Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 9/6 Spring 2014, p. 207-223, ANKARA-TURKEY
MYANMAR’DAKİ MEİKTİLA TÜRK ŞEHİTLİĞİNİN
KİTÂBESİNE DÂİR BİR KEŞİF*
Ömer ÇAKIR**
ÖZET
I. Dünya Savaşı’nda (1914-1918) Osmanlı ordusu birçok cephede
savaşmıştır. Savaş sırasında Osmanlı ordusundan iki yüz binden fazla
asker, çeşitli cephelerde Fransız veya İngiliz askerlerine esir düşmüştür.
Bunlardan İngilizlere esir düşenlerin bir kısmı uzak doğuya, Hindistan’a
ve bugünkü ismi ile Myanmar’a götürülmüştür. Myanmar’da esirler
birkaç esir kampında tutulmuştur. Bu kamplarda esarette iken hayatını
kaybedenler,
kampın
yakınlarında
oluşturulan
bir
yere
defnedilmişlerdir. Bugün Myanmar’da iki tane Türk şehitliği
bulunmaktadır. Söz konusu şehitlikler, zamanında o kamplarda
bulunan Osmanlı askerleri tarafından yapılmış ve etrafı duvarla
çevrilmiştir. Öyle ki, bunlardan Meiktila’daki şehitliğin girişine bir de
şehitlik kitâbesi konulmuştur. Zaman içinde özellikle II. Dünya Savaşı
sırasında bu şehitlik büyük ölçüde tahrip edilmiş; mezar taşları
sökülmüş, girişteki kitâbe de yıkılmıştır. Bugün yerinde olmayan ve
şehitliğin bir bakıma kimlik kartı hükmünde olan söz konusu kitâbenin
metnini araştırmalarımız sırasında 1922 yılında çıkan bir dergide
keşfettik. İşte yazımızda, aruz vezni ile yazılmış altı beyitlik bu kitâbe
üzerinde durulacak ve böylece bilim dünyası ile de paylaşılmış
olacaktır. Söz konusu manzume vasıtasıyla kabristanın nasıl
yapıldığını, esirlerin nasıl bir duygu ve düşünce içinde olduklarını
öğrenmek mümkündür. Günümüzdeki fotoğraflarına bakıldığında
neredeyse boş bir tarla görünümünde olan şehitliğin bir an önce orijinal
haliyle yeninde imar edilmesi ve kitabenin de eskiden olduğu gibi giriş
kapısının üzerine konulması en büyük temennimizdir. Zira böylece
şehitlerin ruhunun şad olacağı kanaatindeyiz.
Anahtar Kelimeler: Türk Şehitliği, Kitâbe, Myanmar, Meiktila,
Esir
* Bu yazı, 25 Ocak 2014 tarihinde Kamboçya’da yapılan “İnternational Symposium on Turkey-East and South East Asia
Relations (Past-Present)” isimli sempozyumda sunulan aynı adlı bildirinin genişletilmiş halinden oluşmaktadır.
Bu makale Crosscheck sistemi tarafından taranmış ve bu sistem sonuçlarına göre orijinal bir makale olduğu tespit
edilmiştir.
** Doç. Dr. Çankırı Karatekin Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, El-mek:
ocakir2000@gmail.com
Ömer ÇAKIR
208
AN EXPLORATION REGARDING TO THE EPITAPH OF THE
MEIKTILA TURKISH CEMETERY IN MYANMAR
ABSTRACT
Ottoman army had fought on many fronts in World War I (19141918). During the war, more than two hundred thousand soldiers from
the Ottoman army have been captured bythe French or British soldiers
on various fronts. Among these, some of them who were captured by the
British were taken to Far East, India and today with the name
Myanmar. The captives were kept in a few prisoner camps in Myanmar.
The ones who died in captivity in these camps were buried in a place
which was created near the camp. Today, there are two Turkish
Cemeteries in Myanmar. These subject matter cemeteries were
constructed by the Ottoman soldiers who were in those camps in those
days and surrounded by the walls. Indeed, an epitaph was placed in the
entrance of the Turkish cemetery in Meiktila as well. Over time,
especially during the World War II, this cemetery was highly destroyed,
tombstones were removed, and the epitaph in the entrance was
demolished. We have discovered the text of the subject matter epitaph,
which is not there today and in a way the identity card of the
cemetery,in a journal publishedin 1922 during our researches. In this
article we will focus on this six couplet epitaph which was written in
prosody and thus share it with the world of science as well. It is
possible to learn how the cemetery was built and how the feelings and
thoughts of the prisoners were by means of the subject matter poem.
When we look at the recent pictures of the cemetery, it seems like
almost an empty field. We wish to see it reconstructed in the original
way and have the epigraph put on the entrance hatch immediately.
Thus we think that the souls of the fallen will rest.
Key Words: Turkish Cemetery, Epitaph, Myanmar, Meikhtila,
Captive
Giriş
Eğil huşû ile zâir makâm-ı kudsîde
Bu yer hatıra-i gam meşhed-i hamiyettir
I.Dünya Savaşı (1914-1918) sırasında Osmanlı ordusu, üç kıtada 10 farklı cephede
savaşmıştır. Bu sırada Osmanlı ordusu, düşman güçlerden aldığı esirleri daha çok Anadolu’nun iç
bölgelerinde; Afyon, Ankara, Çankırı gibi şehirlerde tutmuştur. İngiliz ve Fransızlar tarafından esir
alınan Osmanlı askerleri ise Anadolu coğrafyasından kilometrelerce uzakta, dünyanın değişik
yerlerinde oluşturulan kamplara götürülmüşlerdir. Kesin bir sayı verilememekle beraber, I.Dünya
Savaşı’nda esir düşen Osmanlı askerlerinin sayısının iki yüz binin üzerinde olduğu belirtilmektedir.
Taşkıran, esir sayısı için “esirlerimizin yaklaşık 202000 dolayında olduğunu” söylemektedir.1 Ne
acıdır ki, bunların büyük bir kısmı bir daha memleketlerini göremeyeceklerdir. Bugün dünyanın
birçok yerinde Türk esirlerinin mezarları bulunmaktadır. Ancak bunların birçoğu tahrip olmuş
durumdadır. Tıpkı, Myanmar’daki şehitlikler gibi.
1Cemalettin
Taşkıran, I.Dünya Savaşı’nda Türk Esirleri, İş Bankası Yay., 4.bsk., İst., 2011, s. 353.
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 9/6 Spring 2014
Myanmar’daki Meiktila Türk Şehitliğinin Kitâbesine Dâir Bir Keşif
209
Yukarıda belirtildiği üzere, I. Dünya Savaşı’nda binlerce Osmanlı askeri düşman güçlere
esir düşmüştür. Bunlardan, Fransızlara esir düşenler; Korsika Adası’ndaki ve Fransa’daki
kampların dışında Boujan, Pradelaine, Mas du Ministre ve Motte çalışma kamplarında tutulurken,
İngilizlere esir düşen Osmanlı askerleri ise başta Hindistan ve Burma olmak üzere Mısır, Kıbrıs,
Malta, Yunanistan ve Irak gibi yerlerdeki kamplara hapsedilmişlerdir. Gerek Hindistan gerekse
Birmanya, o sırada İngiltere’nin sömürgesi altında bulunan yerlerdir. İngilizler; Sumerpur,
Belgaum, Bellary kamplarını Hindistan’da oluştururken, o yıllarda Hindi Çin olarak anılan Burma,
Birmanya’da denilen şimdiki adı ise Myanmar olan bölgede de bazı kamplar kurmuşlardır.2
1.Myanmar’daki Esir Kampları ve Kamplarda Hayat
Bugünkü adıyla Myanmar olan coğrafyada kurulan esir kampları şunlardır: BurmaThatmyo Esir Kampı, Schwebo Nekahet Kampı, Meiktila Kampı ve Rangoon Karantina Kampı.
İngilizler ilk önce, Basra’yı işgal ettikleri sırada Irak Cephesinden Ekim 1914’te esir aldıkları
askerleri bir süre bölgede tuttuktan sonra, gemilerle önce Hindistan’a, oradan da yine gemilerle
Burma’da bulunan söz konusu kamplara nakletmişlerdir. Bu kamplara zamanla değişik cephelerden
de esir alınan binlerce asker getirilmiştir. 1914-1918 arası bu bölgeye 20.000 civarında esirin
getirildiği tahmin edilmektedir. Zira, 1916 yılı itibariyle sadece Burma-Thatmyo Esir Kampı’nda
bulunan esirlerin sayısı 3664’tür.3 Bu noktada kamplardaki gündelik hayata biraz daha yakından
bakmak faydalı olacaktır.
