Humanities Sciences
ISSN: 1308 7320 (NWSAHS)
ID: 2020.15.3.4C0237
Status : Research Article
Received: 25.05.2020
Accepted: 23.07.2020
İlke Ciritci
İstanbul Gelişim University, ilkeciritci@gmail.com, İstanbul-Turkey
DOI
http://dx.doi.org/10.12739/NWSA.2020.15.3.4C0237
ORCID ID 0000-0002-1492-0727
CORRESPONDING AUTHOR
İlke Ciritci
MİMARLIK EĞİTİMİNDE ERİŞİLEBİLİRLİK: AKTİF ÖĞRENME SÜRECİ DENEYİMİ
ÖZ
Mekânın herkes tarafından kullanılabilir olması için mekânda
kullanılan sabit ve hareketli mobilyaların fiziksel boyutlarının iyi
tasarlanmış olması, mekânın bulunduğu yapının ulaşılabilirliği ve engelsiz
erişime olanak tanıması ve belki de en önemlisi o yapının bulunduğu çevre
içerisinde erişebilir, ulaşılabilir olmasıdır. Mimarlık eğitiminde önemli
bir eğitim olan erişilebilirlik/herkes için mimarlık, dersi yalnızca özel
gereksinimli bireyler için değil aynı zamanda toplumda yaşayan her bireyin
kentin
tüm
olanaklarından
faydalanmasını
kolaylaştırıcı
çözümlerin
tartışıldığı bir derstir. Ancak erişilebilirlik standartları, kendi
içerisinde ayrıştırıcı rol da oynayabilen bazı kodlar içermektedir.
Erişilebilirliği
sadece
engelli
bireylerin
binaya
ya
da
mekâna
erişilebilirliği
için
yapılacak
bir
giriş
tasarımına
indirgeyen
yaklaşımlar, toplum içindeki engelli bireyleri diğerlerinden ayırarak
yalnızlaştırmaktadır. Çalışma İstanbul Gelişim Üniversitesi’nde açılan
seçmeli ders olan Erişilebilirlik dersi kapsamında öğrencilerin öğrenim
çıktılarına farklı bir öneri getirmektedir. Öğrencilere standartların
kazandırılması amaçlanan derse, yeni bir hedef olarak bu süreci
deneyimlemek, sorunları tespit edip çözüm önerileri getirmek ve bunun da
ötesinde deneyimledikleri sorun ve çözüm önerilerini yetkili idari
makamlarla paylaşarak etkileşim düzeyini arttırmak deneyimlenmiştir.
Anahtar Kelimeler: Erişilebilirlik, Herkes için Tasarım,
Özel Gereksinimli Bireyler, Mimari Tasarım ve
Açık Mekan, Öğrenme süreci, Mimari Mekan
ACCESSIBILITY IN ARCHITECTURAL EDUCATION: ACTIVE LEARNING PROCESS
EXPERIENCE
ABSTRACT
In order for the space to be available to everyone, the physical
dimensions of the fixed and movable furniture used in the space are welldesigned, the accessibility of the building where the space is located,
and it enables access without obstructions, and perhaps the most important
is that it can be accessed and accessible within the environment in which
it is located. The 'accessibility/architecture for everyone' course, which
is an important education in architectural education, is a course that
discusses solutions that facilitate the benefit all the opportunities of
the city, of not only individuals with special needs but also all the
citizens. However, accessibility standards contain some codes that play a
distinctive role. Approaches that reduce accessibility only to an entrance
design built for the accessibility of the disabled or the building to the
building or space, isolate disabled individuals in the society from the
others. The study brings a different suggestion to students' learning
outcomes within the scope of the Accessibility course, which is an
elective course at Istanbul Gelişim University. The course, which aims to
provide the students with standards, has been experienced as a new goal to
experience this process, to identify problems and to offer solutions, and
to increase the level of interaction by sharing the problems and solutions
they have experienced with the competent administrative authorities.
Keywords: Accessibility, Architecture for Everyone,
Individuals with Special Needs, Architectural Design and
Open Space, Learning Process, Architectural space
How to Cite:
Ciritci, İ., (2020). Mimarlık Eğitiminde Erişilebilirlik: Aktif Öğrenme Süreci Deneyimi,
Humanities Sciences (NWSAHS), 15(3):81-95, DOI: 10.12739/NWSA.2020.15.3.4C0237.
Ciritci, İ.,
Humanities Sciences (NWSAHS), 4C0237, 2020; 15(3):81-95.
1. GİRİŞ (INTRODUCTION)
Mimarlık eğitimi tasarım ile başlar. Mekânın herkes tarafından
kullanılabilir olması için, mekânda kullanılan sabit ve hareketli
mobilyaların fiziksel boyutlarının iyi tasarlanmış olması, mekânın
bulunduğu yapının ulaşılabilirliği ve engelsiz erişime olanak tanıması
ve o yapının bulunduğu çevre içerisinde erişilebilir, ulaşılabilir
olmasıdır. Yapının, kentte yaşayan herkes tarafından ulaşılamıyor
olması durumunda, yapının kendi içerisinde erişilebilir olmasının bir
önemi kalmamaktadır. Mekâna eklenen, özel gereksinime sahip bireyler
için tasarlanan bazı öğeler yalnızca mekânı erişilebilir kılmaktadır.
Bu bağlamda bu mekanların, toplumda var olan tüm kullanıcı profilleri
için erişilebilir olması hedeflendiğinde, yer aldıkları yapıların
bizatihi kendilerinin, kentin tasarım süreciyle birlikte, bütünleşik
olarak ve çözüm odaklı ele alınması gerekmektedir. Günümüz mimarlık
pratiğinde tasarım problemleri çerçevesinde erişilebilirlik büyük önem
taşımaktadır. Mimarlık eğitimi müfredatlarına ancak 2000’lerin ilk 10
yılının sonlarına doğru girmeye başlayan mimarlıkta erişilebilir
dersi, öğrencilere mimarlığın evrensel tasarım ilkelerini kavrama ve
kazanılan
farkındalık
ile
tasarım
derslerinde
erişilebilirlik
ilkelerini, pratiğe dönüştürebilme fırsatı vermektedir.
İstanbul Gelişim Üniversitesi Mimarlık bölümü öğrencilerinin
‘Mimarlıkta
Erişilebilirlik’
seçmeli
dersi
kapsamında,
derste
edindikleri bilgiler çerçevesinde araştırmaları istenen 2 saha
çalışması olmuştur. İlk çalışma yakın çevrelerinin erişilebilirliğinin
analizi, ikinci çalışma ise İstanbul Beyoğlu ilçesinde İstiklal
Caddesi üzerinde bulunan pasajların erişilebilirliğinin analizleridir.
Pasajlar ve geçitler özellikle 19. yüzyılın ikinci yarısından sonra
hem mimari hem de ticari anlamda Beyoğlu’nun vazgeçilmez elemanları
olmuşlardır. Beyoğlu’nun kimliğini ortaya çıkaran pasajlar, alt
katlarında daha çok ticari mallar satılan ve üst katlarının konut ya
da ticari olarak kullanıldığı kagir yapılardır. Bölgenin sosyolojik
değişimi ile birlikte el değiştiren dükkanlar günümüzde ticari
özelliğini korumaktadır ancak içerisinde bulunan dükkanların büyük
kısmının mekânsal olarak değişime uğraması ile birlikte mekanlar
özgünlüğünü
kaybetmiş
durumdadır.
