Dora Konstantellou is a postdoctoral researcher at the University of Athens. Her research, entitled 'In Search of a Rural Society for the Duchy of the Archipelago: The Evidence of the Dedicatory Inscriptions and the Depictions of Historical Individuals (13th-15th c.)", longs to give voice to the individuals that lived in the countryside of the islands forming the Duchy of the Aegean Sea during the late medieval period (13th-15th centuries). She currently teaches Byzantine and Post-Byzantine Art at the School of Tour Guides in Athens.
In this volume, a new generation of researchers explore and demonstrate the interaction between p... more In this volume, a new generation of researchers explore and demonstrate the interaction between politics and violence in the context of Greek and European history. In terms of focus, the articles here extend over a time span stretching from the Greek classical period to the twentieth century. The ancient Greek polis, medieval and early modern Europe, Byzantium and the Ottoman Empire, nineteenth-century Britain and the Greek society of the 1940s are some of the historical periods in which the relationship between violence and politics is examined. At the same time, the authors tackle important themes concerning this relationship, such as legitimate and illegitimate violence, violence from above and from below, resistance and revolt, authority and subordination, and gendered and political violence.
In this article I examine an epigram by Theodore Prodromos, which was recently found inscribed on... more In this article I examine an epigram by Theodore Prodromos, which was recently found inscribed on an early fourteenth-century fresco of the Deposition in the private church of Agios Georgios at Kato Potamia, Naxos. The epigram is composed in iambic dodecasyllables and has been identified with the first poem in his well-known collection of epigrams on the Old and New Testaments, the Tetrasticha, where it is entitled Eἰς τὴν ἀποκαθήλωσιν (Tetr. 262a). I discuss the intimate relationship between the imagery of the epigram and Byzantine scenes of the Deposition, something that most probably shows that Prodromos was familiar with the contemporary iconography of the scene. The analysis of its reproduction on the fourteenth-century fresco at Potamia –a composition largely based on the middle-Byzantine iconographic tradition for this scene– shows that Tetr. 262a was in this case most probably treated as a purely prose inscription, closely associated with its protagonist Nicodemus and his actions in the event. Its focus on a secondary character, who is depicted performing a practical task in the scenes of Deposition, probably explains its unparalleled appearance in this small church on Naxos. Finally, I discuss the possible routes that could have brought the Tetr. 262a to the island and I conclude that this epigram is likely to have reached Naxos together with the specific variant of the scene from a model book, which was largely based on middle Byzantine imagery and texts.
In this article, I examine the first two wall painting layers of a neglected apsidal decoration w... more In this article, I examine the first two wall painting layers of a neglected apsidal decoration which are still visible in the church of Hagios Panteleemon at Lakkomersina, Naxos. Α monogrammatic (?) cross combined with a Chi in a medallion, painted in reddish brown on a thin off-white layer of plaster, survives from the first layer. This rudimentary non-figural decoration was covered by a figural composition (second layer) depicting Christ in the middle, flanked by the titular saint of the church, St. Panteleemon and St. Isidore of Chios, a martyr widely venerated locally. I discuss the imagery of the apse as well as the stylistic features of the paintings in the context of Early Byzantine culture. I offer a new dating of the frescoes of the second layer to approximately the early seventh century. The reconstruction of this apsidal composition contributes to the ongoing discussion regarding the themes employed in apses in the Early Byzantine period. Additionally, it sheds new light on the visual and devotional culture of Naxos and the wider Aegean, a subject that has not yet been systematically studied and assessed.
Art and Archaeology in Byzantium and beyond. Essays in honor of Professors Sophia Kalopissi-Verti and Maria Panayotidi-Kesisoglou, D. Mourelatos (ed.), Oxford 2021, 43-54.
This study explores the funerary representation of a woman in the church of Agioi Anargyroi outsi... more This study explores the funerary representation of a woman in the church of Agioi Anargyroi outside the village of Kato Sagri on Naxos. The composition belongs to the first layer of wall paintings and occupies the lunette on the south wall. Ιn the middle of the lunette, there are fragments of a depiction of the Archangel Michael. To the left of the archangel, a woman is depicted standing, and turned towards him. Both the monumental size of the Archangel Michael, and of the Dormition of the Virgin of the second layer of painting, bespeak the funerary character of the scene. This paper examines this representation and concludes that it can be dated in the first half of the 13th century. The paper also discusses matters pertinent to the social group to which this unknown woman may have belonged, namely that of the affluent landowners of the island, probably the local archontes.
Στη μελέτη εξετάζεται η ταφική παράσταση μιας γυναίκας στον ναό των Αγίων Αναργύρων έξω από τον σημερινό οικισμό Κάτω Σαγκρί στη Νάξο. Η σύνθεση ανήκει στο πρώτο τοιχογραφικό στρώμα της εκκλησίας και καταλαμβάνει το τύμπανο του νότιου τοίχου του κυρίως ναού, σε θέση όπου συνήθως παριστάνονται σκηνές από τον χριστολογικό κύκλο. Είναι σήμερα ορατή στα σημεία όπου έχουν καταπέσει τμήματα από τη σκηνή της Κοίμησης της Παναγίας, που κάλυψε την παράσταση κατά τη δεύτερη φάση τοιχογράφησης (π. 1275–1300). Στο μέσο του τυμπάνου διατηρείται αποσπασματικά η μορφή του αρχαγγέλου ΜΙ[ΧΑΗΛ]. Αριστερά του εικονίζεται η ανώνυμη γυναίκα σε μικρότερη κλίμακα και ελαφρά στραμμένη προς τον αρχάγγελο. Η μνημειακή απεικόνιση του αρχαγγέλου Μιχαήλ και κυρίως η κάλυψη της παράστασης από την Κοίμηση της Παναγίας δείχνουν τον νεκρικό προσανατολισμό της σύνθεσης. Η ποιότητα της ζωγραφικής, η περίοπτη θέση της παράστασης και η προσεγμένη ενδυμασία της εικονιζόμενης γυναίκας θα μπορούσαν να θεωρηθούν ως στοιχεία ενδεικτικά της οικονομικής της επιφάνειας και της υψηλής κοινωνικής της θέσης. Στην παρούσα μελέτη εξετάζονται τα διαθέσιμα δεδομένα και προτείνεται μια χρονολόγηση της παράστασης στο πρώτο μισό του 13ου αιώνα. Επιπλέον αναζητούνται μαρτυρίες για την κοινωνική ομάδα στην οποία πιθανότατα ανήκει η ανώνυμη γυναίκα, αυτή των πλούσιων γαιοκτημόνων του νησιού, πιθανότατα των τοπικών αρχόντων
Winner of the Nikolaos V. Drandakis Prize for 2020-22, Christian Archaeological Society.
On a depiction of St John the Baptist, located in the church of the Panaghia at Archatos on the i... more On a depiction of St John the Baptist, located in the church of the Panaghia at Archatos on the island of Naxos and dated by inscription to the 1st of September 1285, the otherwise unknown epithet Rigodioktes (Ριγοδιώκτης) has been inscribed. This epithet refersto the ability of the Prodromos to dispel the shivering of fevers caused by a number of diseases and especially malaria. However, no evidence for this has been found to date in the Byzantine written sources. But, some oral narratives that shed light on this capacity of the saint were circulating in the Ottoman and Modern eras. A local outbreak of malaria may have causedthis cult aspect of the saint to surface in the church of an agrarian-pastoral community in the Late Medieval period.
Σε απεικόνιση του αγίου Ιωάννη του Προδρόμου, που βρίσκεται στον ναό της Παναγίας στον Αρχατό της Νάξου και χρονολογείται με αφιερωτική επιγραφή την
1η Σεπτεμβρίου 1285, αναγράφεται η αθησαύριστη προσωνυμία Ριγοδιώκτης. Ο προσδιορισμός αυτός αναφέρεται στην ιδιότητα του Προδρόμου να διώκει τα ρίγη
των πυρετών που προκαλούν διάφορες ασθένειες και κυρίως η ελονοσία. Σχετικές μαρτυρίες δεν εντοπίστηκαν έως τώρα στις βυζαντινές γραπτές πηγές. Προφορικές κυρίως ιστορίες γύρω από τον Πρόδρομο, που εξηγούν την εξεταζόμενη προσωνυμία, κυκλοφορούσαν την εποχή της οθωμανικής κυριαρχίας και στους νεότερους χρόνους. Μια ισχυρή τοπική εμφάνιση της ελονοσίας ίσως οδήγησε στην αποτύπωσή της στην εκκλησία μιας αγροτοποιμενικής κοινότητας κατά την ύστερη μεσαιωνική εποχή.
J.Crow, D.Hill (eds.), Naxos and the Byzantine Aegean: Insular Responses to Regional Change Papers and Monographs from the Norwegian Institute at Athens, Vol. 7. Athens: Norwegian Institute at Athens, 2018, 257-282.
Η Παναγία Πρωτόθρονος στο Χαλκί κατέχει ιδιαίτερη θέση μεταξύ των βυζαντινών μνημείων της Νάξου. ... more Η Παναγία Πρωτόθρονος στο Χαλκί κατέχει ιδιαίτερη θέση μεταξύ των βυζαντινών μνημείων της Νάξου. Ο ναός είναι από τους μεγαλύτερους στο νησί, ανήκει στον τύπο του μεταβατικού σταυροειδούς εγγεγραμμένου, και χτίστηκε πάνω σε προϋπάρχουσα βασιλική της παλαιοχριστιανικής περιόδου. H θέση του ναού στο κεντρικό πόλισμα Xαλκί, το ιδιαίτερο μέγεθος, το μεγάλο σύνθρονο, τα επάλληλα στρώματα τοιχογράφησης και οι επιγραφικές μαρτυρίες υπογραμμίζουν την κεντρική σημασία της εκκλησίας αυτής και πιθανόν τη λειτουργία της ως επισκοπικού ναού. Από τις πιο σημαντικές φάσεις της εκκλησίας είναι η φάση που έχει χρονολογηθεί στις τελευταίες δεκαετίες του 10ου αιώνα. Την περίοδο αυτή, η μνημειακή τρίκλιτη βασιλική μετατράπηκε σε σταυροειδή εγγεγραμμένο ναό μεταβατικού τύπου και διακοσμήθηκε με νέες τοιχογραφίες. Από αυτές διασώζονται η σύνθεση που διακοσμούσε τον τρούλο (που σήμερα εκτίθεται στον Πύργο Γλέζου), λιγοστά κατάλοιπα στο ιερό βήμα του ναού και σκηνές στη νότια και βόρεια κεραία του σταυρού. Από τις παραστάσεις αυτές και την ανάγνωση των ειληταρίων των προφητών εκφράζεται έντονο θριαμβικό μήνυμα με σημαντική έμφαση στην ορθόδοξη πίστη και την ευαγγελική διδασκαλία. Η ανακαίνιση του ναού θα μπορούσε ενδεχομένως να ενταχθεί στο πλαίσιο μίας γενικότερης πολιτικής που επιδεικνύει η κεντρική πολιτική διοίκηση μετά το 961 με στόχο την επισφράγιση της βυζαντινής κυριαρχίας και την επίτευξη της ενότητας σε περιοχές πρόσφατα ανακτημένες. Θα μπορούσε να συνδεθεί επίσης με το νέο διοικητικό ρόλο που φαίνεται ότι απέκτησε η Νάξος στον 10ο αιώνα ως πρωτεύουσα πιθανότατα του νέου θέματος των Κυκλάδων. Σε κάθε περίπτωση, η φάση αυτή διακόσμησης στο σημαντικό αυτό ναό προέβαλλε τις αρχές της Ορθοδοξίας και της βυζαντινής πολιτικής κοσμοθεωρίας στους κατοίκους ενός νησιού με κεντρική σημασία στο χώρο του βυζαντινού Αιγαίου. Η επόμενη φάση εργασιών ανακαίνισης στον ναό καταγράφεται στην εγχάρακτη στο επιστύλιο του τέμπλου επιγραφή, όπου μνημονεύονται ο επίσκοπος Λέων, ο πρωτοσπαθάριος και τουρμάρχης Ναξίας Νικήτας, ο κόμης Στέφανος ο Καμηλάρης και το έτος ανακαίνισης 1052. Η ζωγραφική διακόσμηση αυτής της φάσης (περ.1052-1056) εντοπίζεται σήμερα στον τρούλο (περ. 1052), και στο παρεκκλήσιο του Αγίου Ακινδύνου (1056). Σε αυτές τις τοιχογραφίες συμπυκνώνεται και διατυπώνεται εικαστικά η σημασία και ο ρόλος που αποκτούν την περίοδο αυτή οι κοινωνικές ομάδες που εκπροσωπούν οι νέοι δωρητές. Οι δύο φάσεις διακόσμησης του ναού απηχούν βαθιά γνώση και σοφό χειρισμό επίκαιρων εικονογραφικών θεμάτων και μηνυμάτων εκ μέρους των εμπνευστών των εικονογραφικών προγραμμάτων, επιβεβαιώνοντας την ιδιαίτερη σημασία του ναού στην νησιωτική κοινωνία κατά τη μεσοβυζαντινή εποχή.
The church of Panaghia Protothronos at Chalki holds a special place among Naxos’ Byzantine monuments. The church, one of the largest in the island, belongs to the transitional cross-in-square type and was built atop a pre-existing Early Christian basilica. The location of the church in the central village of Chalki, the remarkable size of the building, the large synthronon, the successive wall painting phases, and the epigraphic testimony underline the importance of Panaghia Protothronos and notably favour towards its identification with the episcopal church. One of the most important phases of the church belongs to the last decades of the 10th century. It was then when the large basilica was remodeled into a transitional cross-in-square church and was redecorated with wall paintings. The surviving ones from that phase are: the synthesis of the dome (exhibited in the Glezos’s tower museum), few small fragments in the sanctuary, and scenes located in both the south and north barrel vaults of the nave. Those images and the texts of the prophets’ scrolls convey intense triumphant messages emphasizing on the Orthodox faith, and the preaching of the Gospel. The renovation of the church could be understood as part of a general imperial strategy developed after 961 in order to reestablish the byzantine rule and unify the regions recently recovered. It could also be related to the new administrative role that Naxos may have acquired in the late 10th c., after the foundation of the new Theme of the Cyclades. Be that as it may, the fresco decoration of this phase features the principles of the Orthodox Faith and Byzantium’s political worldview to the inhabitants of a key region in the Byzantine Aegean. The next and successive phase of renovation of the church is recorded in the inscription carved on the templon’s architrave, where the Bishop Leo, the Protospatharios and Tourmarches of Naxos Niketas, and the Komes Stephanos Kamelares are mentioned along with the date of the renovation, i.e. 1052. The painted decoration of this phase (c. 1052- 1056) is limited to the dome and the chapel dedicated to Saint Akindynos (1056). These wall paintings express succinctly and articulate visually the significance and the socio-political role that the different groups of patrons had acquired during this period. These two fresco decoration phases express the deep knowledge and the apt handling of contemporary iconographic themes and meanings on behalf of the patrons of the aforementioned pictorial programs, confirming thus the church’s significance for the island’s Middle Byzantine society.
«Η Νάξος δια μέσου των αιώνων» 7ο Πανελλήνιο Συνέδριο, 2-5 Νοεμβρίου 2023, Νάξος
Παρά τον μεγάλο αριθμό τοιχογραφικών διακοσμήσεων που διατηρούνται στην ύπαιθρο της Νάξου από του... more Παρά τον μεγάλο αριθμό τοιχογραφικών διακοσμήσεων που διατηρούνται στην ύπαιθρο της Νάξου από τους βυζαντινούς και ύστερους μεσαιωνικούς χρόνους –αριθμός που υποδηλώνει την εργασία πολλών ζωγράφων και εργαστηρίων– λίγα είναι τα ονόματα των ζωγράφων που παραδίδονται από το πλούσιο επιγραφικό υλικό της ίδιας εποχής. Από την απόλυτη, λοιπόν, αυτή σχεδόν σιωπή, που συμβαδίζει με τη γενική αντίληψη που θέλει τους βυζαντινούς ιστοριογράφους να μην κάνουν ορατή την παρουσία τους και να αφήνουν τα έργα τους ανυπόγραφα, «ξεφεύγουν» τρεις μόνο «δημιουργοί». Οι ζωγράφοι αυτοί άφησαν τα ονόματά τους σε διάφορα είδη επιγραφών σε μία από τις εκκλησίες που ιστόρησαν. Η πρώτη μνεία εντοπίζεται σε μια εποχή από την οποία τα σχετικά παραδείγματα σπανίζουν. Ο ζωγράφος Γεώργιος είναι γνωστός μέσα από την αφιερωτική του επιγραφή στην αψίδα της Παναγίας Δροσιανής κοντά στο χωριό Μονή (α΄ στρώμα, αρχές 11ου αιώνα;). Τα δύο άλλα παραδείγματα προέρχονται από μια περίοδο, κατά την οποία ο αριθμός των υπογραφών των ζωγράφων αυξάνεται σημαντικά. Έτσι, η δέηση του ζωγράφου και κληρικού Μιχαήλ, χορηγού επίσης των τοιχογραφιών της εκκλησίας, καταλαμβάνει μια ιδιαίτερη θέση στον ναό της Παναγίας στον Αρχατό (1285). Τέλος, ο παραγωγικός ζωγράφος Νικηφόρος κάνει ορατή την παρουσία του μέσω μιας επίκλησης για βοήθεια σε ανώνυμους μάρτυρες στον ναό του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου στον Αφικλή στην Απείρανθο (1309). Στην ανακοίνωση αυτή θα αναδειχθούν οι τρεις αυτές περιπτώσεις και κυρίως ο χώρος και ο τρόπος δήλωσης της ταυτότητας των εξεταζόμενων ζωγράφων. Πότε, λοιπόν, ένας ζωγράφος γίνεται επώνυμος και ορατός σε έναν ναό που ιστόρησε και πώς οι ζωγράφοι επιλέγουν να παρουσιάσουν τους εαυτούς τους στο σύγχρονό τους κοινό; Ποιες είναι οι πληροφορίες που μπορούμε γενικά να αντλήσουμε μέσα από αυτές τις επιγραφές για τη θέση των ζωγράφων στην τοπική κοινωνία και γιατί τελικά οι αναφορές τους στις ναξιακές επιγραφές σπανίζουν; Τα ερωτήματα και τα στοιχεία που θα προκύψουν θα αντιπαραβληθούν με τα δεδομένα που παρέχουν οι επιγραφές από άλλες περιοχές, σε μια προσπάθεια προσέγγισης του επώνυμου ζωγράφου της υπαίθρου στη βυζαντινή και ύστερη βυζαντινή/ μεσαιωνική εποχή.
Τέταρτο Διεθνές Συνέδριο Βυζαντινών και Μεσαιωνικών Σπουδών/ Fourth International Conference on Byzantine and Medieval Studies, 17-19 Μαρτίου 2023/17-19 March 2023, Πολυδύναμο Δημοτικό Κέντρο Λευκωσίας/ Municipal Multipurpose Center, Nicosia.
Recent research has successfully shown that even when the written sources are silent many aspects... more Recent research has successfully shown that even when the written sources are silent many aspects of late Byzantine / Medieval rural life can be reconstructed through an interdisciplinary analysis of the extant archaeological material. Dedicatory inscriptions are important in this research due to the wealth of information they provide on a variety of issues, such as political allegiances, social status, gender, literacy, and the devotional preferences of the individuals who lived in the rural landscape. In this paper, I will explore the votive inscriptions that are to be found in a small rural church on the island of Naxos, the church of the Panagia at Giallous. This church is situated on a hilltop in the Southwest of the island, a semi-mountainous and relatively isolated part of Naxos. It was built and painted with frescoes in 1288/9 according to the surviving inscription, and probably served the religious needs of a small rural community, functioning simultaneously as a place of burial and remembrance for its deceased members. The patronage of the painted decoration was collective, but instead of a lengthy dedicatory inscription that usually lists the names of all those donors who participate in the sponsorship, six separate inscriptions appear here in various positions within the mural decoration. The inscriptions are short, and all of them begin with the word Deisis and contain the first and second name of the suppliants. However, the placement of these inscriptions is far from random, rather it reflects, as I will show, social hierarchies and the individuals' tendency to choose namesake saints and/or saints who were probably related to their place of origin and personal histories. I have chosen to discuss for this occasion an inscription that stands out and names a certain couple, that of Michael and Leontous Riakita. Their inscription is painted next to St Michael of Miletus and Osios Leontios the Younger, saints not known to us from other sources, who are depicted in the cylindrical part of the apse. The second inscription, written in smaller letters than the others, is located in the band that separates the semi-dome from the cylinder of the apse, and gives voice to a single woman, who identifies herself as the daughter of her mother (Kale ths Chionou). I will discuss this example of matronymic, something that appears rarely in texts or in inscriptions. Furthermore, the location of this specific inscription calls for in-depth scrutiny as it is placed in a zone outside or between the space in which the sacred figures are depicted.
University of the Aegean. Department of Social Anthropology and History. Organization: Smarnakis Yannis –Ainalis Zissis,via Zoom, June 24–25, 2021
Tὸ κατὰ Καλλίμαχον καὶ Χρυσορρόην ἐρωτικὸν διήγημα (Kallimachos and Chrysorrhoe) is one of the si... more Tὸ κατὰ Καλλίμαχον καὶ Χρυσορρόην ἐρωτικὸν διήγημα (Kallimachos and Chrysorrhoe) is one of the six Byzantine vernacular romances written in the Palaiologan period. According to some scholars the romance is the work of a member of the ruling imperial family Andronikos Komnenos Palaiologos, nephew of emperor Michael VIII (1261-1282). He is thought to have written the romance around 1300 or in the first half of the 14th century. In its 2607 verses that narrate the adventures and love story of its two heroes, the references to various objects, such as household items, textiles, weaponry and military equipment, rings, and writing implements, hold a special place.
This paper will examine these artifacts through the contemporary perspectives and questions posed by the study of material culture. It will focus on the following questions: What is the function of the objects? Is it passive or active? How does their function (or non-function) influence the outlining of the characters and the erotic atmosphere of the romance? Are there certain objects closely connected to the social status and gender of the characters, male or female? Are these roles reflected in the choice of elements that are being used to describe and characterize them? To what degree do these references convey uses, perceptions of gender and identity, and aesthetics as the latter are known to us through the archaeological and historical evidence alike? To what extent may the identity and the intentions of the author, client or the audience influence their introduction and descriptions?
The aim of this research is twofold; one the hand, to emphasize the objects’ significant role on the construction of identity and sexuality within the literary world of Late Byzantine Romance of Kallimachos and Chrysorrhoe. And on the other to highlight the surprising and productive ways these functions and ideas crisscrossed with the social and material culture in which it was created.
13ο Συμπόσιο "Ανασκαφή & Έρευνα" του Τομέα Αρχαιολογίας και Ιστορίας της Τέχνης, Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, 7-9 Απριλίου 2021
Η έρευνα των τελευταίων ετών έχει αναδείξει τη σημαντική παρουσία των επιγραμμάτων σε έργα μικροτ... more Η έρευνα των τελευταίων ετών έχει αναδείξει τη σημαντική παρουσία των επιγραμμάτων σε έργα μικροτεχνίας και στη μνημειακή ζωγραφική κατά τη μέση και κυρίως την ύστερη βυζαντινή εποχή. Στο μεγάλο αυτό corpus έρχεται να προστεθεί ένα επίγραμμα που εντοπίστηκε πρόσφατα στον τοιχογραφικό διάκοσμο του ναού του Αγίου Γεωργίου στην Κάτω Ποταμιά στη Νάξο (π. 1300-1310).
