Industrie- en dienstenbeleid:
een nadere verdieping
R.H.J.M. Gradus
G.J. Hospers
M. Varkevisser
Research Memorandum 9914
OCFEB
P.O. Box 1738
3000 DR Rotterdam
The Netherlands
Tel: (31) 10 4082430
Fax: (31) 10 4089173
Email: ae-ocfeb-secr@few.eur.nl
Onderzoekcentrum Financieel Economisch Beleid (OCFEB)
Erasmus Universiteit Rotterdam
1
Dankwoord
Voor u ligt het resultaat van door het Onderzoekcentrum Financieel Economisch Beleid
(OCFEB) in opdracht van het Ministerie van Economische Zaken uitgevoerd onderzoek. In
dit onderzoek wordt gepoogd de wetenschappelijke kennis op het gebied van industrie- en
dienstenbeleid te beschrijven, alsmede de betekenis daarvan voor de rol van de overheid af te
leiden. In de beschikbare onderzoekstijd bleek het onmogelijk te zijn pasklare antwoorden te
geven. Vandaar dat wordt volstaan met het constateren van belangrijke kennislacunes, die in
een mogelijk vervolgtraject nader ingevuld zouden moeten worden.
Voor de totstandkoming van dit onderzoek zijn wij dank verschuldigd aan de leden van de
begeleidingscommissie voor hun inbreng gedurende het onderzoek. Deze commissie werd
voorgezeten door drs. H.J. Tankink (Ministerie van Economische Zaken) en bestond verder
uit drs. P. Donselaar (Ministerie van Economische Zaken), drs. B. Minne (CPB), dr. J.P.
Verbruggen (Ministerie van Economische Zaken), drs. R.W. van Zijp (Ministerie van
Economische Zaken) en drs. A.C. van der Zwan (Ministerie van Economische Zaken).
Daarnaast zijn wij dank verschuldigd aan dr. R.F.T. Aalbers (OCFEB) en drs. E. Dijkgraaf
(OCFEB) voor de in de beginfase van het onderzoek gevoerde discussies.
Rotterdam, december 1999
Raymond Gradus
Gert-Jan Hospers
Marco Varkevisser
Inhoudsopgave
Samenvatting ............................................................................................................ 7
1.
Inleiding............................................................................................................ 9
1.1 Aanleiding tot dit onderzoek.........................................................................9
1.2 Werkwijze....................................................................................................9
2.
Industriebeleid in internationaal perspectief ..................................................11
2.1 Inleiding.....................................................................................................11
2.2 Prototypen van industriebeleid....................................................................11
2.2.1 Het Angelsaksische model.................................................................12
2.2.2 Het Rijnlandse model ........................................................................14
2.2.3 Het Mediterrane model......................................................................15
2.3 Industriële staatssteun.................................................................................16
2.4 Illustraties van prototypen...........................................................................18
2.4.1 Voorwaardenscheppend beleid ..........................................................19
2.4.2 Beleid gericht op clustervorming .......................................................21
2.4.3 Steun aan 'nationale kampioenen' ......................................................23
2.5 Trends in het industriebeleid.......................................................................25
2.5.1 Beleid gericht op 'competitiveness' ....................................................26
2.5.2 Het industriebeleid van de EU ...........................................................29
2.6 Convergentie van industriebeleid? ..............................................................30
2.7 Gesignaleerde kennislacunes ......................................................................32
3.
Het debat over 'competitiveness'.....................................................................35
3.1 Inleiding.....................................................................................................35
3.2 Aanpak literatuuronderzoek........................................................................35
3.3 Comparatief versus competitief voordeel ....................................................37
3.3.1 Comparatief voordeel........................................................................37
3.3.2 'Revealed' comparatief voordeel ........................................................38
3.3.3 Competitief voordeel.........................................................................39
3.3.4 Samenvattend ...................................................................................40
3.4 'Nation competing nation' ...........................................................................41
3.4.1 Theorie in hoofdlijnen.......................................................................41
3.4.2 Implicaties voor industriebeleid.........................................................43
3.5 'Firm competing firm'...........................................................................44
3.5.1 Theorie in hoofdlijnen.......................................................................45
3.5.2 Implicaties voor industriebeleid.........................................................46
3.6 Gesignaleerde kennislacunes ......................................................................47
4.
Onderscheidende karakter van industriebeleid..............................................49
4.1 Inleiding.....................................................................................................49
4.2 Reikwijdte industriebeleid ..........................................................................49
4.3 Grondslag industriebeleid ...........................................................................49
4.3.1 Marktfalen ........................................................................................50
4.3.2 Overheidsfalen..................................................................................52
4.4 Mogelijke vormen van industriebeleid ........................................................53
4.4.1 Technologiebeleid .............................................................................54
4.4.2 Realiseren infrastructuur ...................................................................55
4.4.3 Clustervorming .................................................................................56
4.4.4 'Picking winners' ...............................................................................57
4.4.5 'Infant industry' .................................................................................58
4.4.6 Financieringsproblemen ....................................................................60
4.5 Industriebeleid als interventiebeleid ............................................................62
4.6 Gesignaleerde kennislacunes ......................................................................62
5.
Lessen? ............................................................................................................65
5.1 Inleiding.....................................................................................................65
5.2 Internationale vergelijking..........................................................................65
5.3 Literatuuronderzoek ...................................................................................66
5.3.1 Het debat over 'competitiveness' ........................................................66
5.3.2 Onderscheidende karakter van industriebeleid....................................67
5.4 Concluderend .............................................................................................67
Bijlage A. Industriebeleid in een negental OECD-landen.......................................69
Bijlage B. Overzicht van de mogelijke vervolgvragen ............................................77
Referenties ...............................................................................................................79
Samenvatting
In dit onderzoek wordt een overzicht gegeven van de wetenschappelijke stand van zaken op
het gebied van het industrie- en dienstenbeleid. In dat kader komt een drietal verschillende
invalshoeken aan de orde, namelijk een internationale vergelijking van de beleidspraktijk,
het debat over 'competitiveness' en het onderscheidende karakter van industrie- en
dienstenbeleid. Om te beginnen wordt de beleidspraktijk van een aantal OESO-landen nader
bekeken. Uit deze vergelijking komt naar voren dat in de geïndustrialiseerde wereld grofweg
drie typen industriebeleid onderscheiden kunnen worden: het Angelsaksische, Rijnlandse en
Mediterrane model. Traditioneel verschillen deze prototypen sterk van elkaar wat betreft
doelstellingen, instrumenten, institutionele vormgeving en aandachtspunten in het beleid.
Toch lijkt er momenteel sprake te zijn van een zekere mate van beleidsconvergentie. Zo is
het industrie- en dienstenbeleid van veel landen tegenwoordig gericht op het versterken van
de 'competitiveness' van de nationale economie. Van dit begrip bestaat echter geen
eenduidige definitie. Sommige auteurs brengen het concurrentievermogen van een land in
verband met exogene comparatieve voordelen, terwijl anderen wijzen op het belang van
endogeen bepaalde competitieve voordelen. Binnen de laatste stroming verschilt men
bovendien van mening of het landen of juist bedrijven zijn die met elkaar concurreren. Deze
verschillende stromingen komen ieder tot een andere invulling van het begrip
industriebeleid. Tenslotte wordt in het voorliggende onderzoeksrapport aandacht geschonken
aan het specifieke karakter van industrie- en dienstenbeleid ten opzichte van andere vormen
van overheidsbeleid. Een belangrijk aspect hierbij is dat veelal getracht wordt met behulp
van industriebeleid bepaalde vormen van marktfalen te corrigeren. Gezien het feit dat het
niet mogelijk is een pasklaar antwoord te geven op de vraag wat industrie- en dienstenbeleid
nu feitelijk inhoudt, worden verschillende kennislacunes gesignaleerd. Het onderzoek wordt
afgesloten met een aantal vragen die in vervolgonderzoek beantwoord zouden moeten
worden.
7
1.
Inleiding
1.1 Aanleiding tot dit onderzoek
Het ontbreken van een eenduidige definitie van het begrip 'industriebeleid' wordt door de
opdrachtgevers van dit onderzoek als een omissie ervaren. De vraag wat industriebeleid1 nu
feitelijk is dient immers eerst beantwoord te worden alvorens beleidsmakers en politici met
elkaar in discussie kunnen treden over de vraag in welke vorm de overheid industrie- en
dienstenbeleid moet voeren. Dit onderzoek doet een eerste poging de huidige
spraakverwarring op te lossen door de discussie rond het vormgeven van het industriebeleid
een hechtere wetenschappelijke basis te geven. De onderzoeksvraag luidt dan ook als volgt:
"Wat is de stand van zaken van de wetenschappelijke kennis op het gebied van industrie- en
dienstenbeleid en wat betekent dit voor de rol van de overheid?"
Aangezien het onmogelijk is binnen de beschikbare onderzoekstijd te komen tot een pasklaar
antwoord op de vraag wat nu feitelijk industriebeleid is, zullen de hoofdstukken 2 tot en met
4 afgesloten worden met een vraagstellende paragraaf. Hierin zullen de gedurende het
onderzoek gesignaleerde kennislacunes aangegeven worden, waarna in een box enkele
concrete vragen geformuleerd worden die interessant zijn voor verder onderzoek.
1.2 Werkwijze
Ter beantwoording van de hierboven geformuleerde onderzoeksvraag komt in hoofdstuk 2
allereerst het industriebeleid vanuit internationaal perspectief aan de orde. Het vergelijken
van nationale beleidsmaatregelen kan namelijk interessante inzichten opleveren. Daar het
ondoenlijk is een uitputtend overzicht te geven van de hedendaagse beleidspraktijk wordt het
onderzoek op dit gebied beperkt tot een negental landen die naar verwachting de meest
interessante inzichten zullen opleveren, te weten: Denemarken, Duitsland, Frankrijk, Italië,
Japan, Spanje, het Verenigd Koninkrijk, de Verenigde Staten en Zweden. Hierbij zal met
name aandacht geschonken worden aan in de praktijk waarneembare verschillen en trends in
industriebeleid. Ook zal gekeken worden of determinanten te onderscheiden zijn die ten
grondslag liggen aan verschillende typen industriebeleid. Begrip van deze onderliggende
factoren is noodzakelijk om de waargenomen buitenlandse ervaringen in het juiste
perspectief te plaatsen.
Uit deze internationale vergelijking blijkt onder andere dat bij de invulling van het
industriebeleid steeds vaker de uit de Angelsaksische literatuur afkomstige term
'competitiveness' centraal komt te staan. Echter, wat hieronder verstaan moet worden blijkt
niet zonder meer eenduidig vast te stellen. In hoofdstuk 3 staat dan ook een inventarisatie
van de economische literatuur aangaande dit begrip centraal. Op dit moment bestaat geen
allesomvattende omschrijving die tot het gemeengoed van de hedendaagse economische
wetenschap gerekend kan worden, maar kan wel een onderverdeling in de literatuur
aangebracht worden. Dit onderscheid is te baseren op een tweetal factoren, te weten de wijze
1
Tenzij expliciet aangegeven heeft de term industriebeleid in dit onderzoek betrekking op alle op
de markt verhandelbare goederen en diensten. Steeds wanneer gesproken wordt over
industriebeleid dient over het algemeen dus 'industrie- en dienstenbeleid' gelezen te worden.
waarop verschillen in concurrentiekracht ontstaan en het niveau waarop concurrentie
plaatsvindt.
Vervolgens wordt in hoofdstuk 4 nagegaan op welke manieren industriebeleid zich kan
onderscheiden ten opzichte van andere vormen van overheidsbeleid. Hoewel binnen een
brede definitie van industriebeleid bijna iedere vorm van overheidsbeleid die consequenties
heeft voor de industrie en dienstensector tot het industriebeleid gerekend kan worden, bestaat
een aantal op economische gronden gebaseerde situaties waarbij het specifieke karakter van
industriebeleid duidelijk naar voren komt. Een belangrijk aspect daarbij is dat met behulp
van industriebeleid veelal getracht wordt een specifieke vorm van marktfalen te corrigeren.
De overheid kan echter op verschillende manieren het industriebeleid vorm geven. Zo
komen aan de orde: technologiebeleid, infrastructuurbeleid, clustervorming, beleid gericht
op het steunen van zogenoemde nationale kampioenen ('picking winners'), het helpen van
startende industrieën en ondernemingen ('infant industries') en het ondersteunen van
bedrijven in financiële nood.
In hoofdstuk 5 wordt tenslotte een samenvattend overzicht gegeven van de eerder
gesignaleerde kennislacunes die in een mogelijk vervolgtraject aan de orde kunnen komen.
Tevens worden op basis van dit onderzoek enkele algemene lessen geformuleerd.
2.
Industriebeleid in internationaal perspectief
2.1 Inleiding
Onder overheden is het vergelijken van nationale beleidsmaatregelen met die van andere
landen tegenwoordig populair. Over het algemeen achten beleidsmakers het uitwisselen van
beleidservaringen zinvol, aangezien "… the foreign economy may act as a mirror, which
enables policy makers to take a fresh look at current practices and institutions, to reappraise
their strong points and to think of ways to improve their imperfections" (CPB, 1997, blz. 2).
In dit hoofdstuk vergelijken we het industriebeleid van een aantal geïndustrialiseerde landen
met elkaar.2 Deze vergelijking is niet louter een opsomming van de industriepolitieke
doelstellingen en instrumenten die verschillende overheden hanteren (zie voor de
hoofdlijnen hiervan Bijlage A). In plaats daarvan is ervoor gekozen het beleid van de
bestudeerde landen onder te brengen in een typologie van drie 'modellen' van
industriebeleid. Deze typologie is in eerste instantie conceptueel van aard, maar biedt
voldoende uitgangspunten om de waargenomen beleidspraktijk op een zinvolle manier te
ordenen.
Het hoofdstuk is als volgt opgebouwd. In paragraaf 2.2 worden drie prototypen van
industriebeleid besproken. Eén van de terreinen waarop deze typen zich onderscheiden - zo
laat paragraaf 2.3 zien - heeft betrekking op de financiële steunverlening van de overheid aan
de industrie. Om het onderscheid tussen deze typen verder te verduidelijken, zullen
vervolgens een aantal representatieve beleidsvoorbeelden uit enkele landen besproken
worden (paragraaf 2.4). In paragraaf 2.5 wordt aangegeven welke trends internationaal
gezien in het huidige industriebeleid te ontdekken zijn. Vervolgens komt in paragraaf 2.6 één
van die trends - te weten convergentie van het industriebeleid - nader aan de orde, waarna
het hoofdstuk tenslotte wordt afgesloten met een concluderende paragraaf.
2.2 Prototypen van industriebeleid
Van oudsher lopen de opvattingen van overheden over de gewenste inhoud en vormgeving
van het industriebeleid uiteen. Uit een vergelijking van het industriebeleid in een aantal
Westerse landen blijkt dat in de praktijk allerlei varianten van overheidsbemoeienis met het
bedrijfsleven mogelijk zijn. Zoals nog zal blijken in paragraaf 2.5 zijn deze verschillen in
industriebeleid minder uitgesproken dan voorheen en lijkt zelfs sprake te zijn van
beleidsconvergentie. Toch zijn de verschillen in beleidsvisies nog voldoende groot om een
onderscheid aan te brengen in de verschillende manieren waarop overheden omgaan met het
bedrijfsleven.
Hoewel het industriebeleid in de praktijk van land tot land varieert, kunnen in de
geïndustrialiseerde wereld grofweg drie typen industriebeleid onderscheiden worden: het
Angelsaksische model, het Rijnlandse model en het Mediterrane model3. Vooraf moet
2
3
Dit betreft Denemarken, Duitsland, Frankrijk, Italië, Japan, Spanje, de Verenigde Staten, het
Verenigd Koninkrijk en Zweden.
Bij het onderscheiden van deze drie modellen van industriebeleid hebben we ons laten
inspireren door de discussie over de prototypen van 'corporate governance'. In lijn daarmee
zouden we ook kunnen spreken van het Germaanse en Latijnse model naast het Angelsaksische
model (vgl. De Jong, 1997; Van de Klundert, 1997).
benadrukt worden dat het hierbij gaat om een ideaaltypische driedeling, die slechts dient om
de belangrijkste verschillen te typeren die zich traditioneel in het industriebeleid van
Westerse economieën voordoen. Elk van deze modellen heeft betrekking op een groep van
landen, die wat hun industriebeleid betreft duidelijke overeenkomsten vertonen. In de
literatuur wordt in dat verband ook wel gesproken van 'families of nations' die
gemeenschappelijke karakteristieken in hun beleid te zien geven (Castles, 1993). Op een
aantal punten verschillen de prototypen industriebeleid van elkaar (vgl. Ferrera, 1989; VNO,
1993; Tellegen en Brouwer, 1998):
•
de doelstellingen van het industriebeleid;
•
de instrumenten van het industriebeleid;
•
de institutionele vormgeving van het industriebeleid.
Met name wat het laatste punt betreft zijn grote verschillen tussen de groepen van landen
waarneembaar. Dat is ook niet verwonderlijk, omdat instituties bij uitstek historisch bepaald
zijn (North, 1990). Bij de institutionele vormgeving van het industriebeleid gaat het om de
traditie en het algemene kader van waaruit de overheid en het bedrijfsleven met elkaar
omgaan en het industriebeleid totstandkomt (Tellegen en Brouwer, 1998). De institutionele
component van het beleid is met name het onderzoeksterrein van de vergelijkende
beleidswetenschap. Daarin wordt gewezen op het belang van 'industrial culture' (Ferrera,
1989) of 'government-industry relations' (Wilks, 1986) voor de verklaring van verschillen in
industriebeleid. In landen met een gemeenschappelijke institutionele structuur (zoals een
verwante taal, cultuur, politieke en sociale situatie) kunnen daardoor bepaalde vormen van
beleid acceptabel zijn, terwijl die in andere landengroepen juist ongeoorloofd worden geacht.
Het bestaan van verschillende modellen van industriebeleid kent dan ook niet zozeer een
economische als wel een institutionele verklaring. De voornaamste kenmerken van de
modellen zijn weergegeven in tabel 2.1.
2.2.1 Het Angelsaksische model
Het Angelsaksische model is van toepassing op het industriebeleid dat in de Verenigde
Staten en het Verenigd Koninkrijk wordt gevoerd. Over het algemeen is non-interventie het
uitgangspunt in deze landen: de overheid dient zo min mogelijk in te grijpen in het
economische proces. De overheid heeft slechts een taak als het gaat om het scheppen van
gelijke randvoorwaarden ('level playing field') voor ondernemingen, zodat marktpartijen
optimaal met elkaar kunnen concurreren. Om aan te geven dat in het Angelsaksische model
markt en competitie centraal staan, wordt dit ook wel getypeerd als een systeem van
'liberalism' (Katzenstein, 1985) of 'market capitalism' (Gregory en Stuart, 1995). De
hoofddoelstelling die de overheid in deze landen met het industrie-
Tabel 2.1: Prototypen van industriebeleid
Angelsaksische
model
Voorbeelden
Verenigde
Staten en het
Verenigd
Koninkrijk
Dominant
Non-interventie
kenmerk
Hoofddoelstelling
Versterking
competitiveness
Institutionele
Privaat
vormgeving
Veel wordt
overgelaten aan
marktpartijen
Type beleid
Horizontaal
Rijnlandse model
Mediterrane model
Duitsland, Zweden,
Denemarken,
Nederland en Japan
Frankrijk, Italië en
Spanje
Consensus
Interventie
Duurzame
economische groei
Privaat-publiek
Nationale
superioriteit
Publiek
Overlegstructuren
tussen bedrijven,
banken,
belangengroepen,
kennisinstellingen
en overheden
Mengvormen
(eclectisch)
Staat, politiek en
informele netwerken
bepalen beleid
Generiek
Inhoudelijke
accenten
Specifiek
R&D
Beleid is gericht op
overleg en
samenwerking
Clustervorming
Defensie
Milieu
Offensief
Verticaal
Beleidscoördinatie
R&D
Defensief
Steun aan nationale
kampioenen
(bedrijven, sectoren)
beleid nastreeft is versterking van het internationale concurrentievermogen
('competitiveness') van de economie. Om dat bereiken voert de overheid een stabiel macroeconomisch beleid en maakt en handhaaft zij algemene regels die de competitie tussen de
marktpartijen dienen te bevorderen. De overheid is in dit geval te beschouwen als een
'regulatory state' (Groenewegen, 1989).
Over het algemeen is het Angelsaksische industriebeleid horizontaal van aard, wat wil
zeggen dat het beleid niet op een bepaald bedrijf of een bepaalde sector is gericht, maar juist
op het gehele bedrijfsleven. Op dit punt wordt een uitzondering gemaakt voor de
defensiesector. Het gaat daarbij om het zogenaamde 'military-industrial complex' dat vooral
na de Tweede Wereldoorlog 'big sciences'-projecten uitvoerde (Gregory en Stuart, 1995;
Tomlinson, 1997). De defensiesector wordt van strategische betekenis geacht, niet alleen
vanuit veiligheidspolitieke overwegingen, maar ook vanuit de gedachte dat deze industrie
grote uitstralingseffecten heeft naar andere sectoren in de economie. Een kenmerk van het
Angelsaksische systeem is verder dat het bedrijfsleven door de overheid niet in bescherming
wordt genomen, maar juist wordt uitgedaagd om voortdurend te innoveren. Dit offensieve
beleid neemt vaak de vorm aan van generieke R&D-stimulering, informatievoorziening aan
het bedrijfsleven en verbetering van de samenwerking tussen kennisinstellingen en
bedrijven.
De centrale overheid voert het beleid met name vanuit een bepaald kerndepartement,
daarbij in sommige gevallen bijgestaan door decentrale overheden. Aldus zijn het de
bedrijven en de overheidsinstanties die een belangrijke rol spelen bij het industriebeleid.
Belangengroepen, banken en overlegorganen hebben daarentegen relatief weinig invloed op
de totstandkoming van dit beleid. Tellegen en Brouwer (1998) merken bij hun bespreking
van het Engelse industriebeleid zelfs op (blz. 48): "Het resultaat is een groot gebrek aan
consensus, een vechtsamenleving, die vanuit een geheel ander denkkader politiek en
industriebeleid bedrijft dan bijvoorbeeld Nederland en Duitsland." Hoe het ook zij, het is
duidelijk dat in het Angelsaksische type van industriebeleid non-interventie en competitie de
onderscheidende elementen zijn.
2.2.2 Het Rijnlandse model
Het Rijnlandse prototype van industriebeleid komt voor in een groep landen in NoordEuropa (Duitsland, Zweden, Denemarken en Nederland) en in zekere zin ook in Japan. In
deze landen wordt het industriebeleid voornamelijk beschouwd als één van de middelen om
duurzame economische groei te bereiken (Gregory en Stuart, 1995; Iversen, 1998). In
tegenstelling tot het Angelsaksische model wordt daarbij grote nadruk gelegd op het tot
stand brengen van consensus onder de verschillende private en publieke partijen die een rol
spelen in de economie. Te midden van deze partijen ziet de overheid zichzelf slechts als
participant aan het overleg of hoogstens als 'primus inter pares' (Pedersen et al., 1992; Abé,
1997).
In het Rijnlandse systeem spelen bij de voorbereiding van het beleid naast de overheid
niet alleen de bedrijven, maar ook het bankwezen, kennisinstellingen en belangengroepen
(met name werkgevers- en werknemersorganisaties) een invloedrijke rol. Al deze partijen
onderhouden nauwe relaties met elkaar en komen regelmatig in overlegstructuren
(commissies, adviesraden, verenigingen) bijeen om te overleggen over de gewenste
vormgeving van het industriebeleid. De inspraakmogelijkheden die de overheid aan
werkgevers en werknemers (de sociale partners) heeft toegekend leiden ertoe dat het beleid
in veel gevallen vertraagd totstandkomt, maar in ieder geval wel kan rekenen op de steun
van de samenleving. De gerichtheid van het Rijnlandse model op consensus is wel
omschreven in termen als 'corporatism' (Katzenstein, 1985), 'cooperative managerial
capitalism' (Chandler, 1990) en 'industrial democracy' (Gregory en Stuart, 1995).
Het belang dat in dit model aan overleg en samenwerking wordt gehecht, kan voor een
gedeelte ook teruggevonden worden in het instrumentarium dat bij uitvoering van het
industriebeleid wordt gebruikt. Zo stimuleert de overheid onder andere de totstandkoming
van samenwerkingsverbanden in de markt, zoals in het geval van clustervorming,
innovatieve aanbesteding en publiek-private samenwerking. Daartoe worden niet alleen
horizontale maatregelen ingezet die het bedrijfsleven als geheel ten goede komen
(bijvoorbeeld R&D-stimulering en fiscale faciliteiten), maar ook specifieke, verticaal
gerichte instrumenten. De overheid past laatstgenoemde beleidsmaatregelen echter pas toe
als het gaat om 'key industries' waarvan men verwacht dat ze van belang zijn voor de
toekomst, zoals ICT, biotechnologie en milieutechnologie (McDonald en Potton, 1999). In
het Rijnlandse type van industriebeleid staat naast overleg en samenwerking ook
duurzaamheid hoog in het vaandel. Overheidsbemoeienis met de industrie mag er niet toe
leiden dat het milieu te veel schade ondervindt van de economische groei. Meer in het
algemeen: de overheid tracht in dit model zo veel mogelijk coördinatie na te streven tussen
industriebeleid en andere vormen van beleid die zij voert, zoals milieu- en
marktwerkingbeleid.
2.2.3 Het Mediterrane model
In de landen rond de Middellandse Zee (Frankrijk, Spanje en Italië) is het Mediterrane model
van industriebeleid relevant. Het belangrijkste punt waarop dit model verschilt van de
hierboven behandelde systemen is de grote invloed die de staat en de politiek van oudsher
uitoefenen op het nationale bedrijfsleven, ook wel aangeduid als 'statism' (Katzenstein,
1985). Met een interventionistisch beleid als uitgangspunt tracht de centrale overheid haar
land tot een technologisch onafhankelijke en superieure industriële natie in de
wereldeconomie te maken (Kenworthy, 1995; Gregory en Stuart, 1995). Het industriebeleid
wordt hier dan ook niet zozeer gevoerd vanuit een economische argumentatie, maar veeleer
vanuit nationalistische en politieke overwegingen. Op institutioneel niveau is de centrale
overheid in dit model de belangrijkste actor in het industriebeleid. Door middel van
informele netwerken onderhouden topambtenaren van de ministeries intensieve contacten
met politici en de top van het bedrijfsleven. Carrièrewisselingen op topniveau tussen
overheid en bedrijfsleven zijn in dat verband niet ongebruikelijk (VNO, 1993; Tellegen en
Brouwer, 1998). Deze verwevenheid tussen staat, politiek en industrie leidt ertoe dat een
beperkt aantal personen de vormgeving van het industriebeleid kan bepalen. Dit beleid krijgt
soms de vorm van nationale plannen (bijvoorbeeld de 'Grands Programmes' in Frankrijk),
waarin de overheid expliciete doelstellingen aangeeft voor de structurele ontwikkeling van
de economie, evenals de middelen die zij daartoe wil inzetten. De centrale overheid vervult
met andere woorden in dat geval de rol van een 'developmental state' in een 'geplande
markteconomie' (Groenewegen, 1989).
Het Mediterrane model van industriebeleid wordt traditioneel gedomineerd door
verticale maatregelen, zoals directe subsidies, overheidsopdrachten en gesubsidieerde
leningen aan bepaalde bedrijven of bedrijfstakken. Dergelijke 'nationale kampioenen' krijgen
van de overheid voorrang boven andere bedrijven of sectoren, omdat ze van strategisch
belang worden geacht voor de nationale economie. Daarbij gaat het niet altijd om kansrijke
(groepen van) ondernemingen, maar met name ook om neergaande bedrijfstakken ('crisis
industries'), zoals momenteel voornamelijk de scheepsbouw en de staalindustrie (Recio en
Roca, 1998). Sommige van deze sectoren in moeilijkheden zijn oorspronkelijk
staatseigendom, maar worden op dit moment geleidelijk aan geprivatiseerd.
