Nieuwbouw, verhuizingen
en segregatie
Effecten van nieuwbouw op
de bevolkingssamenstelling
van stadswijken
Nieuwbouwprojecten blijken een tweeslachtig effect te
hebben op de bevolkingssamenstelling. Nieuwbouwwijken
aan de rand van de stad, zoals de Vinex-wijken, trekken
vooral autochtone gezinnen; deze wijken hebben de
segregatie naar inkomen, huishoudenssamenstelling
en etniciteit versterkt. Herstructurering van bestaande
woonwijken, waarbij verouderde, sociale huurwoningen
zijn gesloopt en vervangen door nieuwe koopwoningen,
hebben de segregatie juist verminderd. Door het bouwen
van nieuwe woningen in bestaande stadswijken blijven
bewoners met een hoger en middeninkomen vaker in deze
wijken wonen. De bevolkingssamenstelling van deze wijken
wordt door deze nieuwbouw steeds gemengder, zowel naar
inkomen als naar huishoudenssamenstelling.
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
De rijksoverheid streeft ernaar woonwijken met een te
eenzijdige samenstelling van de bevolking te voorkomen.
Wijken zouden gemengder moeten zijn: met zowel
lage- als hoge-inkomensgroepen, zowel allochtonen als
autochtonen, en met zowel gezinnen als alleenstaanden.
Deze conclusies trekt het PBL op basis van een onderzoek
naar de verhuisstromen en verhuisketens die in de periode
1999-2005 zijn teweeggebracht door nieuwbouw in de
stadsgewesten Rotterdam, Den Haag, Utrecht, Tilburg,
Groningen en Arnhem. Met dit onderzoek wordt voor het
eerst in beeld gebracht wat de effecten zijn van nieuwbouw
op de bevolkingssamenstelling van bestaande stedelijke
woonwijken.
Planbureau voor de Leefomgeving, augustus 2010
NVS_OM_4_daken.indd 1
snijlijn
vouwlijn
rug
Aanwijzingen voor de opmaak staan in de laag toelichting
vouwlijn
17-8-2010
snijlijn
16:10:13
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
Nieuwbouw, verhuizingen
en segregatie
Effecten van nieuwbouw op
de bevolkingssamenstelling
van stadswijken
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
© Planbureau voor de Leefomgeving (PBL)
Den Haag/Bilthoven, 2010
ISBN: 978-90-78645-40-5
Contact: frank.vandam@pbl.nl
U kunt de publicatie downloaden of bestellen via de website www.pbl.nl, of opvragen via
reports@pbl.nl onder vermelding van het ISBN-nummer en uw postadres.
Delen uit deze publicatie mogen worden overgenomen op voorwaarde van bronvermelding:
Planbureau voor de Leefomgeving, de titel van de publicatie en het jaartal.
Het Planbureau voor de Leefomgeving is het nationale instituut voor strategische
beleidsanalyses op het gebied van milieu, natuur en ruimte. Het Planbureau voor de
Leefomgeving (PBL) draagt bij aan de kwaliteit van de politiek-bestuurlijke afweging door
het verrichten van verkenningen, analyses en evaluaties waarbij een integrale benadering
vooropstaat. Het PBL is voor alles beleidsgericht. Het verricht zijn onderzoek gevraagd en
ongevraagd, onafhankelijk en altijd wetenschappelijk gefundeerd.
Planbureau voor de Leefomgeving
Vestiging Den Haag
Vestiging Bilthoven
Postbus 30314
Postbus 303
2500 GH Den Haag
3720 AH Bilthoven
T 070 3288700
T 030-2742745
F 070 3288799
F 030-2744479
E: info@pbl.nl
www.pbl.nl
Voorwoord
In de periode tussen 2010 en 2020 moeten in de Nederlandse steden ongeveer
800.000 woningen worden gebouwd. Niet alleen in nieuwbouwwijken, maar ook
in de bestaande wijken ter vervanging van verouderde woningen. Welke effecten
hebben deze nieuwbouw en herstructurering op de bevolkingssamenstelling van
de woonwijken? Of anders geformuleerd: welke gevolgen hebben de verhuizingen
– die met de bouw van nieuwe woningen en de sloop en vervanging van verouderde woningen gepaard gaan – op de segregatie naar inkomen, type huishoudens
en etniciteit in de bestaande stadswijken?
Nieuwbouw en herstructurering zijn van invloed op de bevolkingssamenstelling van
woonwijken, blijkt uit deze studie die het PBL heeft uitgevoerd in samenwerking
met onderzoekers van de faculteit Geowetenschappen van de Universiteit Utrecht
en het NIDI. Herstructureringsprojecten zijn daarbij een instrument dat segregatie
kan tegengaan, terwijl nieuwbouwwijken de segregatie blijken te versterken. Het
type woning dat wordt gebouwd en de locatie van het project zijn daarbij van doorslaggevend belang. Nieuwe eengezinswoningen in de bestaande, armere stadswijken trekken gezinnen aan met hoge en middeninkomens. Dezelfde woningen in
uitbreidingswijken aan de rand van de stad leiden er juist toe dat die gezinnen uit de
bestaande stad vertrekken.
Stedelijke gemeenten en stadsregio’s zullen vooral goed moeten nadenken over
welk type woningen ze waar willen bouwen. Zijn die woningen te veel van hetzelfde type, dan verhuist daar vooral een bepaald type huishoudens naartoe, wat
leidt tot een weinig gemengde wijkbevolking in de nieuwbouwwijken. Bij de afspraken over de toekomstige woningbouw zou de nadruk daarom minder moeten
liggen op de kwantiteit (hoeveel woningen zijn er nodig?) maar vooral ook op de
kwaliteit: welk type woningen moet worden gebouwd?
Prof. dr. M. Hajer
Directeur PBL
Inhoud
Voorwoord
Bevindingen
5
9
Samenvatting 11
Inleiding 14
Aanpak en data 16
Segregatie: recente ontwikkelingen 17
Nieuwbouw, selectieve verhuisstromen en segregatie
Nieuwbouw leidt tot selectieve verhuisketens 21
Woningbouwbeleid, wijkenbeleid en segregatie 22
Discussie: sturen met nieuwbouw 24
Verdieping
18
27
1
1.1
1.2
1.3
1.4
1.5
1.6
1.7
1.8
1.9
Nieuwbouw en segregatie: theoretische achtergronden
2
Woningvoorraad, woningmarkt en woningbouwbeleid in zes
stadsgewesten 51
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
2.6
2.7
2.8
29
Segregatie, een actueel beleidsthema 29
Concentratie en segregatie: de theorie 31
Segregatie in Nederland: de praktijk 33
Nadelen en voordelen van segregatie 35
Oorzaken van segregatie 37
De rol van het beleid 44
De rol van nieuwbouw en filtering 46
De rol van macro-ontwikkelingen 47
Synthese 48
Zes stadsgewesten
Rotterdam 55
Den Haag 62
Utrecht 68
Tilburg 73
Groningen 77
Arnhem 81
Synthese 86
51
3
3.1
3.2
3.3
3.4
Segregatie: recente ontwikkelingen in zes stadsgewesten
4
4.1
4.2
4.3
4.4
4.5
Nieuwbouw, verhuisstromen en segregatie
5
5.1
5.2
5.3
5.4
5.5
5.6
Nieuwbouw, verhuisketens en segregatie
Segregatie-index 89
Segregatie: recente ontwikkelingen
Segregatie naar wijktypen 95
Synthese 104
90
107
Data en definities 107
Nieuwbouw en verhuisstromen vanuit aandachtswijken
Verhuisstromen naar nieuwbouw 115
Instroom en uitstroom: netto effect 121
Synthese 126
109
129
Verhuisketens 129
Data en methode 130
Verhuisketens naar een aantal kenmerken 131
Ruimtelijke doorwerking van nieuwbouw in nieuwbouwwijken
Gevolgen voor nieuwbouwwijken en aandachtswijken 142
Synthese 151
Bijlage
153
Literatuur
155
89
138
Bevindingen
Nieuwbouw, verhuizingen
en segregatie
Samenvatting
Recent gerealiseerde (1999-2005) nieuwbouw heeft een tweeslachtig effect gehad
op de bevolkingssamenstelling van bestaande stadswijken. Enerzijds hebben stadsuitbreidingen, zoals de Vinex-wijken, vooral geresulteerd in een hogere segregatie
van huishoudens met lage inkomens, niet-westerse allochtonen en gezinnen.
Anderzijds heeft herstructurering van bestaande (aandachts)wijken geresulteerd
in een lagere segregatie naar inkomen, etniciteit en huishoudenssamenstelling.
Bij herstructurering zijn vooral sociale huurwoningen gesloopt en vervangen door
koopwoningen. Ook heeft de herstructurering ervoor gezorgd dat bewoners van
bestaande wijken, waaronder de groeiende middenklasse onder de niet-westerse
allochtonen, wooncarrière kunnen maken binnen de wijk.
Het Rijk streeft naar een grotere menging van de stedelijke wijkbevolking naar
inkomen, etniciteit en huishoudenssamenstelling. Het ligt dan ook voor de hand
dat de huidige verstedelijkingsafspraken tussen Rijk en provincies voor de periode
2010-2020 worden verbonden met het huidige aandachtswijkenbeleid. In dat geval
zal er bij de verstedelijkingsafspraken veel meer dan voorheen aandacht zijn voor
een kwalitatieve invulling dan voor een kwantitatieve benadering van de woningbouwafspraken. Met andere woorden, het gaat niet meer zozeer om de vraag
‘hoeveel woningen gaan we bouwen?’, maar om ‘welk type woningen gaan we
waar bouwen?’.
Deze conclusies trekken we op basis van een onderzoek naar de verhuisstromen en
verhuisketens die in de periode 1999-2005 zijn teweeggebracht door nieuwbouw in
de stadsgewesten Rotterdam, Den Haag, Utrecht, Tilburg, Groningen en Arnhem.
Met dit onderzoek wordt voor het eerst in beeld gebracht wat de effecten zijn van
nieuwbouw op de bevolkingssamenstelling van bestaande stedelijke woonwijken.
Herstructurering helpt tegen segregatie, uitbreiding heeft segregatie versterkt
De ontwikkeling van nieuwbouwwijken (nieuwbouw op uitleglocaties, waaronder de Vinex-wijken) heeft over het algemeen de bestaande segregatie naar
inkomen, etniciteit en huishoudenssamenstelling versterkt.
Herstructurering van bestaande (aandachts)wijken heeft daarentegen vooral
bijgedragen aan een afname van de segregatie van huishoudens met lage
inkomens, niet-westerse allochtonen en gezinnen. Nieuwbouw in aandachtswijken weet zowel sociale stijgers (waaronder niet-westerse allochtonen) voor
Effecten van nieuwbouw op de bevolkingssamenstelling van stadswijken
11
de wijk te behouden als huishoudens met hogere inkomens van buiten de wijk
aan te trekken.
In Den Haag en Utrecht is relatief veel nieuwbouw op uitleglocaties gepleegd.
In vergelijking met de andere steden en stadsgewesten hebben de nieuwbouwwijken hier dan ook het grootste versterkende effect gehad op de segregatie,
met name naar inkomen en huishoudenssamenstelling. Wat betreft de segregatie naar etniciteit is het effect van de nieuwbouwwijken veel beperkter geweest.
Nieuwbouw leidt tot selectieve verhuisstromen
Het gemiddelde inkomen van huishoudens die naar aandachtswijken verhuizen
is lager dan dat van huishoudens die de aandachtswijken juist verlaten. Echter,
de inkomensstijging van huishoudens die in aandachtswijken blijven wonen compenseert dit inkomensverschil. Daardoor neemt het gemiddelde huishoudensinkomen in aandachtswijken niet af. Aandachtswijken fungeren als roltrap voor
met name startende huishoudens: zij vestigen zich in de wijk, maken carrière en
verlaten de wijk weer.
De verhuisstromen uit aandachtswijken zijn selectief naar etniciteit, leeftijd en
type huishouden. Vooral autochtonen en gezinnen verhuizen vanuit aandachtswijken, alleenstaanden en ouderen (65+) blijven er achter. Niet-westerse
allochtonen en alleenstaanden verhuizen vaker binnen/tussen aandachtswijken,
ouderen verhuizen nauwelijks nog.
Nieuwbouw in aandachtswijken (herstructurering) kan huishoudens met hogere
inkomens vasthouden of naar deze wijken toetrekken en daarmee de inkomenssegregatie in de stad verminderen. Huishoudens die verhuizen naar nieuwbouw
hebben in alle wijken waar zij gaan wonen een gemiddeld hoger inkomen dan de
huishoudens die reeds in de wijk woonden. Vooral in de aandachtswijken is dit
inkomensverschil groot. Zowel huishoudens die binnen aandachtswijken naar
nieuwbouw verhuizen, als huishoudens die van elders naar een nieuwbouwwoning in een aandachtswijk verhuizen, hebben een hoger inkomen dan gemiddeld in deze wijken.
Nieuwbouw in aandachtswijken trekt zowel niet-westerse allochtonen als
autochtonen. Doordat autochtonen van elders naar nieuwbouw in aandachtswijken verhuizen, neemt het aandeel allochtonen in aandachtswijken af als er
nieuwbouwwoningen worden gebouwd. Hierdoor vermindert de segregatie van
niet-westerse allochtonen in aandachtswijken.
Nieuwbouw leidt tot selectieve schakels in verhuisketens
De bouw van een nieuwe woning zet een keten van verhuizingen in gang.
De huishoudens die naar de nieuwbouwwoningen verhuizen, zijn de eerste
schakel van de keten, en zij verschillen sterk met de huishoudens die naar de
vrijgekomen woningen verhuizen: de latere schakels in de verhuisketen. De huishoudens in de latere schakels van de verhuisketen hebben gemiddeld een lager
inkomen, zijn vaker alleenstaand en vaker niet-westers allochtoon.
Huishoudens die als eerste bewoners in een nieuwbouwwijk trekken, komen
voor het grootste deel uit eerder in diezelfde wijk gebouwde woningen en uit
wijken in de nabijheid van de nieuwbouwwijk. Pas in de latere schakels van de
verhuisketens werkt deze nieuwbouw door op de verder weg gelegen centralere stadswijken. De locatie van deze nieuwbouw is daarmee dus vooral relevant
voor de effecten op de bevolkingssamenstelling in aangrenzende wijken.
12
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
Gemeenten zijn zich al langer bewust van effecten van nieuwbouw op segregatie
In de onderzochte grootstedelijke gemeenten zijn de beleidsbepalers zich al
geruime tijd bewust van de effecten van nieuwbouw (uitleg, herstructurering,
transformatie) op de bevolkingssamenstelling in bestaande wijken. Gemeenten
en stadsregio’s zetten sterk in op differentiatie van de woningvoorraad, onder
andere omdat zij streven naar een grotere menging van huishoudens naar
inkomen en huishoudenssamenstelling. Dit streven geldt zowel voor nieuwbouwwijken (zoals de Vinex-wijken) als voor bestaande wijken (herstructurering,
Krachtwijkenbeleid). Etniciteit speelt geen enkele rol in het woningbouwbeleid
van gemeenten en woningcorporaties.
Gemeenten doen geen uitspraken over de achterliggende (sociale) redenen van
het streven naar differentiatie en menging. Bovendien evalueren gemeenten
niet of nauwelijks de gevolgen van de differentiatie van de woningvoorraad, en
daarmee het streven naar menging (naar inkomen).
Relatie verstedelijkingsbeleid – wijkenbeleid kan sterker
Nieuwbouw en herstructurering leiden tot verhuizingen. Daardoor hebben ze
effecten op de bevolkingssamenstelling in nieuwbouwwijken en bestaande
stadswijken. Vanuit die observatie is het aan te bevelen om de huidige verstedelijkingsafspraken tussen Rijk en provincies voor de periode 2010-2020 te verbinden met het huidige aandachtswijkenbeleid. Daartoe zullen de afspraken over
de te plegen woningbouw veel meer dan voorheen een kwalitatieve invulling
moeten krijgen: welk type woningen moeten waar worden gebouwd?
Effecten van nieuwbouw op de bevolkingssamenstelling van stadswijken
13
Inleiding
In de periode 2010-2020 moeten in Nederland nog zo’n 800.000 woningen worden
gebouwd. Enerzijds om het groeiende aantal huishoudens (naar verwachting
+570.000) te kunnen huisvesten, anderzijds om verouderde woningen te vervangen. De bouw van deze nieuwe woningen brengt allerlei verhuisstromen op gang,
die effecten kunnen hebben op de bevolkingssamenstelling in bestaande wijken.
Opmerkelijk genoeg is niet eerder onderzocht wat deze verhuisstromen voor effect
hebben op bijvoorbeeld de concentratie van allochtone huishoudens en op de
segregatie van lage-inkomensgroepen in achterstandswijken.
Doelstelling en vraagstelling
Momenteel maken het ministerie van VROM en de provincies verstedelijkingsafspraken voor de periode 2010-2020. In het kader van die afspraken wil dit
onderzoek inzicht bieden in de effecten van nieuwbouw op de bevolkingssamenstelling in bestaande stadsbuurten. De achterliggende vraag is hoe de
huidige verstedelijkingsafspraken ondersteuning kunnen bieden aan het beleid dat
segregatie en concentratie van lage-inkomensgroepen, niet-westerse allochtonen
en gezinnen wil tegengaan (onder andere met het Krachtwijkenbeleid). Met andere
woorden: in welke mate en op welke wijze kan de nieuwbouw van woningen in de
grote steden bijdragen aan het terugdringen van de segregatie en concentratie van
huishoudens met een laag inkomen, niet-westerse allochtonen en gezinnen?
Het ministerie van VROM-WWI streeft met het Actieplan Krachtwijken naar een
grotere differentiatie van de bevolking in deze wijken; in het bijzonder naar een verminderde concentratie van huishoudens met een laag inkomen (VROM-WWI 2007).
Het mengen van inkomensgroepen kan onder andere worden bereikt door middel
van nieuwbouw, zowel door inbreiding als door herstructurering.
Het streven naar menging van bevolkingsgroepen wordt nog eens benadrukt in de
Integratiebrief, die minister Van der Laan (WWI) in november 2009 aanbood aan de
Tweede Kamer. Daarin wordt vooral de zorg uitgesproken over een toenemende
concentratie en segregatie van niet-westerse allochtonen in de grote steden, in de
Integratiebrief ‘nieuwe Nederlanders’ genoemd. Volgens de minister moeten woonwijken plaats bieden aan een variëteit aan bewoners, aan nieuwe en oorspronkelijke Nederlanders. Daarvoor kan ‘gemengd bouwen’ een belangrijk fundament zijn:
‘Gemengd bouwen leidt tot een gemengde bevolkingsopbouw’ (VROM-WWI 2009:
21).
Van een gedifferentieerde en gemengde woningbouw en bevolking wordt in de
eerste plaats verwacht dat ze de fysieke en sociale problemen in deze wijken
tegengaan, zoals de verloedering van de openbare ruimte, de onveiligheid op straat
en de gebrekkige sociale cohesie. In de tweede plaats zouden ze bijdragen aan de
integratie van allochtonen in de Nederlandse samenleving. Tot slot wordt van differentiatie en menging verwacht dat ze een wooncarrière van de bevolking mogelijk
maken in de eigen wijk (zie ook Veldboer & Van der Graaf 2007).
In zekere zin is dit een terugkeer naar de ‘wijkgedachte’ uit de periode vlak na
de Tweede Wereldoorlog. Volgens de wijkgedachte moeten buurten en wijken
zo veel mogelijk als sociale eenheden functioneren, waarbij er zowel menging
is van stedelijke functies (wonen, werken, winkelen, recreëren) als van sociaaleconomische groeperingen. In de jaren zestig werd deze wijkgedachte overigens
alweer verlaten. In een moderne en toenemend (auto)mobiele samenleving zouden
14
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
gemeenschappen namelijk niet meer zozeer onstaan op basis van nabijheid, maar
op basis van inkomen, status en leefstijlen (zie bijvoorbeeld Van der Cammen & De
Klerk 2003). Zo verloopt de integratie van niet-westerse allochtonen niet alleen via
het wonen, maar ook, en vooral, op het werk, op school en in de vrije tijd (Dammers
2009; Gijsberts et al. 2010).
Onder Nederlandse sociologen en sociaalgeografen is er veel discussie over het
effect van menging van de wijkbevolking op de sociale cohesie en de leefbaarheid in de wijk, en op de integratie en stijgingskansen van met name niet-westerse
allochtonen. Aan de ene kant zijn er onderzoekers die bijvoorbeeld vraagtekens
plaatsen bij de veronderstelling dat de concentratie en segregatie van allochtonen
niet bevorderlijk is voor hun integratie in de samenleving (zie voor een uitgebreid
overzicht Bolt & Van Kempen 2008; zie ook Van Bergeijk et al. 2008; Gijsberts &
Dagevos 2007; Musterd 2009; zie voor een nadere beschouwing hoofdstuk 1). Aan
de andere kant laat bijvoorbeeld onderzoek van Van der Laan Bouma-Doff (2007)
en Van Gijsberts et al. (2010) zien dat in gemengde buurten meer interetnische
contacten plaatsvinden dan in etnische concentratiebuurten.
Ook over de interpretatie van de omvang van de gevonden ‘buurteffecten’ wordt
verschillend gedacht. Door sommigen wordt daarbij het onweerlegbare bestaan
van een buurteffect benadrukt, door anderen wordt vooral gewezen op de geringe
omvang van dit effect en op het veel grotere belang van andere factoren. Vervolgens wordt hieraan de vraag gekoppeld welke (mix van) beleidsinstrumenten in
welke situatie het meest effectief kunnen worden ingezet.
Ten slotte kan de vraag worden gesteld op welk ruimtelijk schaalniveau (wijk, buurt,
woonblok) een dergelijke menging dan zou moeten worden nagestreefd.
In dit onderzoek wordt het streven naar menging door Rijk en gemeenten als
gegeven beschouwd. Met dit onderzoek willen we vooral inzicht bieden in een
verband dat nog niet eerder in wetenschappelijk onderzoek is belicht: het verband
tussen nieuwbouw, verhuisstromen en segregatie. Welke verhuisprocessen en
verhuisketens brengt nieuwbouw op gang en wat zijn de effecten daarvan op de
bevolkingssamenstelling van de bestaande wijken? Deze nieuwbouw betreft zowel
uitbreiding (in nieuwbouwwijken, zoals de Vinex-wijken) als herstructurering (in
bestaande stadswijken) van de woningvoorraad (zie figuur 1). Er mag worden verondersteld dat deze nieuwbouw zowel een aantrekkende werking (bij uitbreiding)
als verdringende werking (bij herstructurering) kan hebben (zie bijvoorbeeld Van
Bergeijk et al. 2008; Slob et al. 2008; Wittebrood & Van Dijk 2007).
Effecten van nieuwbouw op de bevolkingssamenstelling van stadswijken
15
Nieuwbouw,
Nieuwbouw, verhuizingen
verhuizingen en
en segregatie
segregatie
Nieuwbouw
Verhuizingen
• Uitbreiding
• Herstructurering
• Verhuisstromen
• Verhuisketens
• Woningtype
• Prijs
• Huur / koop
Selectief naar
• Inkomen
• Etniciteit
• Huishoudenssamenstelling
• Leeftijd
Figuur 1
Segregatie
Naar
• Inkomen
• Etniciteit
• Huishoudenssamenstelling
• Leeftijd
In dit onderzoek beantwoorden we de volgende drie vragen:
1. Wat zijn de effecten van grootschalige nieuwbouw in nieuwbouwwijken op de
bevolkingssamenstelling van bestaande buurten en wijken in de grote steden?
In hoeverre heeft deze nieuwbouw (en de daardoor in gang gezette verhuisbewegingen) bijgedragen aan een verdere segregatie en concentratie van
niet-westerse allochtonen en huishoudens met een laag inkomen in bestaande
stadswijken?
2. Wat zijn de effecten van stedelijke herstructurering op de bevolkingssamenstelling van zowel herstructureringswijken als andere wijken in de grote
steden? Wat is het effect van herstructurering op de segregatie en concentratie van niet-westerse allochtonen en huishoudens met een laag inkomen in
bestaande stadswijken?
3. Op welke wijze en in welke mate werd en wordt door stadsregio’s en stedelijke
gemeenten in hun woningbouwbeleid en woningbouwprogramma’s rekening
gehouden met de effecten van nieuwbouw op de bevolkingssamenstelling van
bestaande buurten en wijken?
Aanpak en data
Het onderzoek heeft betrekking op zes geselecteerde stedelijke regio’s: de stadsgewesten van Rotterdam, Den Haag, Utrecht, Tilburg, Groningen en Arnhem.
Daarmee is gekozen voor twee stadsgewesten (Den Haag en Utrecht) waar in de
afgelopen twintig jaar veel nieuwbouw is gepleegd, twee stadsgewesten waar de
woningvoorraad gemiddeld is toegenomen (Tilburg en Arnhem) en twee stadsgewesten waar relatief weinig nieuwbouw is gepleegd (Rotterdam en Groningen).
Ook is naar gebieden gezocht waar enige variatie bestaat in het aandeel inwoners
met een laag inkomen en in het aandeel niet-westerse allochtonen in de stadsgewesten, al liggen deze percentages in de Randstedelijke stadsgewesten fors
hoger dan buiten de Randstad. Ten slotte hebben we enige variatie gezocht in het
aantal door het ministerie van VROM aangewezen aandachtswijken (waaronder de
veertig zogeheten Krachtwijken1).
De analyses zijn niet beperkt tot de veertig Krachtwijken, maar betrekken alle
aandachtswijken van de zes stadsregio’s in de beschouwing. Ten eerste omdat de
achterstands- en leefbaarheidsproblematiek zich niet tot de veertig Krachtwijken
16
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
beperkt, en ten tweede om recht te doen aan de grote variatie binnen deze categorie wijken, in termen van type problematiek, verhuisdynamiek, woningvoorraad
(eigendom, woningtype, bouwperiode), bevolkingssamenstelling, enzovoort.
Onze analyses zijn primair gericht op de periode 1999-2005, vanwege de beperkte
reikwijdte van de door ons gebruikte databron, het Sociaal Statistisch Bestand
(SSB) van het CBS. Hoewel de periode 1999-2005 een periode was waarin een groot
deel van de Vinex-wijken is gerealiseerd, willen we benadrukken dat ruimtelijke
uitsortering een proces is dat zich over een langere tijdspanne uitstrekt. Veranderingen in de bevolkingssamenstelling van bestaande stadswijken voltrekken zich soms
traag, zelfs in wijken waarin sprake is van een omvangrijke herstructurering.
Het SSB
Het Sociaal Statistisch Bestand (SSB) van het CBS bevat gegevens over alle personen die in Nederland wonen. Het betreft een combinatie van registerdata die
vooral afkomstig zijn uit de Gemeentelijke Basisadministratie (GBA) en gegevens
van de Belastingdienst (zie ook Permentier et al. 2010). Ons databestand bevatte
variabelen over persoonlijke kenmerken (leeftijd, geslacht, nationaliteit, etniciteit),
huishoudenskenmerken (huishoudenssamenstelling, positie in huishouden) en
gegevens over het inkomen. Daarnaast bevatte ons bestand gegevens over de
woning (adrescode, postcode, bouwjaar vanaf 1990) en gegevens over verhuizingen (datum van verhuizing). Het SSB bevat data van de situatie op één peilmoment
(1 september) van elk jaar. In het door ons gebruikte bestand waren gegevens over
de periode 1999-2005 opgenomen. Latere peiljaren waren nog niet beschikbaar.
Met deze gegevens in het SSB konden we twee ontwikkelingen onderzoeken. Ten
eerste zijn we nagegaan wie (met al zijn of haar kenmerken op dat moment) waar
woont en wie waarheen is verhuisd. Daarmee konden we geaggregeerde analyses
verrichten op buurtniveau (viercijferige postcodegebieden), over huishoudensontwikkeling en inkomensontwikkeling.
Ten tweede hebben we met het SSB verhuisketens gereconstrueerd, met als vertrekpunt individuele nieuwbouwwoningen. Daardoor konden we de effecten van
nieuwbouw op bestaande buurten achterhalen. Dit hebben we gedaan op basis
van individuele verhuisgeschiedenissen (longitudinaal) en op een gedetailleerd
ruimtelijk schaalniveau, waardoor we vergelijkingen tussen buurten konden maken.
Het reconstrueren van deze verhuisketens uit het SSB is een gecompliceerd en
tijdrovend karwei. Een dergelijke exercitie is daarom alleen voor de stadsgewesten
Rotterdam, Den Haag en Utrecht uitgevoerd.
Segregatie: recente ontwikkelingen
Mate van segregatie varieert
De segregatie van lage- en hoge-inkomensgroepen, van allochtonen en van
alleenstaanden is op het niveau van het stadsgewest duidelijk sterker dan op het
niveau van de centrale stad. Dat komt omdat lage inkomens, allochtonen en alleenstaanden in de kernsteden veel sterker zijn vertegenwoordigd dan in de omliggende gemeenten. Hoge inkomens zijn juist in de omliggende gemeenten sterk
vertegenwoordigd. De verschillen tussen stad en stadsgewest zijn veel kleiner als
het gaat om de segregatie van gezinnen en ouderen.
Effecten van nieuwbouw op de bevolkingssamenstelling van stadswijken
17
In internationaal perspectief is de inkomenssegregatie in Nederland vrij gering. De
segregatie van huishoudens met hoge inkomens is in Nederland bovendien sterker
dan die van huishoudens met lage inkomens.
De segregatie van Turkse en Marokkaanse Nederlanders is behoorlijk sterk in
vergelijking tot de segregatie van huishoudens met hoge en lage inkomens en de
segregatie van andere etnische groepen. De segregatie van westerse allochtonen is
over het algemeen zeer beperkt, op Groningen (stadsgewest) en Den Haag (stad en
stadsgewest) na. Surinaamse en Antilliaanse Nederlanders en overige niet-westerse
allochtonen nemen een tussenpositie in.
De segregatie van alleenstaanden en gezinnen is in de onderzochte stadsgewesten
een stuk minder groot dan de segregatie van allochtonen. De segregatie van
ouderen is zelfs gering te noemen.
Segregatiedynamiek varieert
De segregatie van lage inkomens is tussen 1999 en 2005 in vrijwel elke stad of stadsgewest toegenomen (met uitzondering van de stad Tilburg). Voor elk van de steden
geldt ook dat de segregatie van hoge inkomens verder is toegenomen. Op het
niveau van de stadsgewesten geven de ontwikkelingen een meer gemengd beeld.
De segregatie van Turkse en Marokkaanse Nederlanders neemt in drie steden af
(met Rotterdam als koploper) en in drie steden toe (het meest in Tilburg). In elk van
de stadsgewesten neemt de segregatie van Turkse en Marokkaanse Nederlanders
af, behalve in Tilburg. De segregatie van Surinaamse en Antilliaanse Nederlanders
blijft in Groningen (stadsgewest) en Tilburg (stad en stadsgewest) stabiel. In de
overige steden en stadsgewesten is er sprake van een duidelijke daling.
Er zijn weinig grote schommelingen in de segregatie van verschillende huishoudenstypen. In het stadsgewest Groningen daalt de segregatie van gezinnen en alleenstaanden het sterkst. In Den Haag en Utrecht, de stadsgewesten met een groot
aandeel nieuwbouw (en dan vooral eengezinswoningen) in nieuwbouwwijken
(Vinex), is de segregatie van gezinnen juist substantieel toegenomen.
Nieuwbouw heeft effect op segregatie
In de stadsgewesten Den Haag en Utrecht hebben de nieuwbouwwijken het
sterkste effect gehad op de segregatie, vooral op de segregatie van hoge inkomens. Dat komt omdat de hoge inkomens zeer sterk oververtegenwoordigd zijn in
de nieuwbouwwijken. Bij de etnische segregatie is het effect van de nieuwbouwwijken beperkter. Weliswaar zijn Turkse en Marokkaanse Nederlanders ondervertegenwoordigd in nieuwbouwwijken, maar in de meeste steden neemt hun
aandeel in deze wijken relatief sterk toe. Voor Surinaamse en Antilliaanse Nederlanders geldt dat zij evenredig vertegenwoordigd zijn in de nieuwbouwwijken. Utrecht
is met een oververtegenwoordiging van deze categorie de enige uitzondering.
Het versterkende effect van nieuwbouwwijken op de segregatie naar inkomen en
etniciteit wordt slechts ten dele gecompenseerd door het dempende effect van
herstructurering in bestaande stadswijken.
18
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
Nieuwbouw, selectieve verhuisstromen en segregatie
Nieuwbouw veroorzaakt verhuisstromen. Welke mensen er verhuizen hangt af van
de aard van de nieuwbouw (woningtype, huur of koop, prijs) en de kenmerken van
de mensen die willen verhuizen (op basis van inkomen, etniciteit, leeftijd en huishoudenssamenstelling). Vanwege deze selectiviteit leiden verhuizingen per definitie tot veranderingen in de bevolkingssamenstelling van zowel de herkomstwijken
als de bestemmingswijken. Nieuwbouwwoningen trekken vaak nog specifiekere
huishoudenstypen aan, waardoor de bevolkingssamenstelling van de herkomstwijken sterk kan veranderen.
In aandachtswijken is de doorstroming groter dan in overige stadswijken. Meer
dan een derde van de bewoners die in 1999 in aandachtswijken woonden, woonde
er in 2005 niet meer. Dat geldt overigens niet voor Rotterdam: in de Rotterdamse
aandachtswijken is de dynamiek geringer. In die wijken is meer dan de helft van
de bewoners in de periode 1999-2005 niet verhuisd, en de mensen die wel zijn
verhuisd zijn veelal verhuisd binnen de wijk of naar een andere aandachtswijk in de
stad. Als gevolg van selectieve verhuisstromen kan de bevolkingssamenstelling van
aandachtswijken relatief snel veranderen.
De verhuisstromen vanuit aandachtswijken zijn vooral selectief naar inkomen. Huishoudens die zijn blijven wonen in aandachtswijken – zowel de huishoudens die niet
zijn verhuisd als de huishoudens die binnen/tussen aandachtswijken zijn verhuisd –
hebben de laagste inkomens en maken de minste inkomensgroei door. De huishoudens die in de periode 1999-2005 vanuit aandachtswijken naar overige stadswijken
of naar buiten het stadsgewest zijn verhuisd, hadden in 1999 nog een relatief laag
inkomen, maar hebben een sterke inkomensstijging doorgemaakt. Voor deze
groep fungeert de aandachtswijk als een roltrap (zie Fielding 1992; Hooimeijer &
Nijstad 1996): huishoudens (waaronder studenten) komen met een laag inkomen
de wijk binnen en verlaten de wijk wanneer hun inkomen is toegenomen. Mensen
die vanuit aandachtswijken verhuizen naar nieuwbouwwijken hebben verreweg de
hoogste inkomens: nieuwbouwwijken trekken dus de hoogste inkomensgroepen
uit aandachtswijken weg.
De verhuisstromen vanuit aandachtswijken zijn ook selectief naar herkomstgroep
en huishoudenstype. Vooral gezinnen vertrekken uit aandachtswijken, terwijl
alleenstaanden vooral binnen/tussen aandachtswijken verhuizen. Het zijn ook
vooral gezinnen die naar nieuwbouwwijken verhuizen. De huishoudenssegregatie
neemt dus verder toe. Degenen die in aandachtswijken blijven wonen, zijn iets
vaker niet-westers allochtoon dan degenen die verhuizen naar andere wijken.
Verhuizingen naar nieuwbouw zijn selectief
Herstructurering (nieuwbouwwoningen bouwen in bestaande wijken), heeft onder
andere tot doel de bevolkingssamenstelling van deze wijken meer gemengd te
maken. Vooral in Rotterdam, maar ook in Groningen en Arnhem, heeft herstructurering inderdaad geleid tot een verminderde segregatie van lage inkomensgroepen
en niet-westerse allochtonen. In Tilburg en Utrecht zijn daarentegen (nog) nauwelijks nieuwbouwwoningen in aandachtswijken gebouwd.
Nieuwbouwwijken trekken een selectieve bevolking aan. Dat leidt tot een toenemende segregatie naar inkomen, huishoudenssamenstelling en etniciteit. In
Groningen zijn geen aparte nieuwbouwwijken gebouwd, maar zijn kleine een-
Effecten van nieuwbouw op de bevolkingssamenstelling van stadswijken
19
heden nieuwbouw aan de bestaande wijken toegevoegd. Hierdoor is de segregatie
afgenomen.
Vooral mensen die al in aandachtswijken wonen verhuizen naar nieuwbouwwoningen in aandachtswijken. Daarnaast trekt nieuwbouw in aandachtswijken veel
mensen van buiten het stadsgewest naar deze wijken toe. Huishoudens die verhuizen naar nieuwbouwwoningen in aandachtswijken hebben gemiddeld een veel
hoger inkomen dan de overige huishoudens in deze wijken. Dit geldt zowel voor
degenen die binnen (of tussen) aandachtswijken naar nieuwbouw zijn verhuisd als
degenen die van elders zijn gekomen. Nieuwbouw in aandachtswijken weet dus
zowel de sociale stijgers binnen de wijk te houden als hogere inkomens van elders
aan te trekken. Daardoor neemt de inkomenssegregatie af.
Nieuwbouw in aandachtswijken trekt relatief veel autochtonen van elders naar
deze wijken. Mensen die binnen (of tussen) aandachtswijken naar nieuwbouw
verhuizen zijn echter relatief vaak niet-westerse allochtonen. Omdat het aantal
autochtonen in de wijk toeneemt en het aantal allochtonen niet afneemt, wordt het
relatieve aandeel niet-westerse allochtonen kleiner. Daarmee neemt de etnische
segregatie in aandachtswijken af. De succesvolle allochtonen (middenklasse) die nu
binnen aandachtswijken naar nieuwbouw verhuizen, hadden deze wijken mogelijk
verlaten wanneer daar geen nieuwe woningen zouden zijn gebouwd. Nieuwbouw
lijkt er dus in te slagen om succesvolle allochtonen aan de wijk te binden. Met
andere woorden: nieuwbouw in aandachtswijken leidt weliswaar tot een afname
van de segregatie van lage-inkomensgroepen, maar heeft een dempend effect op
de afname van de segregatie van niet-westerse allochtonen.
