Historische Wetenswaardigheden
Door: Pauly Ossenblok en Patricia Pennink, redactie ‘Epilepsie, Periodiek voor professionals’, Houten.
Afscheid van vele jaren
‘Historische wetenswaardigheden’
Paul Eling (cognitief neuropsycholoog, Donders Centre for Brain, Cognition and Behaviour, Radboud Universiteit,
Nijmegen) en Willy Renier (emeritus hoogleraar Epileptologie) hebben na meer dan 18 jaar een punt gezet achter hun
bijdragen aan de rubriek ‘Historische wetenswaardigheden’ in het blad van de Nederlandse Liga tegen Epilepsie. Hier
een terugblik.
De rubriek ‘Historische wetenswaardigheden’ (HW) maakte in het
verleden al onderdeel uit van het Nederlands tijdschrift voor Epileptologie. Wanneer en hoe is de rubriek HW tot stand gekomen?
Harry Meinardi, redacteur van het Nederlands Tijdschrift
voor Epileptologie, kende de geschiedenis van de epilepsie
goed. Paul was geïnteresseerd in de geschiedenis van de
neurowetenschappen en wilde begrijpen waarom de ontwikkeling ervan in Nederland achterbleef ten opzichte van
omliggende landen. Dat leidde tot enkele historische
essays die Meinardi opnam in het blad. Zo schreef Paul
in 1999 al een eerste historisch artikel over de Wada-test
voor het NederlandsTijdschrift voor Epileptologie. Dergelijke bijdragen waren de aanleiding om een rubriek
‘Historische wetenswaarigheden’ in het leven te roepen.
Waarom de keuze voor de naam ’Historische wetenswaardigheden’?
De rubriek had bijvoorbeeld ook ‘De geschiedenis van epilepsie’
kunnen heten?
Kenmerkend was dat het historisch was maar ook ietwat
‘hap-snap’. Ons doel was niet om een systematische
geschiedenis te schrijven. Ook wilden we onderwerpen
analyseren die niet in een serieuze geschiedenis thuis
horen; daar past het woord ‘wetenswaardigheden’ wel bij.
Paul, jouw vakgebied is de cognitieve neuropsychologie. Vanwaar
de speciale interesse voor historie en waarom specifiek voor de
historische wetenswaardigheden rond epilepsie?
Ik ben opgeleid als cognitief psycholoog. In mijn afstudeerfase groeide de belangstelling voor de neuropsychologie.
Die stond in 1977 in Nederland in de kinderschoenen. Ik
kreeg een promotieplaats en deed onderzoek naar lateraliteit. Ook andere neuropsychologische ideeën hadden hun
oorsprong in de ontwikkelingen van die tijd in vooral Frankrijk en Duitsland. Denk aan Charcot en Wernicke. Bovendien kende mijn begeleider, John Marshall, de geschiedenis
van het vakgebied op zijn duimpje. Hij werd mijn voorbeeld.
In het wetenschappelijk onderzoek binnen de neuropsychologie werd er in die tijd vanuit gegaan dat Paul Broca
ontdekt zou hebben dat de specialisatie van de linker heHistorische Wetenswaardigheden
DEF_ligablad02_2020.indd 11
Paul Eling
Willy Renier
misfeer voor taal en de rechterhand-voorkeur aan elkaar
gerelateerd zouden zijn. Broca had echter expliciet gezegd
dat die twee zaken niets met elkaar te maken hadden. Dat
werd één van mijn eerste internationale artikelen. Geschiedenisonderzoek kan ook serieuze wetenschap opleveren.
Afasie en lateraliteit waren de belangrijkste gebieden voor
het denken over lokalisatie van functie. Ook epilepsie leert
ons veel over functie en over de precieze locatie hiervan in
de hersenen, wat voor mij een belangrijke drijfveer was
om me met epilepsie bezig te houden. Mij ging het niet
zozeer om de epilepsie, maar om wat we daarvan kunnen
leren ten aanzien van de representatie van cognitieve
functies in de hersenen.
