150
Serbian Dental J, 2003, 50
Hemijsko-mehani~ko uklanjanje karijesa
YU ISSN 0039-1743
UDK 616.31
Chemomechanical caries removal
KRATAK SADR@AJ
Cilj ovog rada je bio da se predstavi Carisolv™ sistem za hemijskomehani~ko uklanjanje karijesa i uka`e na njegove osnovne karakteristike,
mehanizam delovanja, odnosno klini~ku proceduru i efikasnost ove alternativne metode uklanjanja karijesa. Zahvaljuju}i tehni~ko-tehnolo{kom
napretku i usavr{avanju stomatolo{kih materijala, tokom poslednjih decenija nastupili su veliki pomaci u stomatologiji. Ipak, problem rotiraju}ih
instrumenata za uklanjanje karijesa jo{ uvek nije re{en na zadovoljavaju}i
na~in, tako da veliki broj pacijenata i dalje ima odbojnost prema stomatolo{kim intervencijama. Hemijsko-mehani~ka metoda uklanjanja karijesa je
pre tri decenije ponu|ena kao alternativa konvencionalnoj metodi. Su{tina
ove ideje je bila da se na karijesno tkivo zuba aplikuje rastvor koji }e ga
razmek{ati i omogu}iti da se izmenjeno tkivo jednostavno ukloni bez
upotrebe ma{inskih instrumenata. Prednosti ovakvog terapijskog postupka
bile su: selektivno uklanjanje karijesnog tkiva, izostanak bolnih senzacija,
smanjena upotreba lokalnih anestetika, odnosno smanjena mogu}nost
o{te}enja pulpe. Cilj ovog rada je bio da se predstavi Carisolv™ sistem za
hemijsko-mehani~ko uklanjanje karijesa i uka`e na njegove osnovne karakteristike, mehanizam delovanja, odnosno klini~ku proceduru i efikasnost
ove alternativne metode uklanjanja karijesa.
Klju~ne re~i: karijes, hemijsko-mehani~ko uklanjanje
Savremeni koncept minimalno invazivne stomatologije
obuhvata sve njene grane, po~ev od preventivnoprofilakti~kih mera pa sve do hirur{kih metoda. Moderne
tendencije podrazumevaju {to manju traumu i maksimalno
o~uvanje zdravih oralnih tkiva, a tehni~ko-tehnolo{ki razvoj i
usavr{avanja stomatolo{kih materijala zna~ajno su uticali da
rad stomatologa svakim danom postaje sve precizniji i
efikasniji.
Me|utim, problem rotiraju}ih instrumenata za uklanjanje karijesa (neprijatan zvuk, vibracije borera i grejanje
dentina) jo{ uvek nije re{en na zadovoljavaju}i na~in. Naime,
ovakvo uklanjanje karijesa dovodi do bolnih reakcija i zahteva neophodnu primenu lokalnih anestetika. Ovo je ~esto
osnovni razlog {to veliki broj pacijenata ima odbojnost
prema stomatolo{kim intervencijama1. Osim toga, tokom
uklanjanja karijesa ma{inskim instrumentima razvijaju se
visoke temperature, pritisak i vibracije, {to predstavlja potencijalnu opasnost za o{te}enja pulpe zuba2,3. Naravno, ne treba
zanemariti ni ~injenicu da mehani~ka metoda uklanjanja karijesa ima za posledicu i prekomerno uklanjanje zdravog
zubnog tkiva 4.
Mogu}nost hemijskog uklanjanja karijesa oduvek je
bila privla~na za pacijente, ali i intresantno polje istra`ivanja
za nau~nike. U stomatolo{koj literaturi su podaci o hemijskomehani~koj metodi uklanjanja karijesa prvi put publikovani
Tamara Peri}, Dejan Markovi}
Klinika za de~ju i preventivnu
stomatologiju, Stomatolo{ki fakultet,
Beograd
INFORMATIVNI RAD (IR)
Stom Glas S, 2003; 50:150-154
po~etkom sedamdesetih godina pro{log veka. Su{tina ove
ideje je bila da se na karijesno tkivo zuba aplikuje rastvor
koji }e ga razmek{ati i omogu}iti da se izmenjeno tkivo jednostavno ukloni bez upotrebe ma{inskih instrumenata. Prednosti ovakvog terapijskog postupka bile su: selektivno uklanjanje karijesnog tkiva, izostanak bolnih senzacija, smanjena
upotreba lokalnih anestetika, odnosno smanjena mogu}nost
o{te}enja pulpe4.