Over het algemeen is het industriebeleid in het Mediterrane systeem dus defensief van
aard: het is gericht op het instandhouden en ontwikkelen van de bestaande industriële
structuur. De centrale sturing en planmatige aanpak van het industriebeleid werken echter
het optreden van bureaucratie en ineffectiviteit in de hand. Een oplossing daarvoor is nodig,
aldus bijvoorbeeld Ferrera (1989, blz. 126): "... as long as ministerial bureaucracies
continue to lack organizational and qualitative effectiveness, these old deficiencies threaten
to persevere." Zoals we nog zullen zien, trachten de betrokken overheden deze
onvolkomenheden van het Mediterrane model momenteel op te lossen. Daarmee schuift dit
systeem op in de richting van de andere prototypen van industriebeleid.
2.3 Industriële staatssteun
Eén van de terreinen waarop de verschillen tussen de in de vorige paragraaf beschreven
prototypen van industriebeleid naar voren komt is de financiële steunverlening van nationale
overheden aan de industrie. Uit figuur 2.1 blijkt dat met name de Italiaanse overheid
bovengemiddeld veel gebruik maakt van de mogelijkheid nationale industrieën financieel te
ondersteunen. Een opvallende positie wordt ingenomen door Duitsland, waar ten gevolge
van de eenwording in 1990 steunbetalingen sterk zijn toegenomen (EC, 1999; OECD,
1998c). Van alle staatssteun is dan ook ongeveer 80% bestemd voor de oostelijke deelstaten.
De laatste jaren worden de steunbetalingen echter langzaam maar zeker teruggeschroefd,
zodat Duitsland momenteel voor het eerst sinds jaren weer in de buurt van het EUgemiddelde komt. De relatief hoge mate van staatssteun in Denemarken is voornamelijk het
gevolg van het financieel steunen van initiatieven gericht op het verbeteren van de energieefficiëntie (OECD, 1998c). In de periode 1995-1997 was jaarlijks gemiddeld ruim 36% van
de steun aan industrieën hiervoor bestemd (EC, 1999).
Naast verschillen in de mate van financiële steunverlening van de overheid aan
industrieën, bestaat ook een verschil in de typen instrumenten die daarbij ingezet worden.
Hoewel in veruit de meeste gevallen gebruik wordt gemaakt van subsidies, wordt in landen
die tot het Mediterrane model gerekend kunnen worden in sommige gevallen tevens gebruik
gemaakt van risicodragend vermogen (zie figuur 2.2). Deze zogenaamde 'equity
participations' reflecteren de nog altijd relatief sterke verbonden-
Figuur 2.1: Staatssteun aan industrie (EC, 1999)
6%
% toegevoegde waarde
5%
4%
3%
2%
1%
0%
Ita.
Dui.
Den.
Spa.
Fra.
Ned.
Zwe.
VK. EU-15
Figuur 2.2: Instrumentarium staatssteun aan industrie (EC, 1999)
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
Fra.
Ita.
Spa.
Zwe.
Dui.
Den.
Ned.
Subsidies + belastingvrijstellingen
Risicodragend vermogen
Zachte leningen en belastinguitstellingen
Waarborgen
VK.
EU-15
Figuur 2.3: Doelstellingen staatssteun aan industrie (EC, 1999)
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
Den.
Ned.
Fra.
Zwe.
Horizontaal
Ita.
Sectoraal
VK.
Dui.
Spa.
Regionaal
heid tussen overheid en nationale industrie. Dit in tegenstelling tot de landen die onder het
Rijnlandse of Angelsaksische model geschaard kunnen worden, waarbij
overheidsparticipatie in ondernemingen bijna niet meer voorkomt. Overigens moet hierbij
opgemerkt worden dat - zoals later in dit hoofdstuk nog uitvoeriger aan de orde zal komen de verschillen niet meer zo sterk zijn als in het verleden.
In de periode 1995-1997 blijkt gemiddeld jaarlijks meer dan de helft van de
steunuitgaven bestemd te zijn voor de minst ontwikkelde regio's (EC, 1999). De verschillen
tussen landen zijn echter aanzienlijk (zie figuur 2.3). Zo maken bijvoorbeeld Duitsland, het
Verenigd Koninkrijk, Italië en Frankrijk in veel sterkere mate gebruik van de mogelijkheden
die het regionale beleid biedt dan bijvoorbeeld Nederland en Denemarken. Dit vindt
voornamelijk zijn oorzaak in het feit dat in de grotere landen het industrie- en dienstenbeleid
een omvangrijkere regionale component kent (Ministerie van Economische Zaken, 1999a)
en is niet terug te voeren op het bestaan van de verschillende prototypen industriebeleid.
2.4 Illustraties van prototypen
De indeling die in het voorgaande ter vergelijking van het industriebeleid gemaakt is, draagt
nog een conceptueel en algemeen karakter. Om te laten zien hoe de achterliggende ideeën
van de verschillende modellen in de beleidspraktijk vorm krijgen, worden in deze paragraaf
in detail enkele representatieve voorbeelden van industriebeleid besproken. Eerst komen
onderdelen van het voorwaardenscheppende beleid van de Verenigde Staten en het Verenigd
Koninkrijk (het Angelsaksische model) aan de orde. Daarna wordt ter illustratie van het
Rijnlandse model ingegaan op initiatieven uit Denemarken, Duitsland en Japan gericht op
clustervorming. Tenslotte worden voorbeelden gegeven van staatssteun aan 'nationale
kampioenen' uit twee landen waarvoor het Mediterrane model relevant is, namelijk Frankrijk
en Spanje.
Overigens moet opgemerkt worden dat onderdelen van de hieronder beschreven
vormen van industriebeleid ook in verschillende andere landen kunnen bestaan. Zo wil het
feit dat met betrekking tot Rijnlandse landen enkel gesproken wordt over voorbeelden die
betrekking hebben op clustervorming niet zeggen dat in die landen bijvoorbeeld geen
algemeen voorwaardenscheppend beleid gevoerd wordt. Het is geen zaak van 'of …of …'
maar veelal van 'en … en …' waarbij de accenten telkens op een dusdanige manier van
elkaar verschillen dat de driedeling resulteert zoals die in de vorige paragraaf naar voren
kwam.
2.4.1 Voorwaardenscheppend beleid
Voorwaardenscheppend beleid gericht op het MKB in de Verenigde Staten
Allereerst een initiatief van de Amerikaanse overheid dat de manier illustreert waarop in
Angelsaksische landen gedacht wordt over de vormgeving en de inhoud van het
industriebeleid. Uit zorg voor de achterblijvende productiviteitsgroei van kleine bedrijven in
de maakindustrie heeft de afdeling Technology Administration van het US Department of
Commerce het zogenaamde Manufacturing Extension Partnership (MEP) opgezet (Richards,
1997; OECD, 1998a). Dit programma, dat loopt vanaf 1988, is tot op heden een belangrijk
instrument van het op het midden- en kleinbedrijf (MKB) gerichte industriebeleid.
Het algemene doel van het MEP-programma is het concurrentievermogen van kleine
bedrijven die werkzaam zijn in de maakindustrie te versterken. De overheid beoogt met het
programma algemene voorwaarden te scheppen waaronder ondernemers optimaal kunnen
investeren en innoveren. Het MEP-programma wordt uitgevoerd door een netwerk van
zogenaamde Extension Centres die gevestigd zijn in de verschillende Amerikaanse staten.
Deze non-profit organisaties zijn onafhankelijk en hebben specialisten op het terrein van de
maakindustrie en technologie in dienst. Waar nodig identificeren zij problemen van
ondernemers op het gebied van technologie, management, marketing en financiën.
Bovendien geven ze advies en verlenen assistentie bij het implementeren van oplossingen.
Voor deze dienstverlening moeten de bedrijven een klein bedrag betalen om te voorkomen
dat ondernemers zonder concrete problemen de centra ongericht om advies vragen.
In het MEP-programma werken bedrijfsleven, federale overheid en regionale
overheden nauw met elkaar samen. Ondernemers maken deel uit van het bestuur van de
Extension Centres om te waarborgen dat de diensten die worden aangeboden aansluiten bij
de behoeften van de bedrijven die ze afnemen. De regionale overheden verschaffen evenals
de nationale overheid financiële middelen aan de centra en brengen hun kennis van de
plaatselijke industrie in. De nationale overheid vervult verschillende rollen in het MEPprogramma. Zij treedt in de eerste plaats op als financier en coördinator van de verschillende
Extension Centres. Daarnaast beoordeelt zij het programma regelmatig op effectiviteit. Uit
deze evaluaties blijkt dat met het MEP-programma goede resultaten worden behaald. Zo
rapporteren ondernemers die 6 tot 8 maanden daarvoor gebruik hebben gemaakt van de
adviesdiensten van de centra omzetstijgingen, besparingen in arbeids- en materiaalkosten en
toenemende investeringen (Richards, 1997). Vanwege het succes van het programma wordt
het de komende jaren voortgezet als instrument van het Amerikaanse industriebeleid. De
nadruk wordt daarbij gelegd op het uitbreiden van de dienstverlening van de centra op drie
punten, namelijk het adviseren bij vraagstukken die betrekking hebben op samenwerking,
assistentie bij de implementatie van ICT-systemen in het MKB en het toegankelijk maken
van nieuwe technologische ontwikkelingen voor ondernemers die willen innoveren.
Competitiveness-beleid in het Verenigd Koninkrijk
Het industriebeleid van het Verenigd Koninkrijk is niet altijd in sterke mate georiënteerd
geweest op het scheppen van de juiste randvoorwaarden voor het bedrijfsleven. Na de
Tweede Wereldoorlog is aanvankelijk een interventionistisch beleid gevoerd. Aan de
grootschalige nationalisaties (staal, kolen en transport) die daarvan het gevolg waren, maakte
het Thatcher-bewind in de jaren '80 echter weer een einde met een beleid gericht op
privatisering en deregulering. Vanaf dat moment staat in het industriebeleid in het Verenigd
Koninkrijk voornamelijk de wens centraal dat het bedrijfsleven niet in de ontwikkeling
geremd mag worden als gevolg van te veel overheidsinmenging (El Agraa, 1997). In plaats
van interventie staat de overheid nu een marktconform beleid voor, waarbij zij zich sinds
1997 expliciet richt op het stimuleren van het concurrentievermogen ('competitiveness') van
de Britse economie.
In 1997 heeft het Britse Ministerie van Handel en Industrie (DTI) het programma
'Competitiveness UK' opgezet (OECD, 1998a). Hieraan voorafgaand werd een
sterkte/zwakte-analyse van de Britse economie gemaakt. Op basis van de uitkomsten
daarvan stelde het ministerie advies- en werkgroepen samen waarbinnen ondernemers en
ambtenaren debatteerden over de vraag welke industriepolitieke maatregelen genomen
zouden kunnen worden. Deze discussie heeft in 1998 geresulteerd in het 'White Paper on
Competitiveness', waarin de overheid en het bedrijfsleven gezamenlijk het volgende
uitgangspunt voor het toekomstige industriebeleid hebben geformuleerd: "Our aim is to
close the performance gap between the UK and other major trading nations. This is a job for
business but government must create the right environment for business success by
providing an economic framework which is stable and enterprising".
Het voorwaardenscheppend beleid dat de overheid op basis van het 'White Paper' voert
bestaat uit drie aspecten, namelijk het stimuleren van 'capabilities', 'collaboration' en
'competition' (DTI, 1998). Om de vaardigheden ('capabilities') van ondernemingen te
vergroten, wordt geïnvesteerd in maatregelen die het gehele bedrijfsleven ten goede moeten
komen. Zo heeft het DTI een Enterprise Zone (vraagbaak voor bedrijven) op het internet
gecreëerd, krijgen ondernemers de mogelijkheid trainingen te volgen bij de zogenaamde
University of Industry en is de toegang tot risicokapitaal verbeterd. Op het terrein van
samenwerking ('collaboration') speelt de overheid een intermediaire rol ten behoeve van
ondernemers die willen samenwerken met andere bedrijven en/of kennisinstellingen. Ter
uitvoering van het element mededinging ('competition') wordt het op concurrentie gerichte
beleid gecontinueerd. Daartoe streeft de Britse regering in internationaal verband naar
verdere handelsliberalisatie en stimuleert zij door middel van een zogenaamd Export Forum
bedrijven om te gaan exporteren. Behalve deze maatregelen past het DTI ook institutionele
vernieuwing toe. Beoogd wordt op korte termijn een Competiveness Council in te stellen die
de staatssecretaris van handel en industrie met raad en daad terzijde moet staan. Ook is wel
voorgesteld een aparte minister aan te stellen voor aangelegenheden die onder meer op het
terrein van 'competitiveness' liggen.
2.4.2 Beleid gericht op clustervorming
Clusterbeleid in Denemarken
In Denemarken heeft de nationale overheid al zo'n tien jaar ervaring met een industriebeleid
dat gericht is op clustervorming. In de periode 1989-1992 bevorderde zij de totstandkoming
van clusters door middel van het Danish Network Programme (DNP). Vanaf 1993
intensiveert de overheid haar clusterbeleid en steekt zij veel geld in het opzetten van
zogenaamde Resource Areas.
Doel van het DNP was het stimuleren van samenwerking tussen bedrijven in het MKB
om op die manier het concurrentievermogen van deze bedrijven te versterken. Het
programma bestond uit drie elementen: een informatiecampagne, training van
samenwerkingsadviseurs en subsidies voor clustervorming (Jakobsen, 1995). Om te
beginnen werden bedrijven door middel van informatiemateriaal over de voordelen van
clustervorming geïnformeerd. Om onder het bedrijfsleven draagvlak voor clustervorming te
creëren, zette de overheid bovendien een discussieforum op in de media. Daarnaast kregen
40 professionele adviseurs door het Danish Technological Institute (DTI) een training in
vaardigheden die nodig zijn om partijen tot samenwerking te bewegen ('makelen en
schakelen'). Tenslotte stelde de overheid in het kader van het DNP subsidies ter beschikking
aan bedrijven die wilden gaan samenwerken. Aan de hoge verwachtingen van het
programma bij de start in 1989 bleek het programma vijf jaar later niet te beantwoorden, zo
bleek uit een evaluatie in 1996 (Amphion, 1996). Het programma zou te algemeen van opzet
zijn en onvoldoende evaluatiemomenten kennen. Daarnaast zouden bedrijven te weinig tijd
aan de haalbaarheids- en planningsfase van de clustervorming hebben besteed.
Vanwege de tegenvallende resultaten van het DNP is de Deense overheid vanaf 1993
clustervorming op een meer systematische wijze gaan stimuleren. Daartoe heeft de Deense
overheid de gehele nationale economie ingedeeld in Resource Areas. Bij dergelijke clusters
gaat het om "… those firms and institutions which together make, produce and distribute a
set of products with homogeneous market characteristics" (Ervervsministeriet, 1997). In
samenspraak met marktpartijen heeft de overheid de volgende negen resource areas als
aandachtsgebieden voor het industriebeleid aangewezen: voedingsmiddelen, diensten,
transport, milieu/energie, bouw, gebruiksgoederen (bijvoorbeeld kleding en meubels),
IT/elektronica, medisch/gezondheid en toerisme/vrije tijd. Binnen deze clusters brengt de
overheid een constructieve dialoog op gang onder de bedrijven en instituties die er deel van
uitmaken (bijvoorbeeld brancheorganisaties). Deze dialoog moet leiden tot een analyse van
de kansen en bedreigingen in de clusters en initiatieven die daarbij aansluiten. Bij de
uitvoering van deze initiatieven faciliteert de overheid de clusterpartijen waar nodig,
bijvoorbeeld door ze in contact te brengen met kapitaalverschaffers of kennisinstellingen.
Een officiële evaluatie van dit industriebeleid heeft nog niet plaatsgevonden, maar het lijkt
het erop dat het succes heeft. Uit de dialogen binnen de Resource Areas zijn namelijk reeds
verschillende initiatieven voortgekomen, zoals de oprichting van intersectorale research
centra en standaardisatie van sommige technologieën (Boekholt en Thuriaux, 1998).
Regionaal industriebeleid in Duitsland
Hét voorbeeld van het Rijnlandse model van industriebeleid is Duitsland. Het Duitse
economische systeem, ook wel getypeerd als 'Soziale Marktwirtschaft', is gebaseerd op een
intensieve samenwerking tussen overheid, bedrijfsleven, banken en sociale partners. Het
bestaan van nauwe vervlechtingen tussen deze partijen reduceert echter de flexibiliteit van
de economie en wordt wel gezien als één van de oorzaken van de Duitse 'Standortkrise'
(Audretsch, 1995). Met deze term bedoelt men dat Duitsland een minder aantrekkelijke
vestigingsplaats voor productie en investeringen is geworden. Om de concurrentiepositie van
de Duitse economie te versterken, voert de Duitse overheid momenteel een industriebeleid
dat gericht is op innovatie en (regionale) clustervorming.
Een voorbeeld hiervan is de BioRegionen-Wettbewerb (Licht, 1997; Hospers, 1998).
Het Bundesministerium für Bildung, Wissenschaft, Forschung und Technologie heeft deze
'wedstrijd' in 1995 opgestart om samenwerking op regionale schaal te stimuleren tussen de
verschillende actoren die actief zijn op het terrein van de biotechnologie: universiteiten,
research-instellingen, bedrijven, maar ook kapitaalverschaffers, overheidsinstanties en de
pers. Het project kende twee fasen. De eerste fase (1995-1996) bestond uit een prijsvraag
waarbij elke deelnemende regio gevraagd werd een geïntegreerd voorstel voor de regionale
aanpak van biotechnologische R&D te presenteren. Bij het uitwerken van de voorstellen nam
het ministerie ten behoeve van de deelnemers 50% van de kosten voor zijn rekening tot een
maximum van 100.000 DM. De inzendingen werden beoordeeld aan de hand van
verschillende criteria, zoals de mate waarin het regionale bedrijfsleven en de
kennisinfrastructuur met elkaar (verder) willen samenwerken, de in de regio beschikbare
kennis en kunde op het terrein van biotechnologie, de investeringsbereidheid van de partijen
en de aanwezigheid van ondersteunende diensten (bijvoorbeeld patentbureaus en banken).
Na de eerste fase werden vier regio's geselecteerd. Voor de projectvoorstellen van de
winnende regio's (Modell-BioRegionen) heeft het ministerie gedurende vijf jaar een groot
gedeelte van het budget voor biotechnologie gereserveerd. In de tweede fase (1997-heden)
houden de geselecteerde BioRegionen zich bezig met het implementeren van de
projectvoorstellen die ze in de eerste fase hebben ingediend.
Ofschoon de BioRegio-Wettbewerb officieel nog niet is afgelopen, ziet het ernaar uit
dat het project nu reeds het beoogde effect heeft. In vergelijking met de periode voor het
project is het aantal bedrijven, arbeidsplaatsen en patenten in de biotechnologische industrie
in Duitsland zichtbaar toegenomen (BMWT, 1998). Een verklaring voor deze successen is
het feit dat de wedstrijd heeft geleid tot 'self-commitment' van de actoren in de regio,
aangezien een voorstel voor een innovatief project in samenspraak met anderen uitgewerkt is
(Licht, 1997). Geïnspireerd door de goede ervaringen met de BioRegio-Wettbewerb heeft de
Duitse overheid dezelfde opzet gevolgd bij het stimuleren van andere technologieën, zoals
vervoerstechnologie en informatietechnologie. Evenals het BioRegio-project beogen deze
zogenaamde Lead-projecten door middel van een competitie
samenwerkingsinitiatieven op technologisch gebied te bewegen.
bedrijven
tot
De rol van het MITI in Japan
In het verleden stond de Japanse overheid – en dan met name het Ministerie van
Internationale Handel en Industrie (MITI) – bekend om haar pro-actieve industriebeleid (ElAgraa, 1997). Inderdaad heeft de Japanse staat vanaf de jaren '50 een grote rol gehad in het
beschermen van de nationale industrie door het verlenen van subsidies en leningen aan
bepaalde bedrijven ('industrial targeting') en door het opwerpen van handelsbelemmeringen
voor buitenlandse concurrenten. Dit protectionistische beleid is in de loop der jaren echter
steeds meer opgeschoven in de richting van een beleid waarbij het bevorderen van
samenwerking tussen de actoren centraal staat.
De rol van het MITI is vooral signalerend van aard (Kenworthy, 1995; El Agraa,
1997). Het ministerie verzamelt technologische en economische informatie en maakt deze
toegankelijk voor het bedrijfsleven (Porter, 1990, blz. 639): "MITI conducts or commissions
countless study groups, industry committees, and reports concerned with new technologies,
trends in international competition, and future issues. These are conducted with the input of
the best Japanese experts, academics, high-level industry representatives, and government
officials. The reports are broadly disseminated and publicized and are widely covered in the
press. The major function of such studies is to awaken firms to emerging trends and
problems, and cajole them into responding."
Als algemene doelstelling van het industriebeleid staat het MITI een gezonde
ontwikkeling van de Japanse industrie voor ogen (OECD, 1998a). Het instrumentarium dat
in het kader van het hedendaagse industriebeleid wordt ingezet, bestaat uit een mix van
voorwaardenscheppend beleid en clusterbeleid. Het voorwaardenscheppende beleid is met
name gericht op het MKB. Getracht wordt een bedrijfsomgeving te scheppen die gunstig is
voor het innovatievermogen van kleine bedrijven. In de praktijk betekent dit dat veel van het
beleid georiënteerd is op het versterken van de 'industriële basis' van bedrijven. Daarbij valt
te denken aan subsidies voor R&D in technologieën die op veel gebieden kunnen worden
toegepast (zogenaamde multiple-use technologieën) en het verbeteren van het human
resource management in de bedrijven. Over het gehele land zijn bovendien steunpunten voor
technologische assistentie en ongeveer 200 researchcentra gevestigd, waarop ondernemers
die (willen) innoveren een beroep kunnen doen (Kenworthy, 1995). Het Japanse
clusterbeleid heeft een duidelijke regionale component. In de regio's zet het MITI zich in om
'technopolen' (agglomeraties van bedrijven, dienstverleners en de reeds genoemde researchinstellingen) tot stand te brengen. In de toekomst wil de Japanse overheid dit beleid
intensiveren. Dat is volgens het MITI nodig om in te spelen op de verwachte
'megacompetition' in de wereld en om Japan tot een aantrekkelijke vestigingsplaats voor
buitenlandse bedrijven te maken (OECD, 1998a).
2.4.3 Steun aan 'nationale kampioenen'
De elektronica-industrie in Frankrijk
De Franse overheidsbemoeienis met het bedrijfsleven in de periode 1981-1986 is illustratief
voor het Mediterrane industriebeleid. Het Franse beleid in deze periode bestond grotendeels
uit steunverlening aan een specifieke sector, namelijk de elektronica-industrie
(Groenewegen, 1989; Witteveen, 1997). Dit zogenaamde 'filière électronique' werd door de
overheid een belangrijke rol toegedacht, niet alleen vanuit economische overwegingen, maar
ook vanuit nationalistisch gezichtspunt. De overheid wilde met behulp van specifiek
industriebeleid de Franse elektronicasector leidend in de wereld maken ('francisation de la
filière électronique'). Op basis van deze visie op de ontwikkeling van de Franse economie
achtte de overheid gericht ingrijpen in deze sector gerechtvaardigd. De speerpunten van haar
beleid bracht de (socialistische) overheid tot uitdrukking in een richtinggevend plan voor het
bedrijfsleven. Dit indicatieve plan, ook wel 'loi sur l'industrie' genoemd, moest de
marktpartijen een coherent toekomstbeeld bieden. Hoewel het de bedoeling was het
bedrijfsleven intensief te consulteren over de inhoud van het indicatieve plan, kwam het er in
de praktijk op neer dat de besluiten werden genomen door een kleine kring van hoge
ambtenaren en topmanagers. In plaats van het beoogde 'Plan de Nation', kwam zo in feite
een 'Plan de Governement' tot stand, waarbij de overheid de prioriteiten van de toekomstige
industriële ontwikkeling bepaalde.
Een belangrijk instrument van het Franse industriebeleid in deze periode betrof het
nationaliseren van voorheen particuliere bedrijven tot publieke ondernemingen
(Groenewegen, 1989). Met nationalisaties van ondernemingen in het 'filière électronique'
hoopte de Franse staat haar invloed te vergroten op de beslissingen van het management.
Formeel bracht de overheid inderdaad belangrijke veranderingen in de machtsverhoudingen
tot stand, aldus Groenewegen (1989, blz. 279), want "… de staat werd eigenaar van 93%
van de computerindustrie, van 94% van de halfgeleiders, van 78% van de telecommunicatieindustrie, van 78% van de professionele elektronica en van 75% van de ondernemingen die
in de consumentenelektronica opereerden." Naast het instrument van de publieke
onderneming maakte de Franse overheid gebruik van 'Grands Programmes'. Deze
grootschalige technologieprojecten kwamen voort uit het streven om de onafhankelijkheid
van de Franse elektronica-industrie te waarborgen.
Uit zijn evaluatie van het Franse industriebeleid in de periode 1981-1986 concludeert
Groenewegen (1989) dat dit beleid niet de vormgeving en effectiviteit heeft gehad die was
beoogd. Daaraan liggen verschillende oorzaken ten grondslag. Ten eerste vond de
besluitvorming over het industriebeleid plaats op topniveau, zonder dat het bedrijfsleven
daadwerkelijk over de plannen werd geconsulteerd. Ten tweede bleek het moeilijk de in het
indicatieve plan opgenomen doelstellingen te vertalen naar het niveau van de bedrijven in
het 'filière électronique'. Tenslotte beschikte de centrale overheid over te weinig informatie
om greep op de 'nationale kampioenen' te kunnen krijgen. Wanneer de Franse overheid meer
oog had gehad voor de markt, dan was haar industriebeleid in deze periode wellicht
succesvoller geweest (Witteveen, 1997).
Scheepsbouw in Spanje
De scheepsbouw is een bedrijfstak waarop Westerse overheden van oudsher hun
industriebeleid hebben gericht. In de jaren vijftig en zestig raakte deze bedrijfstak in grote
problemen door concurrentie uit nieuwe industrielanden zoals Japan en Zuid-Korea. Het
proces van achteruitgang werd door de oliecrisis in de jaren zeventig versneld door een
trendbreuk in de vraag naar tankers. Subsidies van overheden aan noodlijdende
scheepswerven hebben de neergang van de sector niet kunnen voorkomen (De Voogd,
1993). Toch wordt in sommige landen met een open budgetregeling voor staatssteun de
scheepsbouw als 'nationale kampioen' bevoordeeld. Eén van die landen is Spanje, dat tot op
de dag van vandaag een groot deel van haar budget aan deze 'crisis industry' besteedt
(Scobie, 1998; Recio en Roca, 1998). Zo was in de periode 1995-1997 jaarlijks gemiddeld
ongeveer 21% van de totale staatssteun aan de industrie bestemd voor de scheepsbouw (EC,
1999)4.
In Spanje is de scheepsbouw, evenals een aantal nutssectoren, de luchtvaart, de kolenen staalindustrie en de tabaksindustrie, nog volledig staatseigendom. De Spaanse overheid
voert sinds lange tijd een industriebeleid dat erop gericht is vitale sectoren van de nationale
economie in Spaanse handen te houden en te beschermen tegen buitenlandse concurrentie.
De grote invloed die de overheid op het bedrijfsleven uitoefent, blijkt bijvoorbeeld uit het
feit dat nieuwe regeringen daadwerkelijk gebruik maken van hun bevoegdheid het
topmanagement van bedrijven met staatsparticipatie naar believen te vervangen (Scobie,
1998). Wel is onder druk van de Europese eenwording in 1996 begonnen met enkele
privatiseringsoperaties van wat voorheen 'nationale kampioenen' waren, zoals in het geval
van de door Volkswagen overgenomen autofabrikant SEAT.
