A. Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi [TAED] 47, ERZURUM
2012, 177-188
DAMAT MAHMUT CELALEDDİN PAŞA VE CENAZESİ
Damat Mahmut Celalettin Pasha and His Funeral
Dr. Şerif Demir
ÖZ
ABSTRACT
Damat Mahmut Celalettin Paşa 1855 İstanbul’da doğdu. Çok iyi bir eğitim alarak
devlet kademelerinde önemli görevlerde bulundu. Padişah II. Abdülhamit’in güvenini
kazandı. Abdülhamit’e yapılan başarısız suikast teşebbüsünde bulunmaktan cezalandırıldı.
Daha sonra suçsuz olduğu anlaşılsa da Mahmut Paşa Abdülhamit’e kırıldı ve ülkeyi terk
etti. Paşa, Avrupa’da ki Abdülhamit aleyhtarı
Jöntürklere katıldı. Mahmut Paşa, uzun süredir rahatsız olduğu hastalığı nedeniyle Avrupa’da fazla yaşamadan vefat etti. Mahmut
Paşa’nın Avrupa’da vefat etmesi, mezarının
nerede olacağı hakkında yeni bir diplomatik
sorun ortaya çıkardı. Abdülhamit ısrarla cenazeyi İstanbul’a getirmek istedi. Fakat Prens
Sabahattin Bey’in direnmesi üzerine Mahmut
Celalettin Paşa Paris’e defnedildi. Ancak II.
Meşrutiyet ilan edildikten sonra Prens Sabahattin, cenazeyi beraberinde getirerek Eyüp’te
aile kabristanlığına defnetti.
Damat Mahmut Celalettin Pasha was
born in 1855 in Istanbul. He attended very
prestigious schools and then gradually
climbed the ladder of Ottoman bureaucracy
by earning the trust of Sultan Abdülhamit.
That, however,did not last long.He was
alleged to be one of the accomplices in a
failed assassination attempt against Sultan
Abdülhamit. Though he was later found to
not be guilty in that crime, he felt betrayed
by Abdülhamit and left the country. He
later joined the Young Turks, a movement
against the monarchy of Abdülhamit, in
Europe. His life was cut short by his constant health problems in the continent. Following his passing, Sultan Abdülhamit
insisted that Mahmut Celalettin Pasha’s final
resting place be in Istanbul, but Prince
Sabahattin, his son, resisted and M. Celalettin Pasha was buried In Paris. After the
declaration of Second Constitutional Era in
1908 and consequent toppling of Sultan
Abdülhamit, Prince Sabahattin brought his
father’s remains to be buried again to the
family grave in Eyup, Istanbul.
Anahtar sözcükler; Avrupa, Cenaze, Paşa, Jön
Türk
Key words: Europe , Funeral, Pasha, Young
Turks
Giriş
Bahriye Nazırı Damat Halil Paşa’nın oğlu olan Mahmut Celalettin 1855’te
İstanbul’da doğdu. Babasını küçük yaşta kaybetti. İyi bir tahsil gördü. Bab-ı âli’ye
Siirt Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Öğretim Üyesi, (tanzimat1839
@hotmail.com)
178
* TAED
47
Ş. DEMİR
memur olarak girdi. Valilik görevinde bulundu1. Paris Konsolosluğunda görev
aldı. Abdülhamit’in büyük hemşiresi Seniha Sultan ile evlendi. Osmanlı Hanedanına damat olarak katıldı2.
Abdülhamit, Damat Mahmut Paşa’yı Adliye Nazırı olarak görev verdi. Paşa
aynı zamanda Sarayda Padişahın özel müşavirlik görevini de üstlenmiştir3. Bu
görevde iken Abdülhamit’e suikast düzenleyen Aziz Bey komitesi ile alakası var
zannıyla görevinden alındı. Suçsuzluğu anlaşıldığında Abdülhamit Damat Mahmut Paşa’nın gönlünü almak için büyük gayret gösterdi. Padişah, Mahmut Paşa’ya öncelikle Evkaf Nazırlığını, ardından Sultan tarafından Şurâ-yı Devlet-i
Mülkiye Azalığına atadı, fakat bu görev ve taltifler Paşa tarafından kabul görmedi. Bu görevlere Mahmut Paşa hiç uğramadı.
