Kocatepe İslami İlimler Dergisi
Journal of Kocatepe Islamic Sciences
e-ISSN: 2757-8399
cilt / volume: 5 • sayı/issue: 1 •(Haziran/June 2022): 12-31
Sufilerde Ahlaki Olgunluk ile Huzur İlişkisi Üzerine
Ampirik Bir Araştırma
An Empirical Research on the Relationship Between Moral
Maturity and Peace in Sufis
Eyyüp KAYACI
Dr., Öğretmen, Milli Eğ itim Mü dü rlü ğü , Ölçme Değerlendirme Merkezi
PhD., Teacher, Directorate of National Education, Assessment and Evaluation Center
Çorum, Türkiye
eyyupkayaci@gmail.com
orcid.org/0000-0002-5687-1441
Muammer CENGİL
Prof. Dr., Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, Felsefe ve Din Bilimleri, Din Psikolojisi
Prof. Dr., Hitit University Divinity Faculty, Philosophy and Religious Studies, Psychology of
Religion
Çorum, Türkiye
muammercengil@gmail.com
orcid.org/0000-0002-5449-5251
Makale Bilgisi / Article Information
Araştırma Makalesi / Research Article
Geliş Tarihi / Received: 04.03.2022
Kabul Tarihi / Accepted: 17.05.2022
Yayın Tarihi / Published: 15.06.2022
Atıf/Cite as: Kayacı, Eyyüp - Cengil, Muammer. “Sufilerde Ahlaki Olgunluk ile Huzur İlişkisi
Üzerine Ampirik Bir Araştırma”. Kocatepe İslami İlimler Dergisi 5/1 (Haziran 2022): 12-31.
https://doi.org/10.52637/kiid.1082864
İntihal/Plagiarism: Bu makale, en az iki hakem tarafından incelendi ve intihal içermediği
teyit edildi/This article has been reviewed by at least two referees and scanned via a
plagiarism software.
Published by: Afyon
kiid@aku.edu.tr
Kocatepe
University
•
https://dergipark.org.tr/tr/pub/kiid•
© Eyyüp KAYACI – Muammer CENGİL | Creative Commons AttributionNoncommercial 4.0 (CC BY-NC) International License
Eyyüp KAYACI – Muammer CENGİL |13|
Sufilerde Ahlaki Olgunluk ile Huzur İlişkisi Üzerine Ampirik Bir Araştırma
Öz
Araştırmanın amacı sosyo-psikolojik yöntemlerden faydalanarak betimsel bir yaklaşım
ile sufilerin ahlaki olgunluk ve huzur düzeylerini etkileyen faktörleri incelemek ve ahlaki
olgunluk ile huzur arasında nasıl bir ilişki olduğunu ortaya koymaktır. Araştırmanın
örneklemi 23 yaş ve üzeri Çorum, Kırıkkale, Ankara ve İstanbul illerinde yaşayan 5 yıl ve
üzeri süredir tasavvufi yaşantı içerisinde olan bireylerden amaçlı ölçüt örnekleme
yöntemiyle belirlenen 740 erkekten oluşmaktadır. Batı’da ve ülkemizde hayat
memnuniyetlerini ifade için kullanılan psikolojik iyi oluş ve mutluluk üzerine çeşitli
çalışmalar yapıldığı fakat huzur ve sufilerin yaşantısı konusunda çalışmaların sınırlı olduğu
görülmektedir. Bu nedenle araştırma ülkemizde gerçekleştirilen uygulamalı çalışmalara
huzur kavramı ve tasavvufi yaşantı konusunda katkı sunacaktır. Ahlaki olgunluk ve huzuru
sufilerden oluşan katılımcılar üzerinde inceleyerek bu konudaki bilgi birikimine katkılar
sunmak araştırmanın hedefleri arasındadır. Demografik özellikleri tespit etmek amacıyla
araştırmacı tarafından hazırlanan kişisel bilgi formu ile birlikte katılımcıların ahlaki
olgunlukları ile huzur düzeylerini belirlemek için Şengün ve Kaya’nın geliştirdiği “Ahlaki
Olgunluk Ölçeği” ve Demirci’nin geliştirdiği “Huzur Ölçeği” kullanılmıştır. Araştırmada 66
maddelik Ahlaki Olgunluk Ölçeğinin “Cronbach Alfa Güvenirlik Katsayısı” .87 ve 8 maddelik
Huzur Ölçeğinin “Cronbach Alfa Güvenirlik Katsayısı” da .73 olarak tespit edilmiştir. Ulaşılan
veriler SPSS 25.0 istatistik programına aktarılarak analizler yapılmıştır. Araştırma sonunda
katılımcıların ahlaki olgunluk seviyelerinin yüksek düzeyde olduğu bulgulanmıştır. Ayrıca,
sufi grup içerisinde bulunma süreleri ve ahlaki olgunluk seviyeleri arasında anlamlı bir
farklılaşma olduğu bulgulanmıştır. Bulgular, katılımcıların kendilerini grup üyesi görme
düzeyi arttıkça, ahlaki olgunluk düzeylerinin de arttığına işaret etmektedir. Örneklemin
tasavvuf ritüellerini düzenli olarak yapmaları ve ahlaki olgunlukları arasında anlamlı bir
farklılık bulgulanmıştır. Tasavvuf ritüellerini düzenli olarak yapan grubun ahlaki olgunluk
düzeyinin ritüellerini yapmayan grubun ahlaki olgunluk düzeyinden yüksek olduğ u
belirlenmiştir. Örneklemin ortanın üzerinde bir huzur düzeyine sahip olduğ u görülmüştür.
Örneklemin gruba giriş yılı ile huzur düzeyleri arasında da anlamlı ilişki bulgulanmıştır.
Katılımcıların grupta bulunma süresi arttıkça, huzur düzeylerinin de arttığı tespit edilmiştir.
Örneklemin tasavvufa ait ritüellerini düzenli olarak yapmaları ile huzur düzeyleri arasında
ileri düzeyde bir anlamlılık olduğu görülmüştür. Tasavvufa ait ritüellerini düzenli olarak
yapan grubun huzur düzeyinin ritüellerini yapmayan grubun huzur düzeyinden yüksek
olduğ u tespit edilmiştir. Genel ahlaki olgunluk ve genel huzur arasında orta düzey pozitif
yönlü (r=,30; p=,00) bir ilişki bulgulanmıştır. Katılımcılarda ahlaki olgunluğa ilişkin düzey
arttıkça katılımcıların huzur seviyesi de artmaktadır. Ayrıca, ahlaki olgunluğun huzurdaki
varyansın %9’unu açıkladığı tespit edilmiştir. Bu oran, katılımcıların huzurlarının
belirleyicilerinden birisinin ahlaki olgunluk özellikleri olduğunu göstermektedir. Ahlaki
olgunluk huzurun anlamlı ve önemli bir yordayıcısıdır ve ahlaki olgunluğun artması huzuru
etkilemektedir. Araştırmanın bulguları temel hipotez ile alt hipotezlerin istatistiksel açıdan
doğrulandığını ve ahlaki olgunluğun huzurun önemli ve anlamlı bir yordayıcısı olduğunu
ortaya koymuştur.
Anahtar Kelimeler: Din Psikolojisi, Sufi, Ahlaki Olgunluk, Mutluluk, Huzur.
Bu çalışma 20/07/2020 tarihinde tamamladığımız “Sufilerde Huzurlu Yaşam ve Ahlaki Olgunluk” başlıklı
doktora tezi verileri esas alınarak hazırlanmıştır. Araştırma öncesinde “Hitit Üniversitesi Girişimsel Olmayan
Araştırmalar Etik Kurulu’ndan” 03.01.2019 tarih ve 2019/33 karar sayılı Etik Onay alınmıştır.
Kocatepe İslami İlimler Dergisi 5/1 (Haziran 2022): 12-31
|14| Sufilerde Ahlaki Olgunluk ile Huzur İlişkisi Üzerine Ampirik Bir Araştırma
An Empirical Research on the Relationship Between Moral Maturity and Peace in
Sufis
Abstract
The aim of the research is to examine the factors affecting the moral maturity and peace of
Sufis with a descriptive approach by using socio-psychological methods and to reveal what
kind of relationship there is between moral maturity and peace. The sample of the study
consists of 740 men aged 23 and over, living in the provinces of Çorum, Kırıkkale, Ankara
and Istanbul, who have been living in mystical life for 5 years or more, and determined by
the purposeful criterion sampling method. It is seen that there are various studies on
psychological well-being and happiness, which are used to express life satisfaction in the
West and in our country, but studies on peace and the life of Sufis are limited. For this
reason, the research will contribute to the applied studies carried out in our country on the
concept of peace and mystical life. It is among the aims of the research to contribute to the
knowledge on this subject by examining the moral maturity and peace on the participants
consisting of Sufis. In order to determine the demographic characteristics, the "Moral
Maturity Scale" developed by Şengün and Kaya and the "Peace Scale" developed by Demirci
were used together with the personal information form prepared by the researcher to
determine the moral maturity and level of peace of the participants. In the study, the
“Cronbach Alpha Reliability Coefficient” of the 66-item Moral Maturity Scale was determined
as .87 and the “Cronbach Alpha Reliability Coefficient” of the 8-item Peace Scale was .73. The
obtained data were transferred to the SPSS 25.0 statistical program and analyzed. At the end
of the research, it was found that the moral maturity levels of the participants are high. In
addition, it was found that there was a significant difference between the duration of being in
the Sufi group and the level of moral maturity. The findings indicate that as the level of
seeing themselves as a group member of the participants increases, their moral maturity
level also increases. A significant difference was found between the sample's regular practice
of Sufi rituals and their moral maturity. It has been determined that the moral maturity level
of the group that regularly performs Sufi rituals is higher than the moral maturity level of the
group that does not perform the rituals. It was observed that the sample had a peace level
above the medium. A significant relationship was also found between the year of the
sample's entry into the group and their level of peace. It was determined that as the duration
of the participants in the group increased, their level of peace also increased. It has been
observed that there is a high level of significance between the sample's regular practice of
Sufi rituals and their level of peace. It has been determined that the peace level of the group
that regularly performs the rituals of Sufism is higher than the level of peace of the group
that does not perform the rituals. A moderate positive (r=.30; p=.00) relationship was found
between general moral maturity and general well-being. As the level of moral maturity in
participants increases, the level of peace of the participants also increases. In addition, it was
determined that moral maturity explained 9% of the variance in peace. This ratio shows that
one of the determinants of the well-being of the participants is the moral maturity
characteristics. Moral maturity is a significant and important predictor of peace, and the
increase in moral maturity affects peace. The findings of the study revealed that the main
hypothesis and sub-hypotheses were confirmed statistically, and that moral maturity was an
important and significant predictor of well-being.
Keywords: Psychology of Religion, Sufi, Moral Maturity, Happiness, Peace.
This study has been prepared based on the data of the doctoral thesis titled "Peaceful Life and Moral Maturity in
Sufis", which we completed on 20/07/2020. Ethical Approval dated 03.01.2019 and decision numbered
2019/33 was obtained from the "Hitit University Non-Interventional Research Ethics Committee" prior to the
research.