De Spaanse scheepsbouw, ondergebracht in het staatsbedrijf Astilleros Españoles, staat
ook op de nominatie om geprivatiseerd te worden. Voorlopig is dat echter nog niet aan de
orde, omdat het bedrijf elk jaar grote verliezen maakt en zonder staatssteun niet zou
overleven. De overheid heeft in 1984 en 1991 weliswaar reorganisaties doorgevoerd waarbij
het aantal arbeidsplaatsen in de werven teruggebracht werd van 17.000 tot zo'n 10.000, toch
blijven de problemen in de scheepsbouw bestaan. In de praktijk blijkt dit uit het feit dat 50%
van de kosten van het bouwen van een schip gefinancierd moet worden door de Spaanse
overheid (Scobie, 1998). De Spaanse overheid heeft deze steun aan Astilleros Españoles
volgehouden tot en met 1998. Vanaf dat moment werd dergelijke staatssteun in OECDlanden aan strengere regels onderworpen. Daarom heeft de regering in Spanje drastische
maatregelen aangekondigd die de scheepsbouw weer tot een levensvatbare sector moeten
maken. Het gevolg van de maatregelen zou zijn dat er nog eens 5200 ontslagen zullen vallen
en dat een aantal werven zal moeten sluiten. De aangekondigde maatregelen zijn echter nog
niet doorgevoerd, met name omdat ze op groot protest stuiten in de regio's Andalusië en
Galicië, waar de economie voor een belangrijk deel afhankelijk is van de scheepsbouw. Met
een alternatief plan en met financiële steun vanuit de Europese Unie hoopt de Spaanse
overheid de sector nu alsnog te kunnen herstructureren.
2.5 Trends in het industriebeleid
Uit het voorafgaande blijkt dat traditioneel grote verschillen tussen het industriebeleid van
landen of landengroepen bestaan. Zo staat het Angelsaksische model conceptueel gezien
tegenover het Mediterrane model en neemt het Rijnlandse model in vergelijking daarmee
4
Overigens is het grootste deel van de industriële steunuitgaven in Spanje bestemd voor de
staalindustrie. In de periode 1995-1997 kwam jaarlijks gemiddeld maar liefst 35% van de totale
steunuitgaven bestemd voor de industrie ten goede aan deze sector (EC, 1999).
een middenpositie in. Wanneer we echter het huidige industriebeleid vergelijken met dat van
een aantal jaren geleden, dan lijkt het erop dat de verschillen tussen de modellen kleiner zijn
geworden. Dit is onder andere het geval wanneer gekeken wordt naar de mate waarin
overheden hun nationale industrieën financieel ondersteunen (EC, 1999, blz. 8): "Whilst
differences in absolute levels of aid granted remain considerable it is noteworthy that
differences in aid levels, when expressed in either per cent of value added or euro per
person employed, are diminishing. A comparison of the respective standard deviations
shows a trend towards convergence in aid granted by Member States." Het is aannemelijk
dat het harmonisatiestreven in het kader van de Europese eenwording (regelgeving) daaraan
een bijdrage heeft geleverd. Meer algemeen lijkt er sprake te zijn van een aantal duidelijke
trends in het industriebeleid die, als ze zich voortzetten, kunnen leiden tot een sterkere
beleidsconvergentie in de toekomst. In de volgende sub-paragraaf wordt op deze recente
ontwikkelingen nader ingegaan.
2.5.1 Beleid gericht op 'competitiveness'
Uit recente gegevens van de OECD (1998a) en de Europese Commissie (1999) komt naar
voren dat internationaal gezien een steeds duidelijkere lijn is te ontdekken in doelstellingen,
gebruikte instrumenten en aandachtspunten van het industriebeleid (zie ook Erber et al.,
1998, Vickery, 1999 en Ministerie van Economische Zaken, 1999a). In sommige landen
(bijvoorbeeld Spanje en Italië) gaat het daarbij voorlopig om beleidsvoornemens en nog niet
in alle gevallen om de bestaande beleidspraktijk. In tabel 2.2 is de meest recente informatie
over
het
industriebeleid
van
een
aantal
OECD-landen
opgenomen.
Tabel 2.2: Overzicht van het industriebel
Angelsaksisch
VS
VK
Dui.
Doelstellingen:
'Competitiveness'
Aantrekkelijke vestigingsplaats
Werkgelegenheid
Duurzame economische groei
Industriebeleid gericht op:
Algemene voorwaarden
Clustervorming
Stimulering R&D
Informatievoorziening
Beschikbaarheid kapitaal
Institutionele vernieuwing
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
Speciale aandacht voor:
Regio's
ICT
Midden- en kleinbedrijf
Dienstensector
1.
2.
X
X
X
X
X
X
X
X
X
Het betreft hier een uiteenzetting van het industriebele
geen kruisje in de tabel is opgenomen wil dit niet per
geen aandacht krijgt. Mogelijk is namelijk dat dit ins
verband wordt gebracht met het gevoerde industriebe
te vinden is.
Zie Bijlage A voor een meer gedetailleerd overzicht.
Ten eerste valt op dat het van oorsprong Angelsaksische begrip 'competitiveness' in veel
landen het uitgangspunt voor het te voeren industriebeleid is gaan vormen (zie bijvoorbeeld
ook Schenk, 1998). Het idee daarbij is dat het concurrentievermogen van een land niet alleen
door macro-economische factoren wordt bepaald, maar vooral ook door de prestaties van de
individuele bedrijven (OECD, 1998a, blz. 2): "The nature of government approaches
towards enterprises has evolved over the past decade. This evolution is mirrored in the
changed perception of, and approach to, industrial policy. Thus, there has been a
pronounced shift from a perspective that focused on articulating 'policies for industrial
development' to one that stresses 'policies for industrial competitiveness'. Furthermore, the
primary goal of such a strategy is viewed increasingly as raising/achieving the international
competitiveness of firms." In deze visie zijn het dus de bedrijven die zorgen voor de
'competitiveness' van een land als geheel. Beleid gericht op het versterken van de
'competitiveness' is dan ook steeds meer een integratie van zowel macro- als microeconomisch gerichte maatregelen.
Naast of in plaats van versterking van de 'competitiveness' nemen sommige landen als
uitgangspunt voor het industriebeleid het verlagen van de werkloosheid of het aantrekkelijk
maken van het land als vestigingsplaats voor buitenlandse bedrijven. Met name in het
Rijnlandse gebied wordt mede op deze manier gestreefd naar een duurzame economische
groei. Nationale superioriteit wordt door geen enkel land openlijk als doelstelling van het
industriebeleid gerapporteerd, maar het is aannemelijk dat het met name in Mediterrane
landen nog steeds als strategisch doel op de achtergrond meespeelt. Opvallend is dat
overheden met het nastreven van doelstellingen als 'competitiveness' en 'aantrekkelijke
vestigingsplaats' hun industriebeleid meer dan voorheen plaatsen in een internationale
context (OECD, 1998a). Een internationaal perspectief in het industriebeleid wordt van groot
belang geacht, omdat onder invloed van de globalisering de concurrentie op de wereldmarkt
verhevigd is en als gevolg hiervan de onzekerheid voor bedrijven is toegenomen.
Behalve in de doelstellingen is er sinds kort ook een trend waarneembaar in het
instrumentarium van het industriebeleid. Over het algemeen zijn de instrumenten niet
verticaal, maar eerder horizontaal van aard. In Mediterrane landen kunnen de overheden in
sommige gevallen echter moeilijk afscheid nemen van het steunen van voorheen 'nationale
kampioenen', zoals het voorbeeld van de scheepsbouw in Spanje laat zien. Daarnaast wordt
het industriebeleid van veel landen momenteel gekenmerkt door maatregelen die het gehele
bedrijfsleven ten goede komen. Bij zo'n algemeen voorwaardenscheppend beleid richt de
overheid zich op het verbeteren van de randvoorwaarden voor bedrijven die willen
innoveren. Verder komt uit de vergelijking naar voren dat tegenwoordig veel nadruk wordt
gelegd op het stimuleren van immateriële investeringen (R&D, human resources, ICT)
gericht op innovatie, informatievoorziening (bijvoorbeeld over nieuwe technologieën) aan
het bedrijfsleven en de beschikbaarheid van voldoende risicodragend kapitaal. Een opvallend
punt is wel dat de verschillende vormen van beleid gericht op het bedrijfsleven nog vaak
naast elkaar in plaats van geïntegreerd toegepast worden (Vickery, 1999). In een aantal
landen (zoals het Verenigd Koninkrijk en Denemarken) zien we dan ook dat coördinatie van
bedrijfsgericht beleid wordt nagestreefd door middel van institutionele vernieuwing.
Tot slot wordt uit de vergelijking duidelijk dat overheden bepaalde accenten leggen in hun
moderne industriebeleid. Ten eerste wordt het regionale aspect van economische activiteiten
28
in veel landen expliciet in het beleid meegenomen. Met name regionale clustervorming van
bedrijven en kennisinstellingen is in veel landen uit het Rijnlandse prototype een speerpunt
in het beleid. Ten tweede rekenen veel overheden het tot hun taak ontwikkelingen op het
terrein van ICT in de nationale economie te bevorderen en bedrijven daarop aansluiting te
laten vinden. Ten derde wordt in veel landen speciale aandacht geschonken aan de
versterking van het midden- en kleinbedrijf (MKB). De meest recente trend tenslotte heeft te
maken met structurele verschuivingen van de economie naar een diensteneconomie. Zo
wordt in enkele landen (bijvoorbeeld Zweden en Duitsland) het accent verlegd van
maatregelen gericht op de maakindustrie naar een beleid dat zich met name richt op de
ontwikkeling van de commerciële dienstensector. Waar traditioneel industriepolitieke
maatregelen vaak betrekking hadden op grote bedrijven in de maakindustrie, wordt nu in
sterkere mate gedifferentieerd naar regio, bedrijfsgrootte en sector.
2.5.2 Het industriebeleid van de EU
Bij het voeren van hun industriebeleid zijn overheden in de Europese Unie gebonden aan de
regels die zij samen met de andere lidstaten in het kader van de Europese eenwording tot
stand hebben gebracht. Over het algemeen heeft het economische beleid van de Europese
Unie belangrijke consequenties voor de vormgeving van het industriebeleid van de
overheden van de lidstaten (Nederlof, 1997; Naert, 1998; McDonald en Potton, 1999). Om te
beginnen wordt de speelruimte van de nationale overheden ingeperkt door Europese regels
die betrekking hebben op de interne markt. Zo is het verboden maatregelen te treffen die de
handel tussen lidstaten belemmeren of binnenlandse bedrijven bevoordelen. Verder neemt de
nationale beleidsvrijheid af door het mededingingsbeleid van de EU, dat kartels en andere
mededingingsbeperkende gedragingen verbiedt. Daaronder vallen ook steunmaatregelen van
de overheid aan het nationale bedrijfsleven: "It is recognised that State aid can frustrate free
competition not only by preventing the most efficient allocation of resources but also by
being used to the same effect as tariff barriers and other forms of protectionism" (EC, 1999,
blz. 1). Vooraf moeten lidstaten goedkeuring vragen aan de Europese Commissie over de
steun die ze van plan zijn te verstrekken. De Commissie vat het begrip 'steunmaatregel' ruim
op; in principe omvat het elk voordeel dat een bedrijf van de overheid krijgt en dat niet tegen
de gebruikelijke commerciële voorwaarden kan worden verkregen op de markt (Nederlof,
1997). Het is de overheden van de lidstaten niet toegestaan het Europese beleid met
nationale maatregelen te doorkruisen.
Afgezien van de genoemde Europese regelgeving is ook het zelfstandige
industriebeleid van de EU van belang. Bij de start van de Europese eenwording in de jaren
'50 was dit beleid nog sterk interventionistisch van aard: de kolen- en staalindustrie van de
lidstaten werd in hoge mate gereguleerd. In de jaren daarna werd echter niet zozeer
industriebeleid, als wel liberalisatie- en mededingingsbeleid gevoerd. Pas in 1990 keerde het
thema industriebeleid expliciet terug op de Europese agenda. De Europese Commissie stelde
in het document 'Industrial policy in an open and competitive environment' (EC, 1990, blz.
5) dat er behoefte bestond aan "… an industrial policy concept for the community as a
whole." Een dergelijk beleid zou zich vooral moeten richten op het stimuleren van
technologische ontwikkeling en op het faciliteren van het midden- en kleinbedrijf in de
lidstaten. Met de zogenaamde 'Cresson-clausule' (art. 130) kreeg het industriebeleid een
29
basis in het Verdrag van Maastricht (1993). In deze bepaling werd gesteld dat de
Gemeenschap en de lidstaten er zorg voor dragen dat de voor het concurrentievermogen van
de industrie benodigde omstandigheden aanwezig zijn". In vervolg op dit voornemen
verscheen in 1994 onder de titel 'An industrial competitiveness policy for the European
Union' het naar de betrokken commissaris genoemde rapport-Bangemann. Daarin zijn vier
speerpunten van het Europese industriebeleid geformuleerd (McDonald en Potton, 1999):
•
het stimuleren van immateriële investeringen;
•
het bevorderen van samenwerkingsvormen in de industrie;
•
het waarborgen van een gezonde mededinging;
•
het moderniseren van de rol van overheden met betrekking tot het industriebeleid.
Het uitgangspunt van de Europese Unie is dat haar industriebeleid met name horizontaal van
aard moet zijn en zich moet richten op het versterken van de 'competitiveness' van de
Europese economie. Veel belang wordt in dat verband gehecht aan de ICT en de
biotechnologie. Deze technologieën beschouwt men als 'enabling technologies' die
belangrijke uitstralingseffecten hebben op andere sectoren. Initiatieven van de EU om de
ontwikkeling op deze gebieden te bevorderen worden gebundeld in kaderprogramma's die
normaliter een looptijd hebben van vijf jaar. Elke organisatie kan een projectvoorstel
indienen, mits partners uit ten minste twee lidstaten participeren. De helft van de kosten van
de projecten wordt meestal vergoed door de Europese Commissie (Naert, 1998). Op deze
wijze zijn voor de periode 1994-1998 als onderdeel van het Vierde Kaderprogramma voor
Onderzoek, Technologie en Ontwikkeling (OTO) R&D-stimuleringsprogramma's als
BIOTEC
2
(biotechnologie),
BRITE
(nieuwe
materialen)
en
ESPRIT
(informatietechnologie) opgezet met de bedoeling gunstige condities te scheppen voor
innovatie door het bedrijfsleven.
Op Europees niveau wordt naast dit generieke beleid ook beleid gevoerd waarbij
'Europese kampioenen', en dan met name die in de zuidelijke lidstaten, financieel worden
ondersteund. Zo zijn steunprogramma's als RECHAR (kolen), RESIDER (staal), RENAVAL
(scheepsbouw) en RETEX (textiel) specifiek gericht op Europese bedrijfstakken in
problemen. De overwegingen van de Europese Unie om zo'n verticaal beleid te voeren
komen voort uit het streven naar economische en sociale cohesie van achterstandsregio's in
Europa (MacDonald en Potton, 1999).
2.6 Convergentie van industriebeleid?
Wanneer in internationaal perspectief het in officiële beleidsstukken beschreven
industriebeleid overzien wordt, lijkt een verschuiving te hebben plaatsgevonden naar een
benadering waarbij het stimuleren van het internationale concurrentievermogen van de
economie centraal staat. Hoewel in de praktijk blijkt dat sommige landen soms nog steeds
moeite hebben neergaande bedrijfstakken aan het vrije spel der marktkrachten over te laten,
komt de nadruk toch steeds meer te liggen op horizontale maatregelen ter bevordering van
de 'competitiveness' van het bedrijfsleven. Zo stelt de Europese Commissie (1999, blz. 21):
"As regards the development over time of the distribution of the manufacturing aid between
the different objectives, it can be seen that aid for horizontal objectives has increased at the
expense of sectoral and regional aid." Met andere woorden, geleidelijk aan lijkt in de tijd
30
'convergentie' van de industriepolitieke prototypen op te treden. In figuur 2.4 is deze trend
grafisch weergegeven.
Verticaal
Figuur 2.4: Convergentie van industriebeleid
Tijd
Mediterraan
Rijnlands
Angelsaksisch
Uit bovenstaande figuur komt naar voren dat de verschillende prototypen van industriebeleid
over het algemeen tenderen naar een combinatie van het van oorsprong Angelsaksisch
georiënteerde, horizontale voorwaardenscheppende beleid en het meer op samenwerking
gerichte industriebeleid dat het Rijnlandse model traditioneel kenmerkt en tevens bepaalde
elementen van verticale samenwerking in zich draagt. Met name het Mediterrane model
heeft in de loop van de tijd wijzigingen ondergaan. Vroeger was in landen waarop dit model
van toepassing is met name sprake van verticale maatregelen, terwijl nu in steeds sterkere
mate de nadruk wordt gelegd op een meer horizontaal beleid gericht op de versterking van
de 'competitiveness'. Theoretisch gezien is het een interessante vraag of de ontwikkeling van
de prototypen van industriebeleid in de periode na deze convergentie stagneert of zich
voortzet. In het meest extreme geval zou het zelfs zo kunnen zijn dat de ontwikkeling van de
verschillende prototypen van industriebeleid 'doorschiet', waardoor divergentie in
tegengestelde richting plaatsvindt. Zo'n 'overshooting' van het beleid zou er in theorie toe
kunnen leiden dat op den duur overheden uit Angelsaksische landen in toenemende mate
verticale maatregelen in hun beleid opnemen, terwijl in het Mediterrane model van
industriebeleid dan steeds meer van oorsprong Angelsaksische, horizontale maatregelen
worden toegepast.
Benadrukt moet worden dat het onwaarschijnlijk is dat een dergelijke ontwikkeling
plaatsvindt. Bij het convergeren van het industriebeleid moet immers ook rekening gehouden
worden met de initiële uitgangspositie die landen bezitten. Het is daarom wellicht beter om
te spreken van conditionele convergentie in plaats van absolute convergentie. Als het gaat
om de initiële uitgangspositie van een land zijn met name de institutionele component van
31
het industriebeleid en de kenmerken van de nationale economie van belang. Niet alleen
landenspecifieke factoren - zoals historie, traditie en cultuur (vgl. North, 1990) -, maar ook
nationaal economische kenmerken - zoals de structuur, omvang en de mate van openheid
van een economie - maken het onwaarschijnlijk dat het industriebeleid van alle landen op
den duur een identieke inhoud en vormgeving zullen krijgen.
Het is overigens een interessante vraag wat de verklaringen voor deze 'conditionele
convergentie' van het industriebeleid zouden kunnen zijn. Een eerste mogelijke verklaring,
namelijk de Europese integratie, is reeds genoemd. Europese instanties hebben in de loop der
jaren maatregelen getroffen die het beleid van de lidstaten dienen te harmoniseren. Wat het
industriebeleid betreft, lijkt dat voor een deel te zijn gelukt. De moderne beleidsfilosofie van
de lidstaten en ook die van de Europese Unie is immers het verstevigen van het
concurrentievermogen van de economie. Een andere verklaring voor het naar elkaar
toegroeien van het industriebeleid biedt het zogenaamde 'matching'-argument (Van Dijk en
Van Hulst, 1988; Nederlof, 1997; Aalders et al., 1999). Nationale overheden kunnen het
wenselijk achten bepaalde maatregelen te nemen om het industriebeleid van buitenlandse
overheden te 'matchen'. Bepaalde beleidsvormen worden dan niet zozeer uit economische
overwegingen wenselijk geacht, maar veeleer omdat overheden van andere landen dergelijke
maatregelen ten behoeve van hun nationale bedrijven nemen. Gegeven het beleid van andere
landen kan het achterwege laten van dergelijke industriepolitieke maatregelen tot een
concurrentienadeel van het nationale bedrijfsleven op de (wereld)markt leiden. Hierbij moet
opgemerkt worden dat dergelijke beleidsmaatregelen het gevaar van 'tegen elkaar opbieden'
met zich mee kunnen brengen. Bovendien kan het vanuit welvaartstheoretisch perspectief
verstandig zijn - in plaats van het blijven stimuleren van binnenlandse productie - deze
relatief goedkope buitenlandse producten voortaan te importeren en zich vervolgens te
richten op terreinen waarop wel een comparatief voordeel bestaat (zie bijvoorbeeld Van der
Ploeg en Janssen, 1995). Wanneer echter sprake is van een zekere spin-off naar andere
sectoren kunnen wel redenen bestaan om tot matching over te gaan.
2.7 Gesignaleerde kennislacunes
In dit hoofdstuk is het industriebeleid van een aantal OECD-landen met elkaar vergeleken.
Achtereenvolgens is een drietal prototypen van industriebeleid besproken, te weten het
Angelsaksische, Rijnlandse en Mediterrane model. De punten waarop de modellen
traditioneel van elkaar verschillen zijn nader bekeken aan de hand van enkele voorbeelden
uit de internationale beleidspraktijk. Uit de vergelijking van het in officiële
beleidsdocumenten beschreven industriebeleid blijkt dat tegenwoordig de verschillen tussen
de drie typen van industriebeleid minder uitgesproken zijn dan voorheen het geval was.
Sterker nog, er lijkt zelfs sprake te zijn van een zekere mate van beleidsconvergentie.
Interessant is om te onderzoeken in hoeverre deze trend, waarbij het industriebeleid van de
Westerse landen langzamerhand naar elkaar toegroeit, reeds in de praktijk tot uiting komt.
Onduidelijk is verder in hoeverre deze ontwikkeling zich in de toekomst voortzet. Aan de
ene kant lijken internationale ontwikkelingen, zoals de toenemende globalisering, de
voortschrijdende Europese integratie en het optreden van beleidsconcurrentie ('matching'),
beleidsconvergentie te stimuleren. Aan de andere kant is het aannemelijk dat
landenspecifieke institutionele factoren, zoals de geschiedenis, traditie en cultuur van een
32
land, en de karakteristieken van de nationale economie (structuur, omvang en mate van
openheid e.d.) een rol zullen blijven spelen bij de invulling van het nationale industriebeleid.
Of dit inderdaad zo is, zou in nader (empirisch) onderzoek bestudeerd kunnenworden.
Interessant is ook om te bezien of het Nederlandse industriebeleid afwijkt van het
industriebeleid zoals dat in andere Rijnlandse landen bestaat. Dergelijk onderzoek kan
nieuwe inzichten opleveren die wetenschappers en beleidsmakers zouden kunnen gebruiken
om ook in de toekomst het industriebeleid van landen op een zinvolle manier met elkaar te
vergelijken.
Voorbeelden van concrete vervolgvragen
•
In hoeverre komt de trend van convergentie van het industriebeleid in Westerse landen reeds in de
praktijk tot uiting en in hoeverre zal deze trend zich in de toekomst voortzetten?
•
In welke mate maken internationale ontwikkelingen - zoals de voortschrijdende Europese
integratie en de toenemende globalisering - een aanpassing van het nationale industriebeleid
wenselijk?
•
In welke mate spelen landenspecifieke factoren - zoals de historie, traditie en cultuur van een land
- en karakteristieken van de nationale economie - zoals structuur, omvang en openheid van de
economie - een rol bij de invulling van het industriebeleid in verschillende landen?
•
In welke mate en op welke aspecten wijkt het Nederlandse industriebeleid af van dat in andere
landen waarop het Rijnlandse model van toepassing is?
33
34
3.
Het debat over 'competitiveness'
3.1 Inleiding
Zoals in het vorig hoofdstuk bleek, vormt versterking van de 'competitiveness' in steeds
sterkere mate een uitgangspunt bij de vormgeving van het industriebeleid. Ook wanneer het
industriebeleid echter (nog) in sterke mate gericht is op andere doelstellingen kan
'competitiveness' een rol spelen. Zo is de concurrentiepositie5 - zeker voor een kleine open
economie - van belang voor de economische groei. Het realiseren van een duurzame
economische groei zoals dat over het algemeen centraal staat in het Rijnlandse model vereist
dan ook wel degelijk aandacht voor de 'competitiveness' van de economie, zonder dat dit als
specifiek speerpunt van het beleid gezien wordt.
Onduidelijk is echter wat onder het begrip 'competitiveness' verstaan dient te worden.
Zo stelt bijvoorbeeld de OECD (1996, p. 9): "Competitiveness is not at present a commonly
agreed concept. It is a label covering a wide and diverse range of policy inquiries and
actions." Om toch enig inzicht te verkrijgen in deze achterliggende factor die blijkens de
beleidspraktijk van hoofdstuk 2 in steeds sterkere mate de vormgeving van het
industriebeleid beïnvloedt, zal in dit hoofdstuk een overzicht gepresenteerd worden van de
belangrijkste economische literatuur die op dit gebied voorhanden is.
Vooral sinds het begin van de jaren negentig zijn talrijke publicaties verschenen die
invulling pogen te geven aan het begrip 'competitiveness' en de bijbehorende implicaties
voor het door de overheid te voeren beleid. Wat echter ontbreekt, is een duidelijke lijn
waaraan de verschillende - voorlopig voornamelijk Amerikaanse - auteurs zich vasthouden
(Nelson, 1992, p. 127): "There is a flood of recent writing by American authors on what has
come to be called the 'competitiveness' issue. (…) This literature is not consolidated, rather
it is divided up into relatively disjoined intellectual clusters that have little contact with each
other." Om toch tot een goede afbakening van het begrip 'competitiveness' te komen zal op
de manier die beschreven wordt in paragraaf 3.2 een onderverdeling in de literatuur
aangebracht worden (vgl. Nelson, 1992; De Man, 1996). Daartoe zal in eerste instantie in
paragraaf 3.3 onderscheid gemaakt worden naar het verschil in visie dat bestaat met
betrekking tot de manier waarop verschillen in concurrentiekracht ontstaan. Vervolgens kan
een verdere uitsplitsing gerealiseerd worden door te kijken naar het verschil in opvatting dat
bestaat over de vraag of landen in eenzelfde concurrentiestrijd verwikkeld zijn als bedrijven
onderling. De resultaten hiervan worden gepresenteerd in de paragrafen 3.4 en 3.5, waarna
uiteindelijk in paragraaf 3.6 enkele kennislacunes gesignaleerd worden.
3.2 Aanpak literatuuronderzoek
Wanneer gesproken wordt over 'competitiveness' als doelstelling van het industriebeleid
wordt daarmee (bijna) altijd de concurrentiekracht van een land bedoeld. Hoewel de term
tevens betrekking kan hebben op het concurrentievermogen van een regio of industrietak
wordt ook in dit hoofdstuk uitgegaan van invulling van het begrip 'competitiveness' op
nationaal niveau.
5
In dit hoofdstuk zullen de begrippen 'competitiveness', concurrentiekracht, concurrentiepositie
en concurrentievermogen door elkaar gebruikt worden. Tenzij expliciet aangegeven kunnen
deze begrippen als synoniemen opgevat worden.
35
Een tweetal praktische definities van het begrip 'competitiveness'
•
US Competitiveness Council: "… ability to produce goods and services that meet the test of
international markets while citizens earn a standard of living that is both rising and sustainable
over the long run." (bron: Tyson, 1992)
•
OECD: "…supporting the ability of companies, industries, regions, nations or supra-national
regions to generate, while being and remaining exposed to international competition, relatively
high factor income and factor employment levels." (bron: OECD, 1996)
In de hedendaagse literatuur kan in eerste instantie onderscheid gemaakt worden naar het
verschil in opvatting welke factoren ten grondslag liggen aan het ontstaan van
concurrentieverschillen. Met andere woorden, het gaat hierbij om de vraag waarom bepaalde
landen en bedrijven een concurrentievoordeel of -nadeel bezitten ten opzichte van hun
concurrenten. Een eerste mogelijke opvatting is dat deze verschillen hun oorsprong vinden in
bepaalde min of meer exogene comparatieve voor- en nadelen die een land of regio bezit.
Een tweede manier om tegen het bestaan van concurrentieverschillen aan te kijken is
gebaseerd op de in veel sterkere mate beïnvloedbare endogene competititieve voor- en
nadelen.
Vervolgens kan binnen de theorie gebaseerd op het bestaan van competitieve
voordelen een tweetal substromingen onderscheiden worden. De eerste stroming ziet landen
op dezelfde manier als bedrijven met elkaar concurreren, terwijl een tweede groep auteurs
juist de mening is toegedaan dat enkel bedrijven in een concurrentiestrijd verwikkeld zijn.
De werkelijke concurrentiestrijd vindt in hun ogen niet tussen landen onderling plaats, maar
juist op bedrijfsniveau.