Öğrenciler
pasajların
erişilebilirliğini deneyimlemişler ve deneyimlerinden elde ettikleri
sonuçları sınıfta paylaşmışlardır. Tespit edilen sorunlar çerçevesinde
mekânların herkes tarafından kullanımına yönelik çözüm önerilerinde
bulunmuşlardır.
‘Erişilebilirlik’ dersi kapsamında özellikle 2 öğrenim çıktısı
hedeflenmiştir. Bu hedeflerin ilki öğrencilerin erişilebilirliğe dair
gerekli mimari standartlarını, bunun yanında fiziksel, mekânsal ve
sosyal etkilerini öğrenmeleridir. İkincisi ise bu bilgiyi yapılı
çevrede deneyimleyerek öğrenmeleri ve tespit ettikleri problemlere
yönelik çözüm önerileri getirmeleridir. Ayrıca ek olarak öğrencilerin
yakın çevrelerinde yaşadıkları deneyimleri ve yaptıkları tespitleri,
ilgili birimlerle iletişime geçerek kenti veya kurumları yönetenler
ile deneyimlerini paylaşarak, aktif katılım sağlamalarıdır. Mimarlık
okullarında
son
yıllarda
önemi
vurgulanan
ve
müfredata
giren
‘Erişilebilirlik’
dersi,
teorik
derslerin
sınıfta
verilmesinin
ardından sahada sorunların tespiti ile aktif öğrenme süreci teşvik
edilmiş ve bu süreçte deneyimlenen bilgiler, bu çalışma içerisinde
paylaşılmıştır.
2. ÇALIŞMANIN ÖNEMİ (RESEARCH SIGNIFICANCE)
Yapılı çevrede erişilebilirlik ve evrensel tasarım ile ilgili
çeşitli araştırmalar ve çalışmalar yapılmıştır. Hala şehirlerimizin
yeterince erişilebilir olmadığından ve bu durumun da kentlinin
hayatını doğrudan etkilediğini bildiren Perez-Delhoyo ve arkadaşları
82
Ciritci, İ.,
Humanities Sciences (NWSAHS), 4C0237, 2020; 15(3):81-95.
[7] şehirlerdeki erişilebilirliğin analizlerini ölçmede kullanılan
teknolojiyi
inceledikleri
çalışmalarında,
Information
and
Communication Technology’nin (ICT) aktivitelerini paylaşarak konunun
benzer
yenilikçi
yaklaşımlarla
ele
alınmasının
önemine
değinmektedirler [7]. ICT erişilebilirlik konusuna, karşılaşılabilecek
değişik problemleri yöneterek kentsel erişilebilirliğe farkındalık
yaratma konusunda bilgi teknolojisi ağı ile katkıda bulunan bir
kuruluştur. Aynı zamanda kentsel hareketliliği iyileştirmek ve
yaşanabilir kentlerin tasarlanması konusunda yardımcı olmaktadır.
Birleşmiş Milletler esaslarına göre şehirler kendi erişilebilirlik
programlarını ve vatandaşlar arasında eşitliği sağlama konusunda kendi
sorumluluklarını alırlar. Bu yaklaşıma göre Avrupa Engelli stratejisi
2010-2020, Avrupa 2020 stratejileri çerçevesinde bilgiyi arttırma,
inovasyonu entegrasyon ve eşitlik konularına odaklanarak akıllı,
sürdürülebilir
ve
kapsayıcı
büyümeyi
başarma
konularını
gerçekleştirmek üzere geliştirilmektedir.
Özel gereksinimli bireyler için yapılmış pek çok çalışma bulmak
mümkündür. Ancak, bu çalışmaların çok azı toplu taşıma terminalleri
gibi belirli alanlara yoğunlaşmıştır. Toplu taşıma, bir kentte
bağlantı görevi görür ve o kentte yaşayan dezavantajlı gruplar da
dahil, herkes tarafından erişilebilir olması önemlidir. Soltani ve
arkadaşlarının [8] yapmış olduğu açık çevreye yönelik olan ve toplu
taşıma terminallerindeki engellilerin erişilebilirliğini keşfetmeye
yönelik çalışmalarının amacı, özellikle ulaşım terminali söz konusu
olduğunda, engelliler için altyapı tasarımına dikkat çekmek, çevreyi
özel gereksinimli bireylere ve gruplara daha duyarlı hale getirmek ve
tüm insanların toplu taşıma terminal binalarına erişebilmesini
sağlamaktır. Soltani ve arkadaşları araştırma alanları olan Malezya’da
engellilerle ilgili toplu taşımacılık bilinç düzeyinin hala diğer
ülkelerin gerisinde olduğunu tespitinde bulunmuş, başarılı bir
fiziksel çevre tasarımı oluşturabilmek için yerel otorite zemininin
oluşturulmasının önemine değinerek, herkesin eşit erişilebilirlik elde
edebilmesi için kamu tesislerinin tasarımında standart kurallar
belirlemenin önemli bir rol oynadığı önermesinde bulunmuşlardır [8].
Kadir ve arkadaşları [5], Kamu binalarının erişilebilirliğine
ilişkin kullanıcı memnuniyeti ve algısı üzerine yapmış oldukları
çalışmaları kapsamında anket düzenlemiş, katılımcıların memnuniyet
algılarını ölçmüşlerdir. Elde ettikleri sonuçlar arasından en çarpıcı
olanı
görme
engelli
katılımcılar
tarafından,
engelli
erişim
politikalarının tekerlekli sandalyeye bağlı kullanıcılar için daha
fazla kural içermesi ancak duyusal engelliler için benzer kuralların
ihmal edilmesidir. Yazarlar kamu tesislerinin sadece engelli insanlar
için değil, çocuklar, bebek arabalı ebeveynler, yaşlılar ve hatta
büyük kitap yığınlarına bakan kütüphane personelini de kapsayacak olan
en geniş çerçeveden ele almanın öneminden bahsetmektedir. Kadir ve
arkadaşlarının çalışma kapsamında yapılan anketlerin sonuçlarına göre;
çalışan personele günlük rutin ve acil durumlarda özel gereksinimli
bireylere
nasıl
yardım
edeceğinin
öğretilmesi,
görme
engelli
katılımcılara acil çıkış yolları hakkında brifing verilmesi, işitme
engelli bireylerin anlaşabilmesi için her kamu binasında işaret dilini
konuşabilen bireyin bulunması ve tekerlekli sandalyeli bireyler için
binada yer alan mekanların gerekli standartları sağlıyor olması gibi
önermeleri bulunmaktadır [5].
Mimarlık okullarında, özel gereksinimli bireylerin fiziksel
çevre içerisinde ve açık alanlardaki ihtiyaçlarına yönelik dersler
sınırlı düzeyde (seçmeli ders olarak) verilmektedir. Evcil [3],
Erişilebilirliğin farkındalığı üzerine yazmış olduğu makalesinde, 2011
yılında Beykent Üniversitesi’nde mimarlık eğitimi alan 46 öğrencisi
ile erişilebilirliğe farkındalık yaratmak üzere Galata bölgesinde yer
83
Ciritci, İ.,
Humanities Sciences (NWSAHS), 4C0237, 2020; 15(3):81-95.
alan açık alanların, erişilebilirlik ilkeleri doğrultusunda yeniden
tasarlanmasına
yönelik
bir
stüdyo
gerçekleştirmiştir.
