı. Onun ‘çocukluğu’ ve ‘belgesel için geldiği zaman’ arasındaki dönem, modern endüstriyalizmin izindeki kentin gerçekliğinin kadim
kenti hükümsüzleştirdiği yıllardır. Arın tam da bu nedenle ki belgeselin
odak noktasını “Safranbolu’ya ağıt” temasıyla kurgulamaya karar vermişti. Çünkü onun gördüğü manzara bir “ölüme” tekabül eden, bir “yok oluş”
sürecinin kendisiydi. Bu yazının başında ifade edilen; ‘ortada dolanan bir
mirasın varlığı “ölenin kim olduğu?” sorunu haklı bir soru haline getirmektedir’ vurgusu, aslında bu noktada cevabını bir nebze de olsa almış
olmaktadır. Arın’ın ifadeleri -yöneltilen bu soruya cevap olarak- “Safranbolu” yanıtını çok uzun yıllar öncesinden vermektedir. Bir bakıma onun
bu yöndeki vurguları, Safranboluluların yaşayıp da ifade edemediği gerçekliğin saptamasını yapan türden vurgulardır. Onun “ağıt” vurgusunu
ortaya koyma nedeni olan aşağıdaki saptamalar da bu yöndeki gerçekliği
açık eden niteliktedir.
“Safranbolu yok olmaya başlamış. O yüzden baktım Safranbolu tümüyle
gitmeden, “bir ağıt yakayım” dedim Safranbolu’ya. Öyle bir ağıt yakayım
ki hiç olmazsa bir sokağını, bir mahallesini belki kurtarabilelim. Hatta “bir
evi bile kurtarsak kardır” dedim. Çünkü bir gün gelecek Safranbolu diye
tarihi bir kent kalmayacak. O yüzden Safranbolu’yu çekmeye ve de bir
ağıt yakarak -duygusal yönünü insanların iğreti ederek- öyle bir üslupla
25 Üstünipek, 2005; 1’48’’- 6’52’’.
Sosyal ve Beşerî Bilimlerde Teori ve Araştırmalar .231
çekmeye karar verdim... O sırada bütün havuzlu evler neredeyse -biri hariç- hepsi terk edilmişti. Bu terk edilenlerden biri de “Havuzlu Konak” adı
altında -şimdi şurada karşıda işte koskoca görkemli bir konak yepyeni- ama
o zaman mezbelelikti bu konak. Ve çekimlerin bazılarını burada bu konakta
yaptım. Ocaklara çöpler doldurulmuştu. Bütün kapaklar, kepenkler kırılmıştı. Camlar kırıktı. Havuzlu salonun olduğu yerde salonun camları kırıktı. Bazen rüzgar esiyordu, havuzda dalgalanmalar oluyordu. Bazen rüzgar
kesildiğinde cam gibi, ayna gibi oluyordu o havuz. Hiç bir insan yoktu;
kediler, bazen köpekler görüyorduk çevrede, evin içinde, konağın içinde.
Ve ağıt yakma işini burada da devam ettirdim... Ben finalde saati 12 kez
çaldırdım. Başta da 12 kez çaldırmak istedim. Çaldırdım! Onun nedeni şuydu: 12 kere bir şeyin çalması bir alarmdır. Biliyorsunuz! Saat 12’yi vuruyor
demek, çanlar çalıyor demek! Yani tehlike var demek. Bir tehlike simgesi
olarak! Aslında görsel olarak akreple yelkovan üst üste, hoş bir görüntü
değil. Ama ses olarak ilginç: 12 kez vurması. O yüzden ben saatlerin 12’ye
vurmasını, bilinçaltlarına yönelik bir simge olarak kullandım: Yani “Safranbolu elden gidiyor, bu son çanlardır kurtarılması için. Saat kulesinin son
çanıdır” gibilerden.” 26
Arın’ın bu gerçeği -yani bir kamusalın ölümünü- fark eden bakış açısından olsa gerek, “Safranbolu’da Zaman” belgeselindeki tema da çok
doğru bir odakla ilerlemekteydi. Belgeselin ‘ölüm’ anlatısını öne çeken
bütün teması, ‘kamusal alanla’ ‘özelin alanın’ bütünlüğünü ortaya koyan,
‘iş’ (kamusal) ve ‘ev’ (özel) arasındaki düzlemde akmaktadır. Çünkü kadim zanaatkarlık şehirdeki işlevini yitirince, önce onun mümkün kıldığı
kadim kamusal çökmüştü ve ardından da kadim evin (özelin) yitimi ortaya çıkmıştı. Onun terk edilmiş evlerden ibaret olarak gördüğü kent de
temelde bu gerçekliğin ürünü bir çıktıydı. Onun Safranbolu’ya geldiğinde
yıkılan ‘masalsı’ imgeleri, aslında bir kamusalın ve de özelin çöküşünden kaynaklanan çıktılardı. Arın’ın tam da bu gerekçeyle “işgalden kaçış”
olarak lanse ettiği durumun nedeni olan şeyler, belgeselde yer verdiği ‘zanaatkar Ali Usta’nın söylemleriyle de oldukça açık hale gelmektedir. Çünkü geleneksel işin hükümsüzleşmesi geleneksel hayatın hükümsüzleşme
nedeni olmuştu. Bu da bir çıktı olarak kadim evi hükümsüzleştirmiş oluyordu. Bu yöndeki gerçekliğin açığa çıkış şekli de Arın’ın gördüğü “terk
edilmiş evler” şeklinde olmaktaydı. Belgeselde Arın’ın yer verdiği, son
iki ustadan biri olan ‘Ali Usta’nın söylemleri de bunun pratikteki açığa çıkış şeklinin ilanı niteliğindedir. Onun vurgularında öne çıkan “canlanmaz
bir daha” dediği şey ‘zanaat’ olarak görünse de gerçekte kadim Safranbolu’nun kendisidir. Çünkü geleneksel iş yoksa geleneksel Safranbolu’yu
yaşayabilmek ve de yaşatabilmek de asla mümkün olamamaktadır.
Zanaatkar Ali Usta: “Kimisi son zamanlarda öldü. Kimisi Karabük’e gitti,
kimisi Demir Çeliğe gitti. Burası canlanmaz garin. Biz ölürsek gayrı bizim
yerimize de gelecek yok eski yapmağa. Şimdi çocuklar gelmiyor zanaata.
26 Üstünipek, 2005; 9’28’’- 25’44’’.
