Tefekkür
Prof. Dr. Mehmet Ali Büyükkara
İstanbul Şehir Üniversitesi
İslami İlimler Fakültesi
Tarihî Hariciliğin
Günümüze Yansımaları
K
lasik kelam ve İslam mezhepleri tarihi kaynaklarımız Haricilik mezhebini bidatçı fırkalar arasında saymışlardır. Hariciliğin en bariz
özelliği Müslümanları tekfir etmesiydi. Tabii ki tekfirle
kalmıyorlar, kâfir gördükleri kişilerin kanlarını helal
sayıyorlar, bir ibadet şevkiyle onların canlarına kastediyorlar, mallarını yağmalıyorlar, kadınlarını, kızlarını
kaçırıp kendilerine köle yapıyorlardı. Nitekim halife
Hz. Ali’yi de tekfir ettiler ve bilindiği gibi namaz kıldığı sırada üzerine saldırarak şehit ettiler. Üstelik tüm bu
yaptıklarının Allah yolunda cihat ve emr-i bi’l-maruf ve
nehy-i ani’l-münker (iyiliği emretme, kötülüğü engelleme) olduğunu söylemekteydiler.
Kaynaklarımız Harici toplulukların genellikle dinî bilgileri yetersiz insanlardan oluştuğunu bildirmektedir.
Maceraperestler ile toplumdan dışlanmış eski suçlular
ve psikotik tipler Harici gruplar içinde kendilerine rahatça yer bulurlardı. İslam’la yeni tanışan yahut günah
dolu bir hayattan sonra tövbekâr olup dine yönelen
insanlar da aynı şekilde bu heyecanlı toplulukların kolayca bir parçası olurlardı. Geçmişlerindeki suç ve günahları tazmin etmek isteyen insanlar için bu gruplar
görünüşte böyle bir fırsatı sunmaktaydı. Maceraperestler ve toplum dışı tipler için ise Haricilerin safında bir
çatışmadan diğerine koşmak, esir almak, infaz etmek,
ganimet edinmek gerçekten heyecan vericiydi.
Hariciler gayrimüslimlerle hiç çatışmadılar. Savaştıkları
düşmanları hep Müslümanlar oldu. Şekil ve şemaille-
30
#3(.53&þ%5,!#5R5 -þ'5hfgj5R5sayı 287
riyle, ibadetleriyle, dillerinden hiç düşürmedikleri ayet
ve hadisleriyle bir Müslümana belki sevimli gelebilecek bu gruplar, hakiki çehrelerini münakaşalarda, çatışmalarda ve savaşlarda gösterirler, bir rahmet dini olan
İslam’ın mensuplarında olması gereken merhametin
zerresini muhataplarına göstermezlerdi. Küçük şeyleri
büyütürler, onlar gibi düşünmeyen ve onlarla beraber
hareket etmeyenleri kötülerler, söverler ve daha ileri
giderek onları tekfir ederlerdi. Onlarla konuşmak ve
anlaşmak zordu. Dik kafalı ve dediğim dedik tavırları
vardı. Güzel sözden, mantıkî izahlardan ve nasihatten
pek anlamazlardı.
Peygamberimizin sahabilerinden Abdullah b. Habbab
b. Eret’i sırf bazı konularda kendileri gibi düşünmediği
için hamile eşiyle beraber öldürmüşlerdi. Âlim sahabi Abdullah b. Abbas’ı yanlarına göndererek epey bir
Hariciyi aklıselimle davranmaya ikna eden Hz. Ali,
hadiseden sonra bu aşırı toplulukla savaşma kararı aldı.
Kamu güvenliği tehdit altındaydı. Anarşinin önüne
geçmeliydi. Nehrevan ve Nuhayle’deki savaşlarda bu
tedhişçi gruplara çok ağır darbeler indirdi.
Bu ilk Haricilerden günümüze bir kalıntı kalmadı. Fakat bir bünye olarak yok olan bu mezhebin ruhu yaşamaya devam etti. İslam tarihinde değişik isimlerle ve
farklı oluşumlar içerisinde bir zihniyet olarak zaman
zaman hortladı. Son bir yıldır Ortadoğu merkezli olarak dünyanın gündemine oturan IŞİD, İslam âlemini
bir kez daha Haricilik’le yüzleştirdi. IŞİD, İslam tarihinin karanlık sayfalarında yerini alan Hariciliğin ismini
üzerine almıyor. Bilakis Sünni ve Selefi olduğunu ileri
sürüyor. Fakat görünen o ki IŞİD, geleneksel Selefiliği
yansıtmaktan çok klasik ehl-i hadis-Selefiyye çizgisinin 18 ve 19. yüzyıllarda tecrübe ettiği Vehhabi uçlanmaya daha yakın duruyor.