Η έμμετρη επιγραφή βρίσκεται στην παράσταση της Αποκαθήλωσης στο δυτικό διάχωρο του βόρειου τμήματος της καμάρας του ναού. Γραμμένη με λευκά κεφαλαία και πεζά γράμματα αναπτύσσεται σε εννέα στίχους στο δεξί τμήμα της παράστασης. Το κείμενο έχει ως εξης: ΤΟΛμΗΡΕ ΝΙΚΌΔιμΕ• ΡΎΨΟΝ / ΤΗΝ σΦΥΡΑΝ μΗ σYNτΡΙΒΗ / ΤΙ δεσπΟτιΚ(ων) ὈCTε(ων) H λαΒίσ αρ/κει Και τ(ων) EIΛΩΝ ΕΛκ[ε]/τω / Ευ των χειρ(ων) / [μ]ετελΘΕ ΛΟΙΠΟΝ / [τ]ουσ πό/[δ]ας/.
Η επιγραφή ταυτίζεται με το επίγραμμα «Εἰς τὴν ἀποκαθήλωσιν» από τη συλλογή Τετράστιχα για την Παλαιά και Καινή Διαθήκη που συνέθεσε για επιλεγμένα χωρία της Παλαιάς και Καινής Διαθήκης και των τεσσάρων Ευαγγελίων ο πολυγραφότατος ποιητής του 12ου αιώνα Θεόδωρος Πρόδρομος. Το πλήρες κείμενο του επιγράμματος, όπως έχει εκδοθεί από τον Γ. Παπαγιάννη, έχει ως εξής : «Τολμηρὲ Νικόδημε, ῥῖψον τὴν σφύραν, μὴ συντριβῇ τι δεσποτικὸν ὀστέον•ἡ λαβὶς ἀρκεῖ καὶ τὸν ἧλον ἑλκέτω•εὖ τῶν χερῶν• μέτελθε λοιπὸν τοὺς πόδας». Η ναξιακή επιγραφή αποτελεί το πρώτο σωζόμενο παράδειγμα επιγραφικής αναπαραγωγής του συγκεκριμένου επιγράμματος και την τέταρτη περίπτωση χρήσης ενός ποιήματος του Προδρόμου στην τέχνη.
Στην παρούσα ανακοίνωση θα γίνει μια πρώτη παρουσίαση του συγκεκριμένου επιγράμματος και θα σχολιαστεί η λειτουργία του στον ζωγραφικό διάκοσμο του ναξιακού ναού. Θα συζητηθούν επίσης οι συνθήκες που ευνόησαν την παρουσία του συγκεκριμένου ποιήματος, όπως και των υπόλοιπων έμμετρων επιγραφών, στο καλλιτεχνικό περιβάλλον του νησιού κατά την ύστερη μεσαιωνική εποχή.
Any student working in the romances of the Palaiologan period can very easily appreciate the prom... more Any student working in the romances of the Palaiologan period can very easily appreciate the prominent place that the material culture occupies in it. Indeed, a great number of objects, from household equipment, dresses and fabrics, weapons and military outfits and other type of accessories, are often mentioned and described in detail in the narratives and the stories of the heroes. That can actually be understood even from a simple reading of any romance and obviously their mention was anything but random. These objects do not just accompany the individuals to whom they belong to or illustrate the background onto which the story unfolds, but they are indispensable parts of these stories as they help the narration to advance, they produce social messages and reflect values and sentiments.
Notably the interest that the romances exhibit in the description of their material environment did not spark an analogous scholarly interest in the recording these objects, and the way with which the latter were presented and functioned. The research, which is being conducted as part of a broader project under the title “The World of the Palaiologan Romance. Representations of Self and Society in the Greek Narrative works of the Late Medieval period (thirteenth - fifteenth centuries). A Multidisciplinary Approach to Identity, Otherness, Gender and Ideology (HFRI/ GSRT)”, aspires to fill in the aforementioned bibliographical gap and to initiate a related discussion on that matter.
Some of the topics that will be discussed in this research project include the following enquiries; Which objects are being mentioned? Do all objects share the same amount of space in their description? Do the same terms apply? Which specific part of them draws the attention, when being described (e.g. the material, the shape, colour etc)? Are there common tropes in the description of different texts? In what degree do these descriptions and meanings that the objects are vested with transmit images and uses identifiable from the archaeological and historical data? Could we suggest that the writers of these novels drew from their contemporary material culture? Is that a subliminal process or is it purposeful? How do the descriptions of objects can signify status, gender, or cultural identities of the protagonists, the writers or the patrons? Could these objects be used in conjunction with archaeological material to advance our knowledge on the material culture in Late Byzantium?
The above questions offer us invaluable insight on the object’s significance in the Palaiologan romances. Other points of discussion that prompt us to think broadly is the ‘realistic” tendency in the representation of the objects (types and uses), as well as the contexts and motives that lay behind the adoption of contemporary artifacts-types in the texts. At the same time, these questions highlight the potential that the study of the Palaiologan romances offers in the apprehension of the material culture of the Late Byzantine period.
This presentation will attempt to put forward all these research enquiries by investigating a rather frequent case study from the world of small objects, which, to my knowledge so far, has never before been of interest, notwithstanding its recurrent mentions in the texts. That object is the ring. At first, we will try to identify the distinct types of the rings and the stones used in their binding and will also try to reveal the latter’s uses and functions within their literary context. Additionally, we will try to answer some of the following questions; Which of these features identified in the text can be corroborated by the archaeological evidence? Which type of ring prevails and why? In which cases can we recognize types that we are familiar with from the surrounding material culture of the Late Byzantine period? And finally, what sort of assumptions can we suggest for their introduction in the literary context of the romance? Conversely, which types and functions that have been identified from the archaeological data are absent in the romance?
The ultimate scope of this presentation is to showcase that the choice of the rings has not been left in chance nor is their relation to the historical reality a randomized process. It finally aspires to open ways to contributions that will too adopt this perspective in order to offer holistic views on the material culture of the Late Byzantine period.
Η έρευνα των τελευταίων ετών μέσα από τη μελέτη οπτικών μαρτυριών και επιγραφικών δεδομένων των τ... more Η έρευνα των τελευταίων ετών μέσα από τη μελέτη οπτικών μαρτυριών και επιγραφικών δεδομένων των τοιχογραφημένων ναών της υπαίθρου έχει αναδείξει την ισχυρή παρουσία και τον πολλαπλό ρόλο των κληρικών στις αγροτικές κοινωνίες της ύστερης βυζαντινής/μεσαιωνικής εποχής. Μια αντίστοιχη περίπτωση, η προσωπικότητα δηλαδή ενός κληρικού με το όνομα Μιχαήλ, που διατηρούσε παράλληλα τις ιδιότητες του ζωγράφου και του γραφέα, και ήταν μέλος πιθανότατα ενός τοπικού «εργαστηρίου» ζωγραφικής, σκιαγραφείται μέσα από τη εξέταση των τοιχογραφιών από τον ναό της Παναγίας στον Αρχατό (1285) στη Νάξο. Η εκκλησία της Παναγίας βρίσκεται σε ομαλή πλαγιά χαμηλού λόφου που σχηματίζεται σε μεγάλη αγροτική περιοχή στα νοτιοδυτικά του νησιού και αποτελείται σήμερα από έναν μονόχωρο τρουλαίο ναό με δύο πλευρικά παρεκκλήσια. Η θέση και το μέγεθος του ναού, οι αφιερωτικές επιγραφές και το εικονογραφικό πρόγραμμα δείχνουν ότι επρόκειτο πιθανότατα για μια εκκλησία που εξυπηρετούσε τις λατρευτικές ανάγκες μιας αγροτοποιμενικής κοινότητας, εγκατεστημένης στη θέση αυτή. Ο κληρικός Μιχαήλ δηλώνει την παρουσία του μέσα από την αφιερωτική του επιγραφή. Αυτή βρίσκεται στην κόγχη του βόρειου παρεκκλησίου, σε θέση δηλαδή με ιδιαίτερη λατρευτική σημασία και ορατή από το εκκλησίασμα. Ξεκινάει με την ημερομηνία και τη χρονολογία ολοκλήρωσης της τοιχογράφησης, την πρώτη Σεπτεμβρίου του 1285, ακολουθούν η δική του δεητική επιγραφή με τη δήλωση των ιδιοτήτων του και τέλος η δέηση ενός ακόμη ζεύγους λαϊκών. Η θέση της επιγραφής θα πρέπει να συνδεθεί με την επιθυμία του κληρικού για λειτουργική μνημόνευση και κοινωνική προβολή. Η τελευταία αυτή πρόθεση υποδηλώνεται και από την αρχική αναφορά του ονόματός του στην επιγραφή και τον ιδιαίτερα φροντισμένο τρόπο με το οποίο αποδίδεται το μέρος που δηλώνονται η χρονολογία, το όνομα και οι ιδιότητές του. Με την επιδέξια αυτή απόδοση ο κληρικός πετύχαινε όχι μόνο τη διάκριση της δεητικής του επιγραφής, αλλά και την ανάδειξη των δυνατοτήτων του –ως γραφέας της επιγραφής– στο κοινωνικά αναγνωρισμένο πεδίο της γραφής των χειρογράφων. Η ευρηματικότητα, η καλλιτεχνική του κατάρτιση και η επαφή του με καλλιτεχνικές εστίες εκτός του νησιού προκύπτουν μέσα από την ανάλυση του τοιχογραφικού διακόσμου του ναού και τη δεύτερη ιδιότητά του, αυτή του ζωγράφου. Με τη βαθιά γνώση του θρησκευτικού περιεχόμενου των παραστάσεων και τον ευρηματικό χειρισμό της εικονογραφίας, ο κληρικός θα δημιουργήσει ένα εικονογραφικό σύνολο που λειτουργεί στο μεγαλύτερο μέρος του σε πολλά επίπεδα, καλύπτοντας με τον τρόπο αυτό τις ατομικές επιθυμίες των αφιερωτών, τις συλλογικές ανάγκες της κοινότητας, αλλά και τις ανησυχίες του ίδιου για το ποίμνιό του. Αρκετά από τα «εργαλεία» που χρησιμοποιεί για την απόδοση των νοημάτων αυτών οφείλονται στην εκπαίδευσή του, στο πλαίσιο ενός «εργαστηρίου» ζωγράφων, που φαίνεται ότι αναπτύσσεται την εποχή στην ύπαιθρο του νησιού. Τα παραπάνω στοιχεία σκιαγραφούν ένα άτομο με ιδιαίτερες ικανότητες, ανησυχίες και παράλληλες δράσεις. Στην παρούσα ανακοίνωση θα παρουσιαστεί η προσωπικότητα του κληρικού και θα αξιολογηθεί σε σχέση με τα δεδομένα που παρέχουν τα υπόλοιπα μνημεία του νησιού σε μια προσπάθεια κατανόησής της στο ναξιακό ιστορικό περιβάλλον του 13ου αιώνα.
Ένας σημαντικός αριθμός εκκλησιών της Νάξου της βυζαντινής και ύστερης μεσαιωνικής εποχής συνδέετ... more Ένας σημαντικός αριθμός εκκλησιών της Νάξου της βυζαντινής και ύστερης μεσαιωνικής εποχής συνδέεται με τη χορηγική δράση μιας ευρείας κλίμακας δωρητών, όπως μαρτυρείται τόσο από τις σωζόμενες αφιερωτικές και κτητορικές επιγραφές, όσο και από τις προσωπογραφίες τους. Από τις τελευταίες ειδικό ενδιαφέρον παρουσιάζει η απεικόνιση μιας αφιερώτριας που διατηρείται στην εκκλησία των Αγίων Αναργύρων, έξω από τον σημερινό οικισμό Κάτω Σαγκρί. Η αφιερωτική παράσταση ανήκει στο πρώτο τοιχογραφικό στρώμα της εκκλησίας. Καταλαμβάνει το τύμπανο του νότιου τοίχου του κυρίως ναού και είναι σήμερα ορατή στα σημεία όπου έχουν καταπέσει τμήματα από τη σκηνή της Κοίμησης, που κάλυψε την παράσταση κατά τη δεύτερη φάση τοιχογράφησης.
Στο μέσο του τυμπάνου διατηρείται τμήμα μιας μετωπικής απεικόνισης του αρχαγγέλου ΜΙ[ΧΑΗΛ]. Αριστερά του εικονίζεται η αφιερώτρια σε μικρότερη κλίμακα και ελαφρά στραμμένη προς τον αρχάγγελο. Φοράει φόρεμα ανοιχτού ερυθρού χρώματος και επενδύτη καστανέρυθρου χρώματος και φέρει ψηλό και σκληρό κάλυμμα κεφαλής. Η παράσταση εντυπωσιάζει τόσο με τη θέση, στην οποία συνήθως παριστάνονται χριστολογικές σκηνές, όσο και με την επιφάνεια που αρχικά κάλυπτε.
Η μνημειακή απεικόνιση του αρχαγγέλου Μιχαήλ, όπως και η κάλυψη της σκηνής από την παράσταση της Κοίμησης, υποδηλώνουν το ταφικό χαρακτήρα της παράστασης. Η ποιότητα της ζωγραφικής, η περίοπτη θέση της παράστασης και η πλούσια ενδυμασία της αφιερώτριας θα μπορούσαν να θεωρηθούν ως στοιχεία ενδεικτικά της οικονομικής της επιφάνειας και της υψηλής κοινωνικής της θέσης. Η παρούσα ανακοίνωση θα εξετάσει τα ζητήματα αυτά και τη χρονολόγηση της παράστασης. Τα στοιχεία που θα προκύψουν θα χρησιμοποιηθούν ως μαρτυρία για τη δράση κοινωνικών ομάδων της ύστερης εποχής στο νησί, θέματα για τα οποία οι λίγες γραπτές πηγές σιωπούν.
An important number of churches of the Byzantine and Late Medieval period in Naxos is linked to the patronage of donors coming from different social strata, as it can be inferred from both the dedicatory inscriptions and portraits. The church of Saint Anargyroi outside the village of Kato Sagri has sparkled lately the scholarly interest because a depiction of a female donor. The donor scene belongs to the first layer of frescoes and stretches on the lunette of the south wall. Today the donor portrait is partially visible at those parts where the scene of the Dormition of the Virgin of the second layer has fallen off the wall.
In the middle of the lunette the part of a frontal saintly figure is the archangel Michael (ΜΙ[ΧΑΗΛ]). On the left of the archangel the female donor is depicted standing at a smaller scale and turned towards him. She wears a reddish dress and a maroonish coat and possibly a tall hat-like cover on her head. The scene has two uncommon features; it covers a large part of the lunette and is placed, at a space where normally scenes of the Christological cycle tend to appear.
Both the monumental size of archangel Michael and the Dormition of the Virgin of the second layer bespeak the funerary character of the scene. The quality of painting, the prominent placement of the scene and the sumptuous vestment of the donor should be regarded as evidence of her relative wealth and elevated social status. This paper intends to tackle these issues and to offer a dating for that scene. The evidence that will be brought to the fore will be assessed as testimony pertinent to the activity of social groups of Late Medieval period in Naxos for which the available source material is silent.
Νοτιανατολικά της Απειράνθου, σε θέση γνωστή με το όνομα Λακκομέρσινα, βρίσκεται ναός αφιερωμένος... more Νοτιανατολικά της Απειράνθου, σε θέση γνωστή με το όνομα Λακκομέρσινα, βρίσκεται ναός αφιερωμένος στον άγιο Παντελεήμονα. Πρόκειται για δύο μονόχωρα καμαροσκέπασταστα κτίσματα σε επαφή, από τα οποία το νότιο είναι το μεγαλύτερο. Τοιχογραφίες διαφορετικών φάσεων διατηρούνται στα δύο κτίσματα. Ειδικό ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι τοιχογραφίες που διατηρούνται σε τρία στρώματα στο τεταρτοσφαίριο της αψίδας του νότιου ναού, οι οποίες σε μεταγενέστερη εποχή καλύφθηκαν εν μέρει με επίπεδο τοίχο. Στο πρώτο ανήκει τμήμα κοσμήματος, που έχει σχεδιαστεί με καστανέρυθρο χρώμα πάνω σε λεπτό λευκό επίχρισμα. Στο δεύτερο στρώμα διακρίνονται τρεις μορφές. Στο κέντρο του τεταρτοσφαιρίου είναι πιθανή απεικόνιση του Χριστού. Αριστερά του Χριστού το αγιωνύμιο + OAΓΙ[ΟC] ΙCIΔΩΡΟC ταυτίζει τη μορφή που διατηρείται τμηματικά με τον ομώνυμο άγιο. Δεξιά του Χριστού, η μορφή ταυτίζεται από τα φυσιογνωμικά χαρακτηριστικά, το χειρουργικό εργαλείο και την ιατρική θήκη που κρατά με τον ιαματικό και επώνυμο άγιο του ναού Παντελεήμονα. Το στρώμα αυτό έχει εν μέρει καλυφθεί από κόσμημα που πιθανόν ανήκει στην τελευταία φάση τοιχογράφησης, η οποία διατηρείται στο μεγαλύτερο μέρος του ναού. Η ανάλυση της εικονογράφησης της αψίδας και ειδικότερα των τεχνοτροπικών χαρακτηριστικών της καλύτερα διατηρημένης μορφής του άγιου Παντελεήμονα επιτρέπουν μια νέα χρονολόγηση των τοιχογραφιών κατά προσέγγιση στον 6ο ή στις αρχές του 7ου αιώνα. Η νέα χρονολόγηση που προτείνεται διασαφηνίζει σημαντικές πτυχές της οικοδομικής ιστορίας του μνημείου, της τοπογραφίας της ναξιακής υπαίθρου, των τοπικών λατρευτικών αντιλήψεων και των αναπαραστάσεών τους την εποχή αυτή. Επιπρόσθετα, οι τοιχογραφίες αυτές προστίθενται στα λίγα γνωστά και ιδιαίτερα σημαντικά δείγματα τοιχογραφιών της πρώιμης αυτής εποχής από τη Νάξο, συμπληρώνουν την εικόνα της πολιτισμικής σταθερότητας που παρατηρείται την εποχή αυτή στο νησί και υπογραμμίζουν τη σχεδόν διαχρονική λειτουργία του ως ευνοϊκού πεδίου υποδοχής και διακίνησης σύγχρονων εικαστικών ιδιωμάτων και ιδεών.
Southeast of the village of Apeiranthos, at a site known as Lakkomersina, exists a church dedicated to St. Panteleimon.Τhis church is a complex of two tangent single-aisle nave buildings, the south of which is the largest in size. Wall paintings of different phases survive in the church. The three layers of frescoes that have been preserved in the conch of the apse of the south nave are of particular interest. These paintings were partially covered at a later date by a vertical wall. To the first layer belongs a decorative pattern painted in brownish-red on a thin white plaster. From the second layer three figures are recognizable. A figure of Christ in all likelihood is depicted in the centre of the conch. At the left of Christ another poorly preserved figure should be identified with Saint Isidore according to the inscription + O AΓΙ[ΟC] ΙCIΔΩΡΟC. Finally, at his right the saint holding surgical instruments and an apothecary box can be identified with the physician and patron saint of the church saint Panteleimon, an identification which is also corroborated by his facial features. A decorative band which probably belongs to the third and last phase of fresco decoration —visible today in large parts of the church— has partially covered the second layer. The iconographic analysis of the imagery of the apse as well as that of the stylistic features of the better preserved figure, that of St. Panteleimon, lead to a new dating of the frescoes approximately in the 6th or the beginning of the 7th c. This newly proposed dating sheds more light on the history of the building and its construction phases, the topography of the rural landscape of the Naxian countryside, the local devotional beliefs, and their visual representations. Moreover, these wall paintings should be counted among the few preserved and particularly important Naxian examples of early fresco decoration, which complement the designated image of cultural stability that characterizes this period. Finally, they underline the island’s almost diachronic status as a place open to the reception and dissemination of the current artistic idioms and ideas.
“Περὶ τῶν Κυκλάδων νήσων”: Το Αρχαιολογικό Έργο στις Κυκλάδες 22- 26 Νοεμβρίου 2017, ΑΘήνα
Η θεοκεντρική προσέγγιση της ασθένειας και θεραπείας στον βυζαντινό κόσμο έδωσε την αφορμή για ... more Η θεοκεντρική προσέγγιση της ασθένειας και θεραπείας στον βυζαντινό κόσμο έδωσε την αφορμή για τη δημιουργία ποικίλων αποτυπώσεων της έκκλησης ή ευχαριστίας για ίαση μέσα στον λατρευτικό χώρο. Αφιερώσεις ναών σε αγίους γνωστούς για τις θεραπευτικές τους ιδιότητες και οι απεικονίσεις τους, οι παραστάσεις θαυματουργικών θεραπειών και επιγραφές συνιστούν τους πιο κοινούς τρόπους έκφρασης της παραπάνω αντίληψης.
Η παρούσα ανακοίνωση θα εξετάσει τις ιαματικές ιδιότητες και τη λατρευτική σημασία μιας ιδιαίτερης απεικόνισης του Προδρόμου στον ναό της Παναγίας στη θέση Αρχατός στη Νάξο. Η εκκλησία αποτελείται σήμερα από έναν μονόχωρο τρουλαίο ναό με δύο πλευρικά «παρεκκλήσια». Ο Πρόδρομος εικονίζεται στην κόγχη του βόρειου και μικρών διαστάσεων λατρευτικού χώρου. Παριστάνεται με το δεξί χέρι υψωμένο σε στάση ευλογίας ή ομιλίας και κρατώντας με το αριστερό ράβδο και ενεπίγραφο ειλητάριο με έμμετρη επιγραφή. Ο άγιος συνοδεύεται από την αθησαύριστη προσωνυμία + Ό ΡΥΓΟΔỊΩΚΤΗC. Στο κάτω τμήμα της κόγχης, δεξιά και αριστερά της μορφής του Προδρόμου, δύο αφιερωτικές επιγραφές γνωστοποιούν την ημερομηνία ολοκλήρωσης τοιχογράφησης του ναού (1 Σεπτεμβρίου 1285), το όνομα του ζωγράφου και αφιερωτή, ιερέα Μιχαήλ και τα ονόματα των υπόλοιπων αφιερωτών. Γραπτός διάκοσμος σχηματίζει διακριτό πλαίσιο γύρω από την κόγχη. Η θέση και η πλαισίωση προσδίδουν στην απεικόνιση χαρακτήρα λατρευτικής εικόνας.
Ο Πρόδρομος, ως τελευταίος των προφητών και πρόδρομος του Χριστού, ασκητικό πρότυπο και σημαίνων μεσολαβητής, συμπεριλαμβάνεται συχνά στα εικονογραφικά προγράμματα των ναών, ειδικά της υστεροβυζαντινής περιόδου. Η προσωνυμία, ωστόσο, που συνοδεύει την παράστασή του στον ναό της Αρχατού φαίνεται ότι παραπέμπει σε μια σπάνια ιδιότητα του Προδρόμου, γνωστή κυρίως από τη λαογραφική παράδοση διαφόρων περιοχών του ελλαδικού χώρου, να «διώκει» τα ρίγη των κακοηθών πυρετών. Η ιδιότητα αυτή, η ιδιαίτερη λατρευτική σημασία που αποδίδεται στην απεικόνιση του αγίου και ο ρόλος των αφιερωτών θα συνεξεταστούν με πολιτισμικές εκφάνσεις και κοινωνικές παραμέτρους -λαϊκές αντιλήψεις, εντεινόμενη θρησκευτικότητα και ανάδειξη αγίων με ιαματικές ιδιότητες, ρόλος των ιερέων- της νησιωτικής κοινωνίας και του μεσαιωνικού κόσμου της ίδιας εποχής.
The theocentric approach to illness and healing in the Byzantine world resulted in various manifestations of the appeal or thanksgiving for healing in the devotional space. Churches dedicated to saints known for their healing properties and their depictions, scenes of miraculous healings, and inscriptions represent the most common ways of expressing this conception.