Nieuwbouwwoningen trekken vooral gezinnen aan, zowel in nieuwbouwwijken,
aandachtswijken als in overige wijken. Nieuwbouw in aandachtswijken doet de
huishoudenssegregatie dus verminderen, onder andere door herstructurering en
zogenaamd ‘gespiegeld bouwen’.2
Nieuwbouw verandert bevolkingsamenstelling in bestaande wijken
Verhuisstromen zijn specifiek naar inkomen, etniciteit, huishoudenssamenstelling
en leeftijd. Vooral mensen met lage inkomens, alleenstaanden en ouderen verhuizen niet uit aandachtswijken, hoogstens binnen aandachtswijken. Zij blijven
dus wonen in deze wijken. Gezinnen en mensen met hogere inkomens verhuizen
vaker weg uit aandachtswijken. De verhuisstromen naar nieuwbouwwijken zijn nog
extra specifiek: nieuwbouwwijken en nieuwbouwwoningen trekken nog meer dan
andere wijken vooral gezinnen en huishoudens met de hoogste inkomens uit de
aandachtswijken weg.
Verschillen in de persoonlijke en huishoudenskenmerken tussen de instroom en
de uitstroom zorgen voor een verandering van de bevolkingssamenstelling van
een wijk. De kenmerken van personen en huishoudens kunnen echter ook veranderen: jongeren verlaten het ouderlijk huis, mensen gaan samenwonen en vormen
een gezin, het inkomen neemt toe (of af). Ook dit veroorzaakt een verandering
in de bevolkingssamenstelling van wijken. Aandachtswijken fungeren veelal als
een roltrap: mensen vestigen zich er als alleenstaande met een laag inkomen en
verlaten de wijk weer als ze gaan samenwonen, een gezin (willen) stichten en/of
een hoger inkomen hebben. Kortom, terwijl de mensen in de wijk wonen maken ze
carrière. De verandering in persoonlijke kenmerken van de mensen die niet verhuizen compenseert veelal het verschil (bijvoorbeeld in inkomen) tussen de instroom
en de uitstroom (zie ook Uunk & Dominguez Martinez 2002). De inkomens van de
20
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
instroom naar aandachtswijken zijn weliswaar veel lager dan die van de uitstroom,
toch is het gemiddelde huishoudensinkomen (gecorrigeerd voor inflatie) in aandachtswijken in de periode 1999-2005 licht toegenomen.
Alleenstaanden verhuizen veel vaker naar aandachtswijken toe, dan dat ze er vanuit
vertrekken. Het zijn vooral gezinnen die uit aandachtswijken vertrekken. Doordat
veel mensen in de tussentijd zijn gaan samenwonen of een gezin hebben gevormd,
is het aandeel alleenstaanden in aandachtswijken echter nauwelijks toegenomen in
de periode 1999-2005. De aandachtswijken fungeren dus effectief als maatschappelijke (sociaaleconomische en demografische) roltrap.
In Den Haag en Rotterdam is het aandeel niet-westerse allochtonen in de instroom
in aandachtswijken groter dan in de uitstroom. In deze wijken neemt het aandeel
niet-westerse allochtonen en de etnische segregatie dus toe. In Arnhem, Groningen, Utrecht en Tilburg is het aandeel niet-westerse allochtonen in de uitstroom uit
aandachtswijken groter dan in de instroom naar aandachtswijken toe. Desondanks
neemt ook in deze wijken door natuurlijke groei (geboorte minus sterfte) het
aandeel niet-westerse allochtonen toe.
Het aandeel ouderen (65+) is groter in de uitstroom vanuit aandachtswijken dan
in de instroom naar deze wijken toe. Ouderen verhuizen dus nauwelijks naar
aandachtswijken toe. Hierdoor is het aandeel ouderen in aandachtswijken afgenomen. Dit met uitzondering van Tilburg, waar in de twee aandachtswijken veel
kleine nieuwbouwappartementen zijn gebouwd (waarvan een aantal specifiek voor
ouderen).
Nieuwbouw leidt tot selectieve verhuisketens
Nieuwbouw resulteert niet alleen in directe verhuisstromen, het brengt een hele
keten van verhuizingen op gang. Huishoudens die zich vestigen in nieuwbouwwoningen laten woningen achter die worden betrokken door andere huishoudens,
waarvan de achtergelaten woningen weer worden bewoond door andere huishoudens, enzovoort. In Nederland levert één nieuw gebouwde woning door deze
verhuisketens gemiddeld twee à tweeënhalve vrijkomende bestaande woningen
op. Een verhuisketen eindigt wanneer er bij een verhuizing geen woning meer vrijkomt. Dit is bijvoorbeeld het geval als jongeren zelfstandig gaan wonen.
Door nieuwbouw geïnitieerde verhuisketens laten vooral verschillen zien tussen
enerzijds de directe instroom in de nieuwbouwwoningen en anderzijds de latere
schakels in de verhuisketen. Op alle onderzochte aspecten, te weten huishoudensinkomen, huishoudenssamenstelling, etniciteit en geografische herkomst, is er een
groot verschil tussen de kenmerken van de naar de nieuwbouwwoningen verhuisde
huishoudens en de huishoudens verderop in de verhuisketens. De effecten van
nieuwbouw op een al dan niet toe of afname van segregatie in aandachtswijken
worden daardoor gedempt.
In vrijwel alle stadsgewesten zijn niet-westerse allochtonen en eenpersoonshuishoudens oververtegenwoordigd in alle schakels van de verhuisketen, behalve
in de eerste instroom in de nieuwbouwwoningen. De inkomens van huishoudens
vertonen een min of meer vergelijkbaar beeld. Het gemiddelde inkomen van
huishoudens die verhuizen naar nieuwbouwwoningen en van de huishoudens in
de eerstvolgende schakel van de verhuisketen is veel hoger dan dat van de huishoudens in de latere schakels.
Effecten van nieuwbouw op de bevolkingssamenstelling van stadswijken
21
Verhuisketens werken ruimtelijk gezien slechts geleidelijk door in de stadsgewesten.
De huishoudens die in de nieuwbouwwoningen trekken komen voor het grootste
deel uit de eerder in diezelfde wijk gebouwde woningen en uit de wijken in de
nabijheid van de nieuwbouwwijk. Op iets grotere afstand, tussen de nieuwbouwwijk en het centrum van het stadsgewest, ligt een overgangsgebied waar in min of
meer gelijke mate verhuizingen plaatsvinden in alle schakels van de verhuisketen.
Verhuizingen naar verder weg gelegen binnenstedelijke woonwijken vinden vooral
plaats in de laatste schakels van de verhuisketen. Mensen verhuizen dus vooral over
hele korte afstand.
Deze verhuisketens hebben wisselende gevolgen voor de bevolkingssamenstelling
in nieuwbouwwijken en aandachtswijken. Het aandeel niet-westerse allochtonen in
de verhuisstroom naar nieuwbouwwijken is hoger dan hun bevolkingsaandeel in die
wijken. In nieuwbouwwijken zal het aandeel niet-westerse allochtonen in de wijk
daardoor enigszins toenemen.
Binnen de groep niet-westerse allochtonen bestaan overigens verschillen tussen
de diverse herkomstgroeperingen. Surinaamse Nederlanders zijn binnen de groep
niet-westerse allochtonen sterk oververtegenwoordigd in de directe instroom in
nieuwbouwwoningen. Marokkaanse en Antilliaanse Nederlanders zijn juist sterk
ondervertegenwoordigd in de directe instroom in nieuwbouwwoningen, maar
oververtegenwoordigd in de latere schakels van de verhuisketens. De Turkse herkomstgroepering neemt een tussenpositie in.
De gevolgen voor de inkomenssegregatie zijn minder eenduidig. Nieuwbouwwoningen trekken weliswaar huishoudens met gemiddeld hogere inkomens dan
de woningen in latere schakels van de verhuisketens, maar dit verschil wordt in
belangrijke mate bepaald door het type huishoudens in de verschillende schakels.
De nieuwbouwwoningen worden veel vaker betrokken door meerpersoonshuishoudens (gezinnen en paren, meestal tweeverdieners), dan de woningen in
de later schakels, waar eenpersoonshuishoudens domineren. Als de huishoudensinkomens worden gecorrigeerd voor verschillen in huishoudenssamenstelling
worden de verschillen kleiner, al blijven ze wel bestaan.
Woningbouwbeleid, wijkenbeleid en segregatie
Woningbouwbeleid en segregatie
Het woningbouwbeleid in de zes stadsgewesten en centrale gemeenten van die
stadsgewesten toont onderling grote overeenkomsten. De nadruk in dit beleid ligt
(inmiddels) op kwaliteit in plaats van op kwantiteit. Daarnaast wordt de aandacht in
toenemende mate verschoven van uitbreiding (uitleg) naar inbreiding, verdichting
en herstructurering. De centrale doelstelling van het stedelijke woningbouwbeleid
kan worden geduid als het streven naar een toenemende differentiatie, zowel in de
woningvoorraad als in woonmilieus. Door de woningvoorraad te differentiëren naar
eigendomsverhouding, woningtype en woningprijs proberen beleidsmakers ook de
samenstelling van de wijk- en buurtbevolking te differentiëren. Daarbij gaat het niet
alleen om verschillen naar inkomen, maar ook naar type huishouden en leeftijd.
Op regionaal niveau wordt gestreefd naar een groter aandeel sociale huurwoningen en goedkope koopwoningen op uitleglocaties en in de randgemeenten. Het
gemeentelijke en regionale woningbouwbeleid is daarmee grotendeels in overeenstemming met de huidige doelstellingen van het rijksbeleid. Grotendeels, maar niet
22
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
helemaal. Want opvallend genoeg speelt de etniciteit van de bewoners geen enkele
rol in het streven van gemeenten en stadsregio’s naar differentiatie en menging
van de wijkbevolking, expliciet noch impliciet. Het rijksstreven is daarentegen wel
expliciet gericht op het voorkomen van etnisch homogene wijken en buurten (zie
VROM-WWI 2009).
Een verkenning van gemeentelijke en regionale woonvisies van de laatste
twee decennia laat zien dat gemeentelijke en regionale overheden zich al heel
lang bewust zijn van de mogelijke effecten van nieuwbouw op de bevolkingssamenstelling van bestaande stadswijken en -buurten. Het streven naar differentiatie van de woningvoorraad (en daarmee menging naar inkomen op stads-,
wijk- en buurtniveau) wordt bovendien ingegeven vanuit de beleidsdoelstelling
om huishoudens met een midden- en hoger inkomen (met name gezinnen) aan de
stad te binden. In het verleden werden deze groepen min of meer gedwongen de
stad te verruilen voor een suburbane locatie (in een naburige gemeente) met een
hoger aandeel eengezinswoningen. Daarbij zijn gemeenten ervan doordrongen dat
het bouwen in het duurdere segment resulteert in langere verhuisketens (zie ook
VROM 2003). In vrijwel alle onderzochte centrale steden wordt vooral gebouwd
voor de doorstroming, om zo langere verhuisketens te creëren en scheefwonen
tegen te gaan. Overheden streven naar een toenemend aandeel koopwoningen en
eengezinswoningen, en daarmee naar een toenemend aantal keuzemogelijkheden
voor stedelijke woonconsumenten. Niet alleen in de uitbreidingswijken, maar ook
in de herstructureringswijken worden hiertoe stappen gezet. Dit is evenwel een
proces van hele lange adem, ook omdat de herstructurering nog niet in alle naoorlogse woonwijken goed op gang is gekomen.
Om op de stedelijke woningmarkt meer keuzemogelijkheden te kunnen bieden,
wedden overheden op meer paarden tegelijk. Naast het bouwen voor de doorstroming wordt in de totale gemeentelijke nieuwbouw nog steeds gestreefd
naar zo’n 30 procent nieuwbouw in het goedkope segment (vooral sociale huur),
waarmee dus ook direct voor starters op de woningmarkt wordt gebouwd. Dit
geldt ook voor steden als Den Haag en Utrecht, waar de voorraad sociale huurwoningen in principe voldoende zou moeten zijn om tegemoet te komen aan de
huidige en toekomstige vraag naar goedkope woonruimte. Het scheefwonen
wordt in de onderzochte stedelijke gemeenten weliswaar bestreden, tegelijkertijd
zijn er ook relatieve voordelen aan dit fenomeen. Scheefwonen impliceert immers
een gemengde buurtbevolking, in ieder geval naar inkomen. In de onderzochte
gemeenten wordt dan ook met belangstelling het SEV-experiment ‘Huur op maat’
gevolgd, waarbij een zekere mate van marktconforme huur wordt geïntroduceerd
en de hoogte van de huursom afhankelijk wordt gemaakt van de hoogte van het
huishoudensinkomen (zie www.huuropmaat.info).
Het woningbouwbeleid van de onderzochte stedelijke gemeenten en regio’s is dus
deels gericht op het tegengaan van segregatie en concentratie van lage-inkomensgroepen. Het principe van de ongedeelde stad wordt breed gedragen. Ook in regionaal verband wordt aandacht besteed aan differentiatie van de woningvoorraad,
om zo de voorraad sociale huurwoningen over de stedelijke regio te spreiden.
De achterliggende motivaties van dit streven naar menging op wijk- en buurtniveau worden echter nauwelijks geëxpliciteerd, ook niet in het gemeentelijke
Krachtwijkenbeleid. Daarnaast lijken gemeenten de effecten van differentiatie van
de woningvoorraad (en daarmee het streven naar menging) niet of nauwelijks te
monitoren of te evalueren.
Effecten van nieuwbouw op de bevolkingssamenstelling van stadswijken
23
Wijkenbeleid en segregatie
Het Krachtwijkenbeleid is gericht op het verbeteren van de leefbaarheid in veertig
aangewezen stadswijken en het terugdringen van maatschappelijke achterstanden
van de wijkbewoners (VROM-WWI 2007). In het Krachtwijkenbeleid worden
zowel fysieke als sociale sporen gevolgd. Het belangrijkste spoor (in financiële
zin) is het (fysieke) spoor wonen. Dit spoor zet sterk in op differentiatie van de
woningvoorraad en daarmee op het tegengaan van segregatie van lage inkomensgroepen. Ook wil het spoor menging naar huishoudenstype en leeftijd bevorderen.
Het Krachtwijkenbeleid is dus verbonden met het gemeentelijke (en regionale)
woningbouwbeleid. Ook in het gemeentelijke Krachtwijkenbeleid is segregatie naar
herkomst (etniciteit) geen issue: daar wordt niet op gestuurd (zo dat al zou kunnen
dan wel juridisch mogelijk zou zijn). In veel Krachtwijken is ofwel sprake geweest
van, ofwel momenteel sprake van een omvangrijke herstructurering van de woningvoorraad (sloop–nieuwbouw). In sommige Krachtwijken staat een dergelijke
omvangrijke herstructurering nog op stapel.
Andere ‘fysieke’ sporen van het Krachtwijkenbeleid betreffen het vergroten van
de kwaliteit van de openbare ruimte en het vergroten van de kwaliteit van de
bestaande woningvoorraad door middel van renovatie.
Discussie: sturen met nieuwbouw
In de komende tien jaar zal het aantal Nederlandse huishoudens naar verwachting met 570.000 toenemen. Ook zal een groot aantal verouderde woningen in
die periode moeten worden vervangen. Dit betekent dat er in Nederland binnen
nu en tien jaar nog zo’n 800.000 nieuwe woningen moeten worden gebouwd.
Daarbij moet goed worden nagedacht welke woningen waar worden gebouwd.
Nieuwbouw genereert immers verhuisstromen en verhuisketens en heeft daardoor
effecten op de bevolkingssamenstelling van bestaande wijken en buurten in steden
en stadsgewesten. Nieuwbouw kan daarmee de segregatie van huishoudens met
hoge en lage inkomens (waaronder veel niet-westerse allochtonen), maar ook
de segregatie van gezinnen en alleenstaanden binnen steden en stadsgewesten
versterken of terugdringen.
Vooral ten aanzien van uitleglocaties zullen stedelijke gemeenten en stadsregio’s goed moeten nadenken over welk type woningen (eigendomsverhouding,
prijs, type) moeten worden gebouwd. Al te eenzijdige toevoegingen aan de
woningvoorraad (met name middeldure eengezinskoopwoningen) op uitleglocaties leiden immers tot zeer selectieve verhuisstromen vanuit de bestaande
(en meestal aangrenzende) stedelijke woonwijken en tot een weinig gemengde
wijkbevolking in de nieuwbouwwijken. Dat is niet wenselijk, want het streven naar
een grotere menging van de bevolking (naar inkomen, huishoudenssamenstelling
en/of etniciteit) in de aandachtswijken houdt immers ook in dat er moet worden
gestreefd naar een grotere differentiatie in andere bestaande stadswijken en
nieuwbouwwijken.
Vooral de herstructurering van bestaande stadswijken (waaronder aandachtswijken) kan succesvol worden ingezet voor een grotere menging van de wijkbevolking naar inkomen en huishoudenssamenstelling. Door op grote schaal
goedkope (sociale) meergezinshuurwoningen te vervangen door duurdere
eengezinshuurwoningen en eengezinskoopwoningen in alle prijssegmenten van de
24
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
woningmarkt, kan tegemoet worden gekomen aan de grote vraag naar dergelijke
woningen in de steden. Bovendien worden zo wooncarrières in de wijk mogelijk
gemaakt en wordt een uitstroom van huishoudens met een midden- en hoger
inkomen naar omliggende suburbane gemeenten voorkomen. Om een grotere differentiatie te bewerkstelligen zouden de huidige verstedelijkingsafspraken tussen
Rijk en provincies voor de periode 2010-2020 moeten worden verbonden met het
huidige aandachtswijkenbeleid. Veel meer dan voorheen zouden woningbouwafspraken moeten worden gericht op de kwalitatieve kenmerken van de toevoegingen aan de woningvoorraad. Met kwalitatieve kenmerken bedoelen we het aandeel
huur- en koopwoningen, het aandeel eengezins- en meergezinswoningen en de
verdeling daarvan over nieuwbouw- en herstructureringswijken.
Herstructurering kan weliswaar worden ingezet om een grotere menging van de
wijkbevolking te bereiken, maar dit zal nooit het belangrijkste doel zijn. Herstructurering heeft vooral tot doel de verouderde woningvoorraad in steden te vervangen
door woningen die zijn aangepast aan de eisen en voorkeuren (bouwtechnische
eisen, marktvraag van woonconsumenten) van deze tijd. Herstructurering en aanpassing van de woningvoorraad is daarmee een opgave van alle tijden. En dat biedt
perspectieven. Met name de naoorlogse woonwijken zijn tegenwoordig onderwerp
van herstructurering. Deze wijken hebben over het algemeen een zeer eenzijdige
voorraad goedkope huurwoningen, waarvan een groot aandeel meergezinswoningen. In die wijken biedt herstructurering de gelegenheid om te komen tot een veel
gedifferentieerder woningvoorraad, zowel naar prijs als naar eigendomsverhouding
en woningtype. Daarmee kan herstructurering leiden tot een meer gemengde wijkbevolking naar inkomen (en daarmee naar etniciteit) en huishoudenssamenstelling.
Daarbij wordt impliciet verondersteld dat een grotere menging positieve gevolgen
zal hebben voor de leefbaarheid in de wijk, voor de sociale cohesie in de wijk en
zelfs voor het bestrijden van achterstanden in de wijk. Ander onderzoek in Nederland (Van Bergeijk et al. 2008) heeft echter overduidelijk laten zien dat dergelijke
effecten niet moeten worden overschat. Het zijn op zijn hoogst gunstige bijeffecten van herstructurering.
Herstructurering, in de zin van sloop en vervangende nieuwbouw, zal bovendien
gepaard moeten gaan met renovatie van de bestaande woningvoorraad en met
aandacht voor de kwaliteit van de openbare ruimte en de voorzieningen in de wijk
(Van Bergeijk et al. 2008). Kortom, het is noodzakelijk om een integrale en grootschalige transformatie van de wijk na te streven. Dat zal namelijk tegelijkertijd
bestaande wijk- en buurtreputaties opkrikken, waardoor deze wijken en buurten
een betere positie krijgen op de stedelijke woningmarkt. Als gevolg daarvan zullen
de bestaande en nieuwe woningen in deze wijken en buurten hun waarde behouden (zie ook Koopman 2009; Permentier et al. 2007). Dit is wel een proces van
lange adem: buurtreputaties gaan immers te paard en komen te voet. Overigens
wordt het vernieuwen van de woningvoorraad dringender naarmate de druk op de
regionale woningmarkt afneemt. Immers, als de woonconsument veel te kiezen
heeft is het lastiger om deze consument te verleiden om in een (voormalige)
aandachtswijk te gaan wonen.
Een dergelijke aanpak mag zich tegelijkertijd niet beperken tot een aantal daartoe
aangewezen wijken en buurten. De ervaring leert immers dat veel bewoners die
vanwege sloop de wijk hebben moeten verlaten min of meer gedwongen terechtkomen in naburige wijken met een vergelijkbare woningvoorraad en bevolkings-
Effecten van nieuwbouw op de bevolkingssamenstelling van stadswijken
25
samenstelling (Slob et al. 2008). Gemeenten zullen oog moeten hebben voor dergelijke ‘waterbedeffecten’.
Bovendien kan de vraag worden gesteld op welk ruimtelijk schaalniveau (wijk,
buurt, woonblok) en op welke dimensies (inkomen, huishoudenssamenstelling,
etniciteit, leefstijl) differentiatie zal moeten worden nagestreefd om de leefbaarheid en de sociale cohesie in de wijk te bevorderen, of op zijn minst de overlast van
omwonenden te voorkomen. Welk schaalniveau en welke dimensies zijn van belang
om niet alleen getalsmatig een grotere menging van de wijkbevolking te realiseren?
Ten slotte kan worden verwacht dat een grotere menging van de wijkbevolking
naar etniciteit min of meer vanzelf zal plaatsvinden. Dat zien we aan het feit dat de
woonvoorkeuren van niet-westerse allochtonen van generatie op generatie veranderen (deze voorkeuren gaan steeds meer lijken op die van autochtone Nederlanders). Ook zal de sociaaleconomische stijging die deze niet-westerse allochtonen
zullen doormaken, hen in staat stellen om in toenemende mate hun (manifeste
of latente) woonvoorkeuren te realiseren. Vooral als dat wordt ondersteund door
een grotere differentiatie van de woningvoorraad binnen alle wijken van de grote
steden.
Noten
1) In dit onderzoek wordt in de terminologie
een onderscheid gemaakt tussen Krachtwijken en (overige) aandachtswijken. De
aandachtswijken zijn de 157 stedelijke woonwijken die in 2006 door voormalig minister
Winsemius van VROM werden aangewezen
als wijken waar sprake is van ongewenste
achterstandssituaties. De Krachtwijken
betreffen de veertig door voormalig minister Vogelaar van WWI aangewezen aandachtswijken waarin gestreefd wordt naar
het verbeteren van de leefbaarheid en het
terugdringen van maatschappelijke achterstanden van de wijkbewoners (VROM 2007).
26
Indien in dit rapport wordt gesproken over
aandachtswijken hebben we het over de
groep van 157 wijken, dus inclusief de veertig
Krachtwijken. De gehanteerde aanduiding
aandachtswijk kan inmiddels wat verwarrend
overkomen, aangezien momenteel alleen de
veertig aangewezen Krachtwijken nog aandachtswijken worden genoemd.
2) Gespiegeld bouwen is het bouwen in een diametraal ander segment van de woningmarkt
dan de bestaande woningvoorraad in de
wijk, bijvoorbeeld eengezinskoopwoningen
in een wijk die wordt gedomineerd door
meergezinshuurwoningen.
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
Verdieping
Effecten van nieuwbouw op de bevolkingssamenstelling van stadswijken
27
Nieuwbouw en
segregatie: theoretische
achtergronden
1
In dit onderzoek staat de vraag centraal wat de effecten zijn van nieuwbouw
op de bevolkingssamenstelling van bestaande stadswijken en -buurten. Meer in
het bijzonder: leidt nieuwbouw tot een verdere concentratie en segregatie van
lage-inkomensgroepen en niet-westerse allochtonen? Om antwoord te vinden op
deze vraag is het belangrijk om goed zicht te krijgen op de factoren die segregatie
en concentratie verklaren. Het verklaren van segregatie is echter niet zo eenvoudig, aangezien onderzoekers hierbij een groot aantal verschillende invalshoeken
hanteren.
In paragraaf 1.5 worden deze verschillende invalshoeken besproken. We geven
in die paragraaf eerst enkele algemene verklaringen voor segregatie, waarna we
ingaan op de rol van het beleid, waaronder het stedelijke woonbeleid. In paragraaf
1.6 wordt dit verder uitgewerkt. In paragraaf 1.7 besteden we expliciet aandacht
aan de rol van nieuwbouw als verklarende factor achter processen van segregatie
en concentratie. Voordat we echter toekomen aan het verklaren van segregatie,
besteden we in de paragrafen 1.1 tot en met 1.4 eerst aandacht aan de definitie van
de gehanteerde kernbegrippen. Ook zullen we dieper ingaan op de vraag waarom
het van belang is dat het fenomeen ‘segregatie’ wordt onderzocht.
1.1 Segregatie, een actueel beleidsthema
De ruimtelijke concentratie en segregatie van lage-inkomensgroepen en nietwesterse allochtonen in de grote steden van Nederland staan momenteel hoog
op de beleidsagenda van het ministerie van Wonen, Wijken en Integratie (WWI).
Evenzoveel aandacht is er voor de invloed van concentratie en segregatie op de
leefbaarheid in wijken en op de maatschappelijke positie van de wijkbewoners.
Deze aandacht is echter niet specifiek voor deze tijd. Reeds decennialang zijn concentratie en segregatie van lage-inkomensgroepen en niet-westerse allochtonen
subject van onderzoek binnen de sociale geografie en de sociologie.
In die onderzoeken wordt onder andere de aandacht gevestigd op de sociale
polarisatie en sociale ongelijkheid die samengaan met ruimtelijke concentratie en
ruimtelijke segregatie.
Nieuwbouw en segregatie: theoretische achtergronden
29
Dat deze thematiek sinds jaar en dag op de agenda van wetenschappers en
beleidsmakers staat, is vooral een gevolg geweest van belangrijke veranderingen
in de economische structuur van westerse landen en de grote steden in die landen.
De overgang van een industriële naar een diensteneconomie in de jaren zestig en
zeventig van de vorige eeuw, betekende immers dat de mogelijkheden van mensen
op de arbeidsmarkt drastisch veranderden: velen werden werkloos, terwijl anderen
juist hun kans zagen om in de nieuwe economie een goede positie te verkrijgen.
Voor de ene groep mensen nam het inkomen af (vooral voor degenen die als gevolg
van de economische veranderingen op straat kwamen te staan), terwijl degenen
die zich in de diensteneconomie konden profileren meer gingen verdienen. Het
gevolg was een drastische herverdeling van inkomens over verschillende groepen.
In het buitenland vroegen gerenommeerde auteurs aandacht voor deze grote veranderingen. Sassen (1991) richtte haar aandacht op de economische veranderingen
en de daaruit voortvloeiende grotere inkomensongelijkheid en inkomenspolarisatie
in de wereldsteden New York, Tokio en Londen. Mollenkopf en Castells (1991)
wezen op de complexiteit van de sociaalruimtelijke structuur, die niet simpelweg
terug te voeren was op het verschil tussen arm en rijk. Fainstein et al. (1992) vonden
het bewijs voor het ontstaan van een onderklasse in New York en Londen, maar
achtten daarnaast ook het denken in simpele categorieën van arm en rijk ongewenst. Zij zagen de verdeelde stad veel meer als een hypothese dan als een waarheid. Overigens bestond veel onderzoek naar polarisatie en ongelijkheid in steden
vaak uit een aantal beweringen waar niet al te veel empirische bewijsvoering voor
was (Van Kempen & Murie 2009).
De veranderende economische structuur van westerse steden viel samen met
radicale demografische veranderingen. In veel landen leidde de immigratie van
(ex-)kolonialen en, later, arbeidsmigranten en gezinsherenigers en, nog later,
asielzoekers en vluchtelingen tot een multi-etnische samenleving, met name in de
grotere steden. Inmiddels is één op de negen inwoners van Nederland niet-westers
allochtoon1. In de grote steden ligt dit aandeel al gauw boven de twintig procent
en in Amsterdam, Rotterdam en Den Haag betreft het ongeveer een derde van de
bevolking. In sommige wijken in de grote steden is meer dan de helft van de bewoners niet-westers allochtoon.
Er werd steeds meer onderzoek gedaan naar concentratie en segregatie van deze
groepen, meestal op basis van zeer concrete gegevens: op basis van de woonplek
van de nieuwe bevolkingsgroepen werden allerlei segregatiematen berekend,
kaarten getekend en vergelijkingen in de tijd gemaakt. Concentratie en segregatie werden letterlijk in kaart gebracht. Dergelijk onderzoek werd uitgevoerd in
de gehele westerse wereld (Friedrichs 1998; Giffinger & Reeger 1997; Glebe 1997;
Kesteloot & Cortie 1998; Phillips 1998), ook in Nederland (Aalbers & Deurloo 2003;
Van Amersfoort 1992; Bolt et al. 2002, 2008; Van Kempen 2005; Musterd 2005;
Musterd et al. 1998; Musterd & Deurloo 2002; Musterd & Van Kempen 2009).
30
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
1.2 Concentratie en segregatie: de theorie
Om alle onderzoeken naar concentratie en segregatie goed te kunnen duiden, is
het belangrijk om duidelijk te maken wat er onder die termen wordt verstaan.
1.2.1 Segregatie
Onder segregatie kan worden verstaan: de mate van groepering van een bepaalde
bevolkingscategorie over het stedelijk gebied. Op deze manier gedefinieerd hangt
het begrip segregatie sterk samen met het begrip concentratie. Er is namelijk
sprake van segregatie van een bevolkingscategorie wanneer deze categorie sterk
is oververtegenwoordigd (en dus meestal geconcentreerd is) in bepaalde delen
van de stad of het stedelijk gebied. Anders gezegd: wanneer een bevolkingsgroep
zich concentreert in bepaalde wijken of buurten, dan noemen we dat segregatie.
Wanneer een bevolkingscategorie (bijvoorbeeld Turkse Nederlanders of lageinkomensgroepen) zich nergens concentreert en in iedere buurt of wijk relatief
evenveel voorkomt als de referentiegroep (bijvoorbeeld autochtonen), dan is dat
geen segregatie (en dus ook geen concentratie).
Het begrip segregatie wordt meestal gebruikt op het niveau van de stad (of soms
het stedelijk gebied). Een stad kent een grote of kleine mate van segregatie. Dat
betekent dan dat sommige buurten of wijken een oververtegenwoordiging kennen
van een bepaalde bevolkingscategorie, terwijl andere buurten of wijken die oververtegenwoordiging juist niet hebben. Ongesegregeerde steden komen overigens
niet voor: er is altijd wel sprake van een oververtegenwoordiging van een bepaalde
groep in bepaalde deelgebieden in de stad, ongeacht het ruimtelijke schaalniveau
waarop dat wordt bekeken.
Het begrip segregatie kan ook wel op buurt- of wijkniveau worden gebruikt, maar
dan hebben we het over verschillen binnen die buurt of wijk. Een gesegregeerde
buurt of wijk bestaat uit delen waar een bepaalde bevolkingcategorie zich concentreert en andere delen waar geen sprake is van een concentratie van die groep.
1.2.2 Concentratie
Het begrip concentratie wordt meestal juist wel gebruikt op het niveau van de buurt
of de wijk, We spreken van een concentratiebuurt of -wijk, wanneer een buurt of
wijk een oververtegenwoordiging kent van een bepaalde bevolkingscategorie.
Meestal wordt een dergelijke oververtegenwoordiging bepaald in vergelijking met
de rest van de stad. Een wijk is een concentratiewijk van Marokkaanse Nederlanders als bijvoorbeeld veertig procent van de bevolking van die wijk bestaat uit
Marokkaanse Nederlanders, terwijl de bevolking van de stad als geheel maar voor
tien procent uit Marokkanen bestaat. Wanneer precies sprake is van een oververtegenwoordiging, dat is een kwestie van interpretatie van de onderzoeker of
beleidsmaker.
Hierboven zijn de begrippen ‘wijk’ en ‘buurt’ overigens door elkaar heen gebruikt.
Het maakt echter nogal uit op welk ruimtelijk schaalniveau concentratie en segregatie wordt gemeten. Een stad kan bij wijze van spreken in twee of in tweehonderd
deelgebieden worden onderscheiden om vervolgens te bekijken of bepaalde delen
al dan niet oververtegenwoordiging van bepaalde bevolkingsgroepen laten zien. De
resultaten kunnen enorm verschillen: de kans op het vinden van een concentratiegebied is groter bij een verdeling van een stad in een groter aantal deelgebieden.
Dat maakt het tegelijkertijd lastig om concentratie- en segregatiescores (zie ‘Het
meten van segregatie’ op blz. 32) van verschillende steden met elkaar te vergelijken.
Nieuwbouw en segregatie: theoretische achtergronden
31
Het meten van segregatie
Voor het meten van segregatie is een groot aantal maten ontwikkeld (Massey &
Denton 1988). Op deze plaats bespreken we enkele van de meest gebruikte.
Segregatie-index
Veruit de meest gebruikte index (ook internationaal) voor het meten van segregatie
is de segregatie-index. De segregatie-index loopt van 0 (evenredige spreiding over de
stad) tot 100 (complete segregatie). De waarde van de segregatie-index kan worden
geïnterpreteerd als het percentage van een groep dat zou moeten verhuizen om een
verdeling over de stad te krijgen die evenredig is aan die van de overige bevolking
(Tesser et al. 1995). Overigens is de hoogte van de segregatie-index afhankelijk van de
manier waarop de wijkgrenzen zijn getrokken. Verder geldt dat de segregatie – per
definitie – hoger is op lager schaalniveau dan op hoger schaalniveau. Als in een stad
wijken zijn onderverdeeld in buurten, dan zal de segregatie op buurtniveau altijd
hoger zijn dan op wijkniveau. Dat betekent dat bij de vergelijking van segregatie
tussen steden de nodige slagen om de arm dienen te worden gehouden. Overigens
geldt deze kanttekening evenzeer voor de onderstaande maten.
Dissimilariteitsindex
De dissimilariteitsindex wordt op dezelfde manier berekend en geïnterpreteerd als de
segregatie-index. Het enige verschil is dat een segregatie-index berekend wordt voor
twee groepen die de gehele bevolking omvatten (bijvoorbeeld Marokkanen tegenover
overige stadsbewoners), terwijl het bij de dissimilariteitsindex gaat om de onderlinge
segregatie tussen twee groepen die niet de hele bevolking omvatten (bijvoorbeeld
Marokkanen tegenover autochtonen).
Interactie-index
De interactie-index is in tegenstelling tot voorgaande maten een asymmetrische
index. Bij de dissimilariteitsindex is de segregatie van Marokkanen ten opzichte van
autochtonen gelijk aan de segregatie van autochtonen ten opzichte van Marokkanen.
Dat is bij de interactie-index niet zo. De interactie-index kijkt naar de statistische
ontmoetingskansen tussen bevolkingsgroepen. Als de interactie-index (deze varieert
van 0 tot 1) van Marokkanen ten opzichte van autochtonen 0,60 is, dan woont de
gemiddelde Marokkaan in een buurt of wijk met een aandeel autochtonen van zestig
procent. De ontmoetingskans is voor een belangrijk deel afhankelijk van de grootte
van de groepen. Als er meer autochtonen zijn dan Marokkanen, dan zal de ontmoetingskans van een autochtoon met een Marokkaan kleiner zijn dan andersom.
Terwijl de segregatie-index het meest gebruikt is, geldt voor de interactie-index dat
die de laatste jaren aan populariteit wint. Dat is een logische trend gezien de snel
uitbreidende literatuur over buurteffecten op integratie. Het ligt immers voor de hand
dat de integratie van allochtonen samenhangt met de ontmoetingskansen met andere
groepen. Stel dat er in een stad een kleine etnische groep is van 50 personen, die
allemaal in één wijk wonen van 1000 inwoners. Volgens de segregatie-index zou deze
groep zeer gesegregeerd wonen (de index zou in de buurt van de 100 komen). Maar
volgens de interactie-index is de segregatie heel beperkt, aangezien de ontmoetingskans met leden van een andere groep 95 procent is. Het is in dit voorbeeld dus niet
aannemelijk dat er van deze concentratie een negatief effect uitgaat op de integratie.
32
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
Dat de interactie-index zo gevoelig is voor de grootte van de groep (Lieberson 1981),
is voor de doelstelling van dit onderzoek echter een nadeel. In hoofdstuk 3 wordt de
ontwikkeling van de segregatie in de tijd gerelateerd aan de dynamiek in de woningvoorraad met behulp van de segregatie-index. Bij gebruik van de interactie-index zou
het lastig zijn om veranderingen in het patroon van segregatie los te zien van ontwikkelingen in het bevolkingsaantal. Als die ontwikkeling in het onderzoek geen rol mag
spelen, is de segregatie-index veel geschikter om trends in de ruimtelijke spreiding
over de stad mee te analyseren.
Getto’s
Er zijn twee aanduidingen van concentratiegebieden die in de segregatieliteratuur
tamelijk veel worden gebruikt. Getto’s zijn concentratiegebieden die (bijna) geheel
bestaan uit huishoudens met een zeer laag inkomen en die tot één bepaalde
etnische bevolkingsgroep horen. Die mensen wonen daar, omdat ze geen andere
keus hebben op de stedelijke of regionale woningmarkt. Er kan slechts sprake zijn
van getto’s als de bevolkingsgroep waar het om gaat ook grotendeels woont in dat
specifieke gebied en nergens anders in de stad. Voor een belangrijk gedeelte komt
dat door hun inkomen en de relatief hoge prijzen van woningen buiten het getto.
Voor een ander deel komt dat door aspecten die te maken hebben met discriminatie: ze worden niet toegelaten in andere gebieden. Dit laatste aspect komt vooral in
de Amerikaanse literatuur naar voren.