#3(.53&þ%5,!#5R5 -þ'5hfgj5R5sayı 287
31
Vehhabilik Muhammed b. Abdülvehhab (ö.1792)
ile birlikte Suudi devletinin himayesinde siyasallaşan
Selefiliğin zaten var olan inhisarcılık ve dışlamacılığı
aşırı bir yorumla tekfirciliğe evrilmiş onlar ve başta
sufi ve Şii Müslümanları tekfir ederek cihat adı altında hedef almışlardı. Osmanlı devleti kendi topraklarında ortaya çıkan ve kısa sürede bir tedhiş hareketine dönüşen Vehhabiliği kontrol altına almada
bir hayli zorlanmıştı.
IŞİD de tarihte Hariciler ve Vehhabilerin yaptıklarını takip ediyor ve faaliyetlerinde bütünüyle dinî
bir dil kullanıyor olsa da tarihteki ve günümüzdeki
Son bir yıldır Ortadoğu merkezli
olarak dünyanın gündemine oturan
IŞİD, İslam âlemini bir kez daha
Haricilik’le yüzleştirdi. IŞİD, İslam
tarihinin karanlık sayfalarında
yerini alan Hariciliğin ismini
üzerine almıyor. Bilakis Sünni ve
Selefi olduğunu ileri sürüyor.
bu ve benzeri yapılanmaları İslamiyet’ten neşet eden
oluşumlar olarak değerlendirmek fahiş bir hata olur.
Uzun ismiyle Irak-Şam İslam Devleti (IŞİD) örgütlenmesinin işgal döneminin bir ürünü olduğunu bu
bağlamda vurgulamalıyız.
Suriye’de olup bitenleri de Irak’taki gelişmelerle birlikte değerlendirmek gerekir. Mevcut baskıcı rejimin
ülkede sebep olduğu büyük yıkım herkesin malumudur. Yine en büyük mağdur kesimin ülkenin yüzde
85’ini oluşturan Sünniler olması ve bu devlet zulmüne dünyanın sessiz kalması, tıpkı Irak’ta olduğu gibi
muhalefetin Sünnilik ekseninde kendisini tanımlamasının tabii nedenidir. Söz konusu muhalif bünyede en aşırı ucu temsil eden IŞİD, hem Irak’ta hem
de Suriye’de muhalefetin diğer parçalarını yok ederek
tek güç olmak istemiş, kendisini Sünni olarak sunmasına rağmen sürekli Sünni teşkilatların üzerine
gitmiş, kendisiyle beraber hareket etmeyenleri tek-
32
#3(.53&þ%5,!#5R5 -þ'5hfgj5R5sayı 287
fir ederek savaş açmış, onlara büyük mağduriyetler
yaşatmıştır. IŞİD’in Harici özelliği işte bu noktada
belirginleşir. Devamlı Müslümanlarla çatışmak, vahşi savaş yöntemlerine başvurmak ve büyük bir korku
imparatorluğu kurmak, tarihî Hariciliğin bilindik
karakteridir.
Bu siyasal kaos konjonktüründe IŞİD büyüyüp gelişmek için elverişli şartları yeterince bulmuştur. “Denize düşen yılana sarılır” misali IŞİD’den medet uman
Sünni mağdurlar topluluğunu değerlendirmemiz dışında tutamayız. Vatandaşı olduğu devletin mevcut
sosyal, siyasi, ekonomik imkânlarından pay alamayan
ve ailesini dahi koruyamadığı bir emniyetsizlik hâli
içinde yaşamak zorunda kalan geniş kesimler, mezhepsel bir söylemle onlar namına mücadele ettiğini
söyleyen bu oluşum ile ister istemez beraber hareket
etme ihtiyacı hissetmiştir. Bu menfaat birlikteliğinin
tahammül sınırlarını şimdiden tahmin etmek elbette
ki güçtür. İttifakların ne kadar süreceğini kestirmek
şimdilik mümkün değildir. Harici nitelikli düşünce
ve pratiklerin Irak ve Suriye halklarının geleneksel
İslami dokusuna uyum göstermediği bilinmektedir.
Yabancı ülkelerden IŞİD’e gönüllü katılımlar, üzerinde durulması gereken diğer bir konudur. Özellikle
Avrupa ve ABD’den gençlerin yoğun katılımı dikkate
değerdir. Müslüman göçmenlerin üçüncü ve dördüncü kuşağından gelen bu ilgi ve sempatiyi, bulundukları toplumda horlanan, iş ve eğitim imkânlarından
mahrum kalan ve ciddi bir kimlik krizi yaşayan bir
kesimin tehlikeli arayışları olarak anlayabiliriz. Arnavutluk, Makedonya, Kosova, Çeçenistan gibi ülkelerden katılımları da, uzun bir fetret döneminden
sonra tekrar dinleriyle buluşan Müslüman toplulukların İslam olarak önlerinde ne buldularsa ona
sarılmalarının sorunlu bir neticesi olarak görebiliriz.
