Jurnal Pengajian Melayu - JOMAS, Jilid 32(2), 2021: 94 -111
ASPEK DAN PENILAIAN KESEJAHTERAAN SUBJEKTIF:
KEBAHAGIAAN, KEGEMBIRAAN, KEPUASAN DAN KUALITI HIDUP
(THE ASPECTS AND ASSESSMENT OF SUBJECTIVE WELL-BEING:
HAPPINESS, PLEASURE, SATISFACTION AND QUALITY OF LIFE)
Nik Shahrizan Nik Mad
nsnm@um.edu.my
Akademi Pengajian Melayu
Universiti Malaya, Kuala Lumpur, Malaysia
Marzudi Md Yunus
marzudi@um.edu.my
Akademi Pengajian Melayu
Universiti Malaya, Kuala Lumpur, Malaysia
Muhammad Shamsinor Abdul Azziz
shamshinor@um.edu.my
Center for Internship Training & Academic Enrichment
Universiti Malaya, Kuala Lumpur, Malaysia
Received: 19th July 2021; Accepted: 4th October 2021; Published: 26th October 2021
Abstract
Subjective well-being is the self-assessment of happiness, pleasure, satisfaction and quality of
life, measured specifically and holistically. The assessment of subjective well-being is varied
based on the area of focus of the researcher. Events that occur over some time also could affect
an individual’s evaluation. Various factors assess well-being, such as character, love, wisdom,
excitement and experiences leading to a good life. The evaluation of the positive and negative
effects also affects the subjects’ emotions and mood during a study. Earlier studies showed that
well-being is not merely related to income and ownership, but issues on health, activities,
personality, emotions, mood, family, environment and various other factors. Therefore, this
article aims to discuss aspects, assessment methods, theories and progress based on articles,
books and research related to subjective well-being. This study utilises the literature review
approach to collect data on subjective well-being. The finding shows that the level of subjective
well-being is diverse and dynamic, and not limited to certain aspects and factors that could
affect humans.
Keywords: subjective well-being; self-assessment; happiness; life satisfaction; quality of life.
94
Jurnal Pengajian Melayu - JOMAS, Jilid 32(2), 2021: 94 -111
Abstrak
Kesejahteraan subjektif ialah berkenaan dengan penilaian kendiri terhadap kebahagian,
kegembiraan, kepuasan dan kualiti hidup. Penilaian dan ukuran juga dilakukan secara
keseluruhan dan spesifik (terperinci). Penilaian terhadap tahap kesejahteraan juga bersifat
pelbagai bergantung kepada fokus pengkaji. Peristiwa yang berlaku dalam tempoh masa tertentu
turut memberi kesan terhadap tahap penilaian individu. Pelbagai aspek digunakan dalam
penilaian tahap kesejahteraan hidup, antaranya adalah karektor, kasih sayang, kebijaksanaan,
keseronokan dan pengalaman yang membawa kepada kehidupan yang baik. Penilaian ke atas
perkara positif dan negatif yang dilalui turut mempengaruhi emosi dan mood semasa penilaian
dilakukan. Kajian mendapati bahawa pengaruh kesejahteraan bukan sahaja berkaitan dengan
pendapatan dan pemilikian, tetapi hal yang berkaitan dengan kesihatan, aktiviti, personaliti,
emosi, mood, keluarga, persekitaran dan pelbagai faktor lagi. Artikel ini membincangkan aspek,
kaedah penilaian, teori dan perkembangan berdasarkan kepada artikel, buku dan penyelidikan
yang berkaitan dengan kesejahteraan subjektif. Pendekatan kajian kepustakaan digunakan bagi
mengumpul maklumat yang berkaitan dengan kesejahteraan subjektif. Hasil sorotan kajian
mendapati bahawa tahap kesejahteraan subjektif itu adalah pelbagai dan dinamik, tidak terhad
terhadap sesuatu aspek dan faktor yang mempengaruhi manusia.
Kata Kunci: kesejahteraan subjektif, penilaian kendiri, kegembiraan, kepuasan hidup, kualiti
hidup.
Pengenalan
Persoalan berhubung kesejahteraan subjektif atau subjective well-being (SWB) dikaitkan dengan
kebahagiaan, kegembiraan, kepuasan dan kualiti hidup. Ukuran SWB bersifat pelbagai, dinamik
dan berubah mengikut peredaran zaman. Pengukuran kesejahteraan subjektif berdasarkan kepada
penilaian perkembangan hidup, sama ada lebih baik atau sebaliknya. Bagi mendapatkan
maklumat tersebut, pentafsiran kendiri digunakan untuk mengumpulkan maklumat berkaitan
dengan tahap SWB individu. Pelbagai definisi berhubung SWB diberikan sejak 40 tahun lalu
berdasarkan kajian para sarjana. Kajian sistematik oleh Andrew dan Whitney (1976) dan
Campbell et al. (1976) telah mencetuskan idea bahawa SWB boleh diukur. Data berkaitan SWB
bukan sahaja berkaitan pengukuran kesejahteraan, tetapi turut digunakan untuk menambahbaik
polisi sedia ada. Penyelidik dan pembuat polisi mula menyedari kepentingan SWB sebagai data
yang kukuh dalam petunjuk ekonomi dan kesejahteraan sosial masyarakat secara keseluruhannya
(Xu et al., 2019).
Kesejahteraan subjektif (SWB) ditakrifkan sebagai penilaian kognitif dan afektif terhadap
kehidupan mereka (Diener et al., 1997). Tov dan Diener (2007) menjelaskan bahawa konsep
SWB ialah penilaian kehidupan yang merangkumi pleasant affect, infrequent affect, life
satisfaction (LS) yang bercirikan emosi (afektif), memori (kognitif), pengalaman dan penilaian
terhadap kehidupan yang mereka lalui. Diener & Scollon (2003) menyatakan SWB ialah
hubungan antara penilaian kehidupan yang meliputi aspek afektif atau emosi (positif & negatif),
kognitif (proses pembelajaran), pengalaman (masa lalu) dengan domain tertentu (perkahwinan,
keluarga, pekerjaan, persekitaran). Kesan positif meliputi kegembiraan, keseronokan, ketenangan
dan kasih sayang, sebaliknya kesan negatif pula seperti kemarahan, ketidakpuasan hati,
95
Jurnal Pengajian Melayu - JOMAS, Jilid 32(2), 2021: 94 -111
ketakutan dan kesedihan. Keyes (2006) menyatakan bahawa kegembiraan ialah refleksi spontan
atau kesan terhadap waktu yang menyenangkan atau tidak menyenangkan. Perkara tersebut
didasari oleh pengalaman kehidupan yang dilalui pada masa tersebut, sementara kepuasan hidup
merupakan penilaian jangka panjang dalam kehidupan.
Lyubormirsky dan Lepper (1999) menerangkan bahawa kegembiraan ialah definisi kepada
kesejahteraan subjektif dan tahap kesejahteraan berbeza antara seorang individu dengan individu
yang lain. Boo (2018) pula menjelaskan SWB lebih bernilai berbanding memiliki kekayaan
dalam hidup. Kebahagiaan lebih penting berbanding dengan memiliki wang yang banyak.