Het is ook wel een missie om lezers historische en conceptuele achtergronden bij te brengen. Vaak denkt men
dat in het verleden vooral verkeerde ideeën en methoden
werden gebruikt en dat we het nu allemaal goed doen.
Dat is zeker niet het geval. Het is belangrijk dat we ons
bewust zijn van waar begrippen en ideeën die nu gebruikt
worden, vandaan komen.
Willy, in welk jaar werd jij mede-auteur van de rubriek HW? Vanwaar jouw speciale interesse hiervoor? Wat is er aan vooraf gegaan?
In 2001 gingen Paul en ik samenwerken aan de rubriek
‘Historische wetenswaardigheden’. Voor het blad Epicare
had ik al enkele artikelen geschreven over epilepsie in de
Periodiek voor professionals 18 | nr 2 | 2020 11
04-06-20 12:29
Historische Wetenswaardigheden
oudheid. Paul en ik kenden elkaar al vanaf eind jaren ’70
via de polikliniek Leerstoornissen waar we ideeën uitwisselden over de lateralisatietheorie van Mesker en over MBD
(nu ADHD). Ik leverde ook een bijdrage over epilepsie en
de technische ontwikkelingen in de neurologie aan de
nieuwe masteropleiding Neuro- en Revalidatiepsychologie.
Rond 1985 verzorgde ik een bijdrage over Jules Dejerine
aan de afasie-reader die Paul samenstelde.
Ook werkte ik mee aan de bundel ‘Historische Toevalligheden’ die in 2005 verscheen, met verhalen uit de geschiedenis van de epilepsie. Deze bundel werd uitgegeven ter
gelegenheid van het 25-jarig bestaan van de Nederlandse
Liga tegen Epilepsie. Samen werkten we aan allerlei thema’s, zoals syndromen, artsen, medicijnen, landen en
alternatieve behandelmethoden. Er was in meerdere opzichten een goede klik en dat kwam goed van pas bij het
schrijven over historische wetenswaardigheden.
In de periode van 2001 tot 2019 zijn er vele onderwerpen gepasseerd.
Was de keuze voor de verschillende onderwerpen ‘random’ of zit er
een lijn in?
Het begon vooral met de ontwikkelingen in Nederland. In
de tijd van Boerhaave kwamen studenten uit de hele wereld
naar Nederland om zijn lessen bij te wonen. Hoe kon het
dat er niets gebeurde in de 19e eeuw? Althans, ik las er
eigenlijk niets over. Na diverse bijdragen aan de rubriek
HW over Nederland werd het min of meer willekeurig grasduinen. In Frankrijk, Duitsland en Engeland werd veel
onderzoek gedaan en gepubliceerd. Uit dit alles kozen we
onderwerpen waar we een verhaal over konden schrijven.
We hebben nooit het idee gehad van een systematisch
overzicht. Het moesten interessante, goed leesbare verhalen zijn, eerder dan materiaal voor colleges.
Als we, gezien de huidige situatie in de epilepsiezorg, terugkijken,
hebben we dan geleerd van de ervaringen in het verleden? Kunnen
jullie aangeven voor welk onderdeel van de epilepsiezorg de ervaring
heeft geleid tot een positieve ontwikkeling of juist niet?
Paul: Ik zit ver af van de epilepsiezorg. Kijkend naar de relatie tussen epilepsie en functies als taal, geheugen en aandacht vind ik dat we niet heel veel geleerd hebben. Het jarenlange onderzoek bij ‘HM’ - de beroemde casus die na
verwijdering van beide hippocampi zijn geheugen had verloren - heeft allerlei inzichten opgeleverd, maar meer over
de rol van de hippocampus dan over het geheugen zelf.