Prvi komercijalni proizvod za hemijsko-mehani~ko
uklanjanje karijesa se pojavio 1984. godine u SAD pod
nazivom Caridex® (Caridex Caries Removal System,
National Patent Dental Products Co., New Brunswick, New
Jersey 08901, USA). Me|utim, ideja koja je mnogo
obe}avala ubrzo je zaboravljena, jer je tretman bio neuporedivo du`i, potrebna oprema glomazna i nezgrapna, a procedura je zahtevala velike koli~ine rastvora (i do 500 ml).
Tako|e, ni ru~ni instrumenti za ovaj postupak nisu bili adekvatni.
Iako prvi poku{aji nisu dali o~ekivane rezultate, biohemijska i tehnolo{ka istra`ivanja su nastavljena. Tako je
nastao Carisolv™ sistem za hemijsko-mehani~ko uklanjanje
karijesa, koji se i dalje razvija, usavr{ava, ali i sve masovnije
upotrebljava u klini~koj praksi.
Cilj ovog rada je bio da se predstavi Carisolv™ sistem
za hemijsko-mehani~ko uklanjanje karijesa i uka`e na nje-
151
Serbian Dental J, 2003, 50
gove osnovne karakteristike, mehanizam delovanja, odnosno
klini~ku proceduru i efikasnost ove alternativne metode
uklanjanja karijesa.
Sastav sistema za hemijsko-mehani~ko
uklanjanje karijesa
upotrebi izostaje efekat se~enja koji postoji kod klasi~nih
ma{inskih instrumenata, tako da se razmek{ani karijesni
dentin uklanja bez o{te}enja zdravog tkiva, a samim tim i bez
bolnih senzacija (slika 3). Razli~it dizajn i veli~ina ovih
instrumenata omogu}avaju adekvatan pristup i obradu svih
delova karijesne lezije.
Carisolv™ sistem se sastoji od dva gela na bazi karboksimetil-celuloze i kompleta specifi~nih ru~nih instumenata.
U sastav jedne komponente ulaze 3 prirodne
aminokiseline (leucin, lizin, glutaminska kiselina), natrijum
hlorid, natrijum hidroksid, eritrozin i destilovana voda. Drugi
gel predstavlja 0,5% rastvor natrijum hipohlorita. Sjedinjavanjem dve komponente dobija se izotoni~an gel alkalne
reakcije (pH=11). Na~in pripreme Carisolv™ gela prikazan
je na slici 1.
Slika 2. [ematski prikaz Carisolv™ ru~nih instrumenata
Figure 2. Set of Carisolv™ hand instruments
A
A
B
Slika 3. A) Carisolv™ instrumenti uklanjaju karijes ("stru`u") pod pravim
uglom. B) Uklanjanje karijesa konvencionalnim instrumentima koji seku
dentin svojom o{tricom (pod uglom)
Figure 3. A) Carisolv™ instruments have blunt angles and scrap away the
carious dentine. B) Conventional instruments have sharper angles and cut
healthy dentine during caries removal
B
Mehanizam dejstva Carisolv™ sistema
C
Slika 1. Priprema Carisolv™ gela. A) Dve komponente u zasebnim {pricevima
podjednake zapremine. B) Sjedinjavanje komponenti.
C) Aktivan Carisolv™ gel
Figure 1. Preparing Carisolv ™ gel. A) Two gels in different syringes of equal
volume. B) Mixing the gel. C) Active Carisolv™ gel
U kompletu se nalazi i osam specifi~nih ru~nih instrumenata pre~nika od 0,3 do 2 mm (slika 2). Dizajnirani su
tako da olak{avaju rukovanje gelom, njegovo preno{enje do
usne duplje i aplikaciju na karijesnu leziju. Pri njihovoj
Efekat Carisolv™ sistema je zasnovan na selektivnom
dejstvu na karijesno izmenjen dentin, u kome su kolagena
vlakna denaturisana ili potpuno razgra|ena. Usled toga
dolazi do eksponiranja ina~e nedostupnih veza unutar i
izme|u kolagenih vlakana, tako da molekuli mogu da stupaju
u razli~ite reakcije.