Journal of Kocatepe Islamic Sciences 5/1 (June 2022): 12-31
Eyyüp KAYACI – Muammer CENGİL |15|
GİRİŞ
Sosyal yaşantı içerisinde insanların güvene dayalı huzurlu bir hayat sürebilmeleri için
ahlaki prensiplerle şekillenmiş bir yapı gerekmektedir. Geçmişten bugüne varlığını sürdüren
bu ihtiyaç gelecekte de varlığını sürdürecektir. Toplumun temel dinamiklerinden olan
ahlakın olmaması halinde sosyal yaşantı sağlıklı olmayacak ve insanlar bir arada mutlu ve
huzurlu bir yaşantıyı sürdüremeyeceklerdir.1
Literatürde huzur ve mutluluk kavramlarının birlikte kullanıldığı görülmektedir. Ahn
ve arkadaşları, mutluluk ve öznel iyi oluşun kaynağını etkileyen faktörler üzerine yaptıkları
araştırmalarında ahlaki değerlerin önemini vurgulamaktadırlar.2 Noddings ise mutlu bir
yaşantıya sahip olan bilge insanların tüm canlıların var olma haklarına saygı duyduklarını
belirtmektedir.3 Maslow da kendisine sevgi dolu bir dünya yaratamayan ve kendini
gerçekleştiremeyen bir insanın eşitsizlik, sömürü ve zulme karşı duramayacağını ve mutlu
olamayacağını ifade etmektedir.4 Elinden gelen her şeyi yaparak dürüst olan insan mutlu
insandır. Ruhsal bakımdan yoksul ama maddi olarak zengin olmanın bireyi mutlu
etmeyeceğinin farkında olan mutlu bireyler, para veya başarının birinci derecede önemli
olmadığının da farkındadırlar. Dünyevi zevkleri tadan ama manevi derinlikten yoksun olan
insanların mutluluğun gerçek manasına ulaşmaları zordur.5 Kişinin sosyal yaşama uyum
sağlamasında ve saldırgan davranışlarının önüne geçilmesinde önemli bir rol üstlenen ahlak
kuralları kaynağını genellikle dini referanslardan almaktadır. Referans noktası din olan
ahlaki isteklerin gerçekleşmediği durumlarda ise bireyde amaçlarına ulaşamamaktan
kaynaklanan kendini eksik hissetme duygusu görülebilmektedir.6
Literatürde ahlaki olgunluk ile değerler ve huzur arasındaki ilişkiye yönelik bulgular
olduğu görülmektedir. Evli, ahlaki olgunluğun bir toplumda sosyal bütünleşme ile huzurun
inşası için önemli bir etken olduğunu bulgulamıştır.7 Hökelekli, inançlı bir kişinin fikir ve
fiillerinde imanı ve ahlakı birlikte algılayarak yaşadığını ve ahlaki yaşantıya eklenen inanç
boyutu ile birlikte kişinin tutumlarında kayda değer bir değişiklik ortaya çıkabildiğini
belirtmektedir.8 Kaya ve Aydın da ahlakın bireyin doğru yolu seçmesinde yol gösterdiğini ve
dini yasalara göre yaşayan insanların ahlaki olgunluk kazandıklarını, ahlaki vasıflar kazanan
kişilerin de toplumun huzuruna katkı sunduklarını vurgulamaktadırlar.9 Ahlakı hayvansal
yaşamdan insani yaşam seviyesine yükselme olarak gören Topçu’ya göre, din ve ahlak
kişinin iç dünyasında derinleşerek sonsuzluğa yönelişiyle birlikte bir kurtuluş ve huzur
arama yöntemidir.10 Bacanlı ise, huzurlu bir yaşantı için bireylerin içinde bulundukları
durumu iyi tahlil etmeleri gerektiğini belirterek uygun standartlar koyarak bu standartlara
ulaşmaya çalışırken erdemli bir yaşam için de çalışmaları durumunda insanların huzur
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
Erol Güngör, Ahlak Psikolojisi ve Sosyal Ahlak (İstanbul: Ötüken Neşriyat, 1997), 18.
Namkee Ahn et.al., “The Impact of Unemployment on Individual Well-Being in the EU”, Europen Network of
Economic Policy Research Institutes 29 (2004), 1.
Nel Noddings, Eğitim ve Mutluluk, çev. Zuhal Bilgin (İstanbul: Kitap Yayınevi, 2006), 8.
Abraham H. Maslow, Dinler, Değerler, Doruk Deneyimler, çev. H. Koray Sönmez (İstanbul: Kuraldışı Yayınları,
1996), 10-11.
Ahmet İnam, “Mutsuzluk Ahlaksızlıktır Yazısı Üstüne Bir Röportaj”, ahmetinam (Erişim 12 Kasım 2018).
Marion Schowalter - Sebastian Murken, “Religion Und Psychische Gesundheit-Empirische Zusammenhä nge
Komlexer Konstrukte”, Einführung İn Die Religionspsychologie, Christian Henning, Sebastian Murken, Erich
Nestler (Hg.), Schö ningh UTB, Pa- Derborn (2003), 154 akt. Halil Apaydın, “Ruh Sağ lığ ı‐Din İlişkisi
Araştırmalarına Bir Bakış”, Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 10/2 (2010), 73.
Fatih Evli, Ünı̇versı̇te Takımlarında Farklı Branşlardaki Sporcuların Ahlakı̇ Olgunluk ve Sosyal Bütünleşme
Düzeyleri (Çorum: Hitit Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Doktora Tezi, 2018), 76.
Hayati Hökelekli, Din Psikolojisi (Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2013), 138-140. Ayrıca bk. Antoine
Vergote, Din, İnanç ve İnançsızlık, çev. Veysel Uysal (İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı
Yayınları, 1999), 103.
Mevlüt Kaya - Cüneyt Aydın, “Ünı̇versite Öğrencilerinin Dini İnanç ile Ahlakı̇ Olgunluk Düzeyleri̇ Arasındaki̇
İlişkinin İncelenmesi̇”, Ondokuz Mayıs Ünı̇versitesi İlahiyat Fakültesi̇ Dergisi 30 (2011), 19.
Nurettin Topçu, İslam ve İnsan (İstanbul: Dergâh Yayınları, 2008), 86.
Kocatepe İslami İlimler Dergisi 5/1 (Haziran 2022): 12-31
|16| Sufilerde Ahlaki Olgunluk ile Huzur İlişkisi Üzerine Ampirik Bir Araştırma
bulacaklarına işaret etmektedir.11
Doğu toplumlarında çoğu zaman mutlulukla birlikte kullanılan huzurun mutluluk
ötesi bir kavram olduğunu ifade edebiliriz. Hayat memnuniyeti için istenen huzurun bireyin
ahlaki yaşantısının bir ürünü olduğu da söylenebilir. Huzur geçici bir mutluluk durumu değil
daha kalıcı bir hayat memnuniyetini belirtmektedir. Kendini bilme, kendine karşı anlayışlı
olarak kendinden memnun olma, değerli hissetme, şükretme, affetme, sabır ile hayatın
zorluklarıyla başa çıkma ve güçlü bir benlik uyumu sufilerin yaşantısında da önemli
görülmektedir. Yine diğerkâmlık, adillik, yardımseverlik ve dürüstlük gibi ahlaki değerlere
verilen önemle birlikte benlik bütünlüğü sağlanan kişi daha huzurlu olabilecektir. Kişinin
huzurunda en önemli etkenlerden birisi ilişkilerdir. Bireyin ailesi ve çevresiyle ilişkilerinin
iyi olması, değerli hissetmesi, çevresinden sosyal destek alması, bireysel veya toplumsal bir
amaçla sosyal refah için milli ve manevi değerlere uygun deneyimler yaşaması sufi yaşantıya
olumlu etki edebilmektedir. Hayatın içinde, hayatı kurgulayan ve yönlendiren bir özelliğe
sahip olan ahlakın bireyin zor durumlarla baş etmesi gereken durumlarda ona destek
sağladığı ve huzuruna pozitif bir katkı sunduğu düşünülebilir.
Bu perspektiften araştırmanın konusu, dini ve ahlaki bir yaşamı kendine hedef
edinmiş, tasavvufi yaşantı içerisinde bulunan kişilerin ahlaki olgunluk düzeylerinin
huzurlarına etkisi şeklinde belirlenmiştir. Çalışmanın temel hipotezi ise “Sufilerin ahlaki
olgunluk düzeyleri huzur düzeyleri üzerinde anlamlı bir etkiye sahiptir.” biçiminde
kurulmuştur. Bu araştırmada temel hipoteze bağlı olan aşağıdaki alt hipotezler test
edilecektir:
1. Tasavvufi yaşantı içerisinde bulunma süresi arttıkça ahlaki olgunluk düzeyi
artmaktadır.
2. Tasavvuf ritüellerini düzenli yapan bireylerin ahlaki olgunluk düzeyi
yapmayanlardan daha yüksektir.
3. Tasavvufi yaşantı içerisinde bulunma süresi arttıkça huzur düzeyi de artmaktadır.
4. Tasavvuf ritüellerini düzenli yapan bireylerin huzur düzeyi yapmayanlardan daha
yüksektir.
5. Katılımcıların ahlaki olgunluk puanlarıyla huzur puanları arasında anlamlı ve
pozitif yönlü bir ilişki bulunmaktadır.
6. Ahlaki olgunluk huzurun anlamlı bir yordayıcısıdır. Bu durumda; ahlaki olgunluk
puanları artışına paralel olarak huzur puanlarının da artacağı öngörülmektedir.
1. YÖNTEM
1.1. Araştırmanın Modeli
Araştırmada “ilişkisel tarama modeli” kullanılmıştır. İlişkisel taramada amaç, iki veya
ikiden fazla değişkenin arasında birlikte bir değişimin bulunup bulunmadığını, varsa
değişimin derecesini tespit etmektir. İlişkisel taramada değişkenlerin arasındaki ilişkiler;
“korelâsyon türü ilişkisel tarama” ve “karşılaştırma türü ilişkisel tarama” modeliyle
belirlenebilmektedir.12 Her iki tarama modeline de uygun olan bu çalışmada katılımcıların
ahlaki olgunluk ve huzur düzeyleri arasındaki ilişki korelâsyon türü tarama modeliyle
incelenmiştir.
Bağımsız değişkenler olan sufi gruba giriş yılı, sufi ritüellerini düzenli yapma durumu
ve ahlaki olgunluğun onların huzurlarında herhangi bir farklılaşmaya sebep olup olmadıkları
ise “karşılaştırma türü ilişkisel tarama modeli” bağlamında incelenmiştir. Araştırma
öncesinde anket formları ve ekleri ile birlikte “Hitit Üniversitesi Girişimsel Olmayan
Araştırmalar Etik Kurul”una 2018-148 başvuru numarası ile izin başvurusunda bulunulmuş
11
12
Hasan Bacanlı, “Nasıl huzurlu olunur? Benlik Açısından Huzur Modeli”, hasanbacanli (Erişim 18 Aralık 2018).
Niyazi Karasar, Bilimsel Araştırma Yöntemi: Kavramlar, İlkeler, Teknikler (Ankara: 3A Araştırma Eğitim
Danışmanlık Ltd., 1994), 77-84.
Journal of Kocatepe Islamic Sciences 5/1 (June 2022): 12-31
Eyyüp KAYACI – Muammer CENGİL |17|
ve “Hitit Üniversitesi Girişimsel Olmayan Araştırmalar Etik Kurulu”ndan 03.01.2019 tarih ve
2019/33 karar sayılı Etik Onay alınmıştır.
1.2. Evren ve Örneklem
Araştırma evreni 2018-2019 yılları itibariyle Ruhzârî grubu etkinliklerine katılan
sufilerden oluşmaktadır. Araştırma örneklemi ise bu grup içerisinden İstanbul, Ankara,
Çorum ve Kırıkkale illerinden “amaçlı (seçkisiz olmayan) ölçüt örnekleme” yöntemi ile
seçilen 760 yetişkin erkek katılımcıdan meydana gelmektedir. Bazı özel araştırma
durumunda örneklemin amaçlı seçilmesi kaçınılmazdır.13 Bu nedenle araştırma evreninden,
5 yıl ve üzeri süredir grup etkinliklerine katılan, okur-yazar 760 kişi amaçlı örneklem
yöntemiyle belirlenmiştir. Araştırma öncesi katılımcı onayları alınarak gerekli
bilgilendirmeler yapılmış, çalışma gönüllülük esas alınarak yürütülmüştür. Araştırma anketi
zikir ritüellerinden sonra araştırmacı tarafından uygulanmıştır. Uygulama neticesinde
anketler incelenerek 740 anket değerlendirilmeye alınmış ve bu durum Tablo 1’de
gösterilmiştir.
Tablo 1. Amaçlı Ölçüt Örnekleme Yöntemi ile Seçilen Örneklem Tablosu
Seçenekler
1. İstanbul
2. Ankara
3. Çorum
4. Kırıkkale
Toplam
N
200
200
200
140
740
%
27
27
27
19
100
1.3. Veri Toplama Teknikleri
Çalışma verileri “anket” tekniği ile toplanmıştır. Çalışmada kullanılan anket; “Kişisel
Bilgi Formu”, “Ahlaki Olgunluk Ölçeği” ve “Huzur Ölçeği” olarak üç bölümden meydana
gelmektedir.
1.3.1. Kişisel Bilgi Formu
“Kişisel Bilgi Formu”, hazırlanırken katılımcıların ahlaki olgunluk ve huzur düzeyleri
ile ilişkili olduğu düşünülen, bağımsız değişken olarak hazırlanan bazı değişkenler soru
haline getirilerek ankete konulmuştur. Ruhzârî grubu etkinliklerine katılan bireylerin ahlaki
olgunluk ve huzur düzeyleri üzerinde etkili olabileceği düşünülerek hazırlanan ve
katılımcıların grup içerisinde bulunma sürelerini, sufi ritüelleri düzenli yapıp yapmama
durumlarını kapsayan sorular “Kişisel Bilgi Formu”nu meydana getirmiştir.