Damat Mahmut Paşa Suikastla itham edilmeye çok içerlemişti. Kendisi bu
günler hakkında; ‚Benim Sultan Abdülhamit’le dostluğum adeta bir arkadaşlık
derecesinde idi. Hiçbir gün geçmezdi ki beraber yemek yemeyelim. Bu Hacı Bekir
Meselesi dolayısıyla [Aziz Bey Komitesinin Suikast meselesi]Nezaretten azlimden
sonra benim bu işte dahlim olmadığına kanaat getiren Abdülhamit beni saraya
çağırdı. İltifatlarda bulundu gönlümü almak istedi. Lakin ben bu iltifatlara
ehemmiyet vermedim. Tevcih ettiği vazifeleri de reddettim. En son bana şunu
söyledi ‘Beni yapayalnız bırakıyorsun. Eğer memleketin idaresinde bir kusurum
olursa ve memlekete bir felaket gelirse bunun mesulü sensin. Çünkü benim itimat ettiğim başka kimse yoktur‛ demektedir4.
I. Mahmut Celaleddin Paşa Avrupa’da
Mahmut Paşa, kendi hanesine çekildi fakat memleketin gün geçtikçe kötüye giden durumuna da fazla ilgisiz kalamadı, Sultan Abdülhamit’e lahiyalar gönderdi. Paşa, Sultan’a gönderdiği bu lahiyalardan herhangi bir sonuç alamadı.
1899’da Damat Mahmut Paşa Avrupa’ya giderek Jön Türk hareketine katıldı. Paşa’nın Avrupa’ya kaçması II. Abdülhamit tarafından endişe ve kuşku ile
Ali Karaca, Anadolu Islahatı ve Ahmet Şakir Paşa (1838-1899), İstanbul 1993, s. 27
Damat Mahmut Paşa, Prens Sabahaddin ve Prens Lütfüllah’ın babasıdır. Ahmet Bedevi Kuran,
“Damat Mahmut Paşa”, Resimli Tarih Mecmuası, c. III, S. 31, Temmuz 1952, s. 1613; Mahmut
Celalettin Paşa ana tarafından da Sultan II. Mahmut’un torunuydu. Bernard Lewis, Modern Türkiye’nin Doğuşu, Ankara 1991, s. 199; Yusuf Hikmet Bayur, Türk İnkılâbı Tarihi, c. II, k. IV,
Ankara 1991, s. 162
3
Niyazi Berkes, Türkiye’de Çağdaşlaşma, İstanbul 1973, s. 323; Enver Ziya Karal, Osmanlı Tarihi,
c. VIII, Ankara 1995, s. 2
4
Ahmet Bedevi Kuran, İnkılap Tarihimiz ve Jön Türkler, İstanbul 1945, s. 64-65
1
2
Damat Mahmut Celaleddin Paşa ve Cenazesi
TAED
47* 179
*
karşılandı 5. Abdülhamit, çeşitli vesile ve araçlarla kendisine para, makam ve
mevkii teklif edilerek yurda dönmesi için büyük gayret gösterdi; fakat sonuç
değişmedi.
Avrupa’daki Jön Türkler Mahmut Celalettin Paşa’dan büyük ümitlerle ve
beklenti içerisine girdiler. Paşa’nın Ahmet Rıza’nın bir türlü gerçekleştirmeye
muvaffak olamadığı Jön Türkleri birleştirme işini başarabileceğine duyulan inanç,
güvenin temel kaynağıdır. Mahmut Paşa’nın katılımı Jön Türklere yeni bir şevk
ve heyecan kazandırdı6.
Damat Mahmut Celalettin Paşa Avrupa’da oldukça aktif bir politika içerisine girdi. Önce Marsilya’ya ardından Paris, Cenevre ve Londra’ya geçti. Mısır
Hidivi Abbas Paşa’nın ısrarıyla Kahire’ye gitti fakat fazla kalamadı. Paşa, tekrar
Avrupa’ya geçti7. Paris’in havasına ayak uyduramayan Mahmut Paşa, biraz da
ekonomik sebeplerden Korfu’ya geçti. Korfu’daki şartlar ve Paşa’nın içinde bulunduğu durum kısa sürede hasta olmasına sebep oldu8.
Abdülhamit’in girişimleri ile Korfu’dan ayrılmak zorunda kalan Damat
Mahmut Paşa Roma’ya geçti. Hava şartlarının ağırlaşması üzerine Paşa, Brüksel’e
getirildi. Damat Mahmut Paşa’nın hastalığı Brüksel’de iyice ağırlaştı. Sultan Abdülhamit, Paşa’nın Avrupa’ya gitmesine çok üzüldü ve sürekli İstanbul’a avdeti
için ısrarla çaba gösterdi9.