232 . Kadir Şahin
Zanaata şimdi bir tane yok gari çocuk. Evvelsi mesela; oğlan evlenecek
olacağında sorarlardı: “Ne zanaatı?” Mesela kunduracı, yahut berber, yahut terzi, yahut dikici. O vakit verirlerdi! Şimdi soruyorlar: “Fabrikada
mı çalışıyor?” “Primi var mı?” “Var!” Şuyu var mı?” “Var!” O vakit kızı
veriyorlar.” 27
Arın’ın belgeselde, Ali Usta’nın söylemlerinin hemen öncesinde
öne çektiği anlatı da temelde Safranbolu’daki çöküşün -onun tabiriyle
“işgal”in- nedeni olan ‘geleneksel işin yitimini’ ortaya koyan vurgulardı. Çünkü onun şehirde gördüğü ‘zanaatkarsız çarşılar’, kadim mesleklerin/işin geçersiz bir işleyişe dönüştüğünün anlatısı olan manzaralardı.
Modern zamanlarda ‘geleneksel işin yitimi’ zanaatkarın (homo faber’in)
ölümüne karşılık gelirken (Krause, 1999) yaşanan bu hükümsüzleşme de
beraberinde kadim şehrin varoluşsal gerekçesini ortadan kaldırmaktadır.
Smith’in “iş nasılsa hayat öyledir” (2011) saptaması, geleneksel işin yitirildiği Safranbolu’da, geleneksel hayatın da neden yitirilmekte olduğunu
anlatan niteliktedir. Arın’ın ortaya koyduğu vurgular da bunu Safranbolu
özelinde doğrulayan türden vurgulardır.
“Zaman üzerine kurulmuş, zaman içinde akıp giden çabalar tükenmez Safranbolu’da. Bir başka ama bu kez hüzün verici bir öykü, “yemenicilik”
denen ayakkabıcılığın öyküsüdür. Zamanla mücadelesinde yenik düşen bu
eski zanaatın son temsilcileri, artık tatlı bir anının simgeleri gibidirler. Kırk
altı dükkanlık “Yemeniciler Arastası” adı verilen, kendine özgü çarşı içinde,
1940’lara kadar lonca gelenekleriyle yaşantısını sürdürebilmiş yemenicilik.
Safranbolu’nun en güçlü esnaf sınıfını içermiş. Ancak günümüze bu denli
yaklaşmışken, bir dizi etken onu alıp zamana teslim etmiş. Ve kilitler birer
birer mühürlemişler bu teslim oluşu. O koskoca, renkli, insancıl öyküden;
kala kala iki usta kalmış Arasta’da... Yemeniciliğin etkisini yitirmesine, çöküşüne koşut olarak, bir zamanların görkemli tabakhanesi de bugün sadece
bir iki ustanın çalıştığı terk edilmiş, ıssız bir viraneye dönüşmüş.” 28
‘İşten/zanaattan başlayan şehirdeki çöküş’ ardından da ‘evin’ işlevsizleşmesini beraberinde getirmiştir. Çünkü hayat, kamusal olanla özel
olanın toplamından ibarettir. Ancak kamusal alan hayattan çıkınca geriye
sadece özel olan kalır beklentisi, maalesef hayata dair geçerli bir matematik değildir. Çünkü burada premodern niteliklerdeki ‘kamusal alan’
‘özel alanı’ mümkün kılarken, geleneksel kamunun yaşadığı işlev bozumu
beraberinde ‘geleneksel evin’ yapıbozum nedeni olmaktaydı. Hal böyle
olunca işin yitimi evin de yitiminin nedeni olmaktaydı. Bu nedenle ki
Arın, tam da bu gerekçeyle olsa gerek, işe dair vurgularının hemen ardından ‘eve’ dair vurguları belgeselde öne çekmektedir. Belgeselde geçen
aşağıdaki vurgular da bu yöndeki gerçekliği açık eden türden vurgulardır.
27 Arın, 1976; 29’24’’ - 30’13’’.
28 Arın, 1976; 27’33’’ - 30’37’’.
Sosyal ve Beşerî Bilimlerde Teori ve Araştırmalar .233
“Zamana yenik düşen sadece meslekler, işyerleri değil Safranbolu’da. Evler
de terk ediliyor. Terk edilen evlerden birinin 200 yıldan eski havuzuna su
veren çeşmesinin o tatlı, ahenkli şarkıları artık döşemesiz sedirlerde, üzerlerinde yer yer zamanın unutulduğu duvarlarda yankılanıyor... Unutulmayı yaşayan eski evlerden bir başkası; bir zamanların görkemli bir konağı.
Dedeler, babalar, torunlar bu evlerde birlikte yaşamışlardı. Dede yadigarı
ve baba mirası olarak onları özenle korumuş; baba ocağını söndürmemek
geleneğine özellikle saygı duymuşlardı bir zamanlar. Kırık, yitik camlardan
pervasızca giren rüzgar, selamlık çardağındaki dev havuzda acılı çırpınışlar
yaratır bazen. Ve rüzgarın da terk ettiği zamanlar -o ölüm havası, o insafsız
unutuluş- iyiden iyiye siner her yana. Bir yerde kayboluşa, unutulmuşluğa
acı duyulurken; bir başka yerde, bir başka evde kaybolmakta, unutulmakta
olmanın acısı hissedilir.” 29
Bütün bu yaşananlar, tam bir ‘modern işgal’ niteliğindeydi ve zaman
geçtikçe de Karabük’ten Safranbolu’ya doğru ilerlemekteydi. Safranbolu’nun hali hazırdaki kadim görünürlüğünü sürdürmesinin nedeniyse,
modern yapı stokunun sınırlarının -o dönem için- henüz Safranbolu’ya
erişmemiş olmasıydı (Kıray, 1998). Görünen o ki söz konusu olan durum,
modern endüstriyalizmin geleneksel (premodern) olanla savaşını açık
eden türdendi. Burada ‘eskiyle’ ‘yeninin’ savaşına dönüşen bu durum,
modern olanın geleneksel olanı hükümsüz kıldığı noktaya kadar sürecek
türdendi. Arın da bu kaygıyı derinden yaşamış olsa gerek, belgeselde can
alıcı nitelikte olan aşağıdaki vurgulara yer vermektedir. Onun bu vurguları, en temelde geleneksel evin yitimini ortaya koymaktadır. Dahası bu
vurgular Safranbolu’daki gerçekliğin yitimin anlatırken onu öncelikle bir
‘tarihin’, sonrasında da ‘evvel zaman içindeki’ bir masalın konusu haline
getirerek; yaşanan işgalin ve de yok oluşun derin etkilerini ortaya koymanın çabasına girişmektedir. Arın’ın, Beşbinevler’den Safranbolu’ya yönelen büyümeyi anlatırken ortaya koyduğu vurgularsa ‘şimdiki zamandan’
gelecekteki zamana doğru, ortaya konulan sürecin anlatımını yapan türdendir. Onun “bir işgal”e dayalı olarak ortaya koyduğu “yas” da bu notada
en açık haliyle görünürlük kazanmış olmaktadır. Çünkü bu yönde gerçeklik ona göre Safranbolu’yu bir ‘anıya’, bir ‘tarihe’, bir ‘hüzüne’ karşılık
gelen yok oluşun parçası haline getirmektedir. Bu yok oluşun varacağı
noktaysa onu, ‘evvel zaman içindeki bir masala’ dönüştürecek türdendir.