Enclaves
Enclaves zijn eveneens gebieden met een oververtegenwoordiging van een
bepaalde bevolkingsgroep. In enclaves wonen mensen echter veel minder gedwongen: er is sprake van een zekere keuze om daar te gaan wonen. Het kan bijvoorbeeld gaan om een enclave van Pakistani in een stad, waar steeds meer Pakistani
komen wonen, omdat dat voor de nieuwkomers praktische voordelen biedt. Op die
plek kunnen ze hun eerste huisvesting vinden (intrekken bij familie), of hun eerste
baan (helpen in de winkel bij een vriend of kennis) en is het opbouwen van sociale
contacten vrij gemakkelijk (men spreekt dezelfde taal). Het begrip enclave wordt
ook wel gebruikt voor een concentratie van rijke huishoudens.
1.3 Segregatie in Nederland: de praktijk
Concentratie en segregatie komt ook in Nederlandse steden voor. Nederlandse
steden zijn zelfs minstens zo gesegregeerd als andere steden in Europa. In landen
als Duitsland, Spanje, Portugal en Zweden is de etnische segregatie geringer dan
in Nederlandse steden (Musterd & Van Kempen 2009). Ook in steden als Oslo,
Parijs en Wenen is de etnische segregatie lager dan in Nederland (Bolt et al. 2006).
Daarentegen lijkt de segregatie in een land als Engeland beduidend hoger dan in
Nederland. Daarbij moet wel worden aangetekend dat het niet altijd over dezelfde
groepen gaat.
In de vier grootste steden van Nederland is de segregatie van Surinaamse en Antilliaanse Nederlanders substantieel lager dan van Turkse en Marokkaanse Nederlan-
Nieuwbouw en segregatie: theoretische achtergronden
33
ders. De segregatie van Turkse en Marokkaanse Nederlanders is het sterkst in Den
Haag. Ook Rotterdam was tot halverwege de jaren negentig een sterk gesegregeerde stad. Hier is de segregatie in de loop der jaren sterk afgenomen, doordat
steeds meer allochtonen de weg naar de naoorlogse buitenwijken hebben weten
te vinden (Bolt et al. 2006, zie ook hoofdstuk 3). Die verschuiving van de oude
stadswijken naar de naoorlogse buitenwijken begon in Utrecht en Amsterdam al in
de jaren tachtig. In Amsterdam neemt de segregatie van Turkse en Marokkaanse
Nederlanders sinds 2000 toe, doordat het aandeel niet-westerse allochtonen juist
in deze naoorlogse wijken de laatste jaren toeneemt. In Utrecht blijft de segregatie
van Turkse Nederlanders stabiel, maar is er een behoorlijk sterke toename van de
segregatie te zien bij de Marokkaanse Nederlanders in deze stad. In Den Haag blijft
de segregatie bij de meeste groepen tamelijk stabiel en voor Nederlandse begrippen op een vrij hoog niveau. Surinaamse Nederlanders vormen daarop een uitzondering: zij verspreiden zich de laatste jaren steeds meer over de stad. In tegenstelling tot Turkse en Marokkaanse Nederlanders verhuizen zij ook relatief vaak naar de
Haagse Vinex-wijken (Bolt & Van Kempen 2008).
De laatste paar jaar neemt de concentratie van niet-westerse allochtonen in de
meeste grote steden overigens licht af. In 1996 woonde 58,9 procent van de nietwesterse allochtonen in gemeenten met meer dan 100.000 inwoners en in 2001 57,5
procent. Deze afnemende concentratie is mede het gevolg van de suburbanisatie
die recentelijk op gang lijkt te zijn gekomen (Burgers & Van der Lugt 2005; De Groot
2004). Zo constateert de Dienst Onderzoek en Statistiek van de Gemeente Amsterdam (2005) dat, nadat de Surinaamse en Antilliaanse Nederlanders hen al enige
jaren geleden zijn voorgegaan, nu ook de Turkse en Marokkaanse Nederlanders de
weg naar andere gemeenten in de regio weten te vinden.
Ook uit een analyse van gegevens uit het WoON-onderzoek (2006) blijkt dat de
suburbanisatie van niet-westerse allochtonen in omvang toeneemt. Barnhoorn
(2009) laat op basis van dit gegevensbestand zien dat allochtonen in de suburbanisatie niet meer achterblijven ten opzichte van autochtonen. Overigens verhuizen deze mensen vooral naar de grotere gemeenten in de regio (zoals Almere,
Zaandam, Purmerend, Schiedam) die bij Nederlanders minder in trek raken en
waar vaak al relatief veel allochtonen wonen. De toenemende concentratie in
dit soort gemeenten kan enerzijds te maken hebben met de relatief lage huizenprijzen, anderzijds met de aantrekkingskracht van de reeds aanwezige etnische
gemeenschappen. Door de toenemende suburbanisatie van allochtonen is er in het
stadsgeografische onderzoek ook een groeiende aandacht voor de segregatie van
allochtonen op het niveau van het stadsgewest (Van Kempen & Bolt 2009).
Veel onderzoek naar segregatie richt zich in Nederland op etnische segregatie. Voor
segregatie naar inkomen bestaat veel minder aandacht. Wellicht omdat deze in verhouding tot andere landen erg gering is (Domburg-De Rooij 2005). Van de vier grote
steden wonen de laagste inkomens het meest gesegregeerd in Den Haag en het
minst in Amsterdam (CBS/SCP 2008). De segregatie naar inkomen is in Den Haag
echter lang niet zo sterk als de etnische segregatie. Gemiddeld is de inkomenssegregatie in kleine Nederlandse gemeenten zelfs hoger dan in Den Haag.
Over segregatie naar leeftijd en huishoudenssamenstelling is weinig bekend. Niettemin richt het beleid van grote steden zich in toenemende mate op een gemengde
bevolkingssamenstelling van wijken en buurten. Daarbij wordt niet zozeer (expliciet) gestreefd naar het voorkómen van concentratie en segregatie van alloch-
34
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
tonen, maar vooral gestuurd op een grotere menging naar inkomen, huishoudenssamenstelling en leeftijd (zie hoofdstuk 2).
Waarom is er eigenlijk zo veel onderzoek gedaan naar de ruimtelijke segregatie en
concentratie van, met name, allochtonen en – in mindere mate – lage-inkomensgroepen? Dat heeft voor een belangrijk deel te maken met het feit dat concentratie
veelal wordt geassocieerd met een aantal negatieve of als negatief beoordeelde
zaken. Zo is van een concentratie van lage inkomens en bepaalde groepen allochtonen vooral sprake in wijken met een relatief slechte woningvoorraad, hoge criminaliteitscijfers, sterke gevoelens van onveiligheid en een verloederde openbare ruimte
(Andersson & Musterd 2005; Van Kempen et al. 2006). Los van wat hierbij oorzaak
is en wat het gevolg, worden segregatie en concentratie in veel gevallen geassocieerd met negatieve ontwikkelingen en in het stedelijke beleid veelal beschouwd als
ongewenste verschijnselen.
1.4 Nadelen en voordelen van segregatie
Segregatie en concentratie worden vaak gezien als ongewenste verschijnselen.
Onder andere in Nederland wordt vooral de concentratie van allochtonen en van
lage-inkomensgroepen als ongewenst beschouwd. De nadelen van ruimtelijke
segregatie en ruimtelijke concentraties van armen en allochtonen worden vooral in
Amerikaanse publicaties benadrukt. De gevolgtrekkingen uit die literatuur zijn soms
zelfs uitermate negatief. Zo stellen Massey en Denton (1993: 9): ‘Residential segregation is the principal organizational feature of American society that is responsible
for the creation of the urban underclass.’ Als we in een maatschappij geen onderklasse willen, dan dienen segregatie en concentratie dus te worden bestreden.
1.4.1 Nadelen van segregatie
Maar wat is er precies zo negatief aan een gesegregeerde stad en dan met name
aan concentratiegebieden van huishoudens met een laag inkomen of arme nietwesterse allochtonen? In de segregatieliteratuur wordt de nadruk veelal gelegd
op het ontbreken van goede rolmodellen en de overmaat aan slechte rolmodellen
in concentratiegebieden (zie bijvoorbeeld Wilson 1987). Buren en buurtgenoten
hebben meestal geen baan en zijn daarom geen goed voorbeeld voor bijvoorbeeld
jongeren die op school zitten of daar net van af komen. Wanneer in een gebied of
wijk werkloosheid de norm is, zullen bepaalde mensen daardoor worden beïnvloed
en niet worden gestimuleerd om een baan te zoeken of zich in te spannen om een
betere positie te krijgen op de arbeidsmarkt.
Waar theorieën over rolmodellen uitgaan van een afwijkende subcultuur, ligt
de nadruk in de literatuur over sociaal kapitaal op het gebrek aan hulpbronnen
binnen de sociale netwerken van bewoners van achterstandsgebieden (Putnam
2000; zie ook Kleinhans et al. 2007). Als mensen voor hun sociale relaties te veel
aangewezen zijn op hun eigen groep (bonding capital) kunnen ze niet of weinig
gebruikmaken van de hulpbronnen waarover leden van een andere groep beschikken (bridging capital). Juist contact hebben met andere sociale klassen levert
kennis en informatie op (bijvoorbeeld over banen) die mensen helpen om hogerop
te komen. Daarnaast wordt vaak verondersteld dat het voor de integratie van
allochtonen belangrijk is om sociale contacten te onderhouden met autochtonen.
Nieuwbouw en segregatie: theoretische achtergronden
35
Voor de Nederlandse situatie is aangetoond dat het aantal interetnische contacten
van allochtonen negatief samenhangt met het wonen in een concentratiebuurt
(Gijsberts et al. 2010). Dat betekent dat bewoners van concentratiebuurten minder
vaak in contact komen met andere etnische groepen dan mensen die niet uit een
concentratiebuurt komen.
In andere studies wordt niet zozeer de nadruk gelegd op het ontbreken van de
juiste rolmodellen of de juiste sociale contacten, maar veel meer op factoren van
buitenaf: de bewoners van concentratiegebieden worden gestigmatiseerd door
mensen van buiten en strijden daardoor een hopeloze strijd tegen vooroordelen,
stereotyperingen en raciale en etnische discriminatie (zie bijvoorbeeld Andersson
2001; Permentier et al. 2007). Dit kan bijvoorbeeld invloed hebben op het al dan
niet aannemen van iemand voor een baan: het wonen in een bepaalde buurt kan
leiden tot postcodediscriminatie. In dezelfde categorie past een bank die weigert
hypotheken te verstrekken aan mensen die in een concentratiegebied willen gaan
wonen (zie bijvoorbeeld Aalbers 2005).
Ten aanzien van concentratie en segregatie van lage-inkomensgroepen en nietwesterse allochtonen is er derhalve zowel in de wetenschappelijke literatuur als in
het stedelijke beleid sprake van op zijn minst drie zienswijzen (discoursen):
één waarin de leefbaarheid in de wijk centraal staat;
één waarin de maatschappelijke achterstand van bepaalde groepen bewoners
centraal staat;
één waarin de maatschappelijke uitsluiting van bepaalde groepen bewoners
centraal staat.
Het gaat hier om drie verschillende zienswijzen waarin een (negatieve) relatie
wordt gelegd tussen de woonplek van het individu en de consequenties daarvan
voor zijn maatschappelijke kansen en beperkingen, alsmede de consequenties voor
de stedelijke samenleving.
Vanuit deze zienswijzen worden segregatie en concentratie van lage-inkomensgroepen en van niet-westerse allochtonen als ongewenst beschouwd. Bij het
ministerie van VROM-WWI is men vooral beducht voor het ontstaan van parallelle
stedelijke samenlevingen, waarin verschillende groepen wijkbewoners niet buiten
hun eigen leefwereld en subcultuur treden, volstrekt langs elkaar heen leven en
niet betrokken zijn bij elkaar. In het beleid van de grote steden wordt dan ook
fors ingezet op het bestrijden en voorkomen van verdeelde steden (divided cities)
(zie hoofdstuk 2). In het Krachtwijkenbeleid (VROM-WWI 2007) staan vooral het
verbeteren van de leefbaarheid in de wijk en het tegengaan van maatschappelijke
achterstanden van de wijkbewoners centraal.
1.4.2 Voordelen van segregatie
Toch is het van belang om op deze plaats ook enkele mogelijke voordelen van het
bestaan van concentratiebuurten, en dan met name van etnische concentratiebuurten, aan te stippen. In de wetenschappelijke literatuur waarin aandacht wordt
besteed aan de voordelen van ruimtelijke concentraties van allochtonen (zie
Boal 1976; Bolt et al. 1998; Bolt & Van Kempen 2008), worden de volgende aspecten
genoemd:
Concentraties zijn goed voor de sociale contacten. Mensen gaan graag om
met degenen die op hen lijken. Daarom is het prettig als deze mensen in de
buurt wonen. De mogelijkheid om contact te hebben met gelijkgezinden kan
36
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
een belangrijk onderdeel zijn van het welzijn van mensen. Gemengde buurten
leveren minder kans op contacten met gelijkgezinden, concentratiebuurten juist
meer.
Ruimtelijke concentraties van allochtonen maken instandhouding van de cultuur
van specifieke groepen gemakkelijker. Allochtonen kunnen er op hun nieuwe
woonplek voor zorgen dat men de gewoonten, waarden en normen van het
moederland in ere houdt. Dat geeft hen een gevoel van veiligheid en geborgenheid (Boal 1976; Suttles 1974). Overigens wordt de instandhouding van de
eigen cultuur vanuit het perspectief van de ontvangende samenleving lang niet
altijd (meer) als iets positiefs gezien. De maatschappelijke discussie daarover is
momenteel vrij heftig.
Ruimtelijke concentraties van een bepaalde groep allochtonen kunnen een
draagvlak vormen voor op die specifieke groep gerichte commerciële dienstverlening, zoals winkels (Wilson & Portes 1981). Dergelijke concentraties zijn ook
van belang voor het in stand houden van niet-commerciële voorzieningen, zoals
kerken, clubs en specifieke scholen.
Concentraties van allochtonen kunnen een belangrijk startpunt vormen voor
nieuwe immigranten. Bij aankomst in het gastland vinden zij hier familie, vrienden en kennissen die kunnen helpen bij het vinden van (tijdelijke) huisvesting en
een (tijdelijke) baan. In ieder geval kunnen zij er terecht voor sociale steun en
voor hulp bij het vinden van de juiste wegen in het nieuwe land (Dahya 1974).
Concentratiebuurten kunnen een belangrijke defensieve functie vervullen bij discriminatie. In sommige wijken zijn allochtonen het mikpunt van vijandelijkheden
(Phillips 1998; Van der Zwaard 2005). Een concentratiebuurt kan dan in termen
van Boal (1976: 46) dienen als een ‘safe haven’, een toevluchtsoord.
1.5 Oorzaken van segregatie
Hoe ontstaat segregatie? Hiervoor bestaan in wezen twee basisverklaringen. Ten
eerste kan segregatie ontstaan doordat mensen die tot een bepaalde categorie
behoren zelf graag bij elkaar willen wonen en dat vervolgens ook doen. Er ontstaan
dan woongebieden die worden gekenmerkt door een oververtegenwoordiging van
die categorie en automatisch betekent een dergelijke concentratie in een bepaald
deel van de stad of regio ook segregatie. Ten tweede kan segregatie ontstaan
doordat mensen van een bepaalde categorie niet kúnnen wonen op veel plekken in
de stad en in de regio. Zij zijn dus gedwongen om te wonen in een aantal deelgebieden van de stad. In dat geval is er sprake van een gedwongen concentratie in
bepaalde delen van stad en regio en ontstaat segregatie.
In de afgelopen honderd jaar hebben sociologen en sociaal-geografen verschillende
verklaringen voor segregatie naar voren gebracht. Sommige van die verklaringen
vullen elkaar aan, terwijl andere elkaar uitsluiten.
1.5.1 De Chicago School
De sociologen van de zogenoemde Chicago School uit de jaren 20 van de vorige
eeuw waren de eersten die op een systematische manier naar segregatiepatronen
in hun stad (Chicago) keken (Burgess 1925; McKenzie 1925; Park et al. 1925). Segregatie werd door hen in eerste instantie beschreven als een regelmatig concentrisch
patroon. Om het centrum heen ligt een ring van wijken waarin vooral degenen met
Nieuwbouw en segregatie: theoretische achtergronden
37
een laag inkomen woonden en verder naar buiten de meer welgestelden (Burgess
1925). Later werd segregatie in de stad beschreven als een patroon van verschillende buurten die niet noodzakelijk in een ring om de binnenstad heen lagen. De
status van een gebied werd niet alleen bepaald door de afstand tot het centrum
(industriële werkgelegenheid), maar bijvoorbeeld ook door fysieke karakteristieken
als de aanwezigheid van een rivier of een groot park (Hoyt 1939).
De onderzoekers van de Chicago School gebruikten drie belangrijke begrippen ter
verklaring van het bestaan en de ontwikkeling van segregatie: invasie, successie en
dominantie.
‘Invasie’ betekent niets anders dan het, in eerste instantie mondjesmaat, binnentrekken van leden van een nieuwe categorie mensen (bijvoorbeeld immigranten
met een laag inkomen) in een wijk die tot dan toe wordt gekenmerkt door een
oververtegenwoordiging van een andere groep (bijvoorbeeld autochtonen met
een wat hoger inkomen). ‘Successie’ wijst op het proces dat de oude groep langzamerhand vertrekt, al dan niet als gevolg van de invasie van de nieuwe groep,
waarna de nieuwe groep in steeds groteren getale de buurt of wijk gaat bevolken.
‘Dominantie’ betreft de situatie dat de oorspronkelijke bewoners zijn verdwenen
en de nieuwe groep de buurt of wijk getalsmatig domineert. Dat resulteert in een
mozaïek van buurten (Timms 1971) dat constant aan verandering onderhevig is.
De Chicago School heeft veel kritiek gekregen. De onderzoekers besteedden te
weinig aandacht aan keuzes en preferenties van individuen (Hollingshead 1947).
Volgens anderen gingen zij te veel uit van een erg beschrijvend biologisch model,
met de drie begrippen ‘invasie’, ‘successie’ en ‘dominantie’ als kern (Firey 1947;
Jones 1960). De mogelijke invloed van politiek en beleid en van de overheid in het
algemeen heeft geen plek in hun verklaring, waardoor het belang van hun werk
relatief klein is voor landen waar de staat een grote invloed heeft (Bassett & Short
1989; Denton & Massey 1991; Van Kempen & Özüekren 1998).
Toch gaat het te ver om de ideeën van de Chicago School geheel te negeren.
Processen van invasie, successie en dominantie spelen wel degelijk een rol in de
verklaring van segregatie in Nederlandse steden en stedelijke regio’s. Het is echter
belangrijk om de achterliggende factoren en mechanismen van deze processen te
doorgronden.
1.5.2 Na de Chicago School
Onderzoek naar segregatie en concentratie kreeg in de jaren vijftig van de vorige
eeuw een belangrijke opvolger in de vorm van de deductieve social area analysis
(Shevky & Williams 1949; Bell 1953; Shevky & Bell 1955). In wezen verschilde het
onderzoek in deze stroming niet zo veel van dat van de sociologen uit Chicago.
Belangrijk was wel dat onderzoekers benadrukten dat bepaalde variabelen toch
wel heel erg belangrijk waren bij de verklaring van segregatie: sociaal-economische
status (met name inkomen), etniciteit en huishoudenssamenstelling.
Het belang van deze variabelen werd bevestigd door de latere, inductieve, factorial
ecology (Murdie 1969; Robson 1969; Berry & Kasarda 1977). Vanaf de tweede helft
van de jaren zestig werd het mogelijk om de segregatie binnen steden door middel
van computerberekeningen in beeld te brengen. Factoranalyses, clusteranalyses en
gedetailleerde kaarten werden steeds belangijker. Doordat computers in geringe
tijd een groot aantal variabelen konden analyseren, leek het slechts zaak om zo
veel mogelijk variabelen in te voeren en te zien met welk patroon de computer naar
buiten kwam.
38
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
Beide onderzoekstradities, social area analysis en factorial ecology hebben, evenals
de Chicago School, weinig aandacht voor de preferenties van mensen, noch voor
hun beperkingen en voor de rol van instituties zoals de overheid. Het systematische
belang van inkomen, huishoudenssamenstelling en etniciteit bij de beschrijving van
sociaal-ruimtelijke patronen is echter nooit meer verdwenen uit het onderzoek naar
en de verklaringen voor segregatie en concentratie.
1.5.3 Aandacht voor preferenties en gedrag: de behaviorale benadering
De behaviorale benadering benadrukt dat segregatie en concentratie vooral
moeten worden gezien als een resultaat van individuele preferenties en van
percepties en beslissingen van individuen. Een individu beslist immers of hij of zij
wil verhuizen en waar hij of zij wil wonen. Wanneer veel gelijksoortige individuen
uiteindelijk tot eenzelfde soort beslissing komen (wonen in een bepaalde wijk),
ontstaat concentratie en segregatie.
De behaviorale benadering stelt daarmee woonwensen en verhuisgedrag centraal.
Op dit terrein is een grote hoeveelheid literatuur voorhanden. Reeds in het midden
van de jaren zestig en begin jaren zeventig van de vorige eeuw kwamen Wolpert
(1965) en Brown & Moore (1970) met hun beroemde concepten place utility (plaatsnut) en thresholds (drempelwaarden). Met place utility wordt niets anders bedoeld
dan de tevredenheid over de plek waar men woont. Een verhuizing zal worden
overwogen wanneer die tevredenheid niet meer hoog genoeg is. Het is daarbij
belangrijk dat een bepaalde drempelwaarde (threshold) wordt overschreden. Een
beetje ontevredenheid is niet zo erg en zal niet leiden tot de neiging om woning en
buurt te verlaten. Maar een grote en langdurige ontevredenheid met een aantal
kernaspecten (bijvoorbeeld de grootte van de woning, de veiligheid van de buurt,
de overlast van omwonenden) zal wel degelijk kunnen leiden tot een verhuiswens
en uiteindelijk tot een verhuizing.
In de behaviorale zienswijze wordt individuele ontevredenheid dus gezien als
een oorzaak van ruimtelijke ontwikkelingen. Ontevredenheid, of beter gezegd
een afnemend plaatsnut, ontstaat niet vanzelf. Mulder (1993) wijst erop dat een
trigger nodig is om te komen tot een verhuisbeslissing. Zo’n trigger is bijvoorbeeld
te vinden in een verandering van werk of in veranderingen in het huishouden
(samenwonen, kinderen krijgen, scheiden, overlijden, enzovoorts). Ook kunnen
grote en snelle veranderingen in een buurt (bijvoorbeeld de instroom van bepaalde
bevolkingscategorieën) leiden tot een vrij plotselinge verhuisgeneigdheid.
In het verhuisonderzoek is vaak aangetoond dat preferenties, keuzes en aspiraties
van individuen en huishoudens samenhangen met posities en veranderingen in
de huishoudenscyclus (Clark & Dieleman 1996). Preferenties, keuzes en aspiraties
hangen bijvoorbeeld samen met (de ontwikkeling van) het aantal gezinsleden en
de huishoudenssamenstelling (Rossi 1955; Speare et al. 1975; Stapleton 1980; Clark
et al. 1986). Grotere huishoudens zullen in het algemeen behoefte hebben aan
grotere woningen (qua oppervlakte en aantal kamers). Gezinnen hebben veelal een
sterkere behoefte aan grondgebonden woningen met een tuin dan alleenstaanden.
Ook leeftijd speelt een belangrijke rol: ouderen willen meestal wat anders dan
jongeren. Omdat de verschillende gewenste woningtypen mogelijk op verschillende plekken in stad en regio zijn geconcentreerd, is een ruimtelijke uitsortering,
en dus concentratie en segregatie, bijvoorbeeld naar huishoudenssamenstelling, de
logische uitkomst van al deze keuzes en beslissingen.
Nieuwbouw en segregatie: theoretische achtergronden
39
In het algemeen is de behaviorale benadering vooral bekritiseerd vanwege het
gebrek aan aandacht voor belemmeringen die mensen ondervinden wanneer
ze op zoek gaan naar een andere woning (Murie et al. 1976; Hamnett & Randolph 1988). Keuzes en preferenties staan in de benadering centraal. Een ander
kritiekpunt is dat in het traditionele behaviorale onderzoek een soort eenduidig
waardesysteem wordt gehanteerd: de preferenties en ambities van huishoudens
worden direct afgeleid van bijvoorbeeld hun leeftijd of huishoudenssamenstelling.
Clapham (2002) heeft duidelijk gemaakt dat het in toenemende mate moeilijk is
om de woonpreferenties van huishoudens te bepalen aan de hand van dergelijke demografische karakteristieken. Volgens hem zou er veel meer aandacht
moeten komen voor het bestaan en de ontwikkeling van verschillende leefstijlen
die niet noodzakelijk samenhangen met de traditionele variabelen ‘leeftijd’ en
‘huishoudenssamenstelling’.
Aandacht voor leefstijlen geeft een veel duidelijker beeld van wat mensen eigenlijk
willen, zoals bijvoorbeeld in Nederlands onderzoek is betoogd (zie bijvoorbeeld
de onderzoeken van de bureaus Smartagent, www.smartagent.nl en Motivaction,
www.motivaction.nl). Er is overigens ook forse kritiek te leveren op het hanteren
van het leefstijlconcept (zie bijvoorbeeld Pinkster & Van Kempen 2002).
1.5.4 Specifieke preferenties van allochtonen?
Preferenties van allochtonen kunnen verschillen van die van autochtonen. Zo kan
het referentiekader van een allochtoon sterk worden gevormd door de situatie
in het moederland (Robinson 1981; Myers et al. 1996). Als gevolg daarvan zou het
kunnen voorkomen dat een allochtoon gemiddeld genomen met minder genoegen neemt dan een autochtoon met eenzelfde huishoudensituatie en een gelijk
inkomen. Allochtonen die er sterk over denken om over niet al te lange tijd naar
het moederland terug te keren, kiezen er vaker voor om goedkoop te wonen, om
zo voldoende geld over te houden om naar ‘huis’ te sturen (Dahya 1974). Ook kan
de buurt een belangrijkere rol spelen dan de woning. Uit onderzoek in Glasgow
is gebleken dat Pakistani de aanwezigheid van andere Pakistani in hun buurt zeer
belangrijk vinden en daardoor een lagere woningkwaliteit accepteren (Bowes et
al. 2002). Verder kunnen familieleden een rol spelen in de binding aan een buurt of
stad. Zo is voor Amsterdam gevonden dat de aanwezigheid van familieleden in de
stad een veel sterker remmend effect heeft op de suburbanisatie van Turken en
Marokkanen dan op die van andere groepen (Zorlu 2009).
Overigens komt uit met name Amerikaans onderzoek naar voren dat de voorkeur
voor het wonen in een wijk waar de eigen groep domineert verreweg het sterkst is
bij autochtone blanken (Charles 2003). De voorkeur van etnische minderheden gaat
vaker uit naar meer gemengde woonwijken. Van Ham & Feijten (2008) laten voor
de Nederlandse situatie zien dat het aandeel allochtonen in de buurt een sterkere
stimulans is voor de verhuisgeneigdheid van autochtonen dan voor de verhuisgeneigdheid van allochtonen. Bolt et al. (2008) hebben naar daadwerkelijke verhuizingen gekeken en constateren ook een sterk vermijdingsgedrag bij autochtonen.
Zij verhuizen in slechts geringe mate naar wijken met veel allochtonen. Hun betoog
is dan ook dat er in het segregatiedebat veel te weinig aandacht is voor de tendens
voor zelfsegregatie van autochtonen. Hetzelfde betoog is overigens net zo goed
van toepassing op de segregatie tussen hoge en lage inkomens. Deze groepen
vertonen namelijk ook duidelijke verschillen als het gaat om de relatie tussen de
bevolkingssamenstelling van de buurt en verhuisvoornemens. Een hoog aandeel
40
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
lage inkomens in de buurt leidt weliswaar over de hele linie tot een sterkere
verhuisgeneigdheid, maar dit effect is sterker voor hoge dan voor lage inkomens
(Van Ham & Feijten 2008).
Het is soms lastig om te bepalen of bepaalde groepen ergens vrijwillig clusteren
of dat segregatie toch vooral het gevolg is van het beschikbaar zijn van woonmogelijkheden op een beperkt aantal plekken en het ontbreken ervan elders. Het
is in ieder geval belangrijk bij onderzoek naar segregatie de mogelijkheid open te
houden dat clustering voor een deel het gevolg is van een vrijwillige keuze. Steeds
moet echter wel in de gaten worden gehouden dat clustering van arme huishoudens veelal samenhangt met het ontbreken van betaalbare woningen in een aanzienlijk deel van stad en stadsgewest.
1.5.5 Aandacht voor beperkingen: de institutionele benadering
Rex & Moore’s (1967) Race, Community and Conflict markeerde het begin van een
radicaal andere zienswijze op buurt- en wijkontwikkelingen. Zij introduceerden de
institutionele benadering in het segregatieonderzoek (Van Kempen & Özüekren
1998). Preferenties van mensen spelen volgens hen een ondergeschikte rol. Zij
gingen ervan uit dat een woning een schaars goed is en dat huishoudens verschillende mogelijkheden hebben om dit schaarse goed te bezitten (of te huren).
Huishoudens dienen van elkaar te worden onderscheiden op basis van de mogelijkheden die ze hebben op de woningmarkt. Deze zijn veel belangrijker dan hun
preferenties. Het inkomen van een huishouden kan worden gezien als een cruciale
variabele: met geld is het mogelijk een woning te kopen, en met een laag inkomen
is het mogelijk om toegang te krijgen tot de sociale huursector (Rex 1968).
De institutionele benadering heeft niet alleen aandacht voor de mogelijkheden
en onmogelijkheden van individuen op basis van hun eigen middelen. Ook wordt
aandacht gegeven aan de mogelijkheden die worden gecreëerd door bijvoorbeeld
woningtoewijzingsystemen en regels ten aanzien van het verkrijgen van een hypotheek. Hierbij gaat het dus om zaken die buiten het individu om worden bepaald,
door instituties en instanties (Murie et al. 1976).
In tegenstelling tot onderzoek in de Verenigde Staten heeft onderzoek in Europa
zich binnen de institutionele benadering ook voor een belangrijk deel beziggehouden met de invloed van de overheid, zowel op de markt van huurwoningen als
die van koopwoningen (zie hieronder). Ten slotte is binnen deze benadering veel
aandacht besteed aan de rol van zogenaamde managers. Dat zijn de mensen die
bepalen hoe bepaalde regels worden opgesteld en, vooral, hoe de regels worden
gehanteerd. Daarbij kan het gaan om vragen wie er nu toegang hebben tot de
sociale huursector en aan wie daadwerkelijk een woning wordt toegewezen. In
dergelijk onderzoek wordt vooral ingegaan op de waarden, vooronderstellingen
en het gedrag van mensen die het voor het zeggen hebben (woningtoewijzers,
hypotheekverstrekkers) en op de voor- en nadelen die daardoor kunnen ontstaan
voor bepaalde categorieën op de woningmarkt (zie bijvoorbeeld Damer 1974;
Damer & Madigan 1974; Henderson & Karn 1987; Lipsky 1980; Pahl 1975; Pahl 1977;
Tomlin 1997).
Nieuwbouw en segregatie: theoretische achtergronden
41
Stratificatiemodel
Allochtonen ondervinden beperkingen bij het kiezen van een woning. In onderzoek
naar de woonsituatie en woningkeuzes van allochtonen hebben die beperkingen
een plaats gekregen in het zogeheten ‘stratificatiemodel’ (zie bijvoorbeeld Logan &
Alba 1993; South & Crowder 1998; zie ook Bolt et al. 2008). Dit model gaat ervan uit
dat discriminatie op de woningmarkt een belangrijke factor is bij de woningkeuze
van allochtonen. Discriminatie zorgt ervoor dat allochtonen niet in gelijksoortige
woonsituaties terecht komen als autochtonen. Het kan gaan om verschillende
vormen van discriminatie door bijvoorbeeld hypotheekverstrekkers (Aalbers 2005;
Galster 1999), verhuurders (Aelbers et al. 1991; Phillips 1998), makelaars (Phillips &
Karn 1992; Yinger 1999) en verschillende overheden (Giffinger 1998; Musterd et al.
1998).
1.5.6 Wooncarrières en de levensloopbenadering
Binnen de levensloopbenadering worden woningkeuzes in een dynamisch perspectief geplaatst (Mulder & Hooimeijer 1999). De wooncarrière van een huishouden
wordt daarbij in verband gebracht met veranderingen in andere domeinen van de
levensloop (huishouden, onderwijs, arbeid). Binnen deze benadering is niet alleen
aandacht voor de preferenties van huishoudens, maar ook voor de hulpbronnen
waarover huishoudens beschikken. Ook is er aandacht voor de beperkingen die
voortvloeien uit het aanbod van woningen en de regels die de toegang tot dat
aanbod bepalen. De levensloopbenadering combineert dus inzichten uit zowel de
behaviorale als uit de institutionele benadering.
Een wooncarrière kan simpelweg worden gedefinieerd als de serie woningen
die een huishouden bewoont gedurende het bestaan van dat huishouden: ‘the
sequence of dwellings that a household occupies during its history’ (Pickles & Davies
1991: 466). In het algemeen zal een huishouden naar een andere woning verhuizen,
wanneer er sprake is van een verbetering in de woonsituatie. Men verhuist bijvoorbeeld van een kleine naar een grotere woning, van een flat naar een eengezinswoning of van een huur- naar een koopwoning. Omdat andere woningen meestal ook
op andere plekken, in andere buurten en wijken van een stad of stadsgewest te
vinden zijn, is het eindresultaat van deze individuele gedragingen een ruimtelijke
uitsortering van huishoudens.
De wooncarrière is voor een belangrijk deel gekoppeld aan de veranderende kenmerken van een huishouden. Huishoudens aan het begin van hun wooncarrière zijn
meestal jong en hebben vaak nog een laag inkomen. Daarom zijn zij aangewezen
op wijken met relatief goedkope woningen. Zodra er kinderen in een huishouden komen, wordt er vaak voor gekozen om in een veilige buurt met eengezinswoningen te gaan wonen. Bij stijgende inkomens verhuist men naar duurdere
woningen in andere wijken. Veranderingen in de huishoudenssamenstelling, het
afmaken van een opleiding, het krijgen van een baan of een beter betaalde baan,
het krijgen van kinderen, (echt)scheidingen, het overlijden van de partner, het
vormen van nieuwe relaties en de overgang van werk naar pensioen, zijn voorbeelden van ingrijpende veranderingen in het leven van personen en huishoudens die
een belangrijke invloed kunnen hebben op de woonpreferenties en de uiteindelijke
plek waarop en woning waarin men terechtkomt (Mulder 1993; Clark & Dieleman
1996; Musterd & Van Kempen 2007).
Huishoudens blijven over het algemeen dus niet wonen in de woning waar zij hun
wooncarrière starten. Vooral op jonge leeftijd wordt er relatief veel verhuisd, want
42
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
juist dan verandert er veel op de voornoemde terreinen (Bolt & Van Kempen 2002).
De meeste verhuisbewegingen vinden plaats, omdat mensen vinden dat ze hun
woonsituatie kunnen verbeteren. Wooncarrières kennen dus meestal een hiërarchische ontwikkeling (Coupe & Morgan 1981; Hoogvliet 1992). Door velen wordt de
eengezinskoopwoning in een suburbane omgeving als het ideaal gezien (Michelson 1977; Mulder & Wagner 2001; Myers 1999), al is het natuurlijk niet zo dat ieder
huishouden deze situatie nastreeft, laat staan bereikt. Binnenstedelijke buurten
met veel levendigheid en veel appartementen kunnen voor velen ook lange tijd een
aantrekkelijke woonsituatie vormen. Processen van gentrification, waarbij lageinkomensgroepen worden vervangen door hoge inkomsgroepen, leiden dan ook
tot belangrijke veranderingen van buurten: gebieden die eerder in hun ontwikkeling werden bewoond door huishoudens met lage inkomens kunnen binnen niet al
te lange tijd veranderen in aantrekkelijke woongebieden voor mensen met hogere
inkomens (Musterd & Van Kempen 2007).
Hoewel huishoudens dus meestal verhuizen naar een ‘betere’ woonsituatie, is dit
niet altijd het geval. Sommige mensen verhuizen naar nieuwe woonsituaties die
min of meer gelijk zijn aan de oude situatie, bijvoorbeeld als zij verhuizen naar een
woning een etage lager of naar een gelijksoortige woning net om de hoek, waar
het bijvoorbeeld net iets rustiger is (Kendig 1990). In dergelijke gevallen spreken we
van ‘zijwaartse’ verhuizingen. Wanneer huishoudens niet de mogelijkheid hebben
om grote stappen in de wooncarrière te maken (bijvoorbeeld vanwege inkomensbeperkingen), nemen ze vaak genoegen met een groter aantal kleinere stapjes.
Onderzoek heeft aangetoond dat allochtonen in Nederlandse steden relatief vaak
zijwaarts verhuizen (Bolt & Van Kempen 2002).
Huishoudens kunnen ook ‘omlaag’ verhuizen. Dat kan bijvoorbeeld noodzakelijk
zijn bij een echtscheiding of als gevolg van een radicale inkomensdaling als gevolg
van werkloosheid (Crowe & Hardey 1991; Gober 1992). Ook de sloop van een
woning, bijvoorbeeld bij herstructurering, kan ertoe leiden dat mensen voor korte
of langere termijn genoegen moeten nemen met een slechtere woonsituatie,
bijvoorbeeld in een buurt of wijk die niet de eerste keuze van het huishouden was
(Slob et al. 2008).
Ten slotte is het voor het begrijpen van segregatieprocessen van belang om wooncarrières in een ruimtelijk perspectief te bekijken. Als een buurt of wijk bijvoorbeeld
door autochtonen wordt gezien als een tussenstation in de wooncarrière (een
opstapje voor starters), maar door allochtonen als eindstation (de top in de wooncarrière), dan kan dat betekenen dat zo’n buurt of wijk snel ‘verkleurt’ (Bolt 2001).
Voor de segregatie tussen stad en ommeland is het belangrijk om te constateren
dat grote steden in het algemeen een specifieke functie hebben in de wooncarrière
van huishoudens. In grote steden maken veel huishoudens een start op de woningmarkt, op de arbeidsmarkt en op de relatiemarkt. Er is dus sprake van selectieve
migratiebewegingen: veel jonge alleenstaanden en tweepersoonshuishoudens
trekken de stad in. Veel mensen en huishoudens die een belangrijke stap op de
arbeidsmarkt (betere baan, hoger inkomen) of de relatiemarkt (samenwonen,
kinderen krijgen) hebben gezet, verlaten de stad, op zoek naar een voor hen beter
passende woning en woonomgeving. De uitstroom is dus ook selectief: met name
gezinnen en degenen met een hoger inkomen verlaten de stad (zie hoofdstuk 4,
zie ook VROM 2002).