Myanmar’da bulunan esir kamplarındaki hayata; kalınan yerler, yeme-içme, giyim-kuşam,
dini ve kültürel faaliyetler, çalışma ve dinlenme, sağlık, haberleşme açısından baktığımızda genel
olarak şunlar söylenebilir:
Etrafı tel örgülerle çevrili olan kampta yerleşme rütbe esasına göre yapılmıştır. O sebeple,
esir subaylar ayrı, erler ayrı barakalarda kalmışlardır. Erler, hazır yataklarda yatarken subaylara
demir karyola, masa ve sandalye verilmiştir. Bölgenin iklimi genellikle sıcak ve yağmurludur.
Barakaların aydınlanması gaz lambaları ile yapılmıştır.
2I.Dünya
Harbi’nde Türk esirleri hakkında geniş bilgi için bkz. Taşkıran, a.g.e.;Cemil Kutlu, I. Dünya Savaşı’nda
Rusya’daki Türk Savaş Esirleri ve Bunların Yurda Döndürülmeleri Faaliyetleri, Atatürk Üniversitesi Atatürk İlkerleri ve
İnkılap Tarihi Enstitüsü, Erzurum, 1997, 472s.; Cemil Kutlu, “ Krasnoyarsk’ın Ölüm Kampından Yatılı Üniversiteye
Dönüşmesi”, A. Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi Sayı 32 Erzurum 2007 , s. 245-267.; Mahmut Akkor, I.
Dünya Savaşı’nda Çeşitli Ülkelerdeki Türk Esir Kampları, ( Basılmamış yüksek lisans tezi), Sakarya Üniversitesi Sosyal
Bilimler Enstitüsü, Sakarya, 2006, 239s.
3Cemalettin Taşkıran, a.g.e., s. 138-165.
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 9/6 Spring 2014
Ömer ÇAKIR
210
Şekil 1: Myanmar’daki esir kampından üç fotoğraf(Harp Mecmuası, Sayı:16, Şubat 1916,
s. 254): “Düşmanlarımızın Osmanlı üseraya Hindi Çini’de “Tatmeyo”da tahsis ettikleri yerler ve
hizmetler” başlıklı yazının üstündeki fotoğrafların alt yazıları ise şöyle (sağdan sola): “İngiliz
memur useramıza odun tarttırırken”, “Tel örgü dahilinde bir ihtiyar mütekâid Yüzbaşı”, “Tel
örgü dahilinde Baytar Mehmed Bey, Gani Bey ve refiki.”4
Myanmar bol yağmur alan bir yer olduğu için kamplarda su sıkıntısının olmadığı
anlaşılmaktadır. Nehir veya göl suyunun dışında kuyu suyundan da yararlanılmıştır. Yemeklerde et
verilmiştir. Zaman içinde şikayetler sebebiyle bir Türk doktorun her gün yemekleri incelemesi
sağlanır. Esirler hep aynı yemeklerin verilmesinden şikayet etmişler, hiç olmazsa Ramazan ayında
farklı yemekler verilmesini beklemişlerdir. Ayrı bir yemekhane yoktur. Yemekler genelde
barakalarda yenilmektedir. Her esire haftada bir kutu kibrit ile 40 sigara verilmesi dikkati
çekmektedir. Temizlik için ise ayda ancak bir kalıp sabun verilir. Kamplardaki temizlik ve sağlık
şartları çok iyi değildir. Kampta esirlerin kendi paraları ile alabilecekleri çeşitli yiyeceklerin olduğu
bir de kantin bulunmaktadır.
Esirler kendilerine ücretsiz olarak verilen giyecekleri kullanmışlardır.5 Zira zaten
ihtiyaçlarını parayla karşılamaları neredeyse imkânsızdır. Kendilerine verilenler şunlardır: Fes,
pamuklu gömlek, beyaz elbise, terlik, çorap, iç çamaşırı, yüz havlusu, ceket ve mendil. İçlerinde
çarık giyenler de potin giyenler de olmuştur. Esirler Latin ve Arap harfli künye numaralarını
gömleklerinin içinde ceplerinde bulundurmaktaydı. Giyim-kuşam konusunda subaylar daha rahat
gözükmektedir. İsteyenler kampın terzisine elbise diktirebilmiştir. Onların kıyafetleri daha
düzgündür. Elbiselerin temizliği kamptaki çamaşırhane olarak kullanılan yerlerde yapılır.
Türk esirlerin esaret hayatında en dikkat çekici olan yönlerinden biri, dini hayatları ve
kamplardaki kültürel faaliyetleridir. Esirler, önceleri namazlarını kaldıkları barakalarda kılarken
zaman içinde ahşap bir cami yapılmıştır.6 Esirlerin içlerinden biri de imamlık yapmıştır.7 Dünyanın
Harp Mecmuası, Sayı: 16, Şubat 1916, s. 254.
İlk zamanlarda böyle olmadığı anlaşılmaktadır. Zira, esir subaylardan Suphi Bey 17 Aralık 1914 tarihli mektubunda
şöyle der: “Dışarıyla temasta bulundurmadıklarından eşya ve çamaşır tedarik olunamıyor. Velhasıl âlemden habersiz
bulunuyoruz.”, Murat Bardakçı, “Müslümanların katledildiği Burma’daki şehitliklerimizde şimdi fasulye ekiliyor”,
http://www.haberturk.com/yazarlar/murat-bardakci/762868-muslumanlarin-katledildigi-burmadakisehitliklerimizde-simdi-fasulye-ekiliyor, 04.04.2014.
6 Bir kaynakta, yörede yaşayan ve 1998 yılı itibariyle 94 yaşında olan Hacı Settar isimli bir zatın verdiği bilgiye göre söz
konusu cami zamanla yapılan onarımlarla biraz değişmekle beraber halen ayakta olup camide ibadet edilmektedir. Evi
4
5
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 9/6 Spring 2014
Myanmar’daki Meiktila Türk Şehitliğinin Kitâbesine Dâir Bir Keşif
211
değişik yerlerindeki kamplarda olduğu gibi Myanmar’daki kamplarda da esir gazeteleri
çıkarılmıştır. Zira esirler buradaki kamplarda, İrravadi ve Ne Münasebet adlı iki gazete
çıkarmışlardır. İrravadi esir kampının yakınındaki nehrin adıdır. Elle yazılan ve çoğaltılan bu
gazetelerin içeriğine baktığımızda, “şiirlerin, coğrafi ve sosyal yazıların ve karikatürlerin yer
aldığı” görülmektedir. Esirler kampta bir de müzik topluluğu kurmuşlardır. Özellikle subaylar kitap
okuyor, resim ve müzikle meşgul oluyordu. Ancak hemen belirtmek gerekir ki, kampta Türkçe
kitap bulunmuyordu.
