Bu makale, son dönemlerde gittikçe yayılan yeni nikah türü olan örfî ni-kahın çeşitlerini, yayılm... more Bu makale, son dönemlerde gittikçe yayılan yeni nikah türü olan örfî ni-kahın çeşitlerini, yayılmasına zemin hazırlayan sebepleri, istatiksel verilerle sosyolojik olarak insanların yaklaşımını ve fıkhî açıdan değerlendirilmesini amaçlamaktadır. Çalışmada toplumsal sebepler ve hukuksal normlar beraber düşünülerek doğru sonuca ulaşılmaya çalışılmıştır. İnsanların örfî nikaha yönelmelerini doğru değerlendirmek için çalışmada istatiksel verilere başvurulmuş böylece araştırmanın sosyolojik boyutunun da ortaya konulması hedeflenmiştir. Araştırmada önce nikah kavramının tanımı, rükünleri, şartları ve çeşitleri özetle anlatılarak nikahın kavramsal, hukuksal çerçevesi ve tasavvuru çizilmiştir. Böylece örfî nikahın değerlendirileceği ve kıyas edileceği asıl kavramlar ve normlar ortaya konulmuştur. Sonrasında çalışmanın asıl konusu olan örfî nikahın tanımı, çeşitleri, yayıldığı ülkeler, istatiksel veriler, ortaya çıkmasına zemin hazırlayan sebepler ve İslam fıkhı açısından klasikten gönümüze değerlendirmeler yapılmıştır. Bunun sonucunda örfî nikahın üç farklı şekilde yapıldığı, bunlardan ikisinin caiz birinin ise caiz olmadığı; bu nikaha başvuranların genelde birden çok evlilik yapmak isteyenler ile üniversite gençlerinden oluştuğu anlaşılmıştır. Bu nikahla ilgili iki temel görüşün varlığı söz konusu olup bunlardan birinci ilanı şart koşan Malikiler iken ikinci sadece iki şahidi yeterli gören cumhur ulama olduğu saptanmıştır. Bu örfî nikahın yarattığı bir takım olumlu ve olumsuz sonuçlarının olduğu, bu minvalde olumlu yönüne bakanların cevaz verdiği, olumsuz yönlerini göz önüne alanların ise cevaz vermediği görülmüştür. Ancak klasik dönemden bugüne bakıldığında cumhurun iki şahitli nikahı ilan şartını sağladığı gerekçesiyle gizlenmesi şahitlerden talep edilse bile caiz gördüğü belirlenmiştir.
التعليل بالعلة القاصرة في القياس الأصولي دراسة تأصيلية, 2022
Kâsır illetle ta‘lîl, fıkıh usulünün en önemli başlıklarından biri olup kıyas bağlamında bir çok
... more Kâsır illetle ta‘lîl, fıkıh usulünün en önemli başlıklarından biri olup kıyas bağlamında bir çok
usulcü tarafından üzerinde ihtilaf edilen bir konu olmuştur. Fıkıh usulü âlimlerinin bir kısmı kâsır illetle ta‘lili caiz görürken, diğerkısmı ise illetin müteaddî (geçişli) olmasını şart koşarak
kâsır illetle ta‘lîlin yapılamayacağı görüşündedir. Bu çalışmada söz konusu problemin
anlaşılması bağlamında bilinmesi zorunlu olan “illet”, “kıyas”, “kasr” ve “te‘diye” kavramları
açıklanmış, kavramların dil ve terim anlamlarına değinilmiştir. Bilimlerde terim anlamlarının yerleştirildiğinde, dilsel anlamların gözetildiği göz önüne alınarak bu konudaki ihtilafın ve çatışmanın noktasal yerinin belirlenmesi için çalışmada analitik okuma izlemiştir. Ardından
ihtilafın tam olarak anlaşılabilmesi için usulcülerin fikir ayrılığına düştüğü noktalar belirlenerek konu detaylı bir şekilde incelenmiştir. Akabinde görüşlerin dayanak olarak ileri
sürdükleri delillerin yanında her iki grubun kâsır illetle ta‘lîlin cevazı hakkındaki görüşleri aktarılmıştır. Her iki tarafın delilleri tek tek değerlendirilerek bu konudaki güçlü deliller belirlenmeye çalışılmıştır. Çalışma sonucunda üç önemli bulguya rastlanılmıştır. Bunlardan ilki, kasır illetin mansûs ve müstanbit olabileceği, mansûs olan illet-i kâsıranın illet olarak ittifakla kabul edildiği, ihtilafın illet-i kasıranın müstanbit olan türünde olduğudur. İkincisi kâsır illetin müstanbit olanında icma olduğu bazıları tarafından iddia edilmişse de bu iddianın doğru olmadığı bu nedenle Subkî’nin bu rivayeti garip bulduğudur. Son olarak Hanefiler arasında kâsır illetle hüküm konusunda ihtilaf olduğu Irak Hanefileri ile Semerkant Hanefileri arasında görüş varlılığın net olduğu tespit edilmiştir. Bu çalışma sonucunda araştırmacılar tercih ettikleri görüş ve karşı görüş delillerini eleştirel değerlendirerek kâsır illetle ta’lil yapılabileceği sonucuna varmışlardır.
تُعتبر مسألة التعليل بالعلة القاصرة إحدى المسائل التي اختلف فيها الأصوليون في أحد
أهم الأبواب الأصولية، وهو باب القياس، الذي يعتبر أحد أهم الأدلة الإجمالية في علم أصول
الفقه؛ حيث يورده الأصوليون في الكتب الأصولية تاليا لذكر أدلة الكتاب والسنة والأجماع. وقد
تناولت هذه الدراسة مسألة جواز التعليل بالعلة القاصرة عند الأصوليين، حيث أجاز ذلك بعض
الأصوليين، ورفضه فريق آخر من الأصوليين اشترط في العلة القياسية أن تكون متعدية، ولم
يصحح التعليل بالعلة القاصرة. وقد تضمنت الدراسة على سبيل الإجمال قراءة مفهومية لأهم
المفاهيم التي ينبغي بيانها في معرض دراسة هذه المسألة، وهي مفاهيم )العلة( و )القياس( و
)القصر( و )التعدية(، حيث تطرقت الدراسة لمعاني هذه المصطلحات لغة واصطلاحا؛ً إذ إن
المعاني الاصطلاحية توضع في العلوم بملاحظة معانيها اللغوية، وقد جاء ذلك متبوعا بالقراءة
التحليلية في هذه الدراسة، والمتضمنة لتحرير محل النزاع الذي اختلف فيه الأصوليون في هذه
المسألة؛ لما في ذلك من أهمية في بيان المحل الدقيق الذي اختُلف فيه، ثم أُتب ع ذلك بذكر أقوال
الأصوليين في هذه المسألة، مع بيان الأدلة التي استند إليه كل فريق من الأصوليين فيما ذهب
إليه، ومناقشة هذه الأدلة على سبيل الإيجاز، وقد جاء ذلك كله متبوعا ببيان القول الراجح في هذه
المسألة من وجهة نظر الباحثين. ثم ختمت الدراسة بخاتمة موجزة تتضمن أهم النتائج التي
توصل إليها الباحثان.
Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi / Bingöl University Journal of Social Sciences Institute,, 2022
Cüveynî (ö. 478) ve Gazâlî (ö. 505) ile başlayan, Şâtıbi (ö. 790) ile ilerleme kaydeden ve modern... more Cüveynî (ö. 478) ve Gazâlî (ö. 505) ile başlayan, Şâtıbi (ö. 790) ile ilerleme kaydeden ve modern dönemde ise
İbn Âşûr ile kısmen sınırları çizilmeye çalışılan makâsıd ve maslahat konusu önemli olup çeşitli açılardan tasnif
edilmeye çalışılmıştır. Klasik dönemde makasıd ve maslahat kavramları farklı tasniflere tabi tutulmuş ve bazı
tasnifler usulcüler arasında genel kabul görmüştür. Cüveynî maslahatları tasnif ederek bir başlangıç yapmış,
ardından öğrencisi Gazâlî maslahatları zaruri, hâci ve tahsîni olmak üzere üç kısma ayırmıştır. Zaruri
maslahatları da beş temel maksada bölmüştür. Bu tasnif genel kabul görmüş ve yaygınlık kazanmıştır. Şâtıbi ile
yeniden gündeme gelen bu konu farklı bir tasnife daha tutularak aslî ve tabi, mükellefin maksadı, Şâri’in
maksadı gibi kısımlara ayrılmıştır. Bu makale Şâtıbî sonrası makâsıd ve maslahatın kısımlara ayrılmasında İbn
Âşûr’un nasıl bir tasnife yöneldiği ve bunun arka planı irdelenmeye çalışılmış, İbn Âşûr’un Makâsıdu’şŞerîati’l-
İslamiyye adlı eseri üzerinden yapmış olduğu taksimler belirlenip açıklanmaya gayret edilmiştir.
Neticede Tâhir bin Âşûr’un kendisinden önceki bu tasnifleri de göz önüne alarak makâsıdın taksimatı meselesini
yeniden ele aldığı ve maksatları kısımlar ve çeşitler şeklinde iki farklı başlık altında işlediği görülmüştür.
Kısımlarını ise kat’î zannî ve külli cüz’i şeklinde, çeşitlerini ise gerçek ve genel örfî maksatlar adı altında
incelediği anlaşılmıştır. O Maslahatları da kendisine ihtiyaç duyulma, ümmeti ilgilendirme ve tespit edilme
açısından üç kısma ayırmıştır. İbn Âşûr’un makâsıd ve maslahatı taksim etme mantığının özüne bakıldığında
makâsıdı bir ilim dalı ve içtihat yöntemi haline getirme arzusunun yattığı tespit edilmiştir. Nitekim eserinin
başında ve birçok yerinde bu konu mükerrer bir şekilde zikredilmiştir.