1.3.2. Ahlaki Olgunluk Ölçeği
Anketin ikinci bölümünde Şengün ve Kaya’nın geliştirerek geçerlik ve güvenirlik
çalışmalarını gerçekleştirdiği 5’li Likert tipi 66 soruluk Ahlaki Olgunluk Ölçeğinin çalışmanın
içeriğine uygun olduğu düşünülmüş ve çalışmada geçen “ahlaki olgunluk” kavramı bu ölçeğin
ölçtüğü özellikler olarak incelenmiştir. Ölçek maddeleri, “evet-her zaman, çoğu zaman, ara
sıra, çok nadir ve hayır-hiçbir zaman” biçiminde beşli likert olarak düzenlenmiştir. AOÖ’nün
“4, 7, 15, 16, 17, 18, 29, 33, 37, 38, 45, 62, 65 ve 66” maddeleri olumsuz, diğerleri ise olumlu
maddelerdir. Olumlu maddelerde “evet, her zaman” seçeneği 5 puan, “çoğu zaman” seçeneği
4 puan, “ara sıra” seçeneğ i 3 puan, “çok nadir” seçeneğ i 2 puan, “hayır, hiçbir zaman”
seçeneğ iyse 1 puan olarak değerlendirilmektedir. Olumsuz maddeler ters yönde
puanlanılmaktadır. Ölçekten en yüksek (66x5) 330, en düşükse (66x1) 66 puan
alınabilmektedir. Elde edilen puanın yüksek olması ahlaki olgunluğun yüksek düzeyde
olduğunu; düşük puansa düşük düzeyde olduğunu göstermektedir. Faktör analizinden sonra
ölçeğin ilk faktör yükleri .30 ile .63 aralığında değişirken, madde analizinden sonra madde
13
Karasar, Bilimsel Araştırma Yöntemi: Kavramlar, İlkeler, Teknikler, 47.
Kocatepe İslami İlimler Dergisi 5/1 (Haziran 2022): 12-31
|18| Sufilerde Ahlaki Olgunluk ile Huzur İlişkisi Üzerine Ampirik Bir Araştırma
toplam puanlarının (r) .34 ve .60 aralığında değiştiği gözlenmiştir. AOÖ’nün güvenirliği “testtekrar test, test-yarı test ve Cronbach Alpha” güvenirlik yöntemleriyle kontrol edilmiş ve
ölçeğin “test-tekrar test güvenirlik katsayısı” .88 olarak bulgulanmıştır. Ortaöğretimdeki 830
öğrenciye uygulanan AOÖ’nün “test-yarı test güvenirlik katsayısı” .89 ve “Cronbach Alpha
güvenirlik katsayısı” ise .93 olarak bulgulanmıştır.14 Araştırmamızda “Cronbach Alpha
güvenirlik katsayısı” .87 olarak tespit edilmiştir.
1.3.3. Huzur Ölçeği
Anketin üçüncü bölümünde örneklemin huzur düzeylerini belirlemek için İbrahim
Demirci tarafından geliştirilen 5’li Likert tipi “Huzur Ölçeğ i” uygulanmıştır. Demirci
tarafından ölçeğin geçerliği için faktör analizi yapılmış, KMO değeri .86 bulunmuş ve “Barlett
Küresellik Testi” de anlamlılık göstermiştir (X2=14790.300 sd=28, p<.000). Ölçeğin yapı
geçerliğini tespit etmek amacıyla yapılan “açımlayıcı faktör analizi” neticesinde ölçek öz
değerinin 3.226 olduğu, ölçeğin varyans toplamının %40.328’ini açıkladığı, tek boyutlu
yapıya sahip olduğu ve 8 maddeden oluştuğu tespit edilmiştir. Ölçek maddelerinin
faktörlerinin yükleri .55 ve .71 aralığında değişirken, düzeltilmiş maddelerinin toplam
puanları .42 ile .56 aralığında değişmiştir. Bununla birlikte ölçeğ in madde toplam puan
korelasyon katsayıları .49 ile .65 arasında değişmiştir. Huzur Ölçeğ inin güvenirliği için üç
haftalık periyotla 62 katılımcıya tekrar uygulanması ile ulaşılan “test-tekrar test güvenirlik
katsayısı” .83, “Cronbach alpha iç tutarlılık katsayısı” ise .78 olarak hesaplanmıştır.15
Araştırmamızda 740 sufi katılımcı üzerinde uygulanan Huzur Ölçeğinin “Cronbach Alpha
güvenirlik katsayısı” da .73 olarak bulgulanmıştır.
1.4. Verilerin Analizi ve İstatistiksel İşlemler
Veri toplama işlemi tamamlandıktan sonra ölçeklerin puanlanmasına geçilmiştir.
Değerlendirme kapsamına alınan 740 anketten ulaşılan veriler “SPSS 25.0 (Statistical
Package for Social Science)” adlı hazır paket programına aktarılarak analizler yapılmıştır.
Veri analizi neticesinde, Ahlaki Olgunluk Ölçeği ve Huzur Ölçeğ inden elde edilen puan
̅ ), standart sapma değerleriyse (Ss) araştırmanın bağımsız değişkenlerine
ortalamaları (𝑿
göre hesaplanıp tablolaştırılmıştır. Uygulanacak analizlerin parametrik olan ya da olmayan
test türlerinden hangisine uygun olduğunu tespit etmek amacıyla veriler normallik analizine
tabi tutulmuştur. Yapılan Kolmogorov-Simirnov normallik testinden sonra (Ahlaki Olgunluk:
Skewness (-,820), Kurtosis (-,755); Huzur: Skewness (-,992), Kurtosis (-,594) çarpıklık ve
basıklık değerlerinin ±1 arasında olduğu ve çalışma verilerinin normal dağılım gösterdiği
anlaşılmıştır. Yapılan betimsel istatistiklerden sonra çalışmanın değişkenlerine ve amacına
uygun şekilde iki farklı grup arasında anlamlı farklılaşma olup olmadığı t-testi ile tespit
edilmiştir.16 İki veya daha fazla grup arasında farklılıklar “tek yönlü varyans analizi (ANOVA)”
kullanılarak tespit edilmiştir.17 Yapılan Anova testi neticesinde varyansların eşit olduğu
görülmüş, “post-hoc” çoklu karşılaştırma testlerinden LSD testi18 yapılmış ve ortalamalar
arasındaki anlamlı farklılıklar tablolarda sunulmuştur. Bu çalışmada ahlaki olgunluk ile
huzur değişkenleri arasındaki ilişkiyi belirlemek amacıyla “Pearson Momentler Çarpımı
Korelâsyon Katsayısı”19 tekniği kullanılmıştır. Yine; bağımsız değişkenin bağımlı değişken
üzerinde gözlenen değişimleri ne oranda açıkladığını tespit etmek için bağımsız değişken
14
15
16
17
18
19
Mustafa Şengün - Mevlüt Kaya, “Ahlaki Olgunluk Ölçeğ i: Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması”, Ondokuz Mayıs
Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 24/24-25 (2007), 51-64.
İbrahim Demirci, Huzurlu ve Mutlu Yaşamın Değerler ve Karakter Güçleri Bağlamında Karma Bir Araştırmayla
İncelenmesi (İstanbul: Marmara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Doktora Tezi, 2017), 190-193.
Şener Büyüköztürk, Sosyal Bilimler İçin Veri Analizi El Kitabı (Ankara: A Pegem Akademi Yayınevi, 2012), 39.
Saim Kaptan, Bilimsel Araştırma ve İstatistik Teknikleri (Ankara: Rehber Yayınları, 1995), 259. Ayrıca bk. Çepni,
Araştırma ve Proje Çalışmalarına Giriş, 229-230.
Şeref Kalaycı, SPSS Uygulamalı Çok Değişkenli İstatistik Teknikleri (Ankara: Asil Yayın Dağıtım, 2009), 131-135.
Ayrıca bk. Nilgün Köklü vd. Sosyal Bilimler İçin İstatistik (Ankara: Pegem A Yayıncılık, 2006), 180-193.
Salih Çepni, Araştırma ve Proje Çalışmalarına Giriş (Trabzon: Celepler Matbaacılık, 2010), 235-236.; Köklü vd.
Sosyal Bilimler İçin İstatistik, 93-94.
Journal of Kocatepe Islamic Sciences 5/1 (June 2022): 12-31
Eyyüp KAYACI – Muammer CENGİL |19|
olan ahlaki olgunluğun, bağımlı değişken olan Huzur üzerindeki etkisine yönelik “Basit
Doğrusal Regresyon Analizi” yapılmıştır.20 Ulaşılan istatistiklerin anlamlılığı veya hipotezlerin
doğrulanıp doğrulanmadığı 0.05 anlamlılık düzeyinde sınanarak analiz sonuçları araştırma
amaçlarına uygun olarak sıralı biçimde tablolaştırılmıştır.
2. BULGULAR VE YORUMLAR
Araştırmanın bu bölümünde, katılımcıların genel ahlaki olgunluk düzeyleri, sufi grup
içerisinde bulunma süresi ile ahlaki olgunluk ilişkisi, sufi gruba ait ritüellerini düzenli yapma
ile ahlaki olgunluk ilişkisi; örneklemin genel huzur düzeyi, tarikatta bulunma süresi ve huzur
ilişkisi, tarikat ritüellerini düzenli yapma ile huzur düzeyleri arasındaki ilişkiler
incelenecektir. Bununla birlikte örneklemin genel ahlaki olgunluk puanlarıyla huzur puanları
arasındaki korelâsyon araştırılacak olup, ahlaki olgunluğun huzuru yordama durumu da ele
alınacaktır.
2.1. Örneklemin Ahlaki Olgunluk Düzeyi
Örneklemin Ahlaki Olgunluk Ölçeğinden elde ettiği puana göre ahlaki olgunluk
düzeylerini gösteren veriler Tablo 2’de gösterilmiştir.
Tablo2. Ahlaki Olgunluk Ölçeğinden Alınan Puana Göre Katılımcıların Ahlaki Olgunluk Düzeyleri
Bağımlı Değişken
N
Minimum
Maximum
Ahlaki Olgunluk
740
66,00
330,00
̅
𝐗
Ss
301,01
17,08
Katılımcıların AOÖ’den 301,01 (SS=17,08) ortalama puan aldıkları görülmektedir.
Ölçekten maksimum 330, minimum 66 puan alınabileceği göz önünde bulundurulduğ unda
örneklemin ahlaki olgunluğunun yüksek düzeyde olduğu görülmektedir.
2.2. Sufi Grup İçerisinde Bulunma Sürelerine Göre Örneklemin Ahlaki Olgunluk
Düzeyleri
Örneklemin ahlaki olgunluk düzeylerinin sufi grupta bulunma sürelerine ilişkin
sonuçları Tablo 3’te sunulmuştur.
Tablo 3. Grupta Bulunma Süresi ve Ahlaki Olgunluk İlişkisine Yönelik Analiz
Ahlaki
Olgunluk
Grupta Bulunma
Süresi
N
̅
𝑿
Ss
Std.H
F
p
3,03
.01*
1. 5 yıl
2. 6-11 yıl
120
302
298,13
299,89
17,54
18,11
1,60
1,042
158
302,70
15,04
1,19
4. 18-23 yıl
5. 24 yıl-
103
57
302,90
305,75
16,74
15,02
1,65
1,99
3. 12-17 yıl
Fark
(LSD)
3** > 1
4** > 1
5** > 1,2
* p<0.05
** “Grupların karşılaştırılmasında koyu rakamlarla yazılan gruplar lehine anlamlı farklılık
bulunmaktadır.”
Sufi grup içerisinde bulunma sürelerine paralel olarak katılımcıların ahlaki olgunluk
puan ortalamalarının da yükseldiği ve katılımcıların grupta bulunma süreleri ile ahlaki
olgunluk puanları arasında anlamlı bir farklılaşma (F=3,03; p=,01) olduğu bulgulanmıştır.
Farklılaşma olan grupları belirlemek için gerçekleştirilen LSD testi sonucunda, 5 yıl ile 12-17
yıl arası; 18-23 yıl ile 24 yıl üzeri grupları arasında ve 6-11 yıl arası grup ile 24 yıldan daha
fazla süredir grup katılımcısı olanlar arasında sufi grup içerisinde bulunma süresi daha fazla
olan gruplar lehine anlamlı bir farkın bulunduğu görülmüştür.
20
Çepni, Araştırma ve Proje Çalışmalarına Giriş, 234.
