Siewierz
Siewierz – miasto w południowej Polsce, w województwie śląskim, w powiecie będzińskim, siedziba władz gminy miejsko-wiejskiej Siewierz, w Zagłębiu Dąbrowskim. Według danych z 31 grudnia 2019 r. miasto miało 5568 mieszkańców[1].
miasto w gminie miejsko-wiejskiej | |||
![]() Rynek w Siewierzu | |||
| |||
Państwo | |||
---|---|---|---|
Województwo | |||
Powiat | |||
Gmina | |||
Data założenia |
1276 | ||
Prawa miejskie |
1276–1870, od 1962 | ||
Burmistrz |
Dariusz Waluszczyk | ||
Powierzchnia |
38,22 km² | ||
Populacja (31.12.2023) • liczba ludności • gęstość |
| ||
Strefa numeracyjna |
+48 32 | ||
Kod pocztowy |
42-470 | ||
Tablice rejestracyjne |
SBE | ||
Położenie na mapie gminy Siewierz ![]() | |||
Położenie na mapie Polski ![]() | |||
Położenie na mapie województwa śląskiego ![]() | |||
Położenie na mapie powiatu będzińskiego ![]() | |||
![]() | |||
TERC (TERYT) |
2401074 | ||
SIMC |
0943204 | ||
Urząd miejski ul. Żwirki i Wigury 1642-470 Siewierz | |||
Strona internetowa | |||
BIP |
Miasto biskupstwa krakowskiego w księstwie siewierskim w końcu XVI wieku[2].
Położenie
edytujSiewierz leży w historycznej Małopolsce, w dawnej ziemi krakowskiej[3]. Położony jest na Garbie Tarnogórskim nad rzeką Czarną Przemszą.
Nazwa
edytujMiejscowość ma metrykę średniowieczną i istniała już w XII wieku. Nazwa notowana w 1123–1125 jako Seuor, 1232 Sewior, 1250 Siewior, 1544 Siewierz, 1546 Siewier, 1889 Siewierz[4][5] .
Pochodzi od nieistniejącego obecnie w języku polskim rzeczownika siewiór, oznaczającego „północ”. Do końca XV w. nazwa miasta brzmiała w taki właśnie sposób (Syewyor, 1470–1480). Nazwa określała zapewne miejsce położone na północ od innego obiektu geograficznego[5] .
Zabytki
edytuj- zamek biskupi w Siewierzu
- cmentarz żydowski w Siewierzu
- kościół św. Jana Chrzciciela w Siewierzu
- kościół św. Macieja Apostoła
- kościół św. Barbary i Walentego z 1618 roku
- stacja kolejowa
Historia
edytujNajstarszy dokument odnotowujący miejscowość pochodzi z 1105 i wymienia dochody z targu, karczmy oraz jatki jakie z Siewierza uzyskuje Opactwo Benedyktynów w Tyńcu pod Krakowem. Około 1179 miejscowość wraz z całą ziemią siewierską znalazła się pod władaniem Piastów z linii opolskiej, a następnie bytomsko-kozielskich oraz cieszyńskich[6] .
Już w XII w. Siewierz był osadą targową, a od początku XIII w. siedzibą kasztelanii. Kodeks dyplomatyczny Małopolski odnotowuje dwa łacińskie dokumenty z 1232 oraz 1252, w których wymienieni są kasztelanowie siewierscy Jaksa oraz Wladimirus. Początkowo ośrodek grodowy znajdował się na południowy zachód od dzisiejszego miasta i zlokalizowany był wokół romańskiego kościoła pw. św. Jana Chrzciciela. Prawdopodobnie po najazdach mongolskich został przeniesiony w miejsce łatwiejsze do obrony. W 1276 r. Siewierz uzyskał prawa miejskie. Wytyczono wówczas rynek będący do dziś głównym centrum miasta. W XIV w. książęta bytomscy wznieśli lub zainicjowali budowę murowanego zamku. (patrz: zamek biskupi w Siewierzu)[6] .