'Competitiveness'
Comparatief voordeel
Competitief voordeel
'Nation competing nation'
'Firm competing firm'
Figuur 3.1: Onderverdeling literatuur
Wanneer de economische literatuur op deze wijze geanalyseerd wordt komt de
onderverdeling tot stand zoals die in figuur 3.1 schematisch weergegeven wordt.
36
3.3 Comparatief versus competitief voordeel
De kijk op het belang en de wenselijkheid van internationale handel veranderde
fundamenteel met de publicatie van Ricardo's 'Principles of Political Economy' in 1817. Tot
dat moment werd het economische denken beheerst door de mercantilistische opvatting dat
bij internationale handel slechts één van beide partijen er ten koste van de andere op vooruit
kon gaan. Gevolg van deze denkwijze was dat het van groot belang werd geacht onder meer
de lonen en de rentestand laag te houden, aangezien enkel op die manier een goede
concurrentiepositie verzekerd was. Immers, het land dat de laagste productiekosten kende
was in staat producten tegen de laagste prijs te leveren en zou op die manier als winnaar uit
de mondiale concurrentiestrijd tevoorschijn komen. In deze gedachtegang vond concurrentie
dus plaats op basis van absolute kosten en kende zowel winnaars als verliezers. Handel kon
getypeerd worden als een 'zero-sum game'.
3.3.1 Comparatief voordeel
Ricardo bestreed deze gedachtegang door het begrip 'comparatief voordeel' te introduceren.
Een absoluut kostenvoordeel ten opzichte van de concurrent was – zo toonde hij door middel
van een voorbeeld aan – voor een land niet vereist om door middel van handel de welvaart te
vergroten. Ook wanneer het buitenland op alle terreinen waarop geconcurreerd kan worden
beter presteert, bestaat er een mogelijkheid te profiteren van de voordelen die handel biedt.
Specialisatie is daarbij het kernbegrip. Een land zal in dat geval enkel goederen produceren
en exporteren die in dat land relatief efficiënt gefabriceerd kunnen worden, terwijl goederen
die het land zelf slechts relatief inefficiënt kan produceren geïmporteerd zullen worden. Van
deze strategie zullen beide handelspartners voordelen ondervinden. In welke richting een
land zich uiteindelijk zal dienen te specialiseren, wordt bepaald door de beschikbare
productiefactoren. Deze zogenaamde 'resource endowments' zijn exogeen gegeven en zorgen
volgens het gedachtegoed van Ricardo dan ook voor een statische opvatting van het begrip
concurrentievermogen. Met name in de jaren vijftig en zestig is veel empirisch onderzoek
gedaan naar de validiteit van deze stroming die de voorspellingen van de Ricardiaanse
hypothese over het algemeen op hoofdlijnen ondersteunt (Krugman en Obstfeld, 1994).
Aangezien het Ricardiaanse model echter op een aantal specifieke punten tot verkeerde
voorspellingen leidt6, ontstond vervolgens een op het Ricardiaanse gedachtegoed gebaseerde
neoklassieke stroming die het belang van comparatieve voor- en nadelen onder minder
stringente veronderstellingen poogde aan te tonen. Een goed voorbeeld hiervan is het
zogenaamde Heckscher-Ohlin model.7 Deze theorie wordt over het algemeen niet door de
empirie ondersteund (Krugman en Obstfeld, 1994).
Een ander punt dat door critici van de neoklassieke theorie naar voren wordt gebracht,
betreft het onvermogen innovaties op een goede manier in de theorie onder te brengen.
6
7
Zo zou strikte toepassing van de theorie tot een specialisatiegraad leiden die in werkelijkheid
nooit zal worden waargenomen.
De centrale uitkomst van deze theorie luidt als volgt: "Countries tend to export goods that are
intensive in the factors with which they are abundantly supplied" (Krugman en Obstfeld, 1994,
p. 80).
37
Weliswaar zijn verscheidene pogingen daartoe gedaan8, toch blijven met betrekking tot de
rol die innovaties in deze theorie spelen problemen bestaan. Het belangrijkste probleem is
dat de invulling van het begrip 'innovatie' binnen deze theorie serieuze tekortkomingen
vertoont. Zo wordt volgens De Man (1996) het innovatieproces niet geanalyseerd, bestaat
geen aandacht voor het feit dat innovaties gedurende het traject van diffusie vaak nog aan
veranderingen onderhevig zijn en wordt ook geen aandacht geschonken aan de gevolgen van
diffusie voor de 'competitiveness'. Concurrentie houdt binnen deze theorie dan ook een min
of meer statisch karakter. De beschikbaarheid van exogene productiefactoren blijft namelijk
een beperkende factor vormen voor de mate waarin de concurrentiepositie beïnvloedbaar is.
In de neoklassieke theorie worden bedrijven - zoals reeds eerder opgemerkt is gemodelleerd als productiefuncties die min of meer homogene producten voortbrengen. Een
bedrijf is niets anders dan een kostenminimaliserende productiefunctie die de schakel vormt
tussen inputs (zoals de productiefactoren arbeid, natuur en kapitaal) en outputs (producten en
diensten). Wel doet een bedrijf in de loop van de tijd ervaring op en is er dus sprake van
leereffecten (Arrow, 1974). Innovaties hebben binnen deze theorie echter enkel betrekking
op optimalisatie van het productieproces en blijven over het algemeen dus beperkt tot
procesinnovaties. De remmende werking van de beperkte beschikbaarheid van
productiefactoren wordt niet of nauwelijks opgeheven. Aangezien bedrijven echter min of
meer homogeen worden verondersteld wordt de 'black box' van het bedrijf (= de
productiefunctie) niet echt geopend en blijft er sprake van exogene grootheden.
3.3.2 'Revealed' comparatief voordeel
Bij empirisch onderzoek naar de validiteit van de Ricardiaanse theorie gebaseerd op het
bestaan van comparatieve voordelen kwam Balassa (1989) tot de conclusie dat naast
comparatieve voor- en nadelen ook andere factoren een rol van betekenis spelen bij de
bepaling van de concurrentiepositie. Ter verfijning van de Ricardiaanse theorie
introduceerde hij daarom het begrip 'revealed comparative advantage' (Balassa, 1965). Het
gaat hierbij om "… the assumption that the commodity pattern of trade reflects inter-country
differences in relative costs as well in non-price factors …" (Balassa, 1989, p. 63). De
concurrentiepositie wordt in dit licht bezien niet enkel beïnvloed door de relatieve kosten,
maar tevens door onder andere verschillen in kwaliteit, goodwill en serviceverlening. Deze
factoren geven gezamenlijk aan op welke gebieden een bepaald land een voordeel bezit ten
opzichte van het buitenland. Inzicht in de 'revealed' comparatieve voordelen kan verkregen
worden door bestudering van de relatieve exportaandelen. Voor een aantal industrielanden
laat Balassa zien dat de categorie goederen die in beschouwing genomen wordt van groot
belang is bij bepaling van de relevante concurrentiefactoren. Wanneer het gaat om
gestandaardiseerde productiegoederen blijken kostenverschillen tussen landen belangrijker te
zijn dan wanneer concurrentie betrekking heeft op specifieke productcategorieën. Voor
producten uit deze laatste groep blijken naast kostenverschillen bijvoorbeeld ook verschillen
in kwaliteit en technologie een belangrijke rol te spelen. De theorie van het 'revealed'
comparatief voordeel vervult daarmee in feite een brugfunctie naar de meer moderne
benaderingen die het belang van 'competitieve' voordelen benadrukken.
8
Met name die van Romer (1990) en Grossman en Helpman (1991) dienen genoemd te worden.
38
Het 'klaarblijkelijk comparatief voordeel' van Nederland
Het is mogelijk met behulp van de zogenaamde 'Balassa-index' inzicht te verkrijgen in de sterke en
zwakke sectoren van een land. Deze index kijkt allereerst naar het aandeel van een bepaalde industrie in
de totale export van een land, waarna dit aandeel vergeleken wordt met het aandeel van deze industrie in
de export van een groep referentielanden. Gebruikmakend van deze index concluderen Hinloopen en
Van Marrewijk (1999) op basis van een analyse van de export van de EU-landen naar Japan dat
Nederlands sterkste sectoren gevormd worden door bloemen, groenten en kaas. Een beeld dat al vele
jaren naar voren komt en inmiddels dus haast traditioneel te noemen is. Dit geldt overigens niet alleen
voor ons land. Ook met betrekking tot de andere onderzochte landen is sprake van een nogal traditioneel
beeld van sterke - voornamelijk op clustervorming - gebaseerde sectoren. Goede voorbeelden hiervan
zijn Italië (kleding en leer), Frankrijk (drank, parfum en leer) en België (tapijt, diamant en chocolade).
3.3.3 Competitief voordeel
Doordat binnen de neoklassieke theorie onvoldoende aandacht bestaat voor de heterogeniteit
van bedrijven wordt het belang van innovaties onderschat. Bedrijven worden binnen deze
stroming opgevat als productiefuncties die er voor zorgen dat beschikbare productiefactoren
(de zogenaamde 'resource endowments') omgezet worden in min of meer homogene
producten. Pogingen om deze tekortkoming binnen de neoklassieke theorie op te lossen
hebben (nog) niet tot het gewenste resultaat geleid (De Man, 1996).
In reactie hierop onstond een stroming binnen de economische wetenschap die van
mening is dat innovaties de beperkende rol van de beschikbaarheid van productiefactoren
weg kunnen nemen en zodoende de drijvende kracht achter het ontstaan van verschillen in
concurrentiekracht vormen. Niet langer worden concurrentieverschillen bepaald door het
bestaan van min of meer exogene voor- en nadelen, maar door meer beïnvloedbare factoren.
Deze zogenaamde competitieve voor- en nadelen zorgen er voor dat een meer dynamische
invulling van het begrip concurrentievermogen mogelijk wordt (zie tabel 3.1). Met
betrekking tot dit zogenoemde 'evolutionaire perspectief' stelt De Man (1996, p. 8): "The
essential difference with the neo-classical position is that in the evolutionary perspective
innovations enable a country to make better use of the existing resource base and thereby
strengthen the competitive position of that country. The concept of resources in evolutionary
economics then, is considerably larger than that in neo-classical economics: in the former
approach resources can be created and upgraded and knowledge has to play an important
role in that process."
Tabel 3.1: Comparatief versus competitief voordeel9
Comparatief voordeel
Competitief voordeel
Concurrentie o.b.v. relatieve kosten
Concurrentie o.b.v. innovaties
Beperkende rol beschikbaarheid
productiefactoren
9
Beschikbaarheid productiefactoren
ondergeschikt
Deze tabel is in een iets andere vorm terug te vinden in De Man (1996).
39
Statisch concurrentiebegrip
Dynamisch concurrentiebegrip
Gebaseerd op (neo)klassieke
handelstheorieën
Gebaseerd op evolutionaire
systeemtheorieën
Exogene omgeving
Endogene omgeving
Bedrijven zijn productiefuncties
Bedrijven zijn uniek en heterogeen
Rationeel/a-historisch gedrag
Routines/'trial and error'/'learning'
Evenwicht
Padafhankelijkheid
Theoretisch/kwantitatief/modellen
Conceptueel/kwalitatief/casestudies
In de evolutionair georiënteerde economie worden bedrijven niet opgevat als
productiefuncties, maar is ieder bedrijf uniek. Bedrijven maken onderdeel uit van een
historisch bepaald systeem (regio, land, sector) dat positieve dan wel negatieve effecten op
de concurrentiekracht heeft. Ondernemingen worden beïnvloed door en staan in interactie
met hun omgeving (kennisinfrastructuur, overheid, ondernemingsklimaat, culturele aspecten
e.d.) en kunnen daaraan eventuele concurrentievoordelen ontlenen. Door optimaal gebruik te
maken van de (f)actoren in hun omgeving kunnen bedrijven innoveren en beter concurreren
in de markt. Bedrijven kunnen aldus opgevat worden als heterogene eenheden die door
middel van interactie met hun omgeving een afzonderlijke positie in de markt innemen. Ook
op nationaal niveau kunnen innovaties overigens zorgen voor het ontstaan van competitieve
voordelen en dus resulteren in een verbetering van de mate van 'competitiveness' van het
gehele land. Omdat in deze benadering beschrijving, theorie en empirie vaak door elkaar
lopen, blijft de empirische toetsing tot nu toe slechts beperkt tot case studies.
3.3.4 Samenvattend
De neoklassieke theorie gebaseerd op het begrip comparatief voordeel stelt dat het
concurrentievermogen voornamelijk bepaald wordt door de relatieve beschikbaarheid van
productiefactoren. Bedrijven worden gezien als productiefuncties die deze exogeen bepaalde
hoeveelheid 'resource endowments' omzetten in min of meer homogene producten.
Innovaties spelen in deze stroming een beperkte rol en zijn enkel gericht op het realiseren
van een efficiënter productieproces. Deze statische opvatting van het begrip
concurrentiekracht wordt door een andere stroming binnen de economische wetenschap als
onvoldoende gekwalificeerd (Lundvall, 1997, p. 2): "Neo-classical and new classical
economics focus on problems of allocation in a general equilibrium context. Basically, the
perspective is one where individual agents with given preferences and sets of information,
including a given stock of publicly shared technical knowledge, make rational choices
among well defined alternatives. (…) When the object of the analysis is better to understand
economic development the process of innovation must be taken into account." In plaats van
de relatief statische comparatieve voordelen staan in deze visie de meer dynamische
40
competitieve voordelen centraal. Niet langer bepalen de beschikbare 'resource endowments'
de concurrentiekracht, maar spelen innovaties de belangrijkste rol (De Man, 1996, p. 9):
"Instead of the emphasis on the availibility of production factors, the competitive approach
highlights innovation as the explanatory variable behind competitiveness." Dit is mogelijk,
omdat bedrijven in deze benadering niet langer gezien worden als productiefuncties, maar
als heterogene actoren die in een voortdurende interactie met hun omgeving staan. Met
andere woorden, ieder bedrijf is uniek en brengt haar eigen product voort. Met behulp van
innovaties vindt een voortdurende zoektocht plaats ('trial and error') om op die manier
beperkingen opgelegd door de afhankelijkheid van bepaalde schaars beschikbare
productiefactoren te omzeilen. De concurrentiekracht van een land, regio of bedrijf kan
binnen deze stroming in veel sterkere en verschillende mate beïnvloed worden dan in de
neoklassieke benadering het geval is.
Een belangrijk gevolg van deze eerste tweedeling in de literatuur is dat met betrekking
tot de gewenste vormgeving van het industriebeleid een duidelijk verschil in opvatting aan
het licht komt. Vooral over de wijze waarop de overheid met behulp van industriebeleid de
'competitiveness' kan versterken blijkt een verschil van mening te bestaan. Wanneer immers
uitgegaan wordt van de opvatting dat concurrentieverschillen hun oorzaak voornamelijk
vinden in de in sterke mate exogeen bepaalde hoeveelheid productiefactoren, zal de rol van
de overheid beperkt zijn tot vooral op infrastructuur en marktwerking gericht algemeen
voorwaardenscheppend beleid, zodat optimaal gebruik kan worden gemaakt van de
bestaande 'resources'. Dit in tegenstelling tot wanneer de mening wordt aangehangen dat
verschillen in concurrentievermogen veeleer het resultaat zijn van de omgeving waarin
bedrijven opereren. Voor de overheid is dan een grotere rol weggelegd, aangezien
concurrentieverschillen nu in sterke mate endogeen bepaald worden.
3.4 'Nation competing nation'
Een tweede onderverdeling in de economische literatuur komt tot stand wanneer binnen de
stroming gebaseerd op het bestaan van competitieve factoren onderscheid gemaakt wordt
naar het niveau waarop concurrentie plaatsvindt (zie figuur 3.1). In deze paragraaf komt de
stroming aan de orde die landen eenzelfde concurrentiestrijd ziet voeren als bedrijven. De
concurrentie tussen bijvoorbeeld het Amerikaanse Boeing en het Europese Airbus is in dit
licht bezien niet alleen een gevecht tussen vliegtuigbouwer A en vliegtuigbouwer B, maar
tevens een strijd tussen twee economische grootmachten – te weten in dit geval de V.S. en
West-Europa – om de winst op dit segment van de wereldmarkt. Dit wordt veroorzaakt door
het feit dat deze industrieën zich nauwgezet identificeren met de belangen van de betrokken
landen. Het moge duidelijk zijn dat deze opvatting belangrijke implicaties bezit voor het
vorm te geven overheidsbeleid.
3.4.1 Theorie in hoofdlijnen
Sinds het begin van de jaren tachtig is met name in de Verenigde Staten een grote stroom
literatuur verschenen die de opvatting uitdraagt dat landen op eenzelfde wijze concurreren
als bedrijven (zie tabel 3.2). In de ogen van deze auteurs bestaat er in feite weinig tot geen
verschil tussen de manier waarop bijvoorbeeld Coca Cola en Pepsi met elkaar in een strijd
verwikkeld zijn en de wijze waarop Europa, Japan en de V.S. elkaar op allerlei terreinen
41
beconcurreren. Achterliggende gedachte bij het ontstaan van deze stroom aan publicaties
was de relatief sterke achteruitgang van de Amerikaanse economie. Zeker begin jaren
negentig vatte het idee post dat de Amerikaanse economie in een 'race against nature'
achterstand opliep ten opzichte van andere landen. Een veel gehoorde opvatting luidt dat dit
het gevolg is van een sterk verslechterde concurrentiepositie op een ten gevolge van de
globalisering als maar heviger wordende concurrentiestrijd op de wereldmarkt. Het huidige
overheidsbeleid schiet in de ogen van deze auteurs overduidelijk tekort en zij stellen dan ook
dat er dringend behoefte bestaat aan een nieuwe invulling van het beleid. Een aantal
invloedrijke politici en beleidsmakers deelt deze mening inmiddels. Zo stelde bijvoorbeeld
ook president Clinton dat ieder land "… like a big corporation is competing in the global
marketplace …" (Krugman, 1994, p. 29).
Wereldwijde concurrentie tussen economische grootmachten
•
"… starting from approximately the same level of economic development, each country or region
now wants exactly the same industries to insure that its citizens have the highest standards of
living in the twenty-first century. (…) What was an era of niche competition in the last half of the
twentieth century will become an era of head-to-head competition in the first half of the twentyfirst century. Niche competition is win-win. Everyone has a place where they can excel; no one is
going to be driven out of business. Head-to-head competition is win-lose. Some will win; some will
lose." (Thurow, 1992, p. 30)
•
"The composition of our production and our trade does influence our economic well-being.
Technology-intensive industries, in particular, make special contributions to the long-term health
of the American economy. (…) In these industries, the answer to the question 'Who's bashing
whom?' is, 'To some degree, everybody is bashing everybody'." (Tyson, 1992, p. 13 en p. 2)
Momenteel vindt volgens deze stroming dan ook een keiharde strijd plaats tussen de
economische grootmachten om de winst op de wereldmarkt. Simpel gesteld, Japan, de V.S.
en West-Europa zijn door middel van hun bedrijfsleven in een concurrentiestrijd terecht
gekomen die iedere deelnemer wil winnen. Deze strijd spitst zich toe op een aantal sectoren
van de economie die van essentieel belang zouden zijn. Het gaat hierbij om technologisch
hoogwaardige sectoren die voor ieder land min of meer noodzakelijk zijn om ook op langere
termijn een stijging van de welvaart te kunnen blijven realiseren.10 Overigens slagen de
verschillende auteurs binnen deze stroming er onvoldoende in duidelijk te maken waarom
bepaalde sectoren zoveel belangrijker zijn dan andere. Zo somt Thurow (1992) een rijtje
essentiële sectoren op, zonder dat hij nader ingaat op de vraag waarom nu juist deze sectoren
niet gemist kunnen worden binnen een economie. Net als bij hevige concurrentie tussen
individuele bedrijven zullen niet alleen winnende landen ontstaan, maar verschijnen
uiteindelijk tevens verliezers op het toneel. Immers, de landen die niet in staat zijn het hoofd
boven water te houden in de concurrentiestrijd zullen enkele essentiële sectoren verliezen
10
Genoemd worden
telecommunicatie.
42
onder
andere
de
micro-elektronica,
de
biotechnologie
en
de
aan buitenlandse concurrenten en als gevolg daarvan niet in staat zijn hun welvaart te
vergroten. Het is als gevolg van deze denkwijze dus zaak een voldoende mate van
concurrentiekracht te realiseren, om op die manier stand te kunnen houden op de
wereldmarkt en ook op langere termijn welvarend te kunnen blijven.
Tabel 3.2: Overzicht belangrijkste literatuur 'nation competing nation'
Auteur
Jaar
Titel
Luttwak
1993
'The endangered American Dream: How to stop the United
States from becoming a Third World country and how to
win the geo-economic struggle for industrial supremacy'
D'Andrea Tyson
1992
'Who's bashing whom: Trade conflict in high-technology
industries'
Thurow
1992
'Head to head: The coming economic battle among Japan,
Europe, and America'
Garten
1992
'A cold peace: America, Japan, Germany, and the struggle
for supremacy'
Sandholtz et al.
1992
'The highest stakes: The economic foundations of the next
security system'
Dietrich
1991
'In the shadow of the Rising Sun: The political roots of
American economic decline'
Magaziner &
1990
'The silent war: Inside the global business battles shaping
Patinkin
America's future'
Prestowitz Jr.
1988
'Trading places: How we allowed Japan to take the lead'
Phillips
1984
'Staying on the top: The business case for a national
industrial strategy'
Magaziner & Reich 1983
'Minding America's business: The decline and rise of the
American economy'
Bron: Krugman (1994)
3.4.2 Implicaties voor industriebeleid
Het aanhangen van de stroming dat sprake is van een concurrentiestrijd zoals in de vorige
paragraaf is beschreven heeft belangrijke implicaties voor de invulling van het
overheidsbeleid. Concurrentievoordelen zijn binnen technologisch hoogwaardige sectoren
immers geen min of meer exogene gegevens waar een land zich maar bij neer moet leggen,
maar creëerbare grootheden. Vandaar dat de overheid een duidelijk actieve rol toegewezen
krijgt. Zij dient er voor te zorgen dat het concurrentievermogen van het nationale
bedrijfsleven zoveel mogelijk bevorderd wordt om op die manier winnend uit de strijd
tevoorschijn te komen. Alleen dan immers is handhaving en eventueel uitbreiding van de
nationale welvaart mogelijk.
… heeft gevolgen voor het gewenste industriebeleid
•
"First, it must strive to integrate the full range of targeted government policies – procurement,
research and development, trade, antitrust, tax credits, and subsidies – into a coherent strategy for
encouraging the development of internationally competitive business. Second, it must seek to
43
facilitate the movement of capital and labor into business that permit higher value added per
employee." (Magaziner and Reich, 1983, p. 343)
•
"In the twenty-first century man made comparative advantage, with an emphasis on process
technologies, will be the starting point for economic competition. Many parts of the world are
going to develop strategies to capture what they see as the key industries of the future. As in chess,
the economic player who is planning his game five moves ahead loses to the player that is thinking
six moves ahead." (Thurow, 1992, p. 51)
•
"Ultimately, the fate of nations' high-technology industries depends not on the trade battles we
fight abroad but on the choices we make at home: in macro-economic policy, education policy,
technology policy, and industrial policy. (…) Yet, the distinction between technology policy and
industrial policy is not nearly as precise as some have suggested." (Tyson, 1992, p. 296 en p. 293)
Gegeven het grote belang dat technologisch hoogwaardige industrieën voor de economie als
geheel vertegenwoordigen zal één van de belangrijkste speerpunten van het te voeren
overheidsbeleid het stimuleren van onderzoek en ontwikkeling zijn. Met name op dit terrein
kunnen zich namelijk grote problemen voordoen, aangezien het private rendement van R&D
door tal van oorzaken lager kan liggen dan het publieke rendement.11 Hierdoor genereert de
markt een vanuit maatschappelijke oogpunt gezien te lage R&D-intensiteit, met op termijn
nadelige gevolgen. Gezien de verdergaande technologische ontwikkeling dient het
overheidsbeleid zich volgens deze theorie dan ook in toenemende mate te richten op het
faciliteren van technologisch hoogwaardige industrieën en zal het industriebeleid in
toenemende mate daarmee vereenzelvigd moeten worden. Aangezien de concurrentie zich
echter toespitst op een aantal kernsectoren van de economie zal steeds goed nagegaan
moeten worden welk type maatregelen gewenst zijn. In sommige gevallen kan algemeen
beleid gewenst zijn, terwijl in andere situaties het voeren van specifiek beleid binnen deze
stroming de voorkeur verdient. Op die manier immers kunnen direct die sectoren bereikt
worden die het meest van belang zijn voor het economisch welbevinden.
3.5 'Firm competing firm'
Verschillende auteurs bekritiseren toepassing van het concept 'competitiveness' op een wijze
zoals in de vorige paragraaf beschreven is (zie bijvoorbeeld Aiginger, 1996). Hoewel de titel
van zijn boek anders doet vermoeden, beargumenteert bijvoorbeeld ook Porter (1990) dat
"… we must abandon the whole notion of a competitive nation as a term having much
meaning for economic prosperity." Ook Krugman (1994, p. 34) zet zich af tegen de gedachte
dat landen met elkaar in een concurrentiestrijd verwikkeld zijn: "… countries do not compete
with each other the way corporations do." Als al over de concurrentiekracht van een land
gesproken kan worden, vindt dit zijn oorsprong in het concurrentievermogen van de
afzonderlijke bedrijven binnen dat land. Alleen voorzover bedrijven in een land dezelfde
11
Denk bijvoorbeeld aan het publieke goed karakter van R&D (non-exclusiviteit en nonrivaliteit), uitstralingseffecten van technologische ontwikkeling en aan belangrijke industrieën
die hoge opstartkosten kennen en daardoor moeilijk van de grond komen ('infant industries'). In
hoofdstuk 4 komen deze argumenten uitvoeriger aan de orde.
44
kenmerken vertonen die buitenlandse concurrenten niet bezitten, kan gesproken worden van
een nationaal concurrentievoordeel. De werkelijke concurrentiestrijd vindt in de ogen van
deze auteurs niet plaats tussen landen onderling, maar tussen bedrijven en bedrijfstakken (zie
tabel 3.3 voor een overzicht van de belangrijkste literatuur op dit gebied).
Tabel 3.3: Overzicht belangrijkste literatuur 'firm competing firm'
Auteur
Jaar
Titel
Porter
1998
'On competition'
Nelson
1993
'National innovation systems: A comparative analysis'
Lundvall
1992
'National systems of innovations'
Lazonick
1991
'Business organization and the myth of the market economy'
Best
1990
'The new competition'
Chandler
1990
'Scale and scope'
Porter
1990
'The competitive advantage of nations'
Piore & Sabel
1984
'The second industrial divide'
3.5.1 Theorie in hoofdlijnen
Centraal in deze opvatting staat het idee dat bedrijven de spil van het concurrentieproces
vormen. Hoewel de auteurs zoals vermeld in tabel 3.3 op verschillende punten met elkaar
van mening verschillen, kennen ze ook een aantal belangrijke overeenkomsten. Zo zijn de
auteurs van mening dat het rationaliteits- en evenwichtsdenken dat de kern van de
neoklassieke theorie vormt niet juist is (Kelm, 1996). Ook al wordt in de neoklassieke
theorie erkend dat verschillen in cultuur en instituties de economie kunnen beïnvloeden, deze
invloed wordt van minder belang geacht. Met andere woorden, de context van het
economisch handelen wordt niet gespecificeerd in termen van tijd en ruimte. Aangenomen
wordt dat actoren met gegeven voorkeuren en informatie (waaronder een maatschappelijk
gedeelde hoeveelheid kennis) op een min of meer rationele manier kunnen kiezen tussen
alternatieven. Dit is echter een beperkte voorstelling van zaken. Het is realistischer te
veronderstellen dat actoren 'bounded rational' (beperkt rationeel) zijn en dat fundamentele
onzekerheid bestaat in de omgeving waar ze deel van uitmaken. Actoren, zoals bedrijven,
zullen zich vanwege subjectieve inschattingen in vergelijkbare situaties dan ook op een
verschillende manier gedragen. De producten die bedrijven voortbrengen zullen niet alleen
op een bepaald moment verschillen, maar ook in de loop van de tijd. Onder de
veronderstellingen van beperkte rationaliteit en omgevingsonzekerheid krijgen creativiteit en
daarmee ook het fenomeen innovatie een vooraanstaande plaats in de analyse. Het
totstandkomen van dergelijke innovaties wordt van verschillende factoren afhankelijk
geacht. Zo kunnen innovaties tot stand komen door de creatieve activiteiten van een
ondernemers (Schumpeter) of in een proces van 'trial and error' waarbij verschillende actoren
met elkaar samenwerken (Nelson, Lundvall). Ook zijn bijvoorbeeld de manier waarop de
productiefactor arbeid in een economie georganiseerd is (Lazonick) en meer in het algemeen
de bedrijfsomgeving (Chandler, Porter) van invloed op de mate waarin bedrijven er in slagen
tot innovaties te komen. Wanneer bedrijven zich bovendien in de nabijheid van andere
organisaties bevinden kunnen zij van elkaars kennis profiteren, waardoor innovaties nog
gemakkelijker en sneller gerealiseerd kunnen worden (Piore en Sabel, Best).