Yanlış ve yetersiz kaynaklardan öğrenilen din, derin
intikam duyguları eşliğinde kimlik bunalımı ile etkileşime girdiğinde çok tehlikeli kulvarlara insanların
taşındığı ortamları hazırlayabilmektedir. Görgü şahitleri Batı ülkelerinden gelen IŞİD mensuplarının
yerli örgütçülere nazaran çok daha barbarca tutum
ve hareketler sergilediklerini ifade etmektedirler. Bu
tanıklık bahsettiğimiz patolojik durumla yakından
ilgilidir. Heyecan, slogan, sevgisizlik ve ölçüsüz isyan
bu patolojinin en belirgin semptomlarıdır.
Gençlerin cami ortamlarından ve mahalli dinî cemaatlerden uzak kaldıkları bu modern zamanlarda,
cami ve cemaat merkezli geleneksel buluşma, dayanışma ve faaliyet biçimleri, yerini bir nevi “internet
cemaatçiliği”ne bırakmış durumdadır. Yalnızlıklarını
internet üzerinden gideren genç kuşaklar “sanal bir
ümmet” içerisinde rastgele kimlik bulmaya çalışmaktadırlar. Kontrolden uzak bu alan IŞİD gibi interneti çok etkin kullanan ve bu yolla reklamını çok
iyi yapan oluşumlar için sempatizan devşirmenin eşi
bulunmaz sahalarıdır.
İslamiyet’in savaş hukuku ve mücadele ahlakı bellidir
ve IŞİD bunlara riayet etmemektedir. Hilafeti ihya,
darü’l-İslam’ı tesis ettiğini söylemesi, bilgisinden çok
heyecanıyla hareket eden bazı marjinal kesimler için
kuşkusuz bir çekim gücü oluşturmaktadır. Fakat asıl
görülmesi gereken, IŞİD’in yapıp ettiklerinin özellikle Müslümanların azınlık olarak veya baskı altında
oldukları ülkelerde onlara dönük sert güvenlik politikalarının bir dayanağı olarak kullanılmasıdır. IŞİD’in
yine sistematik olarak yürütülen islamofobinin yararlı bir aracı olarak sürekli gündemde tutulduğu da
gözlerden kaçmamaktadır.
Son yüzyılını bin bir türlü fitne ve sıkıntıların içinde
geçiren İslam âleminin gerçekten başka bir fitneyle
daha yüz yüze kaldığı aşikârdır. Durum tahminlerin
ötesinde ciddi gözükmektedir. Müslüman toplumların üzerine düşen ödev öncelikle söz konusu yeni gelişmelerin vahametini hakkıyla idrak etmeleridir. Bu
idrak olmaksızın alınacak tedbirler palyatif olmaktan
öteye gidemeyecektir. İslamiyet’in aşırılıklardan uzak
orta yolcu karakteri üzerine güçlü vurguların yapıldığı bir çağrı yüksek tonda yeniden seslendirilmelidir.
Aklın (basiret ve ferasetin) ve ahlakın eşlik etmediği fıkıh çıkarımlarının şeriatın gayelerine matuf olmadığı bilinmelidir. Harici nitelikli oluşumların bu
türden fıkıh üretimiyle ortaya koydukları hüküm ve
fetvaların, hangi ayete, hadise veya başka bir delile
dayanırsa dayansın sığ ve temelsiz olduğu ortadadır.
Bu üretim tam anlamıyla Kur’an ve sünnetin istismarıdır.
Bir devlet, cemaat veya teşkilatın kendi başına halifelik ilanının diğer Müslümanları bağlayıcı bir hükmü pek tabii ki bulunmamaktadır. Ümmetin seçkin âlimlerinin ve İslam birliği için gayret gösteren
Müslüman yöneticilerin hiç birisi tarafından tasdik
edilmeyen hilafet adı altındaki uygulamaların, öncelikle Hz. Rasulüllah’a vekâlet makamı olan hilafet
kurumunun hatırasına yapılmış en büyük kötülük ve
saygısızlık olduğunu burada belirtmeliyiz.
IŞİD benzeri oluşumların kendilerini nispet ettikleri
ehlisünnet ve’l-cemaatin, ümmetin büyük ekseriyetinin ortak tasavvurunu ifade eden şemsiye bir kavram
olduğu unutulmamalıdır. Bu nedenle Sünniliği tek
bir anlayış veya yoruma (Selefilik, Sufilik, Hanefilik
vs.) tahsis edip kendilerini Sünniliğin yegâne temsilcisi sayan cemaatsel yapıların ve teşkilatların böyle
bir haklarının olmadığı kanaatini taşıyoruz. Zira bu
tür iddialar en başta Sünniliğin “ve’l-cemaat” özelliğini tahrip ederek tefrika ve bölünmelere meydan
vermekte ve böylece ümmetin birliği ve dirliğine en
öldürücü darbeyi indirmektedir.
#3(.53&þ%5,!#5R5 -þ'5hfgj5R5sayı 287
33