Kilitbahir / Çanakkale İlahiyat Dergisi , Sep 17, 2022
تمثل هذه الدراسة إحدى المحاولات التي ترمي إلى بيان العلاقات التلازمية بين المسائل الأصولية، وم... more تمثل هذه الدراسة إحدى المحاولات التي ترمي إلى بيان العلاقات التلازمية بين المسائل الأصولية، ومدى ارتباط المسائل الأصولية ببعضها البعض، حيث اهتمت ببحث منشأ حجية أحد أهم الأدلة إلاجمالية عند الأصوليين، وهو إلاجماع، حيث يورده الأصوليون باعتباره الدليل الثالث في علم أصول الفقه بعد دليلي الكتاب والسنة، كما اهتمت الدراسة بأحد أهم المفاهيم المقوّمة لعلم أصول الفقه، وهو مفهوم الحجية. وقد تضمنت هذه الدراسة في مُسْتَهَلّها بياناً لمصطلحي (الحجية) و (إلاجماع) لغةً واصطلاحاً حيث إن المعاني الاصطلاحية توضع في العلوم بملاحظة وضعها اللغوي، وقد جاء ذلك متبوعاً بذكر أقوال الأصوليين في حجية إلاجماع عل ى سبيل إلايجاز دون الخوض في أدلة كل فريق;حيث إن ذلك خارج عن مقصود هذه الدراسة. ثم تناولت الدراسة ذكراً لمناهج الأصوليين في تحديد المنشأ الذي اكتسب إلاجماع بواسطته وصف الحجية، وحصر اتجاهات الأصوليين في ذلك في ثلاثة مناهج: أولها ال م نهج النقلي، وثانيه ا ال م نهج النقلي ال مؤيد بالعقل، وثالثها المنهج العقلي، مع تحليل هذه المناهج وتقرير الدليل الذي استند إليه أصحاب كل اتجاه فيما ذهبوا إليه. وقد اعتنت هذه الدراسة كذلك ببحث الأثر العملي الذي يترتب على الاختلاف في تحديد منشأ حجية إلاجماع، وهو الخلاف في مسألتين أصوليتين أخريين: أولهما، مسألة اشتراط عدد التواتر في المجمعين. وثانيهما، مسألة إجماع الأمم السابقة. وقد اختتمت الدراسة بخاتمة موجزة لأهم النتائج التي تم التوصل إليها من وجهة نظر الباحث. ال ك لم ات ال مفتاح ية: أصول الفقه، الدليل النقلي، الدليل العقلي، إلاجماع، الحجة، الحجية، ال دليل Bu çalışma, fıkıh usulüne dair birbiri ile karşılıklı ilişkiye sahip problemleri açıklığa kavuşturmayı amaçlamaktadır. Çalışma, usulcüler nazarında önemli delillerden biri olan icma’nın delil değerinin kaynağını irdelemektedir. Çalışmanın giriş bölümünde “Hücciyyet/delil” ve “icma” terimlerinin lügat ve ıstılah anlamları açıklanmaktadır. Ardından usulcülerin icma’nın delil değeri ile ilgili görüşleri, icma’ya delil olma hüviyeti kazandıran kaynağı tanımlarken izledikleri metot, bu metodun tahlîlî ve dayanak olarak gösterilen delillerin tespiti yapılmaya gayret edilmiştir. Yine, usulcülerin icmanın delil değerini sınırladıkları noktalar, icmanın delil menşeine göre usulcülerin görüşleri tespit edilmiş ve bunların üç farklı yaklaşımdan müteşekkil olduğu görülmüştür. Bunlar: İcmanın naklî yönüne vurgu yapan geleneksel yaklaşım, naklî ve aklî yönüne vurgu yapan naklî-aklî delillerle destekleyen yaklaşım ve sadece aklî yönüne vurgu yapan yaklaşımdır. Bu yaklaşım tarzlarının icma’nın bir delil kaynağı olarak tanımlanmasındaki görüş ayrılıklarının uygulamaya etkileri ele alınmaya çalışılmış; bu görüş ayrılıklarının semeresi, usul meselelerinde ortaya konulmaya gayret edilmiştir. Bahsedilen meselelerden ikisi önemli olup birincisi; icma edenlerin tevatür sayısına ulaşmasının şart koşulması; ikincisi ise önceki milletlerin icma etme meselesidir. Çalışmanın sonucunda icmayı naklî delillerden dolayı delil değeri kazandığı görüşü usulcülerin genel bakışını yansıttığı, Cüveynî’nin ise icmaya daha çok bir tür haber bildirim metodu olarak baktığı, yeterli sayıda kişinin haber birliği sağlandığında delil değeri kazanacağı görüşünde olduğu tespit edilmiştir. O, böylece geçmiş ümmet icmalarının da delil değeri taşıdığı sonucuna varmıştır. Diğer taraftan bir kısım usulcü icmanın delil değerini sadece tevatür ve haber verenlerin sayısıyla yeterli görmediği, bunların hata etme ihtimali olduğunu ancak naklî delille bu hatanın ümmet üzerinden kaldırıldığı görüşünde oldukları tespit edilmiştir.
Bin iki yüz yıllık fıkıh geleneğimizde mezhep diye adlandırılan çeşitli fı-kıh ekolleri ortaya çı... more Bin iki yüz yıllık fıkıh geleneğimizde mezhep diye adlandırılan çeşitli fı-kıh ekolleri ortaya çıkmıştır. Bu ekollerin öğretileri ve temel görüşleri sonraki nesillere klasik dönemde muhtasar, sonrasında ise mütûn denen kısa ve öz eserlerle aktarılmıştır. Hanefi ekolünün de füru fıkhını ele alan en önemli metinlerin başında Vikâye adlı eser gelmektedir. Bu çalışma üzerine önemine binaen onlarca şerh, ihtisar, talika ve tercümeler gibi pek çok çalışma yapılmıştır. Farklı dillere tercümesi yanında yazma, Osmanlı döneminde Devletoğlu, Şemsi Ahmet Paşa ve Kurd Efendi gibi birkaç farklı kişi tarafından Türkçeye aktarılmıştır. Bu tercümelerden Arapça metnin tamamını nesir olarak Türkçeye aktaran Kurt Efendinin tercümesi olup, diğer tercümelere nazaran aslına uygun bir tercümedir. Tercüme nüshalarının çoğu Türkiye’de olmakla beraber, bazıları Mısır, Bosna ve Almanya gibi farklı ülkelerde bulunmaktadır. Bu nüshalardan bir kısmı tam iken, bazıları ise nâkıstır. Kimi nüshalar başka eserler ile mecmua olarak iç içe olup bunlardan bazıları isimsizdir. Nüshaların nispetinde herhangi bir ihtilaf olmamakla beraber bir nüshada Taşköprüzade gibi farklı kişilere atfedilse de bunlar gerçeği yansıtmamaktadır. Zira atfedilen ve isim kaydı bulunmayan nüshalar, karşılaştırma ve inceleme sonucunda Kurd Efendiye ait olduğu açıkça ortaya çıkmaktadır. Tercüme sahibi Kurd Efendi sûfi bir kişiliğe sahip olup halveti şeyhidir. İlmi yetkinliği yazdığı ve tercüme ettiği eserlerden anlaşılmaktadır. Zira sağlam bir sülûk için ilmin şart olduğu gerçeğini müşahhas olarak ortaya koyduğu görülmektedir. Bu da eseri incelemeye değer kılan hususlardan biridir. Öte yandan bu yazmayı diğe-rinden farklı kılan, mütercimin gerekli gördüğü mülahazaları eklemesi, yer yer ıstılahları açıklaması, mesele hakkında farklı görüşleri, Türk âdetindeki farklılıkları, metindeki kapalılıkları ve gerekli yerlerde açıklamalar yapması-dır. Bundan dolayı kimi nüshalarda belirtildiği gibi tercümeden daha çok bir şerh olduğu ortaya çıkmaktadır. Bu bağlamda asıl metnin fıkıh literatüründeki önemi, eserin orijinal tercümesinin genişletilmiş eklemelerle Türkçeye çevirisi yazmayı önemli kılmakta olup buna binaen nüshayı tanıtmak, ilerice basılmasına vesile olmak ve Türkçe fıkıh literatürüne katkı sağlamak amacıyla bu makaleyi kaleme aldık.
El-Muhtâr Arapça öğrenenlerin okuduğunu anlama becerisini geliştirmeye yönelik hazırlanmış ciddî ... more El-Muhtâr Arapça öğrenenlerin okuduğunu anlama becerisini geliştirmeye yönelik hazırlanmış ciddî bir emeğin ve birikimin eseri. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi öğretim üyelerinden oluşan bir kadro tarafından hazırlanmış olan kitapta, İslâmî ilimlerin farklı disiplinlerine metinler ve bunlarla ilgili doğrudan veya dolaylı olarak metinleri anlamaya yönelik etkinlikler bulunuyor. Metinler hem klasik Arapçadan hem modern metinlerden seçilmiş ve seviyelendirilmiş. Kitabın son bölümü belagat ilmiyle temel bilgilerin verilmesine ayrılmış. Kitapta takip edilen sarmal eğitim metodu ile temel konuların pekiştirilmesi hedeflenmiş.
Ortak Avrupa Dil Referans Çerçevesi (CEFR) standartlarına göre ileri seviyeye uygundur. Okuma becerisi merkezde olmakla beraber diğer dil becerileriyle de ilişkiler kurulmuştur.
Yer alan konular; tefsir, hadis, fıkıh, ahlâk, tasavvuf, tarih, edebiyat, belagat ve felsefe gibi çok geniş bir yelpazededir. Kitapta metinler düzyazı şeklinde metinler olduğu gibi şiirlere de yer verilmiş, Cahiliye döneminden başlayarak modern döneme kadar Arapçanın her döneminden örneklemeler yapılmıştır. Bu sayede kitabın çalışılmasıyla oldukça zengin bir kelime hazinesine sahip olunabilir. Bu bağlamda kitapta kelime bilgisi ve kalıp ifadelerle ilgili 110, kelime kökleri hakkında 37, okuduğunu anlamayla becerisine dair 480, konuşma becerisiyle ilgili 185, yazma becerisiyle ilgili 110 ve belagatla ilgili 50 soru olduğunu belirtmek yerinde olacaktır. (Toplam soru sayısı: 972)
Kitabı bitiren öğrencilerin farklı konularda ve farklı seviyelerde klasik ve modern metinleri anlayabilmeleri, yine ileri seviye dil kazanım hedeflerinden beklenen dinleme, konuşma ve yazma becerilerini elde etmeleri beklenmektedir.
İslam’ın hukuki yönünü araştıran ve normların konulma gayelerini temellendiren ilim dalı İslam hu... more İslam’ın hukuki yönünü araştıran ve normların konulma gayelerini temellendiren ilim dalı İslam hukuk felsefesidir. Bu ilim dalı önceleri klasik fıkıh usulü ilminin bir kısmını oluşturuyordu; Şatıbi’nin etkisiyle fıkıh usulünden ayrılarak müstakil bir ilim dalı altında incelenmeye başlandı. Şâtıbi, bu ilmi müstakil bir eserde ele alıp konuyu bütün yönleriyle işlemiştir. Fakat o makasıdı, fıkıh usulüne alternatif değil yardımcı ve tamamlayıcı bir ilim olduğunu kabul etmiştir. Şâtıbi ’den sonra İbn Âşûr Makâsıdu’ş-Şerîati’l-İslamiye eserini kaleme almış ve makâsıdı fıkıh usulünden ayrı bir ilim dalı olarak kabul etmiştir. Makâsıdı her fakîhin bilmesi gerektiğini, avamın ise bilmesine gerek olmadığını belirtmiştir. O, makâsıd fikrini geliştirmiş ve fıkıh usulü ilmine alternatif kabul etmiştir. Ona göre usul ilmi dinin gayelerini bilme noktasında bir fayda sağlamamaktadır. Çünkü usul ilmi, naslardan çıkarılan normların belirlenmesi için gerekli olan lafız, tearuz ve tercih bahsini ve istinbat yollarını açıklayan bir ilimdir. Makâsıd ise Şâri’in normları koymadaki hedef, gaye ve hikmetini araştıran bir ilimdir. İbn Âşûr hukukun gayelerini temel alıp tüme varımla gayelerin ortaya konması ve bunlar üzerinden ihtilafın azaltılması gerektiğini söyler. Bu gayelerin kat ‘î gayeler olduğunu savunarak makâsıdın usulden ayrı bir ilim dalı olması yönünde çaba gösterir. Bu ilim sayesinde eksik olan gaye merkezli anlayışın kemale ulaşması sağlanır. İbn Âşûr fıkıh usulünü fıkhî delillerin ele alındığı ilim kabul edip kendi haline bırakmanın uygun olacağını söyler.
مقاصد الشريعة الإسلامية عند محمد طاهربن عاشور
يوسف بولوتلو
إن علم المقاصد يبحث في علل الأحكام الشرعية وغاياتها المستنبطة من الأدلة التفصيلية. هذا العلم كان يتناول في كتب الأصول بمباحث العلل. وبعد القرن الثامن جاء الإمام الشاطبي وألف كتابه المشهور يسمّى الموافقات. وقعّد المقاصد وقسمه في هذا الكتاب إلى اقسام عديدة بحسب احتياجات البشر. وأكد الشاطبي أن المقاصد علم مكمّل لأصول الفقه وأن مقاصد الشرع لا تفهم بشكل صحيح إلا بواسطة علم المقاصد. وأعطى الشاطبي أهمية كبيرة لهذا العلم. ولكن بعد الشاطبي توقف تتطور علم المقاصد إلى أن جاء في القرن العشرين محمد طاهر بن عاشور وألف كتابا في المقاصد وسماه مقاصد الشريعة الإسلامية وتناول في كتابه معظم مباحث هذا الفن وجاء بنظريات جديدة نتيجة تأثره بالغرب مثل المساواة والحرية والفطرة. وادعى ابن عاشور أن علم المقاصد قطعي وبه تقل الخلافات بين المذاهب وتتوحد الأمة. بناء على هذا القول قال بحل علم المقاصد مكان أصول الفقه.
