IV. „MusIsz zakończyć swoje życIe”.
o tanatotechnologIach
Technologie zmieniają zarówno myślenie o Erosie (dawcy i sile podtrzymującej
życie), jak i Tanatosie (sile kończącej życie). Ten sposób myślenia o egzystencji
ludzkiej zostaje zastąpiony przez nowy rodzaj ich technologicznych regulacji.
Technologicznie bardziej wzmacniany jest Eros jako podstawowa zasada życiowa. Śmierci nie da się jednak pominąć, nie można jej usunąć z ludzkiego
horyzontu oczekiwania. O zakończeniu życia nie przypomina już śmierć znana
z ikonograii i wyobrażeń kulturowych czy doświadczeń religijnych i duchowych, lecz przebrana w technologiczne regulacje. Dlatego zdanie „musisz zakończyć swoje życie” może wypowiedzieć dowolny program przypominający
użytkownikowi, że jego egzystencja nie jest konieczna, że została ona wyczerpana, zużyta. Powodem śmierci nie jest więc biologiczna, lecz informacyjna
i cybernetyczna starość, rozumiana jako niemożność partycypacji w danym
programie doświadczenia. Śmierć społeczna jest konsekwencją śmierci metaizycznej realizowanej technologicznymi środkami. Wystarczy bowiem, by
użytkownicy uznali kogoś za zmarłego, to znaczy usunęli kontakt do niego
i ta osoba przestaje istnieć. Próg społeczny stanowi więc formę transcendencji, gdyż pozwala na przekroczenie stanu protoontyczności. Ontyczność może
się realizować, gdy podmiot żyje interaktywnie w mediach technicznych. Gdy
zostanie usunięty z jakiejś grupy, umiera i zostaje przeniesiony do otchłani
protoontyczności rozumianej jako brak kontaktu z zasadą cybernetycznego
witalizmu, na której nadbudowana jest stechnicyzowana kultura.
Horyzont śmierci jest dany technologicznymi środkami przed życiem. To już
nie bycie-ku-śmierci, lecz bycie-prolongowana-technicznie-śmierć, ponieważ
ostateczność zostaje teraz zastąpiona przez poziomy i warstwy śmierci, między którymi interaktywnie przełączają się cyborgi w toku zmediatyzowanej
technologicznie egzystencji. Oznacza to nie tyle jej odwlekanie, co lekceważenie, gdyż śmierć jest wszędzie, tak że koniec życia może być realizowany jako
koniec życia w określonym interfejsie lub programie doświadczenia. Technika
lekceważy człowieka na tyle, na ile człowiek na to pozwala. Natomiast gdy
stanie się ona totalnie nieludzka wskutek całkowitej detanatologizacji, to
opozycja życie – śmierć straci sens.
Część III: Transcendencja i transhumanizm
176
Istoczymy się ze śmierci do wytworzonych technicznie obwodów nieśmiertelności, po których śmierć jest transferowana. W tym sensie technika to śmierć na każdym możliwym poziomie. Śmierć jest wszędzie, co widać
w wiadomościach, ale jednocześnie przestrzeń życiowa człowieka jest z niej
oczyszczana. Śmierć jest usuwana poza horyzont powszedniego doświadczenia. Dlatego, aby cyborg mógł odzyskać horyzont śmierci, potrzebuje odpowiedniego programowania na dezaktywację podstawowych programów doświadczenia dostarczanych mu przez przemysł programów, wyłączania tych
opcji, które destabilizują metaizyczna ekonomię śmierci.