Kocatepe İslami İlimler Dergisi 5/1 (Haziran 2022): 12-31
|20| Sufilerde Ahlaki Olgunluk ile Huzur İlişkisi Üzerine Ampirik Bir Araştırma
Elde edilen sonuçlara göre, tasavvuf grubunda bulunma süresi ile katılımcıların ahlaki
olgunlukları arasında anlamlı ilişki bulunmaktadır. Buna göre; “Tasavvufi yaşantı içerisinde
bulunma süresi arttıkça ahlaki olgunluk düzeyi artmaktadır.” hipotezinin istatistiksel olarak
doğrulandığı görülmektedir. Ahlak ve din, kişinin çevresine zarar veren kötü davranışları
terk etmesi, duygu, düşünce olarak yükselmesi ve en ideal iyiliğin yer aldığı sonsuza yönelme
açısından aynı gayeye sahiptir.21
Ahlaklı insanın ruhu da kuvvetlidir. Dinlerdeki ibadetlerin gayesi ruhu
kuvvetlendirmektir. Dini yaşantı ibadet yapılan anlarla sınırlı değildir. İrademize sinen
ibadetler bizi hayatımızın her alanında idare edebilmelidir. Böyle olmayan ibadet belki bir
gösteriş, boş yorgunluk veya korku kaynaklı otomat bir davranıştan farklı bir şey değildir.22
Ruhu kuvvetlendirecek bir ahlak sistemi olarak tanımlanan tasavvufun amacının insanları
güzel ahlakla donatmak olduğu belirtilmektedir. Bu amaç için sufilerin bir eğitim sürecine
dahil edildikleri ve nefs terbiyesinin bu sürecin merkezinde olduğu vurgulanmaktadır. Sufi
öğretinin ilk hedefinin “nefsin insandaki kibrini kırmak” 23 olduğu belirtilmektedir.
Certel çalışmasında yaptığı mülakatlar neticesinde dindar insanların ahlaki olgunluk
kazanma arzularının tasavvufa yönelişlerinde etkili olduğunu bulgulamıştır. Dini yaşantı ve
ahlaki olgunluk ilişkisi düşünüldüğünde tasavvufi yaşantıda ahlaki olgunluk arzusunun etkisi
daha iyi görülebilir. Çünkü tasavvufta temel gaye müminin hem manevi hem de ahlaki olarak
olgunlaşmasıdır.24 Certel, tasavvufun katılımcıların dini yaşantı ve ahlaki olgunluk üzerine
beklentilerini karşıladığını ve tasavvuf grubu içerisinde kalma süresi arttıkça gruptakilerin
beklentilerinin gerçekleşme oranının arttığını belirtmektedir.25 Çakmak ve Bilici de
yaptıkları araştırmada ahlaki olgunluk ile dindarlık puanları arasında pozitif yönlü ve
anlamlı bir ilişki bulgulamışlardır. Bununla birlikte ahlaki olgunluk puanlarının dindarlık
puanlarını anlamlı düzeyde yordadığını tespit etmişlerdir. İçerisinde yaşanılan sosyal çevre
iyi davranışlar sergileyen, ahlaki davranışlara sahip bireyleri destekleyerek takdir
etmektedir. Bu durum da bireyleri motive edebilmektedir.26 Çünkü insanın davranışını
etkileyen birçok faktör vardır. Bireyin psikolojik yapısı, bireyin içinde yaşadığı sosyal çevre,
aile, kültür, gruplar ile bu grupların değerler örgüsü davranışlar için motivasyon
sağlamaktadır.27
2.3. Tasavvuf Ritüellerini Düzenli Yapma Durumuna Göre Örneklemin Ahlaki
Olgunluk Düzeyleri
Örneklemin ahlaki olgunluk puanlarının içinde bulunduğu grubun ritüellerini düzenli
olarak yapma durumu açısından anlamlı bir farklılaşma bulunup bulunmadığını tespit etmek
amacıyla bağımsız örneklemler t-testi gerçekleştirilerek sonuçlar aşağıda sunulmuştur.
Tablo 4. Tasavvuf Ritüellerini Düzenli Yapma ve Ahlaki Olgunluk İlişkisine Yönelik Analiz
Ahlaki
Olgunluk
Tasavvuf Ritüellerini
Düzenli Yapma
1.Evet
2.Hayır
N
375
365
̅
𝑿
304,31
297,79
Ss
Std. H
Sd
t
p
15,67
17,84
0,80
0,93
738
5,28
.00*
* p<0.01
AOÖ’den elde edilen puanların ortalamalarına göre, tasavvuf ritüellerini düzenli
21
22
23
24
25
26
27
Nurettin Topçu, Ahlak (İstanbul: Dergâh Yayınları, 2017), 32.
Topçu, Ahlak, 34-35.
Tayfun Atay, Batı’da Bir Nakşî Cemaati Şeyh Nâzım Kıbrısî Örneği (İstanbul: Berfin Yayınları, 2011), 149.
Hüseyin Certel, Neden Tasavvuf? (Tasavvufa Yönelişte Etkili Olan Psiko-Sosyal Faktörler) (Erzurum: Akademik
Araştırmalar, 1998), 33-34.
Certel, Neden Tasavvuf? (Tasavvufa Yönelişte Etkili Olan Psiko-Sosyal Faktörler), 45.
Aişe Hümeyra Çakmak – Mustafa Bilici, “Yetişkinlerde Dindarlık, Ahlaki Olgunluk ile Ölüm Kaygısı Arasındaki
İlişkinin İncelenmesi”, Çekmece İZÜ Sosyal Bilimler Dergisi 9/19 (2022), 8.
Mustafa Fatih Ay, “Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Eğitimi, Dindarlık, Ahlaki Olgunluk ve Saldırganlık Arasındaki
İlişkiler”, Millî Eğitim 50/232 (2021), 316.
Journal of Kocatepe Islamic Sciences 5/1 (June 2022): 12-31
Eyyüp KAYACI – Muammer CENGİL |21|
̅ =304,31), ritüellerini düzenli olarak
olarak yapan katılımcıların puanlarının ortalamasının (𝑿
̅ =297,79) yüksek çıktığı
yapmayanların aldıkları puanların ortalamasından (𝑿
anlaşılmaktadır. Bu sonuca göre, katılımcıların ahlaki olgunluk düzeylerinin tasavvuf
ritüellerini düzenli olarak yapıp yapmama durumuna göre istatistiksel olarak (t=5,28; p=,00)
farklılaştığı görülmüştür. Tasavvuf ritüellerini düzenli olarak yapanlar lehine anlamlı bir
farkın olduğu bulunmuştur. Buna göre; “Tasavvuf ritüellerini düzenli yapan bireylerin ahlaki
olgunluk düzeyi yapmayanlardan daha yüksektir.” hipotezinin istatistiksel bakımdan
doğrulandığı görülmektedir.
Kişisel ahlaki olgunluğa mükemmel insanlarla arkadaşlık ederek değil, kişi kendi
emeğini harcayarak ulaşabilir.28 İnsanın iyi ya da kötü karakter sahibi olmasında her gün
düzenli bir şekilde yapılan davranışların önemli bir etkisi vardır. Bir davranışta bulunan kişi
o davranışın kendinde yerleşip kalıcı hale gelebileceğini unutmamalıdır. Bazen eğlence
amaçlı başlayan davranışlarla ayyaş veya kumarbaz olunabileceği gibi düzenli bir çalışma
alışkanlığı da kişiyi çalışkan yapabilir. Davranışlarımızın dizginini ele geçiren
alışkanlıklarımız varlığımızı yeniden yapılandırabilir.29 Sufi bir gruba katılan insanların belli
tesbih, zikir ve duaları düzenli bir şekilde yerine getirmesi beklenmektedir. Grup üyelerine
günlük ritüeller ve zikirler verilerek dini ve ahlaki yaşantısı oluşturulmaya çalışılmaktadır.
Bu görevler gelişi güzel yapılan davranışlar değil belirli bir amaca yönelik gerçekleştirilen
uygulamalardır.
Tasavvuf gruplarında temel gaye bireyin seyr ü sülûkunu tamamlamasıdır. Bunun için
kişi günlük görevlerini yerine getirmelidir. Yapılan ritüeller tasavvuf ekollerinin nefsi
olgunlaştırmak için kullandıkları terbiye yöntemleridir.30 Grup içerisindeki bireyin gelişimi
yaptığı günlük zikirlerle olmaktadır. Kişi dünya arzularından arınarak Tanrı’dan başka bir
şeyi gönlünde bulundurmamaya31 ancak günlük bireysel zikirlerini yaparak erişebilir. Zikir
ritüelleri sufiler için en temel etkinliklerindendir. Tasavvuf grupları içerisindeki insanlar
diğer gruplardaki insanlardan en temel farklarının uyguladıkları zikir ritüeli olduğuna vurgu
yapmaktadırlar. Grup üyelerini birleştiren bir özelliğe sahip olan zikir ritüeli, grup ve grubun
toplumsal tutumu için büyük önem arz etmektedir. 32
Batı’da ortaya çıkan yeni dini akımlardan birisinin kurucusu olan Sai Baba, asıl
hedeflerinin sevgi ve barış dolu mesajlarını insanlara ulaştırmak olduğunu belirterek ve
hareket içerisindeki insanların ahlaklı bireyler olmalarının insanlar için bir mucize olduğunu
dile getirerek yardım eden elin dua eden elden üstün olduğunu sürekli tekrarlamaktadır.33
Fakat sufiler için iyi olmak ve iyi davranışlar göstermek bir sebep değil sufinin ibadet ve sufi
ritüellerini yerini getirmesinin bir sonucu olarak görülebilir.
Cengil, grup halinde yapılan ya da bireysel olarak yapılan zikir ritüeli ile sufilerin
bireysel gelişimi arasında karşılıklı bir ilişki bulunduğunu ifade ederek, sufinin manevi
olarak olgunlaşmasında asıl önemli olanın bireysel olarak yapılan zikir olduğunu
vurgulamaktadır.34 Kimter de İngiltere’deki Türk Müslüman gençler üzerine yaptığı
araştırmada dindarlığın dini bilgi, inanç, ibadet boyutları ile ahlaki olgunluk arasında pozitif
yönde istatistiksel olarak anlamlı düzeyde bir ilişki bulunduğunu ve dindarlık boyutlarının
ahlaki olgunluğun anlamlı bir yordayıcısı olduğunu tespit etmiştir. 35 Kimter, beş vakit namaz
28
29
30
31
32
33
34
35
Epiktetos, İçsel Huzur İyi Yaşamın Kapısını Açar, çev. Cengiz Erengil (İstanbul: Beta Kitap Yayınları, 2019), 15.
Topçu, Ahlak, 117-118.
Ali Tenik, “Sosyo-Psiko Açıdan Zikir ve Şanlıurfa Dergâh Camii Örneği”, Tasavvuf İlmi ve Akademik Araştırma
Dergisi 8 (2002), 99.
Fritjof Schuon, İslâm’ın Metafizik Boyutları, çev. Mahmut Kanık (İstanbul: İz Yayınları, 1996), 54.
Atay, Batı’da Bir Nakşî Cemaati Şeyh Nâzım Kıbrısî Örneği, 117.
Ali Köse, Milenyum Tarikatları: Batıda Yeni Dini Akımlar (İstanbul: Timaş Yayınları, 2017), 160.
Muammer Cengil, Tasavvufi Yaşantı Halveti-Uşşaki Topluluğu Üzerine Psiko-Sosyolojik Bir Araştırma (Ankara:
Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2010),188.
Nurten Kimter, “İngiltere’li Türk-Müslüman Gençlerde Dindarlık ve Ahlakî Olgunluk”, The Journal of Social
Science 5/10 (2021), 494-495.
Kocatepe İslami İlimler Dergisi 5/1 (Haziran 2022): 12-31
|22| Sufilerde Ahlaki Olgunluk ile Huzur İlişkisi Üzerine Ampirik Bir Araştırma
ve nafile namaz ile ahlaki olgunluk arasında pozitif yönlü ve orta düzeyde bir ilişki
bulunduğunu belirlemiştir.36
2.4. Örneklemin Huzur Düzeyi
Tablo 5. Huzur Ölçeğinden Alınan Puanlara Göre Katılımcıların Huzur Düzeyleri
Bağımlı Değişken
Huzur
N
Minimum
Maximum
740
8
40
̅
𝐗
32,80
Ss
4,51
Katılımcıların “Huzur Ölçeğ i”nden 32,80 (SS=4,51) ortalama puan aldıkları
anlaşılmaktadır. Ölçekten elde edilebilecek maksimum ve minimum puanlar
değerlendirildiğinde katılımcıların orta düzeyin üzerinde bir huzura sahip oldukları ifade
edilebilir.
2.5. Sufi Grup İçerisinde Bulunma Sürelerine Göre Örneklemin Huzur Düzeyleri
Katılımcıların huzur puanları arasında tasavvuf grubu içerisinde bulunma süresine
göre anlamlı bir farklılığın bulunup bulunmadığını gösteren bilgiler Tablo 6’da
gösterilmektedir. Öncelikle verilerin homojen dağılıp dağılmadığına bakılmış ve verilerin
homojen dağıldığı görülmüştür. Homojenlik testinden sonra ANOVA testi yapılarak ulaşılan
veriler aşağıdaki tabloda yer almaktadır.