Renwick et al. (2006) pula mentakrifkan kesejahteraan hidup sebagai sesuatu yang
menyeronokkan, membahagiakan dan bermakna kepada diri. Cummins et al. (2009) menyatakan
bahawa SWB didefinisikan sebagai pemikiran positif yang melibatkan keseluruhan pengalaman
hidup. Kim-Prieto et al. (2005) menyatakan bahawa SWB merangkumi konsep besar yang
berbeza daripada pengalaman seharian sehingga kepada penilaian global yang lebih luas
mengenai kehidupan secara keseluruhan.
Ahli ekonomi, psikologi dan sosiologi mendapati wujudnya komponen SWB yang
berbeza berdasarkan keperluan bidang, namun wujud pertindihan antara aspek yang dikaji.
Pengukuran terhadap kontinum (continuum), iaitu bersifat keseluruhan, berstruktur, dan tidak
boleh dipisahkan ialah berdasarkan penilaian pengalaman, keadaan emosi, sensasi dalam tempoh
masa yang pendek (hari atau minggu). Penilaian keseluruhan pula berhubung dengan kepuasan
hidup, tujuan atau kesedihan (sakit, marah, kecewa) yang dialami dalam tempoh masa yang
panjang (Stone & Mackie, 2018). Berdasarkan kepada takrifan kesejahteraan subjektif yang
dinyatakan, penulisan ini membincangkan aspek yang berkaitan dengan penilaian dan ukuran
tahap SWB, aspek yang mempengaruhi SWB dan teori yang digunakan dalam membincangkan
SWB.
Penilaian, Ukuran dan Skala
Penilaian dan pengukuran SWB dilakukan dalam pelbagai bidang meliputi sosiologi, ekonomi,
kesihatan dan psikologi. Ukuran SWB dilakukan melalui penilaian secara keseluruhan (global)
dan ukuran secara lebih terperinci (spesifik). Persoalan penilaian secara keseluruhan berkenaan
perkembangan dan perbezaan yang dialami dalam kehidupan. Penilaian keseluruhan juga
dikenali sebagai life satisfaction. Terdapat penilaian lain yang hampir sama digunakan seperti
global measurement. Istilah lain yang sering digunakan ialah global life satisfaction, global
evaluation, global judgement, balance temporal perspective, dan assessment on goal and
inspiration. Istilah-istilah ini turut mencerminkan tahap kesejahteraan yang berkaitan dengan
aspek kehidupan tertentu seperti pekerjaan, keluarga, hubungan bersama komuniti, kesihatan,
persekitaran dan lain-lain. SWB juga meliputi kepuasan hidup seperti keinginan dan matlamat.
Kejayaan mencapai keinginan dapat meningkatkan tahap kesejahteraan subjektif, sementara
kegagalan mencapai keinginan dan matlamat memberi kesan sebaliknya.
Penilaian terhadap kesejahteraan turut diukur menggunakan pengukuran objektif dan
subjektif. Penilaian SWB dapat membekalkan, menambahkan dan memperkayakan maklumat
berkaitan kesejahteraan objektif yang sedia ada (Hicks, 2011). Selain itu, Laily Paim (2017) dan
96
Jurnal Pengajian Melayu - JOMAS, Jilid 32(2), 2021: 94 -111
Schalock (1997) pula menjelaskan bahawa pendekatan unggul untuk mentakrif dan mengukur
kesejahteraan melibatkan gabungan elemen subjektif dan objektif. Gabungan antara keduaduanya mengukuhkan lagi ukuran kesejahteraan itu sendiri. Penilaian terhadap aspek objektif
dan subjektif harus dilihat secara berkaitan bagi menentukan tahap kesejahteraan yang dicapai.
Pelbagai ukuran digunakan untuk mengukur kesejahteraan seperti life satisfaction, pleasant
affect, unpleasant affect dan self-esteem. Jadual 1 menunjukkan skala tahap kepuasan hidup
oleh Diener (1984) yang sering dirujuk dalam kajian SWB.
Jadual 1: Skala, Skor dan Maklumat Berhubung Penilaian Tahap Kepuasan Hidup
(Diener, 1984).
1
Amat tidak bersetuju
Jumlah
Skor
5–9
2
Tidak bersetuju
10 – 14
Tidak berpuas hati dengan kehidupan
3
Kurang bersetuju
15 – 19
Agak tidak berpuas hati dengan kehidupan
4
Tidak pasti
5
Agak bersetuju
21 – 25
Agak berpuas hati dengan kehidupan
6
7
Setuju
Amat bersetuju
26 – 30
31 - 35
Berpuas hati dengan kehidupan
Sangat berpuas hati dengan kehidupan
Skala
Deskripsi
20
Maklumat
Sangat tidak berpuas hati dengan kehidupan
Neutral
Penilaian kendiri SWB lebih diterima secara meluas, terutamanya semasa mengkaji
persepsi kesejahteraan. Tahap kepuasan, tahap kesejahteraan dan penilaian kualiti itu berbeza
antara seorang individu dengan individu lain. Cummins et al. (2009) mencadangkan agar
diwujudkan tiga skala kaedah penilaian SWB yang dibina berdasarkan soalan tunggal oleh
Andrews dan Whitney (1976), iaitu “Sejauhmana anda berpuas hati dengan kehidupan anda
secara keseluruhan”. Skala penilaian kedua adalah Satisfaction with Life Scale (SWLS) oleh
Diener et al. (1985) yang berhubung dengan lima perkara yang membabitkan penilaian
keseluruhan berkenaan hidup. Seterusnya, yang ketiga ialah Personal Well-Being Index (PWI)
oleh International Wellbeing Group (2006) yang menetapkan lapan domain berkaitan dengan
ukuran kesejahteraan. Penilaian subjektif berbeza dengan penilaian objektif. Penilaian subjektif
ialah pengalaman individu berkaitan dengan darjah kegembiraan dan kepuasan hidup. Penilaian
subjektif tersebut hanya boleh diukur oleh individu itu sendiri. Penilaian objektif lebih mudah
dilakukan seperti yang dinyatakan oleh Cummins et al. (2009), iaitu:
Despite three decades of research, SWB still has limited acceptance among
policy makers as a valid measure of life quality. Much preferred are the
traditional measures of life quality with their focus on the objective
circumstances of living. These variables are more tangible. They can be
simultaneously observed by a number of people, usually as estimates of
frequencies or quantities. These may be the number of friends a person has or
the degree of their physical disability. Certainly such measures involve degrees
of subjective judgment, but when they are carefully performed, such measures
can yield a high degree of interrater agreement.
(Cummins et al., 2009, p. 410-411)
97
Jurnal Pengajian Melayu - JOMAS, Jilid 32(2), 2021: 94 -111
Kaedah pengumpulan data bagi SWB dijalankan melalui pelbagai kaedah seperti kualitatif
dan kuantitatif. Kaedah kualitatif berdasarkan kepada tema penyelidikan dan disesuaikan dengan
domain yang telah ditetapkan. Walau bagaimanapun, terdapat kelemahan dalam data yang
diperolehi kerana perbezaan tahap intelektual, pandangan berkenaan skala, bias persoalan dan
maklum balas memberi kesan terhadap kualiti data. Kaedah kualitatif amat berguna dalam kajian
yang melibatkan informan yang berbeza budaya kerana terdapat penemuan baharu berkaitan
domain yang berbeza daripada penilaian arus perdana. Pendekatan kuantitatif cenderung
menggunakan skala yang biasa digunakan oleh pengkaji terdahulu. Antara kelemahan
pendekatan ini ialah pengkaji sering merujuk kepada skala dalam kajian lain tanpa melakukan
pemilihan terhadap aplikasi teori dan kriteria psikometrik yang bersesuaian dengan kajian
mereka. Pengkaji disarankan untuk merujuk skala kontemporari yang digunakan untuk
mengukur Quality of Life (QOL). Berdasarkan kepada International Wellbeing Group [IWBG]
(2013), terdapat 1200 instrumen berbeza yang dibangunkan untuk mengukur kualiti hidup
berdasarkan kepada kelompok responden. Namun, IWBG hanya mencadangkan dua kaedah bagi
mengukur tahap kepuasan berdasarkan kepada penilaian kendiri, iaitu:
1. Item tunggal - Global life satisfaction (GLS)
Soalan yang digunakan adalah “Sejauhmana anda berpuas hati dengan kehidupan secara
keseluruhan?”. Walaupun soalan ini merupakan pengukuran yang baik bagi SWB, namun
persoalan berdasarkan skala multi item bersifat lebih menyeluruh dan efisien.