1902 Avrupa Jön Türk Kongresinin Fahri Reisliği Damat Mahmut Paşa’ya
verilerek10 bir anlamda hem onura edilmiş hem de kendisine verilen değer gösterilmiş oluyordu. Zaten kongrenin organizasyonunda ve Jön Türklerin toplanmasında Mahmut Paşa’nın büyük gayreti oldu11.
Damat Mahmut Paşa’nın Avrupa’ya gitmesi ve oradaki faaliyetleri Yıldız’dan çok sıkı bir şekilde takip edilmekteydi. Mahmut Paşa’nın yaptıkları günü
gününe İstanbul’a bildirildi. Saray o kadar sıkı bir takip içerisindedir ki, Avru-
M. Şükrü Hanioğlu, Doktor Abdullah Cevdet ve Dönemi, İstanbul 1982, s. 42; E. Z. Karal, a.g.e.,
s. 519; Rifat Uçarol, Gazi Ahmet Muhtar Paşa, İstanbul 1989, s. 228
6
Şerif Mardin, Jön Türklerin Siyasi Fikirleri 1895-1908, İstanbul 1992, s. 169; Tarık Zafer Tunaya,
Türkiye’de Siyasi Partiler, c.I, İstanbul 1984, s. 21; A. B. Kuran, İnkılap, s. 117
7
R. Uçarol, a.g.e.,s. 233
8
A. B. Kuran, İnkılap, s. 186
9
A. B. Kuran, Jön Türkler, s. 68
10
A. B. Kuran, a.g.m., s. 1616
11
H. Bayur, a.g.e., s.42
5
180
* TAED
47
Ş. DEMİR
pa’daki pek çok Osmanlı konsolosluğu yıllık tahsisatlarını Mahmut Paşa hakkındaki telgraf giderleriyle bitirdiler12.
II. Damat Mahmut Paşa’nın Hastalığı ve Ölümü
Mahmut Paşa’nın hastalığı iyice ağırlaştı. Bazı kaynaklarda Üremi 13 bazı
kaynaklar da ise Albüminöri14 hastalığı çekmekte olduğu iddia edilmektedir.
Hastalığının son derece ilerlemiş olmasından dolayı Brüksel’de ikametgâhında
yatıyordu. Damat Mahmut Paşa’nın hastalığını haber alan Osmanlı Devleti’nin
Paris sefiri Münir Paşa durumu derhal Yıldız Sarayına haber verdi. Sultan Abdülhamit eniştesinin hastalığını haber aldığında Paris sefirine özel bir trenle
doktor kontrolü altında derhal İstanbul’a nakledilmesini emretti15.
Osmanlı Devleti’nin Paris Sefiri Salih Münir Paşa, hasta yatağında can çekişmekte olan Damat Mahmut Paşa’nın yanına giderek kendisine İstanbul’da bir
görev verildiğini ve İstanbul’a dönmesinin gerekliliğini uygun bir şekilde anlattı.
Son derece bitkin ve hasta yatmakta olan Mahmut Paşa sadece sessiz kalmakla
yetindi. Paşa’nın sessizliğini kabul olarak algılayan Salih Münir Paşa, Yıldız’a telgraf çekerek İstanbul’a dönmeye karar verdiğini bildirdi. Sefir ayrıca basına da
haber vererek olayın ehemmiyetine binaen kamuoyuna açıklamada bulundu16.
Damat Mahmut Paşa’nın İstanbul’a dönmesi II. Abdülhamit’in Jön Türklere büyük bir darbe vuracağı ve kendi iktidarını sağlamlaştıracağı düşüncesiyle önemlidir.