26 lutego 1289 r. doszło pod miastem do krwawej bitwy między wojskami sprzymierzonych z Henrykiem IV Probusem książąt śląskich a koalicją Władysława Łokietka, wówczas księcia kujawskiego, i książąt mazowieckich. Wcześniejsze wtargnięcie wojsk Probusa na teren księstwa bytomskiego, w granicach którego leżała wówczas kasztelania siewierska, spowodowało złożenie przez zagrożonego Kazimierza hołdu lennego królowi Czech, Wacławowi II. Był to pierwszy z czeskich hołdów lennych na Śląsku.
30 grudnia 1443 r. biskup krakowski, Zbigniew Oleśnicki wykupił księstwo siewierskie wraz z zamkiem od zadłużonego księcia cieszyńskiego, Wacława I. Miasto stało się stolicą świeckiego księstwa feudalnego, rządzonego przez biskupów krakowskich (patrz: księstwo siewierskie), które w dużej mierze było zależne od Korony Królestwa Polskiego (później bezpośrednio w jej składzie) i należało do diecezji krakowskiej. Od tego czasu Siewierz stał się ponownie integralną częścią Małopolski[7]. Od 1484 r. biskup krakowski Jan Rzeszowski zaczął używać tytułu księcia siewierskiego (Dominus et Princeps Ducatus Severiensis)[8].
W XVI w. biskupi rozbudowali gotycki zamek dążąc do przekształcenia go w renesansową rezydencję. Od końca średniowiecza aż do upadku Rzeczypospolitej, Siewierz był siedzibą sądu zwanego ziemskim, który łączył w sobie cechy typowe dla dawnego prawa śląskiego oraz polskiego prawa ziemskiego, dwóch sądów: ziemskiego i grodzkiego[9].
W czasie potopu szwedzkiego księstwo nominalnie pozostawało neutralne, jednak na zamku przebywały oddziały hetmana Stefana Czarnieckiego, co skłoniło Szwedów do jego zajęcia. Wojska szwedzkie obłożyły też Siewierz kontrybucją w naturze – trzykrotnie większą niż pozostałe miasta Księstwa Siewierskiego[10].
W 1790 r. Sejm Wielki zlikwidował Księstwo siewierskie, wcielając je do Rzeczypospolitej. W tym samym roku książę – biskup Feliks Paweł Turski opuścił oficjalnie zamek w Siewierzu.
- Zabory
W 1795 następstwie III rozbioru Polski Siewierz wszedł w skład zaboru pruskiego jako Nowego Śląska, natomiast Siewierz stał się miastem powiatowym. Po zwycięskim dla Polaków drugim powstaniu wielkopolskim jakie odbyło się w 1806 miejscowość w latach 1807–1815 znalazła się w granicach Księstwa Warszawskiego. W 1807 Napoleon Bonaparte restytuował księstwo siewierskie i oddał je swemu marszałkowi Jean Lannes, księciu Montebello, od którego miejscowość przejął rząd Księstwa Warszawskiego. W 1815 w wyniku ustaleń kongresu wiedeńskiego dokonano podziału księstwa i miejscowość znalazła się w zaborze rosyjskim w Królestwie Kongresowym[6] .
W 1827 w mieście znajdowało się 261 domów zamieszkanych przez 1344 mieszkańców. W 1858 liczba domów wzrosła do 265, w tym 14 murowanych, a liczba mieszkańców do 1586 z czego wszyscy byli chrześcijanami. W 1870 Siewierz utracił prawa miejskie w wyniku carskich represji za powstanie styczniowe 1863. W 1880 liczba mieszkańców wynosiła 1989. W 1889 w XIX-wiecznym Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego miejscowość wymieniona jest jako osada miejska, dawniej miasto leżące w powiecie będzińskim, gminie Sulików, parafia Siewierz. W osadzie było wówczas 300 domów, w których mieszkało 2500 mieszkańców. Miejscowość miała 3281 mórg powierzchni. Znajdowały się w niej dwa kościoły, dwie szkoły początkowe męska i żeńska, sąd gminny, przytułek dla 11 starców, apteka[4].