45
Innovatiesystemen
De bijdragen van Lundvall ('National systems of innovation', 1992) en Nelson ('National innovation
systems: A comparative analysis', 1993) brengen binnen de 'competitive advantage'-benadering het
systeemperspectief van concurrentiekracht het duidelijkst naar voren. Door deze auteurs wordt de
competitiveness van een gebied min of meer gelijkgesteld met 'innovativeness'. De mate waarin een
land of regio concurrerend en innovatief is, wordt afhankelijk gesteld van de interactie tussen private
en publieke instituties (bedrijven, overheden, banken, kennisinstellingen) in een innovatiesysteem.
Innoveren is een 'trial and error'-proces waaraan deze instituties elk hun eigen bijdrage leveren.
Tezamen vormen de instituties een innovatiesysteem, dat wel gedefinieerd wordt als "… a set of
distinct institutions which jointly and individually contribute to the development and diffusion of new
technologies and which provides the framework within which governments form and implement
policies to influence the innovation process" (OECD, 1998b). De overheid heeft in deze visie een rol
om systeemimperfecties op te heffen, zoals een stroeve interactie tussen de actoren. De
innovatiesysteembenadering staat momenteel volop in de belangstelling en wordt in OECD-verband
veelvuldig toegepast om het innovatievermogen van landen te analyseren.
3.5.2 Implicaties voor industriebeleid
Met betrekking tot de rol die de overheid krijgt toegekend in de moderne 'firm competing
firm' benaderingen kan gesteld worden dat zij een duidelijke rol speelt bij het realiseren van
een voldoende mate van 'competitiveness'. De concurrentiekracht is weliswaar het resultaat
van een voortdurende interactie van het bedrijf met zijn omgeving, maar de overheid dient te
zorgen voor de juiste omgevingsfactoren om op die manier een verbetering van het
concurrentievermogen mogelijk te maken. De mate waarin dit mogelijk is echter afhankelijk
van de levenscyclusfase waarin technologieën, bedrijfstakken en nationale instituties zich
bevinden (Nelson, 1995).
Hoewel het bedrijfsleven zelf verantwoordelijk is voor het concurrentievermogen, is
dus wel degelijk een rol voor de overheid weggelegd. Overheidsingrijpen kan onder andere
nodig zijn om de potentieel sterke punten van een economie verder te versterken (Porter) of
om imperfecties in het systeem te corrigeren die de totstandkoming van innovaties hinderen
(Nelson, Lundvall). Hierbij kan gedacht worden aan imperfecties veroorzaakt door het
publieke goed karakter van kennis (Van de Klundert, 1997). Wanneer bedrijven zich
hierdoor de door hun nieuw verworven kennis moeilijk kunnen toe-eigenen, bestaat het
gevaar dat de innovativiteit tekortschiet. De overheid kan dit voorkomen door zogenaamde
intellectuele eigendomsrechten ('Intellectual Property Rights' = IPR) in het leven te roepen.
Een dergelijke bescherming van kennis met behulp van patenten en copyrights kan het
innovatievermogen versterken en daarmee de 'competitiveness' van de economie verbeteren
(Porter en Stern, 1999). Strikte handhaving van IPR's door de overheid kan daarnaast voor
buitenlandse bedrijven een doorslaggevende reden vormen zich in het betreffende land te
vestigen.
De rol van de overheid volgens Porter (1990)
46
•
"Government's proper role in enhancing national advantage is the reverse of what is often
supposed. Many see the government as helper or supporter of industry. Yet many of the ways in
which government tries to 'help' can actually hurt a nation's firms in the long run (for example,
subsidies, domestic mergers, supporting high levels of cooperation, providing guaranteed
government demand, and artificial devaluation of currency). These sorts of policies mean that
firms will fail to take the steps necessary to create sustainable competitive advantage and will slow
the upgrading of the economy. (…) Government's proper role is as a pusher and challenger." (p.
681)
•
"Government policy towards industry must recognize that the 'diamond' is a system, which makes
policies in many areas interdependent. The weakest link constrains the development of an
economy, so that progress is needed on each determinant." (p. 682)
•
"Government should not overstate or overplay its national competitive advantage. If it does, it will
create an economy of dependent backwardlooking, and ultimately unsuccessful firms. At the same
time, government must recognize those areas in which it has a legitimate influence in creating the
conditions for economic performance." (p. 682)
Tevens kan de overheid een nuttige rol vervullen bij het verstevigen van de verbindingen
tussen de actoren in een economie (Piore en Sabel, Best). In tegenstelling tot de in paragraaf
3.4.2 beschreven vorm van industriebeleid wordt de rol van de overheid nu in veel sterkere
mate beperkt tot het realiseren van een faciliterende en uitdagende omgeving waarbinnen het
bedrijfsleven zichzelf zal moeten zien te redden. Voor een overheid die met behulp van
actief interveniërend beleid bepaalde van strategisch belang geachte sectoren voor de
nationale economie tracht te behouden is in deze stroming geen plaats. Industrieën die
onvoldoende levensvatbaar blijken te zijn, zullen uiteindelijk gesaneerd moeten worden.
3.6 Gesignaleerde kennislacunes
In steeds sterkere mate blijkt industrie- en dienstenbeleid gericht te zijn op wat 'versterking
van de competitiveness' genoemd wordt. Dit hoofdstuk geeft een overzicht van de
verschillende manieren waarop binnen de economische literatuur invulling gegeven wordt
aan het begrip 'competitiveness'. Voor de vormgeving van het industriebeleid is het allereerst
van belang de vraag te beantwoorden welke factoren het meest van invloed zijn op het
concurrentievermogen. Speelden in het verleden exogene comparatieve voordelen een
overheersende rol, tegenwoordig is de heersende opvatting dat dit nog slechts het geval is
wanneer het gaat om de massaproductie van min of meer homogene goederen. Over het
algemeen spitst concurrentie zich heden ten dage toe op endogeen bepaalde competitieve
voordelen. Deze voordelen worden door bedrijven gecreëerd en industriebeleid zal daar ook
op gericht moeten zijn. Dit kan in principe op een tweetal manieren. Allereerst is het voor de
overheid mogelijk op een actieve manier bedrijven te ondersteunen om op die manier het
concurrentievermogen te verbeteren. Voorstanders van dit type industriebeleid baseren zich
op de omstreden gedachte dat bepaalde - voornamelijk technologisch hoogwaardige sectoren essentieel zijn voor het realiseren van een duurzame economische groei. Een
tweede min of meer wel algemeen aanvaarde opvatting luidt dat de rol van de overheid zich
dient te beperken tot een rol op de achtergrond waarbij zij door middel van een uitdagend en
47
voorwaardenscheppend beleid een omgeving creëert die bedrijven in staat stelt hun
'competitiveness' te verbeteren.
Er kunnen met betrekking tot het debat over 'competitiveness' een aantal kennislacunes
gesignaleerd worden. Allereerst blijkt dat empirische toetsing van de in paragraaf 3.3.3
beschreven evolutionair georiënteerde theorieën - die het belang van competitieve voordelen
benadrukken - beperkt is. Beschrijving, theorie en empirie lopen in deze benadering nog
teveel door elkaar heen, zodat tot op heden slechts sprake is van casestudies. Een tweede
kennislacune heeft betrekking op het toenemende belang van de commerciële dienstensector
voor de economie. Aangezien diensten andere kenmerken bezitten dan goederen - zo zijn
diensten in tegenstelling tot fysieke goederen onder andere niet-tastbaar en is consumptie
over het algemeen gebonden aan tijd en plaats (zie bijvoorbeeld Elfring, 1997) - ontstaat de
vraag of deze ontwikkeling aanleiding geeft tot een andere invulling van het industriebeleid.
In de economische literatuur wordt hier echter bijna geen aandacht aan besteed. Bij
beantwoording van deze vraag zal overigens rekening gehouden moeten worden met de
steeds sterkere verwevenheid tussen industrie en diensten, aangezien veel dienstverlenende
bedrijven activiteiten ten behoeve van de industrie ontplooien. Industriële en
dienstverlenende bedrijven zijn inmiddels dan ook sterk afhankelijk van elkaars
economische activiteiten (Ministerie van Economische Zaken, 1999a) Een derde lacune
tenslotte betreft de diffusie van kennis. Vaak wordt binnen de economische literatuur de
nadruk gelegd op het innoverend vermogen ter versterking van de 'competitiveness', terwijl
onvoldoende aandacht bestaat voor de diffusie van nieuw verworven kennis. Wanneer
kennis wel ontwikkeld wordt, maar er daarna niet in slaagt zich door de economie te
verspreiden blijven veel van de mogelijkheden onbenut en kan een rol weggelegd zijn voor
industriebeleid. Beantwoording van de in onderstaande box geformuleerde vragen is dan ook
noodzakelijk om tot een goed antwoord te komen op de vraag wat 'competitiveness' nu
eigenlijk is en op welke manier industriebeleid kan bijdragen aan versterking ervan.
Voorbeelden van concrete vervolgvragen
•
In hoeverre worden de evolutionaire georiënteerde benaderingen, die een meer dynamische
invulling van het begrip concurrentievermogen mogelijk maken, ondersteund door de empirie?
•
Zou het toenemend belang van de commerciële dienstensector tot een andere vormgeving van
het industrie- en dienstenbeleid moeten leiden en zo ja, hoe?
•
Welke consequenties heeft de steeds sterkere verwevenheid tussen industrie en diensten voor het
te voeren industrie- en dienstenbeleid?
•
In welke mate dient het industrie- en dienstenbeleid een rol te spelen bij het verbeteren van de
diffusie van nieuw verworven kennis?
48
4.
Onderscheidende karakter van industriebeleid
4.1 Inleiding
De overheid staat een scala van instrumenten ter beschikking om haar beleid gericht op
versterking van de industrie en dienstensector vorm te geven. Veel van dit overheidsbeleid
bezit een reikwijdte die groter is dan enkel de industrie. Voorbeelden hiervan zijn monetair
beleid, fiscaal beleid en onderwijsbeleid. In dit hoofdstuk wordt nagegaan op welke
mogelijke manieren industriebeleid zich kan onderscheiden van deze andere beleidsvormen.
Nadat in paragraaf 4.2 aandacht is besteed aan de reikwijdte van industriebeleid komt in de
daarop volgende paragraaf de grondslag van industriebeleid aan de orde. Paragraaf 4.4
bespreekt vervolgens een zestal vormen van industriebeleid gericht op het corrigeren van een
falend marktmechanisme, waarna in paragraaf 4.5 kort stil gestaan wordt bij de mogelijkheid
dat industriebeleid in sommige gevallen een soort interventierol krijgt toebedeeld. Het
hoofdstuk wordt afgesloten met een paragraaf waarin het signaleren van kennislacunes
centraal staat.
4.2 Reikwijdte industriebeleid
Naast de mogelijkheid dat industriebeleid zich op een duidelijke manier onderscheidt van
meer algemene vormen van overheidsbeleid is het ook mogelijk dat industriebeleid een
voorwaardenscheppend karakter bezit en vanuit dit oogpunt bezien opgevat kan worden als
al het overheidsbeleid dat direct of indirect de industriële ontwikkeling beïnvloedt. Zo stelt
bijvoorbeeld Donges (1980, blz. 189) dat industriebeleid "… all government actions which
affect industry …" omvat. Gevolg van deze ruime definitie van industriebeleid is dat een
term ontstaat waartoe in principe iedere vorm van overheidsbeleid gerekend kan worden.
Vanwege de praktische onbruikbaarheid van een dusdanig brede definitie zijn door
verschillende economen pogingen gedaan de reikwijdte van het begrip industriebeleid verder
af te bakenen. Johnson (1984, blz. 7) is bijvoorbeeld van mening dat industriebeleid opgevat
dient te worden als "… a summary term for the activities of governments that are intended to
develop or retrench various industries in a national economy in order to maintain global
competitiveness." Een andere bijdrage wordt geleverd door Landesmann (1992), die
nadrukkelijk het specifieke karakter van industriebeleid benadrukt. In zijn ogen is enkel
sprake van industriebeleid wanneer beleid specifiek gericht is op bepaalde doelgroepen,
zoals industrieën, regio's en groepen op de arbeidsmarkt. Een nog strikter afbakening
tenslotte wordt gegeven door Chang (1996, blz. 60). Hij definieert industriebeleid als "… a
policy aimed at particular industries (and firms as their components) to achieve the
outcomes that are perceived by the state to be efficient for the economy as a whole."
Industriebeleid wordt op deze manier beperkt tot beleid gericht op specifieke industrieën,
met als belangrijk voorbehoud dat de baten van dit beleid niet beperkt blijven tot de
betrokken industrieën zelf, maar ten goede komen aan de gehele economie.
4.3 Grondslag industriebeleid
Hoewel volgens de brede definitie van industriebeleid bijna iedere vorm van overheidsbeleid
tot het industriebeleid gerekend kan worden, bestaat een aantal op economische gronden
gebaseerde situaties waarin het onderscheidende karakter van industriebeleid duidelijk naar
49
voren kan komen. Een belangrijk aspect daarbij is dat met behulp van industriebeleid veelal
getracht wordt een specifieke vorm van marktfalen te corrigeren.
4.3.1 Marktfalen
De vier belangrijkste economische oorzaken die ten grondslag liggen aan het bestaan van
marktfalen zijn de volgende (zie onder andere Ledyard, 1987; Dietrich, 1992; Parkin en
King, 1995; Chang, 1996; CPB, 1997):
1.
2.
3.
4.
het bestaan van zogenaamde 'hold-up' problemen;
het bestaan van externe effecten;
het ontbreken van voldoende concurrentie;
het bestaan van informatieproblemen.
Naast bovenstaande argumenten kunnen ook nog andere bronnen van marktimperfecties
genoemd worden. Zo wijst het Ministerie van Economische Zaken in de meest recente
industriebrief op marktverstoringen veroorzaakt door strategisch gedrag van nationale en
internationale overheden (Ministerie van Economische Zaken, 1999a). Een recent voorbeeld
hiervan is de beslissing van de Minister van Economische Zaken om uit oogpunt van een
internationaal 'level playing field' (= 'matching') het budget voor de 'Generieke steun voor de
zeescheepsnieuwbouw' zowel in 1999 als in 2000 met 15 miljoen gulden te verhogen
(Ministerie van Economische Zaken, 1999b). Andere Europese lidstaten hebben namelijk in
reactie op negatieve marktontwikkelingen hun steun geïntensiveerd, met als gevolg dat de
Nederlandse werven in een achterstandpositie terecht dreigen te komen. Het is echter
twijfelachtig of het bestaan van een 'unlevel playing field' als zelfstandig argument voor
industriebeleid kan dienen. De economische literatuur geeft aan dat het in dit verband beter
is zich toe te leggen op andere producten dan mee te strijden in een 'battle of highest subsidy'
(zie Van der Ploeg en Janssen, 1995). Wel kan het zo zijn dat 'matching' van belang is in
combinatie met andere argumenten, zoals wanneer sprake is van een significante spin-off
naar andere sectoren in de economie.
Ad 1) Hold-up problemen
Wanneer sprake is van investeringen die gekenmerkt worden door een grote mate van 'asset
specificity' - dat wil zeggen dat het zeer specifieke karakter van een investering tot gevolg
heeft dat alternatieve gebruiksmogelijkheden beperkt zijn en tevens een lagere opbrengst
kennen - in combinatie met hoge verzonken kosten kunnen zogenoemde 'hold-up' problemen
ontstaan. Als een investeerder namelijk onvoldoende zekerheid geboden wordt zal deze niet
bereid zijn geld te steken in een project waarvan na realisatie de alternatieve
aanwendingsmogelijkheden gering zijn en dus het gevaar bestaat dat de verzonken kosten
niet of slechts gedeeltelijk terugverdiend kunnen worden. In dat geval kunnen investeringen
onvoldoende van de grond komen. Deze problemen kunnen soms voorkomen worden door
een eenduidig en voldoende gespecificeerd contract tussen investeerder en opdrachtgever op
te stellen, zodat op die manier bepaalde noodzakelijke zekerheden geïntroduceerd worden.
Een goed voorbeeld van een situatie waarin de markt vanwege bovenstaande
problematiek onvoldoende initiatieven ontplooit ontstaat wanneer sprake is van publieke
50
goederen. Grote investeringen die betrekking hebben op projecten met als kenmerk dat na
realisatie individuele gebruikers (bijna) niet uitgesloten kunnen worden van consumptie
(non-exclusiviteit) zullen zonder overheidsbemoeienis niet gerealiseerd worden.
Consumenten zullen in dat geval namelijk niet bereid zijn de prijs te betalen zoals die door
de markt vastgesteld zou worden. Daarnaast wordt prijsvorming via de markt in het geval
van publieke goederen ook bemoeilijkt doordat additioneel gebruik geen of bijna geen extra
kosten met zich meebrengt (non-rivaliteit). De marginale kosten van het goed zijn dan nul of
zullen nul benaderen. Investeringskosten kunnen als gevolg van deze problemen niet
gemakkelijk terugverdiend worden. In dit kader kan onder andere gedacht worden aan de
voorziening van fysieke infrastructuur (wegen, bruggen, etc.) of de ontwikkeling van zeer
geavanceerde nieuwe technologieën.
Ad 2) Externe effecten
Een tweede situatie waarin de markt niet vanzelfsprekend tot een optimale uitkomst leidt
ontstaat wanneer externe effecten bestaan. In het kader van dit onderzoek is sprake van een
externaliteit wanneer aan de productie effecten verbonden zijn die niet tot uitdrukking
komen in de private kosten en opbrengsten van de producent. Deze beïnvloeding kan zowel
positief als negatief van aard zijn. In beide gevallen wijken de private kosten en opbrengsten
af van de maatschappelijke kosten en opbrengsten en leidt vrije werking van het
marktmechanisme niet tot de gewenste oplossing. Publieke voorziening van goederen
waaraan positieve externe effecten verbonden zijn (bijvoorbeeld onderwijs en
gezondheidszorg), belastingheffing op activiteiten met negatieve externaliteiten
(bijvoorbeeld in het geval van milieuvervuilende productie en consumptie) en
subsidieverlening op activiteiten met positieve externe effecten (bijvoorbeeld in het geval
van uitstralingseffecten bij onderzoek en ontwikkeling) zijn dan de meest voor de hand
liggende voorbeelden van mogelijk overheidsingrijpen (zie bijvoorbeeld Chang, 1996).
Ad 3) Onvoldoende concurrentie
Een derde mogelijke oorzaak voor het bestaan van marktfalen kan het eventueel ontbreken
van voldoende concurrentie zijn. Wanneer onvoldoende concurrentie op een markt aanwezig
is, is het marktmechanisme veelal niet in staat te komen tot een efficiënte oplossing (zie
bijvoorbeeld Scherer en Ross, 1990). Schaalvoordelen, natuurlijke monopolies en/of collusie
tussen bestaande aanbieders kunnen er de oorzaak van zijn dat marktpartijen een bepaalde
vorm van marktmacht bezitten die er voor zorgt dat producenten in de vorm van
monopoliewinsten een deel van het consumentensurplus (dat wil zeggen het verschil tussen
de marktprijs en de maximale prijs die consumenten bereid zijn te betalen) kunnen innen.
Daarnaast kan tegelijkertijd een welvaartsverlies optreden doordat een ander deel van het
consumentensurplus 'in het niets' verdwijnt; het zogenaamde 'deadweight loss' (George et al.,
1992).
Net als bij de voorziening van publieke goederen lijkt ook nu overheidsingrijpen in het
marktmechanisme gerechtvaardigd. Regulering van markten waarop onvoldoende
geconcurreerd kan worden (zoals in het geval van natuurlijke monopolies) of juist
deregulering van markten waarop in principe meer marktwerking mogelijk is zijn dan de
meest logische maatregelen.
51
Ad 4) Informatieproblemen
Tenslotte is het ook mogelijk dat de markt faalt ten gevolge van het bestaan van
informatieproblemen. Een goed werkende markt vereist namelijk voldoende informatie
waarop marktpartijen hun beslissingen kunnen baseren. Wanneer deze benodigde informatie
in onvoldoende mate beschikbaar is kan onzekerheid ontstaan. Bedrijven zijn dan
bijvoorbeeld niet in staat de toepassingsmogelijkheden en potentiële baten van nieuwe
technieken en organisatievormen goed in te schatten (Dietrich, 1992), wat vervolgens kan
leiden tot een gebrekkige diffusie van kennis. Naast de onvoldoende beschikbaarheid van
informatie kan ook een ongelijke verdeling van informatie leiden tot het falen van de markt.
Met name op markten waar risico een grote rol speelt kan dan namelijk sprake zijn van
risicoselectie, waardoor in het uiterste geval het totstandkomen van transacties op de markt
verhinderd wordt (zie voor een goede bespreking hiervan Douma en Schreuder, 1992).
Wanneer van dusdanige informatieproblemen sprake is dat vrije werking van het
marktmechanisme tot inefficiënte en ongewenste oplossingen leidt, kan de overheid met
behulp van aanvullend beleid pogen de vrije beschikbaarheid van informatie te bevorderen
(bijvoorbeeld door kwaliteitscertificering). Wanneer dat onvoldoende resultaat oplevert, zou
de overheid vervolgens kunnen besluiten een sterkere coördinerende rol te gaan vervullen.
4.3.2 Overheidsfalen
Wanneer de markt faalt lijkt een corrigerende rol van de overheid dus voor de hand te liggen.
Echter, ook overheidsoptreden behoeft niet zonder problemen te zijn. Deze potentiële
problemen spitsen zich toe op een tweetal terreinen, te weten de beperkte beschikbaarheid
van informatie bij de overheid en de problematiek verbonden aan de besluitvorming binnen
de overheid. Dit brengt in bepaalde gevallen de vraag met zich mee of de voordelen van
overheidsingrijpen gericht op het corrigeren van marktfalen opwegen tegen de kosten die dit
met zich meebrengt. Overheidsingrijpen in het marktmechanisme is echter niet per definitie
ongewenst. Ondanks het feit dat kosten zijn verbonden aan overheidsinterventie kan dit
namelijk toch wel degelijk positieve effecten met zich meebrengen. Om het geschetste
dilemma op te lossen is echter meer inzicht nodig in met name de verhouding van de kosten
verbonden aan het falen van de markt en de kosten verbonden aan het corrigeren hiervan.
Informatieproblemen
Om op een goede en verantwoorde wijze markimperfecties te corrigeren is in grote mate
informatie nodig. De overheid zal in eerste instantie echter veelal niet over alle benodigde
informatie beschikken. Hierdoor zal actief informatie verzameld en bewerkt moeten worden
en dit brengt kosten met zich mee. Daarnaast kan tevens sprake zijn van een
informatieasymmetrie. Een ongelijke verdeling van informatie kan zich op een tweetal
verschillende terreinen voordoen. Ten eerste is dat binnen de overheid zelf (bijvoorbeeld met
betrekking tot de relatie besluitvormers en uitvoerende ambtenaren), maar het is ook
mogelijk dat een informatieasymmetrie bestaat tussen de overheid in het algemeen en de
specifieke doelgroepen (bijvoorbeeld de industrie) waarop het overheidsbeleid uiteindelijk
gericht is. Gevolg van deze principaal-agent problematiek is dat de overheid zonder
52
aanvullende maatregelen in bepaalde gevallen niet in staat zal zijn haar beleid effectief te
implementeren (Chang, 1996).
Net als bij de problematiek met betrekking tot de schaarse beschikbaarheid van
informatie brengen ook de problemen verbonden aan het bestaan van informatieasymmetrie
kosten met zich mee. Overigens moet opgemerkt worden dat de hierboven aangestipte
problemen niet alleen betrekking hebben op de overheid. Iedere organisatie van enige
omvang krijgt bij de besluitvorming en uitvoering van eenmaal genomen besluiten met deze
zaken te maken.
Besluitvorming binnen de overheid
Zelfs wanneer de overheid echter over alle informatie zou beschikken die nodig is om op een
goede manier in te grijpen in het marktproces, wil dit niet zeggen dat per definitie de juiste
oplossing gerealiseerd wordt. Niet alleen is de overheid tot op zekere hoogte autonoom en
dus in staat haar eigen doelstellingen na te streven (zie bijvoorbeeld Findlay, 1990), ook kan
de overheid blootstaan aan de pogingen van belangengroepen om het overheidsbeleid in de
door hun gewenste richting om te buigen (zie bijvoorbeeld Stigler, 1975). Achterliggende
gedachte bij deze laatste opvatting is dat de maatschappij niet homogeen is, maar bestaat uit
een verzameling groepen die met elkaar strijden om de gunst van de overheid. Dit kan onder
andere leiden tot de situatie waarin bedrijven niet langer binnen het marktproces met behulp
van bijvoorbeeld innovaties op zoek gaan naar tijdelijke monopolieposities, maar in plaats
daarvan lobbyen bij de overheid om op die manier te proberen een kunstmatige
machtspositie met bijbehorend surplus te creëren. Dit wordt ook wel 'rent seeking' genoemd.
Een derde en laatste reden die er voor kan zorgen dat de overheid niet per definitie in het
belang van de samenleving handelt ontstaat wanneer ambtenaren voornamelijk streven naar
maximalisatie van hun budget om op die manier macht en aanzien te verwerven (Niskanen,
1973). Het publieke belang raakt dan onderschikt aan het eigen belang.
Op basis van bovenstaande problematiek mag echter niet worden geconcludeerd dat de
overheid slechts enkel uit eigen belang handelt (Chang, 1996). Zo kan onder andere de
mogelijke dreiging van een machtsovername (bijvoorbeeld door middel van verkiezingen) er
zorg voor dragen dat niet onvoorwaardelijk gestreefd wordt naar maximalisatie van
budgetten of belastingopbrengsten, maar dat de overheid ook nadrukkelijk rekening houdt
met de wensen en belangen van de samenleving als geheel.
4.4 Mogelijke vormen van industriebeleid
In paragraaf 4.2 bleek dat industriebeleid op verschillende manieren vormgegeven kan
worden. Zo kan bijvoorbeeld sprake zijn van beleid dat voornamelijk
voorwaardenscheppend van karakter is. Wanneer echter meer gebruik wordt gemaakt van
specifieke instrumenten zal het industriebeleid minder algemeen van karakter zijn. In deze
paragraaf worden een zevental mogelijke vormen van industriebeleid gericht op het
corrigeren van specifieke vormen van marktfalen beschreven (zie tabel 4.1)12, waarbij het
onderscheidende karakter van industriebeleid in toenemende mate naar voren zal komen.
12
Het falen van de markt ten gevolge van een gebrek aan concurrentie behoort primair tot het
aandachtsveld van het marktwerkingbeleid en is derhalve niet in deze tabel opgenomen.
53
Tabel 4.1: Mogelijke instrumenten met achterliggende vorm(en) van marktfalen13
Beleid gericht op:
Hold-up
Externe effecten Informatie-problemen
problemen
Technologie
X
X
X
Infrastructuur
X
Clustervorming
X
X
'Picking winners'
X
X
'Infant industries'
X
X
X
Financieringsproblemen
X
X
X
Elk van de in de bovenstaande tabel genoemde beleidsvormen valt - weliswaar in
verschillende mate - terug te voeren op het corrigeren van specifieke vormen van marktfalen.