Babasının İstanbul’a dönmeye karar verdiğini öğrenen Prens Sabahattin,
son derece hayret içerisinde kalarak Brüksel’e babasının yanına gitti. Prens Sabahaddin Bey o günü şöyle anlatır: ‚Eğer babamın son demlerinde bulunduğu bir
zamanda Salih Bey’in hakikaten vicdanlı ve tam tamına feragatkâr bir telgrafı
sayesinde Brüksel’e tam vaktinde yetişip, Saray’ın Salih Münir Paşa vasıtasıyla
kurduğu tuzağa düşmesine mani olmasaydım Murad Bey’e yapılan muameleye o
da maruz kalacaktı. Bu dünyada karşılaştığımız azaplardan biri de o Brüksel
seyahati olmuştu. Babamın odasına girdiğim zaman karşılaştığım manzarayı görseydiniz!. Çoktan beri tutulduğu hastalığıyla yüzü tulum gibi şişmiş, gözbebekleri adeta kaybolmuş, yalnız akı kalmıştı. Beni gördüğü zaman: ‘Artık her şey bitti’
M. Şükrü Hanioğlu, Bir Siyasal Örgüt Olarak Osmanlı İttihat ve Terakki Cemiyeti ve Jön Türklük (1889-1902), İstanbul 1985, s. 345
13
Nezahat Nurettin Ege, Prens Sabahaddin Hayatı ve İlmi Müdafaaları, İstanbul 1977,s. 27; üremi:
Böbrek yetersizliği hastalığıdır.
14
Ahmet Bedevi Kuran, Osmanlı İmparatorluğunda İnkılap Hareketleri ve Milli Mücadele, İstanbul
1956, s.329’da hastalık Albüminöri olarak tarif edilmektedir. Albüminöri; Bir çeşit idrar sorunu
15
N. N. Ege, a.g.e., s. 29; A. B. Kuran, İnkılap, s. 198
16
A. B. Kuran, a.g.m., s. 1616
12
Damat Mahmut Celaleddin Paşa ve Cenazesi
TAED
47* 181
*
demişti. İstanbul’da başka evlatları da vardı. Ölmeden evvel onların da bir kere
yüzlerini görmek istemesi tabiiydi! . . Bu manzara karşısında nutkum tutuldu.
Fakat ilk hamlede sözle ifade edemediğimi son derece istirham kar bir lisan-ı
halle ifade edebildim‛ 17.
Prens, babasına İstanbul’a dönme kararının Avrupa’daki ‚Jön Türk‛ hareketine vurduğu büyük darbeyi anlatınca, Damat Mahmut Paşa çok üzüldü. 1
Ocak 1903’te basına bir açıklama yapan Paşa, ‚Bu devr-i istibdat ve zulüm davam
ettiği müddetçe vatanımdan, ailemden uzak olarak burada ölmeyi memlekette
refah ve saadet içinde yaşamaya tercihte ölüm döşeğinde bile tereddüt etmem‛
diye beyanatta bulundu18. Böylece Sultan Abdülhamit’e İstanbul’a gelmeyeceğini
ikinci bir kez daha bildirmiş oldu.
Mahmut Paşa iki oğlu yanında olduğu halde19 Brüksel’de 17 Ocak 1903’te
saat 01.00’de vefat etti20. Aynı gün derhal Brüksel sefareti tarafından İstanbul’a
haber gönderildi21. İstanbul’dan Paris Elçiliğine, Cenazenin İstanbul’a nakledilmesi
için Paris Sefirinin görevlendirildiği tebliğ edildi. Paris Sefiri Cenazenin Brüksel’de olduğunu, eğer Paris’e naklini gerçekleştirebilirse İstanbul’a daha kolay bir
şekilde göndereceğini söyledi. Elçiye göre merhumun naaşının İstanbul’a sevki
konusunda herhangi bir engelin olmadığını da Yıldız’a bildirdi. Sadrazam Ferid
Paşa, Fransa’nın İstanbul Büyükelçisine gerekli tebligatı yaparak cenazenin alınabilmesi için hükümetinin gerekli kolaylıkları ve tedbirleri almasını istedi 22. Sefir
cenazeden haberi olmadığını bildirir23.
III. Mahmut Paşa’nın Cenazesinin Nakli Meselesi
Damat Mahmut Paşa’nın naaşının nakli meselesi uzun bir süre Osmanlı
Devleti Hariciye Nezaretini meşgul etti. Sultan Abdülhamit eniştesinin cenazesine
ve naaşının nakline büyük ehemmiyet verdiği için tam anlamıyla diplomatik bir
savaş başladı.