في القرن التاسع عشر، ساد رأي مفاده أن الفكر الإسلامي بشكل عام و الفكر الفقهي بشكل خاص قد دخلوا في... more في القرن التاسع عشر، ساد رأي مفاده أن الفكر الإسلامي بشكل عام و الفكر الفقهي بشكل خاص قد دخلوا في عملية التبلد والتراجع. ترتبط هذه الفكرة إلى حد كبير ارتباطًا مباشرًا بالتفسير الحرفي بدلاً من التفسير الغائي للمصادر الرئيسية للإسلام. في هذا السياق، من الحقائق المعلومة أن البديل الأبرز لنهج التفسير الحرفي، الذي يهيمن عليه التقليد، هو التفسير الغائي الذي ينشط مجال الاجتهاد في الفقه. ومن هذا المنطلق رأى بعض الباحثين في العصر الحديث أن التفسير الغائي هو المخرج الوحيد من هذه الأزمة الفكرية والفقهية ، و جعلوا هذا التفسير الغائي منهجا في الاجتهاد ، ونصوا على إبعاد فقه التفسير الحرفي / اللفظي من مجال الإجتهاد. بالمختصر المفيد قالوا، بأن علم الأصول يجب أن يُوضع جانباً، وفي حالة التعارض بين النص والاجتهاد المقاصدي ، يجب تفضيل المقاصد بشكل مطلق. إن هذا الفكر الجديد يسبب العديد من المشاكل الاجتهادية والقانونية ، فقد أصبح من الضروري تحديد حجية الاجتهاد المقاصدي و ضوابط هذا الأسلوب الفقهي الجديد. في هذه الرسالة ، تم الكشف عن حجية الاجتهاد المقاصدي ومشكلاته الاجتهادية و القانونية، وضُبِطت ضوابط الاجتهاد المقاصدي و بُيِّنت حدوده و أطرافه. ونتيجة لذلك ، فقد لوحظ أن المقاصد دليل شرعي في المسائل غير المنصوصة ، ويمكن إجراء الاجتهاد بهذه الطريقة الجديدة بشرط أن تكون مضبوطة و محددة الأطراف ، ولكن إذا لم يتم ضَبْط الاجتهاد المقاصدي، فسوف تلحق المشاكل بالبنية الشكلية والمعيارية للشريعة الإسلامية. في الجزء الأول من هذه الدراسة تم ذكر المراحل التي مر بها تطور المقاصد، والمفاهيم الأساسية التي تقوم عليه و كذلك ذكر أنواع المقاصد و أقسامه. و في الجزء الثاني ، تمت مناقشة أساليب ومناهج الاجتهاد، و حجية الاجتهاد المقاصدي والمشاكل القانونية التي ستنشأ عن تطبيق الاجتهاد المقاصدي دون تحديد الضوابط. في الفصل الثالث ، تمت دراسة مبادئ الاجتهاد أي قواعد التفسير، والأدلة التي تحد من الاجتهاد المقاصدي ، والضوابط العامة والخاصة لهذه الطريقة.
Bursa Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İslam Hukuku, 2022
IX. yüzyılda genelde İslam, özelde ise fıkıh düşüncesinin donuklaşma ve gerileme sürecine girdiği... more IX. yüzyılda genelde İslam, özelde ise fıkıh düşüncesinin donuklaşma ve gerileme sürecine girdiği şeklinde baskın bir kanaat bulunmaktadır. Bu düşünce büyük ölçüde İslam’ın temel kaynaklarının makâsıdî (teleolojik) olmaktan ziyade lafzî (literal) bir yoruma tabi tutulmasıyla doğrudan ilişkilendirilmiştir. Bu bağlamda geleneğe hâkim olan lafzî yorum yaklaşımının, İslam dünyasının geride kalmasına neden olduğu iddia edilmiş, makâsıdî yoruma ise sık vurgu yapılarak ön plana çıkarılmıştır.
Bu sâikle modern dönemde bazı araştırmacılar gâî yorumu bir çıkış yolu olarak görmüş, bu yöntemi içtihatta merkeze alarak lafzî yorumun/beyan içtihadının bir tarafa konulması gerektiğini ifade etmişlerdir. Bunlar kısaca usul ilminin bir kenara bırakılmasını, nass ile makâsıdın çatışması durumunda ise makâsıdın tercih edilmesi gerektiğini savunmuşlardır. Ancak bu düşüncenin birçok içtihadî ve hukukî probleme sebebiyet vereceğinden bu içtihat yönteminin delil değerini ve ilkelerini belirleme gereği doğmuştur.
Buna binaen tezde, makâsıd içtihadının delil değeri, problemleri ve makâsıd içtihadının ilke ve sınırları tespit edilmeye çalışılmıştır. Neticede makâsıdın gayri mansûs meselelerde delil olduğu, bu yöntemle içtihat edilebileceği, ancak zaptı sağlanmadığı takdirde İslam hukukunun formel ve normatif yapısına zarar vereceği, makasıd içtihadının bir takım ilke ve sınırlarının bulunduğu görülmüştür.
Bu çalışmanın birinci bölümünde makâsıdın, tarihi serüvenine, dayandığı temel kavramlara ve kısımlarına değinilmiştir. İkinci bölümde içtihat yöntemleri, makâsıd içtihadının delil değeri ve ilkeler belirlenmeden başvurulan içtihadın doğuracağı hukuki problemler ele alınmıştır. Üçüncü bölümde ise içtihat/yorum ilkeleri, makâsıd içtihadını sınırlayan deliller, bu yöntemin genel ve özel ilkeleri konularına göre incelenmeye çalışılmıştır.
Bu makale, son dönemlerde gittikçe yayılan yeni nikah türü olan örfî ni-kahın çeşitlerini, yayılm... more Bu makale, son dönemlerde gittikçe yayılan yeni nikah türü olan örfî ni-kahın çeşitlerini, yayılmasına zemin hazırlayan sebepleri, istatiksel verilerle sosyolojik olarak insanların yaklaşımını ve fıkhî açıdan değerlendirilmesini amaçlamaktadır. Çalışmada toplumsal sebepler ve hukuksal normlar beraber düşünülerek doğru sonuca ulaşılmaya çalışılmıştır. İnsanların örfî nikaha yönelmelerini doğru değerlendirmek için çalışmada istatiksel verilere başvurulmuş böylece araştırmanın sosyolojik boyutunun da ortaya konulması hedeflenmiştir. Araştırmada önce nikah kavramının tanımı, rükünleri, şartları ve çeşitleri özetle anlatılarak nikahın kavramsal, hukuksal çerçevesi ve tasavvuru çizilmiştir. Böylece örfî nikahın değerlendirileceği ve kıyas edileceği asıl kavramlar ve normlar ortaya konulmuştur. Sonrasında çalışmanın asıl konusu olan örfî nikahın tanımı, çeşitleri, yayıldığı ülkeler, istatiksel veriler, ortaya çıkmasına zemin hazırlayan sebepler ve İslam fıkhı açısından klasikten gönümüze değerlendirmeler yapılmıştır. Bunun sonucunda örfî nikahın üç farklı şekilde yapıldığı, bunlardan ikisinin caiz birinin ise caiz olmadığı; bu nikaha başvuranların genelde birden çok evlilik yapmak isteyenler ile üniversite gençlerinden oluştuğu anlaşılmıştır. Bu nikahla ilgili iki temel görüşün varlığı söz konusu olup bunlardan birinci ilanı şart koşan Malikiler iken ikinci sadece iki şahidi yeterli gören cumhur ulama olduğu saptanmıştır. Bu örfî nikahın yarattığı bir takım olumlu ve olumsuz sonuçlarının olduğu, bu minvalde olumlu yönüne bakanların cevaz verdiği, olumsuz yönlerini göz önüne alanların ise cevaz vermediği görülmüştür. Ancak klasik dönemden bugüne bakıldığında cumhurun iki şahitli nikahı ilan şartını sağladığı gerekçesiyle gizlenmesi şahitlerden talep edilse bile caiz gördüğü belirlenmiştir.
التعليل بالعلة القاصرة في القياس الأصولي دراسة تأصيلية, 2022
Kâsır illetle ta‘lîl, fıkıh usulünün en önemli başlıklarından biri olup kıyas bağlamında bir çok
... more Kâsır illetle ta‘lîl, fıkıh usulünün en önemli başlıklarından biri olup kıyas bağlamında bir çok
usulcü tarafından üzerinde ihtilaf edilen bir konu olmuştur. Fıkıh usulü âlimlerinin bir kısmı kâsır illetle ta‘lili caiz görürken, diğerkısmı ise illetin müteaddî (geçişli) olmasını şart koşarak
kâsır illetle ta‘lîlin yapılamayacağı görüşündedir. Bu çalışmada söz konusu problemin
anlaşılması bağlamında bilinmesi zorunlu olan “illet”, “kıyas”, “kasr” ve “te‘diye” kavramları
açıklanmış, kavramların dil ve terim anlamlarına değinilmiştir. Bilimlerde terim anlamlarının yerleştirildiğinde, dilsel anlamların gözetildiği göz önüne alınarak bu konudaki ihtilafın ve çatışmanın noktasal yerinin belirlenmesi için çalışmada analitik okuma izlemiştir. Ardından
ihtilafın tam olarak anlaşılabilmesi için usulcülerin fikir ayrılığına düştüğü noktalar belirlenerek konu detaylı bir şekilde incelenmiştir. Akabinde görüşlerin dayanak olarak ileri
sürdükleri delillerin yanında her iki grubun kâsır illetle ta‘lîlin cevazı hakkındaki görüşleri aktarılmıştır. Her iki tarafın delilleri tek tek değerlendirilerek bu konudaki güçlü deliller belirlenmeye çalışılmıştır. Çalışma sonucunda üç önemli bulguya rastlanılmıştır. Bunlardan ilki, kasır illetin mansûs ve müstanbit olabileceği, mansûs olan illet-i kâsıranın illet olarak ittifakla kabul edildiği, ihtilafın illet-i kasıranın müstanbit olan türünde olduğudur. İkincisi kâsır illetin müstanbit olanında icma olduğu bazıları tarafından iddia edilmişse de bu iddianın doğru olmadığı bu nedenle Subkî’nin bu rivayeti garip bulduğudur. Son olarak Hanefiler arasında kâsır illetle hüküm konusunda ihtilaf olduğu Irak Hanefileri ile Semerkant Hanefileri arasında görüş varlılığın net olduğu tespit edilmiştir. Bu çalışma sonucunda araştırmacılar tercih ettikleri görüş ve karşı görüş delillerini eleştirel değerlendirerek kâsır illetle ta’lil yapılabileceği sonucuna varmışlardır.