Kao {to je poznato, natrijum-hipohlorit (NaOCl) je
visoko reaktivno jedinjenje koje, zahvaljuju}i sna`nom oksidacionom potencijalu, ima sposobnost da razara kako
nekroti~no tako i zdravo tkivo. Ako se u baznoj sredini
rastvoru NaOCl dodaju aminokiseline, nastaju N-monohlor
aminokiseline koje imaju razli~ita naelektrisanja (slika 4). To
su aktivne supstance Carisolv™ gela koje izazivaju proteolizu kolagena. Peptidni lanci svih proteina, pa i kolagena,
imaju hidrofilni (pozitivno ili negativno naelektrisan) i hidrofobni (nepolaran) kraj. Hlorisane aminokiseline elektrostati~ki napadaju jedan od njih i prekidaju veze koje
odr`avaju fibrilarnu strukturu, a reaktivna mo} se odr`ava
~itavom du`inom kolagenog lanca. Ove reakcije dovode do
152
razaranja strukture kolagenih vlakana, odnosno razmek{avanja karijesnog tkiva, ali na zdravom dentinu ne dovode do
promena5. Na taj na~in zdrav i patolo{ki izmenjen dentin
postaju jasno razgrani~eni.
Stom Glas S, vol. 50, 2003.
tokom tretmana do|e do eksponiranja pulpe, mora se jasno
definisati da li se radi o jatrogenom faktoru ili je pulpna
komora ve} bila trepanirana.
Slika 4. Nastanak aktivnih supstanci Carisolv™ gela
Figure 4. Reaction leads to forming the active substance of Carisolv™ gel
Me|utim, kako tokom hemijsko-mehani~kog uklanjanja karijesa neizbe`no dolazi do kontakta izme|u gela i zdravih zubnih tkiva, zna~ajan problem je bio i uticaj Carisolv™
sistema na zdrav dentin i gle|. Istra`ivanja Hannig-a6 i
Dammaschke-a i sar.7 su pokazala da Carisolv™ gel
razmek{ava karijesni dentin, ali da ne o{te}uje zdrava i ~vrsta
zubna tkiva. Dammaschke i sar. tako|e napominju da gel ne
prodire kroz zdrav dentin i da ne postoji opasnost od
o{te}enja pulpe zuba7.
Istra`ivanja su potvrdila i antimikrobni efekat ovog sistema za uklanjanje karijesnog dentina. Tako su Kneist i sar.8
ukazali na baktericidni efekat Carisolv™ gela na najzastupljenije bakterijske vrste u kavitetu (Streptococcus mutans,
Streptococcus sobrinus, Actinomyces naeslundi, Lactobacillus casei). Isti efekat je pokazala i jedna od komponenti ovog
sistema (0,5% rastvor natrijum hipohlorit), dok gel koji
sadr`i aminokiseline nije inhibitorno delovao.
Klini~ka procedura
Hemijsko-mehani~ka metoda se mo`e primenjeniti u
terapiji skoro svake karijesne lezije, izolovano ili u kombinaciji sa ma{inskim instrumentima. Upotreba ma{inskih
instrumenata je neophodna da bi se obezbedio pristup leziji
(uklanjanje starih ispuna, aproksimalni karijes), za uklanjanje
zaostalog karijesnog tkiva (gle|no-dentinska granica) i za
definitivno oblikovanje kaviteta.
Budu}i da efikasnost gela opada nakon 20 do 30 minuta, treba ga pripremiti neposredno pre upotrebe i koristiti
samo za pojedina~ni tretman. Aplikacija gela na eksponirani
karijes traje oko 30 sekundi, a zatim se specifi~nim ru~nim
instrumentima odgovaraju}e veli~ine (bez velikog pritiska,
rotacionim i pokretima struganja) uklanja razmek{ani sloj sa
povr{ine lezije. Tokom delovanja gel dobija zamu}en izgled
{to je znak da je do{lo do reakcije izme|u gela i patolo{ki
izmenjenog tkiva. Postupak treba ponavljati dok se promenjeni dentin ne odstrani u celini (slika 5). Na osnovu inspekcije kaviteta, sondiranja i izgleda gela, koji nakon potpunog
uklanjanja karijesa ne menja izgled ve} ostaje bistar, procenjuje se efikasnost uklanjanja karijesnog dentina. Ukoliko
Slika 5. [ematski prikaz uklanjanja karijesa hemijsko-mehani~kom metodom
Figure 5. Chemical-mechanical caries removal
Nakon zavr{ene preparacije, kavitet se restaurira materijalom po izboru. Istra`ivanja su, takodje, pokazala da hemijsko-mehani~ko uklanjanje karijesa ne {teti adheziji savremenih stomatlo{kih materijala za tvrda zubna tkiva 9.