Zo is bijvoorbeeld het bestaan van beleid gericht op de ontwikkeling en toepassing van
nieuwe kennis en technologieën (technologiebeleid) voornamelijk terug te voeren op het feit
dat kennis gekenmerkt wordt door een collectief goed karakter, positieve externe effecten
bezit en informatieproblemen ondervindt waardoor vrije werking van het marktmechanisme
niet tot de optimale oplossing leidt. Daarnaast kan technologiebeleid gericht op grote
technologische projecten in staat zijn eventuele hold-up problemen op te lossen. Ook bij
grote infrastructurele projecten kunnen zich hold-up problemen voordoen. In combinatie met
mogelijke netwerkexternaliteiten kan dit ervoor
zorgen dat bij de realisering van
infrastructurele projecten een rol voor industriebeleid weggelegd is. Een andere situatie
waarbij industriebeleid mogelijk de nadelige gevolgen van marktfalen kan corrigeren is
wanneer ten gevolge van informatieproblemen kansen en mogelijkheden van startende
bedrijven onvoldoende ingeschat kunnen worden. Zeker wanneer positieve externe effecten
verbonden zijn aan de nieuwe activiteiten ontstaat in dat geval een ongewenste situatie.
4.4.1 Technologiebeleid
De laatste jaren wordt aan het belang van kennis, in de breedste zin van het woord, voor
onze economie een steeds grotere waarde toegekend. Zo stelt de ongeveer vier jaar geleden
door het Ministerie van Economische Zaken uitgegeven nota 'Kennis in beweging' (1995,
blz. 27): "Een economie die op het terrein van kennis en kunde onvoldoende presteert komt
zichzelf tegen. Niet vandaag, misschien niet morgen. De afrekening is onvermijdelijk en
komt, gezien de versnelling in de mondiale technologische ontwikkelingen, sneller dan in het
verleden". De kennismarkt is echter in hoge mate imperfect; vrije werking van het
13
Deze classificatie van industriebeleid gericht op het corrigeren van marktfalen vertoont
gelijkenis met het min of meer tegelijkertijd totstandgekomen schema in de al eerder genoemde
Industriebrief (Ministerie van Economische Zaken, 1999a, blz. 11). Wel wordt in ons onderzoek
meer aangesloten bij de economische terminologie waardoor de accenten soms anders liggen.
54
marktmechanisme leidt niet tot een optimaal niveau van onderzoek en ontwikkeling van
nieuwe kennis. Niet alleen bezit kennis de kenmerken van een publiek goed, ook is bij de
ontwikkeling en toepassing van nieuwe kennis sprake van positieve externe effecten, bestaan
zogenaamde 'economies of scale and scope' die een bundeling van krachten wenselijk
maken, treden informatieproblemen op en kan tevens sprake zijn van hold-up problemen en
imperfecties op complementaire markten zoals de kapitaalmarkt (zie onder andere Van Dijk
en Van Hulst, 1988; Dankbaar et al., 1991; Van Damme, 1995). In een vorig jaar verschenen
artikel geeft Jacobs (1998) aan dat deze argumenten voor overheidsinterventie niets aan
actualiteit hebben verloren. Wel merkt hij op dat het belangrijk is aandacht te besteden aan
de organisatorische inbedding van het beleid. Naast de 'waaromvraag' is ook de 'hoevraag'
van groot belang. Kumpe (1998) gaat zelfs zover dat hij voorstelt alleen nog subsidies te
verstrekken als de aanvrager vooraf goed over de organisatorisch inbedding heeft nagedacht.
In het Nederlandse industrie- en dienstenbeleid krijgen deze niet-technische aspecten van
innovatie steeds meer aandacht. Zo wordt in de Industriebrief aangegeven dat nagegaan zal
worden in hoeverre het bestaande technologie-instrumentarium nog past bij de veranderende
marktomstandigheden en dat daarbij onder meer aandacht zal worden besteed de niettechnische aspecten van innovaties (Ministerie van Economische Zaken, 1999a).
Gezien het belang van kennis in de moderne economie lijken deze problemen ervoor te
zorgen dat voor de overheid een belangrijke rol op deze markt weggelegd is. Deze rol zal
zich echter niet moeten beperken tot enkel de ontwikkeling van kennis, nadrukkelijk zal ook
aandacht geschonken moeten worden aan de diffusie ervan. Het vermogen om te kunnen
profiteren van elders ontwikkelde nieuwe kennis is namelijk een belangrijke factor voor
vernieuwing en versterking van de concurrentiekracht (zie bijvoorbeeld Roelandt et al.,
1996). Steeds zal echter bij beantwoording van de vraag of overheidsingrijpen nu
daadwerkelijk gewenst is de afweging tussen de sociale kosten die samenhangen met het
optreden van marktfalen en de sociale kosten verbonden aan het voeren van
technologiebeleid centraal moeten staan (Dankbaar et al., 1991). Gegeven het feit dat met
name op het gebied van onderzoek en ontwikkeling sprake is van marktfalen, zal
industriebeleid gebaseerd op het bestaan van marktfalen voornamelijk gericht zijn op het
stimuleren van technologische ontwikkeling. Gevolg is dat mede hierdoor het onderscheid
tussen technologie- en industriebeleid steeds meer vervaagt (zie bijvoorbeeld Tyson, 1992).
Een ander punt dat de aandacht van de overheid verdient is het feit dat innoverende
bedrijven in Nederland met een tekort aan gekwalificeerd (technisch) personeel te maken
hebben. Aangezien kennis van het eigen personeel de belangrijkste bron van product- en
procesvernieuwing vormt brengt dit problemen met zich mee (CBS, 1998). Training en
scholing van de aanwezige personeelsleden is dan ook een voortdurend punt van aandacht
voor bedrijven die voorop willen blijven lopen. Om deze reden stimuleert de overheid langs
verschillende wegen de investeringen in bedrijfs- en beroepsopleidingen (Ministerie van
Economische Zaken, 1999a).
4.4.2 Realiseren infrastructuur
Een tweede terrein waar voldoende redenen lijken te bestaan voor de overheid om op basis
van het een falend marktmechanisme in te grijpen in het marktproces is de fysieke en
technologische infrastructuur. Veelal is namelijk sprake van investeringen die gekenmerkt
55
worden door een hoge mate van 'asset specifity', waardoor gezien het publieke goed karakter
van infrastructuur 'hold-up' problemen kunnen ontstaan. Gebruik van infrastructuur is
immers over het algemeen niet-rivaliserend en uitsluiting van individuele gebruikers blijkt in
de praktijk problematisch, zodat de hoge investeringskosten niet zonder meer op de
gebruikers verhaald kunnen worden. Met betrekking tot dit laatste kan opgemerkt worden
dat individuele gebruikers in principe weliswaar door middel van een heffing uitgesloten
kunnen worden van gebruik, maar dat in de praktijk veelal sprake is van dusdanige hoge
uitsluitingskosten dat voorziening door de overheid wenselijk is (Cornelisse et al., 1994).
Een goede infrastructuur is van grote invloed op het vestigingsklimaat voor bedrijven
en derhalve dus aandachtspunt van industriebeleid (zie bijvoorbeeld Ministerie van
Economische Zaken, 1999a). Het gaat hierbij niet alleen om transportverbindingen, maar in
steeds sterkere mate ook om de kwaliteit van de elektronische infrastructuur..14 Een goed
voorbeeld van versterking van de technologische infrastructuur betreft het zogenaamde
HPCN-project ('High Performance Computing & Networking'), een innovatief project dat de
overheid in samenwerking met de industrie uitvoert. Voor de toekomst zal veel afhangen van
het vernieuwingsvermogen van de industrie zelf, maar tevens kan de overheid met behulp
van bijvoorbeeld een innovatief aanbestedingsbeleid een bijdrage leveren aan de
totstandkoming van noodzakelijke vernieuwingen op dit gebied.
4.4.3 Clustervorming
Wanneer private partijen onvoldoende gebruik maken van de aan samenwerking verbonden
voordelen is coördinatie door de overheid een mogelijkheid. Externe effecten en
informatieproblemen kunnen er namelijk voor zorgen dat de private kosten verbonden aan
samenwerking tussen private marktpartijen niet opwegen tegen de private opbrengsten,
terwijl dit vanuit maatschappelijk perspectief wel zo is. De overheid kan dan met behulp van
actief beleid pogen de gewenste mate van clustering tot stand te brengen.
Steeds vaker wordt grote waarde gehecht aan samenwerking van verschillende
bedrijven in clusters om op die manier de 'competitiveness' te bevorderen (zie met name
Porter, 1990). Vooral op het gebied van innovativiteit zal samenwerking binnen clusters naar
verwachting een positieve uitwerking hebben (zie bijvoorbeeld Ministerie van Economische
Zaken, 1997). Op deze manier kunnen namelijk risico's gedeeld worden en kan ook optimaal
geprofiteerd worden van mogelijke schaalvoordelen. De meeste clusters ontstaan spontaan
via de markt. De rol voor de overheid beperkt zich dan tot het meer op de achtergrond
zorgen voor de juiste randvoorwaarden waarbinnen private partijen in staat zijn optimaal te
profiteren van de voordelen die samenwerking hen biedt (Porter, 1990). Niet altijd echter
zullen partijen elkaar min of meer automatisch vinden, overheidsbemoeienis kan dan
gewenst zijn. Ten eerste zorgen bepaalde marktimperfecties - zoals het bestaan van
informatieproblemen - ervoor dat clustervorming zich niet spontaan en zonder bemoeienis
van de overheid voltrekt. Daarnaast kan overheidsinspanning gewenst zijn vanwege de
positieve externe effecten verbonden aan samenwerking in clusters, in het bijzonder op het
gebied van onderzoek en ontwikkeling van nieuwe kennis. Tevens kan bij stimulering van
14
Overigens komt het grootste deel van de industriële steunuitgaven in Spanje ten goede aan de
staalindustrie. In de periode 1995-1997 kwam jaarlijks gemiddeld maar liefst 35% van de totale
steunuitgaven bestemd voor de industrie ten goede aan deze sector (EC, 1999).
56
clustervorming door de overheid ook de wens bepaalde hoogwaardige bedrijvigheid binnen
een land te verankeren een rol spelen.
Wanneer bovengenoemde problemen zich in de praktijk voordoen kan de overheid met
behulp van specifiek beleid pogen de gewenste clusters alsnog te realiseren. De overheid
dient er dan voor te zorgen dat patstellingen tussen marktpartijen doorbroken worden
(Nooteboom, 1993). Dit kan op een aantal verschillende manieren. Zo kan de overheid
bijvoorbeeld zelf als veeleisende vrager optreden om op die manier bedrijven min of meer te
dwingen met behulp van samenwerking tot een oplossing te komen. De aanbesteding van
publieke werken kan door de overheid op een dusdanige manier worden ingericht dat het de
betrokken partijen prikkelt tot innovatie en samenwerking in de hand werkt. De overheid
stelt dan hoge prestatie-eisen, maar laat de precieze invulling over aan de uitvoerende
marktpartijen. Dit wordt ook wel innovatief aanbesteden genoemd (zie bijvoorbeeld
Dijkgraaf et al., 1999). Daarnaast kan de overheid ook meer als intermediair optreden, om op
die manier marktpartijen de juiste informatie te verschaffen en daadwerkelijk bij elkaar te
brengen. Zo ziet bijvoorbeeld Wassenberg (1993) voor de overheid nadrukkelijk een rol als
'courtagestaat' weggelegd. De overheid treedt dan vooral op als makelaar in een economie
van netwerken. Industriebeleid dient in zijn ogen op twee min of meer algemene principes
gebaseerd te zijn. Ten eerste zal de overheid tegendraadse interesses moeten mobiliseren,
waarna deze vervolgens in clusters bijeengebracht kunnen worden. Overigens stellen Jacobs
en De Man (1995) dat de aandacht van de overheid zich hierbij niet eenzijdig moet richten
op het tot stand brengen van nieuwe netwerken, maar dat ook nadrukkelijk aandacht
geschonken zal moeten worden aan versterking van bestaande clusters gebaseerd op
traditioneel sterke punten van de economie. Beide beleidsvormen sluiten elkaar overigens
niet uit; eerder is volgens deze auteurs het tegendeel het geval.
4.4.4 'Picking winners'
Naast het meer op de achtergrond corrigeren van marktfalen en het coördineren van
economische beslissingen kan de overheid ook besluiten een meer actief industriebeleid te
voeren. Industrie- en dienstenbeleid zou dan gericht kunnen zijn op het opstellen van een
langetermijnbeleid waarin die bedrijven, sectoren en/of clusters als 'winnaars' worden
aangemerkt die als pijlers van de economie beschouwd kunnen worden. Het gaat hierbij dan
om veelbelovende industrieën met dusdanige (te verwachten) positieve externe effecten dat
industriebeleid gericht op deze sectoren de economische groei duurzaam kan bevorderen
(Elsner en Huffschmid, 1994). Naast externe effecten die er voor zorgen dat de
maatschappelijke kosten en baten uitstijgen boven de private kan ook het bestaan van
informatieproblemen tot gevolg hebben dat industriebeleid gericht op het aanwijzen en
steunen van deze 'winnaars' wenselijk is. Dit beleid kan zowel direct als indirect van aard
zijn (Porter, 1990). Wanneer het selecteren en steunen van specifieke sectoren, bedrijven
en/of clusters een indirect karakter bezit kan de overheid onder andere gebruik maken van
haar mogelijkheden tot het schrijven van 'white papers' of investeren in bepaalde
gespecialiseerde onderwijsinstellingen. Als daarentegen sprake is van daadwerkelijke
interventies door de overheid in de vorm van subsidieverlening of protectionisme wordt
direct ingegrepen in het marktproces.
57
Zoals in hoofdstuk 3 reeds aangegeven werd zijn verschillende economen van mening
dat met name de technologisch hoogwaardige sectoren van de economie dusdanige spillover
effecten met zich meebrengen dat deze essentieel zijn voor het realiseren van een duurzame
economische groei.15 Industriebeleid zal in dat geval dan ook in sterke mate op behoud en
ontwikkeling van deze sectoren gericht moeten zijn (zie bijvoorbeeld Magaziner en Reich,
1983; Thurow, 1992; Tyson, 1992). Hoewel erkend wordt dat aan deze vorm van
industriebeleid risico's verbonden zijn, zorgen die er volgens deze auteurs niet voor dat het
steunen van specifieke industrieën per definitie achterwege gelaten moet worden ten faveure
van meer generiek beleid. Tyson merkt bijvoorbeeld op dat noch publieke noch private
investeerders altijd en immer de goede keuzes zullen maken, maar dat dat niet betekent dat
de overheid zich dus afzijdig moet houden. Wel zorgt deze onzekerheid er volgens haar voor
dat "… a relatively cautious approach to industrial policy, one that limits sector specific
measures to a few technologies or industries that can be characterized as strategic in the
military and/or the economic sense …" gewenst is (Tyson, 1992, blz. 295).
Naast voorstanders zijn binnen de economische wetenschap ook tegenstanders van dit
type beleid te vinden. Zo stelt bijvoorbeeld Porter dat slechts onder bepaalde strikte
voorwaarden het 'wedden op winnende paarden' baten kan opleveren (Porter, 1990, blz.
675): "Direct targeting is only likely to succeed during the stage when a nation has
investment driven national advantage." Beleid bestaande uit aanhoudende subsidies,
protectionisme in combinatie met een gebrek aan binnenlandse concurrentie en
steunaankopen van binnenlandse producten door de nationale overheid zal volgens Porter op
termijn altijd falen. Ook Nelson (1999) ziet niet veel in het selecteren van potentiële
winnaars door de overheid, want zo stelt hij (blz. 16): "Policies that presume that technology
and industry will follow a particular track are highly to bet on the wrong one."
Ook verschillende Nederlandse economen hebben in het recente verleden
industriebeleid met als uitgangspunt het selecteren van kansrijke ondernemingen, sectoren en
technologieën bekritiseerd (zie bijvoorbeeld De Jong, 1985; Merkelbach, 1993; Van de
Klundert, 1993; Schenk, 1998). Het eerste argument dat door tegenstanders van deze vorm
van overheidsingrijpen naar voren wordt gebracht is dat de overheid over onvoldoende
kennen en kunnen beschikt om zulke ingrijpende beslissingen te nemen. Gevolg hiervan is
dat het niet plausibel is dat de overheid beter in staat is groeikansen in te schatten dan de
markt. Ten tweede bestaat het risico dat bij de besluitvorming aangaande de te steunen
industrieën politieke argumenten de doorslag zullen geven. Op die manier ontstaat de
ongewenste situatie dat economische beslissingen verdrongen worden door politieke
beslissingen, met als nadelig gevolg dat andere dan economische factoren een
doorslaggevende rol zullen spelen in de besluitvorming.
4.4.5 'Infant industry'
Een andere belangrijke reden voor de overheid om mogelijk in te grijpen in het marktproces
vormen zogenaamde 'infant industries' (zie bijvoorbeeld Magaziner en Reich, 1983).
Wanneer de ontwikkeling van een bepaalde onderneming of bedrijfstak nog in de
kinderschoenen staat kan een rol weggelegd zijn voor de overheid om met behulp van
15
58
Deze opvatting wordt overigens sterk bekritiseerd door met name Krugman (1994, 1996).
specifiek beleid de groei te vergemakkelijken. Wanneer grote positieve externe effecten
verbonden zijn aan startende bedrijven en daarnaast informatieproblemen een goede
inschatting van toekomstkansen moeilijk maken kan deze specifieke vorm van
industriebeleid vanuit maatschappelijk oogpunt gewenst zijn. Ook kan in dit kader gedacht
worden aan projecten die zo groot of risicovol zijn dat zij zonder overheidshulp niet van de
grond komen ('hold-up' problemen), omdat de financiële draagkracht bij het betrokken
bedrijf ontbreekt of omdat bij mislukking het voortbestaan van de onderneming in gevaar
wordt gebracht. Steunverlening door de overheid zal met name gericht zijn op het creëren
van een omgeving waarbinnen de 'infant industry' zich optimaal kan ontwikkelen. Zeker
wanneer sprake is van zogenaamde 'first mover advantages' is snelle groei gewenst.
In principe kan een drietal argumenten die pleiten voor het voeren van deze vorm van
industriebeleid onderscheiden worden (Tomer, 1993). Ten eerste is dat het bestaan van
schaalvoordelen. Industriebeleid gericht op bescherming en steunverlening door de overheid
zou in dit geval bedrijven eerder in staat stellen te profiteren van de kostenvoordelen die aan
het bestaan van schaalvoordelen verbonden zijn. Daarnaast kan ook het bestaan van 'learning
by doing' een reden zijn voor overheidsingrijpen. Immers hoe groter de productie op korte
termijn, hoe sneller deze leereffecten kunnen optreden. Een derde mogelijke reden voor het
steunen van 'infant industries' wordt gevormd door de positieve effecten verbonden aan
investeringen in kennis. In eerste instantie betreft dit dan de voordelen voor de betrokken
industrie zelf. Wanneer bedrijven direct in de startfase van hun bestaan reeds geconfronteerd
worden met een grote mate van concurrentie kunnen deze investeringen onder druk komen te
staan met alle negatieve gevolgen van dien. Daarnaast kunnen ook positieve externe effecten
in de 'supply chain' een rol spelen. Zo is het bijvoorbeeld mogelijk dat op het gebied van
technologische ontwikkeling dusdanige positieve externe effecten (spillover effecten)
bestaan dat overheidssteun aan starters wenselijk is.
Een praktisch voorbeeld van beleid gericht op startende bedrijven is het
'technostartersbeleid' dat onderdeel uitmaakt van het huidige industrie- en dienstenbeleid van
het Ministerie van Economische Zaken (Ministerie van Economische Zaken, 1999a). In
nauwe samenwerking met bedrijfsleven en kennisinstellingen wordt op marktconforme wijze
getracht een goed technostartersklimaat te realiseren. Dit gebeurt door zogenaamde
'Twinning Centres' op te zetten, waarbinnen door een gebundelde inzet van verschillende
elementen - expert netwerk, coaching, business partners, optimale faciliteiten, financiering een specifieke infrastructuur gecreëerd wordt die bestaande knelpunten voor startende ICTondernemingen wegneemt.
Kern van de argumenten die ten grondslag liggen aan het 'infant industry' argument is
het bestaan van dynamische leereffecten. Met andere woorden, bedrijven of bedrijfstakken
die nu nog niet in staat zijn voldoende competitief te zijn zullen na een periode van
steunverlening door de overheid wel op eigen benen kunnen staan. Wil echter sprake zijn
van geslaagd beleid zal aan de volgende drie voorwaarden voldaan moeten zijn (Meier,
1987). Ten eerste moet sprake zijn van onomkeerbare positieve externe effecten verbonden
aan de technologische ontwikkeling. Ten tweede moet het steunbeleid een tijdelijk karakter
bezitten. En ten derde, het beleid moet de betrokken industrie in staat stellen een dusdanige
reductie in de kosten te realiseren zodat de kosten verbonden aan de in de startfase genoten
steun later terugverdiend worden.
59
Niet iedereen is echter even overtuigd van het belang bepaalde industrieën met behulp
van overheidssteun tot volle wasdom te brengen. Nelson (1999) benadrukt bijvoorbeeld dat
het slagen of falen van dit type industriebeleid in sterke mate afhangt van de initiatieven die
bedrijven zelf ondernemen in reactie op het overheidsbeleid. Over het algemeen wordt deze
vorm van industriepolitiek op een drietal punten bekritiseerd (Tomer, 1993). Allereerst, zo
wordt gesteld, zal wanneer sprake is van een goed functionerende kapitaalmarkt
overheidsingrijpen niet nodig zijn. Het aantrekken van kapitaal om voldoende te kunnen
groeien verschilt dan niet van het verkrijgen van andere productiefactoren.
Kapitaalverschaffers zijn in dat geval prima in staat risico's af te wegen tegen toekomstige
opbrengsten en overheidsingrijpen werkt in dit licht bezien zelfs contraproductief. Wanneer
startende bedrijven niet in staat zijn voldoende kapitaal aan te trekken zullen daar voldoende
gegronde redenen voor zijn en bezitten deze starters dus geen bestaansrecht. Daarnaast
zullen wanneer de gesteunde bedrijven in staat zijn de maatschappelijke opbrengsten van het
industriebeleid volledig te internaliseren als winst, steunverlenende maatregelen door de
overheid ongewenst zijn. Tot slot kunnen de positieve externe effecten die één van de
belangrijkste redenen vormen tot steunverlenend industriebeleid over te gaan niet beperkt
blijven tot het eigen land, maar gedeeltelijk wegvloeien over de landsgrenzen heen. De
potentiële baten voor de nationale economie kunnen hierdoor aanzienlijk afnemen.
4.4.6 Financieringsproblemen
Wanneer aan een bedrijf in financieringsproblemen positieve externe effecten verbonden
zijn, kan het in het algemeen belang zijn om een dergelijk bedrijf te behouden voor de
Nederlandse economie. Zo is bijvoorbeeld Nooteboom (1993) van mening dat ondersteuning
van individuele bedrijven wenselijk is wanneer het sleutelverbindingen in een netwerk van
technologie en sectoren betreft. Een goed voorbeeld van een instrument in deze
beleidsopvatting is een industriefonds of het betrekken van participatiemaatschappijen in de
financiering van zulke 'key linkages'.
Nederland heeft in het verleden diverse malen met wisselend succes gebruik gemaakt
van deze vorm van industriebeleid (Tweede Kamer der Staten Generaal, 1996). Gedacht kan
worden aan de steunoperaties gericht op het behoud voor de Nederlandse economie van RSV
en Fokker (Aalders et al., 1999), de wedergeboorte van Stork (Maljers, 1998) en de
geslaagde herstart van vrachtwagenfabrikant DAF (Wissema, 1993).
Vraagtekens
Wil industriebeleid gericht op de steun aan individuele bedrijven in moeilijkheden succesvol
zijn, zal in principe aan twee voorwaarden voldaan moeten worden (De Jong, 1993). Ten
eerste zal de betrokken onderneming en sector voldoende perspectief op overleving moeten
hebben, zodat de steunverlening een tijdelijk karakter krijgt. Bestaat namelijk geen reële
kans op overleving op de lange termijn, dan ligt nadrukkelijk het gevaar op de loer dat de in
eerste instantie als tijdelijk bedoelde steunverlening uiteindelijk uitmondt in een bodemloze
put die de samenleving - ondanks de wellicht positieve spillovers - opzadelt met een
welvaartsverlies. De tweede voorwaarde betreft de beschikbaarheid van voldoende kennen
en kunnen bij de overheid om dergelijke interventies op een goede manier te volbrengen.
Geld alleen is namelijk niet voldoende, ook goed management om dat geld te besteden aan
60
activiteiten die toekomst hebben is vereist. Overigens zal in een concrete situatie een toets of
aan deze randvoorwaarden voldaan wordt niet eenvoudig uit te voeren zijn.
Deze vorm van industriebeleid is binnen de Nederlandse overheid al enige tijd geen
punt van discussie meer. Het Ministerie van Economische Zaken heeft reeds meerdere malen
aangegeven de problematiek van individuele bedrijven in moeilijkheden geen zaak van de
overheid te vinden (Tweede Kamer der Staten Generaal, 1993; 1997). Slechts in die gevallen
waar het betrokken bedrijf een spilfunctie bekleedt in een cluster van hoogwaardige
activiteiten die van groot belang zijn voor de economische structuur, uitzicht bestaat op
werkelijke continuïteit in de toekomst én naast de overheid ook de natuurlijke marktpartijen
van de onderneming (banken, financiële instellingen, aandeelhouders) bereid zijn een
substantiële bijdrage te leveren aan het oplossen van de problemen is uitzondering op deze
regel mogelijk. Dit kan echter alleen maar gebeuren met inachtneming van de Europese
regelgeving op dit gebied. Nu het programma voor de totstandkoming van de interne markt
is afgerond en handelsbelemmeringen voor het grootste gedeelte zijn weggenomen ziet de
Europese Commissie er namelijk steeds strenger op toe dat steunmaatregelen van lidstaten
geen belemmering vormen voor een vrije en eerlijke mededinging binnen de Unie
(Ministerie van Binnenlandse Zaken en Ministerie van Economische Zaken, 1997).
Steunmaatregelen die door middel van begunstiging van bepaalde ondernemingen of
producties de mededinging (dreigen te) vervalsen en het handelsverkeer tussen lidstaten
ongunstig beïnvloeden zijn dan ook - behoudens enkele uitzonderingen16 - niet toegestaan.
De Europese Commissie onderzoekt voortdurend of steunmaatregelen van lidstaten
verenigbaar zijn met de gemeenschappelijke markt. Is zij van mening dat dit niet geval is,
bepaalt de Commissie dat de betrokken staat die steunmaatregel moet opheffen of wijzigen
binnen de door haar gestelde termijn.
Conjunctuur en groeicylcus
Nadrukkelijk zal bij beantwoording van de vraag of individuele steun door de overheid
wenselijk is ook gekeken moeten worden naar de conjunctuur van het moment en de fase
van de groeicyclus waarin de onderneming zich bevindt (De Jong, 1985 en 1993). Op
theoretisch niveau bestaat weinig tot geen verschil van mening over de opvatting dat
bedrijven actief in een structureel achteruitgaande bedrijfstak gesaneerd en uiteindelijk
wellicht gesloten moeten worden. In de praktijk echter, blijkt de uitvoering van zulke
ingrijpende beslissingen op grote moeilijkheden te stuiten. Hieraan liggen met name
politieke en maatschappelijke factoren ten grondslag.
Door tegenstanders van het financieel steunen van individuele bedrijven in problemen
door de overheid wordt vaak als belangrijkste argument aangevoerd dat "… in neergaande
conjunctuur de markteconomie afrekent met bedrijfstakken, waarvan de groeicylcus over het
hoogtepunt heen is en die een lage waardecreatie hebben…" (De Jong, 1985, blz. 236).