This paper examines the curative capacities and the devotional significance of a particular depiction of Saint John the Baptist in the church of Panaghia in the area of Archatos in Naxos. The church complex consists today of a single-aisle domed church and two lateral “chapels”. Saint John is depicted in the conch of the north devotional space, which is of diminutive dimensions. The saint is represented with his right in a gesture of blessing or speech and with his left holding a rod and a scroll with a metrical inscription. He is accompanied by the epithet + Ό ΡΥΓΟΔỊΩΚΤΗC. In the lower part of the conch, on each side of the Forerunner, two supplicatory inscriptions state the date of the completion of the church's painted decoration (September 1, 1285), the name of the painter and supplicant, the priest Michael, and the names of the rest supplicants. A distinctive frame of painted decoration runs along the conch. Both the location and the framing of the image grand to it the character of a devotional icon.
The Forerunner, the last of the prophets and precursor of the Messiah, an ascetic model, and an intercessor of special character is often included in the fresco decoration of churches, especially in the late Byzantine period. However, the epithet that accompanies his depiction in Archatos, seems to refer to a rare ability of his known mainly by the later folklore tradition of various regions of Greece, namely his ability to “drive away’ the shivers of malignant fevers. This particular attribute, the particular devotional significance attributed to the depiction of the saint, and the role of the supplicants, are examined in the context of cultural expressions and social parameters -popular perceptions, increased religiosity, and the emergence of saints with healing qualities, the role of the priests- of the island society and the current medieval world.
At the beginning of the thirteenth century the island of Naxos became the centre of the Duchy of ... more At the beginning of the thirteenth century the island of Naxos became the centre of the Duchy of Naxos, established by the Venetian adventurer Marco Sanudo and his companions. The military conquest of the island was followed by other historical events, such as the operation of Byzantine navy against Naxos, and generated social, economic and topographical changes, such as the installation of a new ruling Latin and heterodox elite, and the transfer of the capital on the site of the main classical city. Yet the breadth and nature of these developments, as well as their impact on the island’s socio-cultural milieu, particularly on the artistic production, remain largely unclear, mainly due to the absence of written testimonies and the limited scholarly attention paid to the visual and inscriptional record from this period. The picture can be reversed by an in–depth analysis of this available evidence and the decoding of its cultural and social meanings. This paper focuses on the painted decoration of the church of Panaghia at Archatos. Located approximately 7 km SE from the village of Kato Sagri, the church, a single-aisled domed church with two chapels, is set on the slope of a high hill, facing northward to a large valley. Built in the eleventh or twelfth century, it was partly reconstructed and extensively redecorated in 1285, according to one of the preserved dedicatory inscriptions. Laypeople, priests and their families were involved in the renovation of the church. Of the wall paintings of this phase, the pictorial program of the north chapel is of particular interest. The program includes, among other representations, the depiction of Saint John the Baptist ὁ ῥυγοδιώκτης (lit. “he who repels the shivers”), Saint George Diasoritis [ὁ σωτήρ (“the savior”) in military apparel, and the prominent depiction of a bishop called Kyriakos, followed by the inscription ὁ ἱατήρ τῶν ῥευμάτων (“the healer of the rheums”). The latter can be identified with the patriarch of Constantinople Kyriakos II (596-606), whose cult, however, is not well-attested, or the legendary bishop of Jerusalem Kyriakos, the Jew named Judas who helped Saint Helene to find the True Cross, according to the version of the legend of the Finding of the True Cross favored in the West. Kyriakos’ depiction next to Saint George provides us with additional evidence for the saint’s identification; it is possible that the priest, patron of the fresco, was acquainted with the Latin feast day of the bishop of Jerusalem Kyriakos on April 30 or May 4, both days close to the feast day of Saint George. Of more interest is the saints’ capacity to heal and relieve, as underlined by the inscriptions. In this paper I discuss the cultural associations of these specific iconographic choices, as well as the rich inscriptional evidence of the church within the local and wider historical context. I raise the issue of patronage in the new historical setting and its relation to the visual adaptation to current theological ideas and legends, devotional cults and needs. This approach sheds new light on the complex reality and identity of the island and situates its artistic production within the wider cultural framework of the eastern Mediterranean world.
In this volume, a new generation of researchers explore and demonstrate the interaction between p... more In this volume, a new generation of researchers explore and demonstrate the interaction between politics and violence in the context of Greek and European history. In terms of focus, the articles here extend over a time span stretching from the Greek classical period to the twentieth century. The ancient Greek polis, medieval and early modern Europe, Byzantium and the Ottoman Empire, nineteenth-century Britain and the Greek society of the 1940s are some of the historical periods in which the relationship between violence and politics is examined. At the same time, the authors tackle important themes concerning this relationship, such as legitimate and illegitimate violence, violence from above and from below, resistance and revolt, authority and subordination, and gendered and political violence.
In this article I examine an epigram by Theodore Prodromos, which was recently found inscribed on... more In this article I examine an epigram by Theodore Prodromos, which was recently found inscribed on an early fourteenth-century fresco of the Deposition in the private church of Agios Georgios at Kato Potamia, Naxos. The epigram is composed in iambic dodecasyllables and has been identified with the first poem in his well-known collection of epigrams on the Old and New Testaments, the Tetrasticha, where it is entitled Eἰς τὴν ἀποκαθήλωσιν (Tetr. 262a). I discuss the intimate relationship between the imagery of the epigram and Byzantine scenes of the Deposition, something that most probably shows that Prodromos was familiar with the contemporary iconography of the scene. The analysis of its reproduction on the fourteenth-century fresco at Potamia –a composition largely based on the middle-Byzantine iconographic tradition for this scene– shows that Tetr. 262a was in this case most probably treated as a purely prose inscription, closely associated with its protagonist Nicodemus and his actions in the event. Its focus on a secondary character, who is depicted performing a practical task in the scenes of Deposition, probably explains its unparalleled appearance in this small church on Naxos. Finally, I discuss the possible routes that could have brought the Tetr. 262a to the island and I conclude that this epigram is likely to have reached Naxos together with the specific variant of the scene from a model book, which was largely based on middle Byzantine imagery and texts.
In this article, I examine the first two wall painting layers of a neglected apsidal decoration w... more In this article, I examine the first two wall painting layers of a neglected apsidal decoration which are still visible in the church of Hagios Panteleemon at Lakkomersina, Naxos. Α monogrammatic (?) cross combined with a Chi in a medallion, painted in reddish brown on a thin off-white layer of plaster, survives from the first layer. This rudimentary non-figural decoration was covered by a figural composition (second layer) depicting Christ in the middle, flanked by the titular saint of the church, St. Panteleemon and St. Isidore of Chios, a martyr widely venerated locally. I discuss the imagery of the apse as well as the stylistic features of the paintings in the context of Early Byzantine culture. I offer a new dating of the frescoes of the second layer to approximately the early seventh century. The reconstruction of this apsidal composition contributes to the ongoing discussion regarding the themes employed in apses in the Early Byzantine period. Additionally, it sheds new light on the visual and devotional culture of Naxos and the wider Aegean, a subject that has not yet been systematically studied and assessed.
Art and Archaeology in Byzantium and beyond. Essays in honor of Professors Sophia Kalopissi-Verti and Maria Panayotidi-Kesisoglou, D. Mourelatos (ed.), Oxford 2021, 43-54.
This study explores the funerary representation of a woman in the church of Agioi Anargyroi outsi... more This study explores the funerary representation of a woman in the church of Agioi Anargyroi outside the village of Kato Sagri on Naxos. The composition belongs to the first layer of wall paintings and occupies the lunette on the south wall. Ιn the middle of the lunette, there are fragments of a depiction of the Archangel Michael. To the left of the archangel, a woman is depicted standing, and turned towards him. Both the monumental size of the Archangel Michael, and of the Dormition of the Virgin of the second layer of painting, bespeak the funerary character of the scene. This paper examines this representation and concludes that it can be dated in the first half of the 13th century. The paper also discusses matters pertinent to the social group to which this unknown woman may have belonged, namely that of the affluent landowners of the island, probably the local archontes.
Στη μελέτη εξετάζεται η ταφική παράσταση μιας γυναίκας στον ναό των Αγίων Αναργύρων έξω από τον σημερινό οικισμό Κάτω Σαγκρί στη Νάξο. Η σύνθεση ανήκει στο πρώτο τοιχογραφικό στρώμα της εκκλησίας και καταλαμβάνει το τύμπανο του νότιου τοίχου του κυρίως ναού, σε θέση όπου συνήθως παριστάνονται σκηνές από τον χριστολογικό κύκλο. Είναι σήμερα ορατή στα σημεία όπου έχουν καταπέσει τμήματα από τη σκηνή της Κοίμησης της Παναγίας, που κάλυψε την παράσταση κατά τη δεύτερη φάση τοιχογράφησης (π. 1275–1300). Στο μέσο του τυμπάνου διατηρείται αποσπασματικά η μορφή του αρχαγγέλου ΜΙ[ΧΑΗΛ]. Αριστερά του εικονίζεται η ανώνυμη γυναίκα σε μικρότερη κλίμακα και ελαφρά στραμμένη προς τον αρχάγγελο. Η μνημειακή απεικόνιση του αρχαγγέλου Μιχαήλ και κυρίως η κάλυψη της παράστασης από την Κοίμηση της Παναγίας δείχνουν τον νεκρικό προσανατολισμό της σύνθεσης. Η ποιότητα της ζωγραφικής, η περίοπτη θέση της παράστασης και η προσεγμένη ενδυμασία της εικονιζόμενης γυναίκας θα μπορούσαν να θεωρηθούν ως στοιχεία ενδεικτικά της οικονομικής της επιφάνειας και της υψηλής κοινωνικής της θέσης. Στην παρούσα μελέτη εξετάζονται τα διαθέσιμα δεδομένα και προτείνεται μια χρονολόγηση της παράστασης στο πρώτο μισό του 13ου αιώνα. Επιπλέον αναζητούνται μαρτυρίες για την κοινωνική ομάδα στην οποία πιθανότατα ανήκει η ανώνυμη γυναίκα, αυτή των πλούσιων γαιοκτημόνων του νησιού, πιθανότατα των τοπικών αρχόντων
Winner of the Nikolaos V. Drandakis Prize for 2020-22, Christian Archaeological Society.
On a depiction of St John the Baptist, located in the church of the Panaghia at Archatos on the i... more On a depiction of St John the Baptist, located in the church of the Panaghia at Archatos on the island of Naxos and dated by inscription to the 1st of September 1285, the otherwise unknown epithet Rigodioktes (Ριγοδιώκτης) has been inscribed. This epithet refersto the ability of the Prodromos to dispel the shivering of fevers caused by a number of diseases and especially malaria. However, no evidence for this has been found to date in the Byzantine written sources. But, some oral narratives that shed light on this capacity of the saint were circulating in the Ottoman and Modern eras. A local outbreak of malaria may have causedthis cult aspect of the saint to surface in the church of an agrarian-pastoral community in the Late Medieval period.
Σε απεικόνιση του αγίου Ιωάννη του Προδρόμου, που βρίσκεται στον ναό της Παναγίας στον Αρχατό της Νάξου και χρονολογείται με αφιερωτική επιγραφή την
1η Σεπτεμβρίου 1285, αναγράφεται η αθησαύριστη προσωνυμία Ριγοδιώκτης. Ο προσδιορισμός αυτός αναφέρεται στην ιδιότητα του Προδρόμου να διώκει τα ρίγη
των πυρετών που προκαλούν διάφορες ασθένειες και κυρίως η ελονοσία. Σχετικές μαρτυρίες δεν εντοπίστηκαν έως τώρα στις βυζαντινές γραπτές πηγές. Προφορικές κυρίως ιστορίες γύρω από τον Πρόδρομο, που εξηγούν την εξεταζόμενη προσωνυμία, κυκλοφορούσαν την εποχή της οθωμανικής κυριαρχίας και στους νεότερους χρόνους. Μια ισχυρή τοπική εμφάνιση της ελονοσίας ίσως οδήγησε στην αποτύπωσή της στην εκκλησία μιας αγροτοποιμενικής κοινότητας κατά την ύστερη μεσαιωνική εποχή.
J.Crow, D.Hill (eds.), Naxos and the Byzantine Aegean: Insular Responses to Regional Change Papers and Monographs from the Norwegian Institute at Athens, Vol. 7. Athens: Norwegian Institute at Athens, 2018, 257-282.
Η Παναγία Πρωτόθρονος στο Χαλκί κατέχει ιδιαίτερη θέση μεταξύ των βυζαντινών μνημείων της Νάξου. ... more Η Παναγία Πρωτόθρονος στο Χαλκί κατέχει ιδιαίτερη θέση μεταξύ των βυζαντινών μνημείων της Νάξου. Ο ναός είναι από τους μεγαλύτερους στο νησί, ανήκει στον τύπο του μεταβατικού σταυροειδούς εγγεγραμμένου, και χτίστηκε πάνω σε προϋπάρχουσα βασιλική της παλαιοχριστιανικής περιόδου. H θέση του ναού στο κεντρικό πόλισμα Xαλκί, το ιδιαίτερο μέγεθος, το μεγάλο σύνθρονο, τα επάλληλα στρώματα τοιχογράφησης και οι επιγραφικές μαρτυρίες υπογραμμίζουν την κεντρική σημασία της εκκλησίας αυτής και πιθανόν τη λειτουργία της ως επισκοπικού ναού. Από τις πιο σημαντικές φάσεις της εκκλησίας είναι η φάση που έχει χρονολογηθεί στις τελευταίες δεκαετίες του 10ου αιώνα. Την περίοδο αυτή, η μνημειακή τρίκλιτη βασιλική μετατράπηκε σε σταυροειδή εγγεγραμμένο ναό μεταβατικού τύπου και διακοσμήθηκε με νέες τοιχογραφίες. Από αυτές διασώζονται η σύνθεση που διακοσμούσε τον τρούλο (που σήμερα εκτίθεται στον Πύργο Γλέζου), λιγοστά κατάλοιπα στο ιερό βήμα του ναού και σκηνές στη νότια και βόρεια κεραία του σταυρού. Από τις παραστάσεις αυτές και την ανάγνωση των ειληταρίων των προφητών εκφράζεται έντονο θριαμβικό μήνυμα με σημαντική έμφαση στην ορθόδοξη πίστη και την ευαγγελική διδασκαλία. Η ανακαίνιση του ναού θα μπορούσε ενδεχομένως να ενταχθεί στο πλαίσιο μίας γενικότερης πολιτικής που επιδεικνύει η κεντρική πολιτική διοίκηση μετά το 961 με στόχο την επισφράγιση της βυζαντινής κυριαρχίας και την επίτευξη της ενότητας σε περιοχές πρόσφατα ανακτημένες. Θα μπορούσε να συνδεθεί επίσης με το νέο διοικητικό ρόλο που φαίνεται ότι απέκτησε η Νάξος στον 10ο αιώνα ως πρωτεύουσα πιθανότατα του νέου θέματος των Κυκλάδων. Σε κάθε περίπτωση, η φάση αυτή διακόσμησης στο σημαντικό αυτό ναό προέβαλλε τις αρχές της Ορθοδοξίας και της βυζαντινής πολιτικής κοσμοθεωρίας στους κατοίκους ενός νησιού με κεντρική σημασία στο χώρο του βυζαντινού Αιγαίου. Η επόμενη φάση εργασιών ανακαίνισης στον ναό καταγράφεται στην εγχάρακτη στο επιστύλιο του τέμπλου επιγραφή, όπου μνημονεύονται ο επίσκοπος Λέων, ο πρωτοσπαθάριος και τουρμάρχης Ναξίας Νικήτας, ο κόμης Στέφανος ο Καμηλάρης και το έτος ανακαίνισης 1052. Η ζωγραφική διακόσμηση αυτής της φάσης (περ.1052-1056) εντοπίζεται σήμερα στον τρούλο (περ. 1052), και στο παρεκκλήσιο του Αγίου Ακινδύνου (1056). Σε αυτές τις τοιχογραφίες συμπυκνώνεται και διατυπώνεται εικαστικά η σημασία και ο ρόλος που αποκτούν την περίοδο αυτή οι κοινωνικές ομάδες που εκπροσωπούν οι νέοι δωρητές. Οι δύο φάσεις διακόσμησης του ναού απηχούν βαθιά γνώση και σοφό χειρισμό επίκαιρων εικονογραφικών θεμάτων και μηνυμάτων εκ μέρους των εμπνευστών των εικονογραφικών προγραμμάτων, επιβεβαιώνοντας την ιδιαίτερη σημασία του ναού στην νησιωτική κοινωνία κατά τη μεσοβυζαντινή εποχή.
The church of Panaghia Protothronos at Chalki holds a special place among Naxos’ Byzantine monuments. The church, one of the largest in the island, belongs to the transitional cross-in-square type and was built atop a pre-existing Early Christian basilica. The location of the church in the central village of Chalki, the remarkable size of the building, the large synthronon, the successive wall painting phases, and the epigraphic testimony underline the importance of Panaghia Protothronos and notably favour towards its identification with the episcopal church. One of the most important phases of the church belongs to the last decades of the 10th century. It was then when the large basilica was remodeled into a transitional cross-in-square church and was redecorated with wall paintings. The surviving ones from that phase are: the synthesis of the dome (exhibited in the Glezos’s tower museum), few small fragments in the sanctuary, and scenes located in both the south and north barrel vaults of the nave. Those images and the texts of the prophets’ scrolls convey intense triumphant messages emphasizing on the Orthodox faith, and the preaching of the Gospel. The renovation of the church could be understood as part of a general imperial strategy developed after 961 in order to reestablish the byzantine rule and unify the regions recently recovered. It could also be related to the new administrative role that Naxos may have acquired in the late 10th c., after the foundation of the new Theme of the Cyclades. Be that as it may, the fresco decoration of this phase features the principles of the Orthodox Faith and Byzantium’s political worldview to the inhabitants of a key region in the Byzantine Aegean. The next and successive phase of renovation of the church is recorded in the inscription carved on the templon’s architrave, where the Bishop Leo, the Protospatharios and Tourmarches of Naxos Niketas, and the Komes Stephanos Kamelares are mentioned along with the date of the renovation, i.e. 1052. The painted decoration of this phase (c. 1052- 1056) is limited to the dome and the chapel dedicated to Saint Akindynos (1056). These wall paintings express succinctly and articulate visually the significance and the socio-political role that the different groups of patrons had acquired during this period. These two fresco decoration phases express the deep knowledge and the apt handling of contemporary iconographic themes and meanings on behalf of the patrons of the aforementioned pictorial programs, confirming thus the church’s significance for the island’s Middle Byzantine society.
«Η Νάξος δια μέσου των αιώνων» 7ο Πανελλήνιο Συνέδριο, 2-5 Νοεμβρίου 2023, Νάξος
Παρά τον μεγάλο αριθμό τοιχογραφικών διακοσμήσεων που διατηρούνται στην ύπαιθρο της Νάξου από του... more Παρά τον μεγάλο αριθμό τοιχογραφικών διακοσμήσεων που διατηρούνται στην ύπαιθρο της Νάξου από τους βυζαντινούς και ύστερους μεσαιωνικούς χρόνους –αριθμός που υποδηλώνει την εργασία πολλών ζωγράφων και εργαστηρίων– λίγα είναι τα ονόματα των ζωγράφων που παραδίδονται από το πλούσιο επιγραφικό υλικό της ίδιας εποχής. Από την απόλυτη, λοιπόν, αυτή σχεδόν σιωπή, που συμβαδίζει με τη γενική αντίληψη που θέλει τους βυζαντινούς ιστοριογράφους να μην κάνουν ορατή την παρουσία τους και να αφήνουν τα έργα τους ανυπόγραφα, «ξεφεύγουν» τρεις μόνο «δημιουργοί». Οι ζωγράφοι αυτοί άφησαν τα ονόματά τους σε διάφορα είδη επιγραφών σε μία από τις εκκλησίες που ιστόρησαν. Η πρώτη μνεία εντοπίζεται σε μια εποχή από την οποία τα σχετικά παραδείγματα σπανίζουν. Ο ζωγράφος Γεώργιος είναι γνωστός μέσα από την αφιερωτική του επιγραφή στην αψίδα της Παναγίας Δροσιανής κοντά στο χωριό Μονή (α΄ στρώμα, αρχές 11ου αιώνα;). Τα δύο άλλα παραδείγματα προέρχονται από μια περίοδο, κατά την οποία ο αριθμός των υπογραφών των ζωγράφων αυξάνεται σημαντικά. Έτσι, η δέηση του ζωγράφου και κληρικού Μιχαήλ, χορηγού επίσης των τοιχογραφιών της εκκλησίας, καταλαμβάνει μια ιδιαίτερη θέση στον ναό της Παναγίας στον Αρχατό (1285). Τέλος, ο παραγωγικός ζωγράφος Νικηφόρος κάνει ορατή την παρουσία του μέσω μιας επίκλησης για βοήθεια σε ανώνυμους μάρτυρες στον ναό του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου στον Αφικλή στην Απείρανθο (1309). Στην ανακοίνωση αυτή θα αναδειχθούν οι τρεις αυτές περιπτώσεις και κυρίως ο χώρος και ο τρόπος δήλωσης της ταυτότητας των εξεταζόμενων ζωγράφων. Πότε, λοιπόν, ένας ζωγράφος γίνεται επώνυμος και ορατός σε έναν ναό που ιστόρησε και πώς οι ζωγράφοι επιλέγουν να παρουσιάσουν τους εαυτούς τους στο σύγχρονό τους κοινό; Ποιες είναι οι πληροφορίες που μπορούμε γενικά να αντλήσουμε μέσα από αυτές τις επιγραφές για τη θέση των ζωγράφων στην τοπική κοινωνία και γιατί τελικά οι αναφορές τους στις ναξιακές επιγραφές σπανίζουν; Τα ερωτήματα και τα στοιχεία που θα προκύψουν θα αντιπαραβληθούν με τα δεδομένα που παρέχουν οι επιγραφές από άλλες περιοχές, σε μια προσπάθεια προσέγγισης του επώνυμου ζωγράφου της υπαίθρου στη βυζαντινή και ύστερη βυζαντινή/ μεσαιωνική εποχή.
Τέταρτο Διεθνές Συνέδριο Βυζαντινών και Μεσαιωνικών Σπουδών/ Fourth International Conference on Byzantine and Medieval Studies, 17-19 Μαρτίου 2023/17-19 March 2023, Πολυδύναμο Δημοτικό Κέντρο Λευκωσίας/ Municipal Multipurpose Center, Nicosia.
Recent research has successfully shown that even when the written sources are silent many aspects... more Recent research has successfully shown that even when the written sources are silent many aspects of late Byzantine / Medieval rural life can be reconstructed through an interdisciplinary analysis of the extant archaeological material. Dedicatory inscriptions are important in this research due to the wealth of information they provide on a variety of issues, such as political allegiances, social status, gender, literacy, and the devotional preferences of the individuals who lived in the rural landscape. In this paper, I will explore the votive inscriptions that are to be found in a small rural church on the island of Naxos, the church of the Panagia at Giallous. This church is situated on a hilltop in the Southwest of the island, a semi-mountainous and relatively isolated part of Naxos. It was built and painted with frescoes in 1288/9 according to the surviving inscription, and probably served the religious needs of a small rural community, functioning simultaneously as a place of burial and remembrance for its deceased members. The patronage of the painted decoration was collective, but instead of a lengthy dedicatory inscription that usually lists the names of all those donors who participate in the sponsorship, six separate inscriptions appear here in various positions within the mural decoration. The inscriptions are short, and all of them begin with the word Deisis and contain the first and second name of the suppliants. However, the placement of these inscriptions is far from random, rather it reflects, as I will show, social hierarchies and the individuals' tendency to choose namesake saints and/or saints who were probably related to their place of origin and personal histories. I have chosen to discuss for this occasion an inscription that stands out and names a certain couple, that of Michael and Leontous Riakita. Their inscription is painted next to St Michael of Miletus and Osios Leontios the Younger, saints not known to us from other sources, who are depicted in the cylindrical part of the apse. The second inscription, written in smaller letters than the others, is located in the band that separates the semi-dome from the cylinder of the apse, and gives voice to a single woman, who identifies herself as the daughter of her mother (Kale ths Chionou). I will discuss this example of matronymic, something that appears rarely in texts or in inscriptions. Furthermore, the location of this specific inscription calls for in-depth scrutiny as it is placed in a zone outside or between the space in which the sacred figures are depicted.