2. Skala Multi Item
Terdapat dua pendekatan yang digunakan bagi format skala ini, iaitu:
(a) Skala Konstruksi Tunggal (Single Construct Scale)
Skala ini menggunakan kombinasi beberapa item. Setiap satu item-item tersebut
berhubung dengan Global Life Scale (GLS) seperti Subjective Well-being Life
Satisfaction (SWLS) oleh Diener et al. (1985). Instrumen ini mempunyai lima item yang
dilihat secara bersama dalam mengukur kesejahteraan global SWB.
(b) Skala Domain Kehidupan (Life Domain Scale)
Pendekatan ini menggunakan domain yang mewakili tahap kepuasan hidup global
(GLS), Item individu yang dirujuk ialah aspek kehidupan (specific domain) tertentu,
skor keseluruhan aspek tersebut mewakili SWB. Sebahagian besar instrumen SWB
menggunakan pendekatan ini termasuklah Personal Wellbeing Index (Cummins dan
Weinberg, 2015).
Merujuk kepada Australian Centre on Quality of Life (2007), dalam Directory of
Instruments, domain SWB yang digunakan dalam penilaian kendiri perlu menggambarkan
pelbagai dimensi kehidupan (dimensi objektif dan subjektif) dan terkawal (mampu dikawal oleh
responden). Kahneman & Krueger (2011) juga menyatakan bahawa kebanyakan kajian bekaitan
dengan SWB berdasarkan kepada global life satisfaction atau kegembiraan. Sebanyak 81 buah
negara dalam World Values Survey menggunakan pendekatan yang serupa berhubung persoalan
tahap kepuasan dan kegembiraan dalam hidup. Kahneman & Riis (2002) memperkenalkan UIndex yang menilai negative feeling (affect). Tujuannya ialah untuk mengimbangi kajian
berhubung dengan penilaian positif. Terdapat pelbagai pendekatan yang digunakan oleh pengkaji
dari seluruh dunia dalam menilai dan mengukur SWB. Antara ukuran yang sering digunakan
ialah kesan positif dan negatif, perasaan, emosi, kegembiraan (eudaimonic), penilaian kendiri,
98
Jurnal Pengajian Melayu - JOMAS, Jilid 32(2), 2021: 94 -111
pendapatan per kapita, sokongan sosial, jangka hayat, tahap kesihatan, kebebasan, persepsi,
tingkah laku dan psikologi. Jadual 2 menunjukkan kaedah pengukuran, pengkaji, skala yang
digunakan, ukuran dan domain (aspek) yang digunakan dalam kajian seluruh dunia.
Berdasarkan Jadual 2, ukuran kepada kesejahteraan subjektif ialah berhubung dengan
penilaian hidup, kepuasan, kegembiraan, kebahagiaan (eudaimonic), emosi, perasan, tingkah
laku, psikologi dan pengalaman yang dilalui. Pengukuran yang digunakan ialah berdasarkan
kepada skala yang ditentukan oleh pengkaji. Walau bagaimanapun, skala ini berbeza antara satu
dengan yang lain. Skala yang digunakan ialah 0-5, 0-6, 0-9, 0-10, 1-5 dan 1-7. Terdapat dua
kaedah yang sering digunakan, iaitu penilaian kesan positif dan negatif berdasarkan kepada
emosi dan perasaan responden. Ukuran dilakukan terhadap pelbagai domain dan aspek
ditentukan berdasarkan kepada keperluan kajian. Domain dan aspek kajian mempunyai ketetapan
domain yang berbeza, iaitu berdasarkan kepada panel yang dilantik bagi tujuan penyelidikan
tahap kesejahteraan.
99
B il
Kae dah Pe ngukuran
Pe ngkaji
GDP per capita, social support,
healthy life expectancy, freedom to
make life choices, generosity &
perceptions of corruption.
World Happiness Report
2
Positive and Negative Affect
Watson et.al (1988)
Schedule (PANAS-SF)
0-5
Positive & Negative Affect
Interested, distressed, excited, upset, strong, guilty, scared,
hostile, enthusiastic, proud, irritable, alert, ashamed,
inspired, nervous, determined, attentive, jittery, active,
afraid
3
Positive and Negative Affect
Edmund Thompson (2007)
Schedule (I-PANAS-SF)
0-5
Positive & Negative Affect
Attentive, alert, determined, proud, strong, hostile,
ashamed, upset, afraid, nervous
4
Positive and Negative Affect
Watson & Clark (1999)
Schedule (PANAS-X)
0-5
Positive & Negative Affect
(75 Different aspect under 5 domain)
Joviality, self-assurance, attentiveness, serenity, surprise,
fear, sadness, guilt, hostility, shyness, fatigue
5
Experience Sampling
Methodology (ESM).
0-7
0-9
Feeling, behavior, psychological state
& thought.
Daily activities, social interection, location,
6
Daily Reconstruction Method
Kahneman et.al (2004)
(DRM)
1-5
Feeling, Emotion
Activities, time & experience
7
U-Index
Kahneman & Riis (2005)
0-6
Feeling (negative) - Affect
Frustrated, worried, depressed, angry, hassled and
criticized
8
Satisfaction With Life
Scale (SWLS)
Diener et.al (1985)
1-7
Satisfaction
Life as a whole
9
Oxford Happiness
Questionnaire
Hills & Argyle (2002)
1-6
Positive & Negative, Satisfaction,
Feeling, Emotion, Purpose, Memories
Feeling about life (today, yesterday, future), event, health,
experience,
Lyubomirsky & Lepper (1999)
1-7
Happiness
Self & relations assessment
Csikszenthmihalyi (1990),
0-10
Domain /As pe k
business & economic, citizen engagement,
communications & technology, diversity (social issues),
education & families, emotions (well-being), environment
& energy, food & shelter, government and politics, law &
order (safety), health, religion & ethics, transportation, and
work.
1
10 Subjective Happiness Scale
Helliwell et.al (2021).
Pe nilaian dan Ukuran SWB
Skala
Ukuran
11
Guidelines on Measuring
Subjective Well-being
OECD (2013)
0-10
Satisfaction, Life evalution, Affect ,
Eudaimonic, Domain evaluation , Day
reconstruction , Experienced.
Life (today, yesterday, future), negative&positive affect,
event, activity
12
The Cantril Self-Anchoring
Striving Scale
Cantril, Hadley (1965)
0-10
Satisfaction, Life evalution
Life as overall.