Şekil 2: Myanmar’daki esir kamplarında çıkarılan gazetelerden “İrravadi” gazetesinin 12.
sayısından örnek sayfalar8
Esirler; zaman zaman güreş, koşu, atlama, yürüyüş ve futbol gibi sportif faaliyetler de
yapmışlardır. Özellikle futbolun erler arasında büyük rağbet gördüğü ifade edilmektedir.9 Kamptaki
subaylardan “Mülazım (Teğmen) Gani Efendi, bir hatırasını şöyle anlatıyor: “… İngilizler bize maç
teklif ettiler. Bari şu İngilizleri burada yenelim dedik… Ama ilk üç maçı kaybettik. Sonraları topun
sadece tepilmeyeceğini, paslaşıp yardımlaşarak kaleye havale edilmesi gerektiğini anladık…”10
caminin hemen yanında olan Hacı Settar, hatırladıklarını şöyle anlatır: “Burada 6 yıl kaldılar. Yaklaşık 2 bin 500
kadardılar, ama sayı sürekli değişiyordu. Kırmızı renkli, siyah püsküllü şapka giyiyorlardı. İngilizler, kamptan
ayrılmalarına ve yerlilerle münasebet kurmalarına izin vermiyordu. Sadece güvendikleri birkaç tanesini haftalık alışveriş
için çıkartıyorlardı. Kamp içinde deterjan ve ekmek üretiyorlardı; biz de bazan alışverişe gidiyorduk. Çok cana yakın
insanlardı ve çocukları çok seviyorlardı. Yanlarına gidebilen çocuklara değişik hediyeler veriyorlardı. Bana da bir tane
altın para verdilerdi, sonradan onu kaybettim. Onları çok sevmiştik.", Hacı Settar, esirler hakkında ayrıca şu malumatı da
vermektedir: "Burada evlenip kalan olmadı; ama kuzeydeki Meiktila esir kamplarında olmuş. Hatta çocukları doğmuş ve
esir kaldıkları süre içinde aileleriyle yaşamışlar. Ama İngilizler savaş sonunda hiçbirinin burada kalmasına müsaade
etmedi ve hepsini toplayıp Türkiye'ye gönderdi. Fakat ben onların sağ salim Türkiye'ye döndüklerini sanmıyorum. Çünkü
gemilerinin yolda batırıldığını duyduk. Bugün hâlâ onların torunlarının renkli gözlü ve açık renkli saçlı doğduğunu
duyuyoruz.", http://www.aksiyon.com.tr/aksiyon/haber-3476-34-biz-burmada-10-bin-sehittik.html, 04.04.2014.
7 Esir subaylardan Suphi Bey bir kandil günü ve kampta nasıl vakit geçirdikleri hakkında eşine yazdığı mektupta şöyle
der: “Kandil günü mevlid ve gecesi Kur’an okundu, tekbirlerle, tehlillerle vatanın selâmeti için dualar edildi. İbadet ve
duayla vakit geçiriyoruz.”, Murat Bardakçı, “Müslümanların katledildiği Burma’daki şehitliklerimizde şimdi fasulye
ekiliyor”, http://www.haberturk.com/yazarlar/murat-bardakci/762868-muslumanlarin-katledildigi-burmadakisehitliklerimizde-simdi-fasulye-ekiliyor, 04.04.2014.
8
http://www.tufs.ac.jp/common/fs/asw/tur/htu/list1.html#Ī, Nu.1095., 03.04.2014.
9Cemalettin Taşkıran, a.g.e., s. 146-154.
10 Ergün Hiçyılmaz’dan nakleden Cemalettin Taşkıran, a.g.e., s. 152-153.
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 9/6 Spring 2014
Ömer ÇAKIR
212
Esirler başta kampın temizlik işleri olmak üzere, çeşitli işlerde çalıştırılmışlardır. Ağaç
kesimi, marangozluk, taş kırma, bahçe işleri, terzilik, ayakkabı tamirciliği vs. bunlardan bazısıdır.
Bu işlere karşılık bir miktar para kazanma imkânı olmuştur. Bunlara ilave olarak bazı esirlerin
kamp yakınında tavuk yetiştiriciliği işiyle meşgul oldukları belirtilmektedir.11
Kampta bulunan Türk doktorlar, esirlere ücretsiz bir şekilde yardımcı olmuşlardır. Bu
durum İngilizlerin de işine gelmektedir. O sebeple İngilizler onların bu davranışlarına karşılık
doktorlara bölgede serbest dolaşma izni verirler. Esir kamplarının olduğu bölgede iki ayrı hastane
bulunmaktadır. Hastanelerde bazı ameliyatlar yapılabiliyordu. Esirler arasında en yaygın hastalık
ishal ve yaralanma idi. İkinci olarak ise zihinsel ve sinirsel rahatsızlıklar geliyordu. Esirler fiziken
iyi olsa da moralmen iyi değillerdir. Esir kamplarında görülen ve tel örgü hastalığı denilen
psikolojik rahatsızlığın esirleri çok etkilediği anlaşılmaktadır. Bu hastalık çok çabuk kızma, alıngan
olma, içe dönüklük gibi davranışlarla kendini göstermiştir. Öyle ki esaret hayatından bıkıp az da
olsa içlerinde intihara kalkışanlar dahi olmuştur.12 Dolayısıyla, kamplarda esirlerin sağlık ve moral
durumlarının pek de iyi olduğunu söylemek zordur.
Esaretin en zor taraflarından biri, yakınları ile iletişimdeki güçlüklerdir. Zira kimi zaman
mektup gelmez, kimi zaman da gönderilen mektup adrese ulaşmaz. Ne var ki, her iki taraf da bir
haber alamamaktan yakınır. O yıllarda en yaygın haberleşme aracı mektup olması hasebiyle, esirler
de geride bıraktıkları yakınları ile mektupla haberleşmeye çalışmışlardır. Ancak bu pek de kolay
olmayacaktır. Mesela, Myanmar’daki Thatmayo kampındaki Türk esirleri ayda ortalama 10.000
mektup gönderirken, kampa 2.000-3.000 mektup gelir. Kamp idaresi her esire haftada iki mektup
yazma izni verir. Mektuplar ya Londra üzerinden yahut da doğrudan Hilal-i Ahmer (Kızılay) genel
merkezine gönderilir. İstanbul’dan gönderilen cevaplar 5-6 hafta, Irak bölgesinden gelenler ise 4-5
ay sonra esirlere ulaştırılır. Esirlerin gönderdiği mektuplar ise adres değişikliği, taşınma veya
bulunmama gibi sebeplerle bazen yerine ulaştırılamamıştır. Esirlerle yakınları arasında sağlıklı ve
hızlı bir haberleşmenin olmaması, her iki taraf için de büyük üzüntüye sebep olmuştur. Özellikle
esirler arasında bundan mütevellit zihinsel ve psikolojik rahatsızlıklar belirir.13 Bir vakit gelir ki
İngilizler, dört satırdan fazla yazılmış mektupları esirlere vermeme kararı alır. Albay Suphi Bey bu
durumu ailesine yazdığı mektupta şöyle haber verir:
“Allah’a hamdolsun, sıhhatteyim. Birkaç ay kadar mektubunuzdan mahrum kalacağım.
Sonradan getirilen bir usule göre, dört satırdan fazla yazılmış mektuplar sahiplerine verilmeyecek.
Bundan önce yazdığım gibi, mektuplarınız dört satırdan fazla olmasın. 2 Mayıs 1916.”14
Bütün güçlüklere rağmen yerine ulaşan mektuplardan haberleşmenin zorluğuna, mektup
gelmemesinden mütevellit sitemlere rastlamak mümkündür. Hasret, özlem yahut sitem dolu
mektuplardan birkaçını aşağıya alıyoruz.:
“Birmanya’nın Mektila Esir Kampı’nda Bulunan Koşikavaklı İsmail Tarafından Annesine
Yazılan Mektup
Cemalettin Taşkıran, a.g.e., s. 153-156.; Dedesi, 1940’lı yıllarda Türkiye’nin fahri konsolosluğunu yapmış olan Davud
Ginwalla’nın verdiği bilgiye göre ise esirler başka amaçla da çalıştırılmışlardır. Mesela, Myanmar’da “Myamno kentinde
Türk esirler tarafından yapılmış bir botanik bahçesi ve büyük bir krater göl” vardır. Böylece “İngilizler, esir Türklere,
Myamno'daki krater gölünün kenarına bir golf sahası yaptırmış ve golf zevklerini Britanya'dan binlerce mil uzakta da
tatmin
etmişler”dir.
http://www.aksiyon.com.tr/aksiyon/haber-3476-34-biz-burmada-10-bin-sehittik.html,
04.04.2014.
12Cemalettin Taşkıran, a.g.e., s. 156-157.
13Cemalettin Taşkıran, a.g.e., s. 157-158.
14
Murat Bardakçı, “Müslümanların katledildiği Burma’daki şehitliklerimizde şimdi fasulye ekiliyor”,
http://www.haberturk.com/yazarlar/murat-bardakci/762868-muslumanlarin-katledildigi-burmadakisehitliklerimizde-simdi-fasulye-ekiliyor, 04.04.2014.