İstanbul’dan Paris sefaretine, acele cenazenin İstanbul’a getirilmesi için gerekli hazırlıklara başlaması için talimat verildi24. Çocukları cenazenin bu şartlarda
İstanbul’a gitmesine karşı çıkmaktadırlar. Çocukları ikna için Paris sefirine görev
A. B. Kuran, İnkılap, s. 328-329
A.B. Kuran, İnkılap, s. 328; a.g.müll. a.g.m.,s. 1616; N. N. Eğe, a.g.e., s.29
19
Yıldız Tasnifi Sadaret Hususi Evrak Bölümü (Y.A. Hus.), 440/85
20
Y.A. Hus., 440/74; Y.A. Hus., 440/85
21
Y.A. Hus., 440/74
22
Y.A. Hus., 440/46
23
Y.A. Hus., 440/63
24
Y.A. Hus., 440/73
17
18
182
* TAED
47
Ş. DEMİR
verildi25. Fakat Paşa’nın çocukları ikna edilemediğinden naaşın İstanbul’a nakli
gerçekleşmedi.
Paris’e getirilen Mahmut Paşa’nın cenazesi polisin bütün engellemelerine
rağmen 30 Ocak’ta Paris’te Pere la Chaise kabristanlığında ki Türk mezarlığına
defnedildi26. Geçici kabri başında konuşma yapan Ahmet Rıza, ‚Memleketimizde
birleşmeyi ümit ederken bir gün böyle bir kabristanda toplanacağımız ve bu
naaşı hürriyeti nakşın karşısında kemali hüzün ve ihtiramla saf bağlayacağımız
hatırımıza gelmezdi‛ dedi27.
Cenaze Paris’te toprağa verildiği halde mevtanın İstanbul’a nakli meselesi
üzerindeki ihtilaf aynen devam etti. Mesele basit bir cenaze naklinden ziyade
siyasi bir güç gösterisine dönüştü. Prens Sabahattin ve kardeşi cenazenin İstanbul’a gönderilmesine karşı çıktılar. Bunun üzerine devreye giren Padişah, Fransa’nın İstanbul elçisi ile gerekli görüşmeleri yaparak Fransa dışişleri bakanlığı
kanalıyla cenazenin İstanbul’a gönderilmesini temin etmesi için görüşmelerde
bulundu28. Bu konuda bir mutabakatında sağlandığı anlaşılmaktadır.
Cenazenin İstanbul’a getirilmesi konusu, Osmanlı Hükümeti ile Paşa’nın
varisleri tarafından uzlaşma ile çözümlenemeyince konu mahkemeye intikal etti.
Sadrazam Fransa’nın İstanbul Konsolosluğu nezdinde girişimlerini sürdürürken,
diğer yandan da mahkemeye hazırlanmaktadır. Fransa’nın yetkili resmi makamları bu noktadan sonra yapabilecek bir şeylerinin olmadığını, mahkemenin alacağı
kararın kendileri için son derece bağlayıcı olacağını bildirirken, Fransızlar Osmanlı hükümetine mahkemeyi kazanmak için Damat Mahmut Paşa’nın eşi Seniha Sultanı devreye sokmaları konusunda uyarılarda bulundular. Hariciye Nazırı
da Sadrazamdan ayrı olarak Fransa Dışişleri Bakanlığı kanalından bir dizi girişimlerde bulunduysa da tıpkı Sadrazamın aldığı yanıt gibi Nazır da Dışişleri Bakanlığından bakanlığın mahkemeye müdahalesinin mümkün olmadığı cevabını
aldı29. Sultanın müdahalesi ve Seniha hanımın isteği Fransız makamlarına iletilerek cenazenin teslim talebi yenilendi30.
Sabahaddin Bey mahkemede ısrarla; Damat Mahmut Paşa’nın Paris’e gömülmesinin kendi isteğiyle gerçekleştiğini söyledi. Bu konuda Paşa’nın hasta
25
Y.A. Hus., 440/63
N. N. Eğe, a.g.e., s. 31
27
A. B. Kuran, İnkılap, s. 198
28
Y.A. Hus., 441/14
29
Y.A. Hus., 440/81; Y.A. Hus., 440/100
30
Y.A. Hus., 440/81
26
Damat Mahmut Celaleddin Paşa ve Cenazesi
TAED
47* 183
*
yatağından gazetelere 1 Ocak 1903’te verdiği beyanat31 delil olarak sunuldu. Paris
Sefiri Münir Paşa; mahkemeye öncelikle Seniha Sultan ve İstanbul’da bulunan üç
çocuğunun istekte bulunduğunu bildirdi; ardından da Sultan Abdülhamit’in Halife-i Müslim’in ve Osmanoğulları ailesinin reisi olmak sıfatıyla Damat Mahut Paşa’nın cenazesinin İstanbul’a gelmesini istediklerini söyledi32.