U pore|enju sa konvencionalnim na~inom uklanjanja
karijesa hemijsko-mehani~ka metoda pru`a bolju vizuelnu
kontrolu, obezbe|uje kontinuiranu dezinfekciju preostalog
karijesnog dentina i smanjuje mogu}nost kontaminacije
pulpe koja se obi~no de{ava prilikom rada sa rotiraju}im
instrumentima10,11.
Dammaschke i sar. 10 su prou~avali i uticaj Carisolv™
gela na tkivo pulpe zuba pacova nakon jatrogenog otvaranja
komore pulpe. Svetlosnom i elektronskom mikroskopijom je,
osim mehani~kog o{te}enja tkiva (usled jatrogenog otvaranja
komore pulpe), zapa`ena i pojava koagulacione nekroze
}elija pulpe. Me|utim, u kolagenim vlaknima ekstracelularnog tkiva pulpe i ~vrstih zubnih tkiva nisu prime}ene
promene, {to potvr|uje ~injenicu da neo{te}ena kolagena
vlakna ne reaguju sa Carisolv™ gelom. Nekroza je rezultat
alkalne hidrolize koja se odigrava pod uticajem radikala OCli OH- oslobo|enih disocijacijom NaOCl u telesnim te~nostima. Dubina penetracije radikala zavisi od puferskog
kapaciteta te~nosti pulpe, a prema nalazima ove studije zaustavlja se tokom prvih minuta kontakta izme|u gela za hemijsko mehani~ko uklanjanje karijesa i pulpnog tkiva. Zona
o{te}enja je bila ograni~ena na okluzalnu tre}inu koronarnog
dela pulpe, a iznosila je najvi{e do 150 µm.
Klini~ka istra`ivanja su tako|e pokazala da nije bilo
negativnih efekata na meka tkiva usne duplje bez obzira da li
je u toku tretmana kori{}en koferdam ili ne11,12. Arvidsson i
sar.13 su prou~avali reakcije oralne mukoze nakon direktnog
kontakta sa Carisolv™ gelom u klini~kim uslovima, odnosno
u eksperimentu na `ivotinjama. Klini~ko ispitivanje je obavljeno na zdravim ispitanicima u cilju otkrivanja potencijalnog
rizika od nastanka inflamatornih reakcija u oralnoj mukozi
nakon direktnog kontakta sa Carisolv™ gelom. Ise~ci filter
papira jednakih dimenzija natopljeni Carisolv™ gelom su
153
Serbian Dental J, 2003, 50
tokom 3 minuta bili u kontaktu sa oralnom sluzoko`om.
Inspekcija mekih tkiva je obavljana odmah, nakon jednog, 24
i 72 sata u cilju otkrivanja zapaljenja. U toku opservacionog
perioda edem je prime}en kod 3%, a eritem kod 6% ispitanika. Do isteka opservacionog perioda (72 ~asa) klini~ki znaci
zapaljenja su se povukli. Pri tome su svi pacijenti bili bez
subjektivnih simptoma.
Eksperimentalno istra`ivanje je obavljeno na odraslim
laboratorijskim pacovima i dalo je podatke o }elijskom
odgovoru nakon direktnog kontakta oralne mukoze sa Carisolv™ gelom. Ise~ci filter papira jednakih dimenzija su natapani Carisolv™ gelom, postavljani na oralnu sluzoko`u u
predelu ugla usne, a nakon 3 minuta uklanjani. Nakon `rtvovanja `ivotinja uzimane su biopsije i to: nakon 3 minuta,
jednog sata, 24 i 48 sati. U kontrolnoj grupi su se nalazile
`ivotinje koje nisu bile izlo`ene predhodnom tretmanu. Analiza uzoraka tkiva pod svetlosnim mikroskopom nije pokazala
kvantitativne i kvalitativne razlike izme|u }elija eksperimentalnih i kontrolnih grupa13.
Klini~ke studije
Brojne klini~ke studije proveravale su efikasnost Carisolv™ sistema za hemijsko-mehani~ko uklanjanje karijesa i
potvrdile mogu}nost njegove primene u klini~koj praksi14,15,16.