تُعتبر مسألة التعليل بالعلة القاصرة إحدى المسائل التي اختلف فيها الأصوليون في أحد
أهم الأبواب الأصولية، وهو باب القياس، الذي يعتبر أحد أهم الأدلة الإجمالية في علم أصول
الفقه؛ حيث يورده الأصوليون في الكتب الأصولية تاليا لذكر أدلة الكتاب والسنة والأجماع. وقد
تناولت هذه الدراسة مسألة جواز التعليل بالعلة القاصرة عند الأصوليين، حيث أجاز ذلك بعض
الأصوليين، ورفضه فريق آخر من الأصوليين اشترط في العلة القياسية أن تكون متعدية، ولم
يصحح التعليل بالعلة القاصرة. وقد تضمنت الدراسة على سبيل الإجمال قراءة مفهومية لأهم
المفاهيم التي ينبغي بيانها في معرض دراسة هذه المسألة، وهي مفاهيم )العلة( و )القياس( و
)القصر( و )التعدية(، حيث تطرقت الدراسة لمعاني هذه المصطلحات لغة واصطلاحا؛ً إذ إن
المعاني الاصطلاحية توضع في العلوم بملاحظة معانيها اللغوية، وقد جاء ذلك متبوعا بالقراءة
التحليلية في هذه الدراسة، والمتضمنة لتحرير محل النزاع الذي اختلف فيه الأصوليون في هذه
المسألة؛ لما في ذلك من أهمية في بيان المحل الدقيق الذي اختُلف فيه، ثم أُتب ع ذلك بذكر أقوال
الأصوليين في هذه المسألة، مع بيان الأدلة التي استند إليه كل فريق من الأصوليين فيما ذهب
إليه، ومناقشة هذه الأدلة على سبيل الإيجاز، وقد جاء ذلك كله متبوعا ببيان القول الراجح في هذه
المسألة من وجهة نظر الباحثين. ثم ختمت الدراسة بخاتمة موجزة تتضمن أهم النتائج التي
توصل إليها الباحثان.
Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi / Bingöl University Journal of Social Sciences Institute,, 2022
Cüveynî (ö. 478) ve Gazâlî (ö. 505) ile başlayan, Şâtıbi (ö. 790) ile ilerleme kaydeden ve modern... more Cüveynî (ö. 478) ve Gazâlî (ö. 505) ile başlayan, Şâtıbi (ö. 790) ile ilerleme kaydeden ve modern dönemde ise
İbn Âşûr ile kısmen sınırları çizilmeye çalışılan makâsıd ve maslahat konusu önemli olup çeşitli açılardan tasnif
edilmeye çalışılmıştır. Klasik dönemde makasıd ve maslahat kavramları farklı tasniflere tabi tutulmuş ve bazı
tasnifler usulcüler arasında genel kabul görmüştür. Cüveynî maslahatları tasnif ederek bir başlangıç yapmış,
ardından öğrencisi Gazâlî maslahatları zaruri, hâci ve tahsîni olmak üzere üç kısma ayırmıştır. Zaruri
maslahatları da beş temel maksada bölmüştür. Bu tasnif genel kabul görmüş ve yaygınlık kazanmıştır. Şâtıbi ile
yeniden gündeme gelen bu konu farklı bir tasnife daha tutularak aslî ve tabi, mükellefin maksadı, Şâri’in
maksadı gibi kısımlara ayrılmıştır. Bu makale Şâtıbî sonrası makâsıd ve maslahatın kısımlara ayrılmasında İbn
Âşûr’un nasıl bir tasnife yöneldiği ve bunun arka planı irdelenmeye çalışılmış, İbn Âşûr’un Makâsıdu’şŞerîati’l-
İslamiyye adlı eseri üzerinden yapmış olduğu taksimler belirlenip açıklanmaya gayret edilmiştir.
Neticede Tâhir bin Âşûr’un kendisinden önceki bu tasnifleri de göz önüne alarak makâsıdın taksimatı meselesini
yeniden ele aldığı ve maksatları kısımlar ve çeşitler şeklinde iki farklı başlık altında işlediği görülmüştür.
Kısımlarını ise kat’î zannî ve külli cüz’i şeklinde, çeşitlerini ise gerçek ve genel örfî maksatlar adı altında
incelediği anlaşılmıştır. O Maslahatları da kendisine ihtiyaç duyulma, ümmeti ilgilendirme ve tespit edilme
açısından üç kısma ayırmıştır. İbn Âşûr’un makâsıd ve maslahatı taksim etme mantığının özüne bakıldığında
makâsıdı bir ilim dalı ve içtihat yöntemi haline getirme arzusunun yattığı tespit edilmiştir. Nitekim eserinin
başında ve birçok yerinde bu konu mükerrer bir şekilde zikredilmiştir.
Kilitbahir / Çanakkale İlahiyat Dergisi , Sep 17, 2022
تمثل هذه الدراسة إحدى المحاولات التي ترمي إلى بيان العلاقات التلازمية بين المسائل الأصولية، وم... more تمثل هذه الدراسة إحدى المحاولات التي ترمي إلى بيان العلاقات التلازمية بين المسائل الأصولية، ومدى ارتباط المسائل الأصولية ببعضها البعض، حيث اهتمت ببحث منشأ حجية أحد أهم الأدلة إلاجمالية عند الأصوليين، وهو إلاجماع، حيث يورده الأصوليون باعتباره الدليل الثالث في علم أصول الفقه بعد دليلي الكتاب والسنة، كما اهتمت الدراسة بأحد أهم المفاهيم المقوّمة لعلم أصول الفقه، وهو مفهوم الحجية. وقد تضمنت هذه الدراسة في مُسْتَهَلّها بياناً لمصطلحي (الحجية) و (إلاجماع) لغةً واصطلاحاً حيث إن المعاني الاصطلاحية توضع في العلوم بملاحظة وضعها اللغوي، وقد جاء ذلك متبوعاً بذكر أقوال الأصوليين في حجية إلاجماع عل ى سبيل إلايجاز دون الخوض في أدلة كل فريق;حيث إن ذلك خارج عن مقصود هذه الدراسة. ثم تناولت الدراسة ذكراً لمناهج الأصوليين في تحديد المنشأ الذي اكتسب إلاجماع بواسطته وصف الحجية، وحصر اتجاهات الأصوليين في ذلك في ثلاثة مناهج: أولها ال م نهج النقلي، وثانيه ا ال م نهج النقلي ال مؤيد بالعقل، وثالثها المنهج العقلي، مع تحليل هذه المناهج وتقرير الدليل الذي استند إليه أصحاب كل اتجاه فيما ذهبوا إليه. وقد اعتنت هذه الدراسة كذلك ببحث الأثر العملي الذي يترتب على الاختلاف في تحديد منشأ حجية إلاجماع، وهو الخلاف في مسألتين أصوليتين أخريين: أولهما، مسألة اشتراط عدد التواتر في المجمعين. وثانيهما، مسألة إجماع الأمم السابقة. وقد اختتمت الدراسة بخاتمة موجزة لأهم النتائج التي تم التوصل إليها من وجهة نظر الباحث. ال ك لم ات ال مفتاح ية: أصول الفقه، الدليل النقلي، الدليل العقلي، إلاجماع، الحجة، الحجية، ال دليل Bu çalışma, fıkıh usulüne dair birbiri ile karşılıklı ilişkiye sahip problemleri açıklığa kavuşturmayı amaçlamaktadır. Çalışma, usulcüler nazarında önemli delillerden biri olan icma’nın delil değerinin kaynağını irdelemektedir. Çalışmanın giriş bölümünde “Hücciyyet/delil” ve “icma” terimlerinin lügat ve ıstılah anlamları açıklanmaktadır. Ardından usulcülerin icma’nın delil değeri ile ilgili görüşleri, icma’ya delil olma hüviyeti kazandıran kaynağı tanımlarken izledikleri metot, bu metodun tahlîlî ve dayanak olarak gösterilen delillerin tespiti yapılmaya gayret edilmiştir. Yine, usulcülerin icmanın delil değerini sınırladıkları noktalar, icmanın delil menşeine göre usulcülerin görüşleri tespit edilmiş ve bunların üç farklı yaklaşımdan müteşekkil olduğu görülmüştür. Bunlar: İcmanın naklî yönüne vurgu yapan geleneksel yaklaşım, naklî ve aklî yönüne vurgu yapan naklî-aklî delillerle destekleyen yaklaşım ve sadece aklî yönüne vurgu yapan yaklaşımdır. Bu yaklaşım tarzlarının icma’nın bir delil kaynağı olarak tanımlanmasındaki görüş ayrılıklarının uygulamaya etkileri ele alınmaya çalışılmış; bu görüş ayrılıklarının semeresi, usul meselelerinde ortaya konulmaya gayret edilmiştir. Bahsedilen meselelerden ikisi önemli olup birincisi; icma edenlerin tevatür sayısına ulaşmasının şart koşulması; ikincisi ise önceki milletlerin icma etme meselesidir. Çalışmanın sonucunda icmayı naklî delillerden dolayı delil değeri kazandığı görüşü usulcülerin genel bakışını yansıttığı, Cüveynî’nin ise icmaya daha çok bir tür haber bildirim metodu olarak baktığı, yeterli sayıda kişinin haber birliği sağlandığında delil değeri kazanacağı görüşünde olduğu tespit edilmiştir. O, böylece geçmiş ümmet icmalarının da delil değeri taşıdığı sonucuna varmıştır. Diğer taraftan bir kısım usulcü icmanın delil değerini sadece tevatür ve haber verenlerin sayısıyla yeterli görmediği, bunların hata etme ihtimali olduğunu ancak naklî delille bu hatanın ümmet üzerinden kaldırıldığı görüşünde oldukları tespit edilmiştir.
Bin iki yüz yıllık fıkıh geleneğimizde mezhep diye adlandırılan çeşitli fı-kıh ekolleri ortaya çı... more Bin iki yüz yıllık fıkıh geleneğimizde mezhep diye adlandırılan çeşitli fı-kıh ekolleri ortaya çıkmıştır. Bu ekollerin öğretileri ve temel görüşleri sonraki nesillere klasik dönemde muhtasar, sonrasında ise mütûn denen kısa ve öz eserlerle aktarılmıştır. Hanefi ekolünün de füru fıkhını ele alan en önemli metinlerin başında Vikâye adlı eser gelmektedir. Bu çalışma üzerine önemine binaen onlarca şerh, ihtisar, talika ve tercümeler gibi pek çok çalışma yapılmıştır. Farklı dillere tercümesi yanında yazma, Osmanlı döneminde Devletoğlu, Şemsi Ahmet Paşa ve Kurd Efendi gibi birkaç farklı kişi tarafından Türkçeye aktarılmıştır. Bu tercümelerden Arapça metnin tamamını nesir olarak Türkçeye aktaran Kurt Efendinin tercümesi olup, diğer tercümelere nazaran aslına uygun bir tercümedir. Tercüme nüshalarının çoğu Türkiye’de olmakla beraber, bazıları Mısır, Bosna ve Almanya gibi farklı ülkelerde bulunmaktadır. Bu nüshalardan bir kısmı tam iken, bazıları ise nâkıstır. Kimi nüshalar başka eserler ile mecmua olarak iç içe olup bunlardan bazıları isimsizdir. Nüshaların nispetinde herhangi bir ihtilaf olmamakla beraber bir nüshada Taşköprüzade gibi farklı kişilere atfedilse de bunlar gerçeği yansıtmamaktadır. Zira atfedilen ve isim kaydı bulunmayan nüshalar, karşılaştırma ve inceleme sonucunda Kurd Efendiye ait olduğu açıkça ortaya çıkmaktadır. Tercüme sahibi Kurd Efendi sûfi bir kişiliğe sahip olup halveti şeyhidir. İlmi yetkinliği yazdığı ve tercüme ettiği eserlerden anlaşılmaktadır. Zira sağlam bir sülûk için ilmin şart olduğu gerçeğini müşahhas olarak ortaya koyduğu görülmektedir. Bu da eseri incelemeye değer kılan hususlardan biridir. Öte yandan bu yazmayı diğe-rinden farklı kılan, mütercimin gerekli gördüğü mülahazaları eklemesi, yer yer ıstılahları açıklaması, mesele hakkında farklı görüşleri, Türk âdetindeki farklılıkları, metindeki kapalılıkları ve gerekli yerlerde açıklamalar yapması-dır. Bundan dolayı kimi nüshalarda belirtildiği gibi tercümeden daha çok bir şerh olduğu ortaya çıkmaktadır. Bu bağlamda asıl metnin fıkıh literatüründeki önemi, eserin orijinal tercümesinin genişletilmiş eklemelerle Türkçeye çevirisi yazmayı önemli kılmakta olup buna binaen nüshayı tanıtmak, ilerice basılmasına vesile olmak ve Türkçe fıkıh literatürüne katkı sağlamak amacıyla bu makaleyi kaleme aldık.