University of the Aegean. Department of Social Anthropology and History. Organization: Smarnakis Yannis –Ainalis Zissis,via Zoom, June 24–25, 2021
Tὸ κατὰ Καλλίμαχον καὶ Χρυσορρόην ἐρωτικὸν διήγημα (Kallimachos and Chrysorrhoe) is one of the si... more Tὸ κατὰ Καλλίμαχον καὶ Χρυσορρόην ἐρωτικὸν διήγημα (Kallimachos and Chrysorrhoe) is one of the six Byzantine vernacular romances written in the Palaiologan period. According to some scholars the romance is the work of a member of the ruling imperial family Andronikos Komnenos Palaiologos, nephew of emperor Michael VIII (1261-1282). He is thought to have written the romance around 1300 or in the first half of the 14th century. In its 2607 verses that narrate the adventures and love story of its two heroes, the references to various objects, such as household items, textiles, weaponry and military equipment, rings, and writing implements, hold a special place.
This paper will examine these artifacts through the contemporary perspectives and questions posed by the study of material culture. It will focus on the following questions: What is the function of the objects? Is it passive or active? How does their function (or non-function) influence the outlining of the characters and the erotic atmosphere of the romance? Are there certain objects closely connected to the social status and gender of the characters, male or female? Are these roles reflected in the choice of elements that are being used to describe and characterize them? To what degree do these references convey uses, perceptions of gender and identity, and aesthetics as the latter are known to us through the archaeological and historical evidence alike? To what extent may the identity and the intentions of the author, client or the audience influence their introduction and descriptions?
The aim of this research is twofold; one the hand, to emphasize the objects’ significant role on the construction of identity and sexuality within the literary world of Late Byzantine Romance of Kallimachos and Chrysorrhoe. And on the other to highlight the surprising and productive ways these functions and ideas crisscrossed with the social and material culture in which it was created.
13ο Συμπόσιο "Ανασκαφή & Έρευνα" του Τομέα Αρχαιολογίας και Ιστορίας της Τέχνης, Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, 7-9 Απριλίου 2021
Η έρευνα των τελευταίων ετών έχει αναδείξει τη σημαντική παρουσία των επιγραμμάτων σε έργα μικροτ... more Η έρευνα των τελευταίων ετών έχει αναδείξει τη σημαντική παρουσία των επιγραμμάτων σε έργα μικροτεχνίας και στη μνημειακή ζωγραφική κατά τη μέση και κυρίως την ύστερη βυζαντινή εποχή. Στο μεγάλο αυτό corpus έρχεται να προστεθεί ένα επίγραμμα που εντοπίστηκε πρόσφατα στον τοιχογραφικό διάκοσμο του ναού του Αγίου Γεωργίου στην Κάτω Ποταμιά στη Νάξο (π. 1300-1310).
Η έμμετρη επιγραφή βρίσκεται στην παράσταση της Αποκαθήλωσης στο δυτικό διάχωρο του βόρειου τμήματος της καμάρας του ναού. Γραμμένη με λευκά κεφαλαία και πεζά γράμματα αναπτύσσεται σε εννέα στίχους στο δεξί τμήμα της παράστασης. Το κείμενο έχει ως εξης: ΤΟΛμΗΡΕ ΝΙΚΌΔιμΕ• ΡΎΨΟΝ / ΤΗΝ σΦΥΡΑΝ μΗ σYNτΡΙΒΗ / ΤΙ δεσπΟτιΚ(ων) ὈCTε(ων) H λαΒίσ αρ/κει Και τ(ων) EIΛΩΝ ΕΛκ[ε]/τω / Ευ των χειρ(ων) / [μ]ετελΘΕ ΛΟΙΠΟΝ / [τ]ουσ πό/[δ]ας/.
Η επιγραφή ταυτίζεται με το επίγραμμα «Εἰς τὴν ἀποκαθήλωσιν» από τη συλλογή Τετράστιχα για την Παλαιά και Καινή Διαθήκη που συνέθεσε για επιλεγμένα χωρία της Παλαιάς και Καινής Διαθήκης και των τεσσάρων Ευαγγελίων ο πολυγραφότατος ποιητής του 12ου αιώνα Θεόδωρος Πρόδρομος. Το πλήρες κείμενο του επιγράμματος, όπως έχει εκδοθεί από τον Γ. Παπαγιάννη, έχει ως εξής : «Τολμηρὲ Νικόδημε, ῥῖψον τὴν σφύραν, μὴ συντριβῇ τι δεσποτικὸν ὀστέον•ἡ λαβὶς ἀρκεῖ καὶ τὸν ἧλον ἑλκέτω•εὖ τῶν χερῶν• μέτελθε λοιπὸν τοὺς πόδας». Η ναξιακή επιγραφή αποτελεί το πρώτο σωζόμενο παράδειγμα επιγραφικής αναπαραγωγής του συγκεκριμένου επιγράμματος και την τέταρτη περίπτωση χρήσης ενός ποιήματος του Προδρόμου στην τέχνη.
Στην παρούσα ανακοίνωση θα γίνει μια πρώτη παρουσίαση του συγκεκριμένου επιγράμματος και θα σχολιαστεί η λειτουργία του στον ζωγραφικό διάκοσμο του ναξιακού ναού. Θα συζητηθούν επίσης οι συνθήκες που ευνόησαν την παρουσία του συγκεκριμένου ποιήματος, όπως και των υπόλοιπων έμμετρων επιγραφών, στο καλλιτεχνικό περιβάλλον του νησιού κατά την ύστερη μεσαιωνική εποχή.
Any student working in the romances of the Palaiologan period can very easily appreciate the prom... more Any student working in the romances of the Palaiologan period can very easily appreciate the prominent place that the material culture occupies in it. Indeed, a great number of objects, from household equipment, dresses and fabrics, weapons and military outfits and other type of accessories, are often mentioned and described in detail in the narratives and the stories of the heroes. That can actually be understood even from a simple reading of any romance and obviously their mention was anything but random. These objects do not just accompany the individuals to whom they belong to or illustrate the background onto which the story unfolds, but they are indispensable parts of these stories as they help the narration to advance, they produce social messages and reflect values and sentiments.
Notably the interest that the romances exhibit in the description of their material environment did not spark an analogous scholarly interest in the recording these objects, and the way with which the latter were presented and functioned. The research, which is being conducted as part of a broader project under the title “The World of the Palaiologan Romance. Representations of Self and Society in the Greek Narrative works of the Late Medieval period (thirteenth - fifteenth centuries). A Multidisciplinary Approach to Identity, Otherness, Gender and Ideology (HFRI/ GSRT)”, aspires to fill in the aforementioned bibliographical gap and to initiate a related discussion on that matter.
Some of the topics that will be discussed in this research project include the following enquiries; Which objects are being mentioned? Do all objects share the same amount of space in their description? Do the same terms apply? Which specific part of them draws the attention, when being described (e.g. the material, the shape, colour etc)? Are there common tropes in the description of different texts? In what degree do these descriptions and meanings that the objects are vested with transmit images and uses identifiable from the archaeological and historical data? Could we suggest that the writers of these novels drew from their contemporary material culture? Is that a subliminal process or is it purposeful? How do the descriptions of objects can signify status, gender, or cultural identities of the protagonists, the writers or the patrons? Could these objects be used in conjunction with archaeological material to advance our knowledge on the material culture in Late Byzantium?
The above questions offer us invaluable insight on the object’s significance in the Palaiologan romances. Other points of discussion that prompt us to think broadly is the ‘realistic” tendency in the representation of the objects (types and uses), as well as the contexts and motives that lay behind the adoption of contemporary artifacts-types in the texts. At the same time, these questions highlight the potential that the study of the Palaiologan romances offers in the apprehension of the material culture of the Late Byzantine period.
This presentation will attempt to put forward all these research enquiries by investigating a rather frequent case study from the world of small objects, which, to my knowledge so far, has never before been of interest, notwithstanding its recurrent mentions in the texts. That object is the ring. At first, we will try to identify the distinct types of the rings and the stones used in their binding and will also try to reveal the latter’s uses and functions within their literary context. Additionally, we will try to answer some of the following questions; Which of these features identified in the text can be corroborated by the archaeological evidence? Which type of ring prevails and why? In which cases can we recognize types that we are familiar with from the surrounding material culture of the Late Byzantine period? And finally, what sort of assumptions can we suggest for their introduction in the literary context of the romance? Conversely, which types and functions that have been identified from the archaeological data are absent in the romance?
The ultimate scope of this presentation is to showcase that the choice of the rings has not been left in chance nor is their relation to the historical reality a randomized process. It finally aspires to open ways to contributions that will too adopt this perspective in order to offer holistic views on the material culture of the Late Byzantine period.
Η έρευνα των τελευταίων ετών μέσα από τη μελέτη οπτικών μαρτυριών και επιγραφικών δεδομένων των τ... more Η έρευνα των τελευταίων ετών μέσα από τη μελέτη οπτικών μαρτυριών και επιγραφικών δεδομένων των τοιχογραφημένων ναών της υπαίθρου έχει αναδείξει την ισχυρή παρουσία και τον πολλαπλό ρόλο των κληρικών στις αγροτικές κοινωνίες της ύστερης βυζαντινής/μεσαιωνικής εποχής. Μια αντίστοιχη περίπτωση, η προσωπικότητα δηλαδή ενός κληρικού με το όνομα Μιχαήλ, που διατηρούσε παράλληλα τις ιδιότητες του ζωγράφου και του γραφέα, και ήταν μέλος πιθανότατα ενός τοπικού «εργαστηρίου» ζωγραφικής, σκιαγραφείται μέσα από τη εξέταση των τοιχογραφιών από τον ναό της Παναγίας στον Αρχατό (1285) στη Νάξο. Η εκκλησία της Παναγίας βρίσκεται σε ομαλή πλαγιά χαμηλού λόφου που σχηματίζεται σε μεγάλη αγροτική περιοχή στα νοτιοδυτικά του νησιού και αποτελείται σήμερα από έναν μονόχωρο τρουλαίο ναό με δύο πλευρικά παρεκκλήσια. Η θέση και το μέγεθος του ναού, οι αφιερωτικές επιγραφές και το εικονογραφικό πρόγραμμα δείχνουν ότι επρόκειτο πιθανότατα για μια εκκλησία που εξυπηρετούσε τις λατρευτικές ανάγκες μιας αγροτοποιμενικής κοινότητας, εγκατεστημένης στη θέση αυτή. Ο κληρικός Μιχαήλ δηλώνει την παρουσία του μέσα από την αφιερωτική του επιγραφή. Αυτή βρίσκεται στην κόγχη του βόρειου παρεκκλησίου, σε θέση δηλαδή με ιδιαίτερη λατρευτική σημασία και ορατή από το εκκλησίασμα. Ξεκινάει με την ημερομηνία και τη χρονολογία ολοκλήρωσης της τοιχογράφησης, την πρώτη Σεπτεμβρίου του 1285, ακολουθούν η δική του δεητική επιγραφή με τη δήλωση των ιδιοτήτων του και τέλος η δέηση ενός ακόμη ζεύγους λαϊκών. Η θέση της επιγραφής θα πρέπει να συνδεθεί με την επιθυμία του κληρικού για λειτουργική μνημόνευση και κοινωνική προβολή. Η τελευταία αυτή πρόθεση υποδηλώνεται και από την αρχική αναφορά του ονόματός του στην επιγραφή και τον ιδιαίτερα φροντισμένο τρόπο με το οποίο αποδίδεται το μέρος που δηλώνονται η χρονολογία, το όνομα και οι ιδιότητές του. Με την επιδέξια αυτή απόδοση ο κληρικός πετύχαινε όχι μόνο τη διάκριση της δεητικής του επιγραφής, αλλά και την ανάδειξη των δυνατοτήτων του –ως γραφέας της επιγραφής– στο κοινωνικά αναγνωρισμένο πεδίο της γραφής των χειρογράφων. Η ευρηματικότητα, η καλλιτεχνική του κατάρτιση και η επαφή του με καλλιτεχνικές εστίες εκτός του νησιού προκύπτουν μέσα από την ανάλυση του τοιχογραφικού διακόσμου του ναού και τη δεύτερη ιδιότητά του, αυτή του ζωγράφου. Με τη βαθιά γνώση του θρησκευτικού περιεχόμενου των παραστάσεων και τον ευρηματικό χειρισμό της εικονογραφίας, ο κληρικός θα δημιουργήσει ένα εικονογραφικό σύνολο που λειτουργεί στο μεγαλύτερο μέρος του σε πολλά επίπεδα, καλύπτοντας με τον τρόπο αυτό τις ατομικές επιθυμίες των αφιερωτών, τις συλλογικές ανάγκες της κοινότητας, αλλά και τις ανησυχίες του ίδιου για το ποίμνιό του. Αρκετά από τα «εργαλεία» που χρησιμοποιεί για την απόδοση των νοημάτων αυτών οφείλονται στην εκπαίδευσή του, στο πλαίσιο ενός «εργαστηρίου» ζωγράφων, που φαίνεται ότι αναπτύσσεται την εποχή στην ύπαιθρο του νησιού. Τα παραπάνω στοιχεία σκιαγραφούν ένα άτομο με ιδιαίτερες ικανότητες, ανησυχίες και παράλληλες δράσεις. Στην παρούσα ανακοίνωση θα παρουσιαστεί η προσωπικότητα του κληρικού και θα αξιολογηθεί σε σχέση με τα δεδομένα που παρέχουν τα υπόλοιπα μνημεία του νησιού σε μια προσπάθεια κατανόησής της στο ναξιακό ιστορικό περιβάλλον του 13ου αιώνα.
Ένας σημαντικός αριθμός εκκλησιών της Νάξου της βυζαντινής και ύστερης μεσαιωνικής εποχής συνδέετ... more Ένας σημαντικός αριθμός εκκλησιών της Νάξου της βυζαντινής και ύστερης μεσαιωνικής εποχής συνδέεται με τη χορηγική δράση μιας ευρείας κλίμακας δωρητών, όπως μαρτυρείται τόσο από τις σωζόμενες αφιερωτικές και κτητορικές επιγραφές, όσο και από τις προσωπογραφίες τους. Από τις τελευταίες ειδικό ενδιαφέρον παρουσιάζει η απεικόνιση μιας αφιερώτριας που διατηρείται στην εκκλησία των Αγίων Αναργύρων, έξω από τον σημερινό οικισμό Κάτω Σαγκρί. Η αφιερωτική παράσταση ανήκει στο πρώτο τοιχογραφικό στρώμα της εκκλησίας. Καταλαμβάνει το τύμπανο του νότιου τοίχου του κυρίως ναού και είναι σήμερα ορατή στα σημεία όπου έχουν καταπέσει τμήματα από τη σκηνή της Κοίμησης, που κάλυψε την παράσταση κατά τη δεύτερη φάση τοιχογράφησης.
Στο μέσο του τυμπάνου διατηρείται τμήμα μιας μετωπικής απεικόνισης του αρχαγγέλου ΜΙ[ΧΑΗΛ]. Αριστερά του εικονίζεται η αφιερώτρια σε μικρότερη κλίμακα και ελαφρά στραμμένη προς τον αρχάγγελο. Φοράει φόρεμα ανοιχτού ερυθρού χρώματος και επενδύτη καστανέρυθρου χρώματος και φέρει ψηλό και σκληρό κάλυμμα κεφαλής. Η παράσταση εντυπωσιάζει τόσο με τη θέση, στην οποία συνήθως παριστάνονται χριστολογικές σκηνές, όσο και με την επιφάνεια που αρχικά κάλυπτε.
Η μνημειακή απεικόνιση του αρχαγγέλου Μιχαήλ, όπως και η κάλυψη της σκηνής από την παράσταση της Κοίμησης, υποδηλώνουν το ταφικό χαρακτήρα της παράστασης. Η ποιότητα της ζωγραφικής, η περίοπτη θέση της παράστασης και η πλούσια ενδυμασία της αφιερώτριας θα μπορούσαν να θεωρηθούν ως στοιχεία ενδεικτικά της οικονομικής της επιφάνειας και της υψηλής κοινωνικής της θέσης. Η παρούσα ανακοίνωση θα εξετάσει τα ζητήματα αυτά και τη χρονολόγηση της παράστασης. Τα στοιχεία που θα προκύψουν θα χρησιμοποιηθούν ως μαρτυρία για τη δράση κοινωνικών ομάδων της ύστερης εποχής στο νησί, θέματα για τα οποία οι λίγες γραπτές πηγές σιωπούν.
An important number of churches of the Byzantine and Late Medieval period in Naxos is linked to the patronage of donors coming from different social strata, as it can be inferred from both the dedicatory inscriptions and portraits. The church of Saint Anargyroi outside the village of Kato Sagri has sparkled lately the scholarly interest because a depiction of a female donor. The donor scene belongs to the first layer of frescoes and stretches on the lunette of the south wall. Today the donor portrait is partially visible at those parts where the scene of the Dormition of the Virgin of the second layer has fallen off the wall.
In the middle of the lunette the part of a frontal saintly figure is the archangel Michael (ΜΙ[ΧΑΗΛ]). On the left of the archangel the female donor is depicted standing at a smaller scale and turned towards him. She wears a reddish dress and a maroonish coat and possibly a tall hat-like cover on her head. The scene has two uncommon features; it covers a large part of the lunette and is placed, at a space where normally scenes of the Christological cycle tend to appear.
Both the monumental size of archangel Michael and the Dormition of the Virgin of the second layer bespeak the funerary character of the scene. The quality of painting, the prominent placement of the scene and the sumptuous vestment of the donor should be regarded as evidence of her relative wealth and elevated social status. This paper intends to tackle these issues and to offer a dating for that scene. The evidence that will be brought to the fore will be assessed as testimony pertinent to the activity of social groups of Late Medieval period in Naxos for which the available source material is silent.
Νοτιανατολικά της Απειράνθου, σε θέση γνωστή με το όνομα Λακκομέρσινα, βρίσκεται ναός αφιερωμένος... more Νοτιανατολικά της Απειράνθου, σε θέση γνωστή με το όνομα Λακκομέρσινα, βρίσκεται ναός αφιερωμένος στον άγιο Παντελεήμονα. Πρόκειται για δύο μονόχωρα καμαροσκέπασταστα κτίσματα σε επαφή, από τα οποία το νότιο είναι το μεγαλύτερο. Τοιχογραφίες διαφορετικών φάσεων διατηρούνται στα δύο κτίσματα. Ειδικό ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι τοιχογραφίες που διατηρούνται σε τρία στρώματα στο τεταρτοσφαίριο της αψίδας του νότιου ναού, οι οποίες σε μεταγενέστερη εποχή καλύφθηκαν εν μέρει με επίπεδο τοίχο. Στο πρώτο ανήκει τμήμα κοσμήματος, που έχει σχεδιαστεί με καστανέρυθρο χρώμα πάνω σε λεπτό λευκό επίχρισμα. Στο δεύτερο στρώμα διακρίνονται τρεις μορφές. Στο κέντρο του τεταρτοσφαιρίου είναι πιθανή απεικόνιση του Χριστού. Αριστερά του Χριστού το αγιωνύμιο + OAΓΙ[ΟC] ΙCIΔΩΡΟC ταυτίζει τη μορφή που διατηρείται τμηματικά με τον ομώνυμο άγιο. Δεξιά του Χριστού, η μορφή ταυτίζεται από τα φυσιογνωμικά χαρακτηριστικά, το χειρουργικό εργαλείο και την ιατρική θήκη που κρατά με τον ιαματικό και επώνυμο άγιο του ναού Παντελεήμονα. Το στρώμα αυτό έχει εν μέρει καλυφθεί από κόσμημα που πιθανόν ανήκει στην τελευταία φάση τοιχογράφησης, η οποία διατηρείται στο μεγαλύτερο μέρος του ναού. Η ανάλυση της εικονογράφησης της αψίδας και ειδικότερα των τεχνοτροπικών χαρακτηριστικών της καλύτερα διατηρημένης μορφής του άγιου Παντελεήμονα επιτρέπουν μια νέα χρονολόγηση των τοιχογραφιών κατά προσέγγιση στον 6ο ή στις αρχές του 7ου αιώνα. Η νέα χρονολόγηση που προτείνεται διασαφηνίζει σημαντικές πτυχές της οικοδομικής ιστορίας του μνημείου, της τοπογραφίας της ναξιακής υπαίθρου, των τοπικών λατρευτικών αντιλήψεων και των αναπαραστάσεών τους την εποχή αυτή. Επιπρόσθετα, οι τοιχογραφίες αυτές προστίθενται στα λίγα γνωστά και ιδιαίτερα σημαντικά δείγματα τοιχογραφιών της πρώιμης αυτής εποχής από τη Νάξο, συμπληρώνουν την εικόνα της πολιτισμικής σταθερότητας που παρατηρείται την εποχή αυτή στο νησί και υπογραμμίζουν τη σχεδόν διαχρονική λειτουργία του ως ευνοϊκού πεδίου υποδοχής και διακίνησης σύγχρονων εικαστικών ιδιωμάτων και ιδεών.
Southeast of the village of Apeiranthos, at a site known as Lakkomersina, exists a church dedicated to St. Panteleimon.Τhis church is a complex of two tangent single-aisle nave buildings, the south of which is the largest in size. Wall paintings of different phases survive in the church. The three layers of frescoes that have been preserved in the conch of the apse of the south nave are of particular interest. These paintings were partially covered at a later date by a vertical wall. To the first layer belongs a decorative pattern painted in brownish-red on a thin white plaster. From the second layer three figures are recognizable. A figure of Christ in all likelihood is depicted in the centre of the conch. At the left of Christ another poorly preserved figure should be identified with Saint Isidore according to the inscription + O AΓΙ[ΟC] ΙCIΔΩΡΟC. Finally, at his right the saint holding surgical instruments and an apothecary box can be identified with the physician and patron saint of the church saint Panteleimon, an identification which is also corroborated by his facial features. A decorative band which probably belongs to the third and last phase of fresco decoration —visible today in large parts of the church— has partially covered the second layer. The iconographic analysis of the imagery of the apse as well as that of the stylistic features of the better preserved figure, that of St. Panteleimon, lead to a new dating of the frescoes approximately in the 6th or the beginning of the 7th c. This newly proposed dating sheds more light on the history of the building and its construction phases, the topography of the rural landscape of the Naxian countryside, the local devotional beliefs, and their visual representations. Moreover, these wall paintings should be counted among the few preserved and particularly important Naxian examples of early fresco decoration, which complement the designated image of cultural stability that characterizes this period. Finally, they underline the island’s almost diachronic status as a place open to the reception and dissemination of the current artistic idioms and ideas.
“Περὶ τῶν Κυκλάδων νήσων”: Το Αρχαιολογικό Έργο στις Κυκλάδες 22- 26 Νοεμβρίου 2017, ΑΘήνα
Η θεοκεντρική προσέγγιση της ασθένειας και θεραπείας στον βυζαντινό κόσμο έδωσε την αφορμή για ... more Η θεοκεντρική προσέγγιση της ασθένειας και θεραπείας στον βυζαντινό κόσμο έδωσε την αφορμή για τη δημιουργία ποικίλων αποτυπώσεων της έκκλησης ή ευχαριστίας για ίαση μέσα στον λατρευτικό χώρο. Αφιερώσεις ναών σε αγίους γνωστούς για τις θεραπευτικές τους ιδιότητες και οι απεικονίσεις τους, οι παραστάσεις θαυματουργικών θεραπειών και επιγραφές συνιστούν τους πιο κοινούς τρόπους έκφρασης της παραπάνω αντίληψης.