Evcil,
öğrencilerin farkındalığı olmadan başarı sağlanamayacağı ve bu
farkındalığın sağlanabilmesi için mimarlık lisans programlarında
tasarım
müfredatında
bazı
değişiklikler
yapılmasını
önemine
değinmektedir [4].
Ergenoğlu [1] Yıldız Teknik Üniversitesi’nde ‘evrensel Tasarım’
dersi kapsamında mimarlık öğrencilerinin farkındalığını arttırmanın
yollarını aktardığı makalesinde dersin amacı, öğrenim çıktıları ve
işleniş biçimine ek olarak derste yaşadığı deneyimlere de yer
vermiştir. Dersin başında ve sonunda testler uygulayan Ergenoğlu, ön
test sonuçları ile elde edilen erişilebilir tasarım bilincinin
yetersizliğinin,
bölüm
müfredatındaki
eksikliklerden
kaynaklanabileceğinden behsetmiş fakat buna rağmen haftada 2 saat
kadar kısa olan ders kapsamında edinilen bilgilerin, öğrencilerin
farkındalık düzeylerinin önemli ölçüde artmasına neden olduğunu
gözlemlemiştir. Ergenoğlu müfredatta bu doğrultuda düzenlemelere
gidilmesinin önemini vurgulamıştır.
Mimarlık eğitiminde ‘Erişilebilirlik/Herkes İçin Mimarlık’ dersi
yalnızca özel gereksinimli bireyler için değil aynı zamanda toplumda
yaşayan
her
bireyin,
kentin
tüm
olanaklarından
faydalanmasını
kolaylaştırıcı çözümlerin tartışıldığı bir derstir. Özel gereksinimli
bireylerin hakları kanunlarla korunmaktadır. Bu çalışma kapsamında
ülkemizde özel gereksinimli bireylerin kanunlar çerçevesinde var olan
hakları tartışılmakta ve ülkemizde bu kanunların uygulanabilirliği var
olan yapılar üzerinden değerlendirilmektedir. Özellikle engelliler
için yapılı çevrenin erişilebilirlik ihtiyacı bilinci İkinci Dünya
Savaşı’ndan sonra yükselmiştir [4]. Bu konudaki önemli gelişmelerden
biri 1948 yılında Birleşmiş Milletler Genel Kurulu tarafından kabul
edilen insan hakları bildirgesidir [9]. İkincisi ise 1993 yılında yine
birleşmiş
Milletler’in,
engelliler
için
fırsatların
eşitlenmesi
konusundaki standart kuralların bulunduğu 48/96 ek kararını kabul
etmesidir [1]. ABD 1961 yılında fiziksel engellilerin erişilebilirliği
ile ilgili çıkarılan standart, erişilebilirlik çalışmaları için önemli
bir adımdır. 1990 yılında ABD’de kabul edilen Engelli Amerikalılar
Yasası 1992’de İngiltere’de aynı adla yürürlüğe giren Engellilerin
Ayrımcılığı Yasası 1993’te İsveç’te çıkarılan Bazı Fonksiyonel
Engelleri Olanlara Destek, Hizmet ve Yardım Yasaları da önemli diğer
gelişmelerdir. Fransa ve Almanya 20.yy başında benzer yasaları kabul
etmişlerdir. Birleşik Krallık’ta hükümet, erişimin önündeki fiziksel
engellerin üstesinden gelmek için 2004 yılında Engellilik Ayrımcılığı
Yasası’nın III. Bölümünü yayınlamıştır [6]. Ülkemizde ancak 2000’li
yıllardan itibaren evrensel tasarım ilkeleri benimsenmiş ve uygulamaya
başlanmıştır.
3. ÜLKEMİZDE YER ALAN YASAL DÜZENLEMELER
(LEGAL ARRANGEMENTS IN OUR COUNTRY)
Ülkemizde özel gereksinimli bireyler için ilk yasal düzenleme
1997
yılında
yürürlüğe
giren
3194
sayılı
imar
Kanunu
ile
gerçekleşmiştir. Ek madde 1’e göre [3]; (6.6.1997 tarih, 23011 sayılı
Resmi Gazete'de yayımlanmış olan 572 sayılı KHK) [10]. Fiziksel
çevrenin özürlüler için ulaşılabilir ve yaşanılabilir kılınması için,
imar planları ile kentsel, sosyal, teknik altyapı alanlarında ve
yapılarda, Türk Standartları Enstitüsü’nün ilgili standardına uyulması
zorunludur, şeklinde yer almaktadır. 1999 yılında 572 sayılı kanun
hükmünde kararname ile İmar Yasası’nda yapılan değişikliklerle yeni
yönetmelik ve düzenlemeler getirilmiştir. Bu yönetmelikler sayesinde
özel
gereksinimli
bireylerin
ikamet
edeceği
binalarla
ilgili
düzenlemeler yapılmış, engelli ve yaşlılar için sokak, cadde, meydan,
84
Ciritci, İ.,
Humanities Sciences (NWSAHS), 4C0237, 2020; 15(3):81-95.
yol ve şehir içi toplu taşıma sistemlerinin erişilebilirliğinin
TSE’nin
standartları
doğrultusunda
oluşturulması
amaçlanmıştır.
1/7/2005 tarihinde 5378 no’lu kanun numarası ile yürürlüğe giren
Engelliler Hakkında Kanun’un 1. Bölüm 4/B Maddesi’ne göre engelli
hakları (Ek:6/2/2014-6518/66 md.) [11 ve 4]. Engellilerin toplumdan
tecrit edilmeleri ve ayrı tutulmaları önlenir. Engellilerin diğer
bireylerle eşit koşullarda bağımsız olarak toplum içinde yaşamaları
esas olup, özel bir yaşama düzenine zorlanamazlar. Engellilerin
topluma dâhil olmaları ve toplum içinde yaşamaları amacıyla bireysel
destek hizmetleri de dâhil olmak üzere ihtiyaç duydukları toplum
temelli
destek
hizmetlerine
erişimleri
sağlanır,
şeklinde
yer
almaktadır.
2.
Bölüm
Erişilebilirlik
7.
Maddesi’ne
göre
ise
(Değişik:6/2/2014-6518/69
md.);
Yapılı
çevrede
engellilerin
erişebilirliğinin sağlanması için planlama, tasarım, inşaat, imalat,
ruhsatlandırma
ve
denetleme
süreçlerinde
erişilebilirlik
standartlarına uygunluk sağlanır. Özel ve kamu toplu taşıma sistemleri
ile sürücü koltuğu hariç dokuz veya daha fazla koltuğu bulunan özel ve
kamu toplu taşıma araçlarının engellilerin erişebilirliğine uygun
olması zorunludur. Bilgilendirme hizmetleri ile bilgi ve iletişim
teknolojisinin
engelliler
için
erişilebilir
olması
sağlanır.