Huzur
Tablo 6. Grupta Bulunma Süresine Göre Katılımcıların Huzur Puanlarına İlişkin Analiz
Gruba Giriş Yılı
1. 5 yıl
2. 6-11 yıl
3. 12-17 yıl
4. 18-23 yıl
5. 24 yıl ve üstü
N
120
302
158
103
57
̅
𝑿
31,35
32,36
32,56
34,28
36,10
Ss
4,33
4,53
4,31
4,23
3,60
Std. H
0,39
0,26
0,34
0,41
0,47
F
15,43
p
.00*
Fark (LSD)
2** > 1
3** > 1
4** > 1,2,3
5** >1,2,3,4
* p<0.01
** “Grupların karşılaştırılmasında koyu rakamlarla yazılan gruplar lehine anlamlı
farklılık bulunmaktadır.”
Huzur Ölçeğinden alınan ortalamalar incelendiğinde; sırasıyla, en az 5 yıl grupta
̅ =31,35), 6-11 yıl arası (𝑿
̅ =32,36), 12-17 yıl arası (𝑿
̅ =32,56), 18-23 yıl arası
bulunan (𝑿
̅ =34,28) ve 24 yıl ve daha fazla (𝑿
̅ =36,10) süredir grupta bulunan katılımcıların huzur
(𝑿
puan ortalamalarının sufi grup içerisinde bulunma sürelerine paralel olarak yükseldiği
görülmektedir. Çıkan istatistiksel sonuçlara göre; katılımcıların grupta bulunma sürelerine
göre ile ahlaki olgunluk düzeyleri arasında anlamlı farklılaşma (F=15,43; p=,00, p<0.05)
tespit edilmiştir. Bu farklılığın hangi gruplarda ortaya çıktığını belirmek için gerçekleştirilen
LSD testi neticesinde, 6-11 yıl ile 5 yıl; 12-17 yıl ile 5 yıl; 18-23 yıl ile 5 yıl, 6-11 yıl ve 12-17
yıl; 24 yıl ve üzeri grup ile 5 yıl, 6-11 yıl, 12-17 yıl ve 18-23 yıldır grupta olanlar arasında
bulunma süresi daha fazla olanlar lehine anlamlı bir farkın bulunduğu görülmüştür.
Elde edilen sonuçlara göre, sufi grup içerisinde bulunma süresi ile katılımcıların huzur
seviyeleri arasında anlamlı bir ilişki vardır. Bu durumda; “Tasavvufi yaşantı içerisinde
bulunma süresi arttıkça huzur düzeyi de artmaktadır.” hipotezinin istatistiksel olarak
doğ rulandığ ı görülmektedir.
Her dönemde ruhsal bunalım yaşayarak huzursuz olan insanlar bir arayış içine
girebilmektedirler. Ruhsal bunalımlardan uzak huzurlu bir yaşamı, geçmişte çoğu zaman
sahip olmayı başaranlar değil olma yolunda gayret eden insanlar başarabilmişlerdir.
Toplumun bir kesimi de günlük yaşamın uğraşları ile tatmin olamayıp kuru bilgilerden ve
pratiği olmayan teorilerden sıkılarak, maddi dünya ile oyalanarak merasimden öteye
36
Nurten Kimter, “Namaz ve Ahlakî Olgunluk İlişkisi”, Dini Araştırmalar 19/50 (2016), 129.
Journal of Kocatepe Islamic Sciences 5/1 (June 2022): 12-31
Eyyüp KAYACI – Muammer CENGİL |23|
gidemeyen ibadetlerle haz alamaz duruma gelip hayatlarının büyük bir bölümünü huzursuz
bir şekilde geçirmişlerdir.37 Maddeyi amaç edinen, dünyevi düşünen bireyler çaresiz
kalmaları durumunda çözüm üretme noktasında zorlanırlarken dini öğretiler insanların
yardımına yetişmektedir. “Hak için Halk ile beraber bulunmak, dünyayı fiilen değil de kalben
terk edebilmek” gibi yaklaşımlar bireyin huzuruna pozitif katkı sunabilmektedir. Mutluluğu
tüketmekte arayanların paylaşarak mutlu olmayı hedefleyenlerden alacağı dersler
bulunmaktadır.38 Huzura ihtiyaç duyduğumuz toplumsal yaşamda huzurlu ve mutlu bir
hayatı tesis etmenin yolu kendimizin dışında değildir. Birey yaşantısının her alanına
gösterdiği özeni ruhsal yaşantısı için de göstermeli, olma yolunda kendini keşfetmek için
gayret etmelidir.39
Bireyin kendini keşfetmesini isteyen tasavvufi yaşantı, kişinin ibadetlerini düzenli bir
şekilde yerine getirerek aşkın olanla sürekli bir irtibat halinde bulunmasını istemektedir.
Tasavvufi yaşantı içerisinde aşkınla irtibat kuran birey, kaygı, şüphe ve ümitsizlikler için
daha da güçlenmektedir.40 İbadetler ile disiplin arasında yakın bir ilişki yer almaktadır.
Düzenli bir hayat olan disiplinin bulunmadığı yerde düzensizlik olur ve düzensizliğin olduğu
yerde huzursuzluk başlar. İbadetler ciddi bir disiplin fonksiyonu göstererek hayatın farklı
alanlarına tesir edip hayatı disipline etmektedir.41 Aşkın olandan uzak yaşantının bireyi
buhrana sürükleyeceği düşüncesi ve deruni ibadet yaşantısı ile ruhun Allah’tan gayrı
olanlarla ilgisini koparmak tasavvuf ehlinin temel kaygısını oluşturmaktadır. Kişinin nereden
gelip nereye gittiğinin farkında olması gerektiğini düşünen sufiler için huzurlu bir yaşam
önemlidir.42 Bireyin farklı mizaç özelliklerine göre onun farklı psikolojik özelliklerini
eğitmeye çalışan tasavvuf, bireyi ruhsal ve manevi bir gelişimden geçirmektedir. Bu durum
tasavvufta yedi manevi gelişim basamağından oluşmaktadır.43 Bu basamaklarda birey kendi
kendisiyle yüzleşerek, pişmanlıklarını ve çeşitli kaygılarını, pişmanlıklarını, yaşamın
sıkıntılarını aşarak huzurlu bir yaşantıya geçmektedir. Buradaki geçiş yaşamın sorunlarını
dünyada bırakarak ulvî alana yaklaşma olayıdır.44 Bu nedenle birey hakikati dışarda değil
kendisinde aramalıdır. Sufiler yaptıkları ritüeller ile aslında kendilerini bulmayı
hedeflemektedirler. Bugün kendine yabancılaşan insanın en önemli problemlerinden birisi
çözümün kendinde olduğunu düşünememesinden kaynaklanmaktadır. İnsanın uğraşlarının
artması onun zihnini bulandırmakta ve onu kendinden de uzaklaştırmaktadır. Dünyayı
değiştirmek isteyen insan kendisini değiştirmeyi hatırlayamamaktadır. Sufi ritüeller bireye
kendini tanıtırken onu farklı renklerle de zenginleştirebilmektedir. Sonuç itibariyle kişi, sufi
grup içerisinde kaldıkça ve ritüelleri yerine getirmeye devam ettikçe kendini bulmaktadır.45
2.6. Tasavvuf Ritüellerini Düzenli Yapma Durumuna Göre Örneklemin Huzur
Düzeyleri
Katılımcıların huzur puanlarının tasavvuf grubuna ait ritüellerini düzenli olarak
yapma durumu açısından anlamlı farklılaşma gösterip göstermediğini anlamak amacıyla
“bağımsız örneklemler t-testi” uygulanmış, ulaşılan bulgular aşağıda verilmiştir.
37
38
39
40
41
42
43
44
45
Kadir Özköse, Tasavvuf ve Gönül Eğitimi (Ankara: Nasihat Yayınları, 2008), 165.
Nevzat Tarhan, Duyguların Psikolojisi (İstanbul: Timaş Yayınları, 2011), 15.
Özköse, Tasavvuf ve Gönül Eğitimi, 169.
Gordon W. Allport, Birey ve Dini, çev. Bilal Sambur (Ankara: Elis Yayınları, 2016), 79.
Habil Şentürk, Din Psikolojisine Giriş (İstanbul: İz Yayınları, 2017), 125-126.
Özköse, Tasavvuf ve Gönül Eğitimi, 54.
Mustafa Doğan Karacoşkun - Ayşe Şule Yüksel, “Tasavvuf Psikolojisi”, Din Psikolojisi, ed. M. Doğan Karacoşkun
(Ankara: Grafiker Yayınları, 2015), 244.
Karacoşkun - Yüksel, “Tasavvuf Psikolojisi”, Din Psikolojisi, 243.
Eyyüp Kayacı, Hüsn-i Gülzârî’nin Hayatı, Dîvân’ı ve Tasavvufi Görüşleri (Çorum: Hitit Üniversitesi, Sosyal
Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2015), 88.
Kocatepe İslami İlimler Dergisi 5/1 (Haziran 2022): 12-31
|24| Sufilerde Ahlaki Olgunluk ile Huzur İlişkisi Üzerine Ampirik Bir Araştırma
Tablo 7. Tasavvuf Ritüellerini Düzenli Yapma ve Huzur İlişkisine Yönelik Analiz
Huzur
Tasavvuf Ritüellerini
Düzenli Yapma
1. Evet
2. Hayır
N
375
365
̅
𝑿
33,93
31,63
Ss
Std. H
Sd
t
p
4,09
4,63
0,21
0,24
738
7,15
.00*
* p<0.01
Tablo 7 incelendiğ inde, tasavvufa ait ritüellerini düzenli olarak yapan katılımcıların
̅ =33,93), ritüellerini düzenli olarak yapmayanların aldıkları
puanlarının ortalamasının (𝑿
̅ =31,63) yüksek olduğ u anlaşılmaktadır. Bu durum
puanların ortalamasından (𝑿
katılımcıların huzur düzeylerinin tasavvufa ait ritüellerini düzenli yapma durumuna göre
istatistiksel olarak (t=7,15; p=,00) anlamlı bir farklılık gösterdiği, bu farkın ritüellerini
düzenli olarak yapanlar lehine anlamlı olduğu görülmektedir. Buna göre; tasavvufi
ritüellerini düzenli olarak yapma durumunun katılımcıların huzur düzeylerini farklılaştıran
bir faktör olduğu anlaşılmaktadır.
Bu sonuçlara göre, “Tasavvuf ritüellerini düzenli yapan bireylerin huzur düzeyi
yapmayanlardan daha yüksektir.” şeklinde kurulan hipotezin doğrulandığı görülmektedir.
Yaşamdaki gerçek amacımızın kötülüklerden uzaklaşmak ve ruhsal olarak gelişmek
olduğunu anımsarsak kendimize dair en iyi gerçekleri ele geçirme çabasına gireriz ve bu
huzurun kazanılma yoludur.46
2.7. Ahlaki Olgunluk ile Huzur Arasındaki İlişki
Bu bölümde ahlaki olgunlukla huzur arasındaki korelâsyonun düzeyi “Pearson
Momentler Çarpımı Korelâsyon analizi” ile araştırılmıştır.
Tablo 8. Ahlaki Olgunluk ile Huzur İlişkisi
Değişken
Ahlaki Olgunluk
Huzur
N
p
,30
740
.00
* p<0.01
Tablo 8’deki sonuçlar, örneklemin ahlaki olgunluk puanları ile huzur puanları
arasındaki ilişkiyi göstermektedir. Ahlaki olgunluk ve huzur arasındaki ilişki incelendiğinde
(r=,30; p=,00) orta düzeyde, pozitif ve anlamlı bir ilişkinin bulunduğu görülmektedir.
Elde edilen bu bulgular, “Katılımcıların ahlaki olgunluk puanları ile huzur puanları
arasında pozitif yönde anlamlı bir ilişki vardır.” biçimindeki hipotezin doğrulandığını
göstermektedir.
Yapılan araştırmalarda da bulgularımıza benzer sonuçların ortaya çıktığını
söyleyebiliriz. Örneğin Ahn ve arkadaşları, öznel iyi oluş ve mutluluğun kaynağı için sağlık,
gelir, sosyal ilişkiler ile ahlaki değerlerin önemini vurgulamaktadırlar.47 Noddings de kendisi
ve çevresiyle barışık, çevresine duyarlı ahlaklı insanların bilge insanlar olduklarını, bilge
insanların da mutlu ve huzurlu olduklarını ifade etmektedir.48 Dini ritüellerin insanı kendi
psikolojik yapısının ve gündelik şuurunun üstüne çıkardığını belirten Hökelekli, insanın din
sayesinde üstün bir yaşam modeline yükseldiğini dile getirmektedir.49 Clark50, Argyle ve
Hallahmi51 ise dinin, bireyin kişiliğine pozitif katkı sağladığını ve dindar bireylerin psikolojik
uyumlarının başarılı olduğunu ve böylece bunalımlara karşı daha dirençli olabildiklerini
46
47
48
49
50
51
Epiktetos, İçsel Huzur İyi Yaşamın Kapısını Açar, 40.
Ahn et.al., “The Impact of Unemployment on Individual Well-Being in the EU”, 1.