Overheidsbeleid gericht op het op de been houden van zulke bedrijven brengt in hun ogen
dan ook aanzienlijke maatschappelijke kosten met zich mee die lang niet altijd zichtbaar
zullen zijn, maar wel degelijk bestaan en (uiteindelijk) ook gevoeld zullen worden. Een
16
Bijvoorbeeld in het geval van steun ter bevordering van de economische ontwikkeling van
streken waarin de levensstandaard abnormaal laag is of waar een ernstig gebrek aan
werkgelegenheid bestaat.
61
mogelijke uitzondering ontstaat wellicht wanneer de nationale conjunctuur zich nog in een
neergaande lijn bevindt, terwijl de internationale conjunctuur reeds tekenen van herstel te
zien geeft. Overheidssteun zou in dat geval wenselijk kunnen zijn ter overbrugging.
4.5 Industriebeleid als interventiebeleid
Een vorm van industriebeleid die niet direct is terug te voeren op het falen van de markt op
zich en derhalve in dit hoofdstuk nog niet aan de orde is geweest betreft het industriebeleid
als interventiebeleid. Wanneer op andere (niet-economische) beleidsterreinen onvoldoende
aandacht bestaat voor de belangen van de nationale industrie- en dienstensector kan het
wenselijk zijn hiervoor op te komen door een goede afweging van verschillende belangen en
doelstellingen tot stand te brengen (Elsner en Huffschmid, 1994). Het Ministerie van
Economische Zaken verwoordde het recentelijk aldus (Ministerie van Economische Zaken,
1999a, blz. 7): "Het creëren van ruimte voor een succesvolle industriële ontwikkeling in de
toekomst is overigens niet alleen een kwestie van economisch beleid. Er zijn ook tal van
terechte ambities op andere beleidsterreinen die een grote invloed hebben op de speelruimte
voor onze industriële en dienstverlenende bedrijven. (…) Soms kunnen die ambities
samengaan (…), maar er kunnen ook spanningen bestaan. Al die verschillende
beleidsambities vragen om een evenwichtige en adequate afweging, ook waar het de
gevolgen voor onze industriële en dienstverlenende bedrijven betreft." Overigens kan
industriebeleid in dit geval niet langer als vorm van beleid naast andere beleidsvormen
gezien worden, aangezien een interventierol besluitvorming op een hoger niveau impliceert
(bijvoorbeeld bij de minister).
Een dergelijke afweging van belangen kan onder andere plaatsvinden op het gebied
van milieu en economie. Bepaalde beleidsmaatregelen kunnen namelijk vanuit
milieuperspectief wenselijk zijn, maar - wanneer regelgeving tussen landen verschilt - tevens
voor een ongewenste verslechtering van de concurrentiepositie van internationaal opererende
bedrijven zorgen. Een goed voorbeeld hiervan betreft de op 1 januari 1996 op nationaal
niveau ingevoerde regulerende energiebelasting (REB). Vanuit concurrentieoverwegingen
heeft de REB (vooralsnog) alleen betrekking op het energiegebruik tot een bepaalde
bovengrens om de invloed op de energiekosten van grootverbruikers te beperken en hun
internationale concurrentiepositie niet aan te tasten.
4.6 Gesignaleerde kennislacunes
Veelal wordt met behulp van industriebeleid getracht specifieke vormen van marktfalen te
corrigeren. In dit hoofdstuk is een beschrijving hiervan gegeven. Naast een overzicht van de
belangrijkste vormen van industriebeleid is tevens aangegeven welke vormen van marktfalen
zij trachten te corrigeren. Vastgesteld werd dat nadrukkelijk rekening gehouden moet
worden met het feit dat ingrijpen van de overheid in het marktproces ook kosten met zich
kan meebrengen. Steeds zal dan ook een afweging moeten plaatsvinden of de verwachte
baten van de door de overheid te corrigeren vormen van marktfalen uitstijgen boven de
hieraan verbonden kosten. Met betrekking tot deze afweging is op dit moment echter sprake
van een duidelijke kennislacune. Momenteel bestaat onvoldoende inzicht in de manier
waarop de effectiviteit en efficiëntie van verschillende vormen van industriebeleid gemeten
kan worden. Een tweede meer specifieke kennislacune betreft het technologiebeleid en heeft
62
betrekking op de niet-technologische aspecten van innovatie. Hierbij kan onder andere
gedacht worden aan de organisatorische inbedding van innovaties. Hoewel recentelijk
artikelen zijn verschenen die het belang hiervan benadrukken (De Man, 1997; Jacobs, 1998;
Kumpe, 1998), bestaat nog teveel onduidelijkheid over de mogelijke rol van industriebeleid
op dit terrein.
Daarnaast zouden voor de toekomstige vormgeving van het industriebeleid de factoren
achterhaald moeten worden die bepalen welke vorm van industrie- en dienstenbeleid vanuit
het perspectief van een duurzame economische ontwikkeling optimaal is. Dit zou dan dienen
te gebeuren aan de hand van wat Nelson "… the hallmarks of the Tinbergen approach …"
noemt, bestaande uit "… the construction of a well specified model, careful statistical
analysis to pin down the policy-relevant parameters of that model, and drawing of from that
analysis guidance for good policy in the arena in question" (Nelson, 1999, blz. 1). Met
andere woorden, het verdient aanbeveling op te zoek te gaan naar een goed gespecificeerd
econometrisch model aan de hand waarvan een rationele afweging van verschillende vormen
industrie- en dienstenbeleid mogelijk wordt. Voor dit complexe beleidsterrein is dat zeker
geen eenvoudige opgave, maar wel een noodzakelijke om tot een evenwichtige
beleidsafweging te komen en het industriebeleid verder te verfijnen. Met het oog hierop is
het ook wenselijk meer inzicht te krijgen in de lessen die met betrekking tot het in dit
hoofdstuk besproken instrumentarium uit het verleden getrokken kunnen worden. Met
andere woorden, welke factoren maakten de inzet van specifieke beleidsinstrumenten tot een
succes en welke juist niet?
Voorbeelden van concrete vervolgvragen
•
In welke mate verhouden de kosten van marktfalen zich ten opzichte van de kosten en baten
verbonden aan het door overheidsingrijpen corrigeren hiervan en hoe kan de effectiviteit en
efficiëntie van verschillende vormen van industriebeleid worden gemeten?
•
Welke rol kan het industrie- en dienstenbeleid spelen bij niet-technologische aspecten van
innovatie en hoe kan de rol van de overheid hierbij op economisch-theoretische gronden worden
gerechtvaardigd?
•
In hoeverre is het wenselijk en mogelijk om verschillende vormen van industrie- en
dienstenbeleid modelmatig vorm te geven in een model voor de nationale economie teneinde een
meer rationele afweging te kunnen maken?
•
Welke lessen kunnen met betrekking tot de in dit hoofdstuk besproken vormen van
industriebeleid uit het verleden getrokken worden? Met andere woorden, welke factoren maakten
de inzet van specifieke beleidsinstrumenten tot een succes en welke juist niet?
63
64
5.
Lessen?
5.1 Inleiding
Inventarisatie van de huidige beleidspraktijk en de wetenschappelijke kennis die beschikbaar
is op het gebied van industrie- en dienstenbeleid heeft geleid tot het signaleren van een
aantal kennislacunes. Op basis hiervan kunnen concrete onderzoeksvragen geformuleerd
worden die in mogelijke vervolgonderzoeken aan de orde kunnen komen (zie voor een
overzicht Bijlage B). Dit hoofdstuk geeft allereerst een samenvatting van de telkens aan het
eind van de voorgaande hoofdstukken gesignaleerde 'witte vlekken', waarna in een
concluderende paragraaf gepoogd wordt enkele algemene lessen te formuleren.
5.2 Internationale vergelijking
De in hoofdstuk 2 uitgevoerde internationale vergelijking van industriebeleid resulteert in
een aantal aanknopingspunten voor verder onderzoek. Allereerst betreft dat de gesignaleerde
convergentie van industriebeleid. Wanneer het in officiële beleidsstukken beschreven
industriebeleid bekeken wordt blijken de verschillen tussen het Angelsaksische, Rijnlandse
en Mediterrane industriebeleid steeds minder pregnant te worden. Deze ontwikkeling in de
tijd betreffende de vormgeving van het beleid lijkt er voor te zorgen dat over het algemeen
sprake is van (conditionele) convergentie in de richting van een vorm van industriebeleid die
een combinatie vormt van het van oorsprong Angelsaksisch georiënteerde, horizontale
voorwaardenscheppende beleid en het meer op samenwerking gerichte industriebeleid dat
het Rijnlandse model traditioneel kenmerkt. Tevens draagt deze combinatie bepaalde
elementen van verticale samenwerking - dat kenmerkend is voor het Mediterrane model - in
zich. Onduidelijk is echter in hoeverre deze trend reeds in de praktijk tot uiting komt en zich
in de toekomst zal voortzetten.
Een tweede kennislacune - die overigens in sterke mate voortvloeit uit de eerste - heeft
betrekking op de vraag in welke mate internationale ontwikkelingen aanpassing van het
nationale industriebeleid vereisen en op die manier zullen bijdragen aan de optredende
beleidsconvergentie. Hierbij kan bijvoorbeeld gedacht worden aan de globalisering. Steeds
vaker worden landen geconfronteerd met de negatieve gevolgen van bepaalde door
buitenlandse overheden genomen industriepolitieke maatregelen. Een (mogelijk) gevolg van
deze ontwikkeling is dat bij de vormgeving van het industriebeleid steeds vaker het
'matchen' van buitenlands beleid een belangrijke rol speelt, om op die manier een
concurrentienadeel voor het nationale bedrijfsleven te voorkomen. Overigens moet hierbij
opgemerkt dat een dergelijk beleid wel economische kosten met zich mee kan brengen. Een
andere ontwikkeling die mogelijk gevolgen heeft voor de vormgeving van het
industriebeleid betreft de voortschrijdende Europese integratie die ertoe geleid heeft dat de
nationale beleidsvrijheid van lidstaten afgenomen is.
Ondanks de geconstateerde beleidsconvergentie en de mogelijkheid dat huidige
internationale ontwikkelingen hieraan bijdragen lijkt het niet waarschijnlijk dat uiteindelijk
sprake zal zijn van één type industriebeleid dat in alle landen toegepast wordt.
Landenspecifieke factoren (zoals historie, traditie en cultuur) en karakteristieken van de
nationale economie (zoals structuur, omvang en openheid) zorgen namelijk voor speciale
omstandigheden die kunnen resulteren in het bestaan van verschillende typen industriebeleid
65
(Porter, 1990, blz. 624): "Good policies in one nation may well be bad policies in another."
Kennis van de achterliggende factoren die bij de vormgeving van industriebeleid van belang
zijn is dan ook noodzakelijk om tot een juiste afweging van beleidsmogelijkheden te komen.
Het gaat hierbij onder andere om verschillen in culturele achtergrond, geschiedenis en
omvang en openheid van de economie. Op dit moment bestaat nog onvoldoende empirisch
inzicht in de mate waarin deze landenspecifieke factoren van invloed zijn op de invulling
van het nationale industriebeleid en dus is verder onderzoek op dit punt wenselijk. In
aanvulling hierop is het interessant te achterhalen in welke mate en op welke aspecten het
Nederlandse industriebeleid afwijkt van dat in andere landen die tot het Rijnlandse model
gerekend worden.
5.3 Literatuuronderzoek
De in dit onderzoek uitgevoerde analyse van de beschikbare economische literatuur met
betrekking tot industriebeleid bestond uit een analyse van het begrip 'competitiveness' en een
nadere beschouwing van de mogelijke manieren waarop industriebeleid zich kan
onderscheiden van andere beleidsvormen. Beide analyses hebben geresulteerd in
aanknopingspunten voor vervolgonderzoek.
5.3.1 Het debat over 'competitiveness'
Uit de internationale vergelijking van industriebeleid blijkt bij de vormgeving van het
industriebeleid steeds vaker het begrip 'competitiveness' centraal te staan. Aangezien echter
geen eenduidige definitie van dit begrip beschikbaar is wordt in hoofdstuk 3 een overzicht
gegeven van de verschillende invullingen die binnen de economische literatuur gevonden
kunnen worden. Ook op basis van dit hoofdstuk kan een aantal kennislacunes gesignaleerd
worden. Ten eerste blijkt een gebrek aan empirische toetsing van de moderne evolutionair
georiënteerde theorieën te bestaan. Binnen deze benadering lopen beschrijving, theorie en
beschikbare empirie (nog) in dusdanige mate door elkaar heen dat toetsing zich tot op heden
beperkt heeft tot casestudies.
Een tweede punt waar onvoldoende aandacht aan is besteed betreft de eventuele
gevolgen van de sterke opkomst van de commerciële dienstensector voor de invulling van
het industriebeleid. De economische literatuur op het gebied van 'competitiveness' en het
daarop gebaseerde industriebeleid heeft in veel gevallen vooral aandacht voor de
'maakindustrie'. Het toenemend belang van de dienstensector in de hedendaagse economie
brengt echter de vraag met zich mee of de bestaande verschillen tussen goederen en diensten
aanleiding geven tot een fundamentele aanpassing van het industriebeleid. Beantwoording
van deze vraag is op basis van de beschikbare literatuur niet mogelijk. Ditzelfde geldt voor
de vraag welke consequenties de steeds sterkere verwevenheid tussen industrie en diensten
voor het te voeren industriebeleid heeft.
Tot slot moet opgemerkt worden dat hoewel in steeds sterkere mate het belang van
innovaties voor de economie benadrukt wordt, onvoldoende aandacht bestaat voor het
belang van de diffusie van nieuwe kennis en de rol die industriebeleid in dat proces zou
kunnen vervullen. Versterking van het innoverend vermogen van een economie betekent
immers niet per definitie dat nieuw ontwikkelde kennis zich op een snelle en efficiënte wijze
66
door de economie verspreid. Wanneer sprake is van een gebrekkige diffusie blijven
mogelijkheden onbenut en kan een rol weggelegd zijn voor industriebeleid.
5.3.2 Onderscheidende karakter van industriebeleid
Industriebeleid is veelal gericht op het corrigeren van specifieke vormen van marktfalen.
Aangezien het ingrijpen van de overheid in het marktproces kosten met zich mee kan
brengen zal steeds een afweging moeten plaatsvinden of deze kosten niet uitstijgen boven de
te verwachten baten. Op dit moment is echter onvoldoende kennis beschikbaar om tot een
dergelijke afweging te komen, aangezien het meten van de efficiëntie en effectiviteit van
industriebeleid problematisch is.
Een tweede kennislacune heeft betrekking op de niet-technologische aspecten van
innovatie. Momenteel ontbreekt het namelijk aan voldoende inzicht in de mogelijke rol voor
industriebeleid op dit terrein. Daarnaast is het wenselijk de factoren te achterhalen die
bepalen welke vorm van industrie- en dienstenbeleid vanuit het perspectief van een
duurzaam economische ontwikkeling optimaal is. Dit zal dienen te gebeuren door
verschillende vormen industrie- en dienstenbeleid modelmatig vorm te geven teneinde een
meer rationele afweging mogelijk te maken.
Wanneer de overheid uit hoofde van het industriebeleid besluit in te grijpen in het
marktproces staan haar verschillende beleidsinstrumenten ter beschikking, elk met hun eigen
voor- en nadelen. In het verleden hebben overheden met wisselend succes gebruik gemaakt
van dit instrumentarium. Onderzoek naar succes- en faalfactoren die de inzet van een
bepaald instrument in het verleden tot een succes dan wel een mislukking maakten is slechts
beperkt beschikbaar. Aanvullend onderzoek is dan ook gewenst, om op die manier optimaal
te kunnen profiteren van de lessen die uit het verleden getrokken kunnen worden.
5.4 Concluderend
In een kort tijdbestek het begrip industriebeleid doorgronden om vervolgens een aantal
algemene lessen te trekken op basis waarvan aangegeven kan worden welke vormen van
industrie- en dienstenbeleid optimaal zijn, is onmogelijk. Het ontstaan en/of verdwijnen van
belangrijke industrieën en diensten en het daar omheen gevoerde beleid begrijpen is een
uiterst complex vraagstuk, waarbij zowel landen- en bedrijfsspecifieke factoren als ook
historische argumenten van wezenlijk belang zijn (zie bijvoorbeeld Nelson, 1999). Deze
studie poogt hiertoe een eerste aanzet te geven.
De zoektocht die in het kader van dit onderzoek ondernomen is, voltrok zich langs
twee sporen. Het eerste betrof een analyse van het in de praktijk gevoerde industriebeleid in
een aantal verschillende landen. Het feit dat in de beleidspraktijk van alledag verschillende
opvattingen blijken te bestaan over wat nu feitelijk industriebeleid is, brengt ons op een
belangrijk aandachtspunt. Uit een analyse van de binnen de economische wetenschap
bestaande literatuur rondom het begrip industriebeleid - het tweede spoor van het onderzoek
- blijkt namelijk dat soms polariserende opvattingen bestaan. Tegenover de gedachte dat de
overheid een actieve rol moet spelen gericht op de ondersteuning van bepaalde industrieën
staat de opvatting dat iedere vorm van activistisch beleid gedoemd is te mislukken waardoor
de overheid zich maar beter kan beperken tot het creëren van de juiste randvoorwaarden
waarbinnen het marktmechanisme optimaal kan functioneren. Om een gefundeerd antwoord
67
te kunnen geven op de vraag wanneer sprake is van goed industriebeleid zal - zoals
recentelijk ook overtuigend door Nelson (1999) is aangegeven - een minder politieke en
meer wetenschappelijke benadering van dit vraagstuk noodzakelijk zijn. Empirisch en
historisch besef dienen hierbij belangrijke uitgangspunten te zijn.
68
Bijlage A. Industriebeleid in een negental OECD-landen
In deze bijlage wordt op hoofdlijnen het bestaande industriebeleid en de beleidsvoornemens
op dit terrein in een negental landen geschetst. Daarbij is voornamelijk gebruik gemaakt van
gegevens uit OECD-studies (1998a en b). Daarnaast zijn internetpagina's van de voor het
industriebeleid verantwoordelijke ministeries in de betrokken landen geraadpleegd.
Wie is verantwoordelijk voor het nationale industriebeleid? (bron: OECD, 1998a)
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Denemarken: Ministry of Business and Industry
Duitsland: Federal Ministry of Economics and Technology
Frankrijk: Ministry of Economy, Finance and Industry
Italië: Ministry of Industry, Commerce and Crafts
Japan: Ministery of International Trade and Industry
Spanje: Ministry of Industry and Energy
Verenigde Staten: Department of Commerce
Verenigd Koninkrijk: Department of Trade and Industry
Zweden: Ministry of Industry and Trade
Denemarken
Vanaf 1993 voert de Deense overheid een gecoördineerd industriebeleid. Beoogd wordt het
verstrekken van subsidies terug te dringen en meer aandacht te besteden aan
voorwaardenscheppend beleid. Het Deense industriebeleid wordt gevoerd vanuit twee
algemene doelstellingen: (1) Denemarken moet een vestigingsplaats van wereldformaat
worden en (2) er moeten banen voor laaggeschoolden gecreëerd worden. Ter
verwezenlijking van deze doelstellingen zijn van overheidswege initiatieven op nationaal,
regionaal en lokaal niveau gestart:
•
het instellen van 'resource areas', dat wil zeggen het indelen van de Deense economie
in negen verschillende clusters die gezamenlijk het specialisatiepatroon van de Deense
economie bepalen (bijvoorbeeld het bouwcluster of het gezondheidscluster);
•
MKB-beleid gericht op het wegnemen van belemmeringen voor het ontstaan en
groeien van middelgrote en kleine ondernemingen (bestaande uit onder andere
deregulering, trainingen in ondernemerschap, lastenverlichting, subsidies, opzet van
speciale aandelenmarkten met betrekking tot het MKB);
•
innovatiebeleid met als uitgangspunten 'access to knowledge' en clustervorming (onder
andere het opzetten van onderzoekcentra en technologische adviesinstanties, het
schetsen van een raamwerk voor contractuele samenwerking);
•
het stimuleren van technologische en organisatorische verandering met programma's
waarin subsidies beschikbaar worden gesteld voor investeringen in onder andere ICT,
ISO, TQM en door het bevorderen van samenwerking tussen private en publieke
partijen;
•
het bevorderen van naschoolse onderwijs- en trainingsprogramma's;
•
exportpromotie, met name door informatievoorziening, advies en begeleiding voor het
geval dat bedrijven nieuwe markten willen aanboren;
69
•
reorganisatie van het Ministerie van Economische Zaken overeenkomstig de
clusteraanpak.
Overigens schenkt de Deense overheid bij de uitvoering van al deze maatregelen specifiek
aandacht aan de problemen en behoeften van het MKB en de mate waarin het beleid
verenigbaar is met de milieudoelstellingen.
Duitsland
De Duitse overheid baseert haar industriebeleid op twee uitgangspunten. Ten eerste moet het
beleid erop gericht zijn Duitsland tot een aantrekkelijke 'Standort' te maken met gunstige
investerings- en productievoorwaarden voor het bedrijfsleven en ten tweede moeten in het
beleid de elementen markt en concurrentie centraal staan in plaats van interventie. De Duitse
overheid tracht haar industriepolitieke doelstellingen te realiseren door middel van:
•
het bevorderen van een verlaging van de arbeidskosten voorzover dit geen betrekking
heeft op de lonen (dit betreft dus een reductie van de werkgeverspremies);
•
het promoten van Duitsland als financieel centrum door deregulering,
belastingmaatregelen en arrangementen die het verkrijgen van risicodragend kapitaal
aantrekkelijk maken (nieuwe typen financiering, gunstige voorwaarden voor het lenen
van geld voor innovatieve projecten enz.);
•
gespreksronden met industriëlen uit verschillende bedrijfstakken;
•
maatregelen gericht op flexibilisering van de arbeidsmarkt;
•
administratieve hervormingen, deregulering (bijvoorbeeld verruiming winkeltijden) en
privatisering;
•
het versterken van het innovatievermogen van de economie, met name door R&Dsubsidies, Lead(competitie)-projecten en het bevorderen van investeringen in ICT;
•
onderwijsbeleid, vooral gericht op het bevorderen van de indienstneming van stagiairs
door bedrijven;
•
het inspelen op de kansen die de internationale arbeidsverdeling biedt door deel te
nemen aan handelsonderhandelingen (WTO) en door de exportbevordering te
intensiveren.
Wat de toekomst betreft wil de Duitse overheid haar huidige industriebeleid in de eerste
plaats voortzetten en intensiveren. Daarnaast wil zij extra aandacht besteden aan de volgende
terreinen:
•
intensivering van het beleid gericht op de beschikbaarheid van voldoende risicokapitaal
voor het bedrijfsleven;
•
verdere invoering van concurrentie in de economie (hier komen onder andere de
elektriciteitsmarkt, gasmarkt en posterijen voor in aanmerking);
•
meer nadruk op bedrijven in het MKB en de dienstensector;
•
versterking van het innovatievermogen van de industrie door indirecte R&Dmaatregelen, het realiseren van gunstige randvoorwaarden voor de groei van
biotechnologie en investeringen in ICT- en fysieke infrastructuur;
•
regionaal ontwikkelingsbeleid in de voormalige DDR.
70
Frankrijk
Uitgangspunt van het huidige en toekomstige Franse industriebeleid vormt het internationale
concurrentievermogen van de nationale industrie. Deze is weliswaar reeds redelijk
concurrerend in de wereldmarkt, maar komt volgens de Franse overheid onder invloed van
de toenemende globalisering onder druk te staan. Tekenen zijn dan ook zichtbaar dat de
industrie zich maar moeilijk kan aanpassen aan deze globaliseringtendens. Als oorzaken
daarvoor worden genoemd:
•
de industrie bestaat voornamelijk uit bedrijven in het MKB, die te klein zijn om te
concurreren met multinationals;
•
de private R&D-inspanningen blijven relatief achter bij die van andere landen;
•
er is te weinig animo voor organisatievernieuwing in de industrie.
Om de Franse industrie beter bestand te maken tegen de toenemende buitenlandse
concurrentie hanteert de overheid een drietal speerpunten in haar industriebeleid, te weten:
•
het creëren van een omgeving waarin bedrijven probleemloos kunnen groeien door
middel van voorwaardenscheppend macro-economisch beleid en dereguleringsbeleid;
•
verbetering van de zogenaamde 'non-price competitiveness' (innovatie, kwaliteit,
imagoverbetering) van de Franse industrie door verschillende middelen in te zetten,
waaronder het verlenen van R&D-subsidies en belastingvoordelen bij R&D, regionale
technologiebevordering met behulp van adviseurs, verspreiding van R&D-resultaten
door innovatiecentra, het financieel ondersteunen van MKB-bedrijven met een groot
groeipotentieel, het invoeren van kwaliteitsstandaarden en het stimuleren van
experimenten met arbeidsflexibilisering (bijvoorbeeld telewerken);
•
het begeleiden van de industrie in de 'vierde industriële revolutie' (dat wil zeggen de
ICT-revolutie) door stimulering van het gebruik van internet in het MKB, het opstarten
van clusterprojecten rond ICT en het scheppen van een 'information highway' in
Frankrijk.
Hoewel de Franse overheid een toename van de concurrentie in Europees en internationaal
verband verwacht, ziet zij de toekomst positief in. De industrie zal wellicht te maken krijgen
met een toename van de vraag buiten Europa en de convergentie van de economische
politiek in landen die deelnemen aan de Europese Unie. Ondanks deze (gunstige)
perspectieven zal de overheid haar reeds ingezette industriebeleid onverminderd voortzetten.
Italië
Het streven van de Italiaanse overheid is erop gericht haar bemoeienis met de markt te
verminderen en een marktconform industriebeleid te voeren. Het subsidiëren van sectoren
maakt daarom plaats voor beleidsmaatregelen die het bedrijfsleven op een meer indirecte
manier ondersteunen. De Italiaanse overheid treedt bijvoorbeeld zelf als vrager van
innovaties op door innovatieve projecten aan te besteden en zij biedt diensten (bijvoorbeeld
informatievoorziening) aan het bedrijfsleven aan. Verder wordt getracht het nationale
industriebeleid aan te laten sluiten bij het beleid dat op communautair en regionaal niveau
71
wordt gevoerd om het concurrentievermogen van de Italiaanse industrie te verstevigen. De
volgende beleidsinstrumenten kunnen daarbij onderscheiden worden:
•
het verder bouwen aan een interne markt, waarbij met name het aansluiten van
Italiaanse producten op de Europese kwaliteits- en technische standaarden wordt
nagestreefd;
•
privatisering (bijvoorbeeld de elektriciteitssector), opening en regulering van nieuwe
markten;
•
het bevorderen van innovatie en concurrentievermogen onder verschillende actoren,
vooral door het stimuleren van samenwerkingsverbanden;
•
het overhevelen van voorheen nationale taken naar de Italiaanse regio's (decentralisatie
van het industriebeleid);
•
aanvullende maatregelen in antwoord op de huidige globaliseringtendens (bijvoorbeeld
exportpromotie voor kleine bedrijven).
Belangrijk is ook de reorganisatie die op dit moment op het Italiaanse Ministerie van
Industrie, Handel en Ambacht plaatsvindt. De organisatie van het ministerie wordt in
overeenstemming gebracht met het meer marktconforme en coördinerende karakter van het
industriebeleid. Het ministerie beschouwt zichzelf als een intermediaire instantie tussen de
Europese Unie aan de ene kant en de verschillende Italiaanse regio's aan de andere kant.
Daartoe is het werkterrein van het ministerie opgedeeld in afdelingen voor energie, diensten,
maakindustrie en 'competitiveness' en in afdelingen die contacten onderhouden met de
Europese Unie en de regio's.
Japan
De algemene doelstelling van het huidige Japanse industriebeleid is het verbeteren van de
levensstandaard van de bevolking (meer werk, hoger inkomen) door bij te dragen aan een
gezonde ontwikkeling van de Japanse industrie. Daarbij stelt de overheid in principe de
markt centraal, maar streeft zij tegelijkertijd naar synergie met het vraaggeoriënteerde beleid.