Ludzie wszystko uprzemysławiają, dlatego i śmierć została uprzemysłowiona. Nie została ona usunięta, tylko po prostu się nie opłaca. Przepracowanie śmierci jest bolesne i zajmuje lata, nieraz całe życie, a przy tym zmienia
człowieka i towarzyszy mu w każdej chwili. Uprzemysławianie śmierci polega
na redukcji tego przepracowania do gotowych ofert sztucznego rozumienia
świata oraz rządzących nim praw. Dokonuje się to poprzez tanatotechnologię, począwszy od aparatury medycznej, poprzez zakłady pogrzebowe (które
przygotowują ciało, co kiedyś było zadaniem rodziny i pozwalało oswoić się
ze śmiercią), aż po dyskursy, które eliminują śmierć (albo jest ona zbywana
milczeniem, albo redukowana do kwesii ekonomicznych). Śmierć zostaje
uprzemysłowiona przez tanatotechnologie, czyli aparaturę służącą do tego,
by nią zarządzać. Pęd do konsumpcji, zdobywania pieniędzy, robienia kariery
to nic innego jak manifestowanie braku śmierci. Ludzie sądzą, że są w stanie prześcignąć ponurego żniwiarza, bo będą czymś więcej niż ludźmi. Stąd
obietnice techniki: ścigaj się człowieku z innymi, a zostaniesz zapisany wysoko
w rankingu. W takim społeczeństwie nie ma miejsca na śmierć. Nikogo ona
nie obchodzi. I to nie z powodu ludzkiej niewrażliwości, ale nieopłacalności.
Tanatotechnologie zarządzające śmiercią mają otworzyć horyzont ludzkiego doświadczenia na wszystko, tylko nie na śmierć. Śmierć jednak cały czas
się manifestuje, wyziera spod popkulturowego makijażu naszej cywilizacji,
jednak nawet patrząc w jej w oczy, ludzie widzą tylko banalne konieczności
i nieznaczące zagrożenia. Największym sukcesem infrastruktury tanatotechnologicznej jest odłączenie człowieka od bycia-ku-śmierci na rzecz bycia-kuczemukolwiek-pożądanemu. W ten sposób usunięta śmierć staje się zasadą
rzeczywistości – wbrew cywilizacji, wbrew technice, wreszcie wbrew samym
ludziom. Jej praca polega na znikaniu, które dokonuje się przez substytucje
i maskowanie – im mniej widać śmierć, która jest wszędzie, tym większy sukces uprzemysłowienia śmierci.
Problemem w nieśmiertelnym społeczeństwie będzie nie uniknięcie, lecz
wskrzeszenie śmierci. Śmierć nie musi oznaczać końca. Będzie to inna śmierć
od tej rozumianej jako nieodwracalne przerwanie1 – śmierć oznaczająca przejNawet jeśli ma ona charakter przerywania i wybudzania podmiotu. Śmierć, pozbawiona
mitologicznych przedstawień, ludycznych alegorii czy religijnych wyobrażeń, jest przedstawia1
IV. „Musisz zakończyć swoje życie”...
177
ście z jednego poziomu na drugi, a więc degradację lub awans w hierarchii.
W ten sposób ludzie są jak bogowie – takimi uczyniła ich rewolucja protezowania egzystencji, dokonana za pośrednictwem technologii transformacyjnych:
robotyki, nanotechnologii, biotechnologii, nanoinżynierii, bioinformatyki czy
technologii sterowania klimatem. Wskrzeszenie śmierci nie będzie oznaczało
przywrócenia ontologicznego statusu eschatologii. Eschatologia wciąż będzie
grą realizowaną zgodnie z instrukcją technomerkantylistycznego rozumu, lecz
unieśmiertelniane podmioty będą mogły coś stracić: komponenty i urządzenia
własnej nieśmiertelności. Śmiertelność/nieśmiertelność oznacza możliwość
przełączania między konkretnymi urządzeniami i terytoriami egzystencjalnymi
w obrębie biotechnosystemów, tj. wskrzeszenie w funkcji uaktywnienia.
Nieśmiertelność człowieka będąca w częściowym kontakcie z transcendencją będzie odnosić się do realizacji pewnych idei i wizji związanych z politeizmem. To, że każdy będzie własnym bogiem, oznacza, że będzie tworzył
własne otoczenie. Będzie jednak ograniczony przez innych bogów, którzy
na równi z nim będą zabiegać o spełnienie własnych mocy i zdolności kreacyjnych. Ludzie w roli bogów będą zarządzać śmiertelnymi lub maszynami.
Śmierć stanie się widowiskiem, najwyższym dobrem biotechnosystemowej
logiki spektaklu, ponieważ będzie czymś nieosiągalnym w kulturze nieśmiertelnych cyborgów.