Ancak bütün bu vurgular ve beklentiler, yitirilen gerçekliğin bir daha geri
gelme ihtimalinin ne kadar uzak bir ihtimal olduğunu öne çeken türdendir.
“Yine bir başka yerde ise insafsızca bir değişimin, bir yozlaştırmanın acısı.
İnce, zarif görünümleri, çikolata renkli kepenkleriyle bir yana itilen eski
pencerelerin acısı ve onların yerini alan ‘asrî pencereler’; Safranbolu evinin yaralanış acısı. Güleç yüzlü Safranbolu evlerinden bir bölümü çevreye
yönelişlerinde artık anlamsız, somurtkan ve şaşkın... Zamanın ezici deste29 Arın. 1976; 30’50’’ - 33’47’’
234 . Kadir Şahin
ğiyle güç kazanan değişim bulaşıcı bir hastalık gibi evden eve sıçrarken,
eski Safranbolu’nun içinde ve çevresinde yeni bir Safranbolu da oluşuyor.
Eskinin kendine özgü birer yüzleri, huyları, yani kişilikleri ve anlatacakları
olan o gülümseyen evlerden apayrı karakterde bloklarla uzayıp giden birbiri
içinde kaybolmuş dizilerle! Beşbinevler denilen; yarının on bin, yüz bin
evleri olmaya kararlı bu site Karabük-Safranbolu arasında bir köprü bugün.
Anı olur zaman içinde Safranbolu, sevinç olur. Kimi zaman hüzün, kimi
zaman övünç olur. Sokağıyla, eviyle, hayatıyla zaman içinde tarih olur. Kim
bilir! Belki de çocukların düşlerinde gördükleri damları şekerden, duvarları
pastadan, pencereleri çikolatadan yapılmış konutlarıyla masal olur evvel
zaman içinde Safranbolu.” 30
4.3.1. “Bir Yas”ın İzinden Kalıcı Bir İmaja Turizm ve
Safranbolu
Arın’ın belgeseli “Safranbolu’da Zaman” (1976) -yukarıda da vurgusu yapıldığı üzere- ‘kadim bir kamusalın ölümünü’ açıktan ilan eden bir
itiraf niteliğindeydi. Dahası onun belgeseli modernitenin ardındaki öldürücü hükümsüzleşmeyi de açık eden türdendi. Horkheimer ve Adorno’nun
‘ileriye giderken açığa çıkan gerileme’ dedikleri nokta, bu yönüyle düşünüldüğünde açıktan görünür bir hal edinmektedir. Ancak modern insanın
-ve de modernitenin- en temel özelliklerinden biri, yok oluş nedeni olduğuna dair büyük simgesel söylemler de atfedebiliyor olmasıdır. Tarih,
nostalji, antika ve dahası ‘eski’nin kendisi; bütün bunlar modernitenin
yok oluşunda, ‘nedeni’ olabildiği şeylere karşı bir yandan da kendince
‘değer’ -sıklıkla da metaya dönük bir değer- atfedebilme yeteneğini ortaya koymaktadır. Bu da onun eskiyle savaşını ‘modern’ (çağdaş) kılabilme yeteneğinden kaynaklanmaktadır. Arın’ın ‘istiladan kaçış’ vurgusuna
gönderme yaparak söyleyecek olursak; modernitenin savaşını ‘çağdaş’
kılan temel nokta, onun bütün bunları ortaya koyarken, hiç bir şekilde
klasik şiddet materyallerini kullanmıyor olmasıyla yakından alakalıdır.
Nitekim Arın’ın şehre geldiğinde gördüğü manzaraya karşılık dile getirdiği, “insanlar sanki bir istiladan kaçıyor gibi bu evlerden kaçıyorlardı”
vurgusu, aslında modernitenin savaş mantığının temeldeki başarı kriteri
olan noktayı açık etmektedir. Çünkü bütün herkes ‘rızaları alınmış’ bir
tavırla savaşın yenilgisini kabul ederek, gönüllü bir şekilde bu kaçışa katılmaktaydı. Görüntüde hiçbir baskı ya da zorlama yoktu. Baudrillard’ın
‘cümbüş eşliğindeki yok oluş’ (2015) dediği nokta, çok açıktan şekliyle
Arın’ın karşısındaki Safranbolu manzarasında görünür hale gelmekteydi.
Nitekim Arın tam da bu sebeple “sanki istiladan kaçar gibi” vurgusunu
yapmaktadır. Çünkü bakınca görünürde olmayan savaş, ancak izlerinden
hareketle anlaşılınca “sanki” vurgusuyla ifade edilmektedir. Görünen
manzara bir savaşın sonucundaki istilanın çıktısı olması konusunda çok
30 Arın, 1976; 33’57’’ - 38’00’’.
Sosyal ve Beşerî Bilimlerde Teori ve Araştırmalar .235
net olsa da mevzu bahis olan durum klasik bir istila biçimi değildir. Çünkü açıktan bir savaş, kaçışı bu kadar rızaya dayalı hale getiremezdi. Bu
yönüyle Arın’ın gördüğü manzara bir savaşın çıktısı olsa da açıktan ve
görünürlüğü olan bir savaş niteliğinde değildi. Nitekim kamusal hayatı
ölmüş bir Safranbolu’nun, ‘yakılan ağıt’ sonrasındaki gördüğü ilgi de aslında bu yöndeki gerçekliğin devamındaki şeylerdi. Geleneksel hayat bu
yolla hükümsüz ilan edilirken, ardından da hükümsüz ilan edilene dair
güzellemeler çok geçmeden ortaya çıkmaktaydı. Nitekim Süha Arın’ın
belgeselin gösterimi sonrasında Safranbolu’nun ülkenin gündemine düşüşünü ve ardından ortaya çıkan büyük Safranbolu ilgisine dair anlatımları
da bu yöndeki detaylarla dolu vurgulardır.