Het beleidsinstrumentarium bestaat daarbij uit:
•
MKB-beleid gericht op het scheppen van een beleidsomgeving die gunstig is voor het
innovatievermogen van het MKB;
•
regionaal ontwikkelingsbeleid, dat wil zeggen het stimuleren van agglomeraties van
bedrijven in de Japanse regio's;
•
beleid gericht op de industriële basis, zoals R&D-subsidies en het verbeteren van
human resource management in de bedrijven.
In de toekomst wil de Japanse overheid inspelen op wat zij noemt de 'megacompetition' in de
wereld door van haar land een aantrekkelijke vestigingsplaats te maken voor buitenlandse
bedrijven. Tegelijkertijd streeft zij ernaar het overheidstekort terug te dringen om op die
manier de vitaliteit van de Japanse economie te bevorderen.
Spanje
De Spaanse economie kampt momenteel met een hoge werkloosheid en is bovendien
onvoldoende competitief. Met het oog hierop voert de Spaanse overheid niet alleen beleid
72
gericht op stabilisatie van de macro-economische omstandigheden, maar tevens beleid dat
gericht is op het realiseren van structurele economische hervormingen. Dit structuurbeleid
kent een vijftal aandachtspunten:
•
maatregelen gericht op de versterking van het MKB;
•
het stimuleren van immateriële investeringen, met name in kwaliteits- en
veiligheidsstandaarden;
•
versterking van de fysieke (transport, telecommunicatie) en technologische
infrastructuur (technologieparken);
•
het garanderen van voldoende concurrentie in de industrie- en dienstensector
('regulation for competition');
•
nadruk op de geografische dimensie van economische activiteiten (zoals
clustervorming)
Met name het versterken van het MKB krijgt grote aandacht in het Spaanse industriebeleid.
In dat kader zijn verschillende industriepolitieke maatregelen genomen. Zo heeft de
nationale overheid in samenwerking met regionale ontwikkelingsmaatschappijen in
verschillende regio's technologiecentra opgezet die zich bezighouden met toegepast
onderzoek, standaardisatie en het adviseren en begeleiden van ondernemers op technologisch
gebied. Verder zetten deze centra ondernemers in het MKB aan tot R&D-samenwerking.
Valencia is een voorbeeld van een regio waar een dergelijke aanpak tot goede resultaten
heeft geleid.
Verenigde Staten
Het Amerikaanse industriebeleid kent drie doelstellingen: (1) uitbreiding en verbetering van
menselijk en fysiek kapitaal, (2) handhaving van open en concurrerende markten en (3)
stimulering van ontwikkeling en verspreiding van nieuwe technologieën. Om deze
doelstellingen te bereiken richt de centrale overheid zich op de volgende punten:
•
macro-economisch beleid gericht op de terugdringing van het overheidstekort om een
gezonde economische groei te bewerkstelligen;
•
deregulering van dienstensectoren (bijvoorbeeld banken) ter bevordering van de
concurrentie en het innovatievermogen;
•
streng mededingingsbeleid, ook in semi-overheidssectoren (bijvoorbeeld
universiteiten);
•
handelsbeleid met het oog op de opening van buitenlandse markten;
•
beleid ter versterking van het middelbaar onderwijs en beleid gericht op training-onthe-job;
•
specifieke maatregelen ten behoeve van het MKB, zoals het technologiefonds
'Advanced Technology Programme' en het 'Manufacturing Extension Partnership'
(MEP).
Na de verkiezingen van 2000 wordt verwacht dat de deregulering en het beleid gericht op de
terugdringing van het overheidstekort zal worden voortgezet. Ook stimulering van R&D
blijft waarschijnlijk van belang, maar wordt naar verwachting niet geïntensiveerd.
Verenigd Koninkrijk
73
Vanaf 1997 werkt het Britse Ministerie van Handel en Industrie expliciet aan het stimuleren
van de 'competitiveness' van de nationale economie. Men gaat er vanuit dat de
'competitiveness' van de economie het beste versterkt kan worden door (1) een gezond
ondernemingsklimaat te scheppen en (2) investeringen en werkgelegenheid te bevorderen
die bijdragen aan een duurzame economische groei. De instrumenten die daartoe worden
ingezet zijn de volgende:
•
voorwaardenscheppend beleid ter stimulering van een stabiele macro-economische
omgeving;
•
beleid gericht op beter onderwijs, hoogwaardiger werkgelegenheid en flexibilisering
van de arbeidsmarkt (een voorbeeld hiervan is de oprichting van een 'University of
Industry' die training in IT en managementvaardigheden verzorgt);
•
voortzetting van initiatieven in het kader van de Europese eenwording;
•
het stimuleren van ondernemerschap en innovatie (met name in het MKB);
•
het creëren van open en concurrerende markten in binnen- en buitenland;
•
bevordering van onderzoek naar en verspreiding van nieuwe technologieën door
middel van informatievoorziening ('Foresight Programme') en het opzetten van
privaat/publieke kenniscentra (zogenaamde 'Centres of Research Excellence');
•
het versterken van economische groei op lokaal en regionaal niveau door extra
ontwikkelingsmaatschappijen ('Regional Development Agencies') op te richten;
•
het begeleiden van investeringen van Britse bedrijven in het buitenland en het
stimuleren van buitenlandse investeringen in het Verenigd Koninkrijk.
Bovengenoemde initiatieven zullen in de toekomst worden voortgezet. Een belangrijke
maatregel van de Britse overheid is het programma 'Competitiveness UK'. De overheid en
het bedrijfsleven hebben in het kader van dit programma een 'White Paper on
Competitiveness' geschreven waarin maatregelen staan beschreven die de Britse regering zal
nemen om het concurrentievermogen van de nationale economie te versterken.
Zweden
In de loop der jaren heeft de Zweedse overheid reeds op verschillende manieren getracht de
industriële ontwikkeling te stimuleren, zoals door middel van gerichte steun aan bedrijven in
moeilijkheden en macro-economisch beleid gericht op devaluatie. Omdat deze maatregelen
weinig effect sorteerden, is begin jaren '90 een begin gemaakt met een industriebeleid waarin
structurele aanpassing centraal stond. Om in te spelen op de overgang van een
'manufacturing'-economie naar een kennis- en diensteneconomie, trof de Zweedse regering
de volgende beleidsmaatregelen:
•
structurele hervormingen inzake de belastingwetgeving, sociale zekerheid en
mededinging;
•
deregulering en privatisering van de telecommunicatie, binnenlandse luchtvaart,
spoorwegen en elektriciteitsmarkt;
•
aanvraag van het lidmaatschap van de Europese Unie;
•
maatregelen op basis van de zogenaamde 'Agenda for work, welfare and growth', met
name bestaande uit een restrictief fiscaal beleid, arbeidsmarktbeleid gericht op
flexibilisering, kennisbeleid en milieubeleid;
74
•
•
•
•
•
MKB-beleid (financiële ondersteuning en informatievoorziening op het gebied van
marketing en technologie);
stimulering van de R&D-intensiteit van de industrie door middel van subsidies en
fondsen en bevordering van het gebruik van ICT;
verschuiving van het nationale industriebeleid naar een regionaal-georiënteerd beleid;
handelsbeleid in het kader van EU en GATT;
departementale herinrichting om de coördinatie van de verschillende beleidsvormen te
garanderen.
De Zweedse overheid verwacht voor de toekomst weinig problemen in macro-economische
zin. Het industriebeleid zal zich naar verwachting dan ook vooral op de volgende punten
richten:
•
transformatie binnen de energiesector van kernenergie naar milieuvriendelijke
energiebronnen;
•
regionaal clusterbeleid met een rol voor de overheid als vragende partij (innovatief
aanbesteden) en als makelaar en schakelaar van marktpartijen;
•
versterking van 'human capital' met nadruk op levenslang leren, technische kennis en
vaardigheden;
•
verdere maatregelen in het kader van de globalisering (met name coördinatie van
internationaal milieubeleid, mededingingsbeleid en patentwetgeving).
75
76
Bijlage B. Overzicht van de mogelijke vervolgvragen
1.
In hoeverre komt de trend van convergentie van het industriebeleid in Westerse landen
reeds in de praktijk tot uiting en in hoeverre zal deze trend zich in de toekomst
voortzetten?
2. In welke mate maken internationale ontwikkelingen - zoals de voortschrijdende
Europese integratie en de toenemende globalisering - een aanpassing van het nationale
industriebeleid wenselijk?
3. In welke mate spelen landenspecifieke factoren - zoals historie, traditie en cultuur van
een land - en de karakteristieken van de nationale economie - zoals structuur, omvang
en openheid van de economie - een rol bij de invulling van het industriebeleid in
verschillende landen?
4. In welke mate en op welke aspecten wijkt het Nederlandse industriebeleid af van dat in
andere landen waarop het Rijnlandse model van toepassing is?
5. In hoeverre worden de evolutionaire georiënteerde benaderingen, die een meer
dynamische invulling van het begrip concurrentievermogen mogelijk maken,
ondersteund door de empirie?
6. Zou het toenemend belang van de commerciële dienstensector tot een andere
vormgeving van het industrie- en dienstenbeleid moeten leiden en zo ja, hoe?
7. Welke consequenties heeft de steeds sterkere verwevenheid tussen industrie en
diensten voor het te voeren industrie- en dienstenbeleid?
8. In welke mate dient het industrie- en dienstenbeleid een rol te spelen bij het verbeteren
van de diffusie van nieuw verworven kennis?
9. In welke mate verhouden de kosten van marktfalen zich ten opzichte van de kosten en
baten verbonden aan het door overheidsingrijpen corrigeren hiervan en hoe kan de
effectiviteit en efficiëntie van verschillende vormen van industriebeleid worden
gemeten?
10. Welke rol kan het industrie- en dienstenbeleid spelen bij niet-technologische aspecten
van innovatie en hoe kan de rol van de overheid hierbij op economisch-theoretische
gronden worden gerechtvaardigd?
11. In hoeverre is het wenselijk en mogelijk om verschillende vormen van industrie- en
dienstenbeleid modelmatig vorm te geven in een model voor de nationale economie
teneinde een meer rationele afweging te kunnen maken?
12. Welke lessen kunnen met betrekking tot de in hoofdstuk 4 besproken vormen van
industriebeleid uit het verleden getrokken worden? Met andere woorden, welke
factoren maakten de inzet van specifieke beleidsinstrumenten tot een succes en welke
juist niet?
77
78
Referenties
Aalders, M.J.A.M., R.E. Batten, J.K. Martijn en P.A. de Ruijter (1999), 'Overheid en
industrie: in vijftig jaar van industrialisatie naar kenniseconomie', Prof. mr. B.M.
Teldersstichting, Den Haag
Abé, E. (1997), 'The state as a 'third hand': MITI and Japanese industrial development after
1945', in: E. Abé en T. Gourvish (red.) (1997), 'Japanese success? British failure?
Comparisons in business performance since 1945', Oxford University Press, Oxford
Aiginger, K. (1996), 'Creating a dynamically competitive economy', in: P. Devine, Y.
Katsoulacos en R. Sudgsen (red.), 'Competitiveness, subsidiarity and industrial policy',
Routledge, Londen
Amphion (1996), 'Evaluation of the 'Network Cooperation Programme' 1989-1992',
Amphion, Kopenhagen
Arrow, K. (1974), 'The limits of organization', Norton, New York
Audretsch, D.B. (1995), 'The innovation, unemployment and competitiveness challenge',
CEPR Discussion Paper, nr. 1152, Londen
Balassa, B. (1965), 'Trade liberaization and 'revealed' comparative advantage', Manchester
School, mei, blz. 99-123
Balassa, B. (1989), 'Comparative advantage, trade policy and economic development', New
York University Press, New York
Best, M.H. (1990), 'The new competition: institutions of industrial restructuring', Polity
Press, Cambridge
Boekholt, P. en B. Thuriaux (1998), 'Overview of cluster policies in international
perspective' (interim report), Technopolis, Brighton
BMWT (Bundesministerium für Bildung, Wissenschaft, Forschung und Technologie)
(1998), 'Zur technologischen Leistungsfähigkeits Deutschlands', Bonn
Castles, F.G. (red.) (1993), 'Families of nations: patterns of public policy in western
democracies', Dartmouth, Aldershot
CBS (1998), 'Kennis en economie 1998', Voorburg/Heerlen
Chandler, A.D. (1990), 'Scale and scope: the dynamics of industrial capitalism', Harvard
University Press, Cambridge Massachusetts
Chang, H.J. (1996), 'The political economy of industrial policy', MacMillan Press Ltd,
Londen
Cornelisse, P.A., A.G.J. Haselbekke en A.P. Ros (1994), 'De overheid in bedrijf: inleiding in
de economie van de overheid', Stenfert Kroese, Houten
CPB (1997), 'Challenging neighbours: rethinking German and Dutch economic institutions',
Springer-Verlag, Berlijn
Damme, E.E.C. van (1995), 'Kennis, technologie en economie', in: 'Kennis in beweging:
forumdiscussie over technologie en economie', OCFEB Papers and Proceedings, nr.
9504, Rotterdam
79
Dankbaar, B., Th. van Dijk, L. Soete en B. Verspagen (1991), 'Technologie en
wetenschapsbeleid in veranderende economische theorievorming', Voorstudies en
achtergronden technologiebeleid: T5, Wetenschappelijke Raad voor het
Regeringsbeleid, Den Haag
Dietrich, M. (1992), 'The foundations of industrial policy', in: K. Cowling en R. Sugden
(red.), 'Current issues in industrial economic strategy', Manchester University Press,
Manchester
Dijk, J.W.A. van en N. van Hulst (1988), 'Grondslagen van het technologiebeleid',
Beleidsstudies Technologie Economie, nr. 1, Ministerie van Economische Zaken, Den
Haag
Dijkgraaf, E., W. de Haart, P.T. van der Schans en M. Varkevisser (1999), 'De kwantitatieve
aspecten van innovatief aanbesteden', Ministerie van Economische Zaken, Den Haag,
te downloaden op: http://info.minez.nl/kennisent/innovatief/ documentatie/innovat.pdf
Donges, J. (1980), 'Industrial policy in West Germany's not so market-oriented economy',
The World Economy, vol. 3
Douma, S. en H. Schreuder (1992), 'Economic approaches to organizations', Prentice Hall,
Londen
DTI (Department of Trade and Industry) (1998), 'White paper on competitiveness', Londen
El-Agraa, A.M. (1997), 'UK competitiveness policy vs. Japanese industrial policy', The
Economic Journal, vol. 107, blz. 1504-1517
Elfring, T. (1997), 'Innovatie en concurrentiekracht in de dienstensector', Management
Report Series, nr. 54(13), Rotterdam School of Management, Rotterdam
Elsner, W. en J. Huffschmid (1994), 'Industrial policy', in: G.M. Hodgson, W.J. Samuels en
M.R. Toll, 'The Elgar companion to institutional and evolutionary economics', Edward
Elgar, Aldershot, Cheltenham
Erber, G., H. Hagemann, S. Seiter (1998), 'Zukunftsperspektiven Deutschlands im
internationalen Wettbewerb: Industriepolitische Implikationen der neuen
Wachstumstheorie', Physica Verlag, Heidelberg
Ervervsministeriet (1997), 'Dialogue with the resource areas: the Danish experience',
Kopenhagen
EC (European Commission) (1990), 'Industrial policy in an open and competitive
environment', Brussel
EC (European Commision) (1999), 'Seventh survey on state aid in the European Union in
the manufacturing and certain other sectors', SEC (99) 148, Brussel
Ferrera, M. (1989), 'Politics, institutional features and the government of industry', in: P.
Lange en M. Regini (1989), 'State, market and social regulation: new perspectives on
Italy', Cambridge University Press, Cambridge
Findlay, R. (1990), 'New political economy: its explanatory power for LDCs', Economics
and Politics, vol. 2(2), blz. 191-221
George, K.D., C. Joll en E.L. Lynk (1992), 'Industrial organisation: competition growth and
structural change', 4e editie, Routledge, Londen
Gregory, P.R. en R.C. Stuart (1995), 'Comparative economic systems', 5e editie, Houghton
Mifflin, Boston
80
Groenewegen, J. (1989), 'Indicatieve planning, industriebeleid en de rol van de publieke
onderneming in Frankrijk in de periode 1981-1986', Eburon, Delft
Grossman, G.M. en E. Helpman (1991), 'Innovation and growth of the global economy', The
MIT Press, Cambridge Massachusetts
Hinloopen, J. en Ch. van Marrewijk (1999), 'Nederlandse export: bloemen en groenten',
Economisch Statistische Berichten, nr. 4197, blz. 255-257
Hospers, G.J. (1998), 'Innovatieve clustervorming en de overheid: een onderzoek naar het
makelen en schakelen van de overheid bij innovatieve clustervorming' (doctoraal
scriptie), Ministerie van Economische Zaken, Den Haag
Iversen, T. (1998), 'The choices for Scandinavian social democracy in comparative
perspective', Oxford Review of Economic Policy, vol. 14, blz. 19-75
Jacobs, D. (1998), 'De vergeten kant van technologische vernieuwing', Economisch
Statistische Berichten, nr. 4179, blz. D4-D7
Jacobs, D. en A.P. de Man (1995), 'Clusters, industriebeleid en ondernemingsstrategie',
Economisch Statistische Berichten, nr. 3998, blz. 172-177
Jakobsen, L. (1995), 'Development of network cooperation between SMEs: the Danish
Network Programme', in: D.P. O'Doherty (red.) (1995), 'Globalisation, networking and
small firm innovation', Graham and Trotman, Londen
Johnson, C. (1984), 'Introduction: the idea of industrial policy', in: C. Johnson (red.), 'The
industrial policy debate', Institute for Contemporary Studies, San Fransisco
Jong, H.W. de (1985), 'Industriepolitiek: een lege doos', Economisch Statistische Berichten,
nr. 3495, blz. 192-197
Jong, H.W. de (1993), 'Industriebeleid' (reactie), Economisch Statistische Berichten, nr.
3901, blz. 235-236
Jong, H.W. de (1997), 'Rijnlandse ondernemingen presteren beter', Economisch Statistische
Berichten, nr. 4049, blz. 228-232
Katzenstein, P.J. (1985), 'Small states in world markets: industrial policy in Europe', Cornell
University Press, Ithaca
Kelm, M. (1996), 'Evolutionary and 'new' insitutional economics: some implications for
industrial policy', Working paper nr. 46, ESRC Centre for Business Research,
University of Cambridge
Kenworthy, L. (1995), 'In search of national economic success: balancing competition and
cooperation', Sage Publications, Thousand Oaks
Klundert, Th.C.M.J. van de (1993), 'Inhalen en voorbijstreven', Economisch Statistische
Berichten, nr. 3930, blz. 889-893
Klundert, Th.C.M.J. van de (1997), 'Groei en instituties: over de oorzaken van economische
ontwikkeling', Tilburg University Press, Tilburg
Krugman, P.R. (1994), 'Competitiveness: a dangerous obsession', Foreign Affairs, vol. 73,
blz. 28-44
Krugman, P.R. (1996), 'Making sense of the competitiveness debate', Oxford Review of
Economic Policy, vol. 12, blz. 17-25
Krugman, P.R. en M. Obstfeld (1994), 'International economics: theory and policy', 3e editie,
Harper Collins College Publishers, New York
81
Kumpe, T. (1998), 'Technologische en organisatorische vernieuwing gaan hand in hand',
Economisch Statistische Berichten, nr. 4179, blz. D14-D18
Landesmann, M. (1992), 'Industrial policies and social corporatism', in: J. Pekkarinen, M.
Pohjola en B. Rowthorn (red.), 'Social corporatism', Clarendon Press, Oxford
Lazonick, W. (1991), 'Business organization and the myth of the market economy',
Cambridge University Press, Cambridge
Ledyard, J.O. (1987), 'Market failure', in: J. Eatwell, M. Milgate en P. Newman (red.), 'The
new Palgrave: a dictionary of economics', MacMillan Press, Londen
Licht, G. (1997), 'Technology diffusion networks in Germany', in: OECD (1997), 'Diffusing
technology to industry: government policies and programmes', OECD Working Paper
nr. 33, Parijs
Lundvall, B.A. (1992), 'National systems of innovation: towards a theory of innovation and
interactive learning', Frances Pinter, Londen
Lundvall, B.A. (1997), 'Why study national systems and national styles of innovation?', IKE
Working Paper, Århus
Magaziner, I.C. en R.B. Reich (1983), 'Minding America's business: the decline and rise of
the American economy', Vintage Books, New York
Maljers, F.A. (1998), 'Dillema's voor een industriebeleid' (Tinbergenlezing 1997), in: F.A.G.
den Butter et al. (red), 'Jaarboek 1997/1998', Koninklijke Vereniging voor de
Staathuishoudkunde, ESB, Rotterdam
Man, A.P. de (1996), 'Organizing for competitiveness', Eburon, Delft
Man, A.P. de (1997), 'Nieuwe organisatievormen en het industriebeleid', Economisch
Statistische Berichten, nr. 4097, blz. 213-215
McDonald, F. en M. Potton (1999), 'Industrial policy in the European Union', in: F.
McDonald en S. Dearden (red.) (1999), 'European economic integration', 3e editie,
Addison Wesley Longman, Essex
Meier, G.M. (1987), 'Infant industry', in: J. Eatwell, M. Milgate en P. Newman (red.) (1987),
'The new Palgrave: a dictionary of economics', MacMillan Press, Londen
Merkelbach, P.M.P.J. (1993), 'Kiezen voor kennis', Economisch Statistische Berichten, nr.
3914, blz. 534-536
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Ministerie van Economische Zaken (1997), 'Europese
regelgeving over staatssteun: informatie voor de centrale overheid en de medeoverheden', Den Haag
Ministerie van Economische Zaken (1995), 'Kennis in beweging', Den Haag
Ministerie van Economische Zaken (1997), 'Kansen door synergie: de overheid en op
innovatie gerichte clustervorming in de marktsector', Den Haag
Ministerie van Economische Zaken (1999a), 'Ruimte voor industriële vernieuwing: agenda
voor het industrie- en dienstenbeleid', Den Haag
Ministerie van Economische Zaken (1999b), 'Persbericht 101: tijdelijk extra steun
scheepsbouw', 21 juni 1999, Den Haag
Naert, F. (1998), 'De politieke economie van de Europese Unie', Intersentia Economische
Wetenschappen, Antwerpen
Nederlof, H.P. (red.) (1997), 'Overheidsbeleid betreffende de marktwerking', Lemma,
Utrecht
82
Nelson, R.R. (1992), 'Recent writings on competitiveness: boxing the compass', California
Management Review, winter 1992, blz. 127-137
Nelson, R.R. (red.) (1993), 'National innovation systems: a comparative analysis', Oxford
University Press, Oxford
Nelson, R.R. (1995), 'Co-evolution of industry-structure, technology and supporting
institutions, and the making of comparative advantage', International Journal of
Economics and Business, vol. 2, blz. 171-184
Nelson, R.R. (1999), 'The sources of industrial leadership: a perspective on industrial policy',
De Economist, vol. 147, blz. 1-18
Niskanen, W. (1973), 'Bureaucracy: servant or master?', Institute of Economic Affairs,
Londen
Nooteboom, B. (1993), 'Een aanzet tot industriebeleid (I): meso-niveau', Economisch
Statistische Berichten, nr. 3902, blz. 240-244
North, D. (1990), 'Institutions, institutional change and economic performance', Cambridge
University Press, Cambridge
OECD (1996), 'Industrial competitiveness', Parijs
OECD (1998a), 'Policies for industrial development and competitiveness', Parijs
OECD (1998b), 'Technology, productivity and job creation: best policy practices', Parijs
OECD (1998c), 'Spotlight on public support to industry', Parijs
Parkin, M. en D. King (1995), 'Economics', 2e editie, Addison-Wesley, Wokingham
Piore, M.J. en C.F. Sabel (1984), 'The second industrial divide', Basic Books, New York
Pedersen, O.K., N. Andersen en P. Kjaer (1992), 'Private policies and the autonomy of
enterprise: Danish local and national industrial policy', Journal of Economic Issues,
vol. 26, blz. 1117-1144
Ploeg, R. van der en R. Janssen (1995), 'Grenzeloze economie: de dynamiek van de
internationale economische betrekkingen', Stichting Teleac, Utrecht
Porter, M.E. (1990), 'The competitive advantage of nations' (edition 1998), MacMillan
Business, Londen
Porter, M.E. (1998), 'On competition', Harvard Business Review Book Series, Boston
Porter, M.E. en S. Stern (1999), 'The new challenge to America's prosperity: findings from
the innovation index', Council on Competitiveness, Washington
Recio, A. en J. Roca (1998), 'The Spanish socialists in power: thirteen years of economic
policy', Oxford Review of Economic Policy, vol. 14, blz. 139-158
Richards, J. (1997), 'Manufacturing Extension Partnership' in: OECD (1997), 'Diffusing
technology to industry: government policies and programmes', OECD Working Paper
nr. 33, Parijs
Roelandt, Th.J.A., P.W.L. Gerbrands, H.P. van Dalen en J. van Sinderen (1996), 'Onderzoek
naar technologie en economie: over witte vlekken en zwarte dozen', Beleidsstudies
Technologie Economie, nr. 31, Ministerie van Economische Zaken, Den Haag
Romer, P.M. (1990), 'Are nonconvexities important for understanding growth?', American
Economic Review, vol. 80, blz. 97-103
Schenk, H. (1998), 'Industriebeleid, ondernemingsgedrag en internationale
concurrentiepositie', Tijdschrift voor Politieke Ekonomie, vol. 20, blz. 133-155
83
Scherer, F.M. en D. Ross (1990), 'Industrial market structure and economic performance', 3e
editie, Houghton Mufflin, Boston
Scobie, H.M. (1998), 'The Spanish economy in the 1990s', Routledge, Londen.
Stigler, G. (1975), 'The citizen and the state', University of Chicago Press, Chicago
Tellegen, J.W. en M. Brouwer (1998), 'Industriebeleid', Welboom, Den Haag
Thurow, L.C. (1992), 'Head to head: the coming economic battle among Japan, Europe, and
America', Willam Morrow and Company Inc., New York
Tomer, J.F. (1993), 'A new rationale for industrial policy: developing the capabilities of the
learning firm', International Review of Applied Economics, vol. 7, blz. 208-222
Tomlinson, J. (1997), 'British industrial policy in a Japanese mirror: why no MITI in
Britain?', in: Abé, E. en T. Gourvish (red.) (1997), 'Japanese success? British failure?
Comparisons in business performance since 1945', Oxford University Press, Oxford
Tyson, L. D'Andrea (1992), 'Who's bashing whom: trade conflict in high-technology
industries', Institute for International Economics, Washington
Tweede Kamer der Staten Generaal (1993),'Industriebeleid in de jaren negentig',
vergaderjaar 1992-1993, nr. 23 031 (1), Den Haag
Tweede Kamer der Staten Generaal (1996),'Financiële relaties met grote ondernemingen',
vergaderjaar 1996-1997, nr. 25 080 (1-2), Den Haag
Tweede Kamer der Staten Generaal (1997),'Financiële relaties met grote ondernemingen',
vergaderjaar 1997-1998, nr. 25 080 (26), Den Haag
Vickery, G. (1999), 'Business and industry policies for knowledge-based economies', The
OECD Observer, nr. 215, blz. 9-11
VNO (1993), 'Industrial policy: a comparative analysis', Den Haag
Voogd, C. de (1993), 'De neergang van de scheepsbouw en andere industriële
bedrijfstakken', Den Boer/De Ruiter, Vlissingen
Wassenberg, A.F.P. (1993), 'Industriepolitiek: op zoek naar nieuwe combinaties',
Economisch Statistische Berichten, nr. 3920, blz. 660-663
Wilks, S. (1986), 'Government-industry relations: a review article', Policy and Politics, vol.
14, blz. 491-505
Wissema, J.G. (1993), 'Industriebeleid', Economisch Statistische Berichten, nr. 3900, p. 195
Witteveen, W. (1997), 'Clusters in Nederland: een verkenning van het bestaan van clusters
van toeleveranciers en afnemers en de implicaties voor het overheidsbeleid' (doctoraal
scriptie), Ministerie van Economische Zaken, Den Haag
84