II Rzeczpospolita Polska
edytujPo odzyskaniu niepodległości przez Polskę w 1918 roku, Siewierz, wraz z całym powiatem będzińskim, został włączony do województwa kieleckiego. W 1927 roku utworzono powiat zawierciański, w którego skład wszedł Siewierz (również w granicach województwa kieleckiego).
W 1930 r. odsłonięto pomnik siewierzan poległych w walce o niepodległość[11].
4 września 1939 niemiecki Freikorps zamordował w Siewierzu 10 Polaków. W 1943 r. do obozu zagłady w Auschwitz-Birkenau wywieziona została cała ludność żydowska (w 1939 r. 229 osób). W okresie wojny zginęło około 300 osób. Po zakończeniu wojny ziemia siewierska wraz z całym powiatem zawierciańskim została przyłączona do województwa śląsko-dąbrowskiego[12].
- Okres powojenny
Następnie okresie PRL miejscowość leżała w powiecie zawierciańskim w województwie katowickim. W 1955 Siewierz był gromadą, a od 1958 osiedlem zajmującym 31 km² powierzchni oraz liczącym 4000 mieszkańców. Miejscowość odzyskała prawa miejskie w 1962, ale większość mieszkańców, 71% w dalszym ciągu utrzymywało się jeszcze z rolnictwa. W mieście znajdowała się szkoła podstawowa oraz liceum[6] . 1973 r. w wyniku reformy administracji terenowej podjęto decyzję o likwidacji gromad, co pozwoliło przyłączyć do miasta i gminy sąsiednich wsi: Brudzowic, Dziewek, Gołuchowic, Żelisławic, Podwarpia, Wojkowic Kościelnych, Kuźnicy Warężyńskiej i Trzebiesławic.
Dzisiaj stanowi ośrodek turystyczny, leżący w zapleczu aglomeracji górnośląskiej. Zachowane zabytki to barokowe kościoły datowane od XVI do XVIII w., a zwłaszcza ruiny gotyckiego zamku książąt śląskich, a następnie biskupów krakowskich – książąt siewierskich powstałego od XIV do XVI. Pod miastem zachował się romański kościół św. Jana Chrzciciela w Siewierzu z I poł. XII w. (według Jana Długosza datowany na 1144 r.). Ruch wypoczynkowy obsługuje także zalew Przeczycko-Siewierski, zalew powstały w wyniku spiętrzenia wód Czarnej Przemszy. Od lutego 2005 r. funkcjonuje Izba Tradycji i Kultury Dawnej obejmująca ekspozycje dawnego rzemiosła, rzeźby i rękodzieła artystycznego oraz tematykę historyczną związaną z dziejami księstwa siewierskiego i jego zabytków (w tym zamku).
Gospodarka
edytujOd początku istnienia miejscowości rozwijała się w niej gospodarka oraz handel. W miejscowości rozwijała się metalurgia. W XII wieku w okolicy Siewierza odnotowana została kopalnia srebra. W XIV wieku zanotowane zostały w okolicy dwie kuźnice. Ich ślady pozostały w nazewnictwie sąsiadujących wsi Kuźnica Świętojańska oraz Kuźnica Sulikowska. Wytapiano tutaj żelazo. W 1820 koło Siewierza funkcjonowała świeżarka. W XVI wieku w mieście odnotowano cechy rzemieślnicze, z których największym był cech piwowarski. Browarnicy w XVIII wieku mieli 18 browarów i znaczną część swojej produkcji eksportowali na Śląsk. W mieście funkcjonowały wówczas tartak oraz folusz[6] .
Również w XIX wieku w miejscowości rozwijał się handel oraz przemysł. W mieście na brukowanym rynku co dwa tygodnie odbywały się targi. Działał zakład wyrobów kamienno-glinianych oraz fabryka kafli. Funkcjonowały dwa zajazdy. Pod koniec XIX wieku po odebraniu praw miejskich przez rosyjskiego zaborcę miejscowość zaczęła nabierać wiejskiego charakteru co utrzymało się do połowy XX wieku[4].