International Wellbeing Group
[IWBG] (2006)
0-10
Satisfaction, Life evalution
Life as a whole
1-7
Delighted - Terrible
Physical and material well-being; relations with other
people; social, community, and civic activities; personal
development and fullfillment; and recreation.
The Personal Wellbeing
13
Index (PWI)
14
Quality of Life Scale
(QOLS)
John Flanagan (1970)
Jurnal Pengajian Melayu - JOMAS, Jilid 32(2), 2021: 94 -111
Jadual 2: Penilaian dan Ukuran Kesejahteraan Subjektif dalam Kajian Seluruh
Dunia
100
Jurnal Pengajian Melayu - JOMAS, Jilid 32(2), 2021: 94 -111
Aspek dan Faktor Kesejahteraan (Domain atau Aspek Penilaian)
Terdapat pelbagai aspek dan faktor kesejahteraan yang menyumbang kepada SWB. Perbezaan
ini boleh dikategorikan kepada individu, masyarakat dan juga budaya. Contohnya, fokus
penilaian kesejahteraan orang Melayu berbeza berbanding dengan masyarakat lain. Azizah et al.
(2014) menjelaskan bahawa pemilikan harta, kesihatan pasangan, pendidikan diri sendiri
(berkaitan pengurusan sawah), mengikuti kelas agama dan kekerapan jenayah merupakan teras
bagi kesejahteraan dalam kajian kepada golongan petani. Khairuddin (2017) pula menjelaskan
nilai, kesejahteraan dan kebahagiaan orang Melayu ialah nilai hormat menghormati, bantumembantu menjaga hati, sopan-santun, balas budi, taat kepada keluarga, penilaian berasaskan
agama, kepentingan masyarakat berbanding individu, hubungan kekeluargaan dan masyarakat,
kesatuan emosi, kasih sayang dan akhlak. Shafii dan Miskam (2011) pula menyenaraikan
pendapatan & pengagihan, kesihatan, pendidikan, perumahan, alam sekitar dan keselamatan
awam sebagai indeks kesejahteraan hidup masyarakat di Pekan Parit Raja, Johor. Bagi
masyarakat Barat pula, kebahagiaan lebih cenderung kepada kepentingan peribadi
(individualistik) berbanding masyarakat Asia yang lebih mengutamakan kepentingan masyarakat
(kolektivistik) (Khairudin, 2017).
Berdasarkan Penilaian Indeks Kesejahteraan Rakyat Malaysia 2019 yang dikeluarkan
oleh Jabatan Perangkaan (2019), Kementerian Hal Ehwal Ekonomi menetapkan bahawa 14
komponen yang meliputi subkomposit ekonomi dan subkomposit kesejahteraan sosial.
Subkomposit ekonomi meliputi aspek pengangkutan, komunikasi, pendidikan, pendapatan dan
agihan serta persekitaran kerja. Subkomposit kesejahteraan meliputi perumahan, percutian,
keselamatan, penyertaan sosial, tadbir urus, kebudayaan, kesihatan, alam sekitar dan keluarga.
Menurut Unit Perancang Ekonomi (2019), kesejahteraan dikaitkan dengan taraf dan kualiti hidup
yang merangkumi aspek ekonomi, sosial, fizikal dan psikologi (penjagaan kesihatan, perumahan,
indeks jenayah, kesepaduan sosial atau perpaduan nasional dan pemupukan budaya sukan).
Abdul Razak (2018) mendapati taraf hidup, tahap kesihatan, pencapaian hidup, hubungan
personal, tahap keselamatan, hubungan dengan komuniti, masa depan, amalan keagamaan dan
kerohanian mempengaruhi tahap kesejahteraan subjektif dalam kalangan remaja. Das et al.
(2020) pula menyenaraikan status sosioekonomi (SES), kesihatan, personaliti, sokongan sosial,
agama, budaya, geografi dan infrastruktur sebagai faktor yang mempengaruhi kesejahteraan
subjektif. Wen Xu et.al (2019) menyatakan karektor sosio-demografi, kesihatan fizikal,
kepercayaan sosial, aktiviti fizikal sebagai faktor yang menyumbang kepada kesejahteraan
manusia.
Menurut Organisation for Economic Co-operation and Development [OECD] (2013)
pula domain kesejahteraan ialah berdasarkan kerangka multi dimensi, iaitu kesejahteraan
subjektif yang berkaitan dengan pendapatan dan perolehan, kekayaan, pekerjaan, perumahan,
pendidikan, kerja-hidup yang seimbang, hubungan sosial, penglibatan sivik, keselamatan,
kesejahteraan subjektif. Empat sumber kepada kesejahteraan pada masa hadapan, iaitu alam
sekitar, manusia, ekonomi dan modal sosial sebagai aspek dan faktor yang menyumbang kepada
kesejahteraan. Flanagan (1970) pula menyenaraikan lima kategori domain dan aspek utama
seperti dalam Jadual 3, iaitu:
101
Jurnal Pengajian Melayu - JOMAS, Jilid 32(2), 2021: 94 -111
Jadual 3: Kategori Domain dan Aspek (Flanagan, 1970).
Kategori domain
Material dan kesejahteraan
fizikal
Perkara
Kesejahteraan material dan jaminan kewangan
Kesihatan dan keselamatan
Hubungan dengan ibu bapa, adik beradik dan saudara mara
Mempunyai dan membesarkan anak-anak
Hubungan
Hubungan suami isteri dan pihak orang yang istimewa
Hubungan dengan rakan
Sosial, komuniti dan aktiviti
sivik
Membantu dan mengalakkan orang lain
Aktiviti yang berhubung dengan kerajaan tempatan atau nasional
Pembangunan intelektual
Pemahaman kendiri
Pembangunan dan keperluan diri
Peranan dalam pekerjaan
Kreativiti dan ekspresi diri
Bersosial
Rekreasi
Aktiviti rekreasi pasif dan pemerhatian
Aktiviti rekreasi aktif dan mengambil bahagian
Menurut Centers of Disease Control and Prevention [CDC] (2017), tidak ada domain
tertentu yang mewakili kesejahteraan. Kepuasan hidup dikatakan bergantung kepada keperluan
asas yang mencukupi (makanan, tempat tinggal, pendapatan), akses kepada kemudahan moden
(elektrik, air bersih, pembentungan, internet) dan emosi yang stabil (mempunyai hubungan dan
sokongan sosial yang baik). Sebaliknya, terdapat juga kajian yang mendapati bahawa faktor
seperti genetik dan personaliti turut mempengaruhi tahap kesejahteraan manusia. Pelbagai
kajian berkenaan kesejahteraan dilakukan dalam pelbagai bidang yang menggunakan ukuran
kesejahteraan yang berbeza (seperti kepuasan hidup, kesan positif, kesejahteraan psikologi) dan
menggunakan metodologi berbeza. Kesannya, penemuan yang tidak konsisten berhubung
kesejahteraan subjektif didapati menerusi kajian-kajian tersebut. Pembentangan data oleh The
United Nations Educational, Scientific & Cultural Organization [UNESCO] (2013) mendapati
bahawa 46 indikator SWB yang berbeza hasil kombinasi daripada laporan oleh Stiglitz et al.