Noddings, Eğitim ve Mutluluk, 8.
Hayati Hökelekli, Din Psikolojisi (Ankara: TDV Yayınları, 1993), 234.
Walter Houston Clark, The Psychology of Religion (New York: MacMillan, 1961), 127–128.
Michael Argyle - Benjamin Beit-Hallahmi, The Social Psychology of Religion (London: Routledge-Kegan Paul
Press, 1975), 141.
Journal of Kocatepe Islamic Sciences 5/1 (June 2022): 12-31
Eyyüp KAYACI – Muammer CENGİL |25|
belirtmektedirler. Duveyriât, üniversite öğrencilerinin psikolojik sağlık ve ahlaki davranış
ilişkisi ile ilgili çalışmasında değişkenler arasında pozitif bir ilişki saptamıştır.52 Pozitif
psikoloji de kişinin mutluluğunu artırmayı hedefleyen amaçlı davranışların büyük bir oranda
ahlak ve erdemle ortaya çıktığını öne sürmektedir. Amaçlı davranışlar kişinin geçmişteki,
bugünkü ve gelecekle ilgili tutumlarını tekrar şekillendirip pozitif duygulanımın oluşmasına
olanak sağlamaktadır.53 Yine sosyal ilişkiler de bireyin fiziksel ve psikolojik sağlığına fayda
sağlamaktadır. Dünyanın en uzun yaşayan insanlarından olan, Japonya’daki Okinawalılar,
İtalya’da Sardunyalılar ve Kaliforniya’nın Loma Linda bölgesindeki “Seventh-Day Adventists”
isimli tarikat üyeleri üzerine yapılan araştırma sonuçları bu toplumların temelde en ortak
noktalarının sosyal bağlarına ve özellikle ailelerine verdikleri önem olduğuna dikkat
çekmektedir.54 Sosyal ve aile bağları kuvvetli olan ahlaki değerlere sahip bireylerin daha
huzurlu yaşam sürebilecekleri ifade edilebilir.
Üreterek, severek tüm kapasitesini kullanıp kendini gerçekleştirmek için çalışmayan
insan, insanlığa en büyük kötülüğü yapmaktadır. Mutlu bir insan elinden geleni yapar, kendi
içinde dürüsttür ve başarı ya da paranın birinci derecede önemli olmadığının farkındadır. Dış
zenginliği olan ama ruhsal olarak fakir olan bir insan haz alsa da kalıcı bir mutluluğa sahip
olamaz.55 Bireyin sosyal uyumunu sağlayan ahlaki kurallar hazzın dengelenmesi ve aşırı
saldırgan davranışların engellenmesinde önemli işlevler üstlenmektedir. Genellikle dinden
beslenen ahlaki kurallar fonksiyonlarını yerine getiremediğinde bireylerde depresyona
sebep olabilmektedir.56 İnsanların bir hedef ve anlam kazanmaları için entelektüel ihtiyaçları
da giderilmelidir. Frankl57, dinin ortaya koyduğu bütüncül dünya görüşünün bireyin
entelektüel ihtiyaçlarını karşılayacağını belirtmektedir. Frankl, insanların değer ve ahlak
yargılarına sahip olmamaları durumunda dünyayı anlamsız ve karmaşık algılayabileceklerini
ve bunun kişiyi mutsuz edeceğini savunur.58
Ülkemizde yapılan çalışmalarda da ahlaki olgunluk ve huzur arasında anlamlı bir ilişki
olduğu konusunda bulgular olduğu görülmektedir. Evli, yaptığı çalışma neticesinde, ahlaki
olgunluğun sosyal yaşamdaki bütünleşme ve huzuru ortaya çıkarma noktasında önemli bir
işleve sahip olduğunu belirtmektedir.59 Peker, sosyal yaşamlarında ve kendi içlerinde güven,
barış ve huzur içinde yaşayan dindar insanların ahlaki olgunluğa sahip olduklarını
belirtmektedir.60 Yıldırım da toplumun tüm kültürel özelliklerini bireyin ailesi aracılığıyla
öğrendiğini ve toplumda huzurlu bir yaşam sürdürebilmesi için değerlere ihtiyaç duyduğunu
ifade etmektedir.61 Bayraktaroğlu ise insanların huzurlu bir yaşam sürmeleri için sağlıklı
sosyal ilişkiler kurmaları gerektiğini ve dostluğu devam ettirecek önlemler alınması
gerektiğini vurgulamaktadır.62 Bireylerin toplumda uyulması gereken kurallara uydukları
52
53
54
55
56
57
58
59
60
61
62
Ali Ayten, Din Psikolojisi: Dine ve Maneviyata Psikolojik Yaklaşımlar (İstanbul: İz Yayınları, 2010),127.
Martin E. P. Seligman, Authentic Happiness (New York: Free Press, 2002), akt. Demirci, Huzurlu ve Mutlu
Yaşamın Değerler, 25.
Sonja Lyubomirsky, Nasıl Mutlu Olunur? (İstanbul: Kapital Medya Hizmetleri, 2009), akt. Demirci, Huzurlu ve
Mutlu Yaşamın Değerler, 133.
İnam, “Mutsuzluk Ahlaksızlıktır Yazısı Üstüne Bir Röportaj”.
Apaydın, “Ruh Sağ lığ ı‐Din İlişkisi Araştırmalarına Bir Bakış̧”, 73.
Viktor E. Frankl, “The Feeling of Meaninglessness: A Challenge to Psychotherapy”, American Journal of
Psychoanalysis 32 (1972), 85–89.
Ali Köse, Neden İslam’ı Seçiyorlar Müslüman Olan İngilizler Üzerine Psiko-Sosyolojik Bir İnceleme (İstanbul: İz
Yayınları, 2012), 130.
Evli, Ünı̇versı̇te Takımlarında Farklı Branşlardaki Sporcuların Ahlakı̇ Olgunluk ve Sosyal Bütünleşme Düzeyleri, 76.
Hüseyin Peker, Din ve Ahlak Eğitiminin Psikolojik ve Metodik Esasları (Samsun: Eser Matbaası, 1991), 16.
Yusuf Yıldırım, Ortaokul 5. ve 6. Sınıf Öğrencilerinin Ahlaki Olgunluk Düzeyi ile Sosyal Tutumlarının İncelenmesi
(Erzincan: Erzincan Üniversitesi, Sosyal Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2014), 55.
Eda Bayraktaroğlu, Lise Öğrencilerinin Ahlakı̇ Olgunluk Düzeyleri ile Mizah Tarzları ve Şiddet Eğilimleri
Arasındaki İlişkinin İncelenmesi (Ankara: Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi,
2016), 34.
Kocatepe İslami İlimler Dergisi 5/1 (Haziran 2022): 12-31
|26| Sufilerde Ahlaki Olgunluk ile Huzur İlişkisi Üzerine Ampirik Bir Araştırma
zaman huzurlu ve mutlu olabileceklerini belirten Özalp bu durumu erdemli yaşam olarak
nitelendirmektedir.63
Olgun ruhların ahlakında din ve ahlak ayrılığı bulunmaz ve kalıcı mutluluk böyle bir
olgunlaşmayla ortaya çıkmaktadır. Bu olgunlaşmada irademizi Allah’ın mutlak iradesine
bağlayan şey dinin asıl dava idealidir. Tasavvufta da aynı ideal ahlak yaşatılmaktadır.64
Demirci, tasavvufi yaşantının kişi üzerinde iki önemli etkisinin ortaya çıktığını
belirtmektedir. Bunun ilki ahlak güzelliği, ikincisi ise manevi gelişmeye bağlı olarak meydana
gelen huzurdur.65 Tasavvufta yaşanan aşkın haller, dini davranışlar veya toplu ritüeller
bireyin beyin sistemine etki ederek beyin kimyasını etkilemektedir. Bireyin mutlu olması
serotonerjik bir durumdur. Dini inançlar kişiye huzur sağladığında kişi kendisini melatoninin
etkisine bırakır ve huzur seviyesi de artar. Fakat nörobilim çalışmaları yanında aşkınlık
maddi yönüyle birlikte manevi yönüyle de incelenerek beraber değerlendirilmelidir.66
Dindarlık tiplerini kategorize ettiği çalışmasında Taplamacıoğlu67, “Sofu” kategorideki
bireyler için günlerinin önemli bir kısmını ibadetle geçirirler, başkalarına zarar vermezler ve
dini gerekliliklere dünyevi sorumluluklarını kaplayacak kadar saygı gösterirler
demektedir.68 Yani çevresine zarar vermeden inançlarını gerektiği gibi yaşayan ahlaki
olgunluğa sahip kişilerden oluşan grupların huzurlu olabileceği ifade edilebilir.
2.8. Ahlaki Olgunluğun Huzur Üzerindeki Etkileri
Sufilerin ahlaki olgunluk puanlarının huzurlarının anlamlı ve önemli bir yordayıcısı
durumunda bulunup bulunmadığını belirlemek için “Basit Doğrusal Regresyon” analizi
yapılmış ve ulaşılan bulgular Tablo 9’da sunulmuştur.
Tablo 9. Ahlaki Olgunluğun Huzur Üzerindeki Etkisine Yönelik Basit Regresyon Analizi
Sonuçları
Değişken
Ahlaki Olgunluk
B
0,08
Std.H.
0,01
β
0,30
t
8,48
p
0,00
R=,30
R2=,09
F=71,85
p=,00
p<.05
Tablo 9 incelendiğ inde; örneklemin ahlaki olgunluk özelliklerinin huzur puanlarındaki
varyansın %9’unu açıkladığı anlaşılmaktadır (R=,30, R2=,09, F=71,85, p=,00). Ulaşılan
bulgular, sufilerin ahlaki olgunluk özelliklerinin huzurları üzerine pozitif yönlü ve anlamlı bir
etkisinin olduğu ve ahlaki olgunluğun artmasının sufilerin huzur düzeylerine de pozitif yönlü
bir katkı sunacağı şeklinde yorumlanabilir. Diğer bir ifadeyle; ahlaki olgunluğun huzuru
pozitif yönlü olarak yordadığ ı söylenebilir. Zira huzur üzerindeki değişkenliğin %9’unun
ahlaki olgunluktan kaynaklanması katılımcıların huzurlarının önemli belirleyicilerinden
birisinin ahlaki olgunluk olduğuna işaret etmektedir.
Elde edilen bulgulara göre, “Ahlaki olgunluk huzurun anlamlı bir yordayıcısıdır. Buna
göre; ahlaki olgunluk puanları arttıkça, huzur düzeyinin de artacağı öngörülmektedir.”
biçiminde kurulan hipotez doğrulanmıştır.
Literatürde araştırma bulgularımızı destekleyen çalışmalar bulunmaktadır. Ahlaki
olgunluğun huzuru yordadığını belirten Hökelekli, inançlı bir bireyin düşünce ve
davranışlarında imanla ahlakı bütünleştirebildiği durumda tutumlarında önemli değişiklikler
ortaya çıktığını belirtmektedir.69 Kaya ve Aydın da ahlakın doğruyu bulmada bireye yol
gösterdiğini ve dinin ilkelerine uyan bireylerin üstün ahlaki nitelikler kazanarak toplum
63
64
65
66
67
68
69
Hasan Özalp, İslam Felsefesinin 100’ü (İstanbul: Otto Yayıncılık, 2017), 96.
Topçu, Ahlak, 168.
Mehmet Demirci, Tasavvuf ve Ahlak Yazıları (İstanbul: Mavi Yayınları, 2005), 12.
Ahmet Özalp, Bireylerden Gruplara Sosyal Psikoloji (Ankara: Gece Kitaplığı, 2017), 244.
Mehmet Taplamacıoğlu, “Yaşlara Göre Dini Yaşayışın Şiddet ve Kesafeti Üzerinde Bir Anket Denemesi”, Ankara
Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10 (1962), 145.
Asım Yapıcı, Ruh Sağlığı ve Din: Psiko-Sosyal Uyum ve Dindarlık (Adana: Karahan Kitabevi, 2013), 35.
Hökelekli, Din Psikolojisi, 138-140.; Vergote, Din İnanç ve İnançsızlık, 103.