Modern endüstriyalizmin ve onun mümkün kıldığı insanın en temel
özelliklerinden birisi, sebebi olduğu bütün bu koşulları yaşarken, onun
içinden kendisine dair büyük de yabancılaşma hikayeleri çıkarabiliyor
olmasıdır. Nitekim Safranbolu için bütün bu yaşananların karşılığı; gerçekliğin krizini yaşarken, yaşananların içinden kendisine dair büyük de
bir imajın ortaya çıkıyor olmasıydı. Öyle ki belgesel ve onun etkileri Safranbolu için çok başka türden olan yeni bir evreyi başlatmıştı. Artık Safranbolu, edindiği ‘medyatik imajının’ etkisiyle, bütün bir ülkenin gündem
konusu olmuştu. Süha Arın’ın dahiyane ‘ağıt’ı beyaz perdenin içinden bütün bir ülkeye yayılınca, modern insanın parçası ve dahası nedeni olduğu
‘ölüme’ karşın, artan boyutta bir ilgi patlaması yaşanmaktaydı. Yitirilmiş
olana ilgi burada bir kere daha açığa çıkmaktaydı ve bu kez de Safranbolu
özelinde gerçekleşiyordu. Arın’ın aşağıdaki vurguları da bunu detaylandıran türden bir anlatıdır.
“Bugün ‘Arı Stüdyosu’ olarak TRT’nin kullandığı yer Arı Sineması’ydı. İki
üç katlı balkonları, locaları olan; çok büyük bir sinemaydı. Orayı Turing
kiraladı. Bütün salon dolmuştu. Seyirciler arasında Ecevit de vardı eşiyle
beraber ve Safranbolu’dan da iki otobüs dolusu insan gelmişti galaya. Ve
beraberinde Safranbolu’nun ünlü lokumunu getirmişlerdi. Ankara’daki galada onlar lokum dağıttı. Çok çarpıcı oldu, çok hoş oldu. Ve de çok büyük
ilgi gördü. Televizyonda gösterildikten sonra da Televizyon Daire Başkanı
-bir hanımdı şimdi adını anımsamıyorum- bana telefon etti. Dedi ki “bizim
telefonlar kilitlendi” dedi. “Bir kere daha göstereceğiz filmi” dedi. “Korkunç bir talep patlaması var” dedi. Tabi biz o zaman tek kanal avantajını da
kullanmış olduk. Bir tek kanal vardı, TRT yani. Adı TRT 1 değildi, TRT’ydi. İkincisi yok ki TRT 1 olsun! Ve bütün Türkiye yalnız TRT’yi seyrederdi.
Başka kanal yoktu ve bu film haberlerden sonra galiba gösterilmişti. ‘Prime
time’ dediğimiz, seyircinin en yoğun olduğu bir saatte. O yüzden çok büyük
bir etki yaptığına inanıyorum ben bu filmin.” 31
Nitekim bu kadar büyük bir talep patlamasının olduğu yer, aslında
Arın’ın ‘yaktığı ağıt’ın içine yerleştirdiği ‘kurtarma’ projesinin’ geri dö31 Üstünipek, 2005; 29’57’’ - 31’25’’.
236 . Kadir Şahin
nüşü gibiydi. Arın’ın ‘dinlediği çocukluk masallarındaki’ imgesel evin
gerçekliği olan Safranbolu’nun yitimi, onun “acil durum çanlarını” belgeselde “12 kere çaldırmasına” neden olmuştu. Onun bu yöndeki ‘ağıt’ının
etkisi çok hızlı bir şekilde kendisini ortaya koymaktaydı. Hatta kendisinin
İstanbul’daki basın galasına dair anlatımı da bu yöndeki gerçekliğin vurgusu niteliğindeydi. Ancak yaşananların bu yöndeki bütün çıktıları yitirilen Safranbolu gerçekliğinin, ufuk çizgisinden çok daha ötede bir noktaya
taşınmasına neden olmaktaydı. Artık bir gerçeklik olarak Safranbolu evresi kapanmış ve bir imajın ürünü olan hipergerçek bir Safranbolu evresi
başlamıştı. Sinematik etkinin en büyük çıktısı bütün bunları var ederken
ortaya büyük bir “gerçeklik krizini” de çıkarıyor olmasıydı. Ortaya bir
Safranbolu imajı çıkınca, aslında gerçeği de hiç geri gelmeyecek şekilde
gözlerden yitip gitmekteydi. Kendisine dair yükselen talep, beyaz perdenin içinden çıkan ‘otantik kent’ imgesiydi; gerçek Safranbolu değil.
“Bir kere çok etki yapacağını şuradan anladım... Önce bir ‘basın galası’
yaptık, İstanbul’da. Ben ona katıldım, halka açık galaya katılamamıştım.
Basın galasına, basın mensuplarıyla beraber, Çelik Gülersoy da katılmıştı.
Çelik Bey’in böyle çok ilginç yönleri vardır. Kendisi Türkiye Turing ve
Otomobil Kurumu’nun genel müdürü olmasına karşın -filmi ısmarlayan,
yaptıran kişi olmasına karşın- filmi diğer seyircilerle beraber izlemek istediğini söyledi bana. Ben “size bir ön gösterim yapabilirim” dedim. “Görüşlerinizi almak istiyorum” dedim. “Hayır” dedi. “Ben halkımızla beraber
izlemek istiyorum” dedi. Ve basın galası sırasında, basın mensuplarıyla beraber izledi. Dışarıya çıktığında merakla yüzüne baktım, ne diyecek diye.
Mendili elinde ağlıyordu Çelik Bey -Çelik Gülersoy-. Ve uzun bir süre konuşamadı. O zaman anladım ki bu çok etkili bir film olmuş. Ve dedi ki bana
“ilk işimiz, yönetim kurulu kararıyla, konaklardan birini almak ve onarmak
olacak” dedi. Ve de o sonunda ağıt yaktığım; “babalar, dedeler, çocuklar,
torunlar burada bir arada yaşamışlardı bir zamanlar” diye de lafının geçtiği.
[Göstererek] Şu konak! Pejmürde, yıkılan! Çöplük gibiydi yani içi. İşte o
konağı aldılar, öbürünü aldılar. Burada dört, beş konağı birden Turing aldı
ve otel ve pansiyonlar dizisi haline getirdi.” 32
32 Üstünipek, 2005; 31’27’’ - 33’30’’.