Nieuwbouw en segregatie: theoretische achtergronden
43
1.6 De rol van het beleid
De rol van de centrale en lokale overheid bij het bepalen van welke woningen op
welke plek worden gebouwd, is van groot belang in westerse welvaartsstaten. Zo
ook in Nederland. Het maakt voor de uiteindelijke segregatie van bevolkingsgroepen nogal wat uit of een overheid beslist om jarenlang in te zetten op het bouwen
van sociale huurwoningen in grote, aaneengesloten woongebieden (zoals in Nederland) of vooral de marktwerking laat prevelaren en dus inzet op de uitbouw van
de koopsector (zoals in de Verenigde Staten of België) (zie Kesteloot et al. 1997;
Kesteloot & Cortie 1998). Het overheidsbeleid is natuurlijk ook veranderlijk. Ontwikkelingen in de welvaartsstaat, met name ook de veranderende rol van het stedelijk
beleid, zijn dan ook een dankbaar onderwerp voor vele onderzoekers die zich
bezighouden met de woningmarkt (bijvoorbeeld Bolt et al. 2008; Forrest & Murie
1990; Van Kempen & Priemus 1999, 2002; Meusen & Van Kempen 1995; Musterd
& Ostendorf 1998; Preteceille 2000; Wessel 2000). Veranderende prioriteiten in
de welvaartsstaat kunnen leiden tot lagere inkomens voor bepaalde categorieën
(zoals werklozen, jongeren of ouderen). Dat kan negatieve gevolgen hebben voor
de mogelijkheden die dergelijke groepen hebben op de woningmarkt. Concentratie
in wijken met een betaalbare woningvoorraad is dan een logisch gevolg.
1.6.1 De rol van de sociale huursector
Het voorgaande heeft duidelijk gemaakt dat de hoeveelheid en het aandeel sociale
huurwoningen en de locatie daarvan cruciaal zijn bij het verklaren van segregatie
in landen als Nederland en bijvoorbeeld Zweden. Huishoudens met lage inkomens
concentreren zich immers vooral in dit deel van de woningvoorraad. Maar het is
ook bekend dat de sociale huursector, zeker in Nederland, maar ook in het Verenigd
Koninkrijk, niet alleen de laagste inkomens huisvest (Meusen & Van Kempen 1995;
Murie & Priemus 1994). In dat geval is er sprake van scheefwonen.
In de wetenschappelijke discussie over de rol van de sociale huursector op de
woningmarkt speelt het begrip ‘residualisering’ een belangrijke rol. De term
verwijst naar de situatie dat de goedkope delen van de woningvoorraad steeds
sterkere concentraties vertonen van huishoudens met lage tot zeer lage inkomens.
Het gaat dan dus bijvoorbeeld om de concentratie van werklozen of ouderen met
een klein pensioen in de sociale huursector (Forrest & Murie 1983). Over het begrip
‘residualisering’ is vooral in Groot-Brittannië veel geschreven, met name in relatie
met het recht van huurders om hun woning te kopen (Right to Buy). Het probleem
bij dit recht is dat in de meeste gevallen degenen met de laagste inkomens niet in
staat zijn om hun woning te kopen, ondanks het bestaan van financieel aantrekkelijke regelingen. Dat betekent dat de armste huishoudens op de huursector
blijven aangewezen, waardoor een sterke polarisering tussen huur- en koopsector
kan ontstaan. Vaak zijn ook de verkochte woningen van betere kwaliteit dan de
woningen die in de huursector achterblijven. Wanneer huur- en koopsector dan op
verschillende plekken in het stedelijk gebied zijn geconcentreerd, ontstaat vanzelf
een grotere ruimtelijke segregatie tussen arm en rijk.
1.6.2 Stedelijke herstructurering
Als woonwijken met een eenzijdige woningvoorraad als oorzaak van segregatie worden gezien (met als gevolg problemen ten aanzien van leefbaarheid en
achterstand), dan ligt het voor de hand om te streven naar differentiatie van de
44
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
woningvoorraad. In Nederland is stedelijke herstructurering op dit moment het
belangrijkste instrument om wijken met een eenzijdige bevolking (naar inkomen,
maar ook naar huishoudenssamenstelling) aan te pakken. In veel Nederlandse
stedelijke herstructureringswijken zijn al woningen gesloopt en zijn er al plannen
om de komende jaren nog veel meer woningen te slopen. Op de plaats van die
woningen worden duurdere alternatieven gebouwd, zoals koopwoningen. Minder
in het oog springend dan de sloop en nieuwbouw is de upgrading van woningen:
huurwoningen worden zodanig verbeterd dat ze in een hogere prijsklasse terechtkomen. Huurwoningen kunnen ook worden verkocht, zodat ze aan de huurwoningvoorraad worden onttrokken. Het effect van al deze maatregelen is dat
de woningen in een hogere prijsklasse terechtkomen. Ze zijn dan niet meer voor
iedereen toegankelijk, hetgeen juist de bedoeling is van het beleid.
Het differentiëren van de woningvoorraad en het creëren van gemengde wijken
is niet typisch Nederlands. In Australië hebben bezorgdheid over stijgende werkloosheids- en criminaliteitscijfers geleid tot meer aandacht voor het creëren van
een sociale mix in wijken (Arthurson 2007; zie ook Wood 2003). Ook in landen als
Frankrijk, Duitsland, Denemarken, Zweden en Groot-Brittannië wordt met fysieke
ingrepen geprobeerd om gemengde wijken te creëren (Veldboer et al. 2001). De
beleidsfilosofie is vergelijkbaar met die in Nederland, zoals blijkt uit het volgende
citaat van de Britse regering: ‘Part of what makes a community sustainable is a
well-integrated mix of decent housing of different types and tenures to support
a wide range of households of different sizes, ages and incomes’ (Office of the
Deputy Prime Minister 2005: 9). Opvallend is dat in dit citaat niets wordt gezegd
over etniciteit.
HOPE-VI (Housing Opportunities for People Everywhere) is de Amerikaanse tegenhanger van het Nederlandse herstructureringsbeleid. Grootschalige en problematische sociale huurcomplexen worden gesloopt of ingrijpend gerenoveerd. Het
doel is om buurten te vormen met een grotere sociale mix, meer functiemenging
en een lagere woningdichtheid. Het verschil met Nederland is dat gedwongen
verhuizingen uit de wijk in de Verenigde Staten als iets positiefs wordt gezien. De
Amerikaanse beleidsfilosofie is gestoeld op het idee dat herstructurering niet alleen
ten goede komt aan de mensen in de herstructureringswijk zelf, maar vooral ook
aan hen die de wijk dienen te verlaten. Herhuisvesters krijgen immers de gelegenheid om te verhuizen naar een minder arme buurt met grotere kansen op sociale
mobiliteit (Slob e.a. 2005). Uit een evaluatie van het HOPE-VI-programma kwam
naar voren dat de mensen die gebruikmaakten van woonvouchers inderdaad vaak
in een minder arme buurt terechtkwamen (Kingsley et al. 2003). Goetz (2010)
relativeert deze uitkomst door er enigszins cynisch op te wijzen dat de meeste
wijken die in het kader van HOPE-VI zijn aangepakt dermate slecht zijn, dat een
verhuizing vrijwel automatisch tot een betere woonomgeving leidt. De vooruitgang
in de woonomgeving vertaalt zich bovendien nauwelijks in sociale mobiliteit. Een
verhuizing naar een andere wijk leidt (in ieder geval op korte termijn) niet tot meer
bridging capital, terwijl een deel van het bonding capital dat men in de oude wijk had
opgebouwd verdwijnt (Clampet-Lundquist 2004).
In het geval van stedelijke herstructurering moet een aantal huishoudens gedwongen verhuizen. Deze verhuizingen vinden niet willekeurig plaats. Veel verhuizingen gaan van de herstructureringswijk naar aangrenzende wijken die meestal
qua woningvoorraad veel lijken op de wijken waaruit is verhuisd. Veel mensen
moeten ook verhuizen naar verder weg gelegen gebieden, maar ook in dat geval
Nieuwbouw en segregatie: theoretische achtergronden
45
is er meestal sprake van wijken die erg lijken op de vertrekwijk. Herstructurering
vindt meestal plaats in woongebieden met veel sociale huurwoningen. De vertrokken bevolking komt vaak weer terecht in wijken met sociale huurwoningen
(Bolt & Van Kempen 2010; Slob et al. 2008). In vergelijking tot vrijwillig verhuisden
hebben gedwongen verhuisden ook minder kans om te verhuizen naar een rijke
buurt of een buurt met een lager aandeel allochtonen (Bolt et al. 2009). Bolt & Van
Kempen (2010) laten op basis van een onderzoek onder gedwongen verhuisden
in Utrecht, Den Haag en Leiden desondanks zien dat er gemiddeld gesproken wel
sprake is van een trek naar minder arme wijken (ten opzichte van de vertrekwijk).
Dat geldt zelfs voor de laagste inkomensgroep onder de gedwongen verhuisden.
Herstructurering leidt echter niet automatisch tot een lagere etnische segregatie,
aangezien autochtonen veel meer dan allochtonen geneigd zijn te verhuizen naar
niet-concentratiebuurten.
1.7 De rol van nieuwbouw en filtering
Over de invloed van nieuwbouw op segregatie is opvallend weinig bekend. In de
vele artikelen en boeken die in de loop der tijd zijn verschenen over segregatie en
concentratie, wordt maar sporadisch aandacht besteed aan de mogelijke invloed
van nieuwbouw. Wel is er veel aandacht besteed aan het concept filtering. Het
algemene idee achter filtering is dat woningen minder waard en minder aantrekkelijk worden naarmate ze ouder worden. Dit komt niet alleen doordat de woningen
zelf verouderen, maar ook omdat ze relatief minder aantrekkelijk worden doordat
elders in het stedelijk gebied nieuwe, aantrekkelijker woningen en woongebieden
worden neergezet. Zelfs wanneer buurten geen absolute tekenen van kwaliteitsvermindering vertonen, dan kunnen zij er nog relatief gezien op achteruit gaan,
doordat andere, nieuwere, wijken nu eenmaal aantrekkelijker worden bevonden
(Hoogvliet 1992).
Dat laatste is des te meer het geval, wanneer de nieuwe wijken grotendeels
worden gebouwd met het doel om de wat beter bemiddelden aan te trekken,
zoals bijvoorbeeld het geval is in Nederlandse nieuwbouwwijken. Zij die het zich
kunnen veroorloven verhuizen dan van de bestaande wijk naar de nieuwe wijk. Het
betekent dan bijna automatisch dat de oude wijk een instroom krijgt van een wat
minder bemiddelde bevolking, want de meer bemiddelden zijn immers veel meer
geïnteresseerd in de nieuwere wijken. De filtertheorie stelt dan ook dat buurten
en wijken zich automatisch van hoge naar lage status bewegen. Het bouwen van
nieuwe woningen start een verhuisketen. Huishoudens bewegen zich van slechtere
woningen naar betere woningen en buurten en wijken bewegen zich – even afgezien van een mogelijke herstructurering - van goede naar slechtere woongebieden
(Van Beckhoven et al. 200; Myers 1990; Hoyt 1939; Ratcliffe 1949).
De filtertheorie staat ook centraal in later ontwikkelde buurtlevenscyclustheorieën.
Dergelijke theorieën gaan ervan uit dat de ontwikkeling van buurten altijd volgens
vaste patronen en stadia gaat (zie bijvoorbeeld Baer & Williamson 1988; Birch 1971;
Bourne 1981; Hoover & Vernon 1959). Toch is dit soort theorieën niet erg realistisch
gebleken. Buurten die op een bepaald moment gelijk aan elkaar zijn, ontwikkelen
zich lang niet altijd in dezelfde richting (Goetze 1979). Dat is ook wel logisch, aangezien zo veel verschillende factoren van invloed zijn op de ontwikkeling van buurten.
Het beleid ten aanzien van buurten en wijken kan bijvoorbeeld een wereld van ver-
46
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
schil maken en kan een buurt of wijk maken of breken. Ook een kleine verandering
in de bevolkingssamenstelling kan leiden tot een vrij onverwachte ontwikkeling van
een buurt of wijk (Van Kempen & Musterd 1991).
Een ander probleem met de buurtlevenscyclus- en filteringtheorieën is dat nieuwe
buurten niet altijd beter zijn dan bestaande buurten. De beginkwaliteit van de wijk
en de woningen kan al een wissel op de toekomst trekken. Het is bijvoorbeeld
bekend dat sommige hoogbouwwijken al vanaf het begin niet erg werden gewaardeerd door de bewoners. In zulke gevallen is de kans groot dat sommige huishoudens al snel weer wegtrekken (Prak & Priemus 1986).
Ondanks deze en andere kritiek (zie Van Beckhoven et al. 2009) is het idee van
filtering van belang bij onderzoek naar de invloed van nieuwbouw op segregatie.
De theorie geeft aan dat het creëren van nieuwe woongebieden selectieve verhuisbewegingen veroorzaakt. Naarmate het aanbod van nieuwe woningen groter is,
neemt de (selectieve) verhuismobiliteit toe. Daarmee kunnen segregatieprocessen
in een stroomversnelling raken (South & Crowder, 1997). Door de verhuizingen
naar nieuwe woningen ontstaan veranderingen in bestaande woongebieden. Deze
veranderingen zijn het gevolg van leegkomende woningen. Verhuizingen bieden
dus ook perspectieven voor andere huishoudens.2 Het vertrek van de een biedt
mogelijkheden voor de ander. Filtering en de mogelijkheid tot het maken van een
wooncarrière hebben dus veel met elkaar te maken.
In de filteringtheorie gaat het altijd om het effect van het creëren van nieuwe
wijken op de bevolkingssamenstelling van bestaande wijken. Maar het kan natuurlijk ook zo zijn dat nieuwe ontwikkelingen zich afspelen in bestaande wijken. Dat
is bijvoorbeeld het geval bij gentrification. Van gentrification is sprake wanneer de
bevolking van bestaande woongebieden rijker wordt. Dat kan gebeuren doordat
de zittende bevolking geleidelijk aan meer gaat verdienen of doordat een rijkere
bevolking geleidelijk de buurt intrekt en de zittende, armere, bevolking verdrijft
(Marcuse 1986; zie ook Davidson 2008). Dit alles kan gebeuren zonder dat er nieuwbouw plaatsvindt. Bestaande woningen en wijken kunnen bijvoorbeeld vrij plotseling ‘in’ zijn, een hype worden en welgestelde huishoudens aantrekken. Een proces
van gentrification kan echter ook worden ingeluid door nieuwbouw (bijvoorbeeld
bij herstructurering), die vervolgens een rijkere dan de zittende bevolking aantrekt
(Davidson & Lees 2005; Doucet 2010).
Gentrification van een wijk kan een grote negatieve invloed hebben op de bevolkingsontwikkeling van andere wijken. De trek naar gegentrificeerde gebieden kan
bijvoorbeeld leiden tot de verarming van bepaalde wijken, omdat daar de rijkere
bevolking wegtrekt. Andere wijken kunnen ook verarmen, doordat de armere huishoudens die wegtrekken uit de gegentrificeerde gebieden zich ter plekke vestigen.
1.8 De rol van macro-ontwikkelingen
Tot slot is het belangrijk om kort stil te staan bij de rol van ontwikkelingen die zich
ver buiten de woningmarkt kunnen afspelen. Stedelijke ontwikkeling in het algemeen en segregatie in het bijzonder worden niet alleen bepaald door preferenties
en mogelijkheden van individuen en huishoudens en het beleid op gemeentelijk of
landsniveau. Ontwikkelingen elders in de wereld kunnen eveneens van belang zijn.
Wanneer bijvoorbeeld politieke ontwikkelingen in Afrikaanse of Aziatische landen
Nieuwbouw en segregatie: theoretische achtergronden
47
tot een grote uitstroom van vluchtelingen leiden, en wanneer deze vluchtelingen
zich met name vestigen in bepaalde steden en buurten, dan zal dat invloed hebben
op patronen van segregatie en concentratie in deze steden in buurten. En deze
patronen kunnen vrij persistent zijn.
Een standaardvoorbeeld van de invloed van politieke ontwikkelingen op de stedelijke ontwikkeling in Nederland betreft de onafhankelijkheid van Suriname in 1975.
Als gevolg daarvan trok een groot aantal Surinamers naar Nederland. Zij vestigden
zich vooral in de Amsterdamse Bijlmer. Tot op de dag van vandaag is dat deel van
Amsterdam het belangrijkste concentratiegebied van Surinamers in Nederland.
Mondiale economische ontwikkelingen kunnen ook van invloed zijn op stedelijke
ontwikkelingen. Het verdwijnen van (laaggeschoolde) werkgelegenheid in West
Europa kan leiden to dalende inkomens voor groepen en individuen, waardoor zij
goedkopere huisvesting moeten zoeken. Een wereldwijde economische crisis kan
grote gevolgen hebben voor de inkomens van huishoudens in onze steden.
Aandacht voor dergelijke macro-ontwikkelingen is belangrijk, omdat zij voor een
deel kunnen verklaren waarom segregatiepatronen in steden veranderen of juist
persistent blijken, al blijft het lastig om een direct verband te leggen tussen mondiale ontwikkelingen en lokale ontwikkelingen binnen steden.
1.9 Synthese
In dit hoofdstuk is vooral aandacht besteed aan de aspecten die van belang zijn
voor het verklaren van ruimtelijke segregatie in steden. Het basisidee is vrij simpel:
mensen wonen ergens, omdat ze dat graag willen (preferenties zijn belangrijk) of
ze wonen ergens omdat ze geen andere keus hebben (beperkingen zijn belangrijk).
Vervolgens is het zaak om te bekijken hoe deze preferenties en beperkingen tot
stand komen.
Uit woningmarktonderzoek blijkt dat preferenties sterk samenhangen met
persoonlijke en huishoudenskenmerken. De leeftijd van een individu, zijn of haar
afkomst, het al dan niet samenwonen met een partner en het al dan niet hebben
van kinderen is van groot belang voor de woonwens, zowel qua woning als qua
woonplek. Uiteraard zijn veel van deze kenmerken dynamisch: mensen worden
ouder en de huishoudenssamenstelling kan zich door de tijd heen wijzigen, bijvoorbeeld doordat kinderen worden geboren of juist het huis uit gaan. Dergelijke veranderingen kunnen de woonwensen veranderen en leiden tot een verhuizing naar een
beter geachte woning of woonbuurt.
Beperkingen en mogelijkheden zijn voor een belangrijk deel het gevolg van het
inkomen van een huishouden. Degenen met een hoger inkomen hebben meer
keuzemogelijkheden op de woningmarkt. Daarmee is niet gezegd dat het hebben
van een hoger inkomen ook leidt tot ongelimiteerde keuzes. Het maakt nogal wat
uit hoe het aanbod van woningen (en wijken) eruit ziet. Zo zal een eengezinshuis
met een riante tuin niet altijd even gemakkelijk te vinden zijn in een grote stad. In
dat geval is uitwijken naar een suburbaan gebied noodzakelijk.
Dit onderzoek gaat vooral over de effecten van nieuwbouw op segregatie. Uit de
literatuur is nauwelijks iets bekend over deze relatie. Wel is er aandacht besteed
aan filtering. Dat begrip is wel van belang in een onderzoek naar de effecten van
nieuwbouw. Het uitgangspunt is simpel: door de toevoeging van nieuwe woningen
48
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
aan de woningvoorraad verhuizen huishoudens naar deze woningen. Wanneer de
nieuwe woningen een ruimtelijke concentratie vormen, bijvoorbeeld in een nieuwbouw- of herstructureringswijk, ontstaat er vanzelf een concentratie van nieuwe
bewoners. Wat voor bewoners dat zijn, hangt voor een zeer groot deel af van
de aard van de nieuwbouwwoningen. Gaat het om dure of goedkope woningen,
om huur- of koopwoningen, om grote of kleine woningen, om flats of eengezinswoningen? Of is er wellicht sprake van een grote mix van woningtypen? Eenzijdig
opgebouwde wijken (bijvoorbeeld met dure koopwoningen) zullen uiteraard een
vrij eenzijdige bevolking aantrekken (in dit geval: hoge inkomens). De aard van de
nieuwbouw op een bepaalde plek heeft dus een sterke invloed op de stedelijke
segregatie, omdat bepaalde typen huishoudens zich daar vestigen.
Niet alleen de aard van de nieuwbouw, maar ook de omvang ervan is bepalend
voor het segregatieproces. Als er veel nieuwbouwwoningen op de markt komen,
leidt dat tot een versnelling van het selectieve proces van verhuizen (Hooimeijer &
Van Kempen 2000; South & Crowder 1997). Mensen die graag uit een bepaalde wijk
willen verhuizen, kunnen dat makkelijker doen op het moment dat er veel woningen vrijkomen. De onderlinge verschillen in verhuiswensen tussen allochtonen en
autochtonen en hoge en lage inkomens zullen zich dan ook meer manifesteren in
een stad of regio waar veel nieuwe woningen worden gebouwd.
Niet alleen de aard en omvang van de nieuwbouw is van belang, maar ook de vraag
waar de nieuwe bewoners vandaan komen. Als de bewoners van nieuwbouw
vooral uit andere wijken van de stad afkomstig zijn, dan hebben de verhuizingen
naar de nieuwbouw toe een effect op de bestaande wijken. Wanneer bijvoorbeeld
vooral autochtone huishoudens uit de bestaande wijk verhuizen en wanneer vervolgens een bepaalde groep allochtonen de wijk intrekt, dan kan er binnen korte
tijd een vrij grote verandering optreden in de aard van de buurtbevolking. Dit heeft
invloed op de segregatie binnen de stad. Wanneer vooral de huishoudens met wat
hogere inkomens van een wijk met veel sociale huurwoningen naar een buitenwijk
verhuizen en de leegkomende woningen worden opgevuld met huishoudens met
een lager inkomen, dan ontstaat als het ware een nieuwe buurt.
Nieuwbouw genereert dus verhuizingen, wat effect heeft op de rest van de stad.
Hoe dat precies werkt is nooit van tevoren te zeggen: in het ene geval zal een
grotere segregatie het gevolg zijn, in een ander geval gebeurt dat juist niet. In de
hoofdstukken 3, 4 en 5 van dit rapport wordt nagegaan in hoeverre en op welke
manier nieuwbouw invloed heeft op de segregatie van verschillende bevolkingsgroepen in de stad.
Nieuwbouw en segregatie: theoretische achtergronden
49
Noten
1) Volgens de definitie van het Centraal Bureau
van de Statistiek is iemand allochtoon als hij
of zij of ten minste een van de ouders in het
buitenland geboren is. Niet-westerse allochtonen zijn afkomstig uit alle landen in Afrika,
Latijns-Amerika en Azië (inclusief Turkije, en
met uitzondering van Japan en Indonesië).
2) Onderzoek toont aan dat het bouwen voor
de top van de markt in beginsel de langste
verhuisketens oplevert (Ministerie van VROM
2002, zie ook hoofdstuk 5).
50
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
Woningvoorraad,
woningmarkt en
woningbouwbeleid in
zes stadsgewesten
2
Het empirische deel van het onderzoek heeft betrekking op zes stedelijke regio’s in
Nederland: de stadsgewesten van Rotterdam, Den Haag, Utrecht, Tilburg, Groningen en Arnhem. In dit hoofdstuk wordt een beeld gegeven van de recente woningvoorraadontwikkelingen en het recente en huidige woningbouwbeleid in deze zes
stadsgewesten. Ook wordt de vraag beantwoord op welke wijze en in welke mate
stadsregio’s en stedelijke gemeenten in hun woningbouwbeleid en woningbouwprogramma’s rekening houden met de effecten van nieuwbouw op de bevolkingssamenstelling van bestaande buurten en wijken.
In paragraaf 2.1 bespreken we kort de keuze voor de zes stadsgewesten. In de
paragrafen 2.2 tot en met 2.7 bespreken we voor de zes stadsgewesten de recente
ontwikkelingen in het aantal inwoners en huishoudens, alsmede de recente veranderingen in de woningvoorraad. Tevens bespreken we het in de centrale gemeente
van het stadsgewest gevoerde beleid ten aanzien van woningbouw en segregatie.
In paragraaf 2.8 vatten we onze bevindingen over het gevoerde woningbouw- en
segregatiebeleid in de zes stadsgewesten samen.
2.1 Zes stadsgewesten
Om praktische redenen is ervoor gekozen de empirische analyses te beperken
tot een zestal stedelijke regio’s. Deze beperking was niet alleen praktisch voor de
onderzoekers – het onderzoek moest enigszins behapbaar blijven – maar ook voor
de lezer: er is een balans gezocht tussen validiteit (representativiteit) en overzichtelijkheid. Om de representativiteit van de bevindingen te waarborgen, is in de
keuze van de onderzoeksregio’s rekening gehouden met de bestaande regionale
verscheidenheid in druk op de woningmarkt, recente toevoegingen aan de woningvoorraad, het aandeel niet-westerse allochtonen (eerste en tweede generatie)
in de bevolking en het aandeel inwoners met een laag inkomen in de bevolking
(tabel 2.1).
Woningvoorraad, woningmarkt en woningbouwbeleid in zes stadsgewesten
51
Enkele kenmerken van de onderzochte zes stadsgewesten
Stads
gewest
Rotterdam
Den Haag
Utrecht
Tilburg
Groningen
Arnhem
Randstad
ja
ja
ja
nee
nee
nee
Druk op
woningmarkt
Nieuwbouw
19902008
Aandachts
wijken
gering
hoog
hoog
gering
hoog
gering
relatief weinig
gemiddeld
relatief veel
relatief veel
relatief weinig
gemiddeld
n (n pc4)
22 (42)
13 (23)
10 (14)
2 (2)
7 (9)
6 (8)
Tabel 2.1
Waarvan
% nietwesterse % huishou
Krachtwijken1 allochtonen
dens met een
(1e2e gen.)
laag inkomen
2008
(1e quintiel)
n (n pc4)
2006
8 (25)
24,3
23,8
4 (10)
21,7
21,9
4 (8)
15,1
18,6
0
10,6
21,0
2 (2)
5,9
24,4
4 (6)
9,4
20,8
1) Zie ook: ‘Probleemwijken, aandachtswijken, krachtwijken’ op blz. 54.
Bron: CBS; ABF Combimonitor; ministerie van VROM (2009)
De centrale vraag van het onderzoek luidt:
In welke mate en op welke wijze heeft nieuwbouw van woningen effecten op de
bevolkingssamenstelling van bestaande stadsbuurten.
Daarbij wilden we onze analyses niet beperken tot een aantal (groot)stedelijke
gemeenten, maar nadrukkelijk de situatie en relaties in een ruimer, regionaal
verband bezien. De stad houdt immers niet op bij de gemeentegrens, en de woningmarkt al helemaal niet. Nieuwbouw in een suburbane gemeente heeft mogelijk
een (groot) effect op de bevolkingssamenstelling in de centrale grootstedelijke
gemeente, en in bepaalde stadswijken in het bijzonder. Almere is bijvoorbeeld
onderdeel van de regionale woningmarkt van Amsterdam. De doorontwikkeling
van Almere heeft daarmee gevolgen voor de bevolkingssamenstelling in Amsterdamse wijken en buurten (zie bijvoorbeeld Buys & Van Iersel 2008).
In het onderzoek richten we ons op de volgende zes stedelijke regio’s: Rotterdam,
Den Haag, Utrecht, Tilburg, Groningen en Arnhem (figuur 2.1). We zijn daarbij
uitgegaan van de CBS-indeling in stadsgewesten.1 Daarmee is gekozen voor drie
stadsgewesten binnen de Randstad en drie daarbuiten. Daarnaast is gekozen voor
twee stadsgewesten waar in de periode 1990-2008 relatief veel nieuwbouw is
gepleegd, twee stadsgewesten waar sprake was van een gemiddelde toename en
twee stadsgewesten waar relatief weinig nieuwbouw is gepleegd. Tevens is enige
variatie gezocht in het aandeel inwoners met een laag inkomen en in het aandeel
niet-westerse allochtonen in de stadsgewesten, al liggen deze percentages in de
Randstedelijke stadsgewesten fors hoger dan buiten de Randstad. Zo kent stadsgewest Groningen bijvoorbeeld een laag aandeel niet-westerse allochtonen, maar
een hoog aandeel inwoners met een laag inkomen (tabel 2.1). Ten slotte is enige
variatie gezocht in de aanwezigheid van door het ministerie van VROM aangewezen
aandachtswijken (waaronder de zogenaamde krachtwijken, voorheen Vogelaarwijken) (zie ook: ‘Probleemwijken, aandachtswijken, krachtwijken’ op blz. 54.).
Stadsgewest Rotterdam spant de kroon met 22 aandachtswijken, waarvan 8 krachtwijken. Stadsgewest Tilburg heeft slechts 2 aandachtswijken en geen krachtwijken.2
In de volgende paragrafen worden de zes stedelijke regio’s nader beschreven. De
nadruk zal worden gelegd op de stedelijke gemeenten binnen de regio.
52
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
Figuur 2.1
Onderzochte stadsgewesten
Stadsgewest
Centrale stad
Overige stedelijke gemeenten
Groningen
Overige gemeenten
Niet onderzochte gemeenten
Den Haag
Utrecht
Arnhem
Rotterdam
Tilburg
Woningvoorraad, woningmarkt en woningbouwbeleid in zes stadsgewesten
53
Probleemwijken, aandachtswijken, krachtwijken
In 2007 zijn, onder toenmalig minister Vogelaar van het ministerie van WWI, veertig
Nederlandse stadswijken aangewezen als aandachtswijk. Vanaf dat moment gingen
deze wijken door het leven onder de naam krachtwijken (VROM 2007). Het krachtwijkenbeleid van het ministerie van VROM-WWI kent een lange voorgeschiedenis van
rijksbeleid, dat is gericht op het verbeteren van de woonsituatie en leefomgeving in
verschillende stedelijke woonwijken.
Stadsvernieuwing
De eerste vorm van wijkenbeleid ontstond in de jaren zeventig van de vorige eeuw.
Als reactie op de sanering en reconstructie (cityvorming) van vele negentiendeeeuwse woonbuurten in de wederopbouwperiode van de jaren vijftig en zestig,
ontstond er hernieuwde aandacht voor de sociale en stedenbouwkundige structuur
van bestaande buurten. Onder het mom ‘bouwen voor de buurt’ was er sprake van
een hernieuwde aandacht voor het wonen in deze buurten. Voornaamste doel van
deze stadsvernieuwing was het aanpakken van de grote kwaliteitsachterstand van de
woningvoorraad in de vooroorlogse woonwijken, niet alleen door grootschalige sloop
en nieuwbouw, maar ook door woningverbetering. Door middel van subsidies werden
de vervangende nieuwbouw en de opgeknapte woningen toegankelijk gemaakt voor
de zittende wijkbewoners.
Vanaf het eind van de jaren tachtig groeide de kritiek op de stadsvernieuwing. Het
belangrijkste bezwaar was dat ondanks de woningverbetering de kwaliteit van
de buurt niet wezenlijk was veranderd. Ten eerste bleven de stadsvernieuwingswijken, mede door selectieve migratie (suburbanisatie van huishoudens met hogere
inkomens, vooral gezinnen), de onderkant van de stedelijke woningmarkt vormen,
met een naar inkomen eenzijdige bevolkingssamenstelling. Ten tweede werd er
nauwelijks aandacht besteed aan de stedenbouwkundige kwaliteit van de woonomgeving. En ten derde bleven de sociale problemen in de wijken (zoals werkloosheid,
criminaliteit, vandalisme en schooluitval) onverkort bestaan. Het besef drong door dat
fysieke maatregelen in buurten samen moesten gaan met sociaal beleid.
Vanaf de tweede helft van de jaren tachtig was er tevens sprake van scherpere sociaaleconomische tegenstellingen in de steden. Enerzijds was er sprake van een economische opleving, anderzijds was er sprake van sociaal verval en probleemcumulatie in
bepaalde stadswijken. In toenemende mate waren het de vroegnaoorlogse woonwijken die problemen ondervonden van verloedering, vervuiling en sociaal verval.
Daarnaast was er sprake van een versterkte segregatie, zowel naar etniciteit als naar
inkomen.
Stedelijke vernieuwing
In 1995 ondertekenden vijftien grote gemeenten een convenant dat de basis vormde
van het Grotestedenbeleid (GSB). Doelstelling was om de positie van de grote steden
te versterken en om een tweedeling langs sociaaleconomische, sociaal-culturele en
etnische lijnen tegen te gaan. Segregatie van kansarme bewoners moest worden
bestreden. Het GSB betekende naast een belangrijke (financiële) inzet van het rijk,
een gezamenlijke opgave voor publieke en private partijen. Er was sprake van drie
pijlers onder het GSB: een fysieke pijler (woningvoorraad en publieke ruimte), een
economische pijler (bedrijvigheid en werkgelegenheid) en een sociale pijler (onderwijs,
leefbaarheid, veiligheid en zorg). In zogeheten meerjarenontwikkelingsprogramma’s
54
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
(MOP’S) formuleerden gemeenten hun visie en strategie voor het realiseren van hun
fysieke, economische en sociale doelstellingen.
De Nota Stedelijke Vernieuwing (VROM 1997) kon worden gezien als een invulling
van de fysieke pijler van het GSB. Herstructurering van wijken speelde daarin een
bijzondere rol. Daarbij werd gestreefd naar een vergroting van de differentiatie in de
woningvoorraad, met als doel een differentiatie van de wijkbevolking te realiseren.
Achterliggende gedachte daarbij was het realiseren van een grotere sociale cohesie
en integratie en het tegengaan van segregatie en kansarmoede. Daarbij werd onder
andere ingezet op het behouden van potentiële vertrekkers voor stad en wijk, door
– via de herstructurering en differentiatie van de woningvoorraad – wooncarrières
binnen de wijk mogelijk te maken. Daarmee kon worden gesproken van een ‘bouwen
voor de buurt nieuwe stijl’.
Teneinde de stedelijke vernieuwing en wijkverbetering te bespoedigen, kwam toenmalig minister Kamp van het ministerie van VROM in 2003 met een Actieprogramma
Herstructurering, bestaande uit een pakket maatregelen en instrumenten die voor
een deel gericht waren op 56 geselecteerde ‘prioritaire wijken’. Gestimuleerd en
ondersteund door het ministerie van VROM werden in deze wijken prestatieafspraken gemaakt tussen gemeenten en lokale marktpartijen (corporaties, ontwikkelaars,
bewoners).
Krachtwijken
In 2007 zijn, onder toenmalig minister Vogelaar van het nieuwe programmaministerie
voor wonen, wijken en integratie (WWI), veertig Nederlandse stadswijken aangewezen als aandachtswijk (destijds krachtwijk). In deze wijken was, volgens het Actieplan
Krachtwijken (VROM-WWI 2007), sprake van een complexe cumulatie van problemen
die een negatieve invloed hadden op de leefbaarheid en de kwaliteit van de leefomgeving in de wijk. Deze veertig wijken, in de volksmond Vogelaarwijken genoemd,
gaan inmiddels, na het aftreden van de minister, door het leven onder de officiële
naam ‘krachtwijken’. Het betreft wijken die worden bewoond door een oververtegenwoordiging van bewoners die als kansarm op zowel woning- als arbeidsmarkt kunnen
worden omschreven, en waar sprake is van een slechte leefkwaliteit en een gebrek aan
sociale samenhang. Het gaat in deze wijken dus zowel om problemen van achterstand
(die spelen op het niveau van het individu en het huishouden) als om problemen
van leefbaarheid (die spelen op het niveau van buurt en wijk). In deze wijken wordt
daarom ingezet op een combinatie van fysiek en sociaal beleid. Wat betreft het meer
fysieke deel van het beleid wordt ernaar gestreefd door middel van sloop en nieuwbouw tot een gedifferentieerder woningvoorraad te komen. Dit om in elk geval tot
een naar inkomen gedifferentieerder buurtbevolking te komen.
2.2 Rotterdam
Stadsgewest Rotterdam omvat zeventien gemeenten. Naast Rotterdam zijn dat
Albrandswaard, Barendrecht, Bernisse, Brielle, Capelle aan den IJssel, Hellevoetsluis, Krimpen aan den IJssel, Maassluis, Nieuwerkerk aan den IJssel, Ridderkerk,
Rozenburg, Schiedam, Spijkenisse, Westvoorne en Vlaardingen.
Woningvoorraad, woningmarkt en woningbouwbeleid in zes stadsgewesten
55
Kengetallen bevolking (inwoners) stadsgewest Rotterdam, 2008
Aantal
inwoners
Albrandswaard
Barendrecht
Bernisse
Brielle
Capelle a/d IJssel
Hellevoetsluis
Krimpen a/d IJssel
Maassluis
Nederlek
Nieuwerkerk a/d IJssel
Ridderkerk
Rotterdam
Rozenburg
Schiedam
Spijkenisse
Vlaardingen
Westvoorne
Totaal stadsgewest
22.453
44.962
12.540
15.762
65.022
39.620
28.807
31.394
14.308
21.741
44.689
582.951
12.553
74.947
73.107
70.860
14.084
1.169.800
Bevolkingsloop
19802008
(1980=100)
161,4
225,5
101,3
104,8
112,9
114,1
104,8
94,1
98,0
116,9
97,2
100,6
88,7
108,0
108,7
95,9
103,7
105,3
Aandeel
inwoners
< 30 jaar in %
33,4
36,9
32,6
31,3
35,3
34,9
34,6
33,9
34,4
37,3
31,4
38,8
32,9
35,6
36,3
33,4
29,7
37,5
Tabel 2.2
Aandeel
inwoners
≥ 65 jaar in %
13,1
11,8
15,2
15,2
14,4
12,4
18,1
15,9
15,9
11,5
19,4
14,4
15,4
15,2
12,7
18,3
19,3
14,1
Bron: CBS (2009)
2.2.1 Inwoners en huishoudens
Het aantal inwoners in stadsgewest Rotterdam is sinds 1980 met slechts 5 procent
toegenomen. Albrandswaard kende een forse toename van inwoners en in Barendrecht is het aantal inwoners zelfs meer dan verdubbeld (tabel 2.2). Vanaf 2000
is hier begonnen met de ontwikkeling van de Vinex-locatie Midden-IJsselmonde
(Portland in Albrandswaard en Carnisselande in Barendrecht). Een vijftal gemeenten (Maassluis, Nederlek, Ridderkerk, Rozenburg en Vlaardingen) heeft met een
bevolkingsdaling te maken gehad; in Rozenburg bedroeg die afname maar liefst
11 procent. Ook in Rotterdam bleef de bevolkingsgroei (met 0,5 procent) in vergelijking met het stadsgewest en het gemiddelde in Nederland fors achter. In de
periode 1995-2008 was er in de gemeente Rotterdam zelfs sprake van een minieme
krimp in het aantal huishoudens (tabel 2.3).