Paris Sefaretine gönderilen bir iradede, Seniha Sultan ve diğer oğullarının
Paşa’nın cenazesinin getirilmesini ısrarla istedikleri belirtilmektedir33. Osmanlı
Devleti’nin Paris Sefiri Salih Münir Paşa; Mahmut Paşa’nın cenazesinin getirilmesine her hangi bir hukuki engelin bulunmadığını, eşi kocasının naaşını talep etmesinin normal olduğunu, mahkeme reisinden özel bir taleple bunun gerçekleşmesi için çalışacaklarını Seniha sultana bildirdi. Fransa Hariciye Nazırı Delcasse’de Paris Sefirini doğruladı34
Yıldız, Cenazenin getirilemiyor olmasını bir türlü kabul etmedi. Fransa
meselenin hukuki yönüne sık sık atıfta bulunarak olayı açıklama yönünü tercih
etti. Fransa Dışişleri Bakanı Münir Paşa’ya meselenin basit bir cenaze naklinden
öte ihtilaflı adli bir konu olduğundan idarenin yapabileceği fazla bir şey olmadığını söyledi35.Fransa’nın İstanbul Sefiri cenazenin üzerinde hak iddia edebilecek
tek kişinin eşi Seniha Sultan olduğunu muhtemelen mahkemenin de bu doğrultuda karar vereceğini söylemektedir. Fransız sefir Yıldız’a bir yandan ümit verirken diğer yandan da aksi duruma karşı ön hazırlık yapmayı da ihmal etmedi.
Özellikle mahkemenin işleyişi esnasında Sadrazama; Fransa’da adalet ve hükümetin tamamen birbirinden ayrı kurumlar olduğunu, hükümetin harekete geçerek
adliyeye müdahalesinin mümkün olmadığını, mahkemenin kazanılmasının adli
delillere bağlı olduğunu da söylemektedir36. Fransa Hariciye Nazırı Paris Sefirine,
hükümetinin kanunlar dairesinde hareket etmesinin zorunluluğundan bahsederek mahkemenin vereceği her türlü karara hazırlıklı olmak gerektiğini söylemekteydi37.
Fransa’da adli işler hakkında yeterli bilgi sahibi olan Münir Paşa, siyasi kanalları ve bütün imkânları araştırdı. Fransa Dışişleri Bakanlığının adeta müdavimlerinden birisi oldu. Münir Paşa cenaze konusunda defaatle müracaatta bu-
A. B. Kuran, İnkılap, s. 328; a.g.müll. a.g.m.,s. 1616
Y.A. Hus., 440/109
33
İ. Hus. 64/25
34
Y.A. Hus., 440/73
35
Y.A. Hus., 440/100
36
Y.A. Hus., 440/81
37
Y.A. Hus., 441/17; Y.A. Hus., 440/100
31
32
184
* TAED
47
Ş. DEMİR
lundu38. Fransız yetkililerin verdiği yanıtlar Münir Paşa’yı ve İstanbul’u bir türlü
tatmin etmedi. Mesele bir cenazenin taşınıp taşınmaması meselesi değildi. Abdülhamit ölü ya da diri fark etmez yurt dışında kendisine muhalif kimsenin kalmasını istemiyordu. Bu anlamda cenazenin getirilmesine oldukça fazla önem
vermektedir.
İstanbul’da hala ümit vardı. Fransa hükümetinin elinden gelen imkânlar
dâhilinde gerekli tedbirleri alması istendi39. Münir Paşa bütün diplomatik kanalları ve imkânları sonuna kadar zorlamaktadır. Bu amaçla Salih Münir Paşa, Sabahaddin ve Lütfüllah Beylerle de tekrar görüşmek ve ikna etmek gayreti içerisine girdi; fakat teşebbüslerinden bir olumlu sonuç alamadı40.
İstanbul’da ısrarla beklenen cenaze için mahkemeye naklin şer-i şerife göre
gerçekleştirilmesinin zaruriyetine dair bir savunma gönderildi. İmkanlar dâhilindeki her yol denenmiş Osmanlı hükümeti ve Padişah artık mahkemenin vereceği
kararı beklemektedirler41.