Sosyal ve Beşerî Bilimlerde Teori ve Araştırmalar .237
Artık televizyonda sıklıkla görünürlük kazan Safranbolu 33
Bilim insanı (Doğan Kuban) ve belediye başkanının (Kızıltan Ulukavak)
televizyondaki Safranbolu parsel genişliği tartışması (22 Eylül 1977) 34
33 Günaydın Gazatesi; 22 Eylül 1977 (akt. Ulukavk; 2010, 210).
34 Ulukavak, 2010; 210.
238 . Kadir Şahin
Bütün bu vurguların anlamı, Arın’ın ‘yok oluş çanlarının’ içine yerleştirdiği ‘kurtarma projesinin’ amacına eriştiğini göstermektedir. Ancak
kurtarma projesi amacına erişirken artık Safranbolu evi gitmiş, yerine
evlerin otelleştiği (nesneleştiği) -yani bir tüketim göstergesine karşılık
geldiği- yeni bir evre başlamıştı. Artık Safranbolu’nun, hızla “korumanın
başkentine” evrilmesine neden olan bir imajın izindeki ‘hipergerçek Safranbolu’ oluşu, çok sağlam adımlarla ortaya çıkmaktaydı. Bu haliyle tüketimsel olana entegre edilen bu koşul, onun kadim hayatına dair yitimin,
artık gözle görülür olma ihtimalini bile ortadan kaldırmaktaydı. Artık
‘gerçek Safranbolu’ -daha önce de vurgusu yapıldığı üzere- bir ufuk ötesi
noktaya taşınmış nitelikteydi. Bu nedenle ki şehirde evler artık otellere
dönüşmeye başlamıştı. Kadim hayat da bu nedenle ki hiç geri gelme ihtimali olmayan bir şekilde, nesneler sistemindeki göstergelere dönüşmekteydi. Dahası turizmin göstergesi haline gelen ‘evlerin otelleşmesi’, çok
geçmeden bütün evlerin ‘hayatın’ temsilindeki mekanlar olmaktan çıkmasına ve dahası bir bir pazarlama stratejilerinin parçası haline gelmelerine
neden olmaktaydı. Artık evler, ev de değil; aksine Arın’ın belgeselde ifade ettiği gibi ‘konaklara’ dönüşmekteydi. Artık bu nedenle ki Safranbolu,
bütün turizm şirketlerinin de ilgisini çeken bir Safranbolu haline gelmişti.
Arın’ın, “belgeselin ardından” diyerek ortaya koyduğu aşağıdaki vurgular
da bu yöndeki durumun anlatıcısı olan türdendir.
“Turizmciler hemen “Safranbolu’da Zaman” turları düzenlemeye başladılar. İstanbul’dan, Ankara’dan otobüsler kalkıyordu günübirlik. Kalacak yer
olmadığı için burada. Sabahleyin erkenden kalkıyor, bir Safranbolu turu
yapıyorlar. Sonra tekrar akşam geri dönüyorlardı. Ve de bu turlara “Safranbol’da Zaman” turları diyorlardı. Hafta sonlarıyla sınırlıydı bu turlar ilk
zamanlar. Daha sonra bu konakların onarılması, pansiyonculuğun başlamasıyla birlikte, bu haftalık turlar üç günlük, beş günlük, bayram turlarına
falan dönüşmüştü. Ve giderek burası “korumanın başkenti” oldu.” 35
Arın’ın dahiyane ‘ağıt’ı Safranbolu’nun makus talihini değiştirmişti.
Bir bakıma onun ortaya koyduğu ‘Safranbolu anlatısı’ beklenen sonun
tezahür şeklini de çok başka bir kerteye taşınmıştı. Ancak yaşananlarla
birlikte sadece yitirilen hayatın yok oluş süreci dondurulmuş olmaktaydı,
açığa çıkan gerçekteki durum ise beklenen sonun ortaya çıkışını engelleyen bir ‘görüntünün dondurulması’ çabasından başka da bir şey değildi. Dahası açığa çıkan hipergerçek düzlem, ölüyü fetişize eden “koruma
güzellemesi” olarak görünürlük kazanmaktadır. Bugün modern insanın
‘kültür turizmi’ dediği destinasyonların merkezideki gerçeklik de aslında
bu hikayenin su üstündeki görünür olan halidir. Modernitenin var ettiği geleceğe dair bütün ‘kültür ütopyaları’, geçiciliklere ve onun ürünü
35 Üstünipek, 2005; 33’39’’ - 34’22’’.
Sosyal ve Beşerî Bilimlerde Teori ve Araştırmalar .239
olan “yok yerlere”36 tekabül ettikçe, bütün modern gelecek projelerinin
muhatapları olan modern özneler de geçmişin kadimsellik anlatısını açığa vuran mekanlara ilgiyi arttırmaktadır. Safranbolu’ya ilgi de modern
ütopyaların peşine düşenlerin yaşadığı gelecek belirsizliğiyle, retrotopyalara savrulmalarından başka bir şey değildir (Bauman, 2018; 15-17).
Safranbolu “korunmuş” oldu ama artık hiç Safranbolu olması mümkün
olmayan haliyle, sadece bir hipergerçeğe dönüştürülerek korunabilmişti.
Dahası geçmiş kökenselliklere dair krizler yaşayanların, kontrollü kadimsellik fetişizmini yaşayabilecekleri bir destinasyonun mekanı olarak korunabilmiştir. Dolayısıyla artık bir gerçeklik -yani Safranbolu- bir kurgunun
parçası kılınarak korunmuş oluyordu.
Arın’ın, gerçekliğinden hareketle masalsı kent dediği Safranbolu,
gelecekte bir imaja dönüşerek gerçekten de bir masal imgesi haline gelecektir. Aşağıdaki örnekler gerçekliğin yitimi nedeniyle imgesel çizimlerle
öne çıkan Safranbolu görünürlükleridir. 1975 yılı sonrasında pek çok yerde buna dair sayısız örnek görebilmek mümkündür. Çünkü gerçekliğin yitimi çizimlerle birlikte Safranbolu’yu masalsı imgelerin içene geçmişten
bir kare olarak sunulabilir hale getirmektedir. Onun görünürlüğü de bunu
ziyadesiyle sunabilen türdendir.
1975 yılında şehirde konuk olanlardan ressam ve mimar Cihat Burak’ın
Cumhuriyet Gazetesi’ndeki ‘Safranbolu Evleri’ çizimi 37
36 Ütopyanın kelime anlamı “yok/olmayan yer” demektir ve burada gönderme yapılan vurgu
da bu noktadır.
37 Kuş ve Ulukavak, 2015; 13.
240 . Kadir Şahin
Ressam Necdet Kalay’ın Safranbolu çizimi (Suluboya - 1977) 38
Masalsı kent imgelerine dair başka bir örnek 39
Modernitenin ‘tarihe’ bakışı; Benjamin’in, Klee’nin tablosu olan ‘Tarih Meleği’ne (Angelus Novus’a) bakarken gördüğü emsaldedir. Modern
ilerlemeyi makul hale getirmek için tarih sadece var edilmekteydi. Safranbolu da ‘kültürel mirasa’ dönüştürülen bir ‘tarih’ olarak korunabilmiştir.