11
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 9/6 Spring 2014
Myanmar’daki Meiktila Türk Şehitliğinin Kitâbesine Dâir Bir Keşif
213
Valideciğim,
Öncelikle en samimi arzularımla hatırını sorar, iki
ellerinden öperim. Bu tarafta sıhhatteyim. Sizin de sıhhatte
olmanızı ümit ediyorum. Valideciğim, hemen hemen üç
seneyi geçen esaretimde sizlere birçok mektuplar
gönderdim. Kat’iyen hiçbirinin karşılığını göndermediniz.
Esir evladınızı böyle yabancı bir memleketlerde, esarette
bulunduğumu biliyorsunuz. Niçin bir kuru mektubunuz
gelmesin… Sebebi nedir? Gözden uzak olduysak, gönülden
de mi uzak olduk? Herkesin anasından, babasından
mektuplar geliyor. Ben de yollara bakıyorum. Mahzun
oluyorum. Bunları takdir edersiniz ki, tabii insanlıktır. Sizler
benim anam, babam değil misiniz?. Bu ana kadar mektupsuz
kaldım. Anneciğim, şimdi ve sonra sakın beni cevapsız
bırakmayınız. Herhâlde sizlerden mektup isterim.
Valideciğim, iki ellerinden öperim. Böylece mektubuma son
verir. Mektuplarınızı gözlemekteyim.
Ağustos 1920
Evladınız
İsmail15
Hû
Hâk-i Pây-i Âlîlerine
Veliyy-i Nimetim Pederim Beğ
Arz-ı ihtirâmla selâm olunup ellerinden öperim. Gice gündüz duâlarını talep ederim.
Birâderim Halil Efendi'ye ferâde olarak selâm ederim. Dîğeri İbrâhim Efendi'ye hayât ü memat
hayr ile gözlerinden öperim. Dâ'imler oğlu Mustafa Ağa'ya diğer Hacı Hüsnü Efendi'ye mahdûmu
İbrahim Beğ'e cümlesine 'arz-ı ihtirâmla selâm ederim ve Akarbalı Ahmed Efendi'ye dîğer Ehrâce
Ahmed Beğ'e selâm eder ellerinden öperim. Sıhhatde dâim olmalarına du'â ile meşgûlüm. El-hâsıl
hısım akraba-yı ta'allukâtın büyüklerin ellerinden küçüklerin gözlerinden öperim. Bâki du'â
efendim. Fî 24 Mayıs Sene 335
Mahdûmunuz Jandarma Nefer-i
İtfâiyye Ahmed Lütfî Onbaşı16
Mektubun eski ve yeni yazılı hali için bkz. Cepheden Mektuplar, Millî Savunma Bakanlığı, Ank., 1999, s. 162-163.
Mustafa Arıkan, Asker Mektupları, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi
Anabilim Dalı, (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi), Konya, 1990, s.60.
15
16
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 9/6 Spring 2014
Ömer ÇAKIR
214
Pederciğim bunun ile dört adet mektûb tahrîr etdim. Cevâbına nâ'il olamadım. Ziyâdesiyle
merâk ve endîşe içindeyim. Ricâ ederim. İkinci esârete mahkûm oluyorum. Mektûblarıma cevâb ile
Müdîr Beğ'den havâlesi(ni) dilemeniz ricâ olunur.
Pederciğim başlıca mürâca'âtım Mekdale Userâ Karargâhında mevcûd olan Bursa'nın
Dâvud Kadı Mahallesi'nde Tırnovalı Keçeci Mustafa oğlu İsmâ'il nâm kimse tevellüd 98 duhûlü
esâsı sıhhıye efrâdından olup oraca ahz-ı askeriyesinden kâydı olmadıkca buraca maâş almakdan
mahrûmdur. Rakam mürâca'âtı serbest. Gâyet fazlalığından oradan ahz-ı askeriyeden tahkîkle
künye şehâdet-nâmesi gönderilmesini. Ellerinden birlikde öperiz.
Bursa'nın Dâvud Kadı Mahallesi'nde Tırnovalı Keçeci Mustafa oğlu İsmâil
Userâ Numrosu5353, Tevellüd 97
Üçüncü Fırka Sıhhiye Efrâdından olup tasdikle serian şehâdet-nâmesi gönderilmesi 'arz-ı
istirhâmdır. Efendim. 17
Hû
İki kıt'â mektûb gönderdim.
Ma'lûmunuz olsun.
Huzûr-ı Pederime
Mermahetlû Pederim İbrahim Ağa'ya
Evvelâ mahsûsan selâm edüp sâniyen du'ânızı taleb ederim. Pederim hamd olsun vücûdum
âfiyetdedir. Sizlerin de vücûdunuzun âfiyetde olmanızı Cenâb-ı Mevlâ'dan rûz-ı şeb du'â ederim.
Vâlidem'e selâm edüp hâtırını suâl ederim. Birâderim Ağa'ya selâm ederim. Dayım Hamza Ağa'ya
selâm ederim. Nâim'e Ali Ağa'ya Mustafa'ya hâneleri taraflarına selâm ederim. Bu tarafdan
arkadaşların cümlesi cümlenize selâm ederler efendim. Bâki âfiyetde dâ'im olunuz. Fî 10 Temmuz
Sene 335
El-ma'lûm Mahdûmunuz Ali tarafından
Cevâbını muntazırım Pederim.
Hasan Dedeme Amucam Ali Ağa'ya selâm ederim.18
Hû
Huzûr-ı 'Âlîlerine
Birâderim Veli Çavuş
Bu kerre 'arz-ı hulûs üzere selâm edüp mubârek hatırınızı gün-be-gün sorup su'âl
eylemekdeyim. Eğerçe bendegânımdan zerre mikdar su'âl-i şerif ve erzân-ı latîf buyurulur ise hamd
olsun sıhhatdeyim ve siz birâderimin de sıhhat(de) olmasını Cenâb-ı Hakk'dan niyâz eylerim.
Birâderim iki Mart'da bir mektubunuza nâil oldum. Hamd olsun ben de sağım. Sen beni unutma.
17
18
Mustafa Arıkan , a.g.t., s. 60.
Mustafa Arıkan , a.g.t., s. 62.
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 9/6 Spring 2014
Myanmar’daki Meiktila Türk Şehitliğinin Kitâbesine Dâir Bir Keşif
215
Hâl bu ki ben senin nerde olduğunuzu bilmedim. Memlekete yazmış olduğum mektûbların
cümlesinde suâl ediyorum.
Adresini istiyorum. Hiçbir cevâbını almadım. Hamd olsun şimdi mektûbunuz gelince
dünyalar benim oldu. Enişdem Hasan'dan suâl ediyorsunuz. Altıncı Fırka'nın Onaltıncı Alayı'nda
birâderim Ali ile berâber bir yerdeler idi. Ben de bî-haberim. Ne olduklarından haberimiz yoktur.
Birâderim nerde olduğunuz(u) beyân ediniz. El-bâki du'â.
Fî Ağustos Sene 335
Hindistan'da Birmanya Eyâletinde Mektela Kazâsında Türk Userâ Karargâhında / 5730 /
numrolu Birâderiniz Ömer Onbaşı diye tahrîr edesiniz.19
2.Ölen Esirler ve Meiktila Türk Şehitliği
Genelkurmay ATASE belgelerine göre Hindi Çin (Burma/Myanmar’da) bulunan esir
kamplarındaki şehit kabristanları şöyledir:
1.Thatmyo kasabasında
2.Meiktila kasabasında
3.Şivepar kasabasında(Scwebo)
4.Yanpu(?) kasabasında
5.Cenub (güney)cephesi mıntıkasında –Yanguyen’de.20
Myanmar’daki kamplarda bulunan esirlerin bir kısmı zaman içinde çeşitli rahatsızlıklar
sebebiyle vefat etmişlerdir. Thatmyo kampında ölenler için belirtilen şu hastalıklar Meiktila kampı
için de farklı olmasa gerektir. Bu hastalıklar şunlardır: Tifo, dizanteri, sıtma, yüksek ateş, felç, kalp
krizi, trombosisi, kalp zarı iltihabı, bronşit, göğüs zarı iltihabı, böbrek iltihabı, bağırsak iltihabı,
fıtık, yaralanmalar.21
Ölen esirler, arkadaşları tarafından oluşturulan şehitliğe İslâmî usullerle ve askeri törenle
erler ayrı, subaylar ayrı yere şeklinde defnedilmişlerdir. Esirlerden Hıristiyan ve Yahudi olanlar da
ayrı bir bölüme defnedilmiştir. Ölenlerin tabutu tören sırasında Türk bayrağına sarılmıştır.22
Mezarların başına vefat edenin ismini ve vefat tarihini belirten bir baştaşı dikilmiştir. Mezarlara
esirler tarafından iyi bakılmıştır. Bazı verilere göre, Myanmar’daki şehitliklerde medfun esirlerin
sayısının subay ve er toplam 1600 civarında olduğu tahmin edilmektedir.23 Sadece Thatmyo
şehitliğinde isimleri tespit edilen kabir sayısı 221’dir.24 Bununla beraber Genelkurmay ATASE
Başkanlığı arşivinde bulunan krokilerdeki bilgiye göre “Meiktila kampında vefat eden şehitlerin
defnedildiği yerde 1050 Türkün mezarı vardır”. Thatmyo’daki esir kampının yanında ise 260
Mustafa Arıkan , a.g.t., s. 63.