Przyszłość człowieka i podstawowe sposoby jego egzystencji można odnieść do zaawansowanych ilozoicznych eksperymentów myślowych, które
pozwalają zrozumieć, jakie założenia, idee, ideologie tkwią w projektowaniu
przyszłości pozbawionej śmierci. Może się okazać, że ludzie nie będą chcieli żyć wiecznie, czyli usunąć śmierci z horyzontu własnej egzystencji. Zdanie
„Musisz zakończyć swoje życie” oznacza konieczność zakończenia życia jako
podmiot nieśmiertelny, inaczej nie dojdzie do jakościowej zmiany w mentalności społeczeństwa. Śmierć stanowi przypomnienie o tym, co czeka ludzkość
po rewolucji posthumanistycznej i transhumanistycznej, jeśli zostaną zrealizowane pewne scenariusze jej rozwoju.
Dotąd ludzie pytali, jak powstał świat, dziś pytają już tylko o jego koniec.
Odsuwany poprzez technologie eschatologiczny wymiar ludzkiej egzystencji
tylko zagłuszył ich oczekiwanie. Ludzie oczekują od Boga cyborgów realnej
interwencji, ingerencji transcendencji w stechnicyzowaną kulturę, w której
Bóg-śmierć będzie pełnił funkcję przerywania nieśmiertelności.
na jako czysta funkcjonalność. Thanathos jest czystą funkcją przerywania życia (na chwilę, ale
i na zawsze), transcendentalnym polem ewolucji twórczej – areną życia. Por. G. Deleuze, Różnica i powtórzenie, tłum. B. Banasiak, K. Matuszewski, KR, Warszawa 1997. Śmierć wybudza
podmiot z jego indukowanego technologicznymi środkami snu życia, na które składają się aktywności dokonywane w ramach ofert medialnych.
Część III: Transcendencja i transhumanizm
178
„Politeizm technologii”, czyli ich wielość realizująca różne funkcje, cele
i powodująca heterogeniczne efekty eschatologiczne, będzie prowadzić do
politeizmu metaizycznego, wielobóstwa ludzi, wielobóstwa-w-ludziach. Gra
ryzykiem śmiertelności dostarcza afektów i zapobiega wiecznej nudzie, nudzie wieczności pozbawionej szansy na ostateczna dezaktywację cyborgów.
Prowadzi to do tego, że człowiek zrzuci na maszyny odpowiedzialność za
własną (nie)biotechnośmiertelność. Obiekty techniczne obdarzone inteligencją będą mogły łagodzić „skandal śmiertelności”. Śmierć przestaje być ludzka
– człowiek marzy i fantazjuje o śmierci maszyn (o ich autodestrukcji), Według
Thomasa Koebnera: „Także maszyny »przeżywają« »śmierć«” – są to automaty zaprogramowane na życie i śmierć w cieniu technologicznej transcendencji. Cyborgi, nie mogąc doświadczyć własnej śmierci, przeżywają ją u maszyn.
Obserwują, programują, wyobrażają sobie ich destrukcję, co stanowi formę
anamnezy – metaizycznego przypomnienia o byciu-ku-śmierci, teraz zapośredniczonego w programach wydarzania się częściowych dezaktywacji zasobów biotechnicznych. Bycie-ku-śmierci cyborgów zostaje zastąpione przez
programowanie wydarzeń śmierci w maszynach.
Tanatotechnologie realizują się bez wiedzy o śmierci. Nicholas Agar uważa, że zgranie umysłu do technologicznej postaci, przypisywane silnej sztucznej inteligencji (strong AI), oznacza śmierć, jeśli okaże się, że jej założenia były
błędne. W przeciwnym wypadku nastąpiłaby adaptacja umysłu do technologicznego otoczenia, a więc stan technologicznej nieśmiertelności. Nie byłaby
ona co prawda pełna, gdyż elektroniczne nośniki – odpowiedniki neuronów
czy inne urządzenia pozwalające na zgranie, zapis i odtwarzanie umysłu (lub
pierwotne odtworzenie bez straty czasu, czyli deportacja umysłu z rzeczywistości biologicznej do technologicznej) nie dokonują tych operacji w sposób
idealny, nie mogą być zatem odpowiedzialne za doskonałą kopię umysłu. Co
się jednak dzieje z rzeczywistością duchową – transcendencją? Niesłusznie
się ją pomija tę rzeczywistość metaizyczną, gdyż to ona będzie stanowiła
podstawę oceny transhumanistycznych eksperymentów mind uploadingu.