Η παρούσα ανακοίνωση θα εξετάσει τις ιαματικές ιδιότητες και τη λατρευτική σημασία μιας ιδιαίτερης απεικόνισης του Προδρόμου στον ναό της Παναγίας στη θέση Αρχατός στη Νάξο. Η εκκλησία αποτελείται σήμερα από έναν μονόχωρο τρουλαίο ναό με δύο πλευρικά «παρεκκλήσια». Ο Πρόδρομος εικονίζεται στην κόγχη του βόρειου και μικρών διαστάσεων λατρευτικού χώρου. Παριστάνεται με το δεξί χέρι υψωμένο σε στάση ευλογίας ή ομιλίας και κρατώντας με το αριστερό ράβδο και ενεπίγραφο ειλητάριο με έμμετρη επιγραφή. Ο άγιος συνοδεύεται από την αθησαύριστη προσωνυμία + Ό ΡΥΓΟΔỊΩΚΤΗC. Στο κάτω τμήμα της κόγχης, δεξιά και αριστερά της μορφής του Προδρόμου, δύο αφιερωτικές επιγραφές γνωστοποιούν την ημερομηνία ολοκλήρωσης τοιχογράφησης του ναού (1 Σεπτεμβρίου 1285), το όνομα του ζωγράφου και αφιερωτή, ιερέα Μιχαήλ και τα ονόματα των υπόλοιπων αφιερωτών. Γραπτός διάκοσμος σχηματίζει διακριτό πλαίσιο γύρω από την κόγχη. Η θέση και η πλαισίωση προσδίδουν στην απεικόνιση χαρακτήρα λατρευτικής εικόνας.
Ο Πρόδρομος, ως τελευταίος των προφητών και πρόδρομος του Χριστού, ασκητικό πρότυπο και σημαίνων μεσολαβητής, συμπεριλαμβάνεται συχνά στα εικονογραφικά προγράμματα των ναών, ειδικά της υστεροβυζαντινής περιόδου. Η προσωνυμία, ωστόσο, που συνοδεύει την παράστασή του στον ναό της Αρχατού φαίνεται ότι παραπέμπει σε μια σπάνια ιδιότητα του Προδρόμου, γνωστή κυρίως από τη λαογραφική παράδοση διαφόρων περιοχών του ελλαδικού χώρου, να «διώκει» τα ρίγη των κακοηθών πυρετών. Η ιδιότητα αυτή, η ιδιαίτερη λατρευτική σημασία που αποδίδεται στην απεικόνιση του αγίου και ο ρόλος των αφιερωτών θα συνεξεταστούν με πολιτισμικές εκφάνσεις και κοινωνικές παραμέτρους -λαϊκές αντιλήψεις, εντεινόμενη θρησκευτικότητα και ανάδειξη αγίων με ιαματικές ιδιότητες, ρόλος των ιερέων- της νησιωτικής κοινωνίας και του μεσαιωνικού κόσμου της ίδιας εποχής.
The theocentric approach to illness and healing in the Byzantine world resulted in various manifestations of the appeal or thanksgiving for healing in the devotional space. Churches dedicated to saints known for their healing properties and their depictions, scenes of miraculous healings, and inscriptions represent the most common ways of expressing this conception.
This paper examines the curative capacities and the devotional significance of a particular depiction of Saint John the Baptist in the church of Panaghia in the area of Archatos in Naxos. The church complex consists today of a single-aisle domed church and two lateral “chapels”. Saint John is depicted in the conch of the north devotional space, which is of diminutive dimensions. The saint is represented with his right in a gesture of blessing or speech and with his left holding a rod and a scroll with a metrical inscription. He is accompanied by the epithet + Ό ΡΥΓΟΔỊΩΚΤΗC. In the lower part of the conch, on each side of the Forerunner, two supplicatory inscriptions state the date of the completion of the church's painted decoration (September 1, 1285), the name of the painter and supplicant, the priest Michael, and the names of the rest supplicants. A distinctive frame of painted decoration runs along the conch. Both the location and the framing of the image grand to it the character of a devotional icon.
The Forerunner, the last of the prophets and precursor of the Messiah, an ascetic model, and an intercessor of special character is often included in the fresco decoration of churches, especially in the late Byzantine period. However, the epithet that accompanies his depiction in Archatos, seems to refer to a rare ability of his known mainly by the later folklore tradition of various regions of Greece, namely his ability to “drive away’ the shivers of malignant fevers. This particular attribute, the particular devotional significance attributed to the depiction of the saint, and the role of the supplicants, are examined in the context of cultural expressions and social parameters -popular perceptions, increased religiosity, and the emergence of saints with healing qualities, the role of the priests- of the island society and the current medieval world.
At the beginning of the thirteenth century the island of Naxos became the centre of the Duchy of ... more At the beginning of the thirteenth century the island of Naxos became the centre of the Duchy of Naxos, established by the Venetian adventurer Marco Sanudo and his companions. The military conquest of the island was followed by other historical events, such as the operation of Byzantine navy against Naxos, and generated social, economic and topographical changes, such as the installation of a new ruling Latin and heterodox elite, and the transfer of the capital on the site of the main classical city. Yet the breadth and nature of these developments, as well as their impact on the island’s socio-cultural milieu, particularly on the artistic production, remain largely unclear, mainly due to the absence of written testimonies and the limited scholarly attention paid to the visual and inscriptional record from this period. The picture can be reversed by an in–depth analysis of this available evidence and the decoding of its cultural and social meanings. This paper focuses on the painted decoration of the church of Panaghia at Archatos. Located approximately 7 km SE from the village of Kato Sagri, the church, a single-aisled domed church with two chapels, is set on the slope of a high hill, facing northward to a large valley. Built in the eleventh or twelfth century, it was partly reconstructed and extensively redecorated in 1285, according to one of the preserved dedicatory inscriptions. Laypeople, priests and their families were involved in the renovation of the church. Of the wall paintings of this phase, the pictorial program of the north chapel is of particular interest. The program includes, among other representations, the depiction of Saint John the Baptist ὁ ῥυγοδιώκτης (lit. “he who repels the shivers”), Saint George Diasoritis [ὁ σωτήρ (“the savior”) in military apparel, and the prominent depiction of a bishop called Kyriakos, followed by the inscription ὁ ἱατήρ τῶν ῥευμάτων (“the healer of the rheums”). The latter can be identified with the patriarch of Constantinople Kyriakos II (596-606), whose cult, however, is not well-attested, or the legendary bishop of Jerusalem Kyriakos, the Jew named Judas who helped Saint Helene to find the True Cross, according to the version of the legend of the Finding of the True Cross favored in the West. Kyriakos’ depiction next to Saint George provides us with additional evidence for the saint’s identification; it is possible that the priest, patron of the fresco, was acquainted with the Latin feast day of the bishop of Jerusalem Kyriakos on April 30 or May 4, both days close to the feast day of Saint George. Of more interest is the saints’ capacity to heal and relieve, as underlined by the inscriptions. In this paper I discuss the cultural associations of these specific iconographic choices, as well as the rich inscriptional evidence of the church within the local and wider historical context. I raise the issue of patronage in the new historical setting and its relation to the visual adaptation to current theological ideas and legends, devotional cults and needs. This approach sheds new light on the complex reality and identity of the island and situates its artistic production within the wider cultural framework of the eastern Mediterranean world.
Metropolitan / Provincial: Shifting Paradigms in the Study of Byzantine Art and Architecture, V. Marinis , Yale University (organiser/ moderator), International Medieval Congress 2014, University of Leeds
The study of painting production in byzantine provinces has been largely based on the dual herme... more The study of painting production in byzantine provinces has been largely based on the dual hermeneutical scheme, “centre-periphery”. The dominant mode of analysis with an emphasis on the history of forms favored the assessment and classification of painted decoration in qualitative terms and the degree of contemporary artistic developments’ appropriation. However, structural components of the complex process of visualizing the sacred have been neglected. By examining evidence from the Aegean island of Naxos this paper aims to provide a contextual analysis of imagery highlighting the active role of local social and cultural dynamics.
The church of Prototronos at Chalki, dedicated to the Annunciation of the Virgin, holds a special... more The church of Prototronos at Chalki, dedicated to the Annunciation of the Virgin, holds a special place in the byzantine archaeology of Naxos. Different phases of
architecture and wall paintings constitute a substantial body of evidence on the artistic production of the island over a long period of time. In addition to this, the inscription
of the epistyle provides information on the administrative and ecclesiastical organisation of byzantine Naxos. Thus, the church stands as a palimpsest of different stages of artistic development and socio-political reality. The main phase of its fresco decoration has been dated to the late 10th century and includes scenes from the Christological cycle and the first layer decoration of the dome with images of the
Pantokrator, archangels, prophets, seraphim and cherubim. At 1052 the dome was redecorated with a synthesis, in which elements of the previous dome decoration were combined with images of the saints Theodore, George, Nicholas and Demetrius. This paper will examine the imagery of these two phases in such a way as to explore the historical context within which images were created and viewed.
Στην παράσταση της Εις Άδου Καθόδου, μιας από τις βασικές σκηνές του χριστολογικού κύκλου και της... more Στην παράσταση της Εις Άδου Καθόδου, μιας από τις βασικές σκηνές του χριστολογικού κύκλου και της βυζαντινής κοσμοθεωρίας, αποτυπώθηκαν συνοδευτικές μορφές και εικονογραφικά στοιχεία, που υπογράμμιζαν την δογματική, λειτουργική και εσχατολογική αξία της παράστασης. Οι προσθήκες αυτές ενίσχυαν τη δυνατότητά της να ανταποκρίνεται σε σύγχρονα δογματικά ζητήματα, σε λατρευτικές ανάγκες και σε αντιλήψεις της μεταβαλλόμενης μεσαιωνικής πραγματικότητας.
Στον κύκλο των συμπληρωματικών αυτών θεμάτων ανήκει το εικονογραφικό θέμα της ομηρίας του Σατανά από τους αγγέλους. Η ταύτιση, όπως και το ιστορικό του επεισοδίου, προκύπτει κυρίως από το απόκρυφο ευαγγέλιο του Νικοδήμου, σύμφωνα με το οποίο o Χριστός κατά τη θριαμβευτική είσοδό του στο σπήλαιο των νεκρών έδωσε εντολή στους αγγέλους να αλυσοδέσουν τον Σατανά και ανέθεσε στον Άδη την φύλαξή του μέχρι τη Δεύτερη Έλευσή του. Η εικονογραφική αυτή λεπτομέρεια απαντά αρχικά σε παραστάσεις της σκηνής σε έργα της εποχής των Καρολιδών και Οθωνιδών. Επανεμφανίζεται σε βυζαντινές απεικονίσεις στα τέλη του 12ου αιώνα, στο πλαίσιο πιθανώς των εικονογραφικών πρακτικών που ευνοούν τον εμπλουτισμό και την επεξεργασία των παραστάσεων με νέα θέματα και εικονογραφικές λεπτομέρειες με πηγές έμπνευσης τη λειτουργία και ομιλητικά κείμενα. Απαντά με μεγαλύτερη συχνότητα σε μνημεία της παλαιολόγειας περιόδου, ενώ η καταγραφή του επεισοδίου στην περιγραφή της σκηνής της Εις Άδου Καθόδου στην Ερμηνεία του Διονυσίου Εκ Φουρνά αποτυπώνει πιθανώς την πιο συστηματική θέση του επεισοδίου στη μεταβυζαντινή ζωγραφική.
Η παρούσα ανακοίνωση επικεντρώνεται στην εμφάνιση του επεισοδίου στην παράσταση της Εις Άδου Καθόδου, στη σκιαγράφηση των εικονογραφικών παραλλαγών του στη βυζαντινή ζωγραφική και ιδιαίτερα στον τρόπο αποτύπωσης του επεισοδίου στον ναό των Αγίων Αναργύρων στην ευρύτερη περιοχή του οικισμού Κάτω Σαγκρί της Νάξου. Στη σκηνή της Εις Άδου Καθόδου του δεύτερου στρώματος του ναού (π. 1300) το επεισόδιο αναπτύσσεται με κάποια αυτονομία πάνω στις οριζόντια διατεταγμένες θύρες της πύλης του Άδη. Η δημιουργική απόδοση του επεισοδίου φαίνεται ότι αποτελεί προσαρμογή στις αντιλήψεις που συνδέονται με το χαρακτήρα του λατρευτικού χώρου, όπως αυτές προκύπτουν από τη συνδυαστική μελέτη των αρχαιολογικών τεκμηρίων και ανταπόκριση στις κοινωνικές και ιστορικές συνθήκες του πλαισίου δημιουργίας του.
"
Donor portraiture enjoyed great popularity throughout the byzantine world. Portraits survive in a... more Donor portraiture enjoyed great popularity throughout the byzantine world. Portraits survive in almost every kind of artistic media, from monumental painting to manuscripts, icons and minor objects and function as a mirror that reflects political, religious, economic, or social status.
The donors depicted in byzantine churches of Greece have been the subject of various studies, which, so far, have focused mainly on issues of iconography, location inside the church or the relation of patrons’ rank with the quality of the monument.
This paper will explore the visual evidence, as it is provided by selected donor images, dealing with questions regarding the conceptual world of the Byzantines, their religious and social attitudes and their thoughts about self-conception.
Through an elaborate analysis of certain portraits and their constituent parts light will be shed to the trends, the patterns and the characteristics of the ways these donors wished to be viewed and remembered. In most cases, the construction of a donors’ representation appears to interact constantly with an external model that serves as the main regulator. Portraiture, on the other hand, seems to reflect the image of an ideal person, which fits in acceptable roles. This characteristic makes the interpretation of portraits a challenge. Issues of identity, therefore, tend to be situated in a frontier zone, between reality and ideological frameworks; it is “imagined”, rather is real or regulated since, after all it is something unknown, that belongs to a symbolic cultural sphere.
"The island of Naxos, situated in the heart of Aegean Sea, Greece, occupies a significant positio... more "The island of Naxos, situated in the heart of Aegean Sea, Greece, occupies a significant position in Byzantine art due to the large number of churches, many of which with wall paintings, that date from the early and middle Byzantine periods, as well as from the period between the 13th and 14th centuries, when Naxos was under the rule of the Venetians. The existence of such a large number of wall panting layers constitute an authentic testimony to the artistic vitality, and furthermore, to the social and financial level of the island at that time.
Recently, the 2nd Ephorate of Byzantine Antiquities for the Cyclades (Hellenic Ministry of Culture and Tourism) has conducted a rescue operation to the church of Holy Anargyroi in the region of Sagri, from which two layers of significant painted surfaces were discovered and conserved. This paper will concentrate on the analysis of the programme and style of the wall paintings, trying to draw conclusions on the dating, the patronage and the monument function.
My research, also, is intended to shed light to related subjects, like the role of the Naxians to the artistic output during the period under Venetian occupation, the probable existence of western influences in the art of Naxian wall paintings of this period, and in general, the process of the artistic confrontation and integration between the two cultures. In this way, I will try to envisage the cultural setting within which the monumental painting of this period was produced.
"
📅 22 July - 2nd August 2024
💥 Two weeks of lectures and skills-based training
💥The objective ... more 📅 22 July - 2nd August 2024
💥 Two weeks of lectures and skills-based training
💥The objective of this course is to gain wide-ranging insights into the role of material culture in Byzantine life and belief, and the role that art, architecture and practice played in shaping experiences and medieval worldviews
💥 Fieldtrips to the Monasteries of Daphni, Hosios Loukas, Orchomenos, Athens, Corinth and the Byzantine town of Mystras
💥 Unprecedented access to the BSA Archive's 'Byzantine Research Fund' collection
🔗 Find out more and apply: https://www.bsa.ac.uk/courses/byzantine-archaeology-and-history-course/.
The year 1204, crucial for the Byzantine Empire and its territorial power, marked the beginning o... more The year 1204, crucial for the Byzantine Empire and its territorial power, marked the beginning of several processes that altered the landscape of sovereignty in the Aegean Sea. In the area of modern Cyclades, a Latin insular polity, the Duchy of the Aegean or Archipelago was established. This new chapter in the history of the Cyclades is now largely identified with the history of its western rulers. In this historical narrative, the local rural communities, barely detectable in written sources, remain almost invisible. In this lecture I aim to give voice to the historical subjects that lived in the countryside of the islands forming the Duchy of the Aegean. The bulk of the evidence consists of inscriptions and portraits found in painted rural churches. The systematic collection of this material and its subsequent historical analysis has allowed me to reconstruct the image of an active and lively, but largely invisible and unknown society that has evaded the scrutiny of Byzantinists.
Uploads
Στη μελέτη εξετάζεται η ταφική παράσταση μιας γυναίκας στον ναό των Αγίων Αναργύρων έξω από τον σημερινό οικισμό Κάτω Σαγκρί στη Νάξο. Η σύνθεση ανήκει στο πρώτο τοιχογραφικό στρώμα της εκκλησίας και καταλαμβάνει το τύμπανο του νότιου τοίχου του κυρίως ναού, σε θέση όπου συνήθως παριστάνονται σκηνές από τον χριστολογικό κύκλο. Είναι σήμερα ορατή στα σημεία όπου έχουν καταπέσει τμήματα από τη σκηνή της Κοίμησης της Παναγίας, που κάλυψε την παράσταση κατά τη δεύτερη φάση τοιχογράφησης (π. 1275–1300). Στο μέσο του τυμπάνου διατηρείται αποσπασματικά η μορφή του αρχαγγέλου ΜΙ[ΧΑΗΛ]. Αριστερά του εικονίζεται η ανώνυμη γυναίκα σε μικρότερη κλίμακα και ελαφρά στραμμένη προς τον αρχάγγελο. Η μνημειακή απεικόνιση του αρχαγγέλου Μιχαήλ και κυρίως η κάλυψη της παράστασης από την Κοίμηση της Παναγίας δείχνουν τον νεκρικό προσανατολισμό της σύνθεσης. Η ποιότητα της ζωγραφικής, η περίοπτη θέση της παράστασης και η προσεγμένη ενδυμασία της εικονιζόμενης γυναίκας θα μπορούσαν να θεωρηθούν ως στοιχεία ενδεικτικά της οικονομικής της επιφάνειας και της υψηλής κοινωνικής της θέσης. Στην παρούσα μελέτη εξετάζονται τα διαθέσιμα δεδομένα και προτείνεται μια χρονολόγηση της παράστασης στο πρώτο μισό του 13ου αιώνα. Επιπλέον αναζητούνται μαρτυρίες για την κοινωνική ομάδα στην οποία πιθανότατα ανήκει η ανώνυμη γυναίκα, αυτή των πλούσιων γαιοκτημόνων του νησιού, πιθανότατα των τοπικών αρχόντων
Σε απεικόνιση του αγίου Ιωάννη του Προδρόμου, που βρίσκεται στον ναό της Παναγίας στον Αρχατό της Νάξου και χρονολογείται με αφιερωτική επιγραφή την
1η Σεπτεμβρίου 1285, αναγράφεται η αθησαύριστη προσωνυμία Ριγοδιώκτης. Ο προσδιορισμός αυτός αναφέρεται στην ιδιότητα του Προδρόμου να διώκει τα ρίγη
των πυρετών που προκαλούν διάφορες ασθένειες και κυρίως η ελονοσία. Σχετικές μαρτυρίες δεν εντοπίστηκαν έως τώρα στις βυζαντινές γραπτές πηγές. Προφορικές κυρίως ιστορίες γύρω από τον Πρόδρομο, που εξηγούν την εξεταζόμενη προσωνυμία, κυκλοφορούσαν την εποχή της οθωμανικής κυριαρχίας και στους νεότερους χρόνους. Μια ισχυρή τοπική εμφάνιση της ελονοσίας ίσως οδήγησε στην αποτύπωσή της στην εκκλησία μιας αγροτοποιμενικής κοινότητας κατά την ύστερη μεσαιωνική εποχή.
Από τις πιο σημαντικές φάσεις της εκκλησίας είναι η φάση που έχει χρονολογηθεί στις τελευταίες δεκαετίες του 10ου αιώνα. Την περίοδο αυτή, η μνημειακή τρίκλιτη βασιλική μετατράπηκε σε σταυροειδή εγγεγραμμένο ναό μεταβατικού τύπου και διακοσμήθηκε με νέες τοιχογραφίες. Από αυτές διασώζονται η σύνθεση που διακοσμούσε τον τρούλο (που σήμερα εκτίθεται στον Πύργο Γλέζου), λιγοστά κατάλοιπα στο ιερό βήμα του ναού και σκηνές στη νότια και βόρεια κεραία του σταυρού. Από τις παραστάσεις αυτές και την ανάγνωση των ειληταρίων των προφητών εκφράζεται έντονο θριαμβικό μήνυμα με σημαντική έμφαση στην ορθόδοξη πίστη και την ευαγγελική διδασκαλία.
Η ανακαίνιση του ναού θα μπορούσε ενδεχομένως να ενταχθεί στο πλαίσιο μίας γενικότερης πολιτικής που επιδεικνύει η κεντρική πολιτική διοίκηση μετά το 961 με στόχο την επισφράγιση της βυζαντινής κυριαρχίας και την επίτευξη της ενότητας σε περιοχές πρόσφατα ανακτημένες. Θα μπορούσε να συνδεθεί επίσης με το νέο διοικητικό ρόλο που φαίνεται ότι απέκτησε η Νάξος στον 10ο αιώνα ως πρωτεύουσα πιθανότατα του νέου θέματος των Κυκλάδων. Σε κάθε περίπτωση, η φάση αυτή διακόσμησης στο σημαντικό αυτό ναό προέβαλλε τις αρχές της Ορθοδοξίας και της βυζαντινής πολιτικής κοσμοθεωρίας στους κατοίκους ενός νησιού με κεντρική σημασία στο χώρο του βυζαντινού Αιγαίου.
Η επόμενη φάση εργασιών ανακαίνισης στον ναό καταγράφεται στην εγχάρακτη στο επιστύλιο του τέμπλου επιγραφή, όπου μνημονεύονται ο επίσκοπος Λέων, ο πρωτοσπαθάριος και τουρμάρχης Ναξίας Νικήτας, ο κόμης Στέφανος ο Καμηλάρης και το έτος ανακαίνισης 1052. Η ζωγραφική διακόσμηση αυτής της φάσης (περ.1052-1056) εντοπίζεται σήμερα στον τρούλο (περ. 1052), και στο παρεκκλήσιο του Αγίου Ακινδύνου (1056). Σε αυτές τις τοιχογραφίες συμπυκνώνεται και διατυπώνεται εικαστικά η σημασία και ο ρόλος που αποκτούν την περίοδο αυτή οι κοινωνικές ομάδες που εκπροσωπούν οι νέοι δωρητές.
Οι δύο φάσεις διακόσμησης του ναού απηχούν βαθιά γνώση και σοφό χειρισμό επίκαιρων εικονογραφικών θεμάτων και μηνυμάτων εκ μέρους των εμπνευστών των εικονογραφικών προγραμμάτων, επιβεβαιώνοντας την ιδιαίτερη σημασία του ναού στην νησιωτική κοινωνία κατά τη μεσοβυζαντινή εποχή.
The church of Panaghia Protothronos at Chalki holds a special place among Naxos’ Byzantine monuments. The church, one of the largest in the island, belongs to the transitional cross-in-square type and was built atop a pre-existing Early Christian basilica. The location of the church in the central village of Chalki, the remarkable size of the building, the large synthronon, the successive wall painting phases, and the epigraphic testimony underline the importance of Panaghia Protothronos and notably favour towards its identification with the episcopal church.
One of the most important phases of the church belongs to the last decades of the 10th century. It was then when the large basilica was remodeled into a transitional cross-in-square church and was redecorated with wall paintings. The surviving ones from that phase are: the synthesis of the dome (exhibited in the Glezos’s tower museum), few small fragments in the sanctuary, and scenes located in both the south and north barrel vaults of the nave. Those images and the texts of the prophets’ scrolls convey intense triumphant messages emphasizing on the Orthodox faith, and the preaching of the Gospel.