(2009), OECD (2013) dan negara-negara dari Kesatuan Eropah, Perancis, United Kingdom,
Kanada, Chile, Australia serta Amerika Syarikat. Indikator yang hampir sama juga digunapakai
untuk kajian-kajian ini, iaitu sama seperti domain yang digunakan oleh pengkaji-pengkaji SWB
yang lain. Antaranya domain-domain tersebut ialah ekonomi, keluarga, komuniti, kesihatan,
pendidikan, aktiviti personal, pekerjaan, hubungan sosial, alam sekitar, taraf kesihatan, masa
lapang, budaya dan demokrasi.
Berdasarkan kepada kajian dan laporan yang dinyatakan terdapat pelbagai domain,
aspek dan indikator yang digunakan dalam penilaian SWB. Pemilihan ialah berdasarkan kepada
kesesuaian, keadaan, jenis penilaian dan model kajian. Perbezaan lokasi berdasarkan geografi
dan budaya juga boleh menyebabkan perbezaan nilai, pemahaman, pengetahuan dan
102
Jurnal Pengajian Melayu - JOMAS, Jilid 32(2), 2021: 94 -111
komunikasi berkenaan dengan penilaian domain kajian. Oleh itu, pengkaji perlu mengelakkan
penilaian aspek budaya berdasarkan kepada tafsiran atau kriteria peribadi (Tov & Diener, 2007).
Walau bagaimanapun, sebilangan pengkaji menyatakan bahawa faktor kepada kesejahteraan
bersifat universal (Ryff & Singer, 1998). Deci dan Ryan (1985) pula menegaskan bahawa
kesejahteraan merupakan kemampuan memenuhi keperluan psikologi seperti autonomi,
kecekapan dan mengaitkan antara satu perkara dengan perkara yang lain.
Metodologi Penilaian SWB
Praktis yang cekap, berkesan dan tepat sangat bergantung kepada pemilihan metodologi dalam
kajian SWB. Ketepatan dan kualiti data SWB sangat dipengaruhi oleh kaedah penyelidikan yang
dijalankan. Terdapat pelbagai kaedah yang digunakan dalam pengumpulan data bagi kajian
SWB. Walau bagaimanapun, artikel ini hanya berfokus kepada tiga jenis kaedah pengukuran,
iaitu penilaian kesejahteraan hidup secara keseluruhan, ukuran kesan terhadap pengalaman
(perasaan dan emosi) serta eudaimonic (kegembiraan). Aspek reka bentuk dan metodologi kajian
ialah berdasarkan kepada lima tema (pembinaan soalan kajian, format jawapan, konteks soalan,
mod tinjauan dan tindak balas budaya) yang dikenalpasti oleh OECD (2013). Aspek reka bentuk
dan metodologi kajian berdasarkan kepada lima tema tersebut akan dihuraikan di bawah, iaitu;
1.
Soalan
Soalan yang digunakan perlulah tepat, mudah difahami, jelas (tidak kabur atau sukar ditafsir),
tidak berulang (repetitive) dan tidak membebankan responden bagi mengurangkan salah faham,
kekeliruan dan meningkatkan tahap kesahan. Maksud membebankan ialah soalan yang
memerlukan responden untuk menilai semua perkara pada satu-satu masa. Responden juga tidak
mempunyai ruang untuk berfikir atau terpaksa berfikir secara keterlaluan. Situasi ini akan
menjejaskan emosi dan perasaan mereka semasa menjawab soalan. Aturan terhadap soalan yang
dikemukakan juga perlu seragam, berfasa dan dijelaskan dengan baik. Maksud berfasa ialah
mengutamakan kepentingan soalan (perkara utama) berbanding soalan yang lain.
Perhatian khusus perlu ditekankan dalam pemilihan perkataan dan ayat yang digunakan
berikutan perbezaan bahasa dan budaya setempat. Hal ini boleh mengakibatkan perbezaan
pemahaman dan pentafsiran. Sekiranya perlu, soalan perlu diterjemahkan ke dalam bahasa yang
digunakan oleh responden bagi memudahkan kefahaman, dan dapat mengelakkan jawapan
menjadi bias atau heuristic (membantu seseorang mempelajari, mengetahui sesuatu perkara
melalui pengalaman sendiri, tetapi bukan melalui kaedah pengajaran atau pembelajaran).
Pengkaji juga perlu menyedari terdapat segelintir responden yang mempunyai kekurangan
pengetahuan atau pengalaman dalam menjawab persoalan yang dibangkitkan. Dalam konteks
kajian yang lebih luas, perhatian juga perlu diberikan terhadap kesan peristiwa harian, mingguan
dan bulanan yang dilalui oleh peserta kajian. Peristiwa seperti cuaca, bencana dan
ketidakstabilan politik juga boleh mempengaruhi kesejahteraan manusia.
103
Jurnal Pengajian Melayu - JOMAS, Jilid 32(2), 2021: 94 -111
2.
Format Jawapan
Walaupun skala yang digunakan kelihatan jelas dan mudah, namun formatnya berbeza. Unit
ialah perkara penting dalam pengukuran soal selidik. Penyelidik perlu menentukan pilihan
respon,
pelabelan
pilihan
(seperti
selang
skala),
ukuran
unipolar
(tidak
keseluruhan/keseluruhan) atau bipolar (setuju/tidak setuju). Perkara ini penting bagi
membolehkan kesahan, kebolehpercayaan dan perbandingan dilakukan. Format yang digunakan
perlu mudah difahami, menggunakan perkataan yang tepat, efektif, konsisten dan mempunyai
maksud yang sama kepada responden. Terdapat perbezaan dalam format respon berkaitan
penilaian kegembiraan, kesan dan pengalaman yang dilakukan seperti perasaan positif, neutral,
negatif, setuju atau tidak setuju. Begitu juga dengan soalan berasaskan intensiti seperti lemah
dan kuat yang digunakan memberi impak terhadap proses pemprosesan data.
3.
Konteks Soalan
Sensitiviti terhadap konteks soalan juga dapat mempertingkatkan kualiti data. Konteks soal
selidik seperti penyusunan soalan, teks pengenalan dan sumber soal selidik mempengaruhi
pemahaman individu. Namun begitu, aspek berkaitan tinjauan juga mempunyai kesan yang
tidak kelihatan dan tidak dijangka seperti bias yang mempengaruhi data yang dikumpul. Bias
dalam konteks ini berkenaan dengan kaedah pembinaan soal selidik. Bias mendorong kepada
jawapan tertentu dan mengakibatkan kesilapan dalam pengumpulan data. Interpretasi berhubung
maksud, jenis maklumat dan pengaruh perbezaaan individu berkaitan isu juga perlu
dipertimbangkan dalam penyediaan soalan.
4.
Mod Tinjauan
Teknik tinjauan (survey) bukan sahaja berkaitan dengan masa dan tahap keberkesanannya.