Gdy będzie można siebie dowolnie klonować, poprzez wymianę zużytych lub
zepsutych nośników, nośniki świadomości zapewnią człowiekowi sukcesję.
Czy jednak „po zgraniu”, czyli bioelektronicznej śmierci i technologicznych
narodzinach z transferu, dusza ulegnie podziałowi? Czy będziemy mieć mniej
dusz, czy też kolejne dusze (w domyśle takie same) zaludniające kolejne klony? Być może dusza zostanie zagubiona lub będzie żyła tylko w jednym klonie.
H. Marins, Experimentum Humanum, Relógio D’Água, Lisboa 2011, s. 175.
T. Koebner, Herr und Knecht. Über künstliche Menschen im Film, w: R. Drux (red.), Der
Frankenstein-Komplex: Kulturgeschichtliche Aspekte des Traums vom künstlichen Menschen,
Suhrkamp, Frankfurt am Main 1999, s. 124.
Ibidem.
IV. „Musisz zakończyć swoje życie”...
179
Do uzyskania tej wiedzy konieczna byłaby konsultacja z Bogiem – jednak tej
transhumaniści z pewnością nie będą chcieli przeprowadzić. Czy powstaną
testy pozwalające określić zawartość umysłu w jakiejś postaci elektronicznego umysłu? Czy cyborg się przystosuje do tych przemian? Według jakich kryteriów należałoby oceniać takie eksperymenty?
Tanatotechnologie wprowadzają śmierć nie jako coś oczekiwanego czy
ostatecznego, lecz jako eksperyment. Wyobraźmy sobie, że w oprogramowaniu i sprzęcie niezbędnym do zgrywania naszych umysłów wystąpił gdzieś
błąd, który powoduje nie tylko atak wirusów i destabilizację systemu technologicznie połączonych umysłów jako nowej formy uzyskiwania intersubiektywności, ale uruchomienie programu samoanihilacji. W ten sposób może
dokonać się eksterminacja ludzkości. Kreślenie scenariuszy apokaliptycznych
zmusza do zastanowienia się nad scenariuszami postapokaliptycznymi, to
znaczy po katastroie, po globalnej biotechnosystemowej awarii. Czy transhumaniści przewidują jakąś kopię bezpieczeństwa ludzkości? Mogłaby ona
przybrać postać globalnej bazy danych, w których zostałyby zapisane wszystkie umysły cyborgów. W razie awarii lub kataklizmu służyłyby do odtworzenia
cyborgicznej ludzkości. Czy nasze ciała będą gotowe znowu przyjąć i wgrać
świadomość przekonwertowaną do postaci technologicznej? Czy konsekwencją tego będzie jakaś nowa postać traumy transferu? Czy ludzki umysł i psychika będą stabilne po takiej operacji? Takie eksperymenty myślowe są przeprowadzane w dziełach science icion, a za sprawa technologii staja się udziałem rzeczywistości cyborgów.