The renovation of the church could be understood as part of a general imperial strategy developed after 961 in order to reestablish the byzantine rule and unify the regions recently recovered. It could also be related to the new administrative role that Naxos may have acquired in the late 10th c., after the foundation of the new Theme of the Cyclades. Be that as it may, the fresco decoration of this phase features the principles of the Orthodox Faith and Byzantium’s political worldview to the inhabitants of a key region in the Byzantine Aegean.
The next and successive phase of renovation of the church is recorded in the inscription carved on the templon’s architrave, where the Bishop Leo, the Protospatharios and Tourmarches of Naxos Niketas, and the Komes Stephanos Kamelares are mentioned along with the date of the renovation, i.e. 1052. The painted decoration of this phase (c. 1052- 1056) is limited to the dome and the chapel dedicated to Saint Akindynos (1056). These wall paintings express succinctly and articulate visually the significance and the socio-political role that the different groups of patrons had acquired during this period.
These two fresco decoration phases express the deep knowledge and the apt handling of contemporary iconographic themes and meanings on behalf of the patrons of the aforementioned pictorial programs, confirming thus the church’s significance for the island’s Middle Byzantine society.
Οι ζωγράφοι αυτοί άφησαν τα ονόματά τους σε διάφορα είδη επιγραφών σε μία από τις εκκλησίες που ιστόρησαν. Η πρώτη μνεία εντοπίζεται σε μια εποχή από την οποία τα σχετικά παραδείγματα σπανίζουν. Ο ζωγράφος Γεώργιος είναι γνωστός μέσα από την αφιερωτική του επιγραφή στην αψίδα της Παναγίας Δροσιανής κοντά στο χωριό Μονή (α΄ στρώμα, αρχές 11ου αιώνα;). Τα δύο άλλα παραδείγματα προέρχονται από μια περίοδο, κατά την οποία ο αριθμός των υπογραφών των ζωγράφων αυξάνεται σημαντικά. Έτσι, η δέηση του ζωγράφου και κληρικού Μιχαήλ, χορηγού επίσης των τοιχογραφιών της εκκλησίας, καταλαμβάνει μια ιδιαίτερη θέση στον ναό της Παναγίας στον Αρχατό (1285). Τέλος, ο παραγωγικός ζωγράφος Νικηφόρος κάνει ορατή την παρουσία του μέσω μιας επίκλησης για βοήθεια σε ανώνυμους μάρτυρες στον ναό του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου στον Αφικλή στην Απείρανθο (1309).
Στην ανακοίνωση αυτή θα αναδειχθούν οι τρεις αυτές περιπτώσεις και κυρίως ο χώρος και ο τρόπος δήλωσης της ταυτότητας των εξεταζόμενων ζωγράφων. Πότε, λοιπόν, ένας ζωγράφος γίνεται επώνυμος και ορατός σε έναν ναό που ιστόρησε και πώς οι ζωγράφοι επιλέγουν να παρουσιάσουν τους εαυτούς τους στο σύγχρονό τους κοινό; Ποιες είναι οι πληροφορίες που μπορούμε γενικά να αντλήσουμε μέσα από αυτές τις επιγραφές για τη θέση των ζωγράφων στην τοπική κοινωνία και γιατί τελικά οι αναφορές τους στις ναξιακές επιγραφές σπανίζουν; Τα ερωτήματα και τα στοιχεία που θα προκύψουν θα αντιπαραβληθούν με τα δεδομένα που παρέχουν οι επιγραφές από άλλες περιοχές, σε μια προσπάθεια προσέγγισης του επώνυμου ζωγράφου της υπαίθρου στη βυζαντινή και ύστερη βυζαντινή/ μεσαιωνική εποχή.
In this paper, I will explore the votive inscriptions that are to be found in a small rural church on the island of Naxos, the church of the Panagia at Giallous. This church is situated on a hilltop in the Southwest of the island, a semi-mountainous and relatively isolated part of Naxos. It was built and painted with frescoes in 1288/9 according to the surviving inscription, and probably served the religious needs of a small rural community, functioning simultaneously as a place of burial and remembrance for its deceased members.
The patronage of the painted decoration was collective, but instead of a lengthy dedicatory inscription that usually lists the names of all those donors who participate in the sponsorship, six separate inscriptions appear here in various positions within the mural decoration. The inscriptions are short, and all of them begin with the word Deisis and contain the first and second name of the suppliants. However, the placement of these inscriptions is far from random, rather it reflects, as I will show, social hierarchies and the individuals' tendency to choose namesake saints and/or saints who were probably related to their place of origin and personal histories.
I have chosen to discuss for this occasion an inscription that stands out and names a certain couple, that of Michael and Leontous Riakita. Their inscription is painted next to St Michael of Miletus and Osios Leontios the Younger, saints not known to us from other sources, who are depicted in the cylindrical part of the apse. The second inscription, written in smaller letters than the others, is located in the band that separates the semi-dome from the cylinder of the apse, and gives voice to a single woman, who identifies herself as the daughter of her mother (Kale ths Chionou). I will discuss this example of matronymic, something that appears rarely in texts or in inscriptions. Furthermore, the location of this specific inscription calls for in-depth scrutiny as it is placed in a zone outside or between the space in which the sacred figures are depicted.
This paper will examine these artifacts through the contemporary perspectives and questions posed by the study of material culture. It will focus on the following questions: What is the function of the objects? Is it passive or active? How does their function (or non-function) influence the outlining of the characters and the erotic atmosphere of the romance? Are there certain objects closely connected to the social status and gender of the characters, male or female? Are these roles reflected in the choice of elements that are being used to describe and characterize them? To what degree do these references convey uses, perceptions of gender and identity, and aesthetics as the latter are known to us through the archaeological and historical evidence alike? To what extent may the identity and the intentions of the author, client or the audience influence their introduction and descriptions?
The aim of this research is twofold; one the hand, to emphasize the objects’ significant role on the construction of identity and sexuality within the literary world of Late Byzantine Romance of Kallimachos and Chrysorrhoe. And on the other to highlight the surprising and productive ways these functions and ideas crisscrossed with the social and material culture in which it was created.
Η έμμετρη επιγραφή βρίσκεται στην παράσταση της Αποκαθήλωσης στο δυτικό διάχωρο του βόρειου τμήματος της καμάρας του ναού. Γραμμένη με λευκά κεφαλαία και πεζά γράμματα αναπτύσσεται σε εννέα στίχους στο δεξί τμήμα της παράστασης. Το κείμενο έχει ως εξης: ΤΟΛμΗΡΕ ΝΙΚΌΔιμΕ• ΡΎΨΟΝ / ΤΗΝ σΦΥΡΑΝ μΗ σYNτΡΙΒΗ / ΤΙ δεσπΟτιΚ(ων) ὈCTε(ων) H λαΒίσ αρ/κει Και τ(ων) EIΛΩΝ ΕΛκ[ε]/τω / Ευ των χειρ(ων) / [μ]ετελΘΕ ΛΟΙΠΟΝ / [τ]ουσ πό/[δ]ας/.
Η επιγραφή ταυτίζεται με το επίγραμμα «Εἰς τὴν ἀποκαθήλωσιν» από τη συλλογή Τετράστιχα για την Παλαιά και Καινή Διαθήκη που συνέθεσε για επιλεγμένα χωρία της Παλαιάς και Καινής Διαθήκης και των τεσσάρων Ευαγγελίων ο πολυγραφότατος ποιητής του 12ου αιώνα Θεόδωρος Πρόδρομος. Το πλήρες κείμενο του επιγράμματος, όπως έχει εκδοθεί από τον Γ. Παπαγιάννη, έχει ως εξής : «Τολμηρὲ Νικόδημε, ῥῖψον τὴν σφύραν, μὴ συντριβῇ τι δεσποτικὸν ὀστέον•ἡ λαβὶς ἀρκεῖ καὶ τὸν ἧλον ἑλκέτω•εὖ τῶν χερῶν• μέτελθε λοιπὸν τοὺς πόδας». Η ναξιακή επιγραφή αποτελεί το πρώτο σωζόμενο παράδειγμα επιγραφικής αναπαραγωγής του συγκεκριμένου επιγράμματος και την τέταρτη περίπτωση χρήσης ενός ποιήματος του Προδρόμου στην τέχνη.
Στην παρούσα ανακοίνωση θα γίνει μια πρώτη παρουσίαση του συγκεκριμένου επιγράμματος και θα σχολιαστεί η λειτουργία του στον ζωγραφικό διάκοσμο του ναξιακού ναού. Θα συζητηθούν επίσης οι συνθήκες που ευνόησαν την παρουσία του συγκεκριμένου ποιήματος, όπως και των υπόλοιπων έμμετρων επιγραφών, στο καλλιτεχνικό περιβάλλον του νησιού κατά την ύστερη μεσαιωνική εποχή.
Notably the interest that the romances exhibit in the description of their material environment did not spark an analogous scholarly interest in the recording these objects, and the way with which the latter were presented and functioned. The research, which is being conducted as part of a broader project under the title “The World of the Palaiologan Romance. Representations of Self and Society in the Greek Narrative works of the Late Medieval period (thirteenth - fifteenth centuries). A Multidisciplinary Approach to Identity, Otherness, Gender and Ideology (HFRI/ GSRT)”, aspires to fill in the aforementioned bibliographical gap and to initiate a related discussion on that matter.
Some of the topics that will be discussed in this research project include the following enquiries; Which objects are being mentioned? Do all objects share the same amount of space in their description? Do the same terms apply? Which specific part of them draws the attention, when being described (e.g. the material, the shape, colour etc)? Are there common tropes in the description of different texts? In what degree do these descriptions and meanings that the objects are vested with transmit images and uses identifiable from the archaeological and historical data? Could we suggest that the writers of these novels drew from their contemporary material culture? Is that a subliminal process or is it purposeful? How do the descriptions of objects can signify status, gender, or cultural identities of the protagonists, the writers or the patrons? Could these objects be used in conjunction with archaeological material to advance our knowledge on the material culture in Late Byzantium?
The above questions offer us invaluable insight on the object’s significance in the Palaiologan romances. Other points of discussion that prompt us to think broadly is the ‘realistic” tendency in the representation of the objects (types and uses), as well as the contexts and motives that lay behind the adoption of contemporary artifacts-types in the texts. At the same time, these questions highlight the potential that the study of the Palaiologan romances offers in the apprehension of the material culture of the Late Byzantine period.
This presentation will attempt to put forward all these research enquiries by investigating a rather frequent case study from the world of small objects, which, to my knowledge so far, has never before been of interest, notwithstanding its recurrent mentions in the texts. That object is the ring. At first, we will try to identify the distinct types of the rings and the stones used in their binding and will also try to reveal the latter’s uses and functions within their literary context. Additionally, we will try to answer some of the following questions; Which of these features identified in the text can be corroborated by the archaeological evidence? Which type of ring prevails and why? In which cases can we recognize types that we are familiar with from the surrounding material culture of the Late Byzantine period? And finally, what sort of assumptions can we suggest for their introduction in the literary context of the romance? Conversely, which types and functions that have been identified from the archaeological data are absent in the romance?
The ultimate scope of this presentation is to showcase that the choice of the rings has not been left in chance nor is their relation to the historical reality a randomized process. It finally aspires to open ways to contributions that will too adopt this perspective in order to offer holistic views on the material culture of the Late Byzantine period.
Η εκκλησία της Παναγίας βρίσκεται σε ομαλή πλαγιά χαμηλού λόφου που σχηματίζεται σε μεγάλη αγροτική περιοχή στα νοτιοδυτικά του νησιού και αποτελείται σήμερα από έναν μονόχωρο τρουλαίο ναό με δύο πλευρικά παρεκκλήσια. Η θέση και το μέγεθος του ναού, οι αφιερωτικές επιγραφές και το εικονογραφικό πρόγραμμα δείχνουν ότι επρόκειτο πιθανότατα για μια εκκλησία που εξυπηρετούσε τις λατρευτικές ανάγκες μιας αγροτοποιμενικής κοινότητας, εγκατεστημένης στη θέση αυτή.
Ο κληρικός Μιχαήλ δηλώνει την παρουσία του μέσα από την αφιερωτική του επιγραφή. Αυτή βρίσκεται στην κόγχη του βόρειου παρεκκλησίου, σε θέση δηλαδή με ιδιαίτερη λατρευτική σημασία και ορατή από το εκκλησίασμα. Ξεκινάει με την ημερομηνία και τη χρονολογία ολοκλήρωσης της τοιχογράφησης, την πρώτη Σεπτεμβρίου του 1285, ακολουθούν η δική του δεητική επιγραφή με τη δήλωση των ιδιοτήτων του και τέλος η δέηση ενός ακόμη ζεύγους λαϊκών.
Η θέση της επιγραφής θα πρέπει να συνδεθεί με την επιθυμία του κληρικού για λειτουργική μνημόνευση και κοινωνική προβολή. Η τελευταία αυτή πρόθεση υποδηλώνεται και από την αρχική αναφορά του ονόματός του στην επιγραφή και τον ιδιαίτερα φροντισμένο τρόπο με το οποίο αποδίδεται το μέρος που δηλώνονται η χρονολογία, το όνομα και οι ιδιότητές του. Με την επιδέξια αυτή απόδοση ο κληρικός πετύχαινε όχι μόνο τη διάκριση της δεητικής του επιγραφής, αλλά και την ανάδειξη των δυνατοτήτων του –ως γραφέας της επιγραφής– στο κοινωνικά αναγνωρισμένο πεδίο της γραφής των χειρογράφων.
Η ευρηματικότητα, η καλλιτεχνική του κατάρτιση και η επαφή του με καλλιτεχνικές εστίες εκτός του νησιού προκύπτουν μέσα από την ανάλυση του τοιχογραφικού διακόσμου του ναού και τη δεύτερη ιδιότητά του, αυτή του ζωγράφου. Με τη βαθιά γνώση του θρησκευτικού περιεχόμενου των παραστάσεων και τον ευρηματικό χειρισμό της εικονογραφίας, ο κληρικός θα δημιουργήσει ένα εικονογραφικό σύνολο που λειτουργεί στο μεγαλύτερο μέρος του σε πολλά επίπεδα, καλύπτοντας με τον τρόπο αυτό τις ατομικές επιθυμίες των αφιερωτών, τις συλλογικές ανάγκες της κοινότητας, αλλά και τις ανησυχίες του ίδιου για το ποίμνιό του. Αρκετά από τα «εργαλεία» που χρησιμοποιεί για την απόδοση των νοημάτων αυτών οφείλονται στην εκπαίδευσή του, στο πλαίσιο ενός «εργαστηρίου» ζωγράφων, που φαίνεται ότι αναπτύσσεται την εποχή στην ύπαιθρο του νησιού.
Τα παραπάνω στοιχεία σκιαγραφούν ένα άτομο με ιδιαίτερες ικανότητες, ανησυχίες και παράλληλες δράσεις. Στην παρούσα ανακοίνωση θα παρουσιαστεί η προσωπικότητα του κληρικού και θα αξιολογηθεί σε σχέση με τα δεδομένα που παρέχουν τα υπόλοιπα μνημεία του νησιού σε μια προσπάθεια κατανόησής της στο ναξιακό ιστορικό περιβάλλον του 13ου αιώνα.
Στο μέσο του τυμπάνου διατηρείται τμήμα μιας μετωπικής απεικόνισης του αρχαγγέλου ΜΙ[ΧΑΗΛ]. Αριστερά του εικονίζεται η αφιερώτρια σε μικρότερη κλίμακα και ελαφρά στραμμένη προς τον αρχάγγελο. Φοράει φόρεμα ανοιχτού ερυθρού χρώματος και επενδύτη καστανέρυθρου χρώματος και φέρει ψηλό και σκληρό κάλυμμα κεφαλής. Η παράσταση εντυπωσιάζει τόσο με τη θέση, στην οποία συνήθως παριστάνονται χριστολογικές σκηνές, όσο και με την επιφάνεια που αρχικά κάλυπτε.
Η μνημειακή απεικόνιση του αρχαγγέλου Μιχαήλ, όπως και η κάλυψη της σκηνής από την παράσταση της Κοίμησης, υποδηλώνουν το ταφικό χαρακτήρα της παράστασης. Η ποιότητα της ζωγραφικής, η περίοπτη θέση της παράστασης και η πλούσια ενδυμασία της αφιερώτριας θα μπορούσαν να θεωρηθούν ως στοιχεία ενδεικτικά της οικονομικής της επιφάνειας και της υψηλής κοινωνικής της θέσης. Η παρούσα ανακοίνωση θα εξετάσει τα ζητήματα αυτά και τη χρονολόγηση της παράστασης. Τα στοιχεία που θα προκύψουν θα χρησιμοποιηθούν ως μαρτυρία για τη δράση κοινωνικών ομάδων της ύστερης εποχής στο νησί, θέματα για τα οποία οι λίγες γραπτές πηγές σιωπούν.
An important number of churches of the Byzantine and Late Medieval period in Naxos is linked to the patronage of donors coming from different social strata, as it can be inferred from both the dedicatory inscriptions and portraits. The church of Saint Anargyroi outside the village of Kato Sagri has sparkled lately the scholarly interest because a depiction of a female donor. The donor scene belongs to the first layer of frescoes and stretches on the lunette of the south wall. Today the donor portrait is partially visible at those parts where the scene of the Dormition of the Virgin of the second layer has fallen off the wall.
In the middle of the lunette the part of a frontal saintly figure is the archangel Michael (ΜΙ[ΧΑΗΛ]). On the left of the archangel the female donor is depicted standing at a smaller scale and turned towards him. She wears a reddish dress and a maroonish coat and possibly a tall hat-like cover on her head. The scene has two uncommon features; it covers a large part of the lunette and is placed, at a space where normally scenes of the Christological cycle tend to appear.
Both the monumental size of archangel Michael and the Dormition of the Virgin of the second layer bespeak the funerary character of the scene. The quality of painting, the prominent placement of the scene and the sumptuous vestment of the donor should be regarded as evidence of her relative wealth and elevated social status. This paper intends to tackle these issues and to offer a dating for that scene. The evidence that will be brought to the fore will be assessed as testimony pertinent to the activity of social groups of Late Medieval period in Naxos for which the available source material is silent.
Τοιχογραφίες διαφορετικών φάσεων διατηρούνται στα δύο κτίσματα. Ειδικό ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι τοιχογραφίες που διατηρούνται σε τρία στρώματα στο τεταρτοσφαίριο της αψίδας του νότιου ναού, οι οποίες σε μεταγενέστερη εποχή καλύφθηκαν εν μέρει με επίπεδο τοίχο. Στο πρώτο ανήκει τμήμα κοσμήματος, που έχει σχεδιαστεί με καστανέρυθρο χρώμα πάνω σε λεπτό λευκό επίχρισμα. Στο δεύτερο στρώμα διακρίνονται τρεις μορφές. Στο κέντρο του τεταρτοσφαιρίου είναι πιθανή απεικόνιση του Χριστού. Αριστερά του Χριστού το αγιωνύμιο + OAΓΙ[ΟC] ΙCIΔΩΡΟC ταυτίζει τη μορφή που διατηρείται τμηματικά με τον ομώνυμο άγιο. Δεξιά του Χριστού, η μορφή ταυτίζεται από τα φυσιογνωμικά χαρακτηριστικά, το χειρουργικό εργαλείο και την ιατρική θήκη που κρατά με τον ιαματικό και επώνυμο άγιο του ναού Παντελεήμονα. Το στρώμα αυτό έχει εν μέρει καλυφθεί από κόσμημα που πιθανόν ανήκει στην τελευταία φάση τοιχογράφησης, η οποία διατηρείται στο μεγαλύτερο μέρος του ναού.
Η ανάλυση της εικονογράφησης της αψίδας και ειδικότερα των τεχνοτροπικών χαρακτηριστικών της καλύτερα διατηρημένης μορφής του άγιου Παντελεήμονα επιτρέπουν μια νέα χρονολόγηση των τοιχογραφιών κατά προσέγγιση στον 6ο ή στις αρχές του 7ου αιώνα. Η νέα χρονολόγηση που προτείνεται διασαφηνίζει σημαντικές πτυχές της οικοδομικής ιστορίας του μνημείου, της τοπογραφίας της ναξιακής υπαίθρου, των τοπικών λατρευτικών αντιλήψεων και των αναπαραστάσεών τους την εποχή αυτή. Επιπρόσθετα, οι τοιχογραφίες αυτές προστίθενται στα λίγα γνωστά και ιδιαίτερα σημαντικά δείγματα τοιχογραφιών της πρώιμης αυτής εποχής από τη Νάξο, συμπληρώνουν την εικόνα της πολιτισμικής σταθερότητας που παρατηρείται την εποχή αυτή στο νησί και υπογραμμίζουν τη σχεδόν διαχρονική λειτουργία του ως ευνοϊκού πεδίου υποδοχής και διακίνησης σύγχρονων εικαστικών ιδιωμάτων και ιδεών.
Southeast of the village of Apeiranthos, at a site known as Lakkomersina, exists a church dedicated to St. Panteleimon.Τhis church is a complex of two tangent single-aisle nave buildings, the south of which is the largest in size.
Wall paintings of different phases survive in the church. The three layers of frescoes that have been preserved in the conch of the apse of the south nave are of particular interest. These paintings were partially covered at a later date by a vertical wall. To the first layer belongs a decorative pattern painted in brownish-red on a thin white plaster. From the second layer three figures are recognizable. A figure of Christ in all likelihood is depicted in the centre of the conch. At the left of Christ another poorly preserved figure should be identified with Saint Isidore according to the inscription + O AΓΙ[ΟC] ΙCIΔΩΡΟC. Finally, at his right the saint holding surgical instruments and an apothecary box can be identified with the physician and patron saint of the church saint Panteleimon, an identification which is also corroborated by his facial features. A decorative band which probably belongs to the third and last phase of fresco decoration —visible today in large parts of the church— has partially covered the second layer.
The iconographic analysis of the imagery of the apse as well as that of the stylistic features of the better preserved figure, that of St. Panteleimon, lead to a new dating of the frescoes approximately in the 6th or the beginning of the 7th c. This newly proposed dating sheds more light on the history of the building and its construction phases, the topography of the rural landscape of the Naxian countryside, the local devotional beliefs, and their visual representations. Moreover, these wall paintings should be counted among the few preserved and particularly important Naxian examples of early fresco decoration, which complement the designated image of cultural stability that characterizes this period. Finally, they underline the island’s almost diachronic status as a place open to the reception and dissemination of the current artistic idioms and ideas.
Η παρούσα ανακοίνωση θα εξετάσει τις ιαματικές ιδιότητες και τη λατρευτική σημασία μιας ιδιαίτερης απεικόνισης του Προδρόμου στον ναό της Παναγίας στη θέση Αρχατός στη Νάξο. Η εκκλησία αποτελείται σήμερα από έναν μονόχωρο τρουλαίο ναό με δύο πλευρικά «παρεκκλήσια». Ο Πρόδρομος εικονίζεται στην κόγχη του βόρειου και μικρών διαστάσεων λατρευτικού χώρου. Παριστάνεται με το δεξί χέρι υψωμένο σε στάση ευλογίας ή ομιλίας και κρατώντας με το αριστερό ράβδο και ενεπίγραφο ειλητάριο με έμμετρη επιγραφή. Ο άγιος συνοδεύεται από την αθησαύριστη προσωνυμία + Ό ΡΥΓΟΔỊΩΚΤΗC. Στο κάτω τμήμα της κόγχης, δεξιά και αριστερά της μορφής του Προδρόμου, δύο αφιερωτικές επιγραφές γνωστοποιούν την ημερομηνία ολοκλήρωσης τοιχογράφησης του ναού (1 Σεπτεμβρίου 1285), το όνομα του ζωγράφου και αφιερωτή, ιερέα Μιχαήλ και τα ονόματα των υπόλοιπων αφιερωτών. Γραπτός διάκοσμος σχηματίζει διακριτό πλαίσιο γύρω από την κόγχη. Η θέση και η πλαισίωση προσδίδουν στην απεικόνιση χαρακτήρα λατρευτικής εικόνας.