Pertimbangan perlu diberikan kepada kejadian atau peristiwa seharian yang secara tidak
langsung mempengaruhi tindak balas responden. Secara dasarnya, pengumpulan data dalam
keadaan dan kaedah yang berbeza diterima dalam kajian SWB. Penerimaan ini bergantung
kepada kaedah pengumpulan data yang dijalankan secara optimum. Terdapat pelbagai kaedah
pengumpulan data yang digunakan dalam SWB seperti Self-Administered Questionnaired
(SAQs) atau soal selidik secara kaedah tradisional yang menggunakan format pen dan kertas
atau tinjuan melalui internet. Computer-Assisted Self-Interview (CASI) ialah kaedah temu duga
berbantukan komputer. Kaedah ini memerlukan soalan dirakam terlebih dahulu dan responden
menggunakan sistem audio (speaker/headphone) bagi mendengar soalan yang diberikan (juga
dikenali sebagai audio-CASAI). Kaedah temu bual menggunakan telefon dan ComputerAssisted Telephone Interviews (CATI) juga boleh dijalankan. Selain itu, kaedah temu bual
(catatan menggunakan pen dan kertas) serta Computer-Assisted Personal Interview (CAPI) juga
sering digunakan dalam temu bual secara bersemuka. Kaedah penilaian berdasarkan kepada
diari harian responden, sama ada diari penggunaan masa, persampelan pengalaman yang
menggunakan Experience Sampling and the Day Reconstrution Method (ESM) juga digunakan
oleh pengkaji SWB. Computer-Assisted Web-Interview (CAWI) pula tidak lagi digunakan pada
masa kini kerana wujudnya bias persampelan kesan daripada penggunaanya. Antara isu-isu
yang timbul semasa menggunakan mod tinjauan ialah pendekatan yang digunakan, kaedah
interaksi, privasi, keinginan sosial, motivasi diri, tahap literasi atau intelektual, perkara penting
104
Jurnal Pengajian Melayu - JOMAS, Jilid 32(2), 2021: 94 -111
yang berlaku setiap hari, kadar tekanan harian, masa, kejadian dan cuaca (musim). Isu-isu yang
dinyatakan tadi mempengaruhi data yang diperolehi. Oleh itu, pelbagai aspek perlu
dipertimbangkan jika memilih mod tinjuan untuk mengumpul data.
5.
Tindak Balas Budaya
Antara isu yang sering dibangkitkan dalam kajian berkaitan SWB ialah perbezaan budaya dan
kumpulan linguistik (bahasa). Kumpulan ini berpotensi untuk memberikan jawapan yang
berbeza berdasarkan latar belakang mereka. Isu ini berpunca daripada penilaian, ukuran,
pandangan dan tafsiran yang berbeza berkaitan sesuatu isu. Antara faktor penyumbang kepada
perbezaan ini ialah tekanan psikologi dan lokus kawalan (berkaitan dengan eudaimonic atau
kegembiraan). Ujian hipotesis mendapati bahawa perbezaan budaya menyebabkan tahap
pentafsiran skala menjadi berbeza, seperti skala yang lebih tinggi atau sederhana. Perbezaan ini
memberi kesan kepada pembahagian skor atau nilai min berkaitan respon kajian. Perbandingan
ini ketara dalam kajian berkenaan penilaian kualiti hidup seperti domain kepuasan terhadap
pendapatan, kehidupan keluarga dan pekerjaan. Pandangan berkaitan sosial seperti isu imigresen,
tindakan ketenteraan dan penjagaan alam sekitar bagi negara Timur Tengah dan Asia Barat
menunjukkan polarisasi penilaian yang ketara.
Teori dan Model Kajian
Terdapat pelbagai teori dan model kajian yang digunakan dalam kajian SWB. Kajian berkaitan
kesejahteraan dijalankan dalam pelbagai bidang yang berbeza seperti kesihatan, psikologi,
sosiologi dan ekonomi. Oleh kerana terdapat pelbagai bidang kajian berhubung SWB, artikel ini
membincangkan teori dan model berdasarkan Das et al. (2020) yang menggabungkan teori
daripada sudut psikologi dan kesihatan awam. Teori ini dikategorikan kepada teori Pemenuhan
dan Penglibatan, Teori Orientasi Peribadi, Teori Penilaian dan Teori Emosi. Kajian Das et al.
(2020) mendapati bahawa teori SWB berasal daripada bidang psikologi yang berkaitan dengan
faktor kesan dalaman (personal) dan luaran (sosial). Rajah 1 menunjukkan gabungan teori secara
bersama (serentak) bagi membolehkan teori diuji secara komprehensif, iaitu;
Rajah 1: Gabungan Teori Kesejahteraan Subjektif (Das et al., 2020).
Berdasarkan Rajah 1, faktor-faktor yang memberi kesan terhadap orientasi peribadi,
tujuan, keperluan, aktiviti, penilaian atau emosi adalah penentu kepada SWB. Setiap kategori
teori menumpukan mekanisma yang dipengaruhi Teori Pemenuhan dan Penglibatan. Teori ini
105
Jurnal Pengajian Melayu - JOMAS, Jilid 32(2), 2021: 94 -111
memfokuskan kepada pengaruh impian, keperluan, dan aktiviti dalam SWB. Kemampuan
memenuhi impian dan keperluan menghubungkan reaksi emosi terhadap kegembiraan (pleasure)
dan penderitaan (pain). Kesan psikologi membawa kepada pengaruh keseronokan ketika
mencapai impian dan menimbulkan rasa tidak puas hati atau kecewa ketika gagal mencapai
impian yang dihajati. Wilson (1960) menyatakan bahawa kepuasan memerlukan faktor penyebab
kepada kegembiraan, sementara kegagalan memenuhi kehendak menyebabkan kekecewaan.
Walau bagaimanapun, penilaian emosi bukan sekadar melibatkan pencapaian, tetapi juga proses
yang dilalui. Masih wujud keraguan berkenaan terma kehendak dan keperluan yang
menyebabkan teori ini sukar untuk diuji. Selain itu, perdebatan juga timbul berkaitan eudomonia
(pengalaman, makna dan tujuan) dan hedonic (pengalaman kegembiraan dan kesenangan) dalam
SWB.
Teori Orientasi Peribadi pula menjelaskan bahawa pengaruh sikap berhubung dinamika
proses pemenuhan dan penglibatan membawa kepada penyesuaian orientasi peribadi. Personaliti
bukan sahaja memberi kesan terhadap pengaruh impian, keperluan dan aktiviti, tetapi memberi
kesan terhadap emosi, peristiwa dan reaksi terhadap perkara yang berlaku. Kajian Goldberg
(1990) menunjukkan bahawa daripada senarai ciri-ciri peribadi Big Five, iaitu ekstrovert
(berminat dengan persekitaran, suka bergaul dan berfikiran terbuka), kesepakatan, keterbukaan,
kesedaran dan neurotik (gangguan emosi, keresahan akibat konflik), hanya esktrovert dan
neurotik sahaja yang memberi kesan terhadap SWB.
Teori Penilaian pula berkaitan dengan penilaian peribadi terhadap kehidupan (aspek
kognitif, iaitu mentafsir, mempelajari dan memahami) yang berhubung objektif spesifik atau
subjektif standard. Dalam keadaan yang melebihi standard yang ditetapkan atau sebaliknya tetap
memberi impak kepada tahap SWB manusia. Brickman et al. (1978) menerangkan bahawa
peredaran masa menyebabkan manusia mengadaptasi kriteria kehidupan baharu dan
mengurangkan kesan kesejahteraan yang berkaitan dengan standard terdahulu.
Seterusnya, Teori Emosi memfokuskan kepada pengalaman (aspek afektif, iaitu perasaan
dan emosi) dan berkaitan dengan proses pemenuhan, penglibatan dan penilaian. Emosi positif
dan negatif bukan hanya sekadar pencapaian, tetapi penentu kepada tahap kesejahteraan. Emosi
positif termasuk keseronokan, minat, kepuasan dan kasih sayang (Fredrickson, 2004). Selain
teori berkenaan, terdapat pelbagai teori lain yang digunakan dalam kajian terhadap SWB seperti
Teori Utiliti, Teori Hierarki Keperluan yang berasaskan kepada ekonomi. Sementara Teori
Perbandingan Sosial, Teori Atas-Bawah dan Bawah-Atas, Model Social Well-Being, Theory of
Affect dan Model 3E & 3P turut digunakan dalam kajian berkaitan perspektif sosiologi dan
psikologi.