El-Muhtâr Arapça öğrenenlerin okuduğunu anlama becerisini geliştirmeye yönelik hazırlanmış ciddî ... more El-Muhtâr Arapça öğrenenlerin okuduğunu anlama becerisini geliştirmeye yönelik hazırlanmış ciddî bir emeğin ve birikimin eseri. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi öğretim üyelerinden oluşan bir kadro tarafından hazırlanmış olan kitapta, İslâmî ilimlerin farklı disiplinlerine metinler ve bunlarla ilgili doğrudan veya dolaylı olarak metinleri anlamaya yönelik etkinlikler bulunuyor. Metinler hem klasik Arapçadan hem modern metinlerden seçilmiş ve seviyelendirilmiş. Kitabın son bölümü belagat ilmiyle temel bilgilerin verilmesine ayrılmış. Kitapta takip edilen sarmal eğitim metodu ile temel konuların pekiştirilmesi hedeflenmiş.
Ortak Avrupa Dil Referans Çerçevesi (CEFR) standartlarına göre ileri seviyeye uygundur. Okuma becerisi merkezde olmakla beraber diğer dil becerileriyle de ilişkiler kurulmuştur.
Yer alan konular; tefsir, hadis, fıkıh, ahlâk, tasavvuf, tarih, edebiyat, belagat ve felsefe gibi çok geniş bir yelpazededir. Kitapta metinler düzyazı şeklinde metinler olduğu gibi şiirlere de yer verilmiş, Cahiliye döneminden başlayarak modern döneme kadar Arapçanın her döneminden örneklemeler yapılmıştır. Bu sayede kitabın çalışılmasıyla oldukça zengin bir kelime hazinesine sahip olunabilir. Bu bağlamda kitapta kelime bilgisi ve kalıp ifadelerle ilgili 110, kelime kökleri hakkında 37, okuduğunu anlamayla becerisine dair 480, konuşma becerisiyle ilgili 185, yazma becerisiyle ilgili 110 ve belagatla ilgili 50 soru olduğunu belirtmek yerinde olacaktır. (Toplam soru sayısı: 972)
Kitabı bitiren öğrencilerin farklı konularda ve farklı seviyelerde klasik ve modern metinleri anlayabilmeleri, yine ileri seviye dil kazanım hedeflerinden beklenen dinleme, konuşma ve yazma becerilerini elde etmeleri beklenmektedir.
İslam’ın hukuki yönünü araştıran ve normların konulma gayelerini temellendiren ilim dalı İslam hu... more İslam’ın hukuki yönünü araştıran ve normların konulma gayelerini temellendiren ilim dalı İslam hukuk felsefesidir. Bu ilim dalı önceleri klasik fıkıh usulü ilminin bir kısmını oluşturuyordu; Şatıbi’nin etkisiyle fıkıh usulünden ayrılarak müstakil bir ilim dalı altında incelenmeye başlandı. Şâtıbi, bu ilmi müstakil bir eserde ele alıp konuyu bütün yönleriyle işlemiştir. Fakat o makasıdı, fıkıh usulüne alternatif değil yardımcı ve tamamlayıcı bir ilim olduğunu kabul etmiştir. Şâtıbi ’den sonra İbn Âşûr Makâsıdu’ş-Şerîati’l-İslamiye eserini kaleme almış ve makâsıdı fıkıh usulünden ayrı bir ilim dalı olarak kabul etmiştir. Makâsıdı her fakîhin bilmesi gerektiğini, avamın ise bilmesine gerek olmadığını belirtmiştir. O, makâsıd fikrini geliştirmiş ve fıkıh usulü ilmine alternatif kabul etmiştir. Ona göre usul ilmi dinin gayelerini bilme noktasında bir fayda sağlamamaktadır. Çünkü usul ilmi, naslardan çıkarılan normların belirlenmesi için gerekli olan lafız, tearuz ve tercih bahsini ve istinbat yollarını açıklayan bir ilimdir. Makâsıd ise Şâri’in normları koymadaki hedef, gaye ve hikmetini araştıran bir ilimdir. İbn Âşûr hukukun gayelerini temel alıp tüme varımla gayelerin ortaya konması ve bunlar üzerinden ihtilafın azaltılması gerektiğini söyler. Bu gayelerin kat ‘î gayeler olduğunu savunarak makâsıdın usulden ayrı bir ilim dalı olması yönünde çaba gösterir. Bu ilim sayesinde eksik olan gaye merkezli anlayışın kemale ulaşması sağlanır. İbn Âşûr fıkıh usulünü fıkhî delillerin ele alındığı ilim kabul edip kendi haline bırakmanın uygun olacağını söyler.
مقاصد الشريعة الإسلامية عند محمد طاهربن عاشور
يوسف بولوتلو
إن علم المقاصد يبحث في علل الأحكام الشرعية وغاياتها المستنبطة من الأدلة التفصيلية. هذا العلم كان يتناول في كتب الأصول بمباحث العلل. وبعد القرن الثامن جاء الإمام الشاطبي وألف كتابه المشهور يسمّى الموافقات. وقعّد المقاصد وقسمه في هذا الكتاب إلى اقسام عديدة بحسب احتياجات البشر. وأكد الشاطبي أن المقاصد علم مكمّل لأصول الفقه وأن مقاصد الشرع لا تفهم بشكل صحيح إلا بواسطة علم المقاصد. وأعطى الشاطبي أهمية كبيرة لهذا العلم. ولكن بعد الشاطبي توقف تتطور علم المقاصد إلى أن جاء في القرن العشرين محمد طاهر بن عاشور وألف كتابا في المقاصد وسماه مقاصد الشريعة الإسلامية وتناول في كتابه معظم مباحث هذا الفن وجاء بنظريات جديدة نتيجة تأثره بالغرب مثل المساواة والحرية والفطرة. وادعى ابن عاشور أن علم المقاصد قطعي وبه تقل الخلافات بين المذاهب وتتوحد الأمة. بناء على هذا القول قال بحل علم المقاصد مكان أصول الفقه.
في القرن التاسع عشر، ساد رأي مفاده أن الفكر الإسلامي بشكل عام و الفكر الفقهي بشكل خاص قد دخلوا في... more في القرن التاسع عشر، ساد رأي مفاده أن الفكر الإسلامي بشكل عام و الفكر الفقهي بشكل خاص قد دخلوا في عملية التبلد والتراجع. ترتبط هذه الفكرة إلى حد كبير ارتباطًا مباشرًا بالتفسير الحرفي بدلاً من التفسير الغائي للمصادر الرئيسية للإسلام. في هذا السياق، من الحقائق المعلومة أن البديل الأبرز لنهج التفسير الحرفي، الذي يهيمن عليه التقليد، هو التفسير الغائي الذي ينشط مجال الاجتهاد في الفقه. ومن هذا المنطلق رأى بعض الباحثين في العصر الحديث أن التفسير الغائي هو المخرج الوحيد من هذه الأزمة الفكرية والفقهية ، و جعلوا هذا التفسير الغائي منهجا في الاجتهاد ، ونصوا على إبعاد فقه التفسير الحرفي / اللفظي من مجال الإجتهاد. بالمختصر المفيد قالوا، بأن علم الأصول يجب أن يُوضع جانباً، وفي حالة التعارض بين النص والاجتهاد المقاصدي ، يجب تفضيل المقاصد بشكل مطلق. إن هذا الفكر الجديد يسبب العديد من المشاكل الاجتهادية والقانونية ، فقد أصبح من الضروري تحديد حجية الاجتهاد المقاصدي و ضوابط هذا الأسلوب الفقهي الجديد. في هذه الرسالة ، تم الكشف عن حجية الاجتهاد المقاصدي ومشكلاته الاجتهادية و القانونية، وضُبِطت ضوابط الاجتهاد المقاصدي و بُيِّنت حدوده و أطرافه. ونتيجة لذلك ، فقد لوحظ أن المقاصد دليل شرعي في المسائل غير المنصوصة ، ويمكن إجراء الاجتهاد بهذه الطريقة الجديدة بشرط أن تكون مضبوطة و محددة الأطراف ، ولكن إذا لم يتم ضَبْط الاجتهاد المقاصدي، فسوف تلحق المشاكل بالبنية الشكلية والمعيارية للشريعة الإسلامية. في الجزء الأول من هذه الدراسة تم ذكر المراحل التي مر بها تطور المقاصد، والمفاهيم الأساسية التي تقوم عليه و كذلك ذكر أنواع المقاصد و أقسامه. و في الجزء الثاني ، تمت مناقشة أساليب ومناهج الاجتهاد، و حجية الاجتهاد المقاصدي والمشاكل القانونية التي ستنشأ عن تطبيق الاجتهاد المقاصدي دون تحديد الضوابط. في الفصل الثالث ، تمت دراسة مبادئ الاجتهاد أي قواعد التفسير، والأدلة التي تحد من الاجتهاد المقاصدي ، والضوابط العامة والخاصة لهذه الطريقة.
Bursa Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İslam Hukuku, 2022
IX. yüzyılda genelde İslam, özelde ise fıkıh düşüncesinin donuklaşma ve gerileme sürecine girdiği... more IX. yüzyılda genelde İslam, özelde ise fıkıh düşüncesinin donuklaşma ve gerileme sürecine girdiği şeklinde baskın bir kanaat bulunmaktadır. Bu düşünce büyük ölçüde İslam’ın temel kaynaklarının makâsıdî (teleolojik) olmaktan ziyade lafzî (literal) bir yoruma tabi tutulmasıyla doğrudan ilişkilendirilmiştir. Bu bağlamda geleneğe hâkim olan lafzî yorum yaklaşımının, İslam dünyasının geride kalmasına neden olduğu iddia edilmiş, makâsıdî yoruma ise sık vurgu yapılarak ön plana çıkarılmıştır.
Bu sâikle modern dönemde bazı araştırmacılar gâî yorumu bir çıkış yolu olarak görmüş, bu yöntemi içtihatta merkeze alarak lafzî yorumun/beyan içtihadının bir tarafa konulması gerektiğini ifade etmişlerdir. Bunlar kısaca usul ilminin bir kenara bırakılmasını, nass ile makâsıdın çatışması durumunda ise makâsıdın tercih edilmesi gerektiğini savunmuşlardır. Ancak bu düşüncenin birçok içtihadî ve hukukî probleme sebebiyet vereceğinden bu içtihat yönteminin delil değerini ve ilkelerini belirleme gereği doğmuştur.
Buna binaen tezde, makâsıd içtihadının delil değeri, problemleri ve makâsıd içtihadının ilke ve sınırları tespit edilmeye çalışılmıştır. Neticede makâsıdın gayri mansûs meselelerde delil olduğu, bu yöntemle içtihat edilebileceği, ancak zaptı sağlanmadığı takdirde İslam hukukunun formel ve normatif yapısına zarar vereceği, makasıd içtihadının bir takım ilke ve sınırlarının bulunduğu görülmüştür.
Bu çalışmanın birinci bölümünde makâsıdın, tarihi serüvenine, dayandığı temel kavramlara ve kısımlarına değinilmiştir. İkinci bölümde içtihat yöntemleri, makâsıd içtihadının delil değeri ve ilkeler belirlenmeden başvurulan içtihadın doğuracağı hukuki problemler ele alınmıştır. Üçüncü bölümde ise içtihat/yorum ilkeleri, makâsıd içtihadını sınırlayan deliller, bu yöntemin genel ve özel ilkeleri konularına göre incelenmeye çalışılmıştır.