Bilgilendirme
hizmetleri
ile
bilgi
ve
iletişim
teknolojisinin
engelliler için erişilebilir olması sağlanır, ifadesi ile inşaat
sürecinden,
yalnızca
standartlara
uygunluğu
sağlanması
şeklinde
bahsedilmiş, standartlar hakkında ya da kanuna uyulmaması durumunda
uygulanacak olan cezai yükümlülükler hakkında bilgi verilmemiştir.
2005 yılında yürürlüğe giren Engelliler Hakkında Kanun’da da
görüldüğü üzere, yapılı çevre için tanımlamalar, zorunluluklar ya da
yaptırımlardan çok, engellilik ile ilgili tanımlar ve bazı hizmetler
yer
almakta,
herhangi
bir
yaptırımdan
bahsedilmemektedir.
23/06/2007’de yürürlüğe giren İmar Yönetmeliği’nde engelli bireyler
ile ilgili bilgi yalnızca bir yerde, ölçülendirmeler ile kısıtlı olmak
üzere geçmektedir [2 ve 12]. Yapılarda bulunması gereken piyesler ve
ölçüleri Madde 8’e göre; (8.01.3.) Resmi ve umumi binalarda ihtiyaca
göre her katta bay ve bayan ayrı ayrı olmak ve bunlardan en az %50’si
kadarı alaturka olarak tertiplenmek şartıyla wc ve lavabo yeri
bırakılması zorunludur. Ayrıca, her katta bedensel engelliler için
kolayca ulaşılabilecek şekilde en az (1.50x1.50 m). ebadında wc ve
lavabo yeri bırakılacaktır. Bu WC mahallinin kapısı eşiksiz ve dışa
açılacak şekilde yapılacak ve kapı kanadı genişliği en az 0.95m.
olacaktır, ifadesi ile ilk defa ölçülerle ilişkili kısıtların yer
aldığı görülmektedir.
03/07/2017 tarihli 30113 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanan
Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği’nde [13 ve 5]
engelliler ile ilgili
17 ayrı yerde ölçüler, standartlar ve zorunluluklar ifadeleri yer
almaktadır. Özel gereksinimli bireyler ile ilgili hakların önceki
yönetmeliklere göre daha ayrıntılı tanımlandığı, aynı zamanda özel
gereksinimli bireylerin haklarının korunduğu ve inşai standartların
belirlendiği bu sayılı yönetmelikte görülmektedir. ‘Genel ilkeler’
madde 22’de, ‘Bahçe tesviyelerine ilişkin esaslar’ madde 6’da, ‘Bahçe
mesafeleri’ madde 23’te, ‘Yapı Piyesleri ve Ölçüleri’ madde 29’da 5
ayrı alt başlıkta, ‘Merdivenler’ madde 31’de, ‘Kapı ve Pencereler’
bölümünde, ‘Tuvaletler’ bölümü madde 48’de 2 ayrı alt başlıkta,
‘Bodrumlar’ madde 51’de ve ‘Mimari Estetik Komisyonları’ madde 66’da
ayrıntılı
tanımlarla
yer
almakta,
gerekli
standartlar
ve
bu
standartlara uygun düzenlemelerin yapılmasının zorunluluğu ilgili
maddeler içerisinde belirtilmiştir. Aynı zamanda aynı yönetmelikte
‘Yapılaşmada İdarenin Yükümlülüğü’ başlığı altında madde 26’da da her
türlü altyapının yapımı ve kullanımı ile bakım ve onarımı sırasında
85
Ciritci, İ.,
Humanities Sciences (NWSAHS), 4C0237, 2020; 15(3):81-95.
yaya sirkülasyonunun engellenmemesi, engellilerin erişiminin, can ve
mal
güvenliğinin
sağlanmasının
zorunlu
olduğu
belirtilmiştir.
20/05/2018 tarihinde 30426 sayılı Resmî Gazetede yayınlanan İstanbul
İmar Yönetmeliği’nde [6 ve 14] engelli kelimesinin 18 ayrı yerde
geçtiği görülmektedir. ‘Genel İlkeler’ madde 22’de, genel anlamıyla
mimari öğelerin (sahanlık, rampa, asansör, koridor vb.) yönetmelikle
belirlenen ölçülerden az olmaması ve erişilebilirlik standartlarına
uygun olarak düzenlenmesi gerekliliği ve idarenin yapılı çevrede
gerekli
önlemlerin
alınmasında
yetkili
olduğu
belirtilmektedir.
Gerekli
standartlar
ve
bu
standartlara
uygun
düzenlemelerin
yapılmasının zorunluluğu ‘Bahçe Tesviyelerine İlişkin Esaslar’ madde
14’te, ‘Bodrumlar’ madde 2’de, ‘Bahçe Mesafeleri’ madde 23’te, ‘Yapı
Piyesleri ve Ölçüleri’ madde 31’de 3 ayrı alt başlıkta, ‘Bina Giriş ve
Rampaları’ bölümünde 3 ayrı alt başlıkta, ‘Merdivenler’ bölümünde,
‘Kapı ve Pencereler’ bölümünde, ‘Tuvaletler’ bölümü madde 52’de 2 ayrı
alt
başlıkta
ve
‘Mimari
Estetik
Komisyonları’
madde
69’da
belirtilmiştir. Aynı zamanda aynı yönetmelikte ‘Yapılaşmada İdarenin
Yükümlülüğü’ başlığı altında Madde 26’da da her türlü altyapının
yapımı
ve
kullanımı
ile
bakım
ve
onarımı
sırasında
yaya
sirkülasyonunun engellenmemesi, engellilerin erişiminin, can ve mal
güvenliğinin sağlanmasının zorunlu olduğu 2017’de olduğu gibi 2018
yönetmeliğinde de yer almaktadır.
Çıkarılan yönetmelikler ile tasarım sürecinde özel gereksinimli
bireylerin can ve mal güvenlikleri başta olmak üzere hakları koruma
altına alınmakta, düzenlemeler ile belirtilen standartlar tasarımda
kilit
rol
oynamakta
ve
tasarımcıda
bu
doğrultuda
farkındalık
yaratmaktadır. Mimarlık mesleği disiplininden bakıldığında, ülkemizde
2017 yılında ve sonrasında yürürlüğe giren yönetmelikler ile yapıların
tasarımlarında ulaşılabilir ve erişilebilirliğe verilen önem ve özel
gereksinimli bireylerin haklarının, kanunen garanti altına alınması,
bazı standart ve düzenlemelerin getirilmesi yolu ile gerçekleşmiştir.
Ancak erişilebilirlik standartları, kendi içerisinde ayrıştırıcı rol
da oynayabilen bazı kodlar içermektedir. Erişilebilirliği sadece
engelli bireylerin binaya ya da mekâna erişilebilirliği için yapılacak
bir giriş tasarımına indirgeyen yaklaşımlar, toplum içindeki özel
gereksinimli bireyleri diğerlerinden ayırarak yalnızlaştırmaktadır.
Ülkemizin
hiçbir
yasal
aracında
(kanun,
kanun
hükmünde
kararname, yönetmelik, zorunlu standartlar vb.) herkes için tasarım
ifadesi yer almamıştır. Onun yerine fiziksel çevredeki engeller,
özürlüler/engelliler ve erişilebilirlikten söz edilmektedir [4].