Penilaian dan Perbincangan
Berdasarkan kepada penilaian dan perbincangan di atas mendapati bahawa SWB dinilai
berdasarkan aspek keseluruhan (global) dan ukuran terperinci (spesifik). Penilaian keseluruhan
juga dikenali sebagai life satisfaction (LS) dan global measurement (juga dikenali sebagai global
life satisfaction, global evaluation, global judgement, balance temporal perspective, assessment
106
Jurnal Pengajian Melayu - JOMAS, Jilid 32(2), 2021: 94 -111
on goal and inspiration). Penilaian terperinci pula berkenaan dengan domain, aspek atau
indikator yang dipilih bagi tujuan penilaian kesejahteraan. Ukuran yang dilakukan ialah melalui
pengukuran objektif dan subjektif. Sementara skala yang digunakan pula berbeza seperti 0-5, 06, 0-9, 0-10, 1-5 dan 1-7. Terdapat sekurang-kurangnya 14 kaedah pengukuran SWB yang biasa
digunakan dalam kajian oleh pelbagai pengkaji, organisasi dan negara. Penilaian yang sering
dilakukan berkenaan dengan pendapatan, sokongan sosial, kesihatan, masyarakat, kesan positif
dan negatif, perasaan, emosi, keadaan psikologi, tahap kegembiraan dan kepuasan. Aspek dan
faktor kesejahteraan juga berbeza berdasarkan kepada fokus kajian seperti pemilikan harta,
kesihatan, kekerapan jenayah, sikap, sifat, aktiviti, hubungan, agama, emosi, kasih sayang,
akhlak, komunikasi, perumahan, aktiviti sukan dan budaya, modal sosial, alam sekitar,
infrastruktur, kelengkapan asas hidup dan perumahan, masa lapang, sistem politik, autonomi dan
sebagainya.
Metodologi yang digunakan turut memberi kesan terhadap kutipan dan dapatan data.
Penulisan ini memberi tumpuan terhadap penilaian secara keseluruhan, ukuran berdasarkan
kepada perasaan, ekonomi serta eudaimonic. Antara perkara yang diberi tumpuan ialah
penyediaan soalan dan format jawapan yang mudah difahami, tepat, dan tidak berulang.
Tujuannya ialah bagi mengelakkan berlakunya kekeliruan kepada peserta kajian. Sementara
konteks soalan pula membincangkan isu berhubung dengan kualiti data dan bias berhubung
dengan soalan yang digunakan dalam kajian. Pelbagai kaedah yang digunakan dalam
mendapatkan maklumat, antaranya melalui soal selidik atau temu bual. Pemilihan teknik turut
memberi kesan terhadap kutipan data. Artikel ini meneliti gabungan teori oleh Das et al. (2020)
yang merupakan kombinasi teori berasaskan psikologi dan kesihatan secara bersama. Teori ini
menyatakan bahawa salah satu faktor yang memberi kesan terhadap orientasi peribadi, tujuan,
keperluan, aktiviti, penilaian atau emosi merupakan penentu kepada SWB.
Kesimpulan
Setelah meneliti pelbagai konsep utama, takrifan serta definisi oleh pengkaji terdahulu, dapat
disimpulkan bahawa kesejahteraan subjektif ialah keseluruhan atau gabungan kegembiraan,
kebahagiaan, kepuasan, kualiti dan keseimbangan hidup yang terhasil daripada kesejahteraan
ekonomi, sosial, emosi, fizikal dan persekitaran. Penilaian SWB boleh dibahagikan kepada dua
bahagian, iaitu kesejahteraan global dan spesifik. Dalam pengukuran SWB, wujud keperluan
untuk memahami dengan jelas sifat dan ruang lingkup konsep pengukuran yang digunakan. Hal
ini kerana konsep SWB itu bersifat pelbagai berbanding dengan konsep pengukuran jelas seperti
pendapatan, umur dan jantina. Walaupun terdapat percanggahan berkenaan definisi terhadap
SWB secara global, namun terma tersebut masih diterima dan digunapakai dalam pelbagai kajian
berkaitan kesejahteraan. Definisi SWB yang luas dan sering digambarkan mempunyai pengaruh
terhadap sifat dan keadaan manusia. Domain yang digunakan pula bukan bersifat ekslusif,
sebaliknya dinamik, progresif dan mempunyai nilai instrumental selaras dengan perbezaan
budaya dan proses sosialisasi. Pengukuran SWB juga wajar dilakukan bersama ukuran objektif
seperti pendapatan, kualiti persekitaran dan pengetahuan serta kemahiran. Rumusannya, tahap
kesejahteraan subjektif itu bersifat pelbagai dan dinamik serta tidak terhad terhadap sesuatu
aspek dan faktor yang mempengaruhi manusia.
107
Jurnal Pengajian Melayu - JOMAS, Jilid 32(2), 2021: 94 -111
Rujukan
Abdul Razak, A. R. (2018) Pengukuran tahap kesejahteraan subjektif golongan remaja di
Malaysia [Paper presentation]. National Youth Research Seminar, Kuala Lumpur,
Malaysia.
Andrews, F. M., & Withey, S. B. (1976). Social indicators of well-being: American’s
perceptions of life quality. New York: Plenum Press.
Australian Centre on Quality of Life. (2007, June 21). Directory of Instruments. Retrieved from
http://www.deakin.edu.au /research /acqol /instruments/index.htm.
Azizah, M.Y., Jamal Ali, & Roslina Kamarudin. (2014). Kesejahteraan hidup subjektif:
Pengaruh elemen ekonomi dan bukan ekonomi. Prosiding PERKEM ke-9. PERKEM.
Retrieved
from
http://www.ukm.my/fep/perkem/pdf/perkem2014/PERKEM_2014_4D4.pdf.
Boo, M. C. (2018). Income and Subjective Well-Being in Malaysia. [Unpublish doctoral
dissertation], Universiti Sains Malaysia.
Brickman, P., Coates, D., & Janoff-Bulman, R. (1978). Lottery winners and accident victims: Is
happiness relative? Journal of Personality and Social Psychology, 36(8), pp. 917–
927. https://doi.org/10.1037/0022-3514.36.8.917.
Campbell, A., Converse, P. E., & Rodgers, W. L. (1976). The quality of American life:
Perceptions, evaluations, and satisfactions. Russell Sage Foundation.
Centers of Disease Control and Prevention. (2017, June, 21). Well-being concepts. Retrieved
from
https://www.cdc.gov/hrqol/wellbeing.htm.
Cummins, R., Mellor, D., Stokes, M., & Lau, A. (2009). Measures of subjective well-being in
rehabilitation and health assessment. In E. Mpofu & T. Oakland (Eds.), Applying ICF
guidelines (pp. 409–423). New York: Springer Publishing Company.
Cummins R.A. & Weinberg M.K. (2015) Multi-item measurement of subjective wellbeing:
subjective approaches (2). In Glatzer W., Camfield L., Møller V., Rojas M. (eds) Global
handbook
of
quality
of
life
(pp.
239-268).