Klinische tests bij grote heterogene groepen hebben mij
weinig geleerd, met name als het gaat om fundamentele
vragen. Aandacht is een enorm complex maar ook cruciaal
verschijnsel, zeker bij epilepsie, dat kun je niet ‘meten’ met
één of twee klinische tests. In wezen geldt dit ook voor
andere cognitieve functies zoals het geheugen en taal.
Willy: Ook vroeger, toen dokters en onderzoekers nog
meer tijd hadden om te observeren, werd er goed nagedacht
12 Periodiek voor professionals 18 | nr 2 | 2020
DEF_ligablad02_2020.indd 12
over verklaringen die pasten binnen hun tijdskader. Dat
we nu met de huidige hoogtechnische ontwikkelingen
meer ontdekken heeft er nog niet toe geleid dat we precies
weten hoe epilepsie ontstaat. Het percentage moeilijk
behandelbare en niet volledig instelbare epilepsie bij kinderen en volwassenen was en is nog steeds bij benadering
30%. De geschiedenis leert ons enige bescheidenheid.
Terugkijkend: zijn er thema’s te ontdekken waar in de rubriek HW
speciaal aandacht voor was? Zouden deze thema’s naar jullie mening
opgepakt moeten worden, mogelijk in een andere vorm en/of een
ander medium?
We probeerden juist voor allerlei disciplines relevante verhalen te maken. Voor een tijdschrift dat allerlei disciplines
probeert te bedienen lijkt ons dat ook belangrijk. Goed,
historisch gebaseerd inzicht in waar begrippen en ideeën
vandaan komen is ons inziens altijd cruciaal. Ook kunnen
lessen getrokken worden uit het verleden.
Komen we jullie in de toekomst opnieuw tegen, mogelijk in een
andere rol, als iemand die betrokken is bij de epilepsiezorg?
Paul: Ik ben met pensioen en werk nog aan wetenschappelijke publicaties, ook over de geschiedenis van de neurowetenschappen. Dit laatste ook als redacteur van het
Journal of the History of the Neurosciences. Het werk aan de
bijdragen voor ‘Epilepsie’ en voor het ‘Tijdschrift voor
Neuropsychologie’ is voorbij. Dit betekent dat mijn activiteiten in relatie met epilepsie zijn gestopt.
Willy: Na mijn pensionering heb ik nog drie jaar op vrijwillige basis meegewerkt aan het EVAS-project, bij het opzetten van een stroke unit in het AZ-Groeninge te Kortrijk,
België, samen met professor Tommy Anderson van het
Karolinska Institutet, Zweden. Gemiddeld een kwart van de
patiënten opgenomen met verdenking op een TIA bleek
epilepsie te hebben. Als lid van de LOK-groep (Lokale Kwaliteitsgroep van artsen, specialisten) geef ik regelmatig
voordrachten voor neurologen, meestal over epilepsie.
Ook geef ik voordrachten over fraude in kunsten en wetenschappen aan diverse culturele verenigingen. In 2018 kon
ik mijn jubileum vieren als 50 jaar arts en 45 jaar (kinder)
neuroloog. Ik ben nu nog adviseur van de Belgische vereniging ‘Steunpunt Kinderepilepsie’. Intussen ben ik begonnen aan mijn memoires waarin de ervaringen met het epilepsiecircuit in Nederland een belangrijke plaats innemen.
Nawoord van de redactie: De redactie van ‘Epilepsie’ heeft
met plezier samengewerkt met Paul en Willy. Het bijzondere van deze samenwerking was dat de kopij er altijd eerder
was dan het verzoek om kopij, wat zeker niet gebruikelijk
is. De bijdragen over historische wetenswaardigheden
vormden voor de lezer een welkome afwisseling voor ingewikkelde, soms technische verhandelingen over epilepsie,
die we hopelijk ook in de toekomst kunnen blijven plaatsen.
Historische Wetenswaardigheden
04-06-20 12:29