Günümüzde gelişmiş ülkelerde konunun ele alınışı, herkes için tasarım
düzeyindedir. Günümüzde gelişmiş ülkelerde ve yazılı literatürde,
‘engelli’ kelimesi yerine ‘özel gereksinimli bireyler’söz gurubu
kullanılmakta, tasarım standartlarında özel gereksinimli bireyler ve
özel gereksinimi olmayan bireyler için standart ölçülerin kesişim
noktaları ele alınarak herhangi bir grup ayrışmadan, ötekileşmeden bir
arada
kullanılan
yapı
öğeleri,
elemanları
ya
da
mekanlar
üretilmektedir. Araştırmalar özel gereksinimli bireylerin doğdukları
andan itibaren karşılaştıkları sorunlar neticesinde psikolojik olarak
daha kolay ve hızlı yalnızlık duygusuna kapıldıklarını göstermektedir.
Bu
duygunun
hissedilmesinin
önüne
geçmek
için
bazen
standart
uygulamayı yapmak yeterli kalamamaktadır. Gelişmiş ülkelerde bu
sorunun farkındalığı ile standartları özel gereksinimli bireylere göre
düzenlemek yerine bir üst düzeye geçildiğini ve herkes için tasarım
ilkeleri olan ‘her bireye tasarım’ standartlarının araştırıldığı ve
uygulamada yer bulduğu görülmektedir.
86
Ciritci, İ.,
Humanities Sciences (NWSAHS), 4C0237, 2020; 15(3):81-95.
4. DENEYSEL ÇALIŞMA (EXPERIMENTAL WORK)
Çalışmanın amacı mimarlık eğitiminde erişilebilirlik için söz
konusu olan ölçüler ve standartların yanında, özel gereksinimli
bireylerin de içerisinde bulunduğu kentte yaşayan her bireyin
ihtiyaçları ele alınarak, tasarım sürecine dahil edilmesinin öneminin
öğrencilere kazandırılmasıdır. Mimari standartların anlatıldığı ders
içeriklerine ilave olarak öğrencilere, bu süreci deneyimlemeleri
çalışmaları verilmiştir. Ders kapsamında iki farklı alan çalışması
yapılmış,
yaşadıkları
deneyimleri
kayıt
altına
alarak
sınıfta
paylaşmaları ve sorun olarak tespit ettikleri durumların çözümüne
yönelik
bireysel
ve
toplumsal
olarak
önerilerde
bulunmaları
istenmiştir. Araştırma erişilebilirlik temel ilkeleri ışığında, yapılı
alanda dokunsal bant varlığı, rampa varlığı (kesintisiz yol), duyusal
engelliler için özel tasarlanan yönlendirmeler, atm, asansör, üst
geçit gibi birimlerin standart erişilebilirlik ilkelerine uygunluğu,
tabelaların boyutları, yükseklikleri, araç park alanları, kapı
boyutları, kamuya açık tuvalet birimlerinin standartlara uygunluğu,
merdivenlerin
korkuluklarının
ve
küpeştelerinin
standartlara
uygunluğu,
kapı
kolları,
eşikler,
döşemeler,
kent
mobilyaları
yerleşimi ve boyutları bağlamında ele alınmıştır. Yerinde gözlem ile
yapılan
tespitler
öğrenciler
tarafından
çeşitli
yöntemlerle
kaydedilerek derste sözlü ve görsel olarak sunulmuş, çözüm önerileri
sınıfta tartışılmıştır.
5. BULGULAR VE TARTIŞMA (FINDINGS AND DISCUSSION)
‘Herkes için’ veya ‘kapsayıcı’ tasarım, bireyin temel hakkı ve
demokratik bir uygulamadır [2]. Öncelikle öğrencilere Erişilebilirlik
dersi kapsamında kenti yalnızca fiziksel olarak sağlıklı insanlarının
yaşadığı bir yer olarak tanımlamanın eksik olduğu, ‘herkes’ (fiziksel
olarak sağlıklı ve özel gereksinimli bireyler; yaşlı, çocuk, hamile,
sakat) için erişilebilir olmasının önemi ve bunun için kamuya açık
alanlarda, kamu yapılarında, cadde ve sokaklarda, genel olarak kentin
tüm bileşenlerinde gerekli standartların uygulanmasının gerekliliği,
mimari açıdan standart ölçüler ve görseller üzerinden anlatılmıştır.
Öğrencilerin, mimarlık eğitiminin doğası ve süreci gereği, proje
derslerinde öncelikle yaptıkları çevre değerlendirmesi, analiz ve
sentez çalışmaları ayrıca potansiyelleri keşfetmenin yanında mevcut
durumun sorunlarının açığa çıkarılması çalışmaları, erişilebilirlik
dersi kapsamında yapmaları istenen analiz çalışmalarında pozitif bir
farkındalık yaratmıştır. İlk ödev kapsamında öğrencilerin, yakın
çevrelerindeki kamu yapılarını ya da kamuya açık alanları en az üç
örnek üzerinden değerlendirmeleri ve standartlara uymayan tasarımları
tespit etmeleri, sonrasında ise analizleri ve deneyimledikleri
süreçleri anlatan görselleri (poster ya da video sunumu) sınıfta
sunmaları istenmiştir. Yapılan tespitler sınıfta tartışılarak öneriler
getirilmiş, mimarlık mesleğinin etik sorumluluğuna dikkat çekilmiştir.
87
Ciritci, İ.,
Humanities Sciences (NWSAHS), 4C0237, 2020; 15(3):81-95.
Resim ı. Birinci çalışmaya ait posterlerler (İrem Bayatlıer, İrem
Çelen, Fatma Birce Kurtuluş)
(Figure 1. Posters of the first study)
Çalışma kapsamında incelenen bölgeler arasında Avcılar ilçesinde
yer alan sokaklar, kaldırımlar ve üst geçitler, yurt yapısı, ilkokul,
oyun ve park alanları, Esenyurt’ta yer alan bir kapalı konut sitesi
bulunmaktadır. Genel olarak özel gereksinimli bireylerin, kamusal
yapılara erişebilmek için, insanlardan yardım almaya ihtiyaç duyulduğu
tespit edilmiştir. Kaldırımların ortalarında yer alan duraklar, rampa
bağlantısı bulunmayan kaldırımlar, eğimleri itibari ile yardım almadan
çıkılamayacak
kadar
dik
konumlandırılmış
rampalar,
yalnızca
merdivenlerle bağlanan farklı kotlar ve yarıda kesilmiş ya da uyarı
olarak döşenmesi gereken yerlere döşenmemiş eksik dokunsal bantlar
(Resim 1) yapıların kendilerine erişebilmek için ‘herkes için tasarım’
kavramının önünde en büyük engel olarak durmaktadır.
Resim 2. Birinci çalışmaya ait posterler (İrem Kocabaş, Serhat Coşkun,
Halil Gür)
(Figure 2. Posters of the first study)
Yapılan
çalışmalar
arasında
incelenen
okul
yapılarında
görülmektedir ki, birden fazla bulunabilen girişler arasında mutlaka
en az bir tanesinin rampalı çözülmesi olumlu bir tespit olarak
kaydedilmiştir.