38 https://d35fbhjemrkr2a.cloudfront.net/Images/Shop/38/
Product/13420/400/28124acd818f4c138a3364b1467202bb.jpg
39 Metin Keskin: Mescit semti ve ahşap evler; MESA 1999 Ajandası (akt. Ulukavak, 2017;
100).
Sosyal ve Beşerî Bilimlerde Teori ve Araştırmalar .241
Dahası artık onun misyonu; modern felaketlerin temeldeki nedeni olan
bütün gerçekliklerin nesneler sistemine entegre edilmesini makul kılmak
olmuştur. Yaşanan felaket bu sayede göze oldukça hoş görünmektedir.
Çünkü görünürlük kazanan “koruma”, büyük yok edişlerin -ve dahası savaşın- gerçekteki istilacı doğasının üzerini örten bir anıtlaştırmanın çabası olmaktaydı. Bugünlerde Safranbolu’nun bir diğer adı “korumanın
başkentidir”. Onun, bütün geçmişin eriyip gittiği bir potada eritilmemiş
bir nokta oluşu, bütün eritilmişliklerin makul kılınma gerekçesi olmaktadır. ‘Korumanın başkenti’, korunulmamış bütün bir geçmişin ve ona dair
hayatın itirafı niteliğindedir. Modern özne tam da bu gerekçeyle -Süha
Arın’ın dediği gibi- “akın akın Safranbolu’ya gelmekteydi”. Çünkü bir
“ağıt”ın içinden kocaman bir “koruma kültürü” çıkmıştı. Ama bu ‘korumanın başkenti’ Safranbolu değil, modern “nesneler sistemine” entegre
edilmiş bir Safranbolu’ydu. Dahası gerçekteki Safranbolu’yu aslında
Safranbolulunun kendisi dahi istemez olmuştu. Nitekim şehirde 1937-75
arası dönemde bitmeyen “imar tartışmaları” da bunun nedeniydi. Safranboluluların bugünlerde geçmişi korumaktan yana yaşadıkları mutluluk,
‘yas’ın parçası niteliğindeki aktörler olduklarının da bilinciyle olsa gerek.
Çünkü görünürdeki durum, gözlerinin önünde yitip giden geçmişlerine
dair yaşadıkları acıyı hafifleten niteliktedir. Ancak onların tavrı ‘Angelus
Novus’un kaçamak gözlerinde gizlidir. Benjamin’in Angelus Novus için
aşağıdaki söylediklerini Safranbolu -ve dahası modern özne- için de söyleyebilmek tam da bu nedenle oldukça mümkün hale gelmektedir.
“Geleneksel uygulamanın gereği olarak, savaşın ganimetleri yengi [zafer]
alayıyla birliktedir bu resmi geçitte. Bu ganimetlere, kültür hâzineleri diyorlar... Klee’nin “Angelus Novus” diye bilinen bir tablosunda, sanki hep
öyle bakıp seyretsin diye yapıldığı yerden artık neredeyse kalkıp başka
yerlere gideceğe benzeyen bir melek tasvir edilmiştir. Gözleriyle dik dik
bakan, ağzı açılmış, kanatları gerilmiş. Bu insanoğlunun tarihin tasvirini
yapmasıdır: Yüzü geçmişe dönüktür. Bizim bir zincirin halkaları gibi görebildiğimiz olayları, o ardı ardına dizilmiş yıkımlar ve felaketler yığını olarak tek bir kataştrof [felaket] biçiminde görmektedir. Melek, kendisine kalsa orada daha duracak, ölüleri ayaklandıracak ve yıkılmış, parçalanmış her
şeyi yeniden bir tümlüğe kavuşturacak gibidir. Fakat cennet’ten bir fırtına
kopup gelmektedir; meleğin kanatlarına çarpan rüzgâr öylesine şiddetlidir
ki, melek artık kapatamaz olmuştur kanatlarını. Bu fırtına, karşı konulmaz
bir biçimde meleği, arkasını döndüğü geleceğe doğru uçurmakta, önündeki
döküntü ve moloz yığını ise yerden göklere kadar yükselmektedir. Bu fırtına, bizlerin ilerleme dediği şeydir” (Benjamin, 1995; 169-171).
Modern endüstriyalizmin ‘ilerlemesinin’ Safranbolu’ya bugünlerdeki
mirası ilerleme gibi görülen bir ‘gerçeklik krizidir’. Aslında ‘gerçeklik krizi’
moderniteye özgü olan ‘geçmişle savaşın’ bir çıktısıdır. Ancak modernitenin
bu yöndeki savaşı -Baudrillard’ın tabiriyle- ‘içe dönük patlamalar’ ürettiği için
242 . Kadir Şahin
dışa dönük enkazlar bırakmamaktadır. Nitekim Safranbolu da bir savaşın geride bıraktığı vahşetin izinde hayatını yitirmiş ‘ölü bir beden’ misalidir. Bugünlerde Unesco’nun ‘dünya mirası listesinin’ parçası olarak görünürlük kazanan
Safranbolu, turistik etkinliklerin parçası olarak varlık kazanırken, aslında ölü
bir bedenin gösteriminden başka bir şeye karşılık gelmemektedir. Korumanın
ürünü olan ‘müze kent’ ise en nihayetinde savaşta yaşamını yitirenlere dair
enkazın müzesi niteliğindedir. Çünkü yok olanın hayatının sonlandığı yerde
hala var olmaya devam eden beden, artık ölüme dair sunumdan ötede bir şeye
karşılık gelmemektedir. İnsanlık tarihi adına modernitenin en belirgin farklarından birisi burada bir kere daha görünürlük kazanmaktadır: O da trajedilerini
örtükleştirerek üzerlerine şenlikler inşa edebilmesidir. Safranbolu’daki ‘turistik
görüntü’ de en nihayetinde bunun dışavurumu niteliğindedir. Öyle ki bugünlerde kentte ‘gerçek Safranbolu’nun izini sürebilmek dahi mümkün değildir.
Hatta gelinen yabancılaşmanın boyutu gerçeğe dair arayışın bütün yollarını
kapatmış niteliktedir. ‘Modern Safranbolu’ bugünlerde ‘dünya mirası’ ilan
edilmesiyle övünen bir kenttir ve kentteki ‘turizm olgusu’ da onun bu konudaki en temel mutluluk kaynağıdır. Ancak destinasyonun parçası olan ‘turistik
Safranbolu’ kadim görünürlüğüyle ortada dururken, kadim hayata dair hiçbir
pratiğinin sürdürülemediği bir ‘müze kente’ dönüşmüş durumdadır. Aşağıdaki
fotoğraf da şehirdeki ‘gerçeklik krizine’ dair var olan trajedinin gelinen noktada nasıl şenlikli şekillerde karşılık bulduğunu anlatabilen türden bir örnektir.