Journal of Kocatepe Islamic Sciences 5/1 (June 2022): 12-31
Eyyüp KAYACI – Muammer CENGİL |27|
huzuruna katkı sağladıklarını ifade etmektedir.70 Topçu ise ahlakın insanı hayvansal
yaşamdan insani yaşama yükselttiğini belirterek, ahlak ve dinin kişinin iç dünyasına kattığı
derinlikle ona huzur verdiğini vurgulamaktadır.71 İnam da iç dünyasını zenginleştirip,
kendini gerçekleştiremeyen, görüşlerini açıkça ortaya koyamayan kişinin mutlu
olmayacağını düşünmektedir. Ona göre mutlu olma hali bir haz değil karakterdir. Mutluluk
karakterine sahip bir birey mutsuzluklarını mutluluğa çevirmek için elinden geleni yapar.72
Bacanlı, yaşamlarında huzur arayan bireylerin hâlihazırdaki durumlarını gözden
geçirmelerini, uygun idealleri hedeflemelerini, ahlak kurallarına uyarak erdemli bir yaşam
için çalışmalarını önermektedir. Bunları başarmak için çabaladıklarında bireylerin
yaşamlarının canlanacağını, anlam kazanacağını, erdemli hale geleceklerini ve başarmaları
durumunda huzurlu olabileceklerini ifade etmektedir. 73 Sadece bireysel bir huzurun değil,
sosyal ilişkilerin de huzurlu bir şekilde devam etmesi için ahlaki bir yapının varlığına ihtiyaç
duyulduğunu belirten Güngör, ahlaki bir yapının olmadığı bir durumda sosyal hayatın
olmayacağını dile getirmektedir.74
Tasavvuf literatüründe huzurda olmak demenin huzur demek olduğunu belirten
Sargut, tasavvufi yaşantıdaki tüm ibadetlerin ve güzel ahlaklı yaşantının amacının huzur dolu
bir yaşam olduğunu ifade etmektedir. Sufiler için edep huzura götüren en güzel araçtır. Edep
olmazsa irfanî boyut eksik kalacaktır.75 Sargut, güzel ahlakın tasavvufun gayesi olan huzura
ulaşmadaki bir metodu olduğunu belirterek kişinin Allah’ın huzurunda olduğunu
hissetmesiyle huzura kavuşacağını söylemektedir.76 Merter ise fedakârlık ve hayır hasenat
gibi davranışlarla verme konumuna geçilemediği için nefs katmanlarında bir yükselme
yaşanmadığını ifade etmektedir. Maddi hedonizmin bu nedenle psikolojik veya manevi haller
hedonizmine dönüştüğüne ve tüketim toplumunda bireyin de tükendiğine vurgu
yapmaktadır.77 Tüketim toplumunda insanın huzurlu olabilmesi için olgun bir ahlaka sahip
olması gerekmektedir. Bir toplumda olgun ahlaka sahip ne kadar birey olursa, toplum da o
derecede huzurlu bir yapıda olur.78 Birey ya da toplum için huzur, daha yüksek bir yaşamın
en emin işaretidir.79
Ahlaki değerlerin huzur üzerinde etkisi vardır. Örneğin hoşgörünün, ölçülü ve ılımlı
olma özelliğinin karakterimiz üzerinde olumlu yönde etkileri bulunmaktadır. Merhamet ve
bağışlama, gelecekte bize karşı gelecek zararları her zaman engelleyemese bile tekrar işin
üstesinden gelebilmemiz için gerekli kavramlardır. Merhamet ve hoşgörü nefreti altüst ettiği
için dünyadaki gözle görülür kötülükleri ortadan kaldırabilmektedir ve bu da iyi bir
sonuçtur.80 Cloninger’in mizaç ve karakter kuramı, iş birliği yapma alt boyutunda
yardımsever olmayı ve kendi çıkarları yerine erdemli olmayı ifade etmektedir. Bu alt boyutta
yüksek puan alanlar diğerlerine yardım etmekten hoşlanırlar, bilgi ve becerilerini paylaşarak
takım çalışmasından zevk alırlar. Düşük puan alanlar ise, ben merkezli bencil ve egoist
şeklinde tanımlanırlar. Bu kişiler genellikle sadece kendini düşünerek hareket eder ve
70
71
72
73
74
75
76
77
78
79
80
Kaya - Aydın, “Ünı̇versite Öğrencilerinin Dini İnanç ile Ahlakı̇ Olgunluk Düzeyleri̇ Arasındaki̇ İlişkinin
İncelenmesi̇”, 19.
Topçu, İslam ve İnsan, 86.
Ahmet İnam, “Mutlu Olmak”, ahmetinam (Erişim 11 Kasım 2018).
Bacanlı, “Nasıl huzurlu olunur? Benlik Açısından Huzur Modeli”.
Güngör, Ahlak Psikolojisi ve Sosyal Ahlak, 18.
Cemâlnur Sargut, Sohbetler, Ed. Arzu Eylül Yalçınkaya (İstanbul: Nefes Yayınları, 2013), 163.
Sargut, Sohbetler, 172.
Mustafa Merter, Dokuz Yüz Katlı İnsan (İstanbul: Kaknüs Yayınları, 2017), 381.
Günay Gül, Lise Öğrencilerinin Sosyal Medya Tutumları ile Ahlaki Olgunluk Düzeyleri Arasındaki İlişkinin
İncelenmesi (İstanbul: İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi,
2019), 4.
Epiktetos, İçsel Huzur İyi Yaşamın Kapısını Açar, 21.
Christopher Peterson - Martin E. P. Seligman, Character Strengths And Virtues A Handbook and Classification
(New York: Oxford University Press, 2004), 432.
Kocatepe İslami İlimler Dergisi 5/1 (Haziran 2022): 12-31
|28| Sufilerde Ahlaki Olgunluk ile Huzur İlişkisi Üzerine Ampirik Bir Araştırma
kendileri için çalışırlar.81 Kişinin sosyal yaşantısında hoşgörülü, yardımsever ve sorumluluk
bilincine sahip olması, karakter özelliklerini olumlu yönde geliştirir. Olgun ahlaki karaktere
sahip bir insanın da daha mutlu ve huzurlu bir yaşantıya sahip olabileceği söylenebilir.
SONUÇ ve ÖNERİLER
Araştırmada, bir sufi grup içerisinde bulunan bireylerin ahlaki olgunluklarının huzur
düzeyleri üzerindeki etkisiyle bağımsız değişkenler için bu etkinin farklılaşma durumu
araştırılmıştır. Çalışmanın temel hipotezi “Sufilerin ahlaki olgunluk düzeyleri huzur
düzeyleri üzerinde anlamlı bir etkiye sahiptir.” biçiminde kurulmuş ve araştırma
problemlerinin çözümü için belirlenen bağımsız değişkenlerin ahlaki olgunluk ve huzur
üzerindeki etkisi de incelenmiştir. Çalışmaya Kırıkkale, Çorum, Ankara ve İstanbul’dan 5 yıl
ve üzeri süredir tasavvufi yaşantı içerisinde olan 740 erkek katılmıştır. Araştırmada ulaşılan
sonuçları aşağıdaki şekilde özetlemek mümkündür:
• Örneklemin %16,2’si 5 yıl, %40,8’i 6-11 yıl arası, %21,4’ü 12-17 yıl arası, %13,9’u
18-23 yıl arası ve %7,7’si ise 24 yıl ve daha fazla bir süredir tasavvufi yaşantı içerisinde
olanlardan oluşmaktadır. Örneklem grubundaki bireylerin %50,7’si tasavvufa ait ritüellerini
düzenli olarak yerine getirirken, %49,3’ü ritüellerini düzenli yapmamaktadır. Tasavvuf
grubu içerisindeki bireylerden ritüellerini düzenli olarak yapanlar ile yapmayanların
oranlarının birbirine yakın olduğu görülmektedir. Grup üyesi bireylerin yaklaşık yarısının
tasavvufa ait derslerini yapmaması dikkat çekicidir.
• Örneklem grubu yüksek bir ahlaki olgunluk düzeyine sahiptir.
• Örneklemin sufi grup içerisinde bulunma sürelerine göre ahlaki olgunluk seviyeleri
arasında anlamlı bir farklılaşma olduğu bulgulanmıştır. Grupta bulunma süresine göre, 5 yıl
ile 12-17 yıl arası; 18-23 yıl arası; 24 yıl ve üzeri grupları arasında ve 6-11 yıl arası grubuyla
24 yıl ve üstü grup arasında sufi grup içerisinde bulunma süresi daha fazla olan gruplar
lehine anlamlı bir farkın bulunduğu görülmüştür. Ahlaki olgunluk puan ortalamaları
incelendiğinde de “en az 5 yıldır tarikat katılımcısı” düzeyinden “24 yıl ve üzeri” düzeyine
kadar düzenli bir artışın olduğu görülmektedir. Bu da katılımcıların kendilerini grup üyesi
görme düzeyi arttıkça, ahlaki olgunluk düzeylerinin de arttığına işaret etmektedir.
• Örneklemin tasavvuf ritüellerini düzenli olarak yapıp yapmamalarına göre ahlaki
olgunlukları arasında anlamlı bir farklılaşma bulgulanmıştır. Tasavvuf ritüellerini düzenli
olarak yapan grubun ahlaki olgunluk düzeyinin ritüellerini yapmayan grubun ahlaki
olgunluk düzeyinden yüksek olduğ u görülmüştür.
• Örneklemin ortanın üzerinde bir huzur düzeyine sahip olduğ u bulgulanmıştır.
• Örneklemin gruba giriş yılı ile huzur düzeyleri arasında anlamlı ilişki bulgulanmıştır.
6-11 yıl ile 5 yıl; 12-17 yıl arasıyla 5 yıl; 18-23 yılla 5 yıl, 6-11 yıl arası ve 12-17 yıl; 24 yıl ve
üzeri grup ile 5 yıl, 6-11 arası yıl, 12-17 arası yıl ile 18-23 arası yıl grupları arasında grupta
bulunma süresi daha fazla olan gruplar lehine ileri düzeyde anlamlı bir farkın bulunduğu
görülmüştür. Huzur puan ortalamaları incelendiğinde de “en az 5 yıldır grup katılımcısı”
düzeyinden “24 yıl ve üzeri” düzeyine kadar düzenli bir artışın olduğ u görülmektedir.
Katılımcıların grupta bulunma süresi arttıkça, huzur düzeylerinin de arttığı görülmüştür.
• Örneklemin tasavvufa ait ritüellerini düzenli olarak yapıp yapmama durumlarına
göre huzur düzeyleri arasındaki farkın anlamlı olduğu görülmüştür. Tasavvufa ait ritüellerini
düzenli olarak yapan grubun huzur düzeyinin ritüellerini yapmayan grubun huzur
düzeyinden yüksek olduğ u tespit edilmiştir.
• Genel ahlaki olgunluk ve genel huzur arasında orta düzeyde pozitif yönlü (r=,30;
p=,00) bir ilişki bulgulanmıştır. Sufi katılımcılarda ahlaki olgunluğa ilişkin düzey arttıkça
katılımcıların huzur seviyesi de artmaktadır.
• Sufi katılımcılarda toplam ahlaki olgunluğun huzuru anlamlı düzeyde yordayıp
81
Samet Köse, “A Psychobiological Model of Temperament and Character: TCI”, Yeni Symposium 41/2 (2003), 9293.
Journal of Kocatepe Islamic Sciences 5/1 (June 2022): 12-31
Eyyüp KAYACI – Muammer CENGİL |29|
yordamadığını tespit etmek amacıyla gerçekleştirilen regresyon analizi sonucuna göre;
ahlaki olgunluk huzurdaki varyansın %9’unu açıklamaktadır. Bu oran, katılımcıların
huzurlarının belirleyicilerinden birisinin ahlaki olgunluk özellikleri olduğunu
göstermektedir. Ahlaki olgunluk huzurun anlamlı ve önemli bir yordayıcısıdır ve ahlaki
olgunluğun artması huzuru doğrudan etkilemektedir.
Bu sonuçlar doğrultusunda şu önerilerde bulunulabilir:
• Sağlıklı bir ahlaki gelişim birey ve toplumun huzuru için önemlidir. Kişinin karakter
gelişimi ile ahlaki olgunluğu arasında anlamlı bir ilişki bulunmaktadır. Bireyin gelişiminde
karşılaştığı birtakım sorunlar onun yaşamında olumsuz sonuçlar ortaya çıkarabilmektedir.
Bunun için kişinin bireysel ihtiyaçları ile ahlaki gelişiminin karşılanmasına titiz
davranılmalıdır. Bu konuda özellikle kişinin sosyal çevresinin özelliklerine dikkat
edilmelidir. Bu nedenle bireylerin kendi ahlaki yeteneklerinin farkına vararak farklı ahlaki
düşünceleri tartışıp kendilerini geliştirebilecekleri demokratik eğitim ortamları
oluşturulmalıdır.
• Küreselleşmenin ortaya çıkardığı sorunlar düşünüldüğünde toplumun yerel
değerlerinin farkında olunmasının ve bu değerler üzerine çalışmalar yapılmasının önemi
daha çok ortaya çıkmaktadır.
• Araştırma cehri (sesli) zikir uygulayan bir sufi grupla yapılmıştır. Hafi (sessiz) zikir
uygulayan gruplar üzerinde ahlaki olgunluk ve huzur ilişkisi yeniden incelenerek
araştırmamızla karşılaştırmalar yapılabilir.