De leeftijdsopbouw van stadsgewest Rotterdam is vergelijkbaar met die van Nederland. Rotterdam kent een relatief jonge bevolking: 39 procent is jonger dan 30 jaar.
Westvoorne en Ridderkerk zijn sterk aan het vergrijzen, hier is bijna 20 procent van
de bevolking ouder dan 65 jaar.
Het aandeel niet-westerse allochtonen is niet alleen in Rotterdam (36 procent)
hoog, maar ook in Schiedam (24 procent). Ook in Vlaardingen, Capelle aan den
IJssel en Maassluis bedraagt het aandeel niet-westerse allochtonen meer dan
15 procent.
56
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
Aandeel
nietwesterse
allochtonen in %
8,1
11,0
2,1
3,5
17,9
7,6
4,7
16,1
2,4
6,5
6,4
36,0
7,5
24,2
13,1
16,8
2,4
24,3
Tabel 2.3
Albrandswaard
Barendrecht
Bernisse
Brielle
Capelle a/d IJssel
Hellevoetsluis
Krimpen a/d IJssel
Maassluis
Nederlek
Nieuwerkerk a/d IJssel
Ridderkerk
Rotterdam
Rozenburg
Schiedam
Spijkenisse
Vlaardingen
Westvoorne
Totaal stadsgewest
Kengetallen bevolking (huishoudens) stadsgewest Rotterdam, 2008
Aantal
huishoudens
Ontwikkeling
aantal huishou
dens 19952008
(1995=100)
Aandeel
alleenstaande
huishoudens
in %
8.808
17.667
5.147
6.741
28.956
16.688
11.602
13.603
5.887
8.535
19.642
293.147
5.516
34.939
31.593
33.219
5.978
547.668
152,5
205,6
110,2
107,4
112,1
118,2
112,3
102,0
104,3
107,4
104,0
98,9
97,8
104,3
111,6
100,5
110,8
104,6
23,0
22,8
23,5
27,9
34,5
27,7
26,6
31,3
27,0
24,6
30,9
47,2
30,6
38,7
29,7
38,5
27,1
39,9
Aandeel
tweepersoons
huishoudens
in %
33,6
32,3
37,6
34,3
28,9
32,8
34,5
32,7
33,5
29,9
35,0
23,7
33,6
28,0
31,0
29,5
36,1
27,3
Aandeel
huishoudens
met kinderen
in %
43,3
44,9
38,9
37,8
36,5
39,5
38,9
36,0
39,5
45,4
34,1
29,1
35,8
33,3
39,2
32,0
36,7
32,9
Aandeel
huishoudens
met een laag
inkomen
(1e quintiel)
(2006) in %
11,6
10,8
12,0
14,9
19,1
16,0
15,0
15,9
16,7
12,9
17,1
29,5
16,1
24,1
16,0
22,5
14,0
23,8
Bron: CBS (2009)
Stadsgewest Rotterdam is geen welvarend stadsgewest: 24 procent van de huishoudens heeft een laag inkomen. In Rotterdam heeft maar liefst 29 procent van de
bevolking een laag inkomen (eerste quintiel). Ook in Schiedam en Vlaardingen ligt
het aandeel huishoudens met een laag inkomen boven de 20 procent. De gemeenten Albrandswaard, Barendrecht, Bernisse en Nieuwerkerk aan den IJssel hebben
slechts een aandeel van 11 tot 13 procent huishoudens met een laag inkomen.
Opvallend is dat in deze gemeenten het aandeel huishoudens met kinderen (inderdaad) groter is dan in alle andere gemeenten in het stadsgewest. Net als andere
grote steden kent ook Rotterdam een hoog percentage alleenstaande huishoudens
(47 procent).
2.2.2 Ontwikkeling van de woningvoorraad
In samenhang met de geringe bevolkingsgroei is ook de woningvoorraad in
de gemeente Rotterdam de laatste twintig jaar nauwelijks toegenomen (met
slechts 5 procent) (tabel 2.4). In de omgeving van Rotterdam echter, is in veel
gemeenten een forse toename in de woningvoorraad te zien geweest. Zo is in
Barendrecht (Carnisselande) het aantal woningen ruimschoots verdubbeld en ook
in Albrandswaard (Portland) is de voorraad met bijna 75 procent toegenomen.
Rozenburg kent geen echte ontwikkeling in de voorraad meer. De uitbreiding van
de woningvoorraad heeft hier voornamelijk in de jaren zestig, zeventig en tachtig
plaatsgevonden. De laatste twintig jaar zijn er netto nauwelijks nog woningen
bijgekomen.
Woningvoorraad, woningmarkt en woningbouwbeleid in zes stadsgewesten
57
Kengetallen woningvoorraad stadsgewest Rotterdam, 1990 – 2008
Aantal
woningen
(2008)
Albrandswaard
Barendrecht
Bernisse
Brielle
Capelle a/d IJssel
Hellevoetsluis
Krimpen a/d IJssel
Maassluis
Nederlek
Nieuwerkerk a/d IJssel
Ridderkerk
Rotterdam
Rozenburg
Schiedam
Spijkenisse
Vlaardingen
Westvoorne
Totaal stadsgewest
9.041
17.637
5.225
6.858
29.241
16.560
11.829
14.235
5.927
8.376
19.843
288.562
5.541
35.449
31.734
34.462
6.058
546.578
Ontwikkeling
woningvoorraad
(1990=100)
174,1
244,7
116,0
118,4
120,4
127,2
123,7
110,3
109,4
126,0
111,5
105,5
100,5
111,2
120,4
105,8
116,3
112,1
Tabel 2.4
Aandeel koopwoningen in %
1990
50,1
61,4
67,7
55,8
30,5
40,1
52,7
33,3
55,0
56,7
43,7
12,7
38,2
24,0
41,7
25,5
70,5
24,1
Aandeel eengezinswoningen in %
2008
66,4
68,0
70,1
67,2
48,6
62,6
58,8
47,4
61,8
57,1
52,8
29,0
56,3
45,7
53,3
44,2
71,7
40,8
1990
76,6
84,4
100,0
89,9
43,2
80,5
81,4
43,8
84,8
81,7
57,4
24,6
67,0
28,9
68,1
32,9
94,7
38,6
Bron: CBS (2009)
Hoewel het aandeel koopwoningen in Rotterdam nog steeds erg laag is
(29 procent), is dit aandeel in de laatste twintig jaar fors toegenomen (met 16
procentpunten). In Vlaardingen, Schiedam, Rozenburg, Hellevoetsluis en Capelle
aan den IJssel was de groei nog forser met 18 tot 22 procentpunten. Toch blijft ook
in al deze gemeenten het aandeel eengezinswoningen relatief laag. Westvoorne en
Bernisse kenmerken zich daarentegen door een groot aandeel koopwoningen en
een zeer hoog aandeel (93-98 procent) eengezinswoningen.
In de periode 1990-2008 zijn in stadsgewest Rotterdam bijna 111.000 nieuwe
woningen gebouwd, waarvan bijna de helft (54.500) in de gemeente Rotterdam.
In Rotterdam hebben in diezelfde periode echter ook 42.000 onttrekkingen
plaatsgevonden. Er is daarmee sprake geweest van een enorme herstructureringsoperatie die overigens nog steeds gaande is. Van de ruim 111.000 nieuwe woningen
in het stadsgewest werden bijna 65.000 woningen in de koopsector gerealiseerd
(24.000 in de gemeente Rotterdam), waarvan 42.600 eengezinswoningen (12.000
in de gemeente Rotterdam). In de huursector werden in het gehele stadsgewest
41.300 woningen gebouwd, waarvan bijna 28.000 in de gemeente Rotterdam.
Ruim driekwart van de gerealiseerde huurwoningen in het stadsgewest is een
meergezinswoning.
2.2.3 Woonbeleid en wijkenbeleid
Segregatie wordt begin jaren negentig door de gemeente Rotterdam als groot
probleem gezien. In het Volkshuisvestingsplan halverwege (Gemeente Rotterdam
1993) wordt segregatie getypeerd als een ruimtelijke concentratie van huishoudens
58
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
2008
78,8
78,5
97,7
90,9
47,0
76,7
74,9
47,8
83,3
83,6
59,2
28,1
69,0
36,4
68,8
34,9
92,5
43,1
met een laag inkomen en van allochtone herkomst. Deze concentratie is niet voortgekomen uit een vrije, positieve keuze voor een bepaalde wijk of bepaald woonmilieu, maar uit het feit dat alleen op een bepaalde plaats een dak boven het hoofd
te verkrijgen was (Gemeente Rotterdam 2003a). Volgens de gemeente Rotterdam
wordt segregatie echter alleen als problematisch beschouwd als:
‘er sprake is van hoge concentraties op het niveau van stadsdelen, van deelgemeenten, van een aantal buurten bijeengenomen … pas dan rijst de vraag
in hoeverre het bevorderen van een grotere differentiatie van woningen en
bevolking wenselijk en uitvoerbaar is … een sterkere heterogeniteit in inkomensklassen zou ook kunnen leiden tot een segmentering en tot scheidslijnen
binnen de buurt … er zal naast meer marktwoningen in stadsvernieuwingsgebieden een grote inspanning geleverd moeten worden om voor huishoudens
met een laag inkomen voldoende keuzemogelijkheden over de gehele stad te
bieden’ (Gemeente Rotterdam 1993: 60 en 61).
Ook in het hierop volgende Volkshuisvestingsplan (Gemeente Rotterdam 1995)
wordt de nadruk gelegd op ‘Rotterdam ongedeelde stad’ met een beleid dat
ingaat tegen ruimtelijke segregatie. Echter, met de grote woningbouwopgave van
de Vinex vreest de gemeente in sterkere mate een toename van de segregatie
(Gemeente Rotterdam 1995). De (beperkte) bijdrage die het volkshuisvestingsbeleid kan leveren is:
‘een aanbod van voldoende woningen … openheid van het woningaanbod
… toegankelijkheid van het woningaanbod … een voldoende variatie van het
woningaanbod in prijs, kwaliteit, type en grootte moet een harde uitsortering
naar sociale klasse tegengaan … investeren in het aantrekkelijker maken van
kwetsbare woongebieden’ (Gemeente Rotterdam 1995: 99).
In een gesprek met de gemeente komt naar voren dat wethouder Meijer van
GroenLinks eind jaren negentig kansen zag in het bouwen van marktwoningen om
een evenwichtiger bevolkingssamenstelling te krijgen in de stadsvernieuwingswijken. Daarbij speelde etniciteit niet de grootste rol. Het ging om het verbreken van
de concentratie van kansarmen, mensen met weinig kansen op de arbeidsmarkt:
werklozen, arbeidsongeschikten, laag opgeleiden en mensen met een slechte
beheersing van de Nederlandse taal (zie ook Gemeente Rotterdam 1997).
Differentiatie is ook in Rotterdam het sleutelwoord geworden. Het bestaande
verschil tussen woningvraag en woningaanbod lijkt namelijk groter te worden.
Doelstellingen zijn vergroting van het eigenwoningbezit en meer variatie in het
woningaanbod (Gemeente Rotterdam 2001; Stadsregio Rotterdam 2003). De
bestaande woningvoorraad moet worden aangepakt. Samenvoegen, optoppen,
aanbouwen en van functie veranderen. Daar waar de kwaliteit van de woningen
niet meer voldoet, wordt geherstructureerd met als uitgangspunt dat nieuwbouw
plaatsvindt in de prijsklassen middelduur en duur. Dit impliceert geen terugkeergarantie voor gedwongen verhuizers (Gemeente Rotterdam 2003a). De gemeente
blijft zich inzetten voor het bestrijden van inkomenssegregatie (Gemeente Rotterdam 2007b). Over segregatie naar herkomst wordt niet gesproken.
In de nota Rotterdam zet door (Gemeente Rotterdam 2003b) wordt het
huisvestingsbeleid aangescherpt. Het valt echter niet mee om midden- en hogere
inkomensgroepen aan de stad te behouden of aan te trekken. In de Stadsvisie
Woningvoorraad, woningmarkt en woningbouwbeleid in zes stadsgewesten
59
Rotterdam (Gemeente Rotterdam 2007b) wordt beoogd voor deze groepen te
bouwen in de stad, zodat woonwensen en woningaanbod beter op elkaar aansluiten. Zo blijkt het woonmilieu een grote rol te spelen bij de keuze van de consument,
evenals de aanwezigheid en de kwaliteit van voorzieningen, de sociale veiligheid
en de bereikbaarheid. Met het realiseren van nieuwe woonmilieus wil de gemeente
selectieve migratie tegengaan (Gemeente Rotterdam 2007b). Het betreft een
aantal (niet kracht)wijken als Schiebroek-Zuid, delen van Kralingen en Crooswijk,
Afrikaanderwijk, Wielewaal, Carnisse, Vaanwijk (Vreewijk) en de noordrand van
Zuidwijk. Segregatie en concentratie komen in de Stadsvisie niet aan de orde.
Evenmin in het Pact op Zuid (Gemeente Rotterdam 2008) waarin de gemeente
de achterstandspositie die Zuid heeft ten opzichte van de overkant van de Maas
beoogt weg te werken (www.pactopzuid.info).
In ons gesprek met de gemeente komt naar voren dat in Oud Zuid de grootste
concentraties kansarmen voorkomen, zoals in Charlois. Veel huizen zijn in bezit van
particulieren, een hoofdbreken voor de gemeente. Het blijkt bovendien lastig om
op een laag schaalniveau te differentiëren, bijvoorbeeld naar prijs. Daarmee is het
moeilijk om op een laag ruimtelijk schaalniveau tot een menging van de wijkbevolking naar inkomen te komen.
‘In feite wil je natuurlijk de menging in de wijken hebben en dan moet je toch
wel zoeken naar betere locaties met enige omvang en identiteit, wil je die
woningen verkocht krijgen. Waar we op inzetten zijn de uitleggebieden Nesselande, bij het vliegveld Zestienhoven, Barendrecht/Rhoon/Carnisselande, Hoogvliet, Nieuw Crooswijk en binnenstedelijk in de havengebieden’. (Interview met
de gemeente Rotterdam 2009).
Volgens de gemeente blijft het probleem van botsende leefstijlen echter een groot
probleem bij menging.
Het krachtwijkenbeleid richt zich op de vooroorlogse wijken in Rotterdam West,
Rotterdam Noord, Bergpolder, Overschie, Oud Zuid, Vreewijk en de Zuidelijke
Tuinsteden (Gemeente Rotterdam 2007c). Wat betreft het wonen, wordt voornamelijk ingezet op het behouden en aantrekken van hoger opgeleiden door het
bouwen van duurdere woningen, het bevorderen van de doorstroming van (oud-)
studenten binnen de wijken, het opknappen van woningen en het creëren van
aantrekkelijke woonmilieus. Zo probeert de gemeente in Rotterdam West onder
andere door middel van differentiatie in de woningvoorraad bepaalde doelgroepen
vast te houden en aan te trekken, en daarmee een bepaalde mate van gentrification te bevorderen. Rotterdam Noord heeft een eenzijdige woningvoorraad met
90 procent corporatiebezit. Dit trekt lagere inkomensgroepen aan en verklaart
deels de sociale problematiek. Hier wordt vooral ingezet op de leefbaarheid,
aantrekkelijke woonmilieus en goede voorzieningen. Bergpolder wil vooral de
studenten houden en de ‘high potentials’ wooncarrière bieden. Overschie heeft te
maken met regels in de milieuwetgeving waardoor er te weinig woningen worden
gebouwd en mensen wegtrekken. De achterblijvers zijn vooral laag opgeleid,
werkloos en/of niet westers allochtoon. Het is in het belang van de wijk hier wooncarrières mogelijk te maken en de sociale cohesie te verbeteren. Oud Zuid wordt
in het westen gekenmerkt door goedkope particuliere vooroorlogse woningen.
Hier wordt ingezet op het verbeteren van het functioneren van de Vereniging van
Eigenaren. Het oostelijke deel heeft veel corporatiebezit. Oud Zuid, waaronder
60
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
ook Vreewijk en de Zuidelijke Tuinsteden, heeft een kwetsbare woningvoorraad;
gestapeld zonder lift, kleiner dan 75 m2 en een gemiddelde WOZ-waarde onder de
130.000 euro. Net als in Overschie is er in Vreewijk, Pendrecht en Zuidwijk sprake
van een toenemende concentratie van kansarmen. Er is veel verloop, weinig sociale
cohesie en de wijken zijn niet veilig.
2.2.4 Regio
De stadsregio Rotterdam zag in 2002 in het kader van de stedelijke vernieuwing
noodzaak om in te grijpen. Een van de redenen hiervoor was het grote aantal
onwenselijke concentraties van achterstandsgroepen (lage inkomens, laag
opleidingsniveau, grote afhankelijkheid van uitkeringen en hoog aandeel nietwesterse allochtonen), met name in Rotterdam. Binnen de regio was sprake van
sterke ruimtelijke spreiding en segregatie van bevolkingsgroepen. Zonder ingrijpen
in de woningvoorraad zou dit voortduren vanwege een overschot aan goedkope
en slechte woningen, niet alleen in Rotterdam, maar ook in de regiogemeenten.
Woningdifferentiatie op regionaal niveau werd daarom aangeduid als grootste
aandachtspunt (Stadsregio Rotterdam 2002, 2003) (zie ook ‘Probleemwijken, aandachtswijken, krachtwijken’ op blz. 54).
De kernopgave voor de stadsregio ligt in een beter functionerende woningmarkt
en een gelijkmatiger verdeling van lage-inkomensgroepen in de gemeenten van
de regio. Immers, goedkope voorraad is er in de stad Rotterdam genoeg, wat
lagere inkomens trekt en de vlucht stimuleert van de midden- en hogere inkomensgroepen. Inzet is dus om de nieuwbouw en herstructurering te richten op middenen hogere inkomensgroepen, onderscheidende woonmilieus te creëren en doorstroming te bevorderen (Stadsregio Rotterdam 2002, 2003). Dit lijkt te lukken, zo
toont het onderzoek Komen en gaan (COS 2008, 2010) aan.
2.2.5 Samenvattend
De gemeente Rotterdam is zich bewust van de mogelijke effecten van
nieuwbouw (uitleg en herstructurering) op de bevolkingssamenstelling in de
bestaande wijken.
De gemeente Rotterdam streeft naar een grotere menging in wijken van huishoudens naar inkomen. Dit wil de gemeente realiseren door enerzijds huishoudens met een laag inkomen voldoende keuzemogelijkheden over de gehele stad
te bieden, en anderzijds woningdifferentiatie na te streven teneinde midden- en
hogere inkomensgroepen aan de stad te binden ofwel aan te trekken.
De etniciteit van huishoudens speelt in dit streven naar differentiatie nauwelijks
een rol. Met het realiseren van gedifferentieerde woonmilieus wil de gemeente
selectieve migratie tegengaan.
In het krachtwijkenbeleid wordt voornamelijk ingezet op het behouden en aantrekken van hoger opgeleiden door het bouwen van duurdere woningen en het
creëren van aantrekkelijke woonmilieus.
Ook op regionaal niveau is sprake van een sterke ruimtelijke spreiding en segregatie van bevolkingsgroepen en wordt er gestreefd naar een beter functionerende woningmarkt en een gelijkmatiger verdeling van inkomensgroepen in de
gemeenten van de regio.
Woningvoorraad, woningmarkt en woningbouwbeleid in zes stadsgewesten
61
De Rotterdamwet
In september 2005 werd de Wet Bijzondere maatregelen grootstedelijke problematiek
ingevoerd. Deze wet maakt het mogelijk dat voor bepaalde achterstandsgebieden in
de grote steden andere regels gelden wat betreft vestigings- en investeringsklimaat
dan in andere wijken. Het doel van deze speciale regels is om het ondernemersklimaat
in zwakkere wijken te helpen verbeteren en eventuele woonproblematiek beter aan te
kunnen pakken. Het gaat om de volgende maatregelen:
Gemeenten met meer dan 100.000 inwoners mogen de onroerende zaakbelasting
voor bedrijven verlagen. Ondernemers betalen dan minder voor beheer en eigendom van onroerend goed. Gemeenten kunnen daarmee het ondernemersklimaat
verbeteren in achterstandsgebieden.
De gemeenten mogen panden sluiten die de leefbaarheid van de buurt aantasten. Dat geldt ook voor panden die een gevaar opleveren voor de veiligheid of
de gezondheid. Het ministerie van VROM zal hiervoor de Woningwet aanpassen.
Woonproblemen, zoals overbewoning, zijn dan effectiever aan te pakken.
Op verzoek van de gemeenteraad van de betrokken stad kan de minister van VROM
gebieden (wijken) aanwijzen waar inkomenseisen worden gesteld aan woningzoekenden. Daarmee kunnen gemeenten in deze wijken de woonruimteverdeling
strakker reguleren.
Gemeenteraden kunnen nu bepaalde buurten of wijken aan de minister voordragen als
gebied waar voor maximaal vier jaar bijzondere maatregelen kunnen gelden. Voor de
derde maatregel geldt dat, voordat arme woningzoekenden tijdelijk geweerd kunnen
worden, de gemeenteraad moet aantonen dat er voor deze groep voldoende alternatieven zijn in andere wijken binnen de regio. Daarnaast moet de gemeente zich inzetten om de leefbaarheid in bijvoorbeeld herstructureringsgebieden op peil te houden.
De wet is een landelijk vervolg op het vestigingsbeleid uit het Rotterdamse actieprogramma Rotterdam zet door (Gemeente Rotterdam 2003b) en wordt daarom ook
wel de Rotterdamwet genoemd. Rotterdam is de eerste gemeente die experimenteerde met het stellen van een inkomenseis bij vestiging in bepaalde delen van de stad
(hotspots).
(Bron: www.kei-centrum.nl)
2.3 Den Haag
2.3.1 Inwoners en huishoudens
Stadsgewest Den Haag omvat, naast de gemeente Den Haag, de gemeenten Delft,
Leidschendam-Voorburg, Midden-Delfland, Pijnacker-Nootdorp, Rijswijk, Wassenaar, Westland en Zoetermeer.
Stadsgewest Den Haag is in de laatste drie decennia in aantal inwoners met
13 procent gegroeid, waarmee de groei geringer was dan die van Nederland als
geheel (16 procent). Met name Pijnacker-Nootdorp (94 procent) en Zoetermeer
(87 procent) zijn fors gegroeid maar ook Midden-Delfland groeide flink, met
62
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
Tabel 2.5
Kengetallen bevolking (inwoners) stadsgewest Den Haag, 2008
Aantal inwoners
Delft
Den Haag
LeidschendamVoorburg
MiddenDelfland
PijnackerNootdorp
Rijswijk
Wassenaar
Westland
Zoetermeer
Totaal stadsgewest
96.168
475.681
72.862
17.451
43.762
46.833
25.763
99.299
119.504
997.323
Bevolkingsloop
19802008
(1980=100)
114,7
103,4
98,9
138,2
193,7
89,0
95,5
118,9
187,3
113,4
Aandeel
inwoners
< 30 jaar in %
40,8
37,9
30,9
37,8
38,6
29,0
30,6
36,9
37,5
36,9
Aandeel
inwoners
≥ 65 jaar in %
13,2
13,3
19,7
13,4
11,0
21,9
22,0
14,2
11,8
14,2
Aandeel
nietwesterse
allochtonen in %
17,0
32,7
12,6
3,0
7,3
12,4
7,7
4,4
16,2
17,6
Bron: CBS (2009)
38 procent. In Leidschendam-Voorburg, Rijswijk en Wassenaar is sprake geweest
van een bevolkingsdaling. Deze gemeenten hebben bovendien te maken met
een sterke vergrijzing: het aandeel inwoners van 65 jaar en ouder ligt er rond de
20 procent (tabel 2.5). De leeftijdsopbouw van de overige gemeenten is vergelijkbaar met die van Nederland, al is de bevolking iets jonger dan het Nederlands
gemiddelde. Zo springt de studentenstad Delft eruit met 41 procent inwoners
jonger dan 30 jaar. Dat Delft veel studenten huisvest is terug te zien in tabel 2.6:
meer dan de helft van de huishoudens zijn eenpersoonshuishoudens. Maar ook
in Den Haag is, net als in de overige G4-gemeenten3, het aandeel eenpersoonshuishoudens hoog. Daarentegen is in Pijnacker-Nootdorp (Vinex) juist het aandeel
huishoudens met kinderen hoog (48 procent).
Het aandeel niet-westerse allochtonen bedraagt in de gemeente Den Haag
33 procent. Vooral in de wijken Transvaal en de Schilderswijk wonen veel allochtonen. Alleen in Midden-Delfland, Pijnacker-Nootdorp, Westland en Wassenaar
is het aandeel niet-westerse allochtonen lager dan het landelijk gemiddelde van
10 procent.
Dit zijn ook de vier meest welvarende gemeenten van stadsgewest Den Haag.
De minst welvarende gemeenten, waarbij het aandeel huishoudens met een laag
inkomen (eerste quintiel) hoger is dan 20 procent, zijn Delft met bijna 24 procent en
Den Haag met 27 procent.
2.3.2 Ontwikkeling van de woningvoorraad
De woningvoorraad in stadsgewest Den Haag is sinds 1990 toegenomen met
21 procent (tabel 2.7). Deze groei was vooral merkbaar in de gemeente PijnackerNootdorp met de Vinex-uitbreiding Ypenburg en Pijnacker-Zuid. Hier is zelfs sprake
geweest van een verdubbeling van het aantal woningen. Den Haag is voornamelijk
gegroeid door de uitbreiding van Vinex-locaties Wateringse Veld, Ypenburg en
Leidschenveen. De groei in Zoetermeer nam al in de jaren tachtig zijn vlucht, maar
de recente nieuwbouw in Zoetermeer-Oost heeft toch nog voor een forse groei
gezorgd. Ook de woningvoorraad in Midden-Delfland is fors toegenomen.
Woningvoorraad, woningmarkt en woningbouwbeleid in zes stadsgewesten
63
Kengetallen bevolking (huishoudens) stadsgewest Den Haag, 2008
Delft
Den Haag
Leidschendam
Voorburg
MiddenDelfland
PijnackerNootdorp
Rijswijk
Wassenaar
Westland
Zoetermeer
Totaal stadsgewest
Aandeel
alleenstaande
huishoudens
in %
Tabel 2.6
Aantal
huishoudens
Ontwikkeling
aantal huis
houdens 1995
2008 (1995=100)
Aandeel
tweepersoons
huishoudens
in %
Aandeel
huishoudens
met kinderen
in %
51.558
236.950
34.855
110,2
105,2
105,4
51,9
48,0
40,2
24,6
22,5
29,9
23,6
29,5
29,9
Aandeel
huishoudens
met een laag in
komen (1e quin
tiel) (2006) in %
23,5
27,0
17,0
6.723
16.282
23.752
11.332
38.671
51.266
471.389
121,7
164,1
108,0
102,5
114,0
123,4
109,8
25,0
21,5
42,8
34,9
24,8
31,1
42,3
30,9
30,1
30,9
31,0
32,8
29,0
25,8
44,0
48,4
26,3
34,1
42,4
39,9
31,9
10,9
10,3
18,9
15,4
14,8
15,0
21,9
Bron: CBS (2009)
Kengetallen woningvoorraad stadsgewest Den Haag, 1990 – 2008
Aantal
woningen
(2008)
Delft
Den Haag
LeidschendamVoor
burg
MiddenDelfland
PijnackerNootdorp
Rijswijk
Wassenaar
Westland
Zoetermeer
Totaal stadsgewest
Ontwikkeling
woningvoorraad
(1990=100)
Tabel 2.7
Aandeel koopwoningen in %
Aandeel eengezinswoningen in %
43.836
232.404
35.326
115,7
116,5
113,4
1990
25,5
31,6
40,7
2008
37,6
45,9
56,1
1990
38,9
20,1
41,1
2008
40,3
26,4
42,2
6.627
16.412
24.067
11.964
39.318
51.796
461.750
142,9
201,1
110,1
110,4
126,4
139,1
120,8
67,7
67,3
29,0
53,2
62,0
33,6
36,1
70,1
75,6
43,5
55,3
68,0
51,6
49,9
91,1
88,5
24,0
78,2
87,6
55,5
36,8
82,6
83,0
28,2
74,5
83,7
58,9
41,6
Bron: CBS (2009)
In de periode 1990-2008 zijn in stadsgewest Den Haag bijna 103.000 nieuwe
woningen gebouwd, wat een toename betekende van bijna 21 procent (tabel 2.7).
Het betrof hier ruim 61.000 koopwoningen. In de gemeente Den Haag zijn sinds
1990 bijna 50.000 nieuwe woningen gebouwd, waarvan meer dan de helft koopwoningen. In Zoetermeer is het aandeel koopwoningen met 17 procentpunten
toegenomen. Van de 103.000 nieuw gebouwde woningen in het stadsgewest zijn
ruim 45.000 een eengezinskoopwoning. In de gemeente Den Haag zijn van 25.000
koopwoningen ruim 17.000 een eengezinswoning. In de huursector werden in het
hele stadsgewest 36.000 woningen gebouwd, waarvan bijna 21.500 in de gemeente
Den Haag. Bijna 18.000 van de gerealiseerde huurwoningen in Den Haag zijn een
meergezinswoning.
Den Haag kende in deze periode de grootste toename in het aandeel eengezinswoningen, maar heeft nog steeds (samen met Rijswijk) veruit het laagste aandeel in
64
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
deze categorie van het hele stadsgewest. De hoogste aandelen eengezinswoningen
vinden we in de gemeenten Westland, Pijnacker-Nootdorp en Midden-Delfland.
2.3.3 Woonbeleid en wijkenbeleid
Stadsgewest Den Haag is voor ons onderzoek een interessante onderzoeksregio.
Het stadsgewest kent namelijk zeer grote verschillen in gemiddelde huishoudensinkomens per wijk. Van de 25 buurten met de laagste gemiddelde huishoudensinkomens in Nederland (het CBS onderscheidt ruim 6.000 buurten in Nederland)
liggen er 6 in Den Haag; van de 25 buurten met de hoogste gemiddelde
huishoudensinkomens in Nederland liggen er maar liefst 11 in Den Haag en Wassenaar. De segregatie naar inkomen lijkt dus op het eerste gezicht heel groot in het
Haagse stadsgewest. In Den Haag worden 13 wijken als aandachtswijk aangemerkt;
hiervan zijn 4 wijken aangewezen als krachtwijk: Stationsbuurt, Transvaal, Schilderswijk en Zuidwest. Het zijn wijken die vrij persistent onderwerp zijn geweest van
het in de laatste decennia gevoerde wijkenbeleid (stadsvernieuwing, Grotestedenbeleid, stedelijke vernieuwing, herstructurering), maar waar blijkbaar nog steeds
investeringen nodig zijn.
De Stationsbuurt bijvoorbeeld kenmerkt zich door een zeer hoge werkloosheid.
Daarnaast behoort bijna de helft van de ouderen tot de groep minima. Transvaal,
gebouwd tussen 1890 en 1935, is een multiculturele wijk waarvan 76 procent
van de bevolking niet westers allochtoon is. Ondanks de grootschalige stadsvernieuwingsoperatie uit de jaren zeventig en tachtig, voldoet een groot aantal
corporatiewoningen niet meer aan de bouw- en woontechnische eisen van deze
tijd. Mensen met middeninkomens vertrekken onder andere naar Vinex-wijken.
De woningen die zij achterlaten worden ingenomen door bewoners met een
lager inkomen, een lagere opleiding en minder kansen op de arbeidsmarkt en de
woningmarkt. Hierdoor is de segregatie versterkt. De Schilderswijk (1850-1920), van
oorsprong een arbeiderswijk, heeft de afgelopen decennia zoveel fysieke ingrepen
ondergaan dat er van de oorspronkelijke bebouwing niet veel meer over is. De
fysieke ingrepen losten een groot aantal sociale problemen echter niet op. Door
grootschalige sloop brokkelde de saamhorigheid in de buurt langzaam af, met alle
gevolgen van dien. De sociale wijkaanpak en de stedelijke vernieuwing aan het eind
van de jaren negentig leek de wijk nieuw leven in te blazen, maar nog steeds is de
Schilderswijk een van de armste wijken in Nederland. De naoorlogse wijk Zuidwest
(1949-1965) ten slotte, een relatief groot stadsdeel van Den Haag, kenmerkt zich
door een eenzijdig samengestelde woningvoorraad van grotendeels portieketagewoningen. Van het in vier wijken verdeelde stadsdeel is 83 procent van de woningvoorraad in bezit van corporaties. Wooncarrière maken binnen de wijk is nagenoeg
niet mogelijk: als mensen verhuizen, verlaten ze de wijk, waardoor de relatief
kansarmen achterblijven. Zo kennen de wijken in Zuidwest een hoge werkloosheid,
een hoog aandeel uitkeringsgerechtigden, veel onderwijsachterstand en een toenemende verloedering van de gebouwde omgeving en openbare ruimte (www.kei.nl).
Den Haag staat voor een forse transformatieopgave van de woningvoorraad. In
de meest recente woonvisie (Haagse Woonvisie 2020, Gemeente Den Haag 2003)
geeft de gemeente aan te willen vasthouden aan het stopzetten van selectieve
migratie van midden- en hogere inkomens en daarmee voort te willen bouwen
op het beleid van voorgaande jaren. De gemeente stelde zichzelf al in 1993 in het
Volkshuisvestingsplan voor Den Haag ten doel te onderzoeken welk effect een groot
Vinex-aanbod heeft bij doorstroming op de markt in de Haagse wijken:
Woningvoorraad, woningmarkt en woningbouwbeleid in zes stadsgewesten
65
‘een ongewenst effect zou namelijk kunnen zijn dat de Haagse wijken qua
inkomensniveau zullen homogeniseren. Doorstromingsbeleid kan dus op
gespannen voet staan met de doelstelling segregatieverschijnselen te beperken’ (Gemeente Den Haag 1993: 37).
De gemeente kwam tot de conclusie dat er ook goedkoop gebouwd moest worden
op Vinex-locaties en dat in de Schilderswijk en Transvaal meer gebouwd moest
worden voor midden- en hogere inkomens (Gemeente Den Haag 1993).
De gemeente bevestigt dat in de Vinex-locaties voor 30 procent sociale huur wordt
gebouwd, met 15 procent onder en 15 procent boven de huurtoeslaggrens. Overigens is bij zowel de gemeente als de corporatie Haag Wonen geconstateerd dat
de meeste mensen die uit hun woning moeten vanwege sloop (herstructurering),
naar aangrenzende eenzijdig gebouwde wijken trekken, en niet zozeer naar Vinexwijken. Volgens de gemeente is dit zowel een kwestie van afstand, als van inkomen,
woonmilieu en woningaanbod. De corporatie Haag Wonen meent dat nieuwbouwlocaties als Wateringseveld, Leidschenveen en Ypenburg vooral voor verloop in de
randgemeenten als Voorburg, Leidschendam, Rijswijk en Delft hebben gezorgd.
Herstructureringswijken, zoals Zuidwest, brengen een stroom van mensen op gang
die niet alleen in dezelfde wijk terugkeren, maar ook terechtkomen in aangrenzende wijken zoals Houtwijk en Waldeck. En dat eist zijn tol:
‘want dat betekent ruimtelijke segregatie van kansarme bewoners’ (interview
gemeente Den Haag).
Door flexibele toewijzing (labeling) van het woningaanbod denkt de gemeente
soepeler om te kunnen gaan met de verhouding tussen huurprijs en inkomen van
huishoudens. Met de nadruk dat:
‘deze vorm van strategisch labelen uitdrukkelijk alleen is bedoeld om de dreiging van ruimtelijke segregatie van lage-inkomensgroepen in wijken en buurten
tegen te gaan’ (Gemeente Den Haag 1997: 56).
Een andere methode die Haag Wonen toepast om ruimtelijke segregatie van huishoudens met lage inkomens tegen te gaan, is het bevorderen van de differentiatie
van de woningvoorraad in de bestaande wijken. Zo zijn in de wijk Morgenstond op
het lage schaalniveau dure en goedkope woningen gemengd, zowel in de huur- als
in de koopsector. Een probleem van menging op deze schaal kan zijn dat het vermarkten van de woningen erg lastig is.
In Zuidwest is een herstructureringsoperatie ingezet met veel sloop en nieuwbouw.
Volgens de gemeente moeten veel woningen in eenzijdig bebouwde wijken plaatsmaken voor een gedifferentieerde woningvoorraad voor de midden- en hogere
inkomens. Dat een dergelijke fysieke ingreep in de woningmarkt het sociale tij in
positieve zin kan keren, is dan mooi meegenomen.
De drie grootste Haagse woningcorporaties (waaronder Haag Wonen) hanteren
nog een vorm van menging: menging op leefstijlen, dit in navolging van het experiment ‘portiek op leefstijl’ (POL) in Dordrecht. In Den Haag is dit experiment toegepast in de wijk Mariahoeve. Op basis van de antwoorden op vragenlijsten worden
woningzoekenden op leefstijl aan verschillende woningen toegewezen. Ook in
Zoetermeer hanteert corporatie Vestia een dergelijk toewijzingsmodel.
Een recent experiment om de doorstroming te bevorderen is het SEV-experiment
‘huur op maat’ (www.huuropmaat.info). Ofschoon Haag Wonen niet in het experi-
66
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
ment participeert, heeft de corporatie, geïnspireerd op dit experiment, heel bewust
een aantal complexen in de Schilderswijk aangewezen die van goede kwaliteit zijn
en waarvan bij mutatie de huurprijs wordt verhoogd naar onder de huurtoeslaggrens. Aan kandidaten voor die woningen worden minimum inkomensgrenzen
gesteld. Dit systeem van markthuur bevordert de verandering van bevolkingssamenstelling en bestrijdt het scheefwonen, zo stelt Haag Wonen.