Yürüme
konusunda
yardım
almadan
yapıya
erişim
mümkünken, görme engelli bireyler için aynı hassasiyetle erişim hakkı
düşünülmemesi,
yapının
içerisinde
ve
dışarısında
yönlendirici
88
Ciritci, İ.,
Humanities Sciences (NWSAHS), 4C0237, 2020; 15(3):81-95.
bantların
tasarım
sürecine
dahil
edilmemesi
olumsuz
olarak
kaydedilmiştir (Resim 2). Bazı örneklerde ise, kent içerisinde
kesintisiz yaya ulaşımının sürdürülebildiği kaldırımların tasarım
sürecinde dokunsal bantların eklenmiş olmasına rağmen, esnafın
dikkatsizce ürünleri üzerine bırakabildiği ya da sürücülerin park
ederken kaldırımda bantların üzerine kadar araçlarını park etmeleri
yüzünden
özel
gereksinimli
bireylerin
kullanımlarının
kesintiye
uğraması söz konusu olabilmektedir (Resim 2).
Resim 3. Birinci çalışmaya ait posterler (Redar Karaca, Sinan Ayhan,
Veysel Can Demir, Murat Sarıgöl, Mahmut Aydoğdu, Gülşah Kaplan)
(Figure 3. Posters of the first study)
Çocuklar ya da yaşlılar için tasarlanmış oyun veya dinlenme
parklarında da standartlara uyulmadığı, park alanlarına girişlerin
yalnızca
fiziksel
olarak
herhangi
bir
rahatsızlığı
olmayan
vatandaşların rahatça kullanabilmesine uygun olarak tasarlandığı
tespit edilmiştir. Bir grup içerisinde fiziksel olarak sağlıklı ve
özel gereksinimli bireyler bir arada bulunabilmektedir. Bir masa
etrafında toplanan bir grup için, tekerlekli sandalyeli bireyin, aracı
ile birlikte masaya yanaşmasına olanak sağlayan tasarımlar da kentin
parklarında kullanılabilmektedir (Resim 3). Bu olumlu bir tespittir.
Herkes için tasarım kapsamında en doğru tasarım, bir grup içerisinde
bulunan
bireyleri
ayrıştırmadan
birlikte
hareket
etmelerini
sağlamaktır. Yapılmakta olan bir eylem için, grup içerisindeki bazı
bireylerin bir süreliğine de olsa gruptan koparıp, farklı yollara
yöneltmek ve eylemin devamı için o yolun tek yol olarak sunulması,
birey üzerinde olumsuz psikolojik etki bırakabilmektedir. Bu nedenle
tercih hakkı tanınacak tasarımlar yapmaya gayret gösterilmelidir. Aynı
özverili tasarım yaklaşımı kent içerisinde yer alan bankalara ait atm.
tasarımlarında görülmemektedir. Merkezi konumda yer alan atm’lerin en
azından bir tanesinin özel gereksinimli bireylerin erişebilmesi
açısından uygun standartlarda yapılması gerekmektedir (Resim 3).
Birinci
uygulamadan
edindikleri
deneyim
ile
ikinci
bir
ödev/uygulama olarak öğrencilerden, İstanbul’un turistik yerlerinden
Beyoğlu’nda bulunan İstiklal Caddesi’nde aynı çalışmayı yapmaları
istenmiştir. İstiklal Caddesi 19. yüzyıl pasajları ve tarihi yapıları
ile ünlü turistik bir caddedir. İlk ödevlerinde günümüze yakın
tarihlerde yapımları tamamlanmış olan yapılı çevredeki örnekleri
araştıran
öğrencilerden,
bu
defa
yaklaşık
yüzyıl
önce
yapımı
tamamlanmış tarihi eserlerdeki işlev değişiklikleri ve bulunduğu konum
ve yapı kısıtları ile günümüzde varlıklarını sürdüren yapılı çevrenin
değerlendirilmesi istenmiştir. Her öğrencinin ayrı bir pasaja ve
turistik mekâna tekerlekli sandalye ya da baston, bebek arabası gibi
özel gereksinimi karşılayacak yardımcı elemanlarla girmeye çalışması,
89
Ciritci, İ.,
Humanities Sciences (NWSAHS), 4C0237, 2020; 15(3):81-95.
mekân içerlerinde hareket kabiliyetlerini deneyimlemeleri ve bu
mekânlarla etkileşimlerini de video ya da fotoğraflayarak kayda
almaları, çalışmadan istenenler arasında yer almaktadır.
Çalışılan pasajlar ve geçitler arasında Atlas Pasajı, Aznavur
Pasajı, Çiçek Pasajı, Elhamra Pasajı, Galatasaray Hanı, Halep Pasajı,
Hazzopulo Pasajı, Nil Pasajı, Suriye Pasajı ve Tünel Geçidi
bulunmaktadır.
Tüm
pasajlar
erişilebilirlik
başlığı
altında
incelendiğinde, ortak bazı engeller tespit edilmiştir. Bunlardan ilki
İstiklal
Caddesi’nde
dokunsal
bantların
eksikliği
ve
pasaj
girişlerinde görme engelliler için bir yönlendirici bulunmamasıdır.
Bir diğer önemli engel ise pasajların girişinde yüksek kotta yer alan
eşiklerdir. Kot farklarının basamakla çözülmesi ve alternatif bir
girişin kurgulanmaması tekerlekli araçlar veya çocuk arabalarıyla
gelen ziyaretçilerin tek başlarına pasajlara girişlerine olanak
tanımamaktadır.
Asansörlerin
tuş
takımlarının
erişilebilirlik
standartlarına
uygun
olarak
konumlandırılmaması
katlar
arasında
asansör kullanımında da tekerlekli araçlı ziyaretçilerin yardım
almasına neden olmaktadır (Resim 4).
Resim 4. İkinci çalışmaya ait posterler (Mahmut Aydoğdu, Sinan
Akbulut, Oktay Kılıç, Murat Sarıgöl, Yusuf Talay, Redar Karaca, Gülşah
Kaplan, Üveys Özdemir, Serhat Coşkun, Buğra Sefil, Yunus Emre Yıldız)
(Figure 4. Posters of the second study )
90
Ciritci, İ.,
Humanities Sciences (NWSAHS), 4C0237, 2020; 15(3):81-95.
Resim 5. İkinci çalışmaya ait posterler (İrem Kocabaş, Furkan Yalçın,
Hakan Ağgün, Mahsun Ertekin, Agah Demirci, Murat Canbolat, Halil Gür,
Büşra Nur Pehlivanoğlu, Enes Aykut Yapıcı)
(Figure 5. Posters of the second study)
Bazı pasajlar, içerisinde yer alan mağazalarının sıkışık
düzeninden kaynaklanan engeller yüzünden, özel gereksinime ihtiyaç
duymayan bireyler için dahi erişilebilir olmaktan uzaklaşmıştır. Genel
olarak pasaj içerisinde yer alan dükkanların ve ofislerin kapılarının
erişilebilirlik standartlarına uygun olmadığı, güç isteyen parmak
hareketi
ile
açıldığı
tespit
edilmiştir
(Resim
5).