„Musisz zakończyć swoje życie” staje się nakazem etycznym. Tanatotechnologie mogą prowadzić do dezaktywacji egzystencji. Człowiek odtworzony
z danych poprzez uploading staje się różnymi wersjami człowieka i jest aktualizowany na interfejsach w formie biologicznej (jako robot) lub w postaci danych. Tanatotechnologie w silnie stechnicyzowanej kulturze to także działania
i operacje, które mają przeciwdziałać śmierci w każdej postaci. Tworzą one system zabezpieczeń, który nie pozwala jednostkom na zakończenie życia. Jeśli
komuś uda się zabić, to będzie wskrzeszany z danych: czy to w formie biologicznej, czy technicznej. W ten sposób tanatotechnologie realizują nieśmiertelność mimo woli, nieśmiertelność niechcianą, bo nadaną przez technologiczną
tendencję globalizującej się technicznie kultury. Są one ampliikatorami lęku
przed śmiercią – wzmacniają mechanizmy wyparcia, nie pozwalając człowiekowi na aktywne przeżywanie śmierci. Całkowite usunięcie ostatecznego wymiaru śmierci może prowadzić do tego, że będzie ona grą, a ludzkie jednostki
zostaną więźniami biotechnosystemów, z których nie będą mogły uwolnić się
ich dusze. Maszyny do prowadzenia reinkarnacyjnej gry będą uruchamiane
poprzez wymazanie pamięci jednego klona jako te, które aktualizują dane wirtualne środowisko bycia, w którym śmierć oznacza „game over”, lecz po wrzu-
180
Część III: Transcendencja i transhumanizm
ceniu monety do reinkarnacyjnego automatu można rozpocząć grę w nowym
wcieleniu lub reaktualizować zastane. Zarządzanie śmiercią będzie więc polegać na realizacji różnych scenariuszy bycia. Nieśmiertelność będzie oznaczała
nieskończoną w czasie hibernację podmiotów w symulacyjnych światach oferujących różne doświadczenia, a jeśli tanatotechnologie zaktualizują się w tej
wersji, będzie oznaczała także brak moralności i etyki, gdyż każda aktywność
zostanie sprowadzona do gry. W każdym programie doświadczenia aktualizowanym w rzeczywistości technologicznie skonstruowanej symulacji będzie
miała miejsce inna wersja etyki gry sprowadzonej do algorytmicznych reguł
postępowania w danym świecie nieobecnego życia (będącym także światem
nieobecnej, bo niemożliwej do doświadczenia śmierci). Ten lęk przed śmiercią i przeżywaniem utraty powodują, że transhumaniści w swoich postulatach
i działaniach (a stoi za nimi infrastruktura technologiczna i ekonomiczna tego
ruchu) tylko częściowo aktualizują marzenia ludzkości o rewolucji i wyzwoleniu
z dotychczasowych ograniczeń, „boskim ogniu” danym im przez Prometeusza.
Trzeba jednak pamiętać, że Prometeusz chciał umrzeć, lecz nie mógł i w nieskończoność doznawał tego samego. TO SAMO, będące głównym wrogiem
Nietzschego, a także Heideggera i Deleuze’a, staje się czystym produktem postępu technologicznego. Nieśmiertelność oznacza TO SAMO, lecz realizowane
w heterogenicznych aktualizacjach – grach nieobecnego życia i śmierci, czyli
nieobecnego bycia w technologicznie skonstruowanej nieśmiertelności.
Jednak TO SAMO będzie dotyczyło tylko wybranych ludzi. Śmierć przestaje
być egalitarna (dostępna wszystkim żywym stworzeniom), a staje się technomerkantylistycznie elitarna jak produkt rynkowy. Tylko ludzie dysponujący odpowiednimi zasobami mogą kupić „pakiet tanatotechnologiczny”, który ma
ich chronić przez śmiercią. Jeśli jednak ktoś zmieni zdanie i zechce znów stać
się śmiertelny, to urządzenia mogą do tego nie dopuścić. Taka osoba pozostanie więźniem własnych zabezpieczeń tanatotechnologicznych. W społeczeństwie postśmiertelnym głównym dobrem stanie się śmierć. Podobnie jak mitologiczni bogowie zazdrościli ludziom śmiertelności, tak nieśmiertelne elity
będą zazdrościć śmiertelnym ich „dobra”, jakim będzie możliwość zakończenia egzystencji.
Tanatotechnologie odnoszą się do metaizyki. Nawet ruch transhumanistyczny, który wywodzi się z materializmu i pragmatyzmu, musi w pewnym
momencie stawić czoło kwesiom metaizycznym. Od tego, jak to uczyni, będzie zależeć powodzenie kolejnych rozwiązań tanatotechnologicznych, gdyż
na pewnym etapie globalizacji technicznej, gdy kultura osiągnie krytyczne nasycenie technologią, nie będzie powrotu do dawnego porządku kultury.