Taşkıran, a.g.e., s. 333.
21Cemalettin Taşkıran, a.g.e., s. 160.
22Cemalettin Taşkıran, a.g.e., s. 160-162.
23
http://sehityakinlari.aile.gov.tr/tr/5050/Myanmar-Turk-Sehitlikleri-Yapim-Projesi, 03.04.2014
24Cemalettin Taşkıran, a.g.e., s.159. Taşkıran bu konuda ayrıca şunları söyler: “Londra’daki savaş esirleri bilgi bürosu,
1920 yılı Şubat ayında İstanbul’da Kızılay cemiyetine gönderdiği bir yazının ekinde, 1012 kişilik vefat eden Osmanlı
esirleri listesi göndermiştir. Ancak bu listede vefat eden esirlerin hangi kampta, nasıl ve ne zaman vefat ettikleri
bildirilmiyor. Sadece esirlerin isimleri ve numaraları var. Bu listeden Thatmyo kampında ölenlerin listesini çıkarmak,
Londra’daki arşivde çalışma yapmadan mümkün görünmüyor.( A.g.e., s. 159.)
19
20Cemalettin
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 9/6 Spring 2014
Ömer ÇAKIR
216
şehidin kabri bulunmaktadır. Meiktila şehitliği; “aralıklı on bir sıra halinde düzenlenmiş, her sıraya
100 şehidin defnedildiği, etrafı çevrili, giriş kapısı olan bir şehitlikt[ir]”.25
Yukarıda verilen bilgilere göre Myanmar’da beş yerde esir mezarlığı bulunmak lazım gelir.
Ancak hâlihazırda daha önce belirtildiği üzere yeri tespit edilen Thayetmo Şehitliği ve Meikhtila
Şehitliği adıyla iki Türk şehitliği bulunmaktadır.26
Şekil 3: Albay Suphi Bey’in cenaze töreni. 1916 yılında esir kampında beyin
kanamasından vefat etmiştir. Kamptaki Türk esirler üzerinde önemli bir otoritesi vardır. Fotoğraf:
Dr. Arif Gömleksiz arşivi, bilgi ise Taşkıran, a.g.e., s. 160-161.
Osmanlı dağıldıktan sonra söz konusu şehitliklere Türkiye Cumhuriyeti uzunca bir zaman
maalesef gerekli ilgiyi göster(e)memiştir. II. Dünya Savaşı sırasında, Japonlar bölgeyi işgal
ettiğinde taş bulamayınca şehitliğin duvar taşlarını kırıp siper yapmakta kullanmışlardır. O sebeple
özellikle Meiktila şehitliği daha fazla zarar görmüştür. Ancak, bölgedeki Müslüman halk, şehitlerin
mezar taşlarının bir kısmını koruma altına almayı başarmıştır. Türkiye Cumhuriyeti 1960’lı yıllarda
söz konusu şehitliklere sahip çıkmaya çalışmış ve nihayet 1996 yılında ise Thayet Türk Şehitliği’ne
mermer bir kitâbe dikilmiştir.27 Son yıllarda ise Türkiye Cumhuriyeti söz konusu şehitliklere ciddi
anlamda sahip çıkarak iki şehitliği de birer proje ile imar çalışmalarına başlamıştır.
Myanmar’daki şehitliklerin uzun süre ilgisiz kalması zaman içinde büyük ölçüde tahrip
olmasına sebep olmuştur. Öyle ki vaktiyle, bazı kaynaklar 105028, bazıları ise 700 esirin yattığını
haber verdiği Meiktila şehitliğinin, duvarının ve eski harfli bir kitâbesinin olduğunu haber
vermektedir.29 Oysa, günümüzde bölgedeki Müslümanlar tarafından yakınlardaki bir caminin
avlusuna taşınmak suretiyle mezar taşlarından 180 adedinin korunabildiği bilinmektedir.30
25Cemalettin
Taşkıran, a.g.e., s. 331-333.
26http://www.msb.gov.tr/Birimler/personel/arsivmd/html/Sehitlikler/Yurtdisi/yurtdisi.html
27http://sehityakinlari.aile.gov.tr/tr/5050/Myanmar-Turk-Sehitlikleri-Yapim-Projesi,
03.04.2014
Taşkıran, a.g.e., s. 331.
29 Genç Anadolu, C.1, Sayı:2, 15 Kanun-ı sâni 1338, s. 10.
30http://sehityakinlari.aile.gov.tr/tr/5050/Myanmar-Turk-Sehitlikleri-Yapim-Projesi, 03.04.2014
28Cemalettin
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 9/6 Spring 2014
Myanmar’daki Meiktila Türk Şehitliğinin Kitâbesine Dâir Bir Keşif
217
Şehitliğin kitâbesinden ise hiç söz edilmemektedir. Şehitliğin değil kitâbesi, mezar taşları, duvarları
dahi yok olmuştur. Günümüzde adeta bir tarla görünümündedir.
Şekil 4: Günümüzde adeta bir tarla görünümünde olan Meiktila Türk Şehitliği ve bir kısmı
yakınlardaki Cami duvarının kenarına toplanan mezar taşları. Foto: Dr. Arif Gömleksiz arşivi.
3.Meiktila Türk Şehitliğinin Kitâbesi
Genelkurmay ATASE arşivindeki krokide verilen bilgiye göre, Meiktila şehitliğinin bir
giriş kapısı vardır.31 Ancak burada giriş kapısının özelliklerine dair bir bilgi verilmemektedir.
Şehitliğin duvarları gibi giriş kapısı da günümüze ulaşmamıştır. Ancak Aile ve Sosyal Politikalar
Bakanlığı Şehit Yakınları ve Gaziler Dairesi Başkanlığı’nın internet sayfasında bir fotoğraf ve
altında “Meiktila Şehitliği Girişi”, “Meiktila Şehitlik Giriş Yazısı” ifadesi yazılıdır.32 Dolayısıyla
söz konusu şehitliğin giriş kapısı günümüze ulaşmasa da giriş kapısının fotoğrafı ulaşmıştır.
Kapının üzerinde bir kitâbenin olduğu hemen fark edilmektedir. Fotoğraf karesinde, kapının önde
9’u çocuk olduğu anlaşılan 14 kişi de bulunmaktadır. Söz konusu fotoğraf şöyledir:
Şekil 5: Meiktila Türk Şehitliği giriş kapısı ve kitâbesi. Önünde oturanlar ise evlenip orada
kalanlar ve çocukları. Foto: Dr. Arif Gömleksiz arşivi
31Cemalettin
Taşkıran, a.g.e., s. 331.