Asansörün
bulunmadığı pasajlar için merdivenin tek düşey sirkülasyon eleman
olması, bu pasajları erişilebilir olmaktan çıkarmıştır. Hayatta kalma
sürecinde günümüze kadar ulaşmayı başarmış pasajların kimi kapsamlı,
kimi basit onarımlar geçirmişlerdir. Pasaj içerisinde yer alan, çoğu
işlev değişikliğine uğrayan dükkanlar ve ofisler de aynı şekilde
restore edilmiş ve yeni kazandırılan işlevleri gereği bazı eklemeler
yapılması durumu söz konusu olmuştur. Bu süreçte Tünel geçidi girişine
eklemlenen uygun eğimde rampalar olduğu gibi (Resim 6), tuvalet
hacimleri gibi dar, sıkışık ve uygun olmayan ölçülerde mahaller de
pasajların içerisine eklenmiştir (Resim 5). Erişilebilirlik kapsamında
incelenen pasajların benzer ortak problemler olduğu tespit edilmiştir.
Ders kapsamında video ile pasajlara girmeye ve içerisindeki mağazaları
gezmeye çalışan öğrenciler bu deneyimlerinden ve derste görmüş
oldukları standart çözümlerden yola çıkarak bazı çözüm önerileri
önermişlerdir.
91
Ciritci, İ.,
Humanities Sciences (NWSAHS), 4C0237, 2020; 15(3):81-95.
Resim 6. İkinci çalışmaya ait posterler (İrem Torun, Tuğçe Duran,
Fatma Birce Kurtuluş, İrem Çelen, Seda Aksakallı)
(Figure 6. Posters of the second study)
6. SONUÇ VE ÖNERİLER (CONCLUSION AND RECOMMENDATIONS)
Tek bir doğrusu olmayan ve teknolojik gelişmelerle her yıl daha
insancıl ve daha etkili tasarımların tartışılabilir, uygulanabilir
olduğu erişilebilirlik konusunda, ülkemizde her değişen yönetmelikte
‘engelli’ kelimesinin artması ve buna bağlı olarak standartların
iyileştirilmesi yeterli kalmamaktadır. Ayrıca yönetmeliklerle zorunlu
kılınan ölçülerin denetiminin yeterince titizlikle yapılmıyor olması
ve yaptırımların takip edilmiyor olması da düşündürücü olduğu kadar
üzücüdür. Bu farkındalıkla İstanbul Gelişim Üniversitesi Mimarlık
Bölümü’nde açılan Erişilebilirlik seçmeli dersi kapsamında özellikle 2
öğrenim çıktısını hedeflenmiştir. Bu hedeflerin ilki öğrencilerin
erişilebilirliğe dair gerekli mimari standartları, bunun yanında
fiziksel, mekânsal ve sosyal etkilerini öğrenmeleridir. İkincisi ise
bu bilgiyi yapılı çevrede deneyimleyerek öğrenmeleri ve tespit
ettikleri problemlere yönelik çözüm önerileri getirmeleridir. Ayrıca
ek olarak öğrencilerin yakın çevrelerinde yaşadıkları deneyimleri ve
yaptıkları tespitleri, ilgili birimlerle iletişime geçerek interaktif
katılımları da sağlanmıştır.
Tablo 1. Açık alanlarda tespit edilen veriler
(Table 1. The datas established from open spaces)
Mekanlar/
Alanlar
Olumsuz
Ortada Yer Alan
Duraklar,
Ağaçlar
Rampa
Eksikliği
Dik
Rampalar
Dokusal Bant
Eksikliği
Asansör Tuş
Takımı Yeri
Yönlendirme
Levhaları
Merdivene
Alternatif
Olarak Asansör
Eksikliği
Merdiven
Küpeşteleri
ve
Korkulukları
Üst Geçit
Döşeme
Malzemesi
Park
Oturma
Gruplarında
Çeşitlenmelerin
Olmaması
Rampa
Eksikliği
Döşeme
Olarak
Kullanılan
Boşluklu Taş
Hareketli
Mobilyalar
Atmlerin
Erişilebilirliği
Kaldırımlar
Okul
Yapıları
Trafik
IşıklarıYaya
GeçitleriÜst
Geçitler
Pasajlar
Asansör
Eksikliği
Dar Kodirolar
Olumlu
Park Edilen
Dokusal
Dokusal
Araçlar,
Bant
Bant
Bırakılan
Eksikliği Bulunması
Ürünler
Rampalı
Giriş
Karşıya
Yönlendirici Dokusal
Geçişlerde
Levha
Bant
Sesli
Eksikliği Eksikliği
Uyarı
Asansörlerde Yönlendirici Dokusal
Tuş Takımı
Levha
Bant
Yerleri
Eksikliği Eksikliği
Var Olan
TuvaletDöşemelerde
Kapı Kolları Asansörün
lerin
Boşluklu Taş
Boyutları Boyutları
Rampa
Eksikliği
92
Masalarda
Tekerlekli
Sandalye
Yeri
Olması
Ciritci, İ.,
Humanities Sciences (NWSAHS), 4C0237, 2020; 15(3):81-95.
Ders
kapsamında
verilen
uygulama
çalışmalarından
ilki
yaşadıkları
çevreyi
analiz
etmeleri
ve
‘Herkes
İçin
Tasarım’
ilkelerine ve yönetmeliklerde belirtilen standartlara uygunluğunun
tespitidir. En sık karşılaşılan problemler arasında (Tablo 1);
Kesintiye uğrayan dokunsal bantlar
Rampaların dik tasarlanması ve eğiminin fazla olması dolayısıyla
yardım almadan kullanılamıyor olması
Park girişlerinin ve mekânsal eşiklerin basamak şeklinde
tasarlanması
Kaldırımların sürekliliğinin rampalar ile sağlanamaması
Kaldırımlara yapılan araç parkları
Üst
geçitlerin
bazılarında
merdivene
alternatif
düşey
sirkülasyonun tasarlanmamış olması
Parklarda yer alan oturma birimlerinin kapsayıcı bir tasarıma
sahip olmaması yer almaktadır.
Atm. lerin erişilebilir standartlarda alternatiflerinin yer
alması
Öğrencilerin,
tespitler
ve
sunumlarının
ardından
ilgili
idarelerle bu tespitlerin paylaşılması istenmiştir. İlgili idarelere,
dersi
alan
38
öğrencinin
27’si
tarafından,
e-posta
yoluyla
bilgilendirme yapılmış, ancak 3 öğrenciye geri dönüş sağlandığı
görülmüştür. 3 öğrencinin yapmış olduğu bilgilendirmelere cevaben,
öğrencinin yaşadığı kapalı sitenin yönetimi, bir başka öğrencinin
yaşamakta olduğu apartmanının bağlı bulunduğu Belediye Başkanlığı ve
diğer bir öğrencinin kaldığı kız öğrenci yurdunun bağlı bulunduğu
İstanbul Kredi ve Yurtlar İl Müdürlüğü eksikleri not almış ve bu
konuda araştırmada bulunacakları bilgisi ve katkılarından dolayı
teşekkürleri,
öğrencilere
resmi
yollarla
paylaşılmıştır.
Erişilebilirlik konusunda öğrencilerin farkındalıklarının artmasına ek
olarak farkındalık yaratabilecekleri fikri ile birlikte, idari
birimlerden gelen geri bildirimlerin, öğrenciler üzerinde kent
yönetimine
katkıları
yönünde
olumlu
motivasyon
yarattığı
gözlemlenmiştir.