Ovaj na~in uklanjanja karijesa redukuje upotrebu
lokalnih anestetika tokom procedure, jer izostaje se~enje
zdravog dentina, nema vibracija i velikih temperaturnih varijacija (koje se javljaju tokom uklanjanja karijesa ma{inskim
instrumentima), a dentin je konstantno pokriven izotoni~nim
gelom koji ima temperaturu tela, pa izostaju osmotski i temperaturni nadra`aji na pulpu14. Ne treba zanemariti ni psiholo{ki uticaj saznanja da je metoda manje agresivna i da
upotreba ma{inskih instrumenata i lokalne anestezije nije
neophodna.
Miris i ukus preparata su osobine gela koje pojedini
pacijenti isti~u kao neprijatne. Ve}ina odraslih obi~no nema
primedbe na miris i ukus15,16,11, dok istra`ivanje Maragakis-a i
sar.12 (u kome su u~estvovala deca uzrasta od 7 do 9 godina)
ukazuje na sasvim druga~ije utiske pacijenata: 56,25% pacijenata je izjavilo da je ukus preparata neprijatan, a kod pojedinih je to bio razlog za favorizaciju konvencionalne terapijske procedure. Razlike u rezultatima se mogu objasniti
posebno izra`enom de~ijom izbirljivo{}u kad je o ukusima
re~. Budu}i da su u pomenutoj studiji svi tretmani obavljeni
uz predhodnu izolaciju radnog polja koferdam gumom,
mogu}e je da su pacijenti osetili specifi~an miris gela i
opisali ga kao ukus preparata, kao {to, na primer, ose}aj oticanja nakon aplikacije lokalne anestezije ~esto opisuju kao
bol12.
Me|utim, svi autori isti~u zna~ajno du`e trajanje tretmana u pore|enju sa konvencionalnim uklanjanjem karijesa
ma{inskim instrumentima. Ustanovljeno je tako|e da uklanjanje karijesa mle~nih zuba kra}e traje nego uklanjanje karijesa stalnih zuba17. Terapija koronarnog karijesa traje znatno
du`e od terapije karijesa korena zuba15, a svetlije lezije mek{e
konzistencije se br`e uklanjaju nego karijes tamnije boje i
~vr{}e konzistencije17. Na trajanje terapijske procedure uti~u:
sporije uklanjanje karijesa ru~nim instrumentima, odre|eno
vreme potrebno za hemijsku reakciju izme|u gela za hemijsko-mehani~ko uklanjanje karijesa i patolo{ki izmenjenog
dentina, neophodnost ispiranja gela radi inspekcije kaviteta, a
zatim njegova ponovna aplikacija11.
Zna~ajno je ista}i da su ispitanici u ve}ini studija dali
povoljnu ocenu o metodi i dali joj prednost nad konvencionalnim tehnikama, a pojava postoperativne osetljivosti nije
uo~ena ni u jednoj do sada sprovedenoj klini~koj studiji15,16.
Fure i sar.16 su u okvir istra`ivanja uklju~ili i klini~ku
kontrolu ispuna nakon godinu dana i njihovu ocenu prema
Cvar/Ryge kriterijumima18. Svi tretirani zubi su bili vitalni i
reagovali su na elektri~ne i termi~ke nadra`aje. U obe grupe
je podjednak broj kompozitnih ispuna bio izgubljen (po 2
ispuna). Prema ostalim kriterijumima svi ispuni postavljeni
nakon hemijsko-mehani~kog uklanjanja karijesa su bili
klini~ki prihvatljivi.
Zaklju~ak
Zajedno sa ultrazvukom, enzimima i laserima, hemijsko-mehani~ko uklanjanje karijesa predstavlja alternativu
konvencionalnoj metodi. Nove tehnike nalaze mesto pre
svega u domenu minimalno invazivne stomatologije.
Hemijsko-mehani~ko uklanjanje karijesa podrazumeva
aplikaciju izotoni~nog gela na karijesnu leziju, selektivno
razmek{avanje patol{ki izmenjenog dentina i njegovo lako
uklanjanje specijalno dizajniranim ru~nim instrumentima. U
pore|enju sa ma{inskim rotiraju}im instrumentima, primena
hemijsko-mehani~ke metode je prijatnija za pacijenta, jednostavna za terapeuta, smanjuje mogu}nost o{te}enja zdrave
zubne supstance, spre~ava iritaciju pulpe i pojavu bola tokom
uklanjanja karijesa.