32http://sehityakinlari.aile.gov.tr/tr,
03.04.2014
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 9/6 Spring 2014
Ömer ÇAKIR
218
Fotoğrafta görüldüğü üzere kitâbenin en üstünde Kur’an-ı Kerim’de geçen (bk. Âl-i İmran,
3/185) "Külli nefsin zâikatü'l-mevt", yani "Her nefis ölümü tadacaktır" âyeti yazılıdır. Hemen
altında ise sağdan sola doğru “Türk(?)33 Kabristanı”, “Türk Mezarlığı”, “Turkish Cemetery”
yazılıdır. Bundan da anlaşılacağı üzere, buranın Türk mezarlığı olduğu Arapça, Türkçe ve İngilizce
olarak üç dilde yazılmıştır. Kitâbenin altına ise Hicrî, Rûmî ve Miladî olarak sırayla; 1338, 1336,
1920 yılı yazılmıştır. Bundan da anlaşıldığına göre bu kitâbe oraya 1920 yılında konulmuştur. Bu
bilgiden hareketle şehitliğin 1920 yılında yapıldığı sonucuna da varılabilir. Bakanlık sayfasındaki
fotoğraf ile bizim Dr. Arif Gömleksiz’den internet aracılığıyla aldığımız fotoğraf aynıdır. Fotoğraf
biraz uzaktan çekildiği için her ikisinde de kitâbe güç okunmaktadır. İşte biz araştırmalarımız
sırasında bu kitâbenin vaktiyle Trabzon’da çıkan bir dergide yayımlandığını tespit ettik.34 Ancak
hemen belirtmek gerekir ki, söz konusu fotoğraflardan kitâbe metnini tespit ettikten sonra
bildirimizi sunmak üzere Kamboçya’ya gidince orada sempozyum sırasında haberdar olduk.
Genç Anadolu dergisinde “Bir Kitâbe” başlığı altında yayımlanan söz konusu metne bir de
not düşülmüş ve şu bilgi verilmiştir: “Hind-i Çini’de Rankon [ Yangon/Rangon] Vilayetinin
Mektile [ Meiktila] kasabasının yarım saat cenub-ı şarkında[ Güneydoğusunda} bir nehir
kurbunda[ yakınında] kahraman Osmancık taburundan yedi yüz esirimizi âğûşuna alan Türk
mezarlığının kitâbesidir. 225 metre arz [ eninde], 275 metre tûlunda [ uzunluğunda ] bulunan
mezkur mezarlığın mimarı Oflu Alemdar oğullarından Mehmed Oğlu Dursun Çavuş’tur.”
Buradan anlaşıldığı üzere Meiktila Türk şehitliği, aynı adlı kasabanın güneydoğusunda o
günkü imkânlarla yarım saatlik bir yolculuk mesafesindedir. Şehitlik 225 metre genişliğinde, 275
metre uzunluğunda olup bir de kitâbesi vardır. Söz konusu mezarlığın mimarı da Oflu Alemdar
Oğullarından Mehmed Oğlu Dursun Çavuş’tur.35 İşte daha önceki kaynaklarda zikredilmeyen
kitâbe ve şehitliğe ilişkin bu bilgiler, önce sunduğumuz ve yayımlanmamış bildiri ile şimdi de bu
yazı ile bilim âlemine duyurulmuş olmaktadır.
Öncelikle, dergide yayımlanan metni incelediğimizde söz konusu kitâbenin kıt’a nazım
şekli ile yazıldığı ve altı beyitten oluştuğu anlaşılmaktadır. Son beyitte herhangi bir ismin
bulunmadığı manzumenin kime ait olduğu şimdilik meçhulümüzdür.36 Metinde vezin olarak aruzun
“Mefâilün feilâtün mefâilün feilün / fa’lün” kalıbının kullanıldığı görülmektedir. Kitâbenin metni
Genç Anadolu dergisinde aşağıdaki şekilde yayımlanmıştır. Ancak şehitliğin girişindeki fotoğrafa
baktığımızda aşağıda numaralandırdığımız beyitlerin, kitâbede üç sütün halinde her sütuna iki beyit
yerleştirilmek suretiyle tertip edildiği görülmektedir. Buna göre ilk sütunda 1. ve 3. beyit; ikinci
sütunda; 2. ve 4. beyit; üçüncü sütunda ise 6. ve 5. beyit yer almaktadır.
Fotoğrafta ilk kelime tam olarak görünmediği için diğerlerindeki ilk kelimeyi göz önüne aldığımızda “Türk” olması
kuvvetle muhtemeldir. Bununla beraber ihtiyaten soru işareti koyduk.(Ö.Çakır)
34 “Bir Kitâbe”, Genç Anadolu, C.1, Sayı:2, 15 Kanun-ı sâni 1338, s. 10.
35 Dursun Çavuş hakkında torunlarından İhsan Yalçıntaş’tan 27.05.2014 tarihinde telefonla görüşmemiz sırasında
edindiğimiz bilgi şöyledir: Dursun Çavuş, 1 Temmuz 1878 tarihinde doğmuştur. Babasının adı Mehmet, dedesinin adı
Hasan, annesinin adı Hatice’dir. Myanmar’dan, esaretten döndükten sonra Files ( yeni adıyla Günbuldu olup Bayburt ili
Aydıntepe ilçesine bağlıdır) köyünde yaşamıştır. Soyadı kanununa göre Bayraktar soyadını alır ki bu soyadı, sülalesinin
adı olan “Alemdar”dan gelir ve bayrağı veya sancağı taşıyan anlamındadır. Dursun Çavuş’un ilk eşinin adı Hediye, ikinci
eşinin adı ise Asiye’dir. Emine, Lütfiye, Hasan ve Hasan Basri isminde dört çocuğu olur. Köyde uzun süre muhtarlık
yapan Dursun Çavuş, babayiğit, köylülerin hürmet ettiği mütevazi kişiliği ile bilinen, yüksek ahlaklı bir zattır. Dursun
Çavuş’un mezarı Günbuldu( Files) köyündedir.
36 Kitâbedeki manzumenin kime ait olduğu şimdilik meçhulümüz olmakla beraber Myanmar kamplarında çıkan İravadi
ve Ne Münasebet adlı esir gazetelerinde şiirler yayımlayanlardan biri tarafından kaleme alınmış olması kuvvetle
muhtemeldir. Esir subaylardan Gani Murat Efendi’nin şiirlerine baktığımızda kendisinin böyle bir kitâbeyi yazabilecek
edebî birikim ve kuvvete sahip olduğunu söyleyebiliriz. Bir şiiri için bkz. ( Cemil Kutlu, a.g.t., s.202.)
33
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 9/6 Spring 2014
Myanmar’daki Meiktila Türk Şehitliğinin Kitâbesine Dâir Bir Keşif
219
1. Eğil huşû ile zâir makâm-ı kudsîde
Bu yer hatıra-i gam meşhed-i hamiyettir
2. Fakat batan bu güneşler ki başka matladan
Kamaştırır nazarı nûru nur-ı millettir
3. Fezâ-yı Harb-i Umûmî’de parlayan ecram
Gömüldüler ne hazîn levha-i esârettir
4. Yeter ki düşmesin ahfâdı nâ-ümîdiye
Vatan binâsını tahkim eden felâkettir
5. Uzakta dalgalanan bir ketîbe-i emel
Bu ordu nâmına bir yâdigâr-ı himmettir.
6. İâne toplanarak yaptırıldı etrâfı
Bu türbe türbe-i dil kıble-i hamâsettir37
Dergide yayımlandığı şekliyle baktığımızda metnin kâfiye örgüsü; ab cb db … şeklinde
olup ilk mısralar farklı, ikinci mısralar kendi aralarında kafiyelidir. Mısra sonlarındaki kelimelerde
“et”ler tam kafiye, “tir”ler ise rediftir. Vezin, kafiye ve redif metnin okunuşuna bir ahenk
katmaktadır. Kapıdan girenlere, ziyaretçilere gür bir sesleniş, hatta bir istek yahut emir ifadesi
sayılabilecek “Eğil” nidasıyla başlayan kitâbede; bir şahıs kadrosundan ve bunların özelliklerinden,
şehitlikten ve bu şehitliğin özelliklerinden bahsedilmektedir.
Şahıslar şunlardır: Zâir yani ziyaretçi(ler), bu şehitliği ziyaret edecek olan herkestir. O
sırada hayatta olan esirler, yahut çevrede bulunan başka insanlar ve o yıllardan günümüze kadar
ziyaret eden herkesi ifade etmektedir. Üçüncü tekil şahıs ağzından yazılan kitâbede ziyaretçilerden
şehitliğe girerken büyük bir saygı ve huşu içinde olmaları istenmektedir.