Şehirde yaşayanların ‘bir günlük turistleştirilme’ aktiviteleri, varoluşun parçası
olan herkesin bu şenliğe dahil edilmesinin çabasıdır. Çünkü sadece herkesin
dahil olabildiği şenlik, trajediye dair gerçekliğin konuşulabilme ihtimalini ortadan kaldırabilmektedir. Örtükleştirilen trajediye dair yaşanan mutluluk da
ancak bu yolla kalıcı hale getirilebilmektedir.
Ekovitrin haberi: “Safranbolu’da “Kendi Kentimde 1 Gün Turistim” uygulaması
başlıyor” (05.09.2022) 40
40 https://www.ekovitrin.com/karabuk/safranboluda-kendi-kentimde-1-gun-turistim-uygulamasibasliyor-h622130.html
Sosyal ve Beşerî Bilimlerde Teori ve Araştırmalar .243
İha haberi: “Safranbolu Belediyesinin yeni uygulaması “Kendi Kentimde 1 Gün
Turistim” uygulaması başladı.” 41
Sonsöz Yerine
1937 yılında Safranbolu-Karabük’te ‘Demir Çelik Fabrikaları’nın
açılması sonrasında şehirde bir modern endüstriyel dönüşüm yaşanmıştır. Bu dönüşüm süreci aynı zamanda Safranbol’nun modernleşme eşiğine dair en belirgin kırılma evresidir. Çünkü modern Safranbolu ortaya
çıkarken, beraberinde de modern olanın premodern niteliklerdeki kadim
Safranbolu’yla savaşını ortaya çıkarmaktaydı. Bu savaş 1937-75 yılları
arasında geleneksel Safranbolu’nun hükümsüzleştiği bir evreyi var etmiştir. Bu dönem aynı zamanda eski kent merkezinin değersizleşerek bir
‘kentsel çöküntü alanına’ dönüşmesine neden olmuştur. Fabrikanın kuruluşu sonrasında yaşanan bu dönem, yerel kentli kitlenin yaşadığı mekana
dair var olan bütün algılarının köreldiği yıllardır. Yaşanan körelme öncelikle kadim yaşam pratiklerinin yitirilmesi, ardından da kadim mekana
dair isteksizliklerin ortaya çıkması şeklinde görünürlük kazanmaktaydı.
Ortaya çıkan mekansal vasıfsızlaşma modern hayatın yükselişi şeklinde
gerçekleşirken, geleneksel olanın da çöküşüne karşılık gelen boyuttaydı.
Bu dönemde şehirdeki bitmeyen ‘modern imar planı’ ve ‘şehrin taşınması’
yönündeki tartışmalar da bunun en somut göstergelerinden birisidir.
1975’te Safranbolu’da yapılan koruma hamlesi, sosyal anlamda çıktıları görülmekte olan bir değişim sürecini dondurmak üzere ortaya atılan
bir ‘koruma politikası’ niteliğindeydi. Nitekim dışarıdan bakıldığında,
geçmişte ortaya konulan bu yöndeki çabanın Safranbolu’yu koruduğu
ve dahası şehirde görünürdeki pek çok şeyin fiziksel olarak yerli yerinde
durmasına neden olduğu rahatlıkla söylenebilir. Ancak yaşananlara yakından bakıldığında, ‘koruma çabasının’ kadim/geleneksel hayatın geri41
https://www.iha.com.tr/karabuk-haberleri/safranboluda-kendi-kentimde-1-gun-turistimuygulamasi-basladi-3901645/
244 . Kadir Şahin
leyişini engelleyemediğini söyleyebilmek de ayrıca mümkündür. Çünkü
tüm yaşananlar, öncelikle geçmişe özgü ‘kamusal hayatın’, sonrasında
da ‘özel hayatın’ -daha açıktan bir tabirle de kadim Safranbolu’ya özgü
hayatın- ortadan kalkmasına neden olan gelişmeler niteliğindedir. Bunun
anlamıysa ‘kültürel mirasa’ dönüştürülerek ‘korunan Safranbolu’nun sadece görünürlüğünün (fiziki yapısının) korunabildiği gerçeğidir. Nitekim
bugünlerde “korumanın” en temel çıktısı olarak sadece bir meta içeriğiyle -turizm faaliyetine özgü konaklar şeklinde- görünürlük kazanabilmesi
bu yöndeki saptamaları doğrulayan niteliktedir. Bu yöndeki çabalar, bir
imaj olarak Safranbolu’yu ver etmeye doğru ilerlerken, beraberinde de
‘içe dönük patlamalar’ üretmiş ve kadim kenti kalıcı bir ‘gerçeklik krizinin’ içine çekmiştir. Çünkü ortaya konulan çabalar sadece fiziki korumayı
mümkün kılarken, gündelik hayata ve de gerçekliğe dair aşınma sürecini
de giderek hızlandırmıştır. Bir bakıma korumanın ‘ilerici’ dili yok oluşun
hızına katkı sağlayan türden gerilemelere karşılık gelmiştir. Dolayısıyla ortaya konulan koruma çabası, modern endüstriyalizmin eksenindeki
olası mekansal yok oluşun önüne geçmeyi başarırken, diğer yandan da
kadim gündelik hayatın turizme dair dönüşümlerle kalıcı şekillerde askıya
alınmasına neden olmaktaydı. Nitekim koruma sürecinin etkisiyle gelinen
noktada şehirdeki mimari -fiziksel- doku hâlâ yerli yerinde görünürken,
aynı vurguları sosyal gerçeklikler ekseninde söyleyebilmek çok da mümkün değildir. Dahası bir destinasyonun parçası haline gelen Safranbolu
‘moderniteye özgü’ savaşın geride bıraktığı ‘müze kent’ görünümüyle,
kadim ve simgesel derinliğini (yani geleneksel hayatını) yitirerek bir ‘ölü
beden’ teşhirine dönüşmüş fizik geçeklik durumdadır. Açığa çıkan bu durum bir kültürel miras haline gelen Safranbolu’nun sadece metaya dayalı değişim değerine (turizme) eşitlenmiş olduğunu ortaya koymaktadır.
Dolayısıyla bugünlerde korunmuş görünürlüğüyle ortada duran turizme
özgü Safranbolu, kadim olan hayatın sonsuza kadar elden çıkarılmasına
gösterilen rızanın çıktısı niteliğindedir.