Uploads
usulcü tarafından üzerinde ihtilaf edilen bir konu olmuştur. Fıkıh usulü âlimlerinin bir kısmı kâsır illetle ta‘lili caiz görürken, diğerkısmı ise illetin müteaddî (geçişli) olmasını şart koşarak
kâsır illetle ta‘lîlin yapılamayacağı görüşündedir. Bu çalışmada söz konusu problemin
anlaşılması bağlamında bilinmesi zorunlu olan “illet”, “kıyas”, “kasr” ve “te‘diye” kavramları
açıklanmış, kavramların dil ve terim anlamlarına değinilmiştir. Bilimlerde terim anlamlarının yerleştirildiğinde, dilsel anlamların gözetildiği göz önüne alınarak bu konudaki ihtilafın ve çatışmanın noktasal yerinin belirlenmesi için çalışmada analitik okuma izlemiştir. Ardından
ihtilafın tam olarak anlaşılabilmesi için usulcülerin fikir ayrılığına düştüğü noktalar belirlenerek konu detaylı bir şekilde incelenmiştir. Akabinde görüşlerin dayanak olarak ileri
sürdükleri delillerin yanında her iki grubun kâsır illetle ta‘lîlin cevazı hakkındaki görüşleri aktarılmıştır. Her iki tarafın delilleri tek tek değerlendirilerek bu konudaki güçlü deliller belirlenmeye çalışılmıştır. Çalışma sonucunda üç önemli bulguya rastlanılmıştır. Bunlardan ilki, kasır illetin mansûs ve müstanbit olabileceği, mansûs olan illet-i kâsıranın illet olarak ittifakla kabul edildiği, ihtilafın illet-i kasıranın müstanbit olan türünde olduğudur. İkincisi kâsır illetin müstanbit olanında icma olduğu bazıları tarafından iddia edilmişse de bu iddianın doğru olmadığı bu nedenle Subkî’nin bu rivayeti garip bulduğudur. Son olarak Hanefiler arasında kâsır illetle hüküm konusunda ihtilaf olduğu Irak Hanefileri ile Semerkant Hanefileri arasında görüş varlılığın net olduğu tespit edilmiştir. Bu çalışma sonucunda araştırmacılar tercih ettikleri görüş ve karşı görüş delillerini eleştirel değerlendirerek kâsır illetle ta’lil yapılabileceği sonucuna varmışlardır.
تُعتبر مسألة التعليل بالعلة القاصرة إحدى المسائل التي اختلف فيها الأصوليون في أحد
أهم الأبواب الأصولية، وهو باب القياس، الذي يعتبر أحد أهم الأدلة الإجمالية في علم أصول
الفقه؛ حيث يورده الأصوليون في الكتب الأصولية تاليا لذكر أدلة الكتاب والسنة والأجماع. وقد
تناولت هذه الدراسة مسألة جواز التعليل بالعلة القاصرة عند الأصوليين، حيث أجاز ذلك بعض
الأصوليين، ورفضه فريق آخر من الأصوليين اشترط في العلة القياسية أن تكون متعدية، ولم
يصحح التعليل بالعلة القاصرة. وقد تضمنت الدراسة على سبيل الإجمال قراءة مفهومية لأهم
المفاهيم التي ينبغي بيانها في معرض دراسة هذه المسألة، وهي مفاهيم )العلة( و )القياس( و
)القصر( و )التعدية(، حيث تطرقت الدراسة لمعاني هذه المصطلحات لغة واصطلاحا؛ً إذ إن
المعاني الاصطلاحية توضع في العلوم بملاحظة معانيها اللغوية، وقد جاء ذلك متبوعا بالقراءة
التحليلية في هذه الدراسة، والمتضمنة لتحرير محل النزاع الذي اختلف فيه الأصوليون في هذه
المسألة؛ لما في ذلك من أهمية في بيان المحل الدقيق الذي اختُلف فيه، ثم أُتب ع ذلك بذكر أقوال
الأصوليين في هذه المسألة، مع بيان الأدلة التي استند إليه كل فريق من الأصوليين فيما ذهب
إليه، ومناقشة هذه الأدلة على سبيل الإيجاز، وقد جاء ذلك كله متبوعا ببيان القول الراجح في هذه
المسألة من وجهة نظر الباحثين. ثم ختمت الدراسة بخاتمة موجزة تتضمن أهم النتائج التي
توصل إليها الباحثان.
İbn Âşûr ile kısmen sınırları çizilmeye çalışılan makâsıd ve maslahat konusu önemli olup çeşitli açılardan tasnif
edilmeye çalışılmıştır. Klasik dönemde makasıd ve maslahat kavramları farklı tasniflere tabi tutulmuş ve bazı
tasnifler usulcüler arasında genel kabul görmüştür. Cüveynî maslahatları tasnif ederek bir başlangıç yapmış,
ardından öğrencisi Gazâlî maslahatları zaruri, hâci ve tahsîni olmak üzere üç kısma ayırmıştır. Zaruri
maslahatları da beş temel maksada bölmüştür. Bu tasnif genel kabul görmüş ve yaygınlık kazanmıştır. Şâtıbi ile
yeniden gündeme gelen bu konu farklı bir tasnife daha tutularak aslî ve tabi, mükellefin maksadı, Şâri’in
maksadı gibi kısımlara ayrılmıştır. Bu makale Şâtıbî sonrası makâsıd ve maslahatın kısımlara ayrılmasında İbn
Âşûr’un nasıl bir tasnife yöneldiği ve bunun arka planı irdelenmeye çalışılmış, İbn Âşûr’un Makâsıdu’şŞerîati’l-
İslamiyye adlı eseri üzerinden yapmış olduğu taksimler belirlenip açıklanmaya gayret edilmiştir.
Neticede Tâhir bin Âşûr’un kendisinden önceki bu tasnifleri de göz önüne alarak makâsıdın taksimatı meselesini
yeniden ele aldığı ve maksatları kısımlar ve çeşitler şeklinde iki farklı başlık altında işlediği görülmüştür.
Kısımlarını ise kat’î zannî ve külli cüz’i şeklinde, çeşitlerini ise gerçek ve genel örfî maksatlar adı altında
incelediği anlaşılmıştır. O Maslahatları da kendisine ihtiyaç duyulma, ümmeti ilgilendirme ve tespit edilme
açısından üç kısma ayırmıştır. İbn Âşûr’un makâsıd ve maslahatı taksim etme mantığının özüne bakıldığında
makâsıdı bir ilim dalı ve içtihat yöntemi haline getirme arzusunun yattığı tespit edilmiştir. Nitekim eserinin
başında ve birçok yerinde bu konu mükerrer bir şekilde zikredilmiştir.
ببعضها البعض، حيث اهتمت ببحث منشأ حجية أحد أهم الأدلة إلاجمالية عند الأصوليين، وهو إلاجماع، حيث يورده الأصوليون
باعتباره الدليل الثالث في علم أصول الفقه بعد دليلي الكتاب والسنة، كما اهتمت الدراسة بأحد أهم المفاهيم المقوّمة لعلم أصول
الفقه، وهو مفهوم الحجية. وقد تضمنت هذه الدراسة في مُسْتَهَلّها بياناً لمصطلحي (الحجية) و (إلاجماع) لغةً واصطلاحاً حيث إن
المعاني الاصطلاحية توضع في العلوم بملاحظة وضعها اللغوي، وقد جاء ذلك متبوعاً بذكر أقوال الأصوليين في حجية إلاجماع عل ى
سبيل إلايجاز دون الخوض في أدلة كل فريق;حيث إن ذلك خارج عن مقصود هذه الدراسة. ثم تناولت الدراسة ذكراً لمناهج الأصوليين
في تحديد المنشأ الذي اكتسب إلاجماع بواسطته وصف الحجية، وحصر اتجاهات الأصوليين في ذلك في ثلاثة مناهج: أولها
ال م نهج النقلي، وثانيه ا ال م نهج النقلي ال مؤيد بالعقل، وثالثها المنهج العقلي، مع تحليل هذه المناهج وتقرير الدليل الذي استند إليه
أصحاب كل اتجاه فيما ذهبوا إليه. وقد اعتنت هذه الدراسة كذلك ببحث الأثر العملي الذي يترتب على الاختلاف في تحديد منشأ
حجية إلاجماع، وهو الخلاف في مسألتين أصوليتين أخريين: أولهما، مسألة اشتراط عدد التواتر في المجمعين. وثانيهما، مسألة
إجماع الأمم السابقة. وقد اختتمت الدراسة بخاتمة موجزة لأهم النتائج التي تم التوصل إليها من وجهة نظر الباحث.
ال ك لم ات ال مفتاح ية: أصول الفقه، الدليل النقلي، الدليل العقلي، إلاجماع، الحجة، الحجية، ال دليل
Bu çalışma, fıkıh usulüne dair birbiri ile karşılıklı ilişkiye sahip problemleri açıklığa kavuşturmayı
amaçlamaktadır. Çalışma, usulcüler nazarında önemli delillerden biri olan icma’nın delil değerinin
kaynağını irdelemektedir. Çalışmanın giriş bölümünde “Hücciyyet/delil” ve “icma” terimlerinin lügat
ve ıstılah anlamları açıklanmaktadır. Ardından usulcülerin icma’nın delil değeri ile ilgili görüşleri,
icma’ya delil olma hüviyeti kazandıran kaynağı tanımlarken izledikleri metot, bu metodun tahlîlî ve
dayanak olarak gösterilen delillerin tespiti yapılmaya gayret edilmiştir. Yine, usulcülerin icmanın delil
değerini sınırladıkları noktalar, icmanın delil menşeine göre usulcülerin görüşleri tespit edilmiş ve
bunların üç farklı yaklaşımdan müteşekkil olduğu görülmüştür. Bunlar: İcmanın naklî yönüne vurgu
yapan geleneksel yaklaşım, naklî ve aklî yönüne vurgu yapan naklî-aklî delillerle destekleyen yaklaşım
ve sadece aklî yönüne vurgu yapan yaklaşımdır. Bu yaklaşım tarzlarının icma’nın bir delil kaynağı
olarak tanımlanmasındaki görüş ayrılıklarının uygulamaya etkileri ele alınmaya çalışılmış; bu görüş
ayrılıklarının semeresi, usul meselelerinde ortaya konulmaya gayret edilmiştir. Bahsedilen
meselelerden ikisi önemli olup birincisi; icma edenlerin tevatür sayısına ulaşmasının şart koşulması;
ikincisi ise önceki milletlerin icma etme meselesidir. Çalışmanın sonucunda icmayı naklî delillerden
dolayı delil değeri kazandığı görüşü usulcülerin genel bakışını yansıttığı, Cüveynî’nin ise icmaya daha
çok bir tür haber bildirim metodu olarak baktığı, yeterli sayıda kişinin haber birliği sağlandığında delil
değeri kazanacağı görüşünde olduğu tespit edilmiştir. O, böylece geçmiş ümmet icmalarının da delil
değeri taşıdığı sonucuna varmıştır. Diğer taraftan bir kısım usulcü icmanın delil değerini sadece tevatür
ve haber verenlerin sayısıyla yeterli görmediği, bunların hata etme ihtimali olduğunu ancak naklî
delille bu hatanın ümmet üzerinden kaldırıldığı görüşünde oldukları tespit edilmiştir.
Ortak Avrupa Dil Referans Çerçevesi (CEFR) standartlarına göre ileri seviyeye uygundur. Okuma becerisi merkezde olmakla beraber diğer dil becerileriyle de ilişkiler kurulmuştur.
Yer alan konular; tefsir, hadis, fıkıh, ahlâk, tasavvuf, tarih, edebiyat, belagat ve felsefe gibi çok geniş bir yelpazededir. Kitapta metinler düzyazı şeklinde metinler olduğu gibi şiirlere de yer verilmiş, Cahiliye döneminden başlayarak modern döneme kadar Arapçanın her döneminden örneklemeler yapılmıştır. Bu sayede kitabın çalışılmasıyla oldukça zengin bir kelime hazinesine sahip olunabilir. Bu bağlamda kitapta kelime bilgisi ve kalıp ifadelerle ilgili 110, kelime kökleri hakkında 37, okuduğunu anlamayla becerisine dair 480, konuşma becerisiyle ilgili 185, yazma becerisiyle ilgili 110 ve belagatla ilgili 50 soru olduğunu belirtmek yerinde olacaktır. (Toplam soru sayısı: 972)
Kitabı bitiren öğrencilerin farklı konularda ve farklı seviyelerde klasik ve modern metinleri anlayabilmeleri, yine ileri seviye dil kazanım hedeflerinden beklenen dinleme, konuşma ve yazma becerilerini elde etmeleri beklenmektedir.