In het kader van het krachtwijkenbeleid voor Den Haag ondervindt de wijk Zuidwest
tot 2013 een herstructureringsoperatie waarbij 9.000 woningen worden gesloopt
en 8.500 nieuwe woningen worden gebouwd in verschillende prijsklassen. Naast
deze fysieke ingreep gaat de aandacht uit naar veiligheid, leefbaarheid, zorg en
welzijn. Transvaal heeft te maken met een eenzijdige woningvoorraad. Mensen die
het zich kunnen permitteren, verlaten de wijk en economische en sociale problemen geven de wijk een negatief imago. Een vergroting van de leefbaarheid en veiligheid, een sterke wijkeconomie en differentiatie van de woningvoorraad vormen
het toekomstperspectief voor de wijk. In de Stationsbuurt overheerst overlast en
onveiligheid en wordt vooral ingezet op kleinschaligheid, op een mix van werken
en wonen, op uitgaansvoorzieningen en op een gedifferentieerd woonpubliek. In
de Schilderswijk wordt de focus gelegd op het toekomstperspectief voor de jeugd
en op een schone, veilige wijk waar mensen elkaar op bijzondere plekken ontmoeten. Ook in de Schilderswijk wordt geïnvesteerd in een meer gevarieerde woningvoorraad (www.kei-centrum.nl; Gemeente Den Haag 2007a, 2007b, 2007c, 2007d).
2.3.4 Regio
De gemeente Den Haag wil niet alleen binnen de gemeente de segregatie van
huishoudens met lage inkomens tegengaan, maar wil tevens een regionale aanpak
hiervan. Dit kan gerealiseerd worden door ook in de omliggende gemeenten de
voorraad sociale huurwoningen te laten toenemen (Gemeente Den Haag 2003).
In de Regionale Woonvisie Haaglanden (Stadsgewest Haaglanden 2004), wordt
echter nergens over segregatie – in welke zin dan ook – of concentratie gesproken.
Wel wordt geconstateerd dat er sprake is van een gespannen woningmarkt, zowel
in kwantitatief als in kwalitatief opzicht. In het centrum-stedelijk gebied is de vraag
naar middeldure en dure grondgebonden koopwoningen en koopappartementen
groter dan het aanbod, terwijl er juist een overschot aan verouderde, vaak kleine
gestapelde huurwoningen bestaat. In de kleinstedelijke- en dorpse woongebieden
is er vooral door starters en ouderen vraag naar appartementen van een goede
kwaliteit in alle segmenten (huur/koop – duur/goedkoop). De gemeente streeft
ernaar dat in de komende tien jaar 2.500 woningen per jaar gebouwd worden,
waarvan 30 procent in de sociale huur. Zij blijft streven naar een gedifferentieerde
woningbouw in bestaande inbreidings- en uitbreidingslocaties (Stadsgewest Haaglanden 2004). De corporaties garanderen minimaal 900 sociale huurwoningen per
jaar te bouwen.
Ten slotte wijzen zowel de gemeente Den Haag als Haag Wonen erop dat nieuwbouw steeds minder belangrijk wordt om menging te realiseren: veel belangrijker
dan nieuwbouw is de regionale afspraak om 70 procent van de vrijkomende woningen (in de bestaande voorraad) toe te wijzen aan de BBSH-doelgroep.4
Woningvoorraad, woningmarkt en woningbouwbeleid in zes stadsgewesten
67
2.3.5 Samenvattend
De gemeente Den Haag is zich al lange tijd bewust van de mogelijke effecten van
nieuwbouw (zowel uitleg als herstructurering) op de bevolkingssamenstelling in
de bestaande wijken.
De gemeente Den Haag streeft naar een grotere menging in wijken van huishoudens naar inkomen. De gemeente wil de concentratie van huishoudens met lage
inkomens terugdringen door middel van een herstructurering en herdifferentiatie van de huidige woningvoorraad in de bestaande wijken.
De etniciteit van huishoudens speelt in dit streven naar menging geen enkele rol.
In het krachtwijkenbeleid staat vooral de leefbaarheid van de wijken centraal;
wat betreft het wonen wordt vooral ingezet op aanpassing en verbetering van
de huidige woningvoorraad.
Ook in regionaal verband wordt er gestreefd naar een gelijkmatiger verdeling
van inkomensgroepen door onder meer sociale huurwoningen in de gemeenten
rondom Den Haag te bouwen.
2.4 Utrecht
2.4.1 Inwoners en huishoudens
Stadsgewest Utrecht omvat, naast de gemeente Utrecht, de gemeenten Bunnik,
De Bilt, Houten, Maarssen, Nieuwegein, IJsselstein en Zeist. Stadsgewest Utrecht
heeft sinds 1980 een sterke bevolkingsgroei doorgemaakt. Die groei was in eerste
instantie vooral in suburbane groeikernen als Nieuwegein, IJsselstein, Houten en
Maarssen, maar sinds de ontwikkeling van de Vinex-locatie Leidsche Rijn in de jaren
negentig is ook de gemeente Utrecht fors in bevolkingsaantal gegroeid. Alleen de
gemeente Zeist kende een geringe bevolkingsafname (tabel 2.8).
Stadsgewest Utrecht heeft een relatief jonge bevolking: 40 procent van de bevolking is jonger dan 30 jaar. In de gemeente Utrecht, met een grote studentenpopulatie (universiteit en hbo) is bijna 45 procent van de bevolking jonger dan 30 jaar.
De gemeenten De Bilt, Bunnik en Zeist zijn daarentegen sterk vergrijsd, met 18 tot
20 procent van de bevolking ouder dan 65 jaar. De relatief jonge bevolkingsopbouw
van stadsgewest Utrecht wordt tevens weerspiegeld in het ten opzichte van het
Nederlandse gemiddelde (35 procent) hoge aandeel huishoudens met kinderen in
de suburbane gemeenten Houten, IJsselstein, Maarssen, Bunnik en Nieuwegein
(tabel 2.9). De gemeente Utrecht heeft een hoog aandeel (53 procent) alleenstaande huishoudens.
Het aandeel niet-westerse allochtonen bedraagt in de gemeente Utrecht 21 procent.
Ook in de gemeenten IJsselstein, Nieuwegein en Zeist bedraagt dit meer dan
10 procent. Bunnik, De Bilt en Houten hebben een zeer laag aandeel niet-westerse
allochtonen. In de Utrechtse wijken Kanaleneiland, Overvecht en Hoograven
bedraagt het aandeel niet-westerse allochtonen meer dan 50 procent.
Stadsgewest Utrecht kent een relatief welvarende bevolking. Alleen in de gemeente
Utrecht ligt het aandeel huishoudens met een laag inkomen (eerste quintiel) boven
de 20 procent.
68
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
Tabel 2.8
Kengetallen bevolking (inwoners) stadsgewest Utrecht, 2008
Aantal inwoners
Bunnik
De Bilt
Houten
IJsselstein
Maarssen
Nieuwegein
Utrecht
Zeist
Totaal stadsgewest
Bevolkingsloop
19802008
(1980=100)
104,2
101,8
536,0
207,0
140,0
165,1
116,3
98,3
128,7
14.258
41.998
46.475
34.059
39.361
61.087
294.737
60.488
592.463
Aandeel
inwoners
< 30 jaar in %
32,6
31,9
40,0
38,5
34,9
35,4
44,5
35,3
40,1
Aandeel inwoners
≥ 65 jaar in %
17,9
20,5
8,9
10,5
12,1
11,7
10,2
17,6
12,1
Aandeel
nietwesterse
allochtonen in %
3,4
5,2
5,9
11,8
8,9
12,2
21,0
11,6
15,1
Bron: CBS (2009)
Tabel 2.9
Kengetallen bevolking (huishoudens) stadsgewest Utrecht, 2008
Aantal
huishoudens
Bunnik
De Bilt
Houten
IJsselstein
Maarssen
Nieuwegein
Utrecht
Zeist
Totaal stadsgewest
5.937
18.614
17.570
13.744
16.421
26.877
155.161
27.377
281.701
Ontwikkeling
aantal huishou
dens 19952008
(1995=100)
111,1
101,7
161,3
155,2
104,7
116,6
118,8
108,3
118,3
Aandeel
alleenstaande
huishoudens
in %
29,1
36,2
23,8
27,5
28,0
32,6
53,2
40,8
41,4
Aandeel
tweepersoons
huishoudens
in %
33,0
30,2
27,1
29,7
31,1
30,6
22,7
28,5
27,0
Aandeel
huishoudens
met kinderen
in %
37,9
33,6
49,1
42,8
40,9
36,8
24,2
30,6
31,6
Aandeel huis
houdens met
een laag inko
men (1e quin
tiel) (2006) in %
10,9
15,1
10,8
13,7
14,3
15,8
22,6
17,9
18,6
Bron: CBS (2009)
2.4.2 Ontwikkeling van de woningvoorraad
In samenhang met de sterke bevolkingstoename en groei van het aantal huishoudens is er in stadsgewest Utrecht sinds 1990 sprake geweest van een sterke
toename van de woningvoorraad en dan met name in de gemeenten Houten,
IJsselstein en Utrecht in de periode 1990-2008. In Houten is de woningvoorraad
sinds 1990 zelfs bijna verdubbeld (tabel 2.10). De groei van de woningvoorraad in
de gemeente Utrecht is vooral gerealiseerd in Vinex-wijk Leidsche Rijn. Met name
ten aanzien van de verhouding tussen het aantal huur- en koopwoningen is in de
gemeente Utrecht een flinke inhaalslag gerealiseerd: bestond in 1990 nog geen
derde deel van de woningvoorraad uit koopwoningen, inmiddels bestaat de helft
van de woningvoorraad uit koopwoningen. Vooral in gemeenten als Bunnik, Houten
en Maarssen is het aandeel koopwoningen hoog. Bunnik en Houten kenmerken
zich bovendien door een hoog aandeel (90 procent) eengezinswoningen. In de
gemeente Utrecht bestaat de woningvoorraad uit slechts 51 procent eengezinswoningen, wat overigens nog fors meer is dan het aandeel eengezinswoningen
in Amsterdam, Rotterdam en Den Haag, waar de percentages tussen de 25 en
30 procent liggen.
Woningvoorraad, woningmarkt en woningbouwbeleid in zes stadsgewesten
69
Kengetallen woningvoorraad stadsgewest Utrecht, 19902008
Aantal
woningen
(2008)
Bunnik
De Bilt
Houten
IJsselstein
Maarssen
Nieuwegein
Utrecht
Zeist
Totaal stadsgewest
5.817
18.246
17.431
13.520
15.737
26.181
126.516
25.787
249.242
Ontwikkeling
woningvoorraad
(1990=100)
117,8
105,2
192,6
177,5
111,5
120,9
127,5
110,9
126,4
Tabel 2.10
Aandeel koopwoningen in %
1990
72,0
56,9
53,5
50,2
50,4
46,4
31,6
41,6
40,7
2008
77,4
65,1
68,5
64,7
68,8
58,9
49,7
46,9
55,5
Aandeel eengezinswoningen in %
1990
92,3
72,6
86,7
69,7
78,2
68,7
48,1
59,3
48,9
Bron: CBS (2009)
In de periode 1990-2008 zijn in stadsgewest Utrecht bijna 59.000 nieuwe woningen
gebouwd, waarvan bijna 31.000 in de gemeente Utrecht (met name in Leidsche
Rijn). Van die 59.000 werden ruim 43.000 woningen in de koopsector gerealiseerd (ruim 20.000 in de gemeente Utrecht), waarvan ruim 30.000 eengezinswoningen (ruim 14.000 in de gemeente Utrecht). In de huursector werden in het
gehele stadsgewest ruim 15.000 woningen gebouwd, waarvan ruim 8.000 in de
gemeente Utrecht. Bijna twee derde van de gerealiseerde huurwoningen zijn
meergezinswoningen.
In diezelfde periode zijn er ook zo’n 6.000 woningen, en dan met name huurwoningen, vooral door sloop aan de woningvoorraad onttrokken. Deze onttrekkingen vonden vooral in de gemeente Utrecht plaats (ruim 4.700 woningen), onder
andere in het kader van de herstructurering in de wijken Hoograven en Zuilen.
2.4.3 Woonbeleid en wijkenbeleid
De herstructurering in Hoograven is nog volop aan de gang. En in de wijk Overvecht staat een omvangrijke herstructureringsoperatie op stapel. Het betreft hier
twee van de vier Utrechtse wijken die als krachtwijk zijn aangewezen. De andere
twee Utrechtse krachtwijken zijn Ondiep en Kanaleneiland. Wat de bevolkingssamenstelling betreft kenmerken deze wijken zich door een hoog aandeel huishoudens met een laag inkomen, en een hoog aandeel niet-westerse allochtonen.
De vroegnaoorlogse wijk Hoograven en de aan het eind van de jaren zestig en het
begin van de jaren zeventig gebouwde wijken Kanaleneiland en Overvecht kenmerken zich bovendien door een hoog aandeel huurwoningen (waarvan een groot
aandeel meergezinswoningen) in de woningvoorraad.
In haar meest recente woonvisie Wonen in een sterke stad (Gemeente Utrecht
2009) geeft de gemeente aan te streven naar een grotere menging van het
woningaanbod (naar huur en koop, alsmede naar prijs) in de verschillende wijken,
en dan met name in de aandachtswijken. Dit betekent een forse herstructureringsopgave. De gemeente geeft evenwel aan dat deze herstructurering vooral vanwege
de huidige financiële/economische crisis vertraging heeft opgelopen.
70
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
2008
90,0
71,7
88,9
75,2
78,0
69,4
50,8
59,1
52,8
In de woonvisie worden drie centrale en onderling gerelateerde problemen op de
Utrechtse woningmarkt geadresseerd:
1. de enorm hoge (vraag)druk op de woningmarkt;
2. de vanwege de slechte aansluiting van vraag en aanbod vastgelopen
woningmarkt;
3. het hierdoor ontstane hoge percentage (49 procent) goedkope scheefheid in de
sociale huursector.
De gemeente constateert dat gezien de sociaal-economische opbouw van de
Utrechtse bevolking er op zich voldoende betaalbare huurwoningen zijn, maar
dat de doorstroming stagneert. Niettemin zet de gemeente in op het zowel
bouwen voor de doorstroming (vooral voor huishoudens met een middeninkomen,
maar ook voor huishoudens met een laag inkomen) alsook voor starters. Van de
geplande nieuwbouw zal nog steeds zo’n 35 procent in de sociale huur en sociale
koop worden gerealiseerd. Zoals gezegd, streeft de gemeente daarbij naar een
grotere menging van huishoudens naar inkomen in de verschillende wijken:
‘De stad heeft … ook een opvang- en emancipatiefunctie voor meer kansarme
groepen. … Dat brengt kansen en knelpunten met zich mee. Immers, nergens
zijn de potenties voor bijzondere woonmilieus zo groot als in een stad als
Utrecht, maar dat geldt ook voor de concentratie van sociaaleconomische
probleemgroepen. Een betere spreiding over de regio is daarom noodzakelijk.’
(Gemeente Utrecht 2009: 28).
‘Mensen met lage inkomens: er is weinig keus voor deze groep en dit leidt tot
concentratie in bepaalde delen van de stad. Voor deze groep moet het mogelijk
worden om ook buiten de huidige concentraties een woning te vinden. Deze
keus wordt ook vergroot door in de wijken zelf door te gaan met de ingrijpende kwaliteitsverbetering van woning en woonomgeving. Een groot deel
van deze groep bestaat uit starters. Voor een deel van de starters geldt dat zij
bij toewijzing nog over een laag inkomen beschikken, terwijl na verloop van tijd
dit inkomen (naar een middeninkomen of hoger) stijgt en de starter dus scheef
woont. Voor de hoger opgeleide starters zal dit effect zich sterker voordoen
dan voor de lager opgeleide starter.’ (Gemeente Utrecht 2009: 39).
‘Huishoudens met een laag inkomen die zich in sociaaleconomisch opzicht
verder ontwikkelen en waarvan het inkomen groeit, moeten ook de kans
krijgen om in de eigen woonomgeving te blijven wonen. Sociale stijging en
wooncarrière op wijkniveau biedt kansen voor de primaire doelgroep, en het
zorgt voor differentiatie en potentie van de wijken zelf.’ (Gemeente Utrecht
2009: 39).
‘Kwaliteit van wijken en transformatie van de herstructureringswijken blijft
van groot belang. Utrecht wil het mogelijk maken voor sociale stijgers in deze
wijken om daar te blijven door een aantrekkelijke woning in een aantrekkelijke
woonomgeving aan te bieden. Daarnaast blijven deze wijken mogelijkheden
bieden voor huishoudens met een laag inkomen. Dit zorgt voor differentiatie in
woningvoorraad en bevolkingssamenstelling.’ (Gemeente Utrecht 2009: 57).
Desgevraagd laat de gemeente weten dat elk nadeel ook zijn voordeel heeft: goedkope scheefheid impliceert immers een grotere menging van huishoudens naar
inkomen in de woonwijken met voornamelijk goedkope huurwoningen (zie ook
Gemeente Utrecht 2000). De gemeente geeft dan ook aan met belangstelling het
SEV-experiment ‘huur op maat’ (zie paragraaf 2.3), te volgen. Daarnaast constateert
Woningvoorraad, woningmarkt en woningbouwbeleid in zes stadsgewesten
71
de gemeente aan de andere kant dat 25 procent van de nieuwe inwoners van Leidsche Rijn direct afkomstig is uit de vier krachtwijken; het betreft hier voornamelijk
huishoudens met een middeninkomen (zie ook hoofdstuk 4 en 5).
In de woonvisie wordt geen enkel woord gewijd aan de concentratie van nietwesterse allochtonen in de verschillende aandachts- en krachtwijken. De termen
‘segregatie’, ‘concentratie’ en ‘allochtonen’ ontbreken volledig in de woonvisie.
Door de gemeente wordt bevestigd dat etniciteit/herkomst geen enkele rol speelt
in het woonbeleid van de gemeente. Daar wordt op geen enkele wijze op gestuurd.
Het voorgenomen woonbeleid vormt een voortzetting van het beleid zoals dat
is uitgezet in de gemeentelijke woonvisie uit 2000 (Wonen naar wens, Gemeente
Utrecht 2000). Ook in die woonvisie werd reeds sterk ingezet op menging en differentiatie naar inkomen door middel van de aanpassing (uitbreiding, herstructurering) van de woningvoorraad. En ook in die woonvisie wordt weliswaar een link
gelegd tussen menging (naar inkomen) en leefbaarheid in de wijken, maar wordt
nauwelijks iets gezegd over het mogelijke effect van de concentratie van allochtone
huishoudens en/of concentratie van bepaalde leefstijlgroepen op de leefbaarheid in
de wijk.
De leefbaarheidsproblemen in de krachtwijken Kanaleneiland, Ondiep, Overvecht en Zuilen-Oost worden wel uitgebreid besproken in de in het kader van
het krachtwijkenbeleid van het ministerie van WWI opgestelde Wijkactieplannen
(Gemeente Utrecht 2007a, 2007b, 2007c, 2007d). In deze actieplannen worden
meerdere sporen gevolgd: wonen en woonomgeving, werken, leren, integratie en
samenleven, veiligheid en overlast, en gezondheid. Wat betreft de pijler ‘wonen’
wordt in de actieplannen met name ingezet op herstructurering (nieuwbouw) en
woningrenovatie. Het streven is gericht op meer menging, naar inkomen, arbeidsparticipatie, leefstijl en etniciteit. De gemeente Utrecht realiseert zich evenwel dat
dit een traject is van vele jaren. Daarnaast wordt sterk ingezet op aanpassing en
vernieuwing van de openbare ruimte (waaronder het groen) in de wijk.
2.4.4 Regio
Om concentraties van lagere inkomensgroepen in enkele gemeenten te voorkomen, stuurt het Bestuur Regio Utrecht (BRU) aan op een evenwichtige spreiding
van betaalbare woningen over de regiogemeenten (De Bilt, Bunnik, Houten, IJsselstein, Maarssen, Nieuwegein, Utrecht, Vianen en Zeist). Daartoe zijn in de regio in
2007 prestatieafspraken voor de periode 2010-2015 afgesloten tussen de samenwerkende gemeenten en woningcorporaties. Hierin is opgenomen dat het aandeel
sociale huurwoningen (grens huurtoeslag) minimaal 25 procent van de nieuwbouwproductie moet bedragen. Daarnaast is afgesproken dat elke gemeente streeft
naar een sociale huurvoorraad van ten minste 30 procent in 2015. Dit betekent een
extra inspanning voor de gemeenten met een sociale huurvoorraad beneden de
30 procent: De Bilt, Bunnik, Houten, IJsselstein en Maarssen (BRU 2009). Daarbij is
het natuurlijk altijd de vraag of dergelijke afspraken worden nagekomen. Er staat
namelijk geen enkele sanctie op het niet nakomen daarvan.
2.4.5 Samenvattend
Ook de gemeente Utrecht is zich bewust van de effecten van nieuwbouw (uitleg
en herstructurering) op de bevolkingssamenstelling in de bestaande wijken.
De gemeente Utrecht streeft naar een grotere menging in wijken van huishoudens naar inkomen. Zij wil de concentratie van huishoudens met lage inkomens
72
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
terugdringen door middel van een herstructurering en herdifferentiatie van de
huidige woningvoorraad.
De etniciteit van huishoudens speelt in dit streven naar menging geen enkele rol.
In het krachtwijkenbeleid staat vooral de leefbaarheid van en de achterstandsproblematiek in de wijken centraal; wat betreft het wonen wordt vooral ingezet
op aanpassing en verbetering van de huidige woningvoorraad.
Ook in regionaal verband wordt er gestreefd naar een gelijkmatiger verdeling
van inkomensgroepen door middel van het bouwen van sociale huurwoningen in
de gemeenten rondom Utrecht.
2.5 Tilburg
2.5.1 Inwoners en huishoudens
Stadsgewest Tilburg omvat, naast de gemeente Tilburg, de gemeenten Gilze en
Rijen, Goirle, Hilvarenbeek en Oisterwijk.
In stadsgewest Tilburg is sinds 1980 het aantal inwoners met 20 procent toegenomen, waarmee de groei iets sterker was dan die voor Nederland als geheel
(16 procent). In alle zes gemeenten in het stadsgewest is sprake geweest van groei,
van 17 procent in Oisterwijk tot 25 procent in Gilze en Rijen. Ook de gemeente
Tilburg is flink gegroeid, naar meer dan 200.000 inwoners en is daarmee momenteel in inwoneraantal de zesde gemeente van Nederland (na de G4 en Eindhoven).
De groei van gemeente Tilburg komt vooral op het conto van de ontwikkeling van
de Vinex-wijk Reeshof, aan de westkant van Tilburg.
De leeftijdsopbouw in stadsgewest Tilburg is vergelijkbaar met die van Nederland
als geheel, al is de bevolking van Tilburg zelf relatief jong: bijna 40 procent van de
bevolking is jonger dan 30 jaar. Met name Oisterwijk kan worden aangeduid als
vergrijsde gemeente, met 17 procent 65-plussers (tabel 2.11). Net als in andere grote
steden in Nederland is ook in Tilburg het aandeel eenpersoonshuishoudens hoog
(43 procent) en het aandeel huishoudens met kinderen relatief laag (30 procent)
(tabel 2.12). Al zijn de verschillen niet zo groot als in de G4.
Het aandeel niet-westerse allochtonen bedraagt in de gemeente Tilburg nog geen
14 procent. In de omliggende gemeenten is het aandeel allochtonen zeer laag. In
Tilburg zijn de aandelen niet-westerse allochtonen relatief hoog in de (postcode)
wijken Noord (27 procent), Groenewoud (22 procent) Het Zand (23 procent), Het
Wandelbos (31 procent) en Stokhasselt (46 procent). De inkomensverschillen in het
stadsgewest zijn aanzienlijk. Tilburg vormt een relatief minder welvarende enclave
in een relatief welvarend ommeland. Het aandeel huishoudens met een laag
inkomen (eerste quintiel) ligt op bijna 24 procent.
Woningvoorraad, woningmarkt en woningbouwbeleid in zes stadsgewesten
73
Kengetallen bevolking (inwoners) stadsgewest Tilburg, 2008
Aantal inwoners
Gilze en Rijen
Goirle
Hilvarenbeek
Oisterwijk
Tilburg
Totaal stadsgewest
25.644
22.319
15.107
25.743
202.091
290.904
Bevolkings
loop 19802008
(1980=100)
124,6
120,3
122,8
116,6
120,1
120,3
Tabel 2.11
Aandeel inwoners
< 30 jaar in %
Aandeel inwoners
≥ 65 jaar in %
34,7
33,3
35,0
33,1
39,1
37,5
14,2
15,2
14,5
17,4
13,3
14,0
Aandeel
nietwesterse
allochtonen in %
6,8
3,3
1,2
3,6
13,5
9,1
Bron: CBS (2009)
Kengetallen bevolking (huishoudens) stadsgewest Tilburg, 2008
Aantal
huishoudens
Gilze en Rijen
Goirle
Hilvarenbeek
Oisterwijk
Tilburg
Totaal stadsgewest
10.479
9.061
5.835
10.554
96.226
132.155
Ontwikkeling
aantal huishou
dens 19952008
(1995=100)
121,1
115,5
117,2
112,6
119,6
118,8
Aandeel
alleenstaande
huishoudens
in %
26,0
24,2
23,9
28,2
42,5
38,0
Tabel 2.12
Aandeel
tweepersoons
huishoudens
in %
Aandeel
huishoudens
met kinderen
in %
35,1
36,1
33,7
33,2
27,2
29,2
38,8
39,7
42,4
38,6
30,4
32,9
Bron: CBS (2009)
2.5.2 Ontwikkeling van de woningvoorraad
In samenhang met de forse bevolkingstoename en groei van het aantal huishoudens, is er in stadsgewest Tilburg sinds 1990 sprake geweest van een sterke
toename van de woningvoorraad. Deze groei heeft zich in relatieve zin gespreid
over het stadsgewest voorgedaan (tabel 2.13). In Tilburg nam de woningvoorraad
toe met ruim 19.000 woningen. Het merendeel hiervan is gerealiseerd in Vinexlocatie Reeshof. Net als in de andere stedelijke gemeenten in de beschreven stadsgewesten is het aandeel koopwoningen in Tilburg fors toegenomen, van 42 tot
55 procent. Vooral in gemeente Hilvarenbeek is het aandeel koopwoningen hoog:
83 procent. De gemeenten in het ommeland van Tilburg kenmerken zich bovendien door een zeer hoog aandeel (92-95 procent) eengezinswoningen. Maar ook in
Tilburg is het aandeel eengezinswoningen hoog te noemen (72 procent), zeker in
vergelijking tot andere grote steden in Nederland.
In de periode 1990-2008 zijn in stadsgewest Tilburg ruim 29.000 nieuwe woningen
gebouwd, waarvan bijna 22.000 in de gemeente Tilburg (met name in Reeshof).
Van die 29.000 woningen werden ruim 20.000 woningen in de koopsector gerealiseerd (meer dan 15.000 in de gemeente Tilburg), waarvan ruim 17.000 eengezinswoningen (meer dan 12.000 in de gemeente Tilburg). In de huursector werden in
het gehele stadsgewest ruim 8.000 woningen gebouwd, waarvan ruim 6.000 in de
gemeente Tilburg. Bijna twee derde van de gerealiseerde huurwoningen zijn
meergezinswoningen.
74
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
Aandeel huis
houdens met
een laag inko
men (1e quin
tiel) (2006) in %
16,0
14,0
10,7
17,5
23,5
21,0
Tabel 2.13
Kengetallen woningvoorraad stadsgewest Tilburg, 1990 – 2008
Aantal
woningen
(2008)
Gilze en Rijen
Goirle
Hilvarenbeek
Oisterwijk
Tilburg
Totaal stadsgewest
9961
9106
5782
10211
86976
122.036
Ontwikkeling
woningvoorraad
(1990=100)
128,5
125,8
126,0
118,3
128,5
127,3
Aandeel koopwoningen in %
1990
57,5
63,4
78,2
63,9
41,8
48,5
2008
68,9
72,6
83,2
70,5
55,3
60,3
Aandeel eengezinswoningen in %
1990
98,0
91,8
97,9
94,1
71,4
78,4
2008
94,0
91,9
94,7
94,0
71,7
77,9
Bron: CBS (2009)
In diezelfde periode zijn er ook zo’n 3.400 woningen, en dan met name huurwoningen, grotendeels door sloop aan de woningvoorraad onttrokken. Deze
onttrekkingen vonden vooral in de gemeente Tilburg plaats (ruim 2.900 woningen),
onder andere in het kader van de herstructurering in de buurten Quirijnstok en
Korvel.
2.5.3 Woonbeleid en wijkenbeleid
In de Woonvisie Gemeente Tilburg (Gemeente Tilburg 2002) wordt geconstateerd
dat er in de gemeente een aanzienlijk kwalitatief verschil bestaat in de vraag naar
en het aanbod van woningen, zowel naar woningtype als naar eigendomsvorm.
Dit heeft vooral geleid tot spanningen op de koopwoningmarkt en geringe doorstroommogelijkheden vanuit de huursector.
De gemeente Tilburg kiest voor het principe van de ‘ongedeelde stad’. Tilburg moet
een plek bieden aan iedereen, met keuzevrijheid op de woningmarkt, met zorg voor
de onderkant van de woningmarkt en oog voor de leefbaarheid en veiligheid in de
stad (Gemeente Tilburg 2002).
‘Binnen de woonmilieus krijgt de ongedeelde stad vorm. Elk woonmilieu moet
daartoe een differentiatie bieden naar woningtype, eigendomsvorm en prijsklasse. De mate van differentiatie verschilt per woonmilieu. Met differentiatie
in het woningaanbod wordt voorkomen dat binnen de verschillende woonmilieus segregatie ontstaat naar leeftijd, etniciteit of inkomen. De differentiatie
moet er zoveel mogelijk op gericht zijn dat het voor de bewoner mogelijk is om
in de wijk van zijn of haar keuze een wooncarrière te doorlopen.’ (Gemeente
Tilburg 2002: 3).
‘De keuze die we maken, is om de wijken aantrekkelijk te maken voor mensen
met diverse achtergronden en interesses en om wijken zo te maken dat
niemand er bij gebrek aan alternatieven tegen zijn of haar zin hoeft te wonen.’
(Gemeente Tilburg 2002: 12).
‘Elke nieuwe ontwikkeling moet een bijdrage leveren aan het voorkomen van
wijken of buurten waar de problemen zich zodanig opstapelen dat mensen er
niet meer willen wonen.’ (Gemeente Tilburg 2002: 29).
De gemeente zet dus sterk in op differentiatie van de buurtbevolking (naar
inkomen), keuzevrijheid voor de woonconsument en bescherming van kwets-
Woningvoorraad, woningmarkt en woningbouwbeleid in zes stadsgewesten
75
bare groepen op de woningmarkt. Voor allochtonen geldt geen specifiek
huisvestingsbeleid.
In de in 2007 gepubliceerde Woonvisie 2006-2010 (Gemeente Tilburg 2007) wordt
het beleid gecontinueerd. In deze woonvisie wordt nogmaals het belang van differentiatie van de woningvoorraad op het niveau van wijken en buurten benadrukt,
met name ter voorkoming van ‘grootschalige segregatie’. Daarbij wordt aangegeven dat het woonbeleid – zowel het nieuwbouwbeleid (uitleg en transformatie
van voormalig industrieterrein) als het herstructureringsbeleid – een strategisch
onderdeel vormt van integrale gebiedsontwikkeling (Gemeente Tilburg 2007, zie
ook Gemeente Tilburg 2009).
‘Bij herstructurering gaat het om een integraal pakket aan maatregelen: fysiek:
sociaal en economisch. … Het heeft als doel een gevarieerder woningaanbod
te creëren en sociale en economische achteruitgang een halt toe te roepen.’
(Gemeente Tilburg 2007: 11).
Tilburg kent geen door het ministerie van WWI aangewezen krachtwijken. Tilburg
kent echter wel buurten waar sprake is van een cumulatie van problemen, vergelijkbaar met de veertig krachtwijken. Tilburg zet extra middelen in voor een impuls in
vijf buurten: Kruidenbuurt, Stokhasselt, Groenewoud, Uitvindersbuurt/Zeeheldenbuurt, en Groeseind/Hoefstraat. Daarbij is een belangrijke rol weggelegd voor de
woningcorporaties (Gemeente Tilburg 2007).
2.5.4 Regio
Ook op regionaal niveau (regio Breda-Tilburg) wordt gestreefd naar een grotere
spreiding van sociale woningbouw over de randgemeenten van Breda en Tilburg.
In deze regio gold ten aanzien van de woningbouwafspraken tot 2010 dat de
randgemeenten alleen BLS-middelen5 ontvangen voor gerealiseerde sociale huurwoningen. Met andere woorden: in deze regio wordt het BLS-budget gebruikt ter
stimulering van sociale woningbouw in de randgemeenten (Tweede Kamer 2006).
In de Regionale Woonverkenning Regio Breda-Tilburg (Gerrichhauzen en Partners
2008), die kan worden gezien als voorwerk voor de nog te verschijnen regionale
woonvisie, wordt gewaarschuwd voor overproductie in bepaalde segmenten van
de regionale woningmarkt en daarmee voor te veel concurrerend aanbod in de
regio. Wanneer het woningbouwprogramma zowel kwantitatief als kwalitatief niet
goed aansluit op de vraag, dan zet dat een rem op de doorstroming en daarmee op
de wijkvernieuwing.
‘De optelsom van gemeentelijke plannen levert niet automatisch een goed
regionaal woningbouwprogramma op. … Zonder regionale afstemming dreigt
de woningmarkt te ontsporen en de noodzakelijke productie te stagneren.’
(Gerrichhauzen en Partners 2008: 32).
2.5.5 Samenvattend
Ook de gemeente Tilburg is zich bewust van de effecten van nieuwbouw (uitleg
en herstructurering) op de bevolkingssamenstelling in de bestaande wijken.
De gemeente Tilburg streeft naar een grotere differentiatie van de woningvoorraad in alle woonmilieus en daarmee naar een grotere differentiatie van huishoudens naar inkomen en leefstijl. De gemeente wil dit realiseren door middel van
een herstructurering en herdifferentiatie van de huidige woningvoorraad. Dit
moet tevens de keuzevrijheid van woonconsumenten bevorderen.
76
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
Tabel 2.14
Kengetallen bevolking (inwoners) stadsgewest Groningen, 2008
Aantal
inwoners
Bedum
Groningen
Haren
Leek
Marum
Noordenveld
Ten Boer
Tynaarlo
Winsum
Zuidhorn
Totaal stadsgewest
10.550
182.484
18.706
19.289
10.218
31.253
7.276
31.974
13.925
18.374
344.049
Bevolkingsloop
19802008
(1980=100)
107,3
113,1
97,2
115,6
115,6
112,9
106,9
112,8
113,7
110,7
111,8
Aandeel
inwoners
< 30 jaar in %
34,9
45,6
29,6
34,4
35,9
30,3
36,3
30,3
34,8
36,8
39,6
Aandeel
inwoners
≥ 65 jaar in %
14,3
11,4
23,5
15,5
13,3
19,7
12,1
19,5
13,7
13,5
14,1
Aandeel
nietwesterse
allochtonen in %
1,6
9,4
2,8
2,4
1,6
2,0
1,8
1,7
2,0
1,7
4,7
Bron: CBS (2009)
De etniciteit van huishoudens speelt in dit streven naar differentiatie nauwelijks
een rol.
Tilburg kent geen krachtwijken. Het wijkenbeleid van Tilburg richt zich op de
leefbaarheid in en de (sociaaleconomische) achterstandssituatie van bewoners
van een beperkt aantal buurten.
2.6 Groningen
2.6.1 Inwoners en huishoudens
Stadsgewest Groningen omvat, naast de gemeente Groningen, de gemeenten
Bedum, Ten Boer, Haren, Leek, Marum, Winsum, Zuidhorn, Noordenveld en Tynaarlo.
Stadsgewest Groningen is in de laatste drie decennia in inwoners met 12 procent
gegroeid, waarmee de groei geringer was dan die van Nederland als geheel
(16 procent) (tabel 2.14). Dat is ook in de gemeente Groningen het geval: hier steeg
het inwonertal met 13 procent. Haren kende een lichte bevolkingsdaling.
De leeftijdsopbouw in stadsgewest Groningen is relatief jonger dan die van Nederland als geheel: 40 procent is jonger dan 30 jaar. Vooral Groningen kent een jonge
bevolking, zo telt de gemeente in 2009 maar liefst 35.000 studenten. Het aangrenzende Haren kan worden aangemerkt als vergrijsde gemeente: 24 procent van de
bevolking is 65 jaar of ouder.
Het aandeel niet-westerse allochtonen is in het stadsgewest met 5 procent bijzonder laag en zelfs de gemeente Groningen zit met ruim 9 procent nog onder het
landelijk gemiddelde.
Het aandeel alleenstaande huishoudens in de gemeente Groningen is, ook ten
opzichte van de andere steden in onze zes casestudy-stadsgewesten, relatief hoog
met 59 procent (tabel 2.15). Het aandeel huishoudens met kinderen is er erg laag. In
de omliggende gemeenten zoals Marum en Bedum, is het aandeel huishoudens met
kinderen juist relatief groot, respectievelijk 43 en 44 procent. Gemeente Groningen
vormt net als Tilburg een minder welvarende enclave in een relatief welvarend
ommeland. Met 31 procent huishoudens met een laag inkomen (eerste quintiel) is
Groningen zelfs de minst welvarende gemeente van alle G31-gemeenten6.