Sosyal ve Beşerî Bilimlerde Teori ve Araştırmalar .245
KAYNAKÇA
Aktüre, S. ve Şenyapılı, T. (1976). Safranbolu’da Mekansal Yapının Gösterdiği
Nitelikler ve ‘Koruma’ Önerilerinin Düşündürdükleri (ODTÜ Mimarlık
Fakültesi Dergisi: C. 1, S. 2; Bahar 1976; s. 61-96).
Arendt, H. (2012). Geçmişle Gelecek Arasında, İstanbul: İletişim Yayınlar.
Arendt, H. (2013). İnsanlık Durumu (Seçme Eserler 1), İstanbul: İletişim Yayınları.
Baudrillard, J. (2003). Simülakrlar ve Simülasyon, Doğu Batı Yayınları, Ankara.
Baudrillard, J. (2015). Şeytana Satılan Ruh ya da Kötülüğün Egemenliği, Ankara:
DoğuBatı Yayınları.
Baudrillard, J. (2011a). Nesneler Sistemi, İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi.
Baudrillard, J. (2011b).Simgesel Değiş Tokuş ve Ölüm, İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi.
Baudrillard, J. (2013). Tüketim Toplumu: Söylenceleri/Yapıları, Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi, İstanbul.
Bauman, Z. (2012a). Ölümlülük, Ölümsüzlük ve Diğer Hayat Stratejileri, İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
Bauman, Z. (2017). Akışkan Modernleşme, Can Yayınları, İstanbul.
Bauman, Z. (2018). Retrotopya, Ayrıntı Yayınları, İstanbul.
Benjamin, W. (1995). Estetize Edilmiş Yaşam, Der Yayınları, İstanbul.
Doğanalp-Votzi, H. (2017). Küçük Bir Anadolu Kasabası’nın Tarihi ve Ekonomisi: Safranbolu ve Deri El Sanatları (Ortadoğu’da Zanaatlar ve Zanaatkârlar: Müslüman Akdeniz’de Bireyin Biçimlenmesi içinde; Edt. Faroqhi
S. ve Deguilhem, R.; s. 331-364), Alfa Basım Yayım Dağıtım, İstanbul.
Fidan, F. (2011). “Safranbolu’da Tabakhane Bölgesi Örneğinde Endüstriyel
Alanların İncelenmesi: Kamusal Fonksiyonlarla Yeniden Değerlendirilmesi”; Yıldız Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Yayınlanmamış
Yüksek Lisans Tezi.
Günay, R. (1989). Geleneksel Safranbolu Evleri ve Oluşumu, Kültür Bakanlığı
Yayınları, Ankara.
Günay, R. (1998). Türk Ev Geleneği ve Safranbolu Evleri, Yem Yayınları, İstanbul.
Hobsbown, E. J. (1999). Tarih Üzerine, Bilim ve Sanat Vakfı Yayınları, Ankara.
Horkheimer, M. ve Adorno, T. W. (2014). Aydınlanmanın Diyalektiği, Kabalcı
Yayınları, İstanbul.
Kalyoncu, H. (2007). Cumhuriyet Kenti Karabük. Karabük: Karabük Belediyesi
Yayınları.
Karatay, A. (2018). Demir Çelik Karabük: Bir İşçi Kentinin Hikayesi, İletişim
Yayınları, İstanbul.
246 . Kadir Şahin
Kıray, M. (1998). Safranbolu’da Konut İçi Yaşam Olanakları Sınırlamaları ve
Turizm Yönü (Değişen Toplum Yapısı içinde sayfa:41-85), Bağlam Yayınları, İstanbul.
Krause, E. (1999). The Death of the Guilds, Yale University Press, New Haven
- Connecticut.
Kuş. A. (2003). Türkiye’de Mimarlık Değerlerinin Korunmasında İlk Adımlar:
1975-1980, Safranbolu Kaymakamlığı Hizmet Birliği Yayınları, Safranbolu-Karabük.
Kuş, A. (2009). Bir Zamanlar Safranbolu: 1931-1946, Safranbolu Belediyesi
Kültür Yayınları, Karabük.
Kuş, A. ve Ulukavak, K. (2015). Safranbolu Korumada 40. Yıl 40 Söyleşi: 19752015, Safranbolu Kültür ve Turizm Vakfı Yayınları, Safranbolu-Karabük.
Merriam, S. B. (2013). Nitel Araştırma: Desen ve Uygulama. Ankara: Nobel Yayıncılık.
Robins, K. (2013). İmaj: Görmenin Kültür ve Politikası, Ayrıntı Yayınları, İstanbul.
Sennett, R. (2010). Kamusal insanın Çöküşü, İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
Sennett, R.(2013). Zanaatkarlık, Ayrıntı Yayınları, İstanbul.
Smith, A. (2006). Milletlerin Zenginliği, Türkiye İş Bankası Yayınları, İstanbul.
Şahin, K. (2020). Zanaatkarlığın Makineyle İmtihanı: Safranbolu’da Debbalığın
Fabrikalaşma Girişimi (Sosyal ve Beşeri Bilimlerde Teori ve Araştırmalar
II - Cild:5 içinde, s. 319-365; Edt. Prof. Dr. Serdar Öztürk), Gece Kitaplığı, Ankara.
Terzibaşoğlu Ergun, E.; vd. (1977). Endüstrileşme ve Kentleşmenin Mekansal
Yapı Üzerindeki Etkileri Örnek Çalışma: Safranbolu. Mimarlık Dergisi;
Cilt: 15, Sayı: 1, s. 69-74.
Ulukavak, Kızıltan (2010). Safranbolu’da Bir Zaman; Bir Başkan..., Safranbolu
Belediyesi Kültür Yayınları, Safranbolu-Karabük.
Ulukavak, Kızıltan (2017). Bir Safranbolulunun Penceresinden Safranbolu: Gözlemler, Derlemeler, Denemeler, Karabük Üniversitesi Yayınları, Karabük.
Ulukavak, K. (2020). Safranbolu: Korumada Tarihsel Süreç, Safranbolu Araştırmaları Merkezi, Safranbolu-Karabük.
Urry, J. (1999). Mekanları Tüketmek, Ayrıntı Yayınları, İstanbul.
Kullanılan Diğer Materyaller
Arın, S. (1976). ‘Safranbol’da Zaman ‘Belgeseli; Turing Kültür Sanat, İstanbul
(https://www.youtube.com/watch?v=5fz6-Cp_n8k).
Üstünipek, Z. (2005). Safranbolu’da Bir Zamanlar: Süha Arın (https://www.youtube.com/watch?v=6lhJJDosvsE&t=1194s).