مقاصد الشريعة الإسلامية عند محمد طاهربن عاشور
يوسف بولوتلو
إن علم المقاصد يبحث في علل الأحكام الشرعية وغاياتها المستنبطة من الأدلة التفصيلية. هذا العلم كان يتناول في كتب الأصول بمباحث العلل. وبعد القرن الثامن جاء الإمام الشاطبي وألف كتابه المشهور يسمّى الموافقات. وقعّد المقاصد وقسمه في هذا الكتاب إلى اقسام عديدة بحسب احتياجات البشر. وأكد الشاطبي أن المقاصد علم مكمّل لأصول الفقه وأن مقاصد الشرع لا تفهم بشكل صحيح إلا بواسطة علم المقاصد. وأعطى الشاطبي أهمية كبيرة لهذا العلم. ولكن بعد الشاطبي توقف تتطور علم المقاصد إلى أن جاء في القرن العشرين محمد طاهر بن عاشور وألف كتابا في المقاصد وسماه مقاصد الشريعة الإسلامية وتناول في كتابه معظم مباحث هذا الفن وجاء بنظريات جديدة نتيجة تأثره بالغرب مثل المساواة والحرية والفطرة. وادعى ابن عاشور أن علم المقاصد قطعي وبه تقل الخلافات بين المذاهب وتتوحد الأمة. بناء على هذا القول قال بحل علم المقاصد مكان أصول الفقه.
ومن هذا المنطلق رأى بعض الباحثين في العصر الحديث أن التفسير الغائي هو المخرج الوحيد من هذه الأزمة الفكرية والفقهية ، و جعلوا هذا التفسير الغائي منهجا في الاجتهاد ، ونصوا على إبعاد فقه التفسير الحرفي / اللفظي من مجال الإجتهاد. بالمختصر المفيد قالوا، بأن علم الأصول يجب أن يُوضع جانباً، وفي حالة التعارض بين النص والاجتهاد المقاصدي ، يجب تفضيل المقاصد بشكل مطلق. إن هذا الفكر الجديد يسبب العديد من المشاكل الاجتهادية والقانونية ، فقد أصبح من الضروري تحديد حجية الاجتهاد المقاصدي و ضوابط هذا الأسلوب الفقهي الجديد.
في هذه الرسالة ، تم الكشف عن حجية الاجتهاد المقاصدي ومشكلاته الاجتهادية و القانونية، وضُبِطت ضوابط الاجتهاد المقاصدي و بُيِّنت حدوده و أطرافه. ونتيجة لذلك ، فقد لوحظ أن المقاصد دليل شرعي في المسائل غير المنصوصة ، ويمكن إجراء الاجتهاد بهذه الطريقة الجديدة بشرط أن تكون مضبوطة و محددة الأطراف ، ولكن إذا لم يتم ضَبْط الاجتهاد المقاصدي، فسوف تلحق المشاكل بالبنية الشكلية والمعيارية للشريعة الإسلامية.
في الجزء الأول من هذه الدراسة تم ذكر المراحل التي مر بها تطور المقاصد، والمفاهيم الأساسية التي تقوم عليه و كذلك ذكر أنواع المقاصد و أقسامه. و في الجزء الثاني ، تمت مناقشة أساليب ومناهج الاجتهاد، و حجية الاجتهاد المقاصدي والمشاكل القانونية التي ستنشأ عن تطبيق الاجتهاد المقاصدي دون تحديد الضوابط. في الفصل الثالث ، تمت دراسة مبادئ الاجتهاد أي قواعد التفسير، والأدلة التي تحد من الاجتهاد المقاصدي ، والضوابط العامة والخاصة لهذه الطريقة.
Bu sâikle modern dönemde bazı araştırmacılar gâî yorumu bir çıkış yolu olarak görmüş, bu yöntemi içtihatta merkeze alarak lafzî yorumun/beyan içtihadının bir tarafa konulması gerektiğini ifade etmişlerdir. Bunlar kısaca usul ilminin bir kenara bırakılmasını, nass ile makâsıdın çatışması durumunda ise makâsıdın tercih edilmesi gerektiğini savunmuşlardır. Ancak bu düşüncenin birçok içtihadî ve hukukî probleme sebebiyet vereceğinden bu içtihat yönteminin delil değerini ve ilkelerini belirleme gereği doğmuştur.
Buna binaen tezde, makâsıd içtihadının delil değeri, problemleri ve makâsıd içtihadının ilke ve sınırları tespit edilmeye çalışılmıştır. Neticede makâsıdın gayri mansûs meselelerde delil olduğu, bu yöntemle içtihat edilebileceği, ancak zaptı sağlanmadığı takdirde İslam hukukunun formel ve normatif yapısına zarar vereceği, makasıd içtihadının bir takım ilke ve sınırlarının bulunduğu görülmüştür.
Bu çalışmanın birinci bölümünde makâsıdın, tarihi serüvenine, dayandığı temel kavramlara ve kısımlarına değinilmiştir. İkinci bölümde içtihat yöntemleri, makâsıd içtihadının delil değeri ve ilkeler belirlenmeden başvurulan içtihadın doğuracağı hukuki problemler ele alınmıştır. Üçüncü bölümde ise içtihat/yorum ilkeleri, makâsıd içtihadını sınırlayan deliller, bu yöntemin genel ve özel ilkeleri konularına göre incelenmeye çalışılmıştır.
usulcü tarafından üzerinde ihtilaf edilen bir konu olmuştur. Fıkıh usulü âlimlerinin bir kısmı kâsır illetle ta‘lili caiz görürken, diğerkısmı ise illetin müteaddî (geçişli) olmasını şart koşarak
kâsır illetle ta‘lîlin yapılamayacağı görüşündedir. Bu çalışmada söz konusu problemin
anlaşılması bağlamında bilinmesi zorunlu olan “illet”, “kıyas”, “kasr” ve “te‘diye” kavramları
açıklanmış, kavramların dil ve terim anlamlarına değinilmiştir. Bilimlerde terim anlamlarının yerleştirildiğinde, dilsel anlamların gözetildiği göz önüne alınarak bu konudaki ihtilafın ve çatışmanın noktasal yerinin belirlenmesi için çalışmada analitik okuma izlemiştir. Ardından
ihtilafın tam olarak anlaşılabilmesi için usulcülerin fikir ayrılığına düştüğü noktalar belirlenerek konu detaylı bir şekilde incelenmiştir. Akabinde görüşlerin dayanak olarak ileri
sürdükleri delillerin yanında her iki grubun kâsır illetle ta‘lîlin cevazı hakkındaki görüşleri aktarılmıştır. Her iki tarafın delilleri tek tek değerlendirilerek bu konudaki güçlü deliller belirlenmeye çalışılmıştır. Çalışma sonucunda üç önemli bulguya rastlanılmıştır. Bunlardan ilki, kasır illetin mansûs ve müstanbit olabileceği, mansûs olan illet-i kâsıranın illet olarak ittifakla kabul edildiği, ihtilafın illet-i kasıranın müstanbit olan türünde olduğudur. İkincisi kâsır illetin müstanbit olanında icma olduğu bazıları tarafından iddia edilmişse de bu iddianın doğru olmadığı bu nedenle Subkî’nin bu rivayeti garip bulduğudur. Son olarak Hanefiler arasında kâsır illetle hüküm konusunda ihtilaf olduğu Irak Hanefileri ile Semerkant Hanefileri arasında görüş varlılığın net olduğu tespit edilmiştir. Bu çalışma sonucunda araştırmacılar tercih ettikleri görüş ve karşı görüş delillerini eleştirel değerlendirerek kâsır illetle ta’lil yapılabileceği sonucuna varmışlardır.
تُعتبر مسألة التعليل بالعلة القاصرة إحدى المسائل التي اختلف فيها الأصوليون في أحد
أهم الأبواب الأصولية، وهو باب القياس، الذي يعتبر أحد أهم الأدلة الإجمالية في علم أصول
الفقه؛ حيث يورده الأصوليون في الكتب الأصولية تاليا لذكر أدلة الكتاب والسنة والأجماع. وقد
تناولت هذه الدراسة مسألة جواز التعليل بالعلة القاصرة عند الأصوليين، حيث أجاز ذلك بعض
الأصوليين، ورفضه فريق آخر من الأصوليين اشترط في العلة القياسية أن تكون متعدية، ولم
يصحح التعليل بالعلة القاصرة. وقد تضمنت الدراسة على سبيل الإجمال قراءة مفهومية لأهم
المفاهيم التي ينبغي بيانها في معرض دراسة هذه المسألة، وهي مفاهيم )العلة( و )القياس( و
)القصر( و )التعدية(، حيث تطرقت الدراسة لمعاني هذه المصطلحات لغة واصطلاحا؛ً إذ إن
المعاني الاصطلاحية توضع في العلوم بملاحظة معانيها اللغوية، وقد جاء ذلك متبوعا بالقراءة
التحليلية في هذه الدراسة، والمتضمنة لتحرير محل النزاع الذي اختلف فيه الأصوليون في هذه
المسألة؛ لما في ذلك من أهمية في بيان المحل الدقيق الذي اختُلف فيه، ثم أُتب ع ذلك بذكر أقوال
الأصوليين في هذه المسألة، مع بيان الأدلة التي استند إليه كل فريق من الأصوليين فيما ذهب
إليه، ومناقشة هذه الأدلة على سبيل الإيجاز، وقد جاء ذلك كله متبوعا ببيان القول الراجح في هذه
المسألة من وجهة نظر الباحثين. ثم ختمت الدراسة بخاتمة موجزة تتضمن أهم النتائج التي
توصل إليها الباحثان.
İbn Âşûr ile kısmen sınırları çizilmeye çalışılan makâsıd ve maslahat konusu önemli olup çeşitli açılardan tasnif
edilmeye çalışılmıştır. Klasik dönemde makasıd ve maslahat kavramları farklı tasniflere tabi tutulmuş ve bazı
tasnifler usulcüler arasında genel kabul görmüştür. Cüveynî maslahatları tasnif ederek bir başlangıç yapmış,
ardından öğrencisi Gazâlî maslahatları zaruri, hâci ve tahsîni olmak üzere üç kısma ayırmıştır. Zaruri
maslahatları da beş temel maksada bölmüştür. Bu tasnif genel kabul görmüş ve yaygınlık kazanmıştır. Şâtıbi ile
yeniden gündeme gelen bu konu farklı bir tasnife daha tutularak aslî ve tabi, mükellefin maksadı, Şâri’in
maksadı gibi kısımlara ayrılmıştır. Bu makale Şâtıbî sonrası makâsıd ve maslahatın kısımlara ayrılmasında İbn
Âşûr’un nasıl bir tasnife yöneldiği ve bunun arka planı irdelenmeye çalışılmış, İbn Âşûr’un Makâsıdu’şŞerîati’l-
İslamiyye adlı eseri üzerinden yapmış olduğu taksimler belirlenip açıklanmaya gayret edilmiştir.
Neticede Tâhir bin Âşûr’un kendisinden önceki bu tasnifleri de göz önüne alarak makâsıdın taksimatı meselesini
yeniden ele aldığı ve maksatları kısımlar ve çeşitler şeklinde iki farklı başlık altında işlediği görülmüştür.