Ο Πρόδρομος, ως τελευταίος των προφητών και πρόδρομος του Χριστού, ασκητικό πρότυπο και σημαίνων μεσολαβητής, συμπεριλαμβάνεται συχνά στα εικονογραφικά προγράμματα των ναών, ειδικά της υστεροβυζαντινής περιόδου. Η προσωνυμία, ωστόσο, που συνοδεύει την παράστασή του στον ναό της Αρχατού φαίνεται ότι παραπέμπει σε μια σπάνια ιδιότητα του Προδρόμου, γνωστή κυρίως από τη λαογραφική παράδοση διαφόρων περιοχών του ελλαδικού χώρου, να «διώκει» τα ρίγη των κακοηθών πυρετών. Η ιδιότητα αυτή, η ιδιαίτερη λατρευτική σημασία που αποδίδεται στην απεικόνιση του αγίου και ο ρόλος των αφιερωτών θα συνεξεταστούν με πολιτισμικές εκφάνσεις και κοινωνικές παραμέτρους -λαϊκές αντιλήψεις, εντεινόμενη θρησκευτικότητα και ανάδειξη αγίων με ιαματικές ιδιότητες, ρόλος των ιερέων- της νησιωτικής κοινωνίας και του μεσαιωνικού κόσμου της ίδιας εποχής.
The theocentric approach to illness and healing in the Byzantine world resulted in various manifestations of the appeal or thanksgiving for healing in the devotional space. Churches dedicated to saints known for their healing properties and their depictions, scenes of miraculous healings, and inscriptions represent the most common ways of expressing this conception.
This paper examines the curative capacities and the devotional significance of a particular depiction of Saint John the Baptist in the church of Panaghia in the area of Archatos in Naxos. The church complex consists today of a single-aisle domed church and two lateral “chapels”. Saint John is depicted in the conch of the north devotional space, which is of diminutive dimensions. The saint is represented with his right in a gesture of blessing or speech and with his left holding a rod and a scroll with a metrical inscription. He is accompanied by the epithet + Ό ΡΥΓΟΔỊΩΚΤΗC. In the lower part of the conch, on each side of the Forerunner, two supplicatory inscriptions state the date of the completion of the church's painted decoration (September 1, 1285), the name of the painter and supplicant, the priest Michael, and the names of the rest supplicants. A distinctive frame of painted decoration runs along the conch. Both the location and the framing of the image grand to it the character of a devotional icon.
The Forerunner, the last of the prophets and precursor of the Messiah, an ascetic model, and an intercessor of special character is often included in the fresco decoration of churches, especially in the late Byzantine period. However, the epithet that accompanies his depiction in Archatos, seems to refer to a rare ability of his known mainly by the later folklore tradition of various regions of Greece, namely his ability to “drive away’ the shivers of malignant fevers. This particular attribute, the particular devotional significance attributed to the depiction of the saint, and the role of the supplicants, are examined in the context of cultural expressions and social parameters -popular perceptions, increased religiosity, and the emergence of saints with healing qualities, the role of the priests- of the island society and the current medieval world.
mainly due to the absence of written testimonies and the limited scholarly attention paid to the
visual and inscriptional record from this period.
The picture can be reversed by an in–depth analysis of this available evidence and the decoding of its cultural and social meanings. This paper focuses on the painted decoration of the church of
Panaghia at Archatos. Located approximately 7 km SE from the village of Kato Sagri, the church, a single-aisled domed church with two chapels, is set on the slope of a high hill, facing northward to
a large valley. Built in the eleventh or twelfth century, it was partly reconstructed and extensively redecorated in 1285, according to one of the preserved dedicatory inscriptions. Laypeople, priests
and their families were involved in the renovation of the church.
Of the wall paintings of this phase, the pictorial program of the north chapel is of particular interest. The program includes, among other representations, the depiction of Saint John the Baptist
ὁ ῥυγοδιώκτης (lit. “he who repels the shivers”), Saint George Diasoritis [ὁ σωτήρ (“the savior”) in military apparel, and the prominent depiction of a bishop called Kyriakos, followed by the inscription ὁ ἱατήρ τῶν ῥευμάτων (“the healer of the rheums”). The latter can be identified with the patriarch of Constantinople Kyriakos II (596-606), whose cult, however, is not well-attested, or the legendary
bishop of Jerusalem Kyriakos, the Jew named Judas who helped Saint Helene to find the True Cross, according to the version of the legend of the Finding of the True Cross favored in the West. Kyriakos’
depiction next to Saint George provides us with additional evidence for the saint’s identification; it is possible that the priest, patron of the fresco, was acquainted with the Latin feast day of the bishop of
Jerusalem Kyriakos on April 30 or May 4, both days close to the feast day of Saint George. Of more interest is the saints’ capacity to heal and relieve, as underlined by the inscriptions.
In this paper I discuss the cultural associations of these specific iconographic choices, as well as the rich inscriptional evidence of the church within the local and wider historical context. I
raise the issue of patronage in the new historical setting and its relation to the visual adaptation to current theological ideas and legends, devotional cults and needs. This approach sheds new light on the complex reality and identity of the island and situates its artistic production within the wider cultural framework of the eastern Mediterranean world.
Στη μελέτη εξετάζεται η ταφική παράσταση μιας γυναίκας στον ναό των Αγίων Αναργύρων έξω από τον σημερινό οικισμό Κάτω Σαγκρί στη Νάξο. Η σύνθεση ανήκει στο πρώτο τοιχογραφικό στρώμα της εκκλησίας και καταλαμβάνει το τύμπανο του νότιου τοίχου του κυρίως ναού, σε θέση όπου συνήθως παριστάνονται σκηνές από τον χριστολογικό κύκλο. Είναι σήμερα ορατή στα σημεία όπου έχουν καταπέσει τμήματα από τη σκηνή της Κοίμησης της Παναγίας, που κάλυψε την παράσταση κατά τη δεύτερη φάση τοιχογράφησης (π. 1275–1300). Στο μέσο του τυμπάνου διατηρείται αποσπασματικά η μορφή του αρχαγγέλου ΜΙ[ΧΑΗΛ]. Αριστερά του εικονίζεται η ανώνυμη γυναίκα σε μικρότερη κλίμακα και ελαφρά στραμμένη προς τον αρχάγγελο. Η μνημειακή απεικόνιση του αρχαγγέλου Μιχαήλ και κυρίως η κάλυψη της παράστασης από την Κοίμηση της Παναγίας δείχνουν τον νεκρικό προσανατολισμό της σύνθεσης. Η ποιότητα της ζωγραφικής, η περίοπτη θέση της παράστασης και η προσεγμένη ενδυμασία της εικονιζόμενης γυναίκας θα μπορούσαν να θεωρηθούν ως στοιχεία ενδεικτικά της οικονομικής της επιφάνειας και της υψηλής κοινωνικής της θέσης. Στην παρούσα μελέτη εξετάζονται τα διαθέσιμα δεδομένα και προτείνεται μια χρονολόγηση της παράστασης στο πρώτο μισό του 13ου αιώνα. Επιπλέον αναζητούνται μαρτυρίες για την κοινωνική ομάδα στην οποία πιθανότατα ανήκει η ανώνυμη γυναίκα, αυτή των πλούσιων γαιοκτημόνων του νησιού, πιθανότατα των τοπικών αρχόντων
Σε απεικόνιση του αγίου Ιωάννη του Προδρόμου, που βρίσκεται στον ναό της Παναγίας στον Αρχατό της Νάξου και χρονολογείται με αφιερωτική επιγραφή την
1η Σεπτεμβρίου 1285, αναγράφεται η αθησαύριστη προσωνυμία Ριγοδιώκτης. Ο προσδιορισμός αυτός αναφέρεται στην ιδιότητα του Προδρόμου να διώκει τα ρίγη
των πυρετών που προκαλούν διάφορες ασθένειες και κυρίως η ελονοσία. Σχετικές μαρτυρίες δεν εντοπίστηκαν έως τώρα στις βυζαντινές γραπτές πηγές. Προφορικές κυρίως ιστορίες γύρω από τον Πρόδρομο, που εξηγούν την εξεταζόμενη προσωνυμία, κυκλοφορούσαν την εποχή της οθωμανικής κυριαρχίας και στους νεότερους χρόνους. Μια ισχυρή τοπική εμφάνιση της ελονοσίας ίσως οδήγησε στην αποτύπωσή της στην εκκλησία μιας αγροτοποιμενικής κοινότητας κατά την ύστερη μεσαιωνική εποχή.
Από τις πιο σημαντικές φάσεις της εκκλησίας είναι η φάση που έχει χρονολογηθεί στις τελευταίες δεκαετίες του 10ου αιώνα. Την περίοδο αυτή, η μνημειακή τρίκλιτη βασιλική μετατράπηκε σε σταυροειδή εγγεγραμμένο ναό μεταβατικού τύπου και διακοσμήθηκε με νέες τοιχογραφίες. Από αυτές διασώζονται η σύνθεση που διακοσμούσε τον τρούλο (που σήμερα εκτίθεται στον Πύργο Γλέζου), λιγοστά κατάλοιπα στο ιερό βήμα του ναού και σκηνές στη νότια και βόρεια κεραία του σταυρού. Από τις παραστάσεις αυτές και την ανάγνωση των ειληταρίων των προφητών εκφράζεται έντονο θριαμβικό μήνυμα με σημαντική έμφαση στην ορθόδοξη πίστη και την ευαγγελική διδασκαλία.
Η ανακαίνιση του ναού θα μπορούσε ενδεχομένως να ενταχθεί στο πλαίσιο μίας γενικότερης πολιτικής που επιδεικνύει η κεντρική πολιτική διοίκηση μετά το 961 με στόχο την επισφράγιση της βυζαντινής κυριαρχίας και την επίτευξη της ενότητας σε περιοχές πρόσφατα ανακτημένες. Θα μπορούσε να συνδεθεί επίσης με το νέο διοικητικό ρόλο που φαίνεται ότι απέκτησε η Νάξος στον 10ο αιώνα ως πρωτεύουσα πιθανότατα του νέου θέματος των Κυκλάδων. Σε κάθε περίπτωση, η φάση αυτή διακόσμησης στο σημαντικό αυτό ναό προέβαλλε τις αρχές της Ορθοδοξίας και της βυζαντινής πολιτικής κοσμοθεωρίας στους κατοίκους ενός νησιού με κεντρική σημασία στο χώρο του βυζαντινού Αιγαίου.
Η επόμενη φάση εργασιών ανακαίνισης στον ναό καταγράφεται στην εγχάρακτη στο επιστύλιο του τέμπλου επιγραφή, όπου μνημονεύονται ο επίσκοπος Λέων, ο πρωτοσπαθάριος και τουρμάρχης Ναξίας Νικήτας, ο κόμης Στέφανος ο Καμηλάρης και το έτος ανακαίνισης 1052. Η ζωγραφική διακόσμηση αυτής της φάσης (περ.1052-1056) εντοπίζεται σήμερα στον τρούλο (περ. 1052), και στο παρεκκλήσιο του Αγίου Ακινδύνου (1056). Σε αυτές τις τοιχογραφίες συμπυκνώνεται και διατυπώνεται εικαστικά η σημασία και ο ρόλος που αποκτούν την περίοδο αυτή οι κοινωνικές ομάδες που εκπροσωπούν οι νέοι δωρητές.
Οι δύο φάσεις διακόσμησης του ναού απηχούν βαθιά γνώση και σοφό χειρισμό επίκαιρων εικονογραφικών θεμάτων και μηνυμάτων εκ μέρους των εμπνευστών των εικονογραφικών προγραμμάτων, επιβεβαιώνοντας την ιδιαίτερη σημασία του ναού στην νησιωτική κοινωνία κατά τη μεσοβυζαντινή εποχή.
The church of Panaghia Protothronos at Chalki holds a special place among Naxos’ Byzantine monuments. The church, one of the largest in the island, belongs to the transitional cross-in-square type and was built atop a pre-existing Early Christian basilica. The location of the church in the central village of Chalki, the remarkable size of the building, the large synthronon, the successive wall painting phases, and the epigraphic testimony underline the importance of Panaghia Protothronos and notably favour towards its identification with the episcopal church.
One of the most important phases of the church belongs to the last decades of the 10th century. It was then when the large basilica was remodeled into a transitional cross-in-square church and was redecorated with wall paintings. The surviving ones from that phase are: the synthesis of the dome (exhibited in the Glezos’s tower museum), few small fragments in the sanctuary, and scenes located in both the south and north barrel vaults of the nave. Those images and the texts of the prophets’ scrolls convey intense triumphant messages emphasizing on the Orthodox faith, and the preaching of the Gospel.
The renovation of the church could be understood as part of a general imperial strategy developed after 961 in order to reestablish the byzantine rule and unify the regions recently recovered. It could also be related to the new administrative role that Naxos may have acquired in the late 10th c., after the foundation of the new Theme of the Cyclades. Be that as it may, the fresco decoration of this phase features the principles of the Orthodox Faith and Byzantium’s political worldview to the inhabitants of a key region in the Byzantine Aegean.
The next and successive phase of renovation of the church is recorded in the inscription carved on the templon’s architrave, where the Bishop Leo, the Protospatharios and Tourmarches of Naxos Niketas, and the Komes Stephanos Kamelares are mentioned along with the date of the renovation, i.e. 1052. The painted decoration of this phase (c. 1052- 1056) is limited to the dome and the chapel dedicated to Saint Akindynos (1056). These wall paintings express succinctly and articulate visually the significance and the socio-political role that the different groups of patrons had acquired during this period.
These two fresco decoration phases express the deep knowledge and the apt handling of contemporary iconographic themes and meanings on behalf of the patrons of the aforementioned pictorial programs, confirming thus the church’s significance for the island’s Middle Byzantine society.
Οι ζωγράφοι αυτοί άφησαν τα ονόματά τους σε διάφορα είδη επιγραφών σε μία από τις εκκλησίες που ιστόρησαν. Η πρώτη μνεία εντοπίζεται σε μια εποχή από την οποία τα σχετικά παραδείγματα σπανίζουν. Ο ζωγράφος Γεώργιος είναι γνωστός μέσα από την αφιερωτική του επιγραφή στην αψίδα της Παναγίας Δροσιανής κοντά στο χωριό Μονή (α΄ στρώμα, αρχές 11ου αιώνα;). Τα δύο άλλα παραδείγματα προέρχονται από μια περίοδο, κατά την οποία ο αριθμός των υπογραφών των ζωγράφων αυξάνεται σημαντικά. Έτσι, η δέηση του ζωγράφου και κληρικού Μιχαήλ, χορηγού επίσης των τοιχογραφιών της εκκλησίας, καταλαμβάνει μια ιδιαίτερη θέση στον ναό της Παναγίας στον Αρχατό (1285). Τέλος, ο παραγωγικός ζωγράφος Νικηφόρος κάνει ορατή την παρουσία του μέσω μιας επίκλησης για βοήθεια σε ανώνυμους μάρτυρες στον ναό του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου στον Αφικλή στην Απείρανθο (1309).
Στην ανακοίνωση αυτή θα αναδειχθούν οι τρεις αυτές περιπτώσεις και κυρίως ο χώρος και ο τρόπος δήλωσης της ταυτότητας των εξεταζόμενων ζωγράφων. Πότε, λοιπόν, ένας ζωγράφος γίνεται επώνυμος και ορατός σε έναν ναό που ιστόρησε και πώς οι ζωγράφοι επιλέγουν να παρουσιάσουν τους εαυτούς τους στο σύγχρονό τους κοινό; Ποιες είναι οι πληροφορίες που μπορούμε γενικά να αντλήσουμε μέσα από αυτές τις επιγραφές για τη θέση των ζωγράφων στην τοπική κοινωνία και γιατί τελικά οι αναφορές τους στις ναξιακές επιγραφές σπανίζουν; Τα ερωτήματα και τα στοιχεία που θα προκύψουν θα αντιπαραβληθούν με τα δεδομένα που παρέχουν οι επιγραφές από άλλες περιοχές, σε μια προσπάθεια προσέγγισης του επώνυμου ζωγράφου της υπαίθρου στη βυζαντινή και ύστερη βυζαντινή/ μεσαιωνική εποχή.
In this paper, I will explore the votive inscriptions that are to be found in a small rural church on the island of Naxos, the church of the Panagia at Giallous. This church is situated on a hilltop in the Southwest of the island, a semi-mountainous and relatively isolated part of Naxos. It was built and painted with frescoes in 1288/9 according to the surviving inscription, and probably served the religious needs of a small rural community, functioning simultaneously as a place of burial and remembrance for its deceased members.
The patronage of the painted decoration was collective, but instead of a lengthy dedicatory inscription that usually lists the names of all those donors who participate in the sponsorship, six separate inscriptions appear here in various positions within the mural decoration. The inscriptions are short, and all of them begin with the word Deisis and contain the first and second name of the suppliants. However, the placement of these inscriptions is far from random, rather it reflects, as I will show, social hierarchies and the individuals' tendency to choose namesake saints and/or saints who were probably related to their place of origin and personal histories.
I have chosen to discuss for this occasion an inscription that stands out and names a certain couple, that of Michael and Leontous Riakita. Their inscription is painted next to St Michael of Miletus and Osios Leontios the Younger, saints not known to us from other sources, who are depicted in the cylindrical part of the apse. The second inscription, written in smaller letters than the others, is located in the band that separates the semi-dome from the cylinder of the apse, and gives voice to a single woman, who identifies herself as the daughter of her mother (Kale ths Chionou). I will discuss this example of matronymic, something that appears rarely in texts or in inscriptions. Furthermore, the location of this specific inscription calls for in-depth scrutiny as it is placed in a zone outside or between the space in which the sacred figures are depicted.
This paper will examine these artifacts through the contemporary perspectives and questions posed by the study of material culture. It will focus on the following questions: What is the function of the objects? Is it passive or active? How does their function (or non-function) influence the outlining of the characters and the erotic atmosphere of the romance? Are there certain objects closely connected to the social status and gender of the characters, male or female? Are these roles reflected in the choice of elements that are being used to describe and characterize them? To what degree do these references convey uses, perceptions of gender and identity, and aesthetics as the latter are known to us through the archaeological and historical evidence alike? To what extent may the identity and the intentions of the author, client or the audience influence their introduction and descriptions?
The aim of this research is twofold; one the hand, to emphasize the objects’ significant role on the construction of identity and sexuality within the literary world of Late Byzantine Romance of Kallimachos and Chrysorrhoe. And on the other to highlight the surprising and productive ways these functions and ideas crisscrossed with the social and material culture in which it was created.
Η έμμετρη επιγραφή βρίσκεται στην παράσταση της Αποκαθήλωσης στο δυτικό διάχωρο του βόρειου τμήματος της καμάρας του ναού. Γραμμένη με λευκά κεφαλαία και πεζά γράμματα αναπτύσσεται σε εννέα στίχους στο δεξί τμήμα της παράστασης. Το κείμενο έχει ως εξης: ΤΟΛμΗΡΕ ΝΙΚΌΔιμΕ• ΡΎΨΟΝ / ΤΗΝ σΦΥΡΑΝ μΗ σYNτΡΙΒΗ / ΤΙ δεσπΟτιΚ(ων) ὈCTε(ων) H λαΒίσ αρ/κει Και τ(ων) EIΛΩΝ ΕΛκ[ε]/τω / Ευ των χειρ(ων) / [μ]ετελΘΕ ΛΟΙΠΟΝ / [τ]ουσ πό/[δ]ας/.
Η επιγραφή ταυτίζεται με το επίγραμμα «Εἰς τὴν ἀποκαθήλωσιν» από τη συλλογή Τετράστιχα για την Παλαιά και Καινή Διαθήκη που συνέθεσε για επιλεγμένα χωρία της Παλαιάς και Καινής Διαθήκης και των τεσσάρων Ευαγγελίων ο πολυγραφότατος ποιητής του 12ου αιώνα Θεόδωρος Πρόδρομος. Το πλήρες κείμενο του επιγράμματος, όπως έχει εκδοθεί από τον Γ. Παπαγιάννη, έχει ως εξής : «Τολμηρὲ Νικόδημε, ῥῖψον τὴν σφύραν, μὴ συντριβῇ τι δεσποτικὸν ὀστέον•ἡ λαβὶς ἀρκεῖ καὶ τὸν ἧλον ἑλκέτω•εὖ τῶν χερῶν• μέτελθε λοιπὸν τοὺς πόδας». Η ναξιακή επιγραφή αποτελεί το πρώτο σωζόμενο παράδειγμα επιγραφικής αναπαραγωγής του συγκεκριμένου επιγράμματος και την τέταρτη περίπτωση χρήσης ενός ποιήματος του Προδρόμου στην τέχνη.
Στην παρούσα ανακοίνωση θα γίνει μια πρώτη παρουσίαση του συγκεκριμένου επιγράμματος και θα σχολιαστεί η λειτουργία του στον ζωγραφικό διάκοσμο του ναξιακού ναού. Θα συζητηθούν επίσης οι συνθήκες που ευνόησαν την παρουσία του συγκεκριμένου ποιήματος, όπως και των υπόλοιπων έμμετρων επιγραφών, στο καλλιτεχνικό περιβάλλον του νησιού κατά την ύστερη μεσαιωνική εποχή.
Notably the interest that the romances exhibit in the description of their material environment did not spark an analogous scholarly interest in the recording these objects, and the way with which the latter were presented and functioned. The research, which is being conducted as part of a broader project under the title “The World of the Palaiologan Romance. Representations of Self and Society in the Greek Narrative works of the Late Medieval period (thirteenth - fifteenth centuries). A Multidisciplinary Approach to Identity, Otherness, Gender and Ideology (HFRI/ GSRT)”, aspires to fill in the aforementioned bibliographical gap and to initiate a related discussion on that matter.
Some of the topics that will be discussed in this research project include the following enquiries; Which objects are being mentioned? Do all objects share the same amount of space in their description? Do the same terms apply? Which specific part of them draws the attention, when being described (e.g. the material, the shape, colour etc)? Are there common tropes in the description of different texts? In what degree do these descriptions and meanings that the objects are vested with transmit images and uses identifiable from the archaeological and historical data? Could we suggest that the writers of these novels drew from their contemporary material culture? Is that a subliminal process or is it purposeful? How do the descriptions of objects can signify status, gender, or cultural identities of the protagonists, the writers or the patrons? Could these objects be used in conjunction with archaeological material to advance our knowledge on the material culture in Late Byzantium?
The above questions offer us invaluable insight on the object’s significance in the Palaiologan romances. Other points of discussion that prompt us to think broadly is the ‘realistic” tendency in the representation of the objects (types and uses), as well as the contexts and motives that lay behind the adoption of contemporary artifacts-types in the texts. At the same time, these questions highlight the potential that the study of the Palaiologan romances offers in the apprehension of the material culture of the Late Byzantine period.
This presentation will attempt to put forward all these research enquiries by investigating a rather frequent case study from the world of small objects, which, to my knowledge so far, has never before been of interest, notwithstanding its recurrent mentions in the texts. That object is the ring. At first, we will try to identify the distinct types of the rings and the stones used in their binding and will also try to reveal the latter’s uses and functions within their literary context. Additionally, we will try to answer some of the following questions; Which of these features identified in the text can be corroborated by the archaeological evidence? Which type of ring prevails and why? In which cases can we recognize types that we are familiar with from the surrounding material culture of the Late Byzantine period? And finally, what sort of assumptions can we suggest for their introduction in the literary context of the romance? Conversely, which types and functions that have been identified from the archaeological data are absent in the romance?