W okresie PRL miejscowość miała charakter rolniczy, a produkcją rolną zajmowała się większość mieszkańców. W latach 60. w Siewierzu powstały drobne zakłady produkcyjne: Spółdzielnia Szewców i Cholewkarzy oraz warsztaty katowickiej spółdzielni "Guma"[6] .
Demografia
edytujPiramida wieku mieszkańców Siewierza w 2019 – dane GUS[13]:
Siewierz należy zaliczyć do małych miast, których liczba mieszkańców wynosi 5 568 (52,2% kobiety, a 47,8% mężczyźni). W okresie 2002–2019 liczba mieszkańców zmalała o 0,0%. Średni wiek mieszkańców wynosi 43,1 lat co odpowiada średniemu wiekowi mieszkańców w województwie śląskim, ale też w całej Polsce oraz porównywalny do średniego wieku mieszkańców całej Polski. W okresie 2019 r. odnotowano w Siewierzu ujemny przyrost naturalny wynoszący -27 osób, co odpowiada ujemnemu przyrostowi -4,84 na 1000 mieszkańców. W 2019 r. w Siewierzu 59,0% mieszkańców żyło w małżeństwie; 23,5% mieszkańców Siewierza w stanie wolnym; 5,9% mieszkańców było po rozwodzie, natomiast 11,3% to wdowy/wdowcy[1].
Dzielnice Siewierza
edytujDzielnice Siewierza
Transport
edytuj- Drogowy
Przez Siewierz przebiega południowa obwodnica miasta w ciągu drogi krajowej nr 78, która dwupoziomowym skrzyżowaniem łączy się z drogą drogą krajowa nr 91. Kilka kilometrów na południe od Siewierza, w miejscowości Podwarpie droga krajowa nr 91 łączy się z drogą ekspresową S1, która biegnie do zlokalizowanego w Pyrzowicach węzła z autostradą A1 (E75).
- Kolejowy
Przez Siewierz przebiega jednotorowa i zelektryfikowana linia kolejowa nr 182 obsługująca ruch pasażerski i towarowy. W latach 1975–2023 do miasta nie docierał ruch pasażerski[14]. Został reaktywowany 10 grudnia wraz z uruchomieniem połączenia S9 relacji Częstochowa – Tarnowskie Góry, które obsługiwane jest przez Koleje Śląskie obsługując również stację Pyrzowice Lotnisko zlokalizowaną koło Portu Lotniczego w Pyrzowicach[15].
- Autobusowy
Na terenie Siewierza kursuje 5 linii autobusowych (2A, 269, 619, 969, M23) organizowanych przez ZTM (2A wspólnie z miastem Myszków) i jedna (10) organizowana przez ZKM Zawiercie. którymi można się dostać do Będzina, Katowic, Myszkowa, Sosnowca, Zawiercia i okolicznych wsi lub gmin.
Wspólnoty wyznaniowe
edytuj- Kościół rzymskokatolicki:
- Świadkowie Jehowy:
- zbór Siewierz (Sala Królestwa Przeczyce ul. 21 Stycznia 56B)[16]
Sport
edytujW mieście działa klub piłki nożnej Przemsza Siewierz, założony w 1946 roku, oprócz tego w mieście znajduje się klub Tenisa stołowego UKS Energia Siewierz oraz Klub Sportowy Animals - Boks Siewierz
Dni ziemi Siewierskiej
edytujDni ziemi Siewierskiej, czyli potocznie dni Siewierza, odbywają się przeważnie w czerwcu. Raz odbywały się one we wrześniu.