Springer,
Dordrecht.
https://doi.org/10.1007/978-94-017-9178-6_10.
Das K. V., Jones-Harrell C., Fan Y., Ramaswami A., Orlove B. & Botchwey N.
(2020). Understanding subjective well-being: Perspectives from psychology and public
health. Pub. Health Rev., 41(25). https://doi.org/10.1186/s40985-020-00142-5.
Deci, E. L., & Ryan, R. M. (1985). Intrinsic motivation and self-determination in human
behavior. New York: Plenum.
108
Jurnal Pengajian Melayu - JOMAS, Jilid 32(2), 2021: 94 -111
Diener E. (1984). Subjective well-being. Psychol Bull, 95(3), pp. 542-75. PMID: 6399758.
Diener, E., Emmons, R. A., Larsen, R. J. & Griffin, S. (1985). The satisfaction with life scale.
Journal of Personality Assessment, 49, pp.71-75.
Diener, E., Suh, E. M., & Oishi, S. (1997). Recent findings on subjective well-being. Indian
Journal
of
Clinical
Psychology
24(1).
Pyscnet.
Retrieved
from
https://psycnet.apa.org/record/1997-43193-002.
Diener, E. & Scollon, C. (2003, Mac 21). Subjective well being is desirable, but not the Summum
Bonum. Workshop on Well Being. Minneapolis, USA. UMN. Retrieved from http://
www.tc.umn.edu/~tiberius/workshop_papers/DIENER.pdf.
Flanagan, J.C. (1970). A research approach to improving our quality of life. American
Psychologist, 33, pp. 138–147. Retrieved from http://dx.doi.org/10.1037/0003066X.33.2.138.
Fredrickson, B.L. (2004). The broaden and build theory of positive emotions. Philosophical
Transactions of the Royal Society of London Series B: Biological Sciences, 359 (1449),
pp.1361-1377.
Goldberg, L.R. (1990). An alternative description of personality: The big-five factor structure.
Journal of personality and social psychology, 59 (6), pp. 1216-1229.
Hicks, S. (2011). The measurement of subjective well-being: Paper for the measuring national
well-being Technical Advisory Group. ONS. Retrieved from www.ons.gov.uk/wellbeing/the-measurement-of-subjective-well-being.pdf.
International Wellbeing Group. (2006, June 21). Personal wellbeing index. Deakin. Retrieved
from http://www.deakin.edu.au/research/acqol/instruments/wellbeing_index.htm.
International Wellbeing Group. (2013, June 21). Personal wellbeing index – adult (PWI-A).
Acqol. Retrieved from ://www.acqol.com.au/uploads/pwi-a/pwi-a-english.pdf.
Jabatan Perangkaan Malaysia (2019). Indeks kesejahteraan rakyat Malaysia 2018. DOSM.
Retrieved
from
https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/pdfPrev&id=NWhJYlhTK0N3VCs3U3
lNVXhaeCtYZz09.
Kahneman, D., E. & Riis, J. (2002). Living and thinking about it. Two perspective on life. In
F.A, Huppert, N. Baylist., & B. Keverne (Eds). The science of well-being (pp. 285-304).
Oxford University Press.
109
Jurnal Pengajian Melayu - JOMAS, Jilid 32(2), 2021: 94 -111
Kahneman, D. & Krueger, A.B. (2011). Development in the measurement of subjective wellbeing. The Journal of Economic Perspectives, 20(1), pp. 3-24. Jstor. Retrieved from
http://www.jstor.org/stable/30033631.
Keyes, C.L.M. (2006). Mental health in adolescence: Is America’s youth flourishing? American
Journal of Orthopsychiatry, 76, pp. 395-402.
Khairudin, C.T (2017). Dimensi kebahagiaan golongan dewasa Melayu. [Unpublished doctoral
dissertation] Universiti Malaya.
Kim-Prieto, C., Diener, E., Tamir, M., Scollon, C., & Diener, M. (2005). Integrating the diverse
definitions of happiness: A time-sequential framework of subjective well-being. Journal of
Happiness Studies, 6, pp. 261–300.
Laily Paim. (2017). Kemiskinan & Kerentanan. Penelitian Konsep dan Pengukuran dalam Era
Revolusi Industri 4.0. Selangor: Penerbit Universiti Putra Malaysia.
Lyubormirsky, S., & Lepper H.S. (1999). A Measure of subjective happiness: Preliminary
reliability and construct validation. Social Indicator Research 46(2), pp. 137-155.Cnbc.
http://www.cnbc.pt/jpmatos/26.%20lyubomirsky.pdf.
Organisation for Economic Co-operation and Development. (2013). How’s Life? 2020.
Measuring
Well-Being.
OECD.
Retrieved
from
https://www/oecd.library.org/economic/how-s-life_9789264121164-en.
Renwick, R., Raphael, D., Brown, I., & Myerscough, T. (2006). The quality life model. Utoronto.
Retrieved from http://www.utoronto.ca/qol/concepts.html.
Ryff, C.D., & Singer, B. (1998). The contours of positive human health. Psychological Inquiry,
9, pp. 1-28.
Schalock, R. L. (1997). The conceptualization and measurement of quality of life: Current status
and future considerations. Journal of Developmental Disabilities, 5, pp. 1–21.
Shafii, H. & Miskam, N. (2011). Pembentukan penunjuk dan indeks kualiti hidup bagi
mengukur kesejahteraan hidup masyarakat di Pekan Parit Raja, Johor [Paper
presentation]. Persidangan Kebangsaan Geografi dan Alam Sekitar, Universiti Pendidikan
Sultan Idris.
Stiglitz, J. E., Sen, A., & Fitoussi, J.P. (2009). Report by the Commission on the Measurement
of Economic Performance and Social Progress. Paris: Researchgate. Retrieved from
https://www.researchgate.net/publication/258260767_Report_of_the_Commission_on_the
_Measurement_of_Economic_Performance_and_Social_Progress_CMEPSP.
110
Jurnal Pengajian Melayu - JOMAS, Jilid 32(2), 2021: 94 -111
Stone A. A., & Mackie, C. (2018). Subjective well-being: Measuring happiness, suffering, and
other
dimensions
of
experience.
NCBI.
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK179225/
Tov, W., & Diener, E. (2007). Culture and subjective well-being. In Kitayama, S. & Cohen, D.
(Eds.) Handbook of cultural Psychology (pp. 691-713). New York: Guilford.
The United Nations Educational, Scientific & Cultural Organization. (2013). Culture, poverty
and well-being. Proceedings of Hangzhou International Congress. UNESCO. Retrieved
from http://www.unesco.org/new/en/culture/themes/culture-and-development/hangzhoucongress/culture-poverty-and-wellbeing/.
Unit Perancang Ekonomi (2019, July 21). Rancangan Malaysia Kesebelas, 2016-2020. Retrieved
from https://www.epu.gov.my/sites/default/files/2020-02/Bab%204.pdf.
Wilson, W. R. (1960). An attempt to determine some correlates and dimensions of hedonic tone.
[Unpublished doctoral dissertation] Northwestern University.
Xu, W., Sun, H., Zhu, B., Bai, W., Yu, X., Duan, R., Kou, C., & Li, W. (2019). Analysis of
factors affecting the high subjective well-being of Chinese residents based on the 2014
china family panel study. Int J Environ Res Public Health, 16(14), p.2566 doi:
10.3390/ijerph16142566. PMID: 31323796; PMCID: PMC6678496.
111