Şehitlikte yatan şehitler ise güneşe ve yıldızlara benzetilerek “Güneşler” ve “ecram” ifadesi
kullanılmıştır. İkinci beyitteki “batan bu güneşler” ifadesi Mehmet Akif’in Çanakkale Şehitleri ile
ilgili şiirindeki şu mısraını hatırlatmaktadır. “Lekesiz, tertemiz alnından vurulmuş yatıyor /
Bir
hilal uğruna, yâ Rabb, ne güneşler batıyor!” Dikkat edileceği üzere kitâbede tıpkı Akif’in şiirinde
olduğu gibi İslam yani hilâl uğrunda ölenler, toprağa gömülen askerler batan güneş(ler)e
benzetilmiştir. Aynı şiirde Akif, “ecram” kelimesini de şirin sonlarında kullanarak şöyle der:
Sen ki İslam’ı kuşatmış, boğuyorken hüsrân,
O demir çemberi göğsünde kırıp parçaladın:
37“Bir
Kitâbe”, Genç Anadolu, C.1, Sayı: 2, 15 Kanun-ı sâni 1338, s. 10.
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 9/6 Spring 2014
Ömer ÇAKIR
220
Sen ki ruhunla beraber gezer ecrâmı adın;
Sen ki a‘sâra gömülsen taşacaksın..Heyhât,
Sana gelmez bu ufuklar, seni almaz bu cihad..
Ey şehid oğlu şehid, isteme benden makber,
Sana âğûşunu açmış duruyor Peygamber.38
Akif, şehit olanların ruhlarının Allah katına yükseldiğini, adlarının ruhları ile beraber
yıldızları gezdiğini, semada dolaştığını belirtir. Böylece onların aslında ölmediğini de belirtmiş
olur. Kitâbede ise şehitlikte yatanların aslında I. Dünya Savaşı’nda birer yıldız gibi parladıkları
ifade edilir. Ancak “ne hazin”dir ki şimdi onlar bu kabristana gömülmüşlerdir. “Fakat batan bu
güneşler ki başka matladan/ Kamaştırır nazarı nûru nur-ı millettir” denilerek tıpkı Akif gibi aslında
bu güneşlerin batmadığı, şehitlerin ölmediği ima edilir. Güneş bir yerde batarken nasıl ki, başka
yerde doğuyorsa bu güneşler yani şehitler de başka yerlerde yeni bir hayata başlamaktadır; aslında
ölmemektedir. Burada Türk askerinin şehit edilerek, esir alınarak, esarette ölerek bitmeyeceğini, bir
taraftan şehit olanlar, ölenler olurken diğer taraftan yenilerinin ordu saflarına katılmasının da
kastedilmiş olabileceği düşünülebilir. Öyle ki ışığını, gücünü milletten alan, kaynağı millet olan bu
ordu bir güneş gibi bir taraftan batarken bir taraftan da yeniden doğmaktadır. Şehitler ölmediği gibi
bu milleti bitirmek, yok etmek mümkün değildir. Güneşin dünyayı aydınlatması, dünyaya hayat
vermesi gibi yüzyıllardır dünyaya, hak, adalet, insanlık, huzur vermeye çalışan bu millet de dünya
için bir güneş kadar kıymetlidir. Dünya için güneş kadar önemli olan bu milleti yok etmeye
çalışmak güneşin yok edilebileceği hayaline kapılmak kadar anlamsız görülebilir. Metinde geçen
“ketîbe” kelimesi, “asker, alay, birlik”39 manasına gelmektedir. Bunun yanında kelimenin “asker
bölüğü, ordudan ayrılmış toplu alay”40 anlamı da vardır. O sebeple esaretteki Osmanlı askerlerinin
bir esir olarak değil de asıl ordudan uzak, onlardan ayrı kalmış uzak diyarlarda bulunan “asker
bölüğü, ordudan ayrılmış alay” şeklinde zikredildiği de düşünülebilir.
Şahıs kadrosunda son olarak “ahfâd” kelimesi ile kastedilenleri de belirtmek gerekir. Bu
kelimenin anlamı “torunlar” yani “oğul oğulları” demektir. Bunların esirlerin geride bıraktıkları,
torunları, ordunun insan kaynağı olan genç erkekler olduğu anlaşılmaktadır. Çünkü “ahfâd” erkek
torun için kullanılmaktadır. İşte devletin, milletin, ordunun geleceği olan bu gençlerden şehitlikte
yatanların bir isteği vardır ki o da asla ümitsizliğe düşmemeleridir. Çünkü ümidini yitiren her
şeyini yitirme tehlikesi ile karşı karşıya kalır. İşte bu ümit sayesindedir ki, Türk milleti milli bir
mücadele ile kurtuluş savaşını gerçekleştirmiş ve yeniden bağımsızlığına kavuşmuştur. O sebeple
ümitsizlik nasıl ki bir felaket ise onun zıttı olan ümit de vatan binasını tahkim eden, güçlendiren bir
özelliğe sahiptir.
Kitâbede şehitlik hakkında bazı bilgilerin verilmesi yanında bir mekân olarak şehitlikle
ilgili tanımlamalar, tasvirler de yapılmıştır. Her şeyden önce, son beyitte belirtildiği üzere söz
konusu şehitliğin etrafı yardım toplanarak yapılmıştır. Yardımın kimden toplandığı belirtilmemiş
olmakla beraber kuvvetle muhtemel yardımı, esirlerin kendi aralarına topladıkları düşünülebilir. O
sebeple kimi haberlerde belirtildiği gibi bu şehitlik İngilizler tarafından yaptırılmamıştır.41
38Mehmet
Akif, “Asım’dan Bir Parça”, Sebilürreşad, C.24, Nu.608, 10 Temmuz 1340.
Ferit Devellioğlu, Osmanlıca – Türkçe Ansiklopedik Lügat, 8.bsk., Aydın Kitabevi, Ank., 1988, s. 613.
40http://www.osmanlicaturkce.com/?k=ketibe&t=%40
41Maalesef bir haberde şöyle denilmektedir: “Burma'da şehit olan esirler için İngiliz hükümeti bir mezarlık yaptırır.”
http://www.timeturk.com/tr/2012/08/10/myanmar-daki-osmanli-sehitliginin-hazin-hikayesi.html, 03.04.2014
39
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 9/6 Spring 2014
Myanmar’daki Meiktila Türk Şehitliğinin Kitâbesine Dâir Bir Keşif
221
Kitâbede şehitlik için şu kelime ve tamlamalar kullanılmıştır: “makâm-ı kudsî”; “bu yer
hatıra-i gam”, “meşhed-i hamiyettir”; “levha-i esarettir”; “yâdigâr-ı himmettir” ; “bu türbe türbe-i
dil kıble-i hamasettir”.
Anlaşılacağı üzere kitâbede ziyaretçilere her şeyden önce daha ilk beytin ilk mısraında bu
şehitliğin kutsal bir mekân ve makam olduğu uyarısında bulunulur. Her ne kadar şehitlerin yattığı
topraklar bir İslam ülkesinin elinde değilse de İngiliz işgali altındaki o mekânın kutsal bir mekân
olduğu vurgulanır. Mekâna kutsiyet kazandıran elbette orada şehitlerin yatıyor olmasıdır. Şehitlerin
yattığı yerlere, artık sıradan bir toprak parçası olarak bakılmadığı, şehitlerin kabirlerinin olduğu
yerlere bir kutsiyet atfedildiği başka şiirlerde de karşımıza çıkar. Mesela, Mehmet Emin,
Çanakkale’de binlerce şehidin yattığı yerlere büyük bir kutsiyet izafe ederek daha önce öyle
bakılmayan bu topraklar için şöyle diyecektir.
Bundan sonra Gelibolu
Bize yeni bir hac yolu.
Her İslâm’ın bu yüce yer
Bir ikinci Kâbe’sidir;
Her tepede kanlı siper
Sahâbeler türbesidir.
Selam sana, şanlı ordu;
Sen kurtardın, aziz yurdu!...42
Dolayısıyla şehitlikler, kaynağını dini değerlerden alan kutsal bir mekan olarak önemsenir.
Kitâbede şehitlik için yine İslamî açıdan en kutsal mekan olarak sayılan Kâbe benzetmesinin,
Mehmet Emin’de olduğu gibi ortak bir benzetme olarak kullanılması dikkati çekmektedir. Kâbe,
bilindiği üzere Mekke’de bulunan, Müslümanların namaz kılarken yöneldiği kutsal yapıdır. Mekke
bir mekan olarak kutsal olduğu gibi o şehre kutsallık özelliği veren de oradaki Kâbe’dir.