İkinci çalışmaları ise İstanbul’un en turistik yerlerinden biri
olan İstiklal Caddesi’ne açılan Pasajların erişilebilirlik yönünden
incelenmesi ve değerlendirilmesidir. Bu konuda da gruplar halinde
çalışan 24 öğrenci yaptıkları araştırmalar neticesinde tespitlerde
bulunmuş ve bu sorunların çözümü yolunda önerilerde bulunmuşlardır.
Süreci deneyimleyen öğrenciler genel olarak 19. yüzyıl yapıları olan
pasajlara
erişimin
yardım
almadan
mümkün
olmadığı
tespitinde
bulunmuşlardır. Tespit edilen sorunlu alanlara öğrencilerle derste
yeni tasarımlar geliştirilerek gerçek veriler üzerinden tasarım
öneriler getirilmiştir. Genel olarak yapılan tespitlere getirilen
öneriler arasında;
Pasaj girişlerine uygun eğimde rampa yapılması
Pasaj içlerine dokunsal bant eklenmesi
Asansörlerin iç kabinlerinin tekerlekli araçların boyuna göre
revize edilmesi
Dükkân girişlerindeki eşiklerin düzenlenmesi
Tuvaletlerin
gerekli
boyutlarda
donanımlarda
yeniden
tasarlanması
Kapı yüksekliklerinin ve sarkan tabelaların uygun boyutlara
getirilmesi
Merdivenlerin küpeştelerine çağdaş sistemlerle açılır kapanır
tekerlekli araç asansörleri eklenmesi
93
Ciritci, İ.,
Humanities Sciences (NWSAHS), 4C0237, 2020; 15(3):81-95.
Asansörlerin tuş takımlarının erişilebilirliğe uygun ölçülerde
yerleştirilmesi
Döşemelerin tekerlekli araç ile ziyaret eden ya da baston
kullanan bireyler için zorlayıcı olmayacak bir malzemeden
döşenmesi
Ofis kapı kollarının parmak hareketi ile güç gerektirmeyecek
şekilde kullanılması yer almaktadır.
Sunumlarla önerilerini sergileyen öğrenciler yaşadıkları çevreye
eleştirel bir gözle bakmakla kalmayıp çözüm önerilerini ilgili
Belediye ile paylaşarak farkındalıklarını ve bu konuda bilinçli
olduklarını göstermişlerdir. 2. ve 3. Sınıf öğrencilerinin seçimine
açık olan ‘Erişilebilirlik’ dersinde öğrenciler öğrendiklerini gerçek
hayatta deneyimleme ve vatandaş olarak bu sürecinin içerisinde
bulunabileceklerinin farkına varmışlardır. Bu çalışmalar neticesinde
öğrenciler, erişilebilirlikte eğitim-geri bildirim ve aktif öğrenme
sürecini deneyimleme fırsatı bulmuşlardır. Ülkemizde özel gereksinimli
bireylerin ihtiyaçları ve sorunlarına, bugünün öğrencileri olan
geleceğin mimarları tarafından, yalnızca somut olanı değerlendirerek
değil, psikolojik açıdan da ele alınıp daha üst bir bilinç ile
yaklaşılmalı, yerel yönetimler de konuya, araştırmaları, yaptırımları
ve denetimlerini daha sıkı tutarak katkıda bulunmalıdır. Engel
bireylerde değil, kentlerin kendisindedir. Mimarlık eğitiminde bu
değerlerin
öğretilmesi
ve
‘Herkes
İçin
Tasarım’ın
öneminin
anlatılması, geleceğin kapsayıcı şehirlerinin yaratılmasında önemli
rol oynamaktadır.
[1]
[2]
[3]
[4]
[5]
[6]
[7]
[8]
KAYNAKLAR (REFERENCES)
Ergenoğlu, A.S., (2013). Accessibility Awareness Among
Architecture Students: Design Thinking Evaluations in Yıldız
Technical University. 2nd Cyprus International Conference on
Educational Research, (CY-ICER 2013). Procedia-Social and
Behaviour Sciences. 89(2013):312-317.
Ergenoğlu, A.S., (2013). Mimarlıkta Kapsayıcılık: Herkes için
Tasarım. Yayın No:YTÜ.MF.DK-2013.0874, Yıldız Teknik
Üniversitesi Basım–Yayın Merkezi, İstanbul.
Evcil, A.N., (2012). Raising Awareness about Accessibility.
Social and Behavioral Sciences. 47(2012):490-494.
Evcil, A.N., (2014). Herkes İçin Tasarım, Evrensel Tasarım.
İstanbul: Boğaziçi Yayınları.
Kadir, S.A. and Jamaludin M., (2012). ‘Users’ Satisfaction and
Perception on Accessibility of Public Buildings in Putrajaya:
Access Audit Study. AcE-Bc 2012 Bangkok, Asean Conference on
Environment- Behaviour Studies. Bangkok, Thailand, 16-18 July
2012, Procedia–Social and Behavioral Sciences 50(2012):429-441.
Newton, R., Ormerod, M., Lewis, A., and Leho, E., (2002). Moving
From Theory to Practise in Inclusive Design, CNR ITC and CIB
WG84, International Meeting, Rome.
Perez-Delhoyo, R., and ark., (2017). Improving Urban
Accessibility; a Methodology for Urban Dynamics Analysis in
Smart, Sustainable and Inclusive Cities. Urban Regeneration and
Sustainability, s.1-12, WIT Press Southampton, UK, ISBN:978-178466-239-4.
Soltani, S.H.K, Sham, M., Awang, M., and Yaman, R., (2011).
Accessibility for Disabled in Public Transportation Terminal.
Asia Pacific International Conference on Environment-Behaviour
Studies. Salamis Bay Conti Resort Hotel, Famagusta, North
Cyprus, 7-9 December 2011, Procedis- Social and Behavioral
Sciences. 35(2012):89-96.
94
Ciritci, İ.,
Humanities Sciences (NWSAHS), 4C0237, 2020; 15(3):81-95.
[9]
[10]
[11]
[12]
[13]
[14]
https://humanrightscenter.bilgi.edu.tr/media/uploads/2015/08/01/
EngelliBireylerOnundekiFirsatlarinEsitlenmesiDairStandartlar.pdf
572 sayılı Kanun Hükmünde Kararname (1997). Ocak 2020 tarihinde
https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/23011_1.pdf adresinden
erişildi.
5378 no’lu Engelliler Hakkında Kanun (2005). Ocak 2020 tarihinde
https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.5378.pdf adresinden
erişildi.
İmar yönetmeliği (2007). Ocak 2020 tarihinde
http://www.imo.org.tr/resimler/dosya_ekler/368525778bbcf57_ek.pd
f adresinden erişildi.
Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği (2017). Ocak 2020 tarihinde
https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2017/07/20170703-8.htm
adresindne erişildi.
İstanbul İmar Yönetmeliği (2018). Ocak 2020 tarihinde
https://www.ibb.istanbul/Uploads/2018/5/20.05.2018-istanbulimar-Yonetmeligi.pdf adresinden erişildi.
95