154
Literatura
Berggren U, Meynert G. Dental fear and avoidance: Causes, symptoms and consequences. J Am Dent Assoc 1984; 108: 247-251
2. Shovelton S. The maintenance of pulp vitality. Br Dent J 1972;
133: 95-101
3. Stanley HR, Swedlow H. Biological effects of various cutting
methods in cavity preparation: The part pressure plays in pulpal
response. J Am Dent Assoc 1960; 61: 450-456
4. Banerjee A, Kidd EAM, Watson TF. In vitro Evaluation of Five
Alternative Methods of Carious Dentine Excavation. Caries Res
2000; 34: 144-150
5. Strid L, Hedward C. 1989. Patent SE870483
6. Hannig M. Effect of Carisolv solution on sound, demineralized
and denatured dentin - an ultrastructural investigation. Clin Oral
Investig 1999; 3:155-159
7. Dammaschke T, Stratmann U, Mokrys K, Kaup M, Ott KHR.
Reaction of sound and demineralised dentine to Carisolv in vivo
and in vitro. J Dent. 2002 Jan; 30: 59-65
8. Kneist S, Heinrich-Weltzien R: Antibacterial action of Carisolv™. In Albrektsson T, Bratthall D, Glantz PO, Lindhe J: Tissue Preservation in Caries Treatment. Quintessence, London
2001, pp 205-220
9. Haak R, Wicht MJ, Noack MJ. Does chemomechanical caries
removal affect dentine adhesion? Eur J Oral Sci 2000; 108:
449-455
10. Dammaschke T, Stratmann U, Mokrys K , Kaup M, Ott KHR.
Histocytological evaluation of the reaction of rat pulp tissue to
Carisolv. J Dent 2001; 29: 283-290
1.
Stom Glas S, vol. 50, 2003.
11. Kakaboura A, Masouras K, Staikou O, Vougiouklakis G. A
comparative clinical study on the Carisolv caries removal
method. Quintessence Int 2003; 34: 269 - 271
12. Maragakis GM, Hahn P, Hellwig E. Clinical evaluation of
chemomechanical caries removal in primary molars and its
acceptance by patients. Caries Res 2001; 35: 205-210
13. Arvidsson A, Stirling C, Sennerby L, Wennerberg A. Reactions
in the oral mucous membrane after exposure to Carisolv - combined results from a clinical screening test in humans and an
experimental study in rats. Gerodontology 2001; 18: 109-113
14. Morrow LA, Hassall DC, Watts DC, Wilson NHF. A chemomechanical method for caries removal. Dent Update 2000; 27:
398-401
15. Ericson D, Zimmerman M, Raber H, Götrick B, Bornstein R,
Thorell J. Clinical evaluation of efficacy and safety of a new
method for chemo-mechanical removal of caries: A multi-centre study. Caries Res 1999; 33: 171-177
16. Fure S, Lingström P, Birkhed D. Evaluation of Carisolv for the
chemo-mechanical removal of primary root caries in vivo.
Caries Res 2000; 34: 275-280
17. Patient Follow-up, German Dentists, Final report, October
1998. a2KF1912-0, Internal report by MediTeam, 1998, Compiled according to European Standard EN 540
18. Cvar JF, Ryge G: Criteria for the clinical evaluation of dental
restorative materials. U.S. Dept. Oh Health, Education and Welfare. San Francisco, Calif. 1971
CHEMOMECHANICAL CARIES REMOVAL
SUMMMARY
The purpose of this paper was to introduce Carisolv™ system for
chemo-mechanical caries removal and its main characteristics, mechanism
of action, clinical procedure and the efficacy of this alternative method.
New materials and technical and technological development contributed to
more precise and efficient work in dentistry. However, problems of rotary
instruments for caries removal have remained. Chemomechanical method
for caries removal was introduced thirty years ago as an alternative to the
conventional mechanical instruments. The technique involved applying a
solution onto the carious tissue, allowing it to soften and to remove it without use of drill. Its advantages were: selective removal of carious tissue,
absence of pain, reduced need for local anesthesia and reduced potential
negative effects to the dental pulp.
Key words: caries, chemomechanical removal
View publication stats
Tamara Peri}, Dejan Markovi}
Address for correspondence
Dejan Markovi}
Faculty of Stomatology, Clinic for Pediatric
Dentistry
Dr Suboti}a 11, 11000 Belgrade
Serbia