Woningvoorraad, woningmarkt en woningbouwbeleid in zes stadsgewesten
77
Kengetallen bevolking (huishoudens) stadsgewest Groningen, 2008
Aantal
huishoudens
Bedum
Groningen
Haren
Leek
Marum
Noordenveld
Ten Boer
Tynaarlo
Winsum
Zuidhorn
Totaal stadsgewest
4195
106514
8260
7833
3990
13276
2801
13277
5669
7163
172.978
Ontwikkeling
aantal huishou
dens 19952008
(1995=100)
109,0
109,3
104,3
115,0
114,9
110,5
112,5
109,4
113,2
112,9
109,9
Aandeel
alleenstaande
huishoudens
in %
Tabel 2.15
Aandeel
tweepersoons
huishoudens
in %
Aandeel
huishoudens
met kinderen
in %
34,1
22,6
34,2
33,8
33,3
37,2
32,4
36,1
33,8
32,3
27,3
39,0
18,9
31,5
39,3
42,9
35,1
43,6
36,1
39,2
41,9
26,1
26,8
58,5
34,2
26,8
23,8
27,7
24,0
27,7
27,0
25,8
46,7
Aandeel
huishoudens
met een laag in
komen (1e quin
tiel) (2006) in %
16,7
30,9
13,6
18,7
20,0
16,0
18,5
17,2
18,2
14,3
24,4
Bron: CBS (2009)
Kengetallen woningvoorraad stadsgewest Groningen, 1990 – 2008
Aantal
woningen
(2008)
Bedum
Groningen
Haren
Leek
Marum
Noordenveld
Ten Boer
Tynaarlo
Winsum
Zuidhorn
Totaal stadsgewest
4.281
83.385
8.388
7.750
4.004
13.171
2.834
13.285
5.774
7.135
150.007
Ontwikkeling
woningvoorraad
(1990=100)
120,2
109,8
117,4
128,4
127,2
119,3
121,7
119,3
121,7
122,1
114,6
Aandeel koopwoningen in %
1990
62,5
24,4
66,3
57,5
63,8
64,8
73,3
66,1
58,6
60,9
40,9
2008
72,9
40,6
71,2
70,3
74,3
72,7
83,6
75,0
72,1
77,2
55,3
Tabel 2.16
Aandeel eengezinswoningen in %
1990
95,6
36,2
85,9
97,3
99,2
96,7
99,6
97,1
98,6
97,3
61,3
Bron: CBS (2009)
2.6.2 Ontwikkeling van de woningvoorraad
In de periode 1990-2008 zijn in stadsgewest Groningen ruim 28.500 nieuwe woningen
gebouwd (tabel 2.16), waarvan bijna 15.000 in de gemeente Groningen (Hunze en
Hoornsemeer tussen 1989 en 1995). Van die 28.500 woningen werden bijna 19.500
woningen in de koopsector gerealiseerd (ruim 9.000 in de gemeente Groningen),
waarvan ruim 17.500 eengezinswoningen (8.000 in de gemeente Groningen). In
de huursector werden in het gehele stadsgewest ruim 7.000 woningen gebouwd,
waarvan ruim 4.000 in de gemeente Groningen. Bijna driekwart van de gerealiseerde
huurwoningen in Groningen is een meergezinswoning.
In diezelfde periode zijn in het stadsgewest ook 10.500 woningen, met name huurwoningen, grotendeels door sloop aan de woningvoorraad onttrokken. Deze onttrek-
78
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
2008
94,6
43,3
85,5
94,5
98,0
93,2
96,9
93,8
97,9
97,4
65,8
kingen vonden vooral in de gemeente Groningen plaats, bijvoorbeeld in de wijken
Vinkhuizen en Lewenborg, dit in het kader van een omvangrijke herstructurering.
2.6.3 Woonbeleid en wijkenbeleid
Na de Tweede Wereldoorlog is de stad Groningen enorm gegroeid en de verwachting was dat dit nog zeker tot de jaren tachtig zou voortduren. Dit leidde tot een
omvangrijke stadsuitbreiding in de jaren zestig, onder andere ten noordwesten
van de binnenstad, in een drietal wijken: Paddepoel, Selwerd en Vinkhuizen. Deze
naoorlogse wijken kenmerken zich door in een vast patroon (gestempeld) gelegen
etagewoningen, hoogbouwflats en eengezinswoningen, gebouwd in een hoog
tempo tegen zo laag mogelijke kosten. Een ander kenmerk is de eenzijdige samenstelling van de woningvoorraad in deze wijken: het betreft hier met name sociale
huurwoningen. Dertig jaar na de bouw eist dit zijn tol. Wijkvernieuwing met sloop
en nieuwbouw trok bewoners van Vinkhuizen naar de Vinex-wijk De Held en bewoners van Paddepoel naar het nieuwere Reitdiep.
In de jaren zeventig is begonnen met de bouw van de wijken Lewenborg en Beijum
ten noordoosten van de bestaande stad. Door het uitblijven van de verwachte
bevolkingsgroei alsmede vanwege de woningmarktcrisis, werden de stadsdeelplannen echter verkleind uitgevoerd. Dit leidde tot een uitholling van voorzieningen, leegstand van huurwoningen en vervolgens tot verpaupering en een gevoel
van sociale onveiligheid. Wijkvernieuwing met sloop van hoogbouw en de bouw
van eengezinswoningen moest de zittende bewoners verleiden in de wijken te
blijven wonen. Ook de Oosterparkwijk, waarvan een gedeelte voor de Tweede
Wereldoorlog tot stand is gekomen en een deel erna, heeft te kampen gehad met
een slecht imago. Deze van oorsprong typische volkswijk, met kwaliteiten op het
gebied van architectuur en groenvoorzieningen, kenmerkt zich eveneens door een
eenzijdige woningvoorraad, een eenzijdige bevolkingssamenstelling en sociaalmaatschappelijke problematiek. Vele huurwoningen zijn inmiddels omgebouwd tot
koopwoningen, woningen zijn samengevoegd en er zijn nieuwe woningtypes gerealiseerd. Op deze wijze probeert de gemeente Groningen huishoudens met hogere
inkomens in dergelijke wijken te behouden of daarnaartoe te trekken (Gemeente
Groningen 2004).
Bij deze wijkvernieuwing heeft de gemeente (Gemeente Groningen 1991a, 1991b)
reeds in 1991 ingezet op woningdifferentiatie teneinde het dreigende effect van
segregatie te tegen te gaan:
‘Het niet strikt marktvolgend bouwen impliceert … in de ‘‘minder aantrekkelijke’’ delen van de stad in de marktsector bouwen – en omgekeerd – in de
sociale sector op aantrekkelijke locaties’. (Gemeente Groningen 1991a: 9).
Uit eigen onderzoek van de gemeente (Gemeente Groningen 1998) blijkt dat van
etnische segregatie slechts beperkt sprake is en dat vooral sprake is van concentratie van huishoudens met lage inkomens. Dit was reden voor de gemeente om het
beleid uit het begin van de jaren negentig voort te zetten. Dit heeft succes gehad:
als de gemeente na zes jaar wijkvernieuwing de balans opmaakt, concludeert zij:
‘Van een wijk (Paddepoel-Zuid) die geheel van zijn omgeving afgekeerd leek te
zijn en met name zijn ligging aan de Reitdiep ongebruikt liet, wordt de inrichting veel opener en stedelijker van karakter, onder meer door de oriëntatie volledig te verleggen naar het water…
Bij Lewenborg is een weeffout hersteld, door de niet-ingeloste belofte van een
centrale as alsnog te realiseren…
Woningvoorraad, woningmarkt en woningbouwbeleid in zes stadsgewesten
79
En bij Oosterpark heeft de wijkvernieuwing juist gebruikgemaakt van een
in de verdrukking geraakt aspect van de uitstraling van de wijk door de
bestaande vooroorlogse architectonische kwaliteit als uitgangspunt te nemen.’
(Gemeente Groningen 2004: 30).
De dreiging van segregatie tussen wijken en stadsdelen heeft er tevens toe geleid
dat de gemeente is overgegaan tot de realisatie van relatief kleine nieuwbouwlocaties aansluitend bij verschillende bestaande wijken van de bestaande stad
(Gemeente Groningen 1998). Het gaat daarbij om nieuwbouwwijkjes die op de
voorzieningen kunnen leunen van aanliggende wijken (Reitdiep, De Held en Gravenburg). Daarbij mag niet uit het oog worden verloren dat Groningen een ongedeelde
stad moet blijven, wat inhoudt dat de gemeente ernaar streeft de betaalbare voorraad woningen (huur en koop) over alle delen van de stad te spreiden (Gemeente
Groningen 1998).
Daar waar gesloopt en gebouwd wordt, is er evenwel sprake van een groot verloop
van bewoners. Zo zijn een groot aantal bewoners (al dan niet gedwongen) weggetrokken en terechtgekomen in het naastgelegen Selwerd, een wijk die eens de
beste was van de drie uitbreidingswijken uit de jaren zestig (Paddepoel, Vinkhuizen
en Selwerd) en nu de gemeente zorgen baart. De gemeente geeft aan dat de wijk,
met veel portiek-etagewoningen, fysiek versleten is, maar ook sociaal gezien als
versleten kan worden beschouwd.
‘…het heeft met gevoel van veiligheid te maken, met overlast en het verloop
van de bevolkingssamenstelling die daardoor steeds minder stabiel wordt.’
(interview gemeente Groningen 2009).
Ondertussen is de nieuwe Structuurvisie Wonen verschenen (Gemeente Groningen
2009). Hierin wordt voortgeborduurd op voorgaand beleid, en wordt de grote
nieuwbouwlocatie Meerstad, aan de oostkant van de stad, uitgebreid aangekondigd. In het gesprek gaf de gemeente aan niet te verwachten dat deze nieuwbouwlocatie bewoners zal trekken uit Lewenborg; hiervoor wordt de afstand te groot
geacht.
‘Kort samengevat willen we het keuzepalet aan wonen vergroten, het onderscheidend karakter van woonmilieus en buurten versterken en tegelijkertijd
blijven streven naar evenwichtige wijken met een eigen karakter in een compacte stad.’ (Gemeente Groningen 2009: 5).
Groningen kent twee door het ministerie van VROM aangewezen krachtwijken:
De Hoogte en de Korrewegwijk. De Hoogte, een wijk uit de jaren dertig heeft 3.000
inwoners waarvan bijna 30 procent niet-westerse allochtonen. De wijk kent veel
eenoudergezinnen, werklozen en starters op de arbeidsmarkt. Van alle woningen
is 90 procent sociale woningbouw. De wijk wordt gekenmerkt door onveiligheidsgevoelens en een sfeer van anonimiteit. Een gedifferentieerd woningaanbod geeft
bewoners die werk vinden, kansen om er te blijven wonen en de minder ‘krachtigen’ een stimulans om de wijk te verlaten.
De Korrewegwijk kent een hoge werkloosheid en veel bijstandsuitkeringsgerechtigden. Van de bewoners is 41 procent laaggeschoold en het aandeel nietwesterse allochtonen bedraagt 21 procent. De wijk wordt zowel fysiek als sociaal
stevig aangepakt. De corporaties spelen daarbij een belangrijke rol. Sociale huurwoningen die worden gesloopt, zullen voor een belangrijk deel ook worden teruggebouwd. Woningen zullen worden verbeterd, samengevoegd en te koop aangebo80
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
den. Over tien jaar moet het nog steeds een belangrijke wijk zijn voor mensen met
een laag inkomen en starters op de woningmarkt. Wel wordt ernaar gestreefd de
achterstanden in de wijk die zich op individueel niveau voordoen, bijvoorbeeld ten
aanzien van het onderwijs, weg te werken.
2.6.4 Regio
Sinds 1996 bestaat een vrijwillige intergemeentelijke samenwerking in de regio
Groningen-Assen. In de Regiovisie 2030 wordt deze samenwerking wegens succes
de komende jaren geïntensiveerd voortgezet. Deelnemers van de regionale samenwerking zijn de provincies Drenthe en Groningen en de gemeenten Assen, Bedum,
Groningen, Haren, Hoogezand-Sappemeer, Leek, Noordenveld, Slochteren, Ten
Boer, Tynaarlo, Winsum en Zuidhorn (Regio Groningen-Assen 2004). De gemeenten
nemen het herstructureringsprogramma (sloop-nieuwbouw, transformatie, verbeteren van de woningvoorraad) krachtig ter hand. In totaal gaat het tot 2020 om
bijna twintigduizend te vernieuwen woningen. Aanvullend op de stedelijke transformatie worden nieuwe locaties ontwikkeld aan de randen van Assen, Groningen,
Hoogezand-Sappemeer en bij Leek/Roden, alle in de T-structuur van de stadsregio
gelegen. De totale nieuwbouwopgave in de regio bedraagt tot 2020 zo’n 2.900
woningen per jaar. Bij herstructureringsoperaties zal vooral op sociale woningbouw
worden ingezet. In de regiovisie komt segregatie (naar herkomst of naar inkomen)
niet aan de orde (Regio Groningen-Assen 2004).
2.6.5 Samenvattend
Ook de gemeente Groningen is zich al langere tijd bewust van de effecten van
nieuwbouw (uitleg en herstructurering) op de bevolkingssamenstelling in de
bestaande wijken.
De gemeente Groningen streeft naar een grotere differentiatie van de woningvoorraad om hogere inkomens in de stad te behouden of daarnaartoe te halen
en als middel om inkomenssegregatie tegen te gaan.
De etniciteit van huishoudens speelt in dit streven naar differentiatie geen rol.
2.7 Arnhem
2.7.1 Inwoners en huishoudens
Stadsgewest Arnhem omvat de gemeenten Arnhem, Duiven, Lingewaard, Overbetuwe, Renkum, Rheden, Rozendaal en Westervoort. Het aantal inwoners in
stadsgewest Arnhem is sinds 1980 met 17 procent toegenomen, waarmee de groei
vergelijkbaar was met die van Nederland als geheel (16 procent). Vooral Duiven
(155 procent) en Westervoort (103 procent) zijn flink gegroeid, maar ook in Lingewaard (28 procent) en Overbetuwe (32 procent) was sprake van een forse groei. In
Arnhem bleef de groei fors achter bij het stadsgewestelijk (en nationaal) gemiddelde, en bedroeg slechts 12 procent. In Renkum en Rheden was zelfs sprake van
een bevolkingsafname (tabel 2.17).
De leeftijdsopbouw in stadsgewest Arnhem is vergelijkbaar met die van Nederland
als geheel, al is de bevolking van de gemeente Arnhem relatief jong: 38 procent van
de bevolking is jonger dan 30 jaar. Met name Renkum en Rheden kunnen worden
aangeduid als vergrijsde gemeenten, met bijna 23 procent 65-plussers (tabel 2.17).
De gemeente Rozendaal spant hier de kroon met 25 procent 65-plussers. Rozendaal
is daarmee, na Laren en Bennebroek, de op twee na meest vergrijsde gemeente
Woningvoorraad, woningmarkt en woningbouwbeleid in zes stadsgewesten
81
Kengetallen bevolking (inwoners) stadsgewest Arnhem, 2008
Aantal inwoners
Arnhem
Duiven
Lingewaard
Overbetuwe
Renkum
Rheden
Rozendaal
Westervoort
Totaal stadsgewest
143.582
25.560
44.617
44.226
31.719
43.763
1.511
15.478
350.456
Bevolkings
loop 19802008
(1980=100)
112,2
254,5
127,6
131,9
92,8
90,0
102,6
203,2
117,4
Tabel 2.17
Aandeel inwoners
< 30 jaar in %
Aandeel inwoners
≥ 65 jaar in %
38,2
36,7
34,3
35,5
28,8
30,1
27,3
36,4
35,3
12,6
12,3
13,3
13,1
22,6
22,8
25,1
11,0
14,9
Aandeel
nietwesterse
allochtonen in %
17,6
3,7
2,2
3,0
4,4
4,9
4,1
6,2
9,4
Bron: CBS (2009)
Kengetallen bevolking (huishoudens) stadsgewest Arnhem, 2008
Aantal
huishoudens
Arnhem
Duiven
Lingewaard
Overbetuwe
Renkum
Rheden
Rozendaal
Westervoort
Totaal stadsgewest
72.175
9.926
17.745
17.258
14.082
20.036
627
6.227
158.076
Ontwikkeling
aantal huishou
dens 19952008
(1995=100)
109,8
111,2
124,1
122,9
100,6
103,1
123,4
105,7
110,5
Aandeel
alleenstaande
huishoudens
in %
46,7
22,3
23,3
23,3
34,8
36,4
20,9
25,2
36,7
Tabel 2.18
Aandeel
tweepersoons
huishoudens
in %
Aandeel
huishoudens
met kinderen
in %
25,6
31,4
34,3
33,6
34,2
33,4
44,3
29,3
29,8
27,7
46,2
42,4
43,1
31,0
30,2
34,8
45,5
33,5
Bron: CBS (2009)
van Nederland. Net als in andere grote steden in Nederland is ook in Arnhem het
aandeel eenpersoonshuishoudens hoog (47 procent) en het aandeel huishoudens
met kinderen relatief laag (28 procent) (tabel 2.18).
Het aandeel niet-westerse allochtonen bedraagt in de gemeente Arnhem bijna
18 procent. In de omliggende gemeenten is het aandeel allochtonen zeer laag. In
Arnhem zijn de aandelen niet-westerse allochtonen relatief hoog in de wijken Het
Broek, Presikhaaf en Malburgen. De inkomensverschillen in het stadsgewest zijn
aanzienlijk. Net als Tilburg en Groningen vormt Arnhem een minder welvarende
enclave in een (met uitzondering van Rheden) relatief welvarend ommeland. Het
aandeel huishoudens met een laag inkomen (eerste quintiel) ligt op maar liefst
26 procent. Rozendaal heeft van Nederlandse gemeenten het laagste aandeel huishoudens met een inkomen in het eerste quintiel.
82
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
Aandeel
huishoudens
met een laag in
komen (1e quin
tiel) (2006) in %
26,4
14,3
15,0
15,0
17,4
20,1
9,5
15,3
20,8
Tabel 2.19
Kengetallen woningvoorraad stadsgewest Arnhem, 1990 – 2008
Aantal
woningen
(2008)
Arnhem
Duiven
Lingewaard
Overbetuwe
Renkum
Rheden
Rozendaal
Westervoort
Totaal stadsgewest
66.264
9.955
17.628
17.216
14.115
19.540
631
6.165
151.514
Ontwikkeling
woningvoorraad
(1990=100)
115,6
187,6
133,7
142,7
104,8
108,1
125,9
110,5
120,8
Aandeel koopwoningen in %
1990
24,8
59,8
63,3
58,5
54,1
45,2
68,7
48,0
34,3
2008
42,8
65,8
71,4
68,0
62,4
53,5
88,1
57,7
49,4
Aandeel eengezinswoningen in %
1990
54,5
98,4
97,6
96,1
74,7
83,1
99,2
97,7
48,9
2008
56,4
98,0
93,9
93,2
74,8
79,5
99,4
96,3
52,8
Bron: CBS (2009)
2.7.2 Ontwikkeling van de woningvoorraad
In stadsgewest Arnhem is sinds 1990 de woningvoorraad met 21 procent toegenomen. Deze groei was vooral sterk in de suburbane gemeenten Duiven en Overbetuwe (tabel 2.19). De groei van Westervoort heeft vooral in de jaren tachtig plaatsgehad. In Arnhem nam de woningvoorraad toe met 16 procent (9.000 woningen).
Net als in de andere stedelijke gemeenten in de beschreven stadsgewesten is het
aandeel koopwoningen in Arnhem fors toegenomen, van 25 tot 43 procent. Vooral
in de gemeenten Rozendaal (88 procent) en Lingewaard (71 procent) is het aandeel
koopwoningen hoog. De gemeenten in het ommeland van Arnhem (met uitzondering van Renkum en Rheden) kenmerken zich bovendien door een zeer hoog
aandeel (93-99 procent) eengezinswoningen. Maar ook Arnhem zelf heeft – als
grote stad – een hoog aandeel eengezinswoningen (56 procent).
In de periode 1990-2008 zijn in stadsgewest Arnhem ruim 30.000 nieuwe woningen
gebouwd, waarvan ruim 11.000 in de gemeente Arnhem (onder andere in de Vinexwijken Rijkerswoerd en Schuytgraaf). Van die 30.000 woningen werden ruim 21.000
woningen in de koopsector gerealiseerd (7.000 in de gemeente Arnhem), waarvan
ruim 18.000 eengezinswoningen (bijna 6.000 in de gemeente Arnhem). In de huursector werden in het gehele stadsgewest ruim 8.000 woningen gebouwd, waarvan
bijna 4.000 in de gemeente Arnhem. Ongeveer de helft van de gerealiseerde huurwoningen in het stadsgewest zijn meergezinswoningen.
In diezelfde periode zijn er ook zo’n 4.200 woningen, en dan met name huurwoningen, grotendeels door sloop aan de woningvoorraad onttrokken. Deze
onttrekkingen vonden vooral in de gemeente Arnhem plaats (2.800 woningen),
onder andere in het kader van de herstructurering in de buurten Spijkerkwartier en
Malburgen.
2.7.3 Woonbeleid en wijkenbeleid
In haar meest recente woonvisie Arnhem aantrekkelijke woonstad (Gemeente
Arnhem 2004) geeft de gemeente aan te streven naar het vermijden van grote
concentraties van lage-inkomensgroepen. Dit wil de gemeente bereiken door een
spreiding van de goedkope woningvoorraad, door vervanging van huurwoningen
Woningvoorraad, woningmarkt en woningbouwbeleid in zes stadsgewesten
83
door middeldure en dure huur- en koopwoningen en door de verkoop van huurwoningen. Deze ingrepen, die een forse herstructureringsopgave impliceren,
mogen evenwel niet ten koste gaan van het totale aanbod aan woningen (met
name sociale huurwoningen) voor lage-inkomensgroepen.
Als beleidsdoel met de hoogste prioriteit wordt in de woonvisie evenwel het opvoeren en versnellen van de nieuwbouw aangeduid, met als doel de doorstroming
op de Arnhemse woningmarkt te bevorderen. Voor een groot deel zal deze
nieuwbouw in Vinex-locatie Schuytgraaf, in het zuidwesten van Arnhem, worden
gerealiseerd. Daarnaast wordt er gewerkt aan meerdere herstructurerings- en
transformatielocaties in de stad: Malburgen, Presikhaaf en Rijnboog, alsmede aan
enkele kleinere inbreidingslocaties. In de woonvisie wordt de ambitie uitgesproken
om tussen 2005 en 2015 12.000 nieuwe woningen te bouwen.
In de woonvisie wordt aangegeven dat er – vergelijkbaar met de situatie in
Utrecht – sprake is van een gebrekkige doorstroming aan de onderkant van de
woningmarkt (met als gevolg een aanzienlijke goedkope scheefheid), maar dat
er in principe voldoende goedkope en betaalbare huurwoningen in de voorraad
aanwezig zijn.
‘Dit betekent dat we speelruimte hebben in de bestaande huurvoorraad
zonder de doelstelling van het tegengaan van segregatie direct los te laten.’
(Gemeente Arnhem 2004: 12-13).
‘De druk op het goedkope segment van de woningvoorraad, zowel in de huurals in de koopsector, willen we oplossen door in de nieuwbouwproductie met
name te bouwen om de doorstroming te bevorderen. Arnhem wil daarom
vooral woningen bouwen, waar de consument uit de hogere inkomensgroepen
behoefte aan heeft. Door te bouwen voor de doorstroming ontstaan lange
verhuisketens waardoor met één nieuwe woning meerdere huishoudens hun
woonwens kunnen vervullen.’ (Gemeente Arnhem 2004: 13).
De gemeente geeft wel aan dat de huidige kredietcrisis een rem zet op een dergelijke ontwikkeling, aangezien duurdere woningen momenteel niet zo snel worden
verkocht.
Naast het voornamelijk bouwen voor de bovenkant van de markt, is vastgelegd dat
Arnhem 35 procent van de nieuw te bouwen woningen in het betaalbare segment
van de markt zal bouwen. De gemeente Arnhem streeft ernaar in 2015 een evenwicht in de woningvoorraad te bereiken van 50 procent huur- en 50 procent koopwoningen. Momenteel (2008) ligt die verhouding nog op 57-43 procent.
In het licht van onze centrale vraagstelling is het interessant om te constateren
dat in de Arnhemse woonvisie expliciet wordt afgestapt van het principe (mensen
ervoeren dit soms zelfs als dogma) van ‘spiegelbeeldig bouwen’. Ook wordt de
nadruk gelegd op het ‘creëren van aanvullingen, meer variatie en differentiatie in
de woningvoorraad: het bouwen van woningen die Arnhem onvoldoende heeft.’
(Gemeente Arnhem 2004: 15). Dit met het oog op het voorkomen van een sociale
scheiding van bevolkingsgroepen, met als toekomstperspectief het realiseren van
een ongedeelde stad.
In de woonvisie worden nauwelijks woorden gewijd aan de concentratie van nietwesterse allochtonen in de verschillende aandachts- en krachtwijken. De termen
‘segregatie’ en ‘concentratie’ worden vooral gehanteerd als aanduiding van de
woonsituatie van huishoudens met een laag inkomen. Door de gemeente wordt
84
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
bevestigd dat etniciteit/herkomst geen enkele rol speelt in het woonbeleid van de
gemeente. Daar wordt op geen enkele wijze op gestuurd.
In Arnhem zijn vier wijken als krachtwijk aangewezen: Arnhemse Broek, Klarendal,
Malburgen en Presikhaaf. In de wijkactieplannen voor deze wijken (Gemeente
Arnhem 2007a, 2007b, 2007c, 2007d) wordt wat betreft de pijler ‘wonen’ (veruit
de grootste kostenpost) stevig ingezet op herstructurering (nieuwbouw) en
woningrenovatie. Het streven is gericht op meer menging, naar inkomen, arbeidsparticipatie, leefstijl en etniciteit. Daarnaast wordt sterk ingezet op aanpassing en
vernieuwing van de openbare ruimte (waaronder het groen). In het vooroorlogse
Arnhemse Broek zal de buurt Rijnwijk volledig worden gesloopt en vernieuwd; voor
de rest van de wijk wordt gestreefd naar ‘sociale herovering’ en een vergroting van
de leefbaarheid. In het eveneens vooroorlogse Klarendal zullen de fysieke ingrepen
veel kleinschaliger van aard zijn: inbreiding, verkoop van huurwoningen, woningrenovatie en -aanpassing. In Klarendal heeft in de jaren zeventig en tachtig reeds
een omvangrijke stadsvernieuwingsoperatie plaatsgevonden. In Malburgen, een
jarenvijftigwijk gelegen aan de Rijn, zal door middel van de sloop van 1.250 woningen en de nieuwbouw van 3.000 woningen zowel een verdichting van het wonen
en daarmee een vergroting van het aantal inwoners, als een grotere differentiatie
van de woningvoorraad en daarmee van de wijkbevolking worden gerealiseerd.
Daarnaast zullen zo’n 3.000 woningen worden gerenoveerd. In Presikhaaf wordt
voor eenzelfde strategie gekozen: sloop (850 woningen) en nieuwbouw (1.700
woningen) en daarmee verdichting van het wonen en differentiatie van het
woningaanbod. Dit ontwikkelingsplan werd overigens reeds in 2003 vastgesteld.
2.7.4 Regio
In regionaal verband (Knooppunt Arnhem-Nijmegen, KAN) wordt bepleit om, ter
vermindering van de concentratie van lagere inkomensgroepen in Arnhem en ter
vergroting van de diversiteit in woonmilieus, tot een evenwichtiger spreiding van
betaalbare woningen over de regiogemeenten te komen (KAN 2001, 2004). Daartoe
zijn in de regio afspraken gemaakt waarin is opgenomen dat het aandeel betaalbare
huur- en koopwoningen minimaal 50 procent van de productie in de regiogemeenten moet bedragen. Voor Arnhem is dit zoals gezegd een aandeel van 35 procent.
2.7.5 Samenvattend
Ook de gemeente Arnhem is zich bewust van de effecten van nieuwbouw (uitleg
en herstructurering) op de bevolkingssamenstelling in de bestaande wijken.
De gemeente Arnhem streeft naar een grotere menging in wijken van huishoudens naar inkomen. Ze wil de concentratie van huishoudens met lage inkomens
terugdringen door middel van een herstructurering en herdifferentiatie van de
huidige woningvoorraad, en het toevoegen van ontbrekende segmenten in de
woningmarkt.
De etniciteit van huishoudens speelt in dit streven naar menging geen enkele rol.
In het krachtwijkenbeleid staat vooral de leefbaarheid van en de achterstandsproblematiek in de wijken centraal; wat betreft het wonen wordt naast vernieuwing en verdichting, ingezet op aanpassing en verbetering van de huidige
woningvoorraad.
Ook in regionaal verband wordt een grotere menging naar inkomen nagestreefd
door het aandeel betaalbare woningen in de gemeenten rondom Arnhem te
vergroten.
Woningvoorraad, woningmarkt en woningbouwbeleid in zes stadsgewesten
85
2.8 Synthese
2.8.1 Woningbouwbeleid en segregatie
Het woningbouwbeleid in de onderzochte zes stadsgewesten en centrale gemeenten van die stadsgewesten toont onderling grote overeenkomsten. De nadruk ligt
daarbij (inmiddels) op kwaliteit in plaats van op kwantiteit, en de aandacht wordt in
toenemende mate verschoven van uitbreiding (uitleg) naar inbreiding, verdichting
en herstructurering. De centrale doelstelling van het stedelijke woningbouwbeleid
kan worden aangemerkt als: het streven naar een toenemende differentiatie, zowel
in woonmilieus als in de woningvoorraad. Door de woningvoorraad te differentieren, naar eigendomsverhouding, woningtype en woningprijs, beoogt het beleid
ook de samenstelling van de wijk- en buurtbevolking te differentiëren. Daarbij gaat
het niet alleen om een differentiatie naar inkomen, maar ook naar type huishouden
en leeftijd. Opvallend genoeg speelt de etniciteit van de bewoners geen enkele rol
in dit streven naar differentiatie en menging, expliciet noch impliciet.
Gemeentelijke en regionale overheden zijn zich al langer bewust van de mogelijke
effecten van nieuwbouw op de bevolkingssamenstelling van bestaande stadswijken en -buurten. Het streven naar differentiatie van de woningvoorraad (en
daarmee menging naar inkomen op stads-, wijk- en buurtniveau) wordt bovendien
ingegeven vanuit de beleidsdoelstelling om huishoudens met een midden- en hoger
inkomen (met name gezinnen) aan de stad te binden, daar waar deze groepen in
het verleden min of meer gedwongen werden de stad te verruilen voor een suburbane locatie met een hoger aandeel eengezinswoningen. Daarbij zijn gemeenten
ervan doordrongen dat het bouwen in het duurdere segment resulteert in langere
verhuisketens (zie ook VROM 2003). In vrijwel alle onderzochte centrale steden
wordt daarom vooral ingezet op het bouwen voor de doorstroming en daarmee het
tegengaan van het scheefwonen. Gemeenten streven naar een toenemend aandeel
koopwoningen en een toenemend aandeel eengezinswoningen. Niet alleen in de
uitbreidingswijken, maar ook in de herstructureringswijken worden hiertoe grote
stappen gezet. Al is dit een proces van hele lange adem.
Beleidsmakers wedden ook om die reden op meerdere paarden tegelijk. Naast
het bouwen voor de doorstroming wordt in de totale gemeentelijke nieuwbouw
nog steeds gestreefd naar zo’n 30 procent nieuwbouw in het goedkope segment
(vooral sociale huur), waarmee dus ook direct voor starters wordt gebouwd.
Het woningbouwbeleid is derhalve gericht op het tegengaan van segregatie en
concentratie van lage-inkomensgroepen. Het principe van de ongedeelde stad
wordt breed gedeeld. Ook in regionaal verband wordt aandacht besteed aan differentiatie van de woningvoorraad met als doel de voorraad sociale huurwoningen
over de stedelijke regio te spreiden. De achterliggende motivaties van dit streven
naar menging op wijk- en buurtniveau worden echter nauwelijks geëxpliciteerd.
Daarnaast lijken de effecten van differentiatie (het streven naar menging) niet of
nauwelijks te worden gemonitord en geëvalueerd.
2.8.2 Wijkenbeleid en segregatie
Het krachtwijkenbeleid is gericht op het verbeteren van de leefbaarheid in veertig
daartoe aangewezen stadswijken en het terugdringen van maatschappelijke
achterstanden van de wijkbewoners (VROM-WWI 2007). In dit krachtwijkenbeleid
worden verschillende sporen gevolgd. Een van die sporen is het spoor wonen. In dit
86
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
spoor wordt sterk ingezet op differentiatie van de woningvoorraad en daarmee op
het tegengaan van segregatie van lage-inkomensgroepen en het bevorderen van de
menging naar huishoudenstype en leeftijd. Het krachtwijkenbeleid is daarmee verknoopt met het gemeentelijke woningbouwbeleid. Ook in het krachtwijkenbeleid is
segregatie naar herkomst (etniciteit) niet van belang: daar wordt niet op gestuurd
(als dat al zou kunnen of mogen). In de meeste krachtwijken is sprake (geweest)
van een omvangrijke herstructurering van de woningvoorraad (sloop – nieuwbouw)
of staat een dergelijke herstructurering op stapel.
Andere fysieke sporen van het krachtwijkenbeleid betreffen de vergroting van
de kwaliteit van de openbare ruimte, en een vergroting van de kwaliteit van de
bestaande woningvoorraad door middel van renovatie.
2.8.3 Sturen met nieuwbouw
De beleidsmakers van de onderzochte grootstedelijke gemeenten zijn zich zeer
bewust van de effecten van nieuwbouw (uitleg, herstructurering, transformatie) op
de bevolkingssamenstelling in bestaande wijken. Vanuit dat besef zetten gemeenten sterk in op differentiatie van de woningvoorraad en daarmee op menging
van huishoudens naar inkomen, huishoudenssamenstelling en leeftijd. Dit zowel
in uitleglocaties (zoals de Vinex-wijken) als in de bestaande wijken (door middel
van herstructurering). Ook in de in het kader van het krachtwijkenbeleid geformuleerde wijkactieplannen, wordt ingezet op differentiatie van de woningvoorraad.
Daarnaast wordt vooral in het woningtoewijzingsbeleid gestreefd naar een grotere
menging van de wijkbevolking.
Ook in regionaal verband wordt aandacht besteed aan differentiatie van de woningvoorraad met als doel de bouw van sociale huurwoningen over de stedelijke regio
te spreiden. De achterliggende redenen van de doelstelling tot differentiatie en
menging en het tegengaan van segregatie van huishoudens met lage inkomens
worden evenwel nergens geëxpliciteerd.
Woningvoorraad, woningmarkt en woningbouwbeleid in zes stadsgewesten
87
Noten
1) Daarmee is gekozen voor een functionele in
plaats van een bestuurlijke indeling. De CBSstadsgewesten zijn gedefinieerd op basis
van verhuisrelaties en woon-werkrelaties.
De gemeenten in de stadsgewesten overlappen grotendeels, maar komen niet volledig
overeen met die van de (bestuurlijke) stadsregio’s. Waar in dit hoofdstuk het regionale
woningbouwbeleid wordt besproken, wordt
overigens wel uitgegaan van het beleid zoals
dat is vastgesteld of voorgenomen door de
stadsregio.
2) In dit onderzoek wordt in de terminologie
een onderscheid gemaakt tussen krachtwijken en (overige) aandachtswijken. De aandachtswijken zijn de 157 stedelijke woonwijken die in 2006 door voormalig minister
Winsemius van het ministerie van VROM
werden aangewezen als wijken waar sprake
is van ongewenste achterstandssituaties.
De krachtwijken betreffen de 40 door voormalig minister Vogelaar van het ministerie van WWI aangewezen aandachtswijken
waarin gestreefd wordt naar het verbeteren van de leefbaarheid en het terugdringen
van maatschappelijke achterstanden van de
wijkbewoners (VROM 2007). Indien in dit
rapport wordt gesproken over aandachtswijken, hebben we het over de groep van 157
wijken, dus inclusief de 40 krachtwijken. De
gehanteerde aanduiding aandachtswijk kan
wat verwarrend overkomen, aangezien vaak
alleen de 40 aangewezen krachtwijken nog
aandachtswijken worden genoemd.
3) De vier grootste steden van Nederland:
Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en
Utrecht
4) Besluit Beheer Sociale Huursector
5) BLS: Beleidsregel locatiegebonden subsidie
6) G31: samenwerkingsverband van 27 grote
steden en de 4 grootste steden van
Nederland
88
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
Segregatie:
recente ontwikkelingen
in zes stadsgewesten
3
In dit hoofdstuk wordt de recente ontwikkeling van de ruimtelijke segregatie in de
zes geselecteerde stadsgewesten besproken. Daarbij staat de inkomenssegregatie
centraal, omdat die het meest direct wordt beïnvloed door de kenmerken van
de toevoegingen en de onttrekkingen aan de woningvoorraad. Daarnaast is er
aandacht voor de segregatie naar herkomstgroepering, omdat die de laatste jaren
maatschappelijk en beleidsmatig sterk in de aandacht staat (zie hoofdstuk 1 en 2).
Tot slot komt de segregatie naar andere demografische kenmerken aan bod.
Hiervoor is doorgaans weinig aandacht, omdat segregatie naar huishoudenssamenstelling en leeftijd niet of nauwelijks als problematisch wordt gezien. Desalniettemin is de segregatie naar sociaaldemografische categorieën in sommige gevallen
sterker dan de inkomenssegregatie. Bovendien kunnen bepaalde argumenten
voor etnische of sociaaleconomische menging net zo goed van toepassing zijn op
sociaaldemografische menging. Denk daarbij aan de mogelijkheden voor groepsoverstijgende sociale contacten of meer onderling begrip. Paragraaf 3.2 geeft een
overzicht van de ontwikkelingen in de segregatie op alle bovengenoemde aspecten. In paragraaf 3.3 worden deze ontwikkelingen gerelateerd aan veranderingen in
de woningvoorraad. Daarbij kijken we specifiek naar de rol van nieuwbouwwijken,
herstructureringswijken en (overige) aandachtswijken in de segregatiedynamiek.
3.1 Segregatie-index
Om de mate van segregatie in een getal te kunnen uitdrukken zijn tientallen
segregatie-indices ontwikkeld (Massey & Denton 1988). Wij richten ons hier op de
segregatie-index (zie ook ‘Het meten van segregatie’ op blz. 32), omdat die (inter)nationaal het meest wordt gebruikt en eenvoudig te interpreteren is. Overigens
moeten bij de vergelijkingen tussen de steden ook de nodige slagen om de arm
worden gehouden (Bolt et al. 2006). Zo wordt de segregatie-index beïnvloed door
de manier waarop de wijkgrenzen zijn getrokken en ook door de gemiddelde
Segregatie: recente ontwikkelingen in zes stadsgewesten
89
grootte van de buurten: hoe kleiner de buurten, hoe hoger de index zal uitvallen.