Mahkeme dini bir mahiyet taşıyan konu hakkında bir karar vermekte zorlanmış ve konu hakkında hiçbir karar almayarak yetkisizlik kararı verdi 42. Bu
karar bir anlamda cenazeyi almak için İstanbul Hükümetinin mahkeme nezdinde
ki girişimlerinin sonuçsuz kalması anlamına geliyordu.
Paris Sefiri, tekrar siyasi kanalları zorlamaya başladı. Münir Paşa, Din-i İslam’ın lideri ve Osmanoğulları ailesinin reisi ve Osmanlı devletinin hükümdarı
Abdülhamit için cenazenin önemi anlatarak cenazenin nakline yönelik girişimleri
tekrarladı. Fakat alınan cevapta cenazenin İstanbul’a dolayısıyla eşine iadesinin
söz konusu olmadığı bildirildi43. Saray’ın vazgeçmeye niyeti yoktu. Paris Sefirine
Fransa Dışişleri Bakanlığı nezdinde girişimleri sürdürmesi yönünde talimat verildi44. İstanbul’da Hariciye Nazırı bizzat Fransız konsolusun yanına giderek verilen
kararın son derece yanlış bir karar olduğunu söyledi. Nazır, merhumun Müslüman olması ve İslami kaidelere uygun defin işlemlerinin yapılması zorunluluğundan hareketle mahkemenin cenazeyi kendilerine vermemesinin hata olduğunu,
Fransız hükümetinin duruma mutlaka müdahale etmesi gerektiğini bildirdi 45.
38
Y.A. Hus., 440/109
Y.A. Hus., 441/14
40
Y.A. Hus., 441/27
41
Y.A. Hus., 440/100
42
Y.A. Hus., 440/109; Y.A. Hus., 441/1; Y.A. Hus., 441/27
43
Y.A. Hus., 440/109
44
Y.A. Hus., 441/1
45
Y.A. Hus., 440/109
39
Damat Mahmut Celaleddin Paşa ve Cenazesi
TAED
47* 185
*
Salih Münir Paşa Fransa Hariciye Nazırı ile konuyu bizzat görüştü. Hariciye Nazırı mahkemenin kararına müdahalelerinin kesinlikle olmayacağını açık bir
şekilde söyledi. Münir Paşa, Fransa Hükümetinin cenaze hakkında kesinlikle bir
şey yapamayacağına iyice kanaat getirdi46. Sefir Fransa Dışişleri Bakanı ile bir
görüşme daha gerçekleştirdi. Münir Paşa arzuladığı cevabı bir türlü alamamaktadır. Dışişleri Bakanı Delcasse ‚ihtilafın ancak mahkeme kararıyla hal olunabileceği katiyen anlaşılmış olunduğundan‛ söz etmektedir. Bakan, Mahmut Paşa’nın
Fransa’da bulunan iki oğlunun ikna edilmesi halinde cenazenin kolaylıkla İstanbul’a götürülebileceğini söyledi. Dışişleri Bakanı Delcasse meselenin bu kadar
uzamasından da son derece sıkılmış gözükmektedir. Konu hakkında her nereden
bir müracaat gelirse gelsin müracaatı kesinlikle kabul etmeyeceğini konunun
tamamen kendileri için kapandığını belirti47.
Aslında Fransa cenaze işini Osmanlı hükümetinin talepleri yönünde çözümlemeyi tasarlıyordu. Meselenin basına yansıması olayın mahiyetinin değişmesine neden oldu. Jön Türk hareketi Fransa’da tekrar gündeme geldi. Damat
Mahmut Paşa’nın vermiş olduğu hürriyet davasının önemi Fransa matbuatında
taraftar bularak Fransız parlamenterler nezdinde girişimlere olanak tanıdı. Bu
kadar tepkiyi beklemeyen Fransa Hükümeti geri adım atarak Yıldız’ın isteklerini
ret etmek mecburiyetinde kaldı48.
II. Meşrutiyet ilan edildikten sonra 2 Ağustos 1908’de Prens Sabahaddin
Bey, İstanbul’a geldiğinde Babası Damat Mahmut Paşa’nın tabutunu da beraberinde getirmiştir. Damat Mahmut Paşa’nın mezarı Eyüp’te Aile kabristanlığında
kendi pederinin yanındadır 49.