Müslümanlar hac ibadetini yerine getirmek için oraya gitmek zorundadır. O sebeple İslam dini
açısından böylesine önemli bir mekânın şehitlik için bir benzetme unsuru olarak kullanılması son
derece önemlidir. Böylece şehitliklerin ziyaret edilmesinin de ne kadar önemli olduğu, mekân
olarak ne kadar kutsal bir mekan olduğu vurgulanmış olmaktadır. Ancak kitâbede şehitliğin bir
kahramanlık kıblesi olarak nitelendirilmesi, kahraman askerlerin yattığı bir yer olarak gösterilmesi
de ayrı bir öneme sahiptir. Burada esaret kelimesinin hareketsiz, olumsuz çağrışımından ziyade
güç, kahramanlık ve hareketi, yiğitliği ifade eden “hamâset” kelimesinin tercihi dikkati
çekmektedir. Sadece bir yerde “esaret levhası” olarak nitelendirilen şehitlik üç yerde ise
“hamiyyet”, “himmet”, “hamâset” kelimeleri ile tamlama yapılarak “meşhed-i hamiyyet”,
“yâdigâr-ı himmet”, “kıble-i hamâset” olarak tanımlanmıştır. Buna göre söz konusu şehitlik;
hamiyyet sahibi yani “milli onur ve haysiyet sahibi” insanların yattığı bir “meşhed”, şehitlik olup,
orada bulunan esirlerin büyük bir himmeti, gayreti ve çabasının yadigarı olarak yapılmış, cesaret
sahibi, kahraman, yürekli kişilerin yattığı bir türbedir. Bununla beraber elbette “esaret levhası” olan
“bu yer”, aynı zamanda bir gam, keder, hüzün hatırası olan bir yer özelliğine de sahiptir.
Kitâbe, bugün bir Türk ve Müslüman toprağı olmasa da uzak diyarlarda ecdadın yattığı söz
konusu şehitliğin milletimiz için ne kadar kıymetli olduğunu da göstermektedir. Demek ki sadece
yurt içindeki şehitlikler değil yurt dışında bulunan şehitlikler de Türk milleti için Kâbe gibi kutsal
42
Mehmet Emin, “Orduya Selam”, Harp Mecmuası, Yıl:1, Sayı: 4, Kanûn-ı sâni 1331, s.52.
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 9/6 Spring 2014
Ömer ÇAKIR
222
yerler olarak görülmektedir. Bu bakış açısı ve değerlendirmelerin cephe gerisinde bulunanlar değil,
askerler tarafından da benimsenmesi asker sivil ortak bir dini kabulden kaynaklandığını
göstermektedir. Bu durum kültür mutfağımızın şehitlere ve şehitliğe verdiği millî ve dini
kabullerden gelen önemden kaynaklanmaktadır. Bütün bu anlayışı Meiktila şehitliğinin kitâbesinde
bulmak hiç de şaşırtıcı olmasa gerektir.
Sonuç
I.Dünya Savaşı’nda İngilizler, esir aldığı Türk askerlerinin bir kısmını o yıllarda Hindi
Çini, Burma/Birmanya denilen bir bölgeye, günümüzdeki ismiyle Myanmar’a, götürmüşlerdir.
Orada çeşitli kamplarda tutulan esirlerden zaman içinde vefat edenler, kampların yakınlarındaki
uygun yerlere defnedilmişlerdir. Kaynakların verdiği bilgiye göre Myanmar’da beş ayrı yerde Türk
esirlere ait kabristan bulunmaktadır. Ancak günümüzde bunlardan Thatmyo ve Meiktila şehitlikleri
bilinmektedir. Özellikle Meiktila şehitliğinin giriş kapısı, kapının üstündeki kitâbesi, duvarı ve
mezar taşları zaman içinde tahrip olmuş söz konusu şehitlik, günümüze adeta boş bir tarla halinde
ulaşabilmiştir. Araştırmalarımız sırasında bu şehitliğin giriş kapısının üstünde yer alan kitâbe
metnine rastladık. İşte bu yazı ile söz konusu kitâbe metni bilim dünyasına tebliğ edilmiş
olmaktadır. Kitâbe aruz vezni ile yazılmış yedi beyitlik bir manzumedir. Bu manzume vasıtasıyla
kabristanın nasıl yapıldığını, esirlerin nasıl bir duygu ve düşünce içinde olduklarını öğrenmek
mümkündür. Uzun zaman ihmal edilen Myanmar’daki şehitlikler 2013 yılı itibariyle Türkiye
Cumhuriyeti tarafından yeniden inşa edilmektedir. Dileğimiz bu kitâbenin aslına uygun bir şekilde
yeni yapılan Meiktila şehitliğinin giriş kapısının üstüne konulmasıdır. Bunun gerçekleşmesi
ümidiyle, uzak diyarlarda ebedi uykularını uyuyan, bir daha vatanlarını göremeyen askerlerimizi
rahmet ve minnetle anıyorum.
KAYNAKÇA
"Biz Burma'da 10 bin şehittik", http://www.aksiyon.com.tr/aksiyon/haber-3476-34-bizburmada-10-bin-sehittik.html, 04.04.2014.
“Bir Kitâbe”, Genç Anadolu, C.1, Sayı:2, 15 Kanun-ı sâni 1338.
AKKOR, Mahmut, I. Dünya Savaşı’nda Çeşitli Ülkelerdeki Türk Esir Kampları, ( Basılmamış
yüksek lisans tezi), Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sakarya, 2006.
ARIKAN, Mustafa, Asker Mektupları, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Atatürk
İlkeleri ve İnkılap Tarihi Anabilim Dalı, (Basılmamış yüksek lisans tezi), Konya, 1990.
BARDAKÇI, Murat, “Müslümanların katledildiği Burma’daki şehitliklerimizde şimdi fasulye
ekiliyor”,
http://www.haberturk.com/yazarlar/murat-bardakci/762868muslumanlarin-katledildigi-burmadaki-sehitliklerimizde-simdi-fasulye-ekiliyor,
04.04.2014.
Cepheden Mektuplar, Millî Savunma Bakanlığı Yay., Ank., 1999.
DEVELLİOĞLU, Ferit, Osmanlıca – Türkçe Ansiklopedik Lügat, 8.bsk., Aydın Kitabevi, Ank.,
1988.
Harp Mecmuası, Sayı:16, Şubat 1916.
http://sehityakinlari.aile.gov.tr/tr
http://sehityakinlari.aile.gov.tr/tr/5050/Myanmar-Turk-Sehitlikleri-Yapim-Projesi,
03.04.2014
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 9/6 Spring 2014
Myanmar’daki Meiktila Türk Şehitliğinin Kitâbesine Dâir Bir Keşif
223
http://www.msb.gov.tr/Birimler/personel/arsivmd/html/Sehitlikler/Yurtdisi/yurtdisi.html,
03.04.2014
http://www.osmanlicaturkce.com/?k=ketibe&t=%40, 03.04.2014
http://www.timeturk.com/tr/2012/08/10/myanmar-daki-osmanli-sehitliginin-hazinhikayesi.html, 03.04.2014
http://www.tufs.ac.jp/common/fs/asw/tur/htu/list1.html#Ī, Nu.1095., 04.04.2014.
KUTLU, Cemil, “Krasnoyarsk’ın Ölüm Kampından Yatılı Üniversiteye Dönüşmesi”, A. Ü.
Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi Sayı: 32, Erzurum, 2007.
KUTLU, Cemil, I. Dünya Savaşında Rusya’daki Türk Savaş Esirleri ve Bunların Yurda
Döndürülmeleri Faaliyetleri, Atatürk Üniversitesi Atatürk İlkerleri ve İnkılap Tarihi
Enstitüsü, Erzurum, 1997.
Mehmet Akif, “Asım’dan Bir Parça”, Sebilürreşad, C.24, Nu.608, 10 Temmuz 1340
Mehmet Emin, “Orduya Selam”, Harp Mecmuası, Yıl:1, Sayı: 4, Kanûn-ı sâni 1331.
TAŞKIRAN, Cemalettin, I.Dünya Savaşı’nda Türk Esirleri, İş Bankası Yay., 4.bsk., İst., 2011.
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 9/6 Spring 2014