• Din psikologları tarafından din, ahlak, mutluluk, öznel iyi oluş, huzur ve iç huzur
arasındaki ilişkileri farklı konu başlıkları ve farklı örneklemlerle ele alan araştırmalar
yapılabilir.
• Araştırma sonuçlarına göre sufilerin uyguladıkları ritüellerin onların ahlaki olgunluk
ve huzur düzeylerini etkilediği bulgulanmıştır. Farklı gruplarda ahlaki olgunluk ve huzuru
etkileyen faktörler üzerine çalışmalar yapılabilir.
Etik Beyan/Ethical Statement: Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere
uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur / It is
declared that scientific and ethical principles have been followed while carying out and
writing this study and that all the sources used have been properly cited.
Finansman/Funding: Yazarlar, bu araştırmayı desteklemek için herhangi bir dış fon
almadıklarını kabul ederler / The authors acknowledge that they received no external
funding in support of this research.
Yazar Katkıları / Author Contributions: Çalışmanın Tasarlanması / Conceiving the Study:
EK (%70), MC (%30), Veri toplanması / Data collection: EK (%70), MC (%30), Veri Analizi /
Data Analysis: EK (%70), MC (%30), Makalenin Yazımı / Writing up: EK (%70), MC (%30),
Makale Gönderimi ve Revizyonu / Submission and Revision: EK (%70), MC (%30).82
Çıkar Çatışması / Competing Interests: Yazarlar, çıkar çatışması olmadığını beyan ederler
/ The authors declare that have no competing interests.
KAYNAKÇA
Ahn, Namkee et.al. “The Impact of Unemployment on Individual Well-Being in the EU”.
European Network of Economic Policy Research Institutes 29/29 (2004), 1-19.
Allport, Gordon W. Birey ve Dini. çev. Bilal Sambur. Ankara: Elis Yayınları, 2016.
Apaydın, Halil. “Ruh Sağ lığ ı‐Din İlişkisi Araştırmalarına Bir Bakış”. Dinbilimleri Akademik
Araştırma Dergisi 10/2 (2010), 59-77.
82
(Kısaltmalar (AA, BB) yazar isim soy isimlerinin ilk harfleri, oranlar da çalışma içerisindeki paylaşımlarını
yansıtmaktadır).
Kocatepe İslami İlimler Dergisi 5/1 (Haziran 2022): 12-31
|30| Sufilerde Ahlaki Olgunluk ile Huzur İlişkisi Üzerine Ampirik Bir Araştırma
Argyle, Michael – Beit-Hallahmi, Benjamin. The Social Psychology of Religion. London:
Routledge-Kegan Paul Press, 1975.
Atay, Tayfun. Batı’da Bir Nakşî Cemaati Şeyh Nâzım Kıbrısî Örneği. İstanbul: Berfin Yayınları,
2011.
Ay, Mustafa Fatih. “Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Eğitimi, Dindarlık, Ahlaki Olgunluk ve
Saldırganlık Arasındaki İlişkiler”. Millî Eğitim 50/232 (2021), 313-334.
Ayten, Ali. Din Psikolojisi: Dine ve Maneviyata Psikolojik Yaklaşımlar. İstanbul: İz Yayınları,
2010.
Bacanlı, Hasan. “Nasıl huzurlu olunur? Benlik Açısından Huzur Modeli”. hasanbacanli. Erişim
18 Aralık 2018. https://hasanbacanli.wordpress.com/2016/07/25/nasil-huzurluolunur-benlik-acisindan-huzur-modeli/.
Bayraktaroğlu, Eda. Lise Öğrencilerinin Ahlakı̇ Olgunluk Düzeyleri ile Mizah Tarzları ve Şiddet
Eğilimleri Arasındaki İlişkinin İncelenmesi. Ankara: Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri
Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2016.
Büyüköztürk, Şener. Sosyal Bilimler İçin Veri Analizi El Kitabı. Ankara: A Pegem Akademi
Yayınevi, 2012.
Cengil, Muammer. Tasavvufi Yaşantı Halveti-Uşşaki Topluluğu Üzerine Psiko-Sosyolojik Bir
Araştırma. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2010.
Certel, Hüseyin. Neden Tasavvuf? (Tasavvufa Yönelişte Etkili Olan Psiko-Sosyal Faktörler).
Erzurum: Akademik Araştırmalar, 1998.
Clark, Walter Houston. The Psychology of Religion. New York: MacMillan, 1961.
Çakmak, Aişe Hümeyra – Mustafa Bilici. “Yetişkinlerde Dindarlık, Ahlaki Olgunluk ile Ölüm
Kaygısı Arasındaki İlişkinin İncelenmesi”. Çekmece İZÜ Sosyal Bilimler Dergisi 9/19
(2022), 1-12.
Çepni, Salih. Araştırma ve Proje Çalışmalarına Giriş. Trabzon: Celepler Matbaacılık, 2010.
Demirci, İbrahim. Huzurlu ve Mutlu Yaşamın Değerler ve Karakter Güçleri Bağlamında Karma
Bir Araştırmayla İncelenmesi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri
Enstitüsü, Doktora Tezi, 2017.
Demirci, Mehmet. Tasavvuf ve Ahlak Yazıları. İstanbul: Mavi Yayınları, 2005.
Epiktetos. İçsel Huzur İyi Yaşamın Kapısını Açar. çev. Cengiz Erengil. İstanbul: Beta Kitap
Yayınları, 2019.
Evli, Fatih. Ünı̇versı̇te Takımlarında Farklı Branşlardaki Sporcuların Ahlakı̇ Olgunluk ve Sosyal
Bütünleşme Düzeyleri. Çorum: Hitit Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Doktora
Tezi, 2018.
Frankl, Viktor E. “The Feeling of Meaninglessness: A Challenge to Psychotherapy”. American
Journal of Psychoanalysis 32 (1972), 85–89.
Gül, Günay. Lise Öğrencilerinin Sosyal Medya Tutumları ile Ahlaki Olgunluk Düzeyleri
Arasındaki İlişkinin İncelenmesi. İstanbul: İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi, Sosyal
Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
Güngör, Erol. Ahlak Psikolojisi ve Sosyal Ahlak. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 1997.
Hökelekli, Hayati. Din Psikolojisi. Ankara: TDV Yayınları, 1993.
Hökelekli, Hayati. Din Psikolojisi. Ankara: TDV Yayınları, 2013.
İnam,
Ahmet.
“Mutlu
Olmak”,
ahmetinam.
Erişim
11
Kasım
2018.
http://www.phil.metu.edu.tr/ahmet-inam/mutlu.htm.
İnam, Ahmet. “Mutsuzluk Ahlaksızlıktır Yazısı Üstüne Bir Röportaj”, ahmetinam. Erişim 12
Kasım 2018. http://www.phil.metu.edu.tr/ahmet-inam/mutsuzluk.htm.
Kalaycı, Şeref. SPSS Uygulamalı Çok Değişkenli İstatistik Teknikleri. Ankara: Asil Yayın
Dağıtım, 2009.
Kaptan, Saim. Bilimsel Araştırma ve İstatistik Teknikleri. Ankara: Rehber Yayınları, 1995.
Karacoşkun, Mustafa Doğan - Yüksel, Ayşe Şule. “Tasavvuf Psikolojisi”. Din Psikolojisi. ed. M.
Doğan Karacoşkun. Ankara: Grafiker Yayınları, 2015.
Karasar, Niyazi. Bilimsel Araştırma Yöntemi: Kavramlar, İlkeler, Teknikler. Ankara: 3A
Araştırma Eğitim Danışmanlık Ltd., 1994.
Journal of Kocatepe Islamic Sciences 5/1 (June 2022): 12-31
Eyyüp KAYACI – Muammer CENGİL |31|
Kaya, Mevlüt – Aydın, Cüneyt. “Ünı̇versite Öğrencilerinin Dini İnanç ile Ahlakı̇ Olgunluk
Düzeyleri̇ Arasındaki̇ İlişkinin İncelenmesi̇”. Ondokuz Mayıs Ünı̇versitesi İlahiyat
Fakültesi Dergisi 30 (2011), 15-42.
Kayacı, Eyyüp. Hüsn-i Gülzârî’nin Hayatı, Dîvân’ı ve Tasavvufi Görüşleri. Çorum: Hitit
Üniversitesi, Sosyal Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
Kimter, Nurten. “İngiltere’li Türk-Müslüman Gençlerde Dindarlık ve Ahlakî Olgunluk”. The
Journal of Social Science 5/10 (2021), 474-499.
Kimter, Nurten. “Namaz ve Ahlakî Olgunluk İlişkisi”. Dini Araştırmalar 19/50 (2016), 103133.
Köklü, Nilgün vd. Sosyal Bilimler İçin İstatistik. Ankara: Pegem A Yayıncılık, 2006.
Köse, Ali. Milenyum Tarikatları: Batıda Yeni Dini Akımlar. İstanbul: Timaş Yayınları, 2017.
Köse, Ali. Neden İslam’ı Seçiyorlar Müslüman Olan İngilizler Üzerine Psiko-Sosyolojik Bir
İnceleme. İstanbul: İz Yayınları, 2012.
Köse, Samet. “A Psychobiological Model of Temperament and Character: TCI”. Yeni
Symposium 41/2 (2003), 86-97.
Lyubomirsky, Sonja. Nasıl Mutlu Olunur?. İstanbul: Kapital Medya Hizmetleri, 2009.
Maslow, Abraham H. Dinler, Değerler, Doruk Deneyimler. çev. H. Koray Sönmez. İstanbul:
Kuraldışı Yayınları, 1996.
Merter, Mustafa. Dokuz Yüz Katlı İnsan. İstanbul: Kaknüs Yayınları, 2017.
Noddings, Nel. Eğitim ve Mutluluk. çev. Zuhal Bilgin. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2006.
Özalp, Ahmet. Bireylerden Gruplara Sosyal Psikoloji. Ankara: Gece Kitaplığı, 2017.
Özalp, Hasan. İslam Felsefesinin 100’ü. İstanbul: Otto Yayıncılık, 2017.
Özköse, Kadir. Tasavvuf ve Gönül Eğitimi. Ankara: Nasihat Yayınları, 2008.
Peker, Hüseyin. Din ve Ahlak Eğitiminin Psikolojik ve Metodik Esasları. Samsun: Eser
Matbaası, 1991.
Peterson, Christopher - Seligman, Martin E. P. Character Strengths And Virtues A Handbook
and Classification. New York: Oxford University Press, 2004.
Sargut, Cemâlnur. Sohbetler. Ed. Arzu Eylül Yalçınkaya. İstanbul: Nefes Yayınları, 2013.
Schowalter, Marion - Murken, Sebastian. “Religion Und Psychische Gesundheit-Empirische
Zusammenhä nge Komlexer Konstrukte”. Einführung İn Die Religionspsychologie.
Christian Henning, Sebastian Murken, Erich Nestler (Hg.). Schö ningh UTB, PaDerborn 2003.
Schuon, Fritjof. İslâm’ın Metafizik Boyutları. çev. Mahmut Kanık. İstanbul: İz Yayınları, 1996.
Seligman, Martin E. P. Authentic Happiness. New York: Free Press, 2002.
Şengün, Mustafa - Kaya, Mevlüt. “Ahlaki Olgunluk Ölçeğ i: Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması”.
Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 24/25 (2007), 51-64.
Şentürk, Habil. Din Psikolojisine Giriş. İstanbul: İz Yayınları, 2017.
Taplamacıoğlu, Mehmet. “Yaşlara Göre Dini Yaşayışın Şiddet ve Kesafeti Üzerinde Bir Anket
Denemesi”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10 (1962), 141-151.
Tarhan, Nevzat. Duyguların Psikolojisi. İstanbul: Timaş Yayınları, 2011.
Tenik, Ali. “Sosyo-Psiko Açıdan Zikir ve Şanlıurfa Dergâh Camii Örneği”. Tasavvuf İlmi ve
Akademik Araştırma Dergisi 8 (2002), 97-116.
Topçu, Nurettin. Ahlak. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2017.
Topçu, Nurettin. İslam ve İnsan. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2008.
Vergote, Antoine. Din, İnanç ve İnançsızlık. çev. Veysel Uysal. İstanbul: Marmara Üniversitesi
İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 1999.
Yapıcı, Asım. Ruh Sağlığı ve Din: Psiko-Sosyal Uyum ve Dindarlık. Adana: Karahan Kitabevi,
2013.
Yıldırım, Yusuf. Ortaokul 5. ve 6. Sınıf Öğrencilerinin Ahlaki Olgunluk Düzeyi ile Sosyal
Tutumlarının İncelenmesi. Erzincan: Erzincan Üniversitesi, Sosyal Bilimleri Enstitüsü,
Yüksek Lisans Tezi, 2014.
Kocatepe İslami İlimler Dergisi 5/1 (Haziran 2022): 12-31