The ultimate scope of this presentation is to showcase that the choice of the rings has not been left in chance nor is their relation to the historical reality a randomized process. It finally aspires to open ways to contributions that will too adopt this perspective in order to offer holistic views on the material culture of the Late Byzantine period.
Η εκκλησία της Παναγίας βρίσκεται σε ομαλή πλαγιά χαμηλού λόφου που σχηματίζεται σε μεγάλη αγροτική περιοχή στα νοτιοδυτικά του νησιού και αποτελείται σήμερα από έναν μονόχωρο τρουλαίο ναό με δύο πλευρικά παρεκκλήσια. Η θέση και το μέγεθος του ναού, οι αφιερωτικές επιγραφές και το εικονογραφικό πρόγραμμα δείχνουν ότι επρόκειτο πιθανότατα για μια εκκλησία που εξυπηρετούσε τις λατρευτικές ανάγκες μιας αγροτοποιμενικής κοινότητας, εγκατεστημένης στη θέση αυτή.
Ο κληρικός Μιχαήλ δηλώνει την παρουσία του μέσα από την αφιερωτική του επιγραφή. Αυτή βρίσκεται στην κόγχη του βόρειου παρεκκλησίου, σε θέση δηλαδή με ιδιαίτερη λατρευτική σημασία και ορατή από το εκκλησίασμα. Ξεκινάει με την ημερομηνία και τη χρονολογία ολοκλήρωσης της τοιχογράφησης, την πρώτη Σεπτεμβρίου του 1285, ακολουθούν η δική του δεητική επιγραφή με τη δήλωση των ιδιοτήτων του και τέλος η δέηση ενός ακόμη ζεύγους λαϊκών.
Η θέση της επιγραφής θα πρέπει να συνδεθεί με την επιθυμία του κληρικού για λειτουργική μνημόνευση και κοινωνική προβολή. Η τελευταία αυτή πρόθεση υποδηλώνεται και από την αρχική αναφορά του ονόματός του στην επιγραφή και τον ιδιαίτερα φροντισμένο τρόπο με το οποίο αποδίδεται το μέρος που δηλώνονται η χρονολογία, το όνομα και οι ιδιότητές του. Με την επιδέξια αυτή απόδοση ο κληρικός πετύχαινε όχι μόνο τη διάκριση της δεητικής του επιγραφής, αλλά και την ανάδειξη των δυνατοτήτων του –ως γραφέας της επιγραφής– στο κοινωνικά αναγνωρισμένο πεδίο της γραφής των χειρογράφων.
Η ευρηματικότητα, η καλλιτεχνική του κατάρτιση και η επαφή του με καλλιτεχνικές εστίες εκτός του νησιού προκύπτουν μέσα από την ανάλυση του τοιχογραφικού διακόσμου του ναού και τη δεύτερη ιδιότητά του, αυτή του ζωγράφου. Με τη βαθιά γνώση του θρησκευτικού περιεχόμενου των παραστάσεων και τον ευρηματικό χειρισμό της εικονογραφίας, ο κληρικός θα δημιουργήσει ένα εικονογραφικό σύνολο που λειτουργεί στο μεγαλύτερο μέρος του σε πολλά επίπεδα, καλύπτοντας με τον τρόπο αυτό τις ατομικές επιθυμίες των αφιερωτών, τις συλλογικές ανάγκες της κοινότητας, αλλά και τις ανησυχίες του ίδιου για το ποίμνιό του. Αρκετά από τα «εργαλεία» που χρησιμοποιεί για την απόδοση των νοημάτων αυτών οφείλονται στην εκπαίδευσή του, στο πλαίσιο ενός «εργαστηρίου» ζωγράφων, που φαίνεται ότι αναπτύσσεται την εποχή στην ύπαιθρο του νησιού.
Τα παραπάνω στοιχεία σκιαγραφούν ένα άτομο με ιδιαίτερες ικανότητες, ανησυχίες και παράλληλες δράσεις. Στην παρούσα ανακοίνωση θα παρουσιαστεί η προσωπικότητα του κληρικού και θα αξιολογηθεί σε σχέση με τα δεδομένα που παρέχουν τα υπόλοιπα μνημεία του νησιού σε μια προσπάθεια κατανόησής της στο ναξιακό ιστορικό περιβάλλον του 13ου αιώνα.
Στο μέσο του τυμπάνου διατηρείται τμήμα μιας μετωπικής απεικόνισης του αρχαγγέλου ΜΙ[ΧΑΗΛ]. Αριστερά του εικονίζεται η αφιερώτρια σε μικρότερη κλίμακα και ελαφρά στραμμένη προς τον αρχάγγελο. Φοράει φόρεμα ανοιχτού ερυθρού χρώματος και επενδύτη καστανέρυθρου χρώματος και φέρει ψηλό και σκληρό κάλυμμα κεφαλής. Η παράσταση εντυπωσιάζει τόσο με τη θέση, στην οποία συνήθως παριστάνονται χριστολογικές σκηνές, όσο και με την επιφάνεια που αρχικά κάλυπτε.
Η μνημειακή απεικόνιση του αρχαγγέλου Μιχαήλ, όπως και η κάλυψη της σκηνής από την παράσταση της Κοίμησης, υποδηλώνουν το ταφικό χαρακτήρα της παράστασης. Η ποιότητα της ζωγραφικής, η περίοπτη θέση της παράστασης και η πλούσια ενδυμασία της αφιερώτριας θα μπορούσαν να θεωρηθούν ως στοιχεία ενδεικτικά της οικονομικής της επιφάνειας και της υψηλής κοινωνικής της θέσης. Η παρούσα ανακοίνωση θα εξετάσει τα ζητήματα αυτά και τη χρονολόγηση της παράστασης. Τα στοιχεία που θα προκύψουν θα χρησιμοποιηθούν ως μαρτυρία για τη δράση κοινωνικών ομάδων της ύστερης εποχής στο νησί, θέματα για τα οποία οι λίγες γραπτές πηγές σιωπούν.
An important number of churches of the Byzantine and Late Medieval period in Naxos is linked to the patronage of donors coming from different social strata, as it can be inferred from both the dedicatory inscriptions and portraits. The church of Saint Anargyroi outside the village of Kato Sagri has sparkled lately the scholarly interest because a depiction of a female donor. The donor scene belongs to the first layer of frescoes and stretches on the lunette of the south wall. Today the donor portrait is partially visible at those parts where the scene of the Dormition of the Virgin of the second layer has fallen off the wall.
In the middle of the lunette the part of a frontal saintly figure is the archangel Michael (ΜΙ[ΧΑΗΛ]). On the left of the archangel the female donor is depicted standing at a smaller scale and turned towards him. She wears a reddish dress and a maroonish coat and possibly a tall hat-like cover on her head. The scene has two uncommon features; it covers a large part of the lunette and is placed, at a space where normally scenes of the Christological cycle tend to appear.
Both the monumental size of archangel Michael and the Dormition of the Virgin of the second layer bespeak the funerary character of the scene. The quality of painting, the prominent placement of the scene and the sumptuous vestment of the donor should be regarded as evidence of her relative wealth and elevated social status. This paper intends to tackle these issues and to offer a dating for that scene. The evidence that will be brought to the fore will be assessed as testimony pertinent to the activity of social groups of Late Medieval period in Naxos for which the available source material is silent.
Τοιχογραφίες διαφορετικών φάσεων διατηρούνται στα δύο κτίσματα. Ειδικό ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι τοιχογραφίες που διατηρούνται σε τρία στρώματα στο τεταρτοσφαίριο της αψίδας του νότιου ναού, οι οποίες σε μεταγενέστερη εποχή καλύφθηκαν εν μέρει με επίπεδο τοίχο. Στο πρώτο ανήκει τμήμα κοσμήματος, που έχει σχεδιαστεί με καστανέρυθρο χρώμα πάνω σε λεπτό λευκό επίχρισμα. Στο δεύτερο στρώμα διακρίνονται τρεις μορφές. Στο κέντρο του τεταρτοσφαιρίου είναι πιθανή απεικόνιση του Χριστού. Αριστερά του Χριστού το αγιωνύμιο + OAΓΙ[ΟC] ΙCIΔΩΡΟC ταυτίζει τη μορφή που διατηρείται τμηματικά με τον ομώνυμο άγιο. Δεξιά του Χριστού, η μορφή ταυτίζεται από τα φυσιογνωμικά χαρακτηριστικά, το χειρουργικό εργαλείο και την ιατρική θήκη που κρατά με τον ιαματικό και επώνυμο άγιο του ναού Παντελεήμονα. Το στρώμα αυτό έχει εν μέρει καλυφθεί από κόσμημα που πιθανόν ανήκει στην τελευταία φάση τοιχογράφησης, η οποία διατηρείται στο μεγαλύτερο μέρος του ναού.
Η ανάλυση της εικονογράφησης της αψίδας και ειδικότερα των τεχνοτροπικών χαρακτηριστικών της καλύτερα διατηρημένης μορφής του άγιου Παντελεήμονα επιτρέπουν μια νέα χρονολόγηση των τοιχογραφιών κατά προσέγγιση στον 6ο ή στις αρχές του 7ου αιώνα. Η νέα χρονολόγηση που προτείνεται διασαφηνίζει σημαντικές πτυχές της οικοδομικής ιστορίας του μνημείου, της τοπογραφίας της ναξιακής υπαίθρου, των τοπικών λατρευτικών αντιλήψεων και των αναπαραστάσεών τους την εποχή αυτή. Επιπρόσθετα, οι τοιχογραφίες αυτές προστίθενται στα λίγα γνωστά και ιδιαίτερα σημαντικά δείγματα τοιχογραφιών της πρώιμης αυτής εποχής από τη Νάξο, συμπληρώνουν την εικόνα της πολιτισμικής σταθερότητας που παρατηρείται την εποχή αυτή στο νησί και υπογραμμίζουν τη σχεδόν διαχρονική λειτουργία του ως ευνοϊκού πεδίου υποδοχής και διακίνησης σύγχρονων εικαστικών ιδιωμάτων και ιδεών.
Southeast of the village of Apeiranthos, at a site known as Lakkomersina, exists a church dedicated to St. Panteleimon.Τhis church is a complex of two tangent single-aisle nave buildings, the south of which is the largest in size.
Wall paintings of different phases survive in the church. The three layers of frescoes that have been preserved in the conch of the apse of the south nave are of particular interest. These paintings were partially covered at a later date by a vertical wall. To the first layer belongs a decorative pattern painted in brownish-red on a thin white plaster. From the second layer three figures are recognizable. A figure of Christ in all likelihood is depicted in the centre of the conch. At the left of Christ another poorly preserved figure should be identified with Saint Isidore according to the inscription + O AΓΙ[ΟC] ΙCIΔΩΡΟC. Finally, at his right the saint holding surgical instruments and an apothecary box can be identified with the physician and patron saint of the church saint Panteleimon, an identification which is also corroborated by his facial features. A decorative band which probably belongs to the third and last phase of fresco decoration —visible today in large parts of the church— has partially covered the second layer.
The iconographic analysis of the imagery of the apse as well as that of the stylistic features of the better preserved figure, that of St. Panteleimon, lead to a new dating of the frescoes approximately in the 6th or the beginning of the 7th c. This newly proposed dating sheds more light on the history of the building and its construction phases, the topography of the rural landscape of the Naxian countryside, the local devotional beliefs, and their visual representations. Moreover, these wall paintings should be counted among the few preserved and particularly important Naxian examples of early fresco decoration, which complement the designated image of cultural stability that characterizes this period. Finally, they underline the island’s almost diachronic status as a place open to the reception and dissemination of the current artistic idioms and ideas.
Η παρούσα ανακοίνωση θα εξετάσει τις ιαματικές ιδιότητες και τη λατρευτική σημασία μιας ιδιαίτερης απεικόνισης του Προδρόμου στον ναό της Παναγίας στη θέση Αρχατός στη Νάξο. Η εκκλησία αποτελείται σήμερα από έναν μονόχωρο τρουλαίο ναό με δύο πλευρικά «παρεκκλήσια». Ο Πρόδρομος εικονίζεται στην κόγχη του βόρειου και μικρών διαστάσεων λατρευτικού χώρου. Παριστάνεται με το δεξί χέρι υψωμένο σε στάση ευλογίας ή ομιλίας και κρατώντας με το αριστερό ράβδο και ενεπίγραφο ειλητάριο με έμμετρη επιγραφή. Ο άγιος συνοδεύεται από την αθησαύριστη προσωνυμία + Ό ΡΥΓΟΔỊΩΚΤΗC. Στο κάτω τμήμα της κόγχης, δεξιά και αριστερά της μορφής του Προδρόμου, δύο αφιερωτικές επιγραφές γνωστοποιούν την ημερομηνία ολοκλήρωσης τοιχογράφησης του ναού (1 Σεπτεμβρίου 1285), το όνομα του ζωγράφου και αφιερωτή, ιερέα Μιχαήλ και τα ονόματα των υπόλοιπων αφιερωτών. Γραπτός διάκοσμος σχηματίζει διακριτό πλαίσιο γύρω από την κόγχη. Η θέση και η πλαισίωση προσδίδουν στην απεικόνιση χαρακτήρα λατρευτικής εικόνας.
Ο Πρόδρομος, ως τελευταίος των προφητών και πρόδρομος του Χριστού, ασκητικό πρότυπο και σημαίνων μεσολαβητής, συμπεριλαμβάνεται συχνά στα εικονογραφικά προγράμματα των ναών, ειδικά της υστεροβυζαντινής περιόδου. Η προσωνυμία, ωστόσο, που συνοδεύει την παράστασή του στον ναό της Αρχατού φαίνεται ότι παραπέμπει σε μια σπάνια ιδιότητα του Προδρόμου, γνωστή κυρίως από τη λαογραφική παράδοση διαφόρων περιοχών του ελλαδικού χώρου, να «διώκει» τα ρίγη των κακοηθών πυρετών. Η ιδιότητα αυτή, η ιδιαίτερη λατρευτική σημασία που αποδίδεται στην απεικόνιση του αγίου και ο ρόλος των αφιερωτών θα συνεξεταστούν με πολιτισμικές εκφάνσεις και κοινωνικές παραμέτρους -λαϊκές αντιλήψεις, εντεινόμενη θρησκευτικότητα και ανάδειξη αγίων με ιαματικές ιδιότητες, ρόλος των ιερέων- της νησιωτικής κοινωνίας και του μεσαιωνικού κόσμου της ίδιας εποχής.
The theocentric approach to illness and healing in the Byzantine world resulted in various manifestations of the appeal or thanksgiving for healing in the devotional space. Churches dedicated to saints known for their healing properties and their depictions, scenes of miraculous healings, and inscriptions represent the most common ways of expressing this conception.
This paper examines the curative capacities and the devotional significance of a particular depiction of Saint John the Baptist in the church of Panaghia in the area of Archatos in Naxos. The church complex consists today of a single-aisle domed church and two lateral “chapels”. Saint John is depicted in the conch of the north devotional space, which is of diminutive dimensions. The saint is represented with his right in a gesture of blessing or speech and with his left holding a rod and a scroll with a metrical inscription. He is accompanied by the epithet + Ό ΡΥΓΟΔỊΩΚΤΗC. In the lower part of the conch, on each side of the Forerunner, two supplicatory inscriptions state the date of the completion of the church's painted decoration (September 1, 1285), the name of the painter and supplicant, the priest Michael, and the names of the rest supplicants. A distinctive frame of painted decoration runs along the conch. Both the location and the framing of the image grand to it the character of a devotional icon.
The Forerunner, the last of the prophets and precursor of the Messiah, an ascetic model, and an intercessor of special character is often included in the fresco decoration of churches, especially in the late Byzantine period. However, the epithet that accompanies his depiction in Archatos, seems to refer to a rare ability of his known mainly by the later folklore tradition of various regions of Greece, namely his ability to “drive away’ the shivers of malignant fevers. This particular attribute, the particular devotional significance attributed to the depiction of the saint, and the role of the supplicants, are examined in the context of cultural expressions and social parameters -popular perceptions, increased religiosity, and the emergence of saints with healing qualities, the role of the priests- of the island society and the current medieval world.
mainly due to the absence of written testimonies and the limited scholarly attention paid to the
visual and inscriptional record from this period.
The picture can be reversed by an in–depth analysis of this available evidence and the decoding of its cultural and social meanings. This paper focuses on the painted decoration of the church of
Panaghia at Archatos. Located approximately 7 km SE from the village of Kato Sagri, the church, a single-aisled domed church with two chapels, is set on the slope of a high hill, facing northward to
a large valley. Built in the eleventh or twelfth century, it was partly reconstructed and extensively redecorated in 1285, according to one of the preserved dedicatory inscriptions. Laypeople, priests
and their families were involved in the renovation of the church.
Of the wall paintings of this phase, the pictorial program of the north chapel is of particular interest. The program includes, among other representations, the depiction of Saint John the Baptist
ὁ ῥυγοδιώκτης (lit. “he who repels the shivers”), Saint George Diasoritis [ὁ σωτήρ (“the savior”) in military apparel, and the prominent depiction of a bishop called Kyriakos, followed by the inscription ὁ ἱατήρ τῶν ῥευμάτων (“the healer of the rheums”). The latter can be identified with the patriarch of Constantinople Kyriakos II (596-606), whose cult, however, is not well-attested, or the legendary
bishop of Jerusalem Kyriakos, the Jew named Judas who helped Saint Helene to find the True Cross, according to the version of the legend of the Finding of the True Cross favored in the West. Kyriakos’
depiction next to Saint George provides us with additional evidence for the saint’s identification; it is possible that the priest, patron of the fresco, was acquainted with the Latin feast day of the bishop of
Jerusalem Kyriakos on April 30 or May 4, both days close to the feast day of Saint George. Of more interest is the saints’ capacity to heal and relieve, as underlined by the inscriptions.
In this paper I discuss the cultural associations of these specific iconographic choices, as well as the rich inscriptional evidence of the church within the local and wider historical context. I
raise the issue of patronage in the new historical setting and its relation to the visual adaptation to current theological ideas and legends, devotional cults and needs. This approach sheds new light on the complex reality and identity of the island and situates its artistic production within the wider cultural framework of the eastern Mediterranean world.
architecture and wall paintings constitute a substantial body of evidence on the artistic production of the island over a long period of time. In addition to this, the inscription
of the epistyle provides information on the administrative and ecclesiastical organisation of byzantine Naxos. Thus, the church stands as a palimpsest of different stages of artistic development and socio-political reality. The main phase of its fresco decoration has been dated to the late 10th century and includes scenes from the Christological cycle and the first layer decoration of the dome with images of the
Pantokrator, archangels, prophets, seraphim and cherubim. At 1052 the dome was redecorated with a synthesis, in which elements of the previous dome decoration were combined with images of the saints Theodore, George, Nicholas and Demetrius. This paper will examine the imagery of these two phases in such a way as to explore the historical context within which images were created and viewed.
Στον κύκλο των συμπληρωματικών αυτών θεμάτων ανήκει το εικονογραφικό θέμα της ομηρίας του Σατανά από τους αγγέλους. Η ταύτιση, όπως και το ιστορικό του επεισοδίου, προκύπτει κυρίως από το απόκρυφο ευαγγέλιο του Νικοδήμου, σύμφωνα με το οποίο o Χριστός κατά τη θριαμβευτική είσοδό του στο σπήλαιο των νεκρών έδωσε εντολή στους αγγέλους να αλυσοδέσουν τον Σατανά και ανέθεσε στον Άδη την φύλαξή του μέχρι τη Δεύτερη Έλευσή του. Η εικονογραφική αυτή λεπτομέρεια απαντά αρχικά σε παραστάσεις της σκηνής σε έργα της εποχής των Καρολιδών και Οθωνιδών. Επανεμφανίζεται σε βυζαντινές απεικονίσεις στα τέλη του 12ου αιώνα, στο πλαίσιο πιθανώς των εικονογραφικών πρακτικών που ευνοούν τον εμπλουτισμό και την επεξεργασία των παραστάσεων με νέα θέματα και εικονογραφικές λεπτομέρειες με πηγές έμπνευσης τη λειτουργία και ομιλητικά κείμενα. Απαντά με μεγαλύτερη συχνότητα σε μνημεία της παλαιολόγειας περιόδου, ενώ η καταγραφή του επεισοδίου στην περιγραφή της σκηνής της Εις Άδου Καθόδου στην Ερμηνεία του Διονυσίου Εκ Φουρνά αποτυπώνει πιθανώς την πιο συστηματική θέση του επεισοδίου στη μεταβυζαντινή ζωγραφική.
Η παρούσα ανακοίνωση επικεντρώνεται στην εμφάνιση του επεισοδίου στην παράσταση της Εις Άδου Καθόδου, στη σκιαγράφηση των εικονογραφικών παραλλαγών του στη βυζαντινή ζωγραφική και ιδιαίτερα στον τρόπο αποτύπωσης του επεισοδίου στον ναό των Αγίων Αναργύρων στην ευρύτερη περιοχή του οικισμού Κάτω Σαγκρί της Νάξου. Στη σκηνή της Εις Άδου Καθόδου του δεύτερου στρώματος του ναού (π. 1300) το επεισόδιο αναπτύσσεται με κάποια αυτονομία πάνω στις οριζόντια διατεταγμένες θύρες της πύλης του Άδη. Η δημιουργική απόδοση του επεισοδίου φαίνεται ότι αποτελεί προσαρμογή στις αντιλήψεις που συνδέονται με το χαρακτήρα του λατρευτικού χώρου, όπως αυτές προκύπτουν από τη συνδυαστική μελέτη των αρχαιολογικών τεκμηρίων και ανταπόκριση στις κοινωνικές και ιστορικές συνθήκες του πλαισίου δημιουργίας του.
"
The donors depicted in byzantine churches of Greece have been the subject of various studies, which, so far, have focused mainly on issues of iconography, location inside the church or the relation of patrons’ rank with the quality of the monument.
This paper will explore the visual evidence, as it is provided by selected donor images, dealing with questions regarding the conceptual world of the Byzantines, their religious and social attitudes and their thoughts about self-conception.
Through an elaborate analysis of certain portraits and their constituent parts light will be shed to the trends, the patterns and the characteristics of the ways these donors wished to be viewed and remembered. In most cases, the construction of a donors’ representation appears to interact constantly with an external model that serves as the main regulator. Portraiture, on the other hand, seems to reflect the image of an ideal person, which fits in acceptable roles. This characteristic makes the interpretation of portraits a challenge. Issues of identity, therefore, tend to be situated in a frontier zone, between reality and ideological frameworks; it is “imagined”, rather is real or regulated since, after all it is something unknown, that belongs to a symbolic cultural sphere.
Recently, the 2nd Ephorate of Byzantine Antiquities for the Cyclades (Hellenic Ministry of Culture and Tourism) has conducted a rescue operation to the church of Holy Anargyroi in the region of Sagri, from which two layers of significant painted surfaces were discovered and conserved. This paper will concentrate on the analysis of the programme and style of the wall paintings, trying to draw conclusions on the dating, the patronage and the monument function.
My research, also, is intended to shed light to related subjects, like the role of the Naxians to the artistic output during the period under Venetian occupation, the probable existence of western influences in the art of Naxian wall paintings of this period, and in general, the process of the artistic confrontation and integration between the two cultures. In this way, I will try to envisage the cultural setting within which the monumental painting of this period was produced.
"
💥 Two weeks of lectures and skills-based training
💥The objective of this course is to gain wide-ranging insights into the role of material culture in Byzantine life and belief, and the role that art, architecture and practice played in shaping experiences and medieval worldviews
💥 Fieldtrips to the Monasteries of Daphni, Hosios Loukas, Orchomenos, Athens, Corinth and the Byzantine town of Mystras
💥 Unprecedented access to the BSA Archive's 'Byzantine Research Fund' collection
🔗 Find out more and apply: https://www.bsa.ac.uk/courses/byzantine-archaeology-and-history-course/.