Znani artyści na obchodach dni ziemi Siewierskiej
- 2011 - Pectus
- 2012 - Formacja Chatelet
- 2012 - Patrycja Markowska z zespołem Gaudeamus
- 2013 - Kabaret Skeczów Męczących
- 2013 - Zespół Video
- 2014 - Zakopower
- 2014 - Kabaret Neo-Nówka
- 2015 - Kabaret Paranienormalni
- 2015 - ENEJ
- 2017 - Antek Smykiewicz
- 2017 - Sławomir
- 2018 - Monika Lewczuk
- 2018 - Kombii
- 2019 - Michał Szczygieł
- 2019 - Natalia Szroeder
- 2022 - Poparzeni Kawą Trzy
- 2022 - GrubSon
- 2023 - Jerzy Kryszak
- 2023 - Łydka Grubasa
- 2023 - Bryska
- 2024 - Piersi
Produkty tradycyjne
edytujSiedem siewierskich przysmaków jest wpisanych na listę potraw tradycyjnych przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi[18]. Są to:
- żurek siewierski
- żołądki z gęsi po siewiersku
- wątróbki gęsie po siewiersku
- siewierska gęś pieczona
- siewierska kaczka pieczona
- smalec gęsi
- borówka/brusznica siewierska
Przypisy
edytuj- ↑ a b Siewierz (śląskie) » mapy, nieruchomości, GUS, noclegi, szkoły, regon, atrakcje, kody pocztowe, wynagrodzenie, bezrobocie, zarobki, tabele, edukacja, przedszkola, demografia [online], Polska w liczbach [dostęp 2021-01-14] (pol.).
- ↑ Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 2008, s. 100.
- ↑ Andrzej Nowakowski: Dzieje ustroju i prawa księstwa siewierskiego. Wydział Prawa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1992, s. 14. ISBN 83-85334-16-5
- ↑ a b c Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich t. X, hasło „Siewierz”. nakł. Filipa Sulimierskiego i Władysława Walewskiego, 1885. s. 602. [dostęp 2018-07-09].
- ↑ a b Rymut 1987 ↓.
- ↑ a b c d e f Praca zbiorowa 1965 ↓.
- ↑ http://bc.umcs.pl/Content/37925/PDF/czas4058_36_1989_18.pdf
- ↑ Siewierz, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. X: Rukszenice – Sochaczew, Warszawa 1889, s. 603 .
- ↑ M. Pawlikowski, Sądownictwo ziemskie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012.
- ↑ S. Korusiewicz: Dzieje księstwa siewierskiego i Siewierza do 1990, Piekary Śląskie, s. 82.
- ↑ Oficjalna strona Miasta i Gminy Siewierz [online], siewierz.pl [dostęp 2024-04-25] (pol.).
- ↑ Oficjalna strona internetowa Miasta i Gminy Siewierz [online], siewierz.pl [dostęp 2021-01-14] [zarchiwizowane z adresu 2021-01-16] .
- ↑ Siewierz w liczbach [online], Polska w liczbach [dostęp 2016-01-11] , liczba ludności na podstawie danych GUS.
- ↑ Linia kolejowa 182 (PL) [online], Atlas Kolejowy [dostęp 2023-12-11] (pol.).
- ↑ Koleje Śląskie dojeżdżają na lotnisko Katowice – Pyrzowice [zdjęcia] [online], www.rynek-kolejowy.pl [dostęp 2023-12-11] (pol.).
- ↑ Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2018-10-17] .
- ↑ Siewierz – Stadion LKS Przemsza [online], PolskieStadiony.pl, 20 lipca 2020 [dostęp 2021-01-04] (pol.).
- ↑ Lista potraw tradycyjnych – Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi.
Bibliografia
edytuj- Kazimierz Rymut: Nazwy miast Polski, hasło "Siewierz". Wrocław, Warszawa, Kraków, Łódź: Ossolineum, 1987, s. 216. ISBN 83-04-02436-5.
- Praca zbiorowa: Miasta polskie w tysiącleciu, tom I, województwo katowickie, hasło „Siewierz”. Wrocław, Warszawa, Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Ossolineum, 1965, s. 467-468.
Linki zewnętrzne
edytuj- Oficjalna strona internetowa Miasta i Gminy Siewierz
- Siewierz, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. X: Rukszenice – Sochaczew, Warszawa 1889, s. 602 .
- Archiwalne widoki miejscowości w bibliotece Polona