Kısımlarını ise kat’î zannî ve külli cüz’i şeklinde, çeşitlerini ise gerçek ve genel örfî maksatlar adı altında
incelediği anlaşılmıştır. O Maslahatları da kendisine ihtiyaç duyulma, ümmeti ilgilendirme ve tespit edilme
açısından üç kısma ayırmıştır. İbn Âşûr’un makâsıd ve maslahatı taksim etme mantığının özüne bakıldığında
makâsıdı bir ilim dalı ve içtihat yöntemi haline getirme arzusunun yattığı tespit edilmiştir. Nitekim eserinin
başında ve birçok yerinde bu konu mükerrer bir şekilde zikredilmiştir.
ببعضها البعض، حيث اهتمت ببحث منشأ حجية أحد أهم الأدلة إلاجمالية عند الأصوليين، وهو إلاجماع، حيث يورده الأصوليون
باعتباره الدليل الثالث في علم أصول الفقه بعد دليلي الكتاب والسنة، كما اهتمت الدراسة بأحد أهم المفاهيم المقوّمة لعلم أصول
الفقه، وهو مفهوم الحجية. وقد تضمنت هذه الدراسة في مُسْتَهَلّها بياناً لمصطلحي (الحجية) و (إلاجماع) لغةً واصطلاحاً حيث إن
المعاني الاصطلاحية توضع في العلوم بملاحظة وضعها اللغوي، وقد جاء ذلك متبوعاً بذكر أقوال الأصوليين في حجية إلاجماع عل ى
سبيل إلايجاز دون الخوض في أدلة كل فريق;حيث إن ذلك خارج عن مقصود هذه الدراسة. ثم تناولت الدراسة ذكراً لمناهج الأصوليين
في تحديد المنشأ الذي اكتسب إلاجماع بواسطته وصف الحجية، وحصر اتجاهات الأصوليين في ذلك في ثلاثة مناهج: أولها
ال م نهج النقلي، وثانيه ا ال م نهج النقلي ال مؤيد بالعقل، وثالثها المنهج العقلي، مع تحليل هذه المناهج وتقرير الدليل الذي استند إليه
أصحاب كل اتجاه فيما ذهبوا إليه. وقد اعتنت هذه الدراسة كذلك ببحث الأثر العملي الذي يترتب على الاختلاف في تحديد منشأ
حجية إلاجماع، وهو الخلاف في مسألتين أصوليتين أخريين: أولهما، مسألة اشتراط عدد التواتر في المجمعين. وثانيهما، مسألة
إجماع الأمم السابقة. وقد اختتمت الدراسة بخاتمة موجزة لأهم النتائج التي تم التوصل إليها من وجهة نظر الباحث.
ال ك لم ات ال مفتاح ية: أصول الفقه، الدليل النقلي، الدليل العقلي، إلاجماع، الحجة، الحجية، ال دليل
Bu çalışma, fıkıh usulüne dair birbiri ile karşılıklı ilişkiye sahip problemleri açıklığa kavuşturmayı
amaçlamaktadır. Çalışma, usulcüler nazarında önemli delillerden biri olan icma’nın delil değerinin
kaynağını irdelemektedir. Çalışmanın giriş bölümünde “Hücciyyet/delil” ve “icma” terimlerinin lügat
ve ıstılah anlamları açıklanmaktadır. Ardından usulcülerin icma’nın delil değeri ile ilgili görüşleri,
icma’ya delil olma hüviyeti kazandıran kaynağı tanımlarken izledikleri metot, bu metodun tahlîlî ve
dayanak olarak gösterilen delillerin tespiti yapılmaya gayret edilmiştir. Yine, usulcülerin icmanın delil
değerini sınırladıkları noktalar, icmanın delil menşeine göre usulcülerin görüşleri tespit edilmiş ve
bunların üç farklı yaklaşımdan müteşekkil olduğu görülmüştür. Bunlar: İcmanın naklî yönüne vurgu
yapan geleneksel yaklaşım, naklî ve aklî yönüne vurgu yapan naklî-aklî delillerle destekleyen yaklaşım
ve sadece aklî yönüne vurgu yapan yaklaşımdır. Bu yaklaşım tarzlarının icma’nın bir delil kaynağı
olarak tanımlanmasındaki görüş ayrılıklarının uygulamaya etkileri ele alınmaya çalışılmış; bu görüş
ayrılıklarının semeresi, usul meselelerinde ortaya konulmaya gayret edilmiştir. Bahsedilen
meselelerden ikisi önemli olup birincisi; icma edenlerin tevatür sayısına ulaşmasının şart koşulması;
ikincisi ise önceki milletlerin icma etme meselesidir. Çalışmanın sonucunda icmayı naklî delillerden
dolayı delil değeri kazandığı görüşü usulcülerin genel bakışını yansıttığı, Cüveynî’nin ise icmaya daha
çok bir tür haber bildirim metodu olarak baktığı, yeterli sayıda kişinin haber birliği sağlandığında delil
değeri kazanacağı görüşünde olduğu tespit edilmiştir. O, böylece geçmiş ümmet icmalarının da delil
değeri taşıdığı sonucuna varmıştır. Diğer taraftan bir kısım usulcü icmanın delil değerini sadece tevatür
ve haber verenlerin sayısıyla yeterli görmediği, bunların hata etme ihtimali olduğunu ancak naklî
delille bu hatanın ümmet üzerinden kaldırıldığı görüşünde oldukları tespit edilmiştir.
Ortak Avrupa Dil Referans Çerçevesi (CEFR) standartlarına göre ileri seviyeye uygundur. Okuma becerisi merkezde olmakla beraber diğer dil becerileriyle de ilişkiler kurulmuştur.
Yer alan konular; tefsir, hadis, fıkıh, ahlâk, tasavvuf, tarih, edebiyat, belagat ve felsefe gibi çok geniş bir yelpazededir. Kitapta metinler düzyazı şeklinde metinler olduğu gibi şiirlere de yer verilmiş, Cahiliye döneminden başlayarak modern döneme kadar Arapçanın her döneminden örneklemeler yapılmıştır. Bu sayede kitabın çalışılmasıyla oldukça zengin bir kelime hazinesine sahip olunabilir. Bu bağlamda kitapta kelime bilgisi ve kalıp ifadelerle ilgili 110, kelime kökleri hakkında 37, okuduğunu anlamayla becerisine dair 480, konuşma becerisiyle ilgili 185, yazma becerisiyle ilgili 110 ve belagatla ilgili 50 soru olduğunu belirtmek yerinde olacaktır. (Toplam soru sayısı: 972)
Kitabı bitiren öğrencilerin farklı konularda ve farklı seviyelerde klasik ve modern metinleri anlayabilmeleri, yine ileri seviye dil kazanım hedeflerinden beklenen dinleme, konuşma ve yazma becerilerini elde etmeleri beklenmektedir.
مقاصد الشريعة الإسلامية عند محمد طاهربن عاشور
يوسف بولوتلو
إن علم المقاصد يبحث في علل الأحكام الشرعية وغاياتها المستنبطة من الأدلة التفصيلية. هذا العلم كان يتناول في كتب الأصول بمباحث العلل. وبعد القرن الثامن جاء الإمام الشاطبي وألف كتابه المشهور يسمّى الموافقات. وقعّد المقاصد وقسمه في هذا الكتاب إلى اقسام عديدة بحسب احتياجات البشر. وأكد الشاطبي أن المقاصد علم مكمّل لأصول الفقه وأن مقاصد الشرع لا تفهم بشكل صحيح إلا بواسطة علم المقاصد. وأعطى الشاطبي أهمية كبيرة لهذا العلم. ولكن بعد الشاطبي توقف تتطور علم المقاصد إلى أن جاء في القرن العشرين محمد طاهر بن عاشور وألف كتابا في المقاصد وسماه مقاصد الشريعة الإسلامية وتناول في كتابه معظم مباحث هذا الفن وجاء بنظريات جديدة نتيجة تأثره بالغرب مثل المساواة والحرية والفطرة. وادعى ابن عاشور أن علم المقاصد قطعي وبه تقل الخلافات بين المذاهب وتتوحد الأمة. بناء على هذا القول قال بحل علم المقاصد مكان أصول الفقه.
ومن هذا المنطلق رأى بعض الباحثين في العصر الحديث أن التفسير الغائي هو المخرج الوحيد من هذه الأزمة الفكرية والفقهية ، و جعلوا هذا التفسير الغائي منهجا في الاجتهاد ، ونصوا على إبعاد فقه التفسير الحرفي / اللفظي من مجال الإجتهاد. بالمختصر المفيد قالوا، بأن علم الأصول يجب أن يُوضع جانباً، وفي حالة التعارض بين النص والاجتهاد المقاصدي ، يجب تفضيل المقاصد بشكل مطلق. إن هذا الفكر الجديد يسبب العديد من المشاكل الاجتهادية والقانونية ، فقد أصبح من الضروري تحديد حجية الاجتهاد المقاصدي و ضوابط هذا الأسلوب الفقهي الجديد.
في هذه الرسالة ، تم الكشف عن حجية الاجتهاد المقاصدي ومشكلاته الاجتهادية و القانونية، وضُبِطت ضوابط الاجتهاد المقاصدي و بُيِّنت حدوده و أطرافه. ونتيجة لذلك ، فقد لوحظ أن المقاصد دليل شرعي في المسائل غير المنصوصة ، ويمكن إجراء الاجتهاد بهذه الطريقة الجديدة بشرط أن تكون مضبوطة و محددة الأطراف ، ولكن إذا لم يتم ضَبْط الاجتهاد المقاصدي، فسوف تلحق المشاكل بالبنية الشكلية والمعيارية للشريعة الإسلامية.
في الجزء الأول من هذه الدراسة تم ذكر المراحل التي مر بها تطور المقاصد، والمفاهيم الأساسية التي تقوم عليه و كذلك ذكر أنواع المقاصد و أقسامه. و في الجزء الثاني ، تمت مناقشة أساليب ومناهج الاجتهاد، و حجية الاجتهاد المقاصدي والمشاكل القانونية التي ستنشأ عن تطبيق الاجتهاد المقاصدي دون تحديد الضوابط. في الفصل الثالث ، تمت دراسة مبادئ الاجتهاد أي قواعد التفسير، والأدلة التي تحد من الاجتهاد المقاصدي ، والضوابط العامة والخاصة لهذه الطريقة.
Bu sâikle modern dönemde bazı araştırmacılar gâî yorumu bir çıkış yolu olarak görmüş, bu yöntemi içtihatta merkeze alarak lafzî yorumun/beyan içtihadının bir tarafa konulması gerektiğini ifade etmişlerdir. Bunlar kısaca usul ilminin bir kenara bırakılmasını, nass ile makâsıdın çatışması durumunda ise makâsıdın tercih edilmesi gerektiğini savunmuşlardır. Ancak bu düşüncenin birçok içtihadî ve hukukî probleme sebebiyet vereceğinden bu içtihat yönteminin delil değerini ve ilkelerini belirleme gereği doğmuştur.
Buna binaen tezde, makâsıd içtihadının delil değeri, problemleri ve makâsıd içtihadının ilke ve sınırları tespit edilmeye çalışılmıştır. Neticede makâsıdın gayri mansûs meselelerde delil olduğu, bu yöntemle içtihat edilebileceği, ancak zaptı sağlanmadığı takdirde İslam hukukunun formel ve normatif yapısına zarar vereceği, makasıd içtihadının bir takım ilke ve sınırlarının bulunduğu görülmüştür.
Bu çalışmanın birinci bölümünde makâsıdın, tarihi serüvenine, dayandığı temel kavramlara ve kısımlarına değinilmiştir. İkinci bölümde içtihat yöntemleri, makâsıd içtihadının delil değeri ve ilkeler belirlenmeden başvurulan içtihadın doğuracağı hukuki problemler ele alınmıştır. Üçüncü bölümde ise içtihat/yorum ilkeleri, makâsıd içtihadını sınırlayan deliller, bu yöntemin genel ve özel ilkeleri konularına göre incelenmeye çalışılmıştır.