Sonuç
Osmanlı Devletinin düşünce tarihinde son dönem gelişmeleri önemli yer
tutar. Özellikle XIX. yy. ikinci yarısından itibaren siyasal rejime ve padişaha muhalif pek çok aydın Avrupa’ya gitmek zorunda kaldı. Hürriyet, Meşrutiyet taraftarı olan bu aydınlar istibdat ve baskıcı idarelerin son bulması için büyük çaba
gösterdiler. Ali ve Fuat Paşa’lara muhalefet ederek yurt dışına giden aydınlara
Yeni Osmanlılar denilirken, II. Abdülhamit devrinde yeni bir dalga halinde yurt
46
Y.A. Hus., 441/17
Y.A. Hus., 441/27
48
A. B. Kuran, İnkılap, s. 329
49
A. B. Kuran, a.g.m., s. 1616
47
186
* TAED
47
Ş. DEMİR
dışına kaçan aydınlara Jön Türkler denildi. Bu hareketin başarıya ulaşması için
önemli çaba gösterildi.
Ülkesinde yapabilecek fazla bir hizmet imkânı bulamayan, ülkesinin gidişatından rahatsız olan son dönem aydınlar içerisinde Mahmut Celalettin Paşa’nın
özel bir yeri vardır. Paşa, Jön Türk hareketinin birleşmesi, geliştirilmesi ve başarıya ulaşması için büyük çaba gösterdi. Mahmut Paşa’nın Avrupa’daki çalışmaları Abdülhamit tarafından tepki içerisinde yakından izlenirken, Abdülhamit, Paşa’yı İstanbul’a getirebilmek için çeşitli girişimlerde bulundu; fakat başarısız oldu.
Mahmut Paşa’nın hem yurt dışı faaliyetleri hem de cenazesi dönemin
önemli olaylarından birisi oldu. Bu durum Abdülhamit’in Jön Türkler ile olan
siyasi mücadelesinde önemli yer tutarken, Jön Türklerin II. Abdülhamit’e yaklaşımı hakkında önemli bir fikir vermektedir.
KAYNAKÇA
A. Arşiv Vesikaları
Yıldız Tasnifi Sadaret Hususi Evrak Bölümü
Y.A. Hus., 440/85
Y.A. Hus., 440/74
Y.A. Hus., 440/46
Y.A. Hus., 440/63
Y.A. Hus., 440/73
Y.A. Hus., 440/79
Y.A. Hus., 441/14
Y.A. Hus., 440/81
Y.A. Hus., 441/17
Y.A. Hus., 441/27
Y.A. Hus., 440/100
Y.A. Hus., 440/109
Y.A. Hus., 441/1
Y.A. Hus., 440/109
Yıldız Tasnifi Sadaret İrade-i Hususi Evrak Bölümü
İ. Hus. 64/25
B. Tetkik Eserler
BAYUR, Yusuf Hikmet. Türk İnkılap Tarihi. c. II / IV, Ankara 1991.
BERKES, Niyazi. Türkiye’de Çağdaşlaşma. İstanbul 1973.
EGE, Nezahat Nurettin. Prens Sabahaddin Hayatı ve İlmi Müdafaaları. İstanbul 1977.
LEWİS, Bernard. Modern Türkiye’nin Doğuşu. Ankara 1991.
KARACA, Ali. Anadolu Islahatı ve Ahmet Şakir Paşa (1838-1899). İstanbul 1993.
Damat Mahmut Celaleddin Paşa ve Cenazesi
TAED
47* 187
*
KURAN, Ahmet Bedevi. ‚Damat Mahmut Paşa‛, Resimli Tarih Mecmuası, c. III, S. 31, Temmuz
1952, s. 1613-1616.
_________, Osmanlı İmparatorluğunda İnkılap Hareketleri ve Milli Mücadele. İstanbul 1959.
_________, İnkılap Tarihimiz ve Jön Türkler. İstanbul 1945.
HANİOĞLU, M. Şükrü. Bir Siyasal Örgüt Olarak Osmanlı İttihad ve Terakki Cemiyeti ve Jön
Türklük (1889-1902). İstanbul 1985.
_________, Doktor Abdullah Cevdet ve Dönemi. İstanbul 1982.
MARDİN, Şerif. Jön Türklerin Siyasi Fikirleri 1895-1908. İstanbul 1992.
UÇAROL, Rifat. Gazi Ahmet Muhtar Paşa. İstanbul 1989.
TUNAYA, Tarık Zafer. Türkiye’de Siyasi Partiler. c. I, İstanbul 1984.