Dat maakt de postcodegebieden overigens wel geschikter voor een vergelijking dan
de CBS-indeling van wijken en buurten. Tussen de steden bestaan er namelijk grote
verschillen in de gehanteerde indeling voor wat betreft de gemiddelde grootte
(en daarmee bevolkingsomvang) van deze wijken en buurten. De segregatie-index
wordt als volgt berekend:
n
∑
SI = 0,5 *
i=1
xi
yi
100 * — – 100 * —
X
Y
waarin:
xi = Het absolute aantal van de onderzoekscategorie in wijk i;
X = Het absolute aantal van de onderzoekscategorie in het referentiegebied (stad of
stadsgewest);
yi = Het absolute aantal van de vergelijkingscategorie in wijk i;
Y = Het absolute aantal van de vergelijkingcategorie in het referentiegebied (stad of
stadsgewest).
De segregatie-index loopt van 0 (evenredige spreiding over de stad) tot 100 (complete segregatie). De waarde van de segregatie-index kan worden geïnterpreteerd
als het percentage van een groep dat zou moeten verhuizen om een verdeling over
de stad te krijgen die evenredig is aan die van de overige bevolking. Bijvoorbeeld,
bij een SI van 60 zou 60 procent van de gesegregeerde groep zich over de stad
moeten verspreiden om een gelijkmatige verdeling van groepen over de stad te
krijgen.
3.2 Segregatie: recente ontwikkelingen
3.2.1 Segregatie naar inkomen
In vergelijking met andere landen is de segregatie van lage-inkomensgroepen in
Nederland niet hoog (Bolt et al. 2006). Met een segregatie-index van respectievelijk
30 en 24 is Groningen zowel het meest gesegregeerde stadsgewest als de meest
gesegregeerde stad (tabel 3.1). Wel neemt de segregatie van de laagste inkomens
vrijwel overal toe. De stad Den Haag laat de sterkste stijging zien (van 17 naar 21). In
alle gevallen is de segregatie van lage inkomens op het niveau van het stadgewest
sterker dan op het niveau van de stad. Vooral in Utrecht is het verschil tussen stad
(14) en stadsgewest (26) erg groot. Zonder uitzondering zijn de laagste inkomens
overigens oververtegenwoordigd in de kernsteden en ondervertegenwoordigd
daarbuiten (tabel 3.2).
Uit de internationale literatuur komt naar voren dat hoge inkomens meer de
behoefte en de mogelijkheid hebben om zich van andere groepen te distantiëren
(zie hoofdstuk 2). Op stadsniveau wonen de hoge inkomens dan ook veel sterker
gesegregeerd dan de lage inkomens. Daarnaast neemt de segregatie van hoge inkomens toe, met uitzondering van Rotterdam. De sterkste groei laat Den Haag zien.
Den Haag is overigens ook de stad waar het aandeel hoge inkomens het sterkst is
gegroeid (van 15,0 naar 17,2 procent, zie tabel 3.2).
90
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
Segregatie naar inkomen per stadsgewest, 1999 – 20051
Stadsgewest
Gemeente
Tabel 3.1
Rotterdam
Laagste quintiel
1999
2005
13,4
14,4
Hoogste quintiel
1999
2005
28,4
28,4
Den Haag
17,3
21,3
31,0
36,7
Utrecht
11,5
13,6
23,2
26,5
Tilburg
21,3
20,8
30,7
32,2
Groningen
22,8
23,8
27,5
30,4
Arnhem
16,1
18,3
30,9
32,7
Rotterdam
20,8
21,3
29,9
29,5
Den Haag
22,1
22,8
29,7
31,1
Utrecht
23,3
25,9
26,1
25,8
Tilburg
24,6
25,4
28,5
29,3
Groningen
29,8
30,6
29,0
28,6
Arnhem
18,4
19,8
21,2
22,9
1) Voor wijken met weinig inwoners zijn geen inkomensgegevens voorhanden. Deze wijken ontbreken dan ook in de analyse. Verder is vergelijkbaarheid in de tijd in sommige gevallen lastig door
herindelingen. Twee wijken in gemeente Westland (postcodegebieden 2292 en 2672; samen 6405
inwoners) doen daarom niet mee in de vergelijking.
Bron: CBS (SSB) (2009); bewerkte gegevens
Tabel 3.2
Rest Stadsgewest
Gemeente
Rotterdam
Ontwikkeling aandeel lage en hoge inkomens per stadsgewest, 1999 – 2005
1999
25,7
% laagste quintiel1
2005
26,0
Verschil
0,3
1999
12,3
% hoogste quintiel2
2005
13,3
Verschil
1,0
Den Haag
23,4
23,5
0,1
15,0
17,2
2,2
Utrecht
25,1
27,1
1,9
16,0
17,6
1,6
-0,4
Tilburg
22,5
24,4
1,9
16,7
16,3
Groningen
35,6
35,4
-0,2
9,6
10,8
1,2
Arnhem
23,2
24,2
1,1
14,1
14,2
0,1
Rotterdam
14,5
14,7
0,2
23,9
24,3
0,4
Den Haag
15,9
17,1
1,2
26,4
25,5
-0,8
Utrecht
13,9
13,9
0,0
28,9
29,2
0,3
Tilburg
13,3
13,6
0,3
26,6
26,8
0,2
Groningen
16,6
16,5
-0,1
21,8
22,0
0,2
Arnhem
15,7
15,2
-0,1
22,0
23,3
1,3
1) Lage inkomens: het aandeel huishoudens met een inkomen gelijk aan of lager dan het 20-procentpunt van de landelijke inkomensverdeling. (Landelijk valt dus 20 procent van de huishoudens in
deze categorie).
2) Hoge inkomens: het aandeel huishoudens met een inkomen gelijk aan of hoger dan het 80-procentpunt van de landelijke inkomensverdeling.
Bron: CBS (SSB) (2009); bewerkte gegevens
Segregatie: recente ontwikkelingen in zes stadsgewesten
91
Op het niveau van het stadsgewest geldt vooral voor Rotterdam en Den Haag dat
hogere inkomens sterker gesegregeerd wonen in vergelijking met de lagere inkomens. Verder valt op dat de segregatie van hoge inkomens op dit niveau redelijk
stabiel blijft. Tussen stad en stadsgewest bestaan weinig verschillen als het gaat
om de segregatie van hoge inkomens. Arnhem vormt hierop de enige uitzondering.
In die stad is de segregatie binnen de stad juist sterker dan op het niveau van het
stadsgewest.
3.2.2 Segregatie naar herkomstgroepen
Voor wat betreft de segregatie naar herkomstgroepering hebben we een onderscheid kunnen maken naar vier groepen: Turkse en Marokkaanse Nederlanders;
Surinaamse en Antilliaanse Nederlanders; overige niet-westerse allochtonen en
westerse allochtonen. Helaas konden wij vanwege de privacygevoeligheid van
de door ons gebruikte registerdata (SSB), niet de beschikking krijgen over verder
uitgesplitste gegevens. Omdat de twee laatstgenoemde groepen zeer divers zijn,
zullen we ons bij de beschrijving van de resultaten vooral richten op de eerstgenoemde groepen.
Van de vier onderscheiden groepen wonen Turkse en Marokkaanse Nederlanders
verreweg het sterkst gesegregeerd. De segregatie van Surinaamse en Antilliaanse
Nederlanders is in alle steden en stadsgewesten een stuk geringer. Slechts in de
stad Groningen is het verschil met Turkse en Marokkaanse Nederlanders vrij klein,
maar daarbij moet bedacht worden dat het aandeel Turkse en Marokkaanse Nederlanders in Groningen al erg laag is in vergelijking tot andere steden (tabel 3.4). De
segregatie van westerse allochtonen is in alle steden erg laag, met uitzondering van
Den Haag.
Zowel Turkse en Marokkaanse Nederlanders als Surinaamse en Antilliaanse Nederlanders wonen in de stad Den Haag het meest gesegregeerd (tabel 3.3). Ruim de
helft van de Turkse en Marokkaanse Nederlanders en een derde van de Surinaamse
en Antilliaanse Nederlanders zou in theorie moeten verhuizen om een volledig
gelijkmatige spreiding van deze groepen over de stad te krijgen. In vier van de zes
steden (Rotterdam, Utrecht, Tilburg en Arnhem) ligt de segregatie-index van Surinaamse en Antilliaanse Nederlanders slechts rond de 20. De segregatie-index van
Turkse en Marokkaanse Nederlanders is in alle gevallen een stuk hoger. De scores
zijn nog het laagst in Groningen (34,6) en Tilburg (38,5).
In alle gevallen is de segregatie naar herkomstgroepering sterker op het niveau
van het stadsgewest dan op het niveau van de stad. Dat komt omdat allochtonen
buiten de kernsteden sterk ondervertegenwoordigd zijn (tabel 3.4). Buiten de
drie grote steden is hier in de periode 1999-2005 niet of nauwelijks verandering in
gekomen. Zo stagneert het aandeel Turkse en Marokkaanse Nederlanders in de
randgemeenten van Tilburg vrijwel volledig, terwijl het aandeel in Tilburg zelf wel
sterk is gestegen (tabel 3.4). Hierdoor is Tilburg het enige stadsgewest waar de
segregatie van Turkse Nederlanders en Marokkaanse Nederlanders toeneemt. Op
het niveau van de steden is er minder een patroon te herkennen in de segregatiedynamiek. Alleen voor Arnhem en Rotterdam neemt de segregatie van zowel
Turkse en Marokkaanse Nederlanders als Surinaamse en Antilliaanse Nederlanders
duidelijk af. Voor Rotterdam gaat het zelfs om een forse afname.
92
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
Tabel 3.3
Stadsgewest
Gemeente
Rotterdam
Segregatie naar herkomstgroepen per stadsgewest, 1999 – 2005
Turkse en Marokkaanse Surinaamse en Antilliaanse
Nederlanders
Nederlanders
1999
2005
1999
2005
48,2
43,6
24,3
20,8
Overige nietwesterse
allochtonen
1999
2005
24,9
22,7
Westerse allochtonen
1999
9,4
2005
9,7
Den Haag
51,6
52,1
35,9
33,1
24,3
24,3
22,1
22,7
Utrecht
40,8
43,1
25,8
19,1
16,2
18,1
9,9
10,5
Tilburg
35,2
38,5
21,6
21,8
26,6
27,0
7,6
5,8
Groningen
38,9
34,6
29,5
29,6
22,2
19,3
5,7
2,0
Arnhem
45,0
43,3
21,9
20,3
26,3
28,5
5,0
5,6
Rotterdam
55,1
51,6
36,6
34,0
32,4
31,3
10,1
10,6
Den Haag1
58,4
57,1
39,2
36,7
28,4
27,4
17,8
18,4
Utrecht2
52,7
50,4
24,4
22,8
19,0
18,9
9,6
9,9
Tilburg
43,2
44,6
34,2
34,0
31,5
30,4
8,7
8,6
Groningen
52,0
46,0
43,4
42,4
31,6
29,3
17,4
18,2
Arnhem3
52,0
48,3
38,6
36,9
30,1
31,2
8,4
8,2
1) In het stadsgewest Den Haag zijn de gegevens over herkomstgroepering in een aantal gevallen
niet goed vergelijkbaar in de tijd vanwege gemeentelijke herindelingen. Daarom zijn in de volgende
gemeenten de volgende wijken buiten beschouwing gelaten:
– Westland (alle 16 wijken, 98.000 inwoners in 2005)
– Pijnacker-Nootdorp: postcodegebieden 1631, 2641, 2642 en 2645 (38.000 inwoners in 2005)
– Den Haag: postcodegebieden 2492 Leidschenveen en 2497 Ypenburg (20.000 inwoners in 2005;
4.000 in 1999)
2) Ook in het stadsgewest Utrecht zijn de gegevens over herkomstgroepering in een aantal gevallen niet goed vergelijkbaar in de tijd. Daarom zijn in de volgende gemeenten de volgende wijken
buiten beschouwing gelaten:
– De Bilt: postcodegebieden 3615, 3737, 3738 en 3739 (10.000 inwoners in 2005)
– Utrecht: postcodegebieden 3451, 3454, 3455, 3542 (20.000 inwoners in 2005)
3) In Arnhem ontbreken de gegevens over herkomstgroepering voor alle wijken (21) in de gemeenten
Lingewaard en Overbetuwe (85.000 inwoners).
Tabel 3.4
Rest Stadsgewest
Gemeente
Rotterdam
Aandeel bevolkingsgroepen per stadsgewest, 1999 – 2005
% Turkse en Marokkaanse Nederlanders
1999
2005
Verschil
11,8
13,8
2,1
% Surinaamse en Antilliaanse Nederlanders
1999
2005
Verschil
11,0
12,1
1,1
Den Haag
10,2
12,4
2,3
11,2
11,8
0,7
Utrecht
13,3
14,2
0,9
3,5
3,5
0,0
Tilburg
5,2
6,1
0,9
3,3
3,6
0,3
Groningen
0,9
1,2
0,2
3,3
3,5
0,2
Arnhem
6,4
7,4
1,0
3,3
3,6
0,3
Rotterdam
3,3
4,2
0,9
3,1
4,1
1,0
Den Haag
1,6
2,3
0,7
4,3
5,1
0,8
Utrecht
2,5
3,2
0,8
2,9
3,0
0,1
Tilburg
1,6
1,7
0,1
0,5
0,6
0,0
Groningen
0,1
0,2
0,0
0,5
0,5
0,0
Arnhem
1,3
1,5
0,3
0,6
0,7
0,1
Bron: CBS (SSB) (2009); bewerkte gegevens
Segregatie: recente ontwikkelingen in zes stadsgewesten
93
Segregatie naar huishoudenssamenstelling en leeftijd per stadsgewest, 1999 – 2005
Alleenstaanden
1999
Stadsgewest
Gemeente
Rotterdam
15,3
Gezinnen
Tabel 3.5
65+
2005
1999
2005
1999
2005
15,0
15,3
15,3
25,1
23,9
Den Haag
14,2
15,9
15,3
18,1
25,1
27,9
Utrecht
19,8
20,1
18,3
20,7
19,4
21,1
Tilburg
24,6
25,9
26,1
24,8
23,2
20,7
Groningen
27,1
26,3
31,0
30,5
29,3
28,7
Arnhem
20,6
19,3
20,6
20,0
25,2
24,6
Rotterdam
22,0
21,4
16,9
15,9
22,0
20,6
Den Haag
23,0
23,8
20,7
21,2
22,8
23,5
Utrecht
27,3
27,4
23,0
23,0
22,7
22,2
Tilburg
28,0
28,7
21,5
23,1
19,3
18,6
Groningen
37,5
35,2
34,1
32,0
24,2
24,9
Arnhem
26,0
25,5
21,5
20,5
24,1
22,1
Bron: CBS (SSB) (2009); bewerkte gegevens
Aandeel alleenstaanden en ouderen (65+) per stadsgewest, 1999 – 2005
Rest Stadsgewest
Gemeente
Rotterdam
1999
47,0
% alleenstaanden
2005
Verschil
47,3
0,3
1999
15,5
% 65+
2005
14,3
Tabel 3.6
Verschil
-1,1
Den Haag
49,6
48,3
-1,4
16,0
13,6
-2,5
Utrecht
52,6
52,3
-0,4
12,4
10,8
-1,6
Tilburg
37,9
40,4
2,5
12,5
12,8
0,3
Groningen
57,7
56,6
-1,1
12,8
11,5
-1,3
Arnhem
45,1
45,4
0,4
13,7
12,8
-1,0
Rotterdam
29,1
30,4
1,3
13,5
14,3
0,8
Den Haag
34,5
35,6
1,2
14,0
14,5
0,6
Utrecht
30,4
31,5
1,2
12,6
13,2
0,6
Tilburg
21,1
23,8
2,7
11,8
13,9
2,1
Groningen
24,7
27,0
2,4
14,8
16,0
1,2
Arnhem
26,2
27,2
1,0
14,6
15,6
1,0
Bron: CBS (SSB) (2009); bewerkte gegevens
3.2.3 Segregatie naar huishoudenssamenstelling en leeftijd
De segregatie naar huishoudenssamenstelling is vrij beperkt in de onderzoekssteden.
De segregatie-indices voor alleenstaanden en gezinnen schommelen tussen de 15
en de 30 (tabel 3.5). Tussen alleenstaanden en gezinnen zijn er wat dat betreft geen
opvallende verschillen.
Op het niveau van de stadsgewesten zijn alleenstaanden wel meer gesegregeerd.
Zij zijn zeer sterk oververtegenwoordigd in de kernsteden. Dat geldt uiteraard het
sterkst voor de studentensteden Utrecht en Groningen (tabel 3.6). Het stadsgewest
Groningen is overigens het enige stadsgewest dat een duidelijke dynamiek in de
segregatie laat zien. Hier neemt de segregatie van alleenstaanden en gezinnen af,
omdat het aandeel alleenstaanden in de stad afneemt en in de omliggende gemeenten duidelijk toeneemt. Overigens geldt over de hele linie dat het aandeel alleenstaanden in de randgemeenten aan het stijgen is, dit mede als gevolg van de vergrijzing.
94
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
Tabel 3.7
Wijken naar typologie, per stad en stadsgewest, 2005
Nieuwbouwwijk
Aandachtswijk
Gemeente
Herstructurering
Herstructurering
Totaal
Overig
Rotterdam
1
16
19
6
33
75
Den Haag
6
11
11
2
31
61
Utrecht
4
2
13
3
25
47
Tilburg
2
0
2
1
22
27
Groningen
0
5
5
2
19
31
Arnhem
1
1
8
1
15
26
Totaal
Stadsgewest
Overige wijk
Overig
14
35
58
15
142
267
Rotterdam
7
22
28
12
103
172
Den Haag
14
13
14
7
93
141
Utrecht
7
2
14
3
77
103
Tilburg
3
0
2
1
40
46
Groningen
0
5
5
3
124
137
Arnhem
Totaal
2
1
10
2
56
71
33
43
73
28
489
670
Bron: CBS (2009); bewerkte gegevens
3.3 Segregatie naar wijktypen
3.3.1 Wijktypologie
Om de ontwikkeling van de segregatie in beeld te kunnen brengen, is per wijktype
geanalyseerd in hoeverre de bevolkingsontwikkeling bijdraagt aan een toename of
afname van de segregatie. Daartoe zijn vijf verschillende wijktypen onderscheiden
(tabel 3.7):
1. Nieuwbouwwijken: wijken waar in de periode 1999 – 2004 minstens 1000 woningen zijn gebouwd of waar minimaal 80 procent van de woningvoorraad in die
periode is gebouwd.
2. Aandachtswijken met herstructurering: aandachtswijken waar in de periode
1999-2004 minimaal 80 woningen zijn gesloopt en 80 woningen nieuw zijn
gebouwd). Aanvullend criterium daarbij is dat minimaal 2 procent van de
woningvoorraad is gemuteerd door sloop en/of nieuwbouw.1
3. Aandachtswijken zonder herstructurering: overige aandachtswijken.
4. Overige herstructureringswijken: niet-aandachtswijken waar wel herstructurering heeft plaatsgevonden).
5. Overige wijken.
Volgens de ruime definitie van aandachtswijken (157 wijken in Nederland) woont
meer dan de helft van de Rotterdammers in een aandachtswijk (tabel 3.8). In
Tilburg woont slechts 12 procent in een aandachtswijk, terwijl het aandeel in de
resterende steden schommelt rond de 40 procent. Op het niveau van het stadsgewest ligt het aandeel inwoners in aandachtswijken uiteraard in alle gevallen lager.
Ook als het gaat om de herstructureringswijken spant Rotterdam de kroon met
een aandeel van ruim 40 procent (optelsom van wijktype 2 en 4). In de periode
1999-2004 is dan ook maar liefst 5 procent van de Rotterdamse woningvoorraad
gesloopt (zie ook hoofdstuk 2). Ook in Groningen woont een groot deel (ruim een
derde) van de bevolking in een herstructureringswijk, op de voet gevolgd door
Segregatie: recente ontwikkelingen in zes stadsgewesten
95
Aandeel bevolking (%) per wijktype, 2005
Rest Stadsgewest
Gemeente
Nieuwbouwwijk
Tabel 3.8
Aandachtswijk
Overige wijk
Herstructurering
Overig
Herstructurering
0,5
30,8
26,8
10,7
31,1
Den Haag
9,6
23,7
16,7
4,0
45,9
Utrecht
7,4
4,5
34,6
10,1
43,4
Tilburg
3,6
0,0
11,7
5,5
79,2
Groningen
0,0
21,4
15,5
11,3
51,7
Arnhem
0,4
7,9
31,9
4,1
55,7
Rotterdam
3,5
21,1
19,3
9,3
46,9
Den Haag
7,9
13,2
10,6
6,9
61,4
Utrecht
9,8
2,2
17,6
4,9
65,5
Tilburg
2,8
0,0
8,1
3,8
85,2
Groningen
0,0
11,3
8,2
8,7
71,9
Arnhem
3,6
3,2
17,2
4,1
71,9
Bron: CBS (SSB) (2009); bewerkte gegevens
Den Haag. In de andere steden liggen de aandelen aanzienlijk lager. In Tilburg komt
wijktype 2 zelfs helemaal niet voor. Geen van beide aandachtswijken voldoet aan de
criteria voor een herstructureringswijk.
Als het gaat om nieuwbouw zijn Den Haag en Utrecht de duidelijke koplopers. Dit
zijn ook de enige twee steden waar relatief meer nieuwbouw heeft plaatsgevonden
dan in de omliggende gemeenten. Desondanks scoren Den Haag en Utrecht ook
het hoogst qua aandeel nieuwbouw op het niveau van de stadsgewesten, gevolgd
door Rotterdam (zie ook hoofdstuk 2). In Arnhem is de bevolkingstoename in
nieuwbouwwijken juist heel gering (tabel 3.9). In Groningen voldoet geen enkele
wijk aan de gekozen definitie van nieuwbouwwijken, omdat hier de nieuwbouw
voornamelijk in bestaande wijken plaatsvindt.2
Door de segregatie-index per wijk te bekijken kan worden aangeduid in hoeverre
de dynamiek in de segregatie (per bevolkingscategorie) is toe te schrijven aan de
bevolkingsontwikkeling per type wijk. Immers, de segregatiescore per wijk wordt
gedefinieerd als de helft van het absolute verschil tussen het aandeel van een
bepaalde categorie in de wijk (ten opzichte van de stad) en het aandeel overigen
(ten opzichte van de stad) (zie de formule uit paragraaf 3.1). Als bijvoorbeeld in
een Arnhemse wijk 2 procent van alle Arnhemse alleenstaanden woont, tegenover
4 procent van de overige Arnhemmers, is de score voor deze wijk:
0,5 * / (2-4) / = 1
Hieruit volgt dat de bijdrage van een wijk aan de totale segregatiescore wordt beïnvloed door twee factoren.
1. Het aandeel alleenstaanden in de wijk. Hoe sterker dit afwijkt van het stedelijke
gemiddelde, hoe hoger de score op de segregatie-index zal zijn.
2. Het aantal inwoners in de wijk. Naarmate het aantal inwoners hoger is in de wijk,
zal het gewicht van deze wijk in de totale segregatiescore ook hoger zijn.
96
Overig
Rotterdam
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
Tabel 3.9
Bevolkingsontwikkeling per wijktype (% verandering), 1999 – 2005
Rest Stadsgewest
Gemeente
Nieuwbouwwijk
Aandachtswijk
Overige wijk
Herstructurering
Overig
Herstructurering
Overig
Rotterdam
0,5
-0,5
-1,0
0,2
0,8
Den Haag
8,2
-2,8
-1,3
-0,6
-3,5
Utrecht
7,0
-0,9
-2,5
-0,7
-3,0
Tilburg
2,2
0,0
-0,6
-0,1
-1,5
Groningen
0,0
-0,6
-0,5
0,0
1,1
Arnhem
0,3
0,0
-0,4
0,0
0,0
Rotterdam
2,0
-0,6
-1,1
0,0
-0,3
Den Haag
6,1
-1,3
-0,6
-0,5
-3,7
Utrecht
6,2
-0,4
-1,0
-0,2
-4,6
Tilburg
1,8
0,0
-0,4
-0,1
-1,3
-
-0,1
-0,2
0,1
0,2
0,7
0,0
0,0
0,2
-0,8
Groningen
Arnhem
Bron: CBS (SSB) (2009); bewerkte gegevens
Dat laatste betekent dat de bevolkingsontwikkeling in nieuwbouwwijken vrijwel
automatisch leidt tot een hogere score van deze wijken op de SI. Tussen 1999 en
2005 is het aantal bewoners in deze wijken namelijk zeer sterk gegroeid. Alleen als
het aandeel alleenstaanden in een nieuwbouwwijk overeenkomt met het stedelijke percentage, leidt dat niet tot een hogere score op de SI. Dat is een belangrijk
gegeven voor de onderlinge vergelijking tussen de steden. Zoals hiervoor al is
aangegeven, is het bevolkingsaandeel in nieuwbouwwijken in Den Haag en Utrecht
veel sterker gestegen dan in de andere steden (zie ook tabel 3.9).
3.3.2 Ontwikkeling inkomenssegregatie naar wijktype
Zoals aangegeven is de segregatie van lage inkomens vrij laag, maar wel vrijwel
overal aan het toenemen (zie paragraaf 3.2). Het verschil tussen 1999 en 2005
in segregatie-index is weergegeven in de laatste kolom van tabel 3.10. Als leesvoorbeeld zullen we Den Haag nader toelichten. In Den Haag is de segregatie-index
toegenomen van 17,3 naar 21,3: een verschil van 4,0. Een belangrijk deel van dat
verschil, namelijk 2,8, kan worden toegeschreven aan de bevolkingsontwikkeling in
nieuwbouwwijken. Ook de bevolkingsontwikkeling in herstructureringswijken (0,7
en 0,2) en overige aandachtswijken heeft een opwaarts effect (0,3) op de dynamiek
in de segregatie-index. Alleen de overige wijken vertonen een (klein) drukkend
effect op de segregatie (-0,1).
Niet alleen in Den Haag, maar ook in Utrecht is nieuwbouw de belangrijkste factor
voor het opwaartse effect op de inkomenssegregatie. In beide steden is het laagste
quintiel sterk ondervertegenwoordigd. Slechts 9,2 procent van de Haagse en 8,6
van de Utrechtse bewoners van nieuwbouwwijken behoort tot het laagste quintiel.
Belangrijker nog is dat de bevolking in de nieuwbouwwijken zo sterk is toegenomen (tabel 3.9). In bijvoorbeeld Arnhem is het laagste inkomensquintiel nog sterker
ondervertegenwoordigd in nieuwbouwwijken (7,3 procent). Echter, omdat het
bevolkingsaantal in deze wijken maar beperkt is toegenomen, is het effect op de
ontwikkeling van de segregatie geringer.
Segregatie: recente ontwikkelingen in zes stadsgewesten
97
Ontwikkeling SI lage inkomens naar wijktype, 1999 – 2005
Nieuwbouwwijk
Aandachtswijk
Gemeente
Herstructurering
Overige wijk
Overig
Herstructurering
Totaal
Overig
Rotterdam
0,3
0,0
0,5
-0,1
0,4
1,1
Den Haag
2,8
0,7
0,3
0,2
-0,1
3,9
Utrecht
2,6
-0,1
-0,3
0,0
0,0
2,2
Tilburg
-0,1
-
0,1
0,0
-0,6
-0,6
Groningen
Arnhem
Rest Stadsgewest
Tabel 3.10
-
0,0
0,4
-0,2
0,8
1,0
0,4
0,4
1,3
0,4
-0,3
2,2
Rotterdam
0,7
0,1
0,1
0,1
-0,5
0,5
Den Haag
1,8
0,0
0,2
-0,2
-1,1
0,7
Utrecht
2,0
0,1
1,0
-0,1
-0,3
2,7
Tilburg
0,0
-
0,1
0,1
0,6
0,8
-
-0,2
0,2
-0,2
0,9
0,7
0,4
0,3
1,2
-0,1
-0,4
1,4
Groningen
Arnhem
Bron: CBS (SSB) (2009); bewerkte gegevens
De bevolkingsontwikkeling in herstructureringswijken heeft in de meeste gevallen
weinig effect op de dynamiek van de segregatie. De aandachtsherstructureringswijken in Den Haag laten echter wel een opwaarts effect zien. Daar heeft de
oververtegenwoordiging van lage inkomens zich dan ook versterkt (van 31,4 naar
33,5 procent), ondanks alle sloop- en nieuwbouwactiviteiten. Naast Den Haag
springt ook Arnhem eruit als het gaat om de rol van de aandachtswijken in de
segregatieontwikkeling. In beide steden neemt de oververtegenwoordiging van
lage inkomens in aandachtswijken verder toe (zowel in herstructureringswijken als
in overige aandachtswijken).
Op stadsgewestelijk niveau valt de stijging van de segregatie-index in vier van de
zes stadsgewesten lager uit. In Tilburg neemt de segregatie echter op het niveau
van het stadsgewest toe, terwijl die op het niveau van de stad afneemt. In Utrecht
neemt de segregatie in het stadsgewest harder toe dan in de stad. Dat is te wijten
aan de ontwikkeling in de overige aandachtswijken. Het aandeel lage inkomens
neemt in deze wijken verder toe. Ten opzichte van het gemiddelde in het stadsgewest lopen deze wijken meer uit de pas, omdat het aandeel lage inkomens
buiten de stad Utrecht veel lager is dan in Utrecht zelf (tabel 3.2).
Bij segregatie van hoge inkomens (tabel 3.11) valt op dat de nieuwbouwwijken in
alle steden en stadsgewesten een sterker opwaarts effect hebben dan bij de segregatie van de lage inkomens. Dat komt omdat de hoge inkomens in alle gevallen zijn
oververtegenwoordigd in nieuwbouwwijken en omdat de concentratie van hoge
inkomens zich in de afgelopen jaren verder heeft versterkt.
De bevolkingsontwikkeling in herstructureringswijken heeft weinig effect op
de segregatie van hoge inkomens in de stad. Uitzondering hierop is de ‘overige
herstructureringswijk’ in Arnhem (+0,6), maar het betreft hier een nogal atypische
herstructureringswijk met een oververtegenwoordiging van hoge inkomens. Bij de
overige aandachtswijken valt op dat er in Den Haag en Utrecht een sterk opwaarts
effect te zien is. In beide steden zijn de hoge inkomens in deze wijken niet alleen
ondervertegenwoordigd, maar is hun aandeel ook verder afgenomen. Overigens
stijgt het aandeel hoge inkomens ook in de steden als geheel (tabel 3.2).
98
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
Tabel 3.11
Ontwikkeling SI hoge inkomens naar wijktype, 1999 – 2005
Rest Stadsgewest
Gemeente
Nieuwbouwwijk
Aandachtswijk
Overige wijk
Herstructurering
Overig
Herstructurering
Totaal
Overig
Rotterdam
0,9
-0,2
0,4
-0,4
-0,7
0,0
Den Haag
5,8
0,3
1,2
0,1
-1,7
5,7
Utrecht
3,8
-0,1
2,1
0,0
-2,4
3,4
Tilburg
0,8
-
0,2
0,0
0,4
1,6
2,9
Groningen
-
-0,3
0,3
0,3
2,6
Arnhem
0,6
-0,1
0,2
0,6
0,4
1,7
Rotterdam
1,5
-0,5
-0,2
-0,2
-1,1
-0,5
Den Haag
3,2
-0,4
0,3
-0,6
-1,1
1,4
Utrecht
2,5
-0,1
0,4
-0,3
-2,7
-0,2
Tilburg
0,4
-
0,1
0,0
0,2
0,7
-
-0,5
0,0
0,1
0,0
-0,4
0,7
0,0
0,1
0,2
0,7
1,7
Groningen
Arnhem
Bron: CBS (SSB) (2009); bewerkte gegevens
In de drie grote steden heeft de bevolkingsontwikkeling in ‘overige wijken’ een
dempend effect op de segregatie van hoge inkomens. De hoge inkomens zijn
oververtegenwoordigd in deze wijken. Het aandeel hoge inkomens neemt echter
minder snel toe dan in de steden als geheel. Dankzij de ontwikkeling in de overige
wijken neemt de segregatie van de hoge inkomens in drie van de zes stadsgewesten af, terwijl dat op het niveau van de steden nergens het geval is.
3.3.3 Ontwikkeling segregatie naar herkomst per wijktype
Nieuwbouwwijken spelen in Den Haag en Utrecht een beperktere rol bij de segregatie van niet-westerse allochtonen dan bij de segregatie van inkomensgroepen.
Dat komt omdat Turkse Nederlanders en Marokkaanse Nederlanders in redelijke
mate zijn vertegenwoordigd in de nieuwbouwwijken. In Den Haag is hun aandeel
in de nieuwbouwwijken (van 2,2 naar 4,9 procent) relatief harder gegroeid dan in
de stad als geheel (van 10,2 naar 12,4 procent). Dat geldt zelfs sterker voor Utrecht:
een groei van 3,3 naar 9,9 procent in de nieuwbouwwijken en van 13,3 naar 14,2
procent in de stad als geheel. Alleen in Rotterdam en Tilburg stijgt het aandeel
Turkse Nederlanders en Marokkaanse Nederlanders in de nieuwbouwwijken minder
hard dan in de stad als geheel. Omdat de bevolkingstoename in nieuwbouwwijken
in deze steden relatief gering is, blijft het opwaartse effect op de segregatie van
Turkse Nederlanders en Marokkaanse Nederlanders beperkt.
Zoals in paragraaf 3.2 al is aangehaald, springt Rotterdam eruit als een stad waar
de segregatie naar herkomstgroepering sterk afneemt. Voor een belangrijk deel
is dat op het conto te schrijven van de aandachtswijken. In deze wijken zijn Turkse
Nederlanders en Marokkaanse Nederlanders oververtegenwoordigd en is hun
aandeel in de wijkbevolking ook gegroeid. Tegelijkertijd is het relatieve aandeel van
deze wijken ten opzichte van de stad afgenomen. Het bevolkingsaantal is in deze
wijken gedaald, terwijl die in de andere wijken is gestegen. Hierdoor woont in 2005
nog ‘slechts’ 85 procent van de Rotterdamse Turkse Nederlanders en Marokkaanse
Nederlanders in een aandachtswijk, tegenover 88 procent in 1999. (Voor de totale
Rotterdamse bevolking geldt een daling van 59 naar 57 procent.)
Segregatie: recente ontwikkelingen in zes stadsgewesten
99
Segregatie Turkse en Marokkaanse Nederlanders naar wijktype, 1999 – 2005
Rest Stadsgewest
Gemeente
Nieuwbouwwijk
Aandachtswijk
Tabel 3.12
Overige wijk
Totaal
Rotterdam
0,3
Herstructurering
-1,9
Den Haag
1,7
-1,5
1,5
-0,2
-1,0
0,5
Utrecht
1,2
-0,7
3,1
0,3
-1,6
2,3
Tilburg
0,8
-
0,5
-0,2
2,1
3,2
-
0,0
-0,7
-0,7
-2,9
-4,3
Arnhem
0,2
-0,4
0,0
0,0
-1,6
-1,7
Rotterdam
0,6
-1,3
-1,4
-0,4
-0,9
-3,4
Den Haag
1,2
-2,2
1,4
-0,2
-1,6
-1,3
Utrecht
1,5
-0,9
0,8
-0,5
-3,3
-2,4
Tilburg
0,5
-
0,4
-0,1
0,6
1,4
-
0,2
-0,7
-0,1
-5,4
-6,0
0,1
-0,3
-1,5
0,0
-2,0
-3,7
Groningen
Groningen
Arnhem
Overig
-2,4
Herstructurering
-0,2
Overig
-0,5
Bron: CBS (SSB) (2009); bewerkte gegevens
Ook voor Den Haag is het neerwaartse effect bij de aandachtsherstructureringswijken te danken aan het feit dat het relatieve belang in de totale stadsbevolking
afneemt. Alleen in het geval van de Utrechtse aandachtsherstructureringswijken
blijft de ontwikkeling van het aandeel Turkse en Marokkaanse Nederlanders
achter bij de stedelijke trend.3 In alle andere gevallen stijgt het aandeel Turkse
en Marokkaanse Nederlanders in beide typen aandachtswijken minimaal zo hard
als in de steden als geheel. In Utrecht en Den Haag speelt een bovengemiddeld
sterke groei van het aandeel Turkse en Marokkaanse Nederlanders in de (nog) niet
geherstructureerde aandachtswijken zelfs een belangrijke rol in de stijging van de
segregatie-index.
In Groningen en Arnhem is er, net als in Rotterdam, sprake van een afname van de
segregatie. In deze steden heeft dat vooral te maken met de bevolkingsontwikkeling in de overige wijken. In deze wijken zijn en blijven Turkse en Marokkaanse
Nederlanders sterk ondervertegenwoordigd, maar in Arnhem groeit het aandeel
Turkse en Marokkaanse Nederlanders in deze wijken relatief wat harder dan in
de stad als geheel. In Groningen speelt datzelfde ook in een deel van de overige
wijken.
In grote lijnen doen zich op het niveau van het stadsgewest dezelfde ontwikkelingen voor. Opvallend is wel dat er in Den Haag en Utrecht op het niveau van het
stadsgewest sprake is van een dalende segregatie, terwijl het stadsniveau een
stijging laat zien. Voor Den Haag zijn er drie verklaringen.
1. Op het niveau van het stadsgewest is het aandeel Turkse en Marokkaanse
Nederlanders veel lager dan in de stad zelf. Hierdoor wijkt het aandeel Turkse
en Marokkaanse Nederlanders in nieuwbouwwijken wat minder sterk af van het
stadsgewestelijke gemiddelde.
2. Het aantal Marokkaanse en Turkse Nederlanders is in aandachtsherstructureringswijken relatief minder hard gegroeid dan in het stadsgewest
als geheel. Dat groeiverschil ten opzichte van het stadsgewestelijk gemiddelde is
nog iets groter dan bij het stedelijke gemiddelde.
100
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
-4,6
Tabel 3.13
Segregatie Surinaamse en Antilliaanse Nederlanders, naar wijktype, 1999 – 2005
Rest Stadsgewest
Gemeente
Nieuwbouwwijk
Aandachtswijk
Overige wijk
Herstructurering
Overig
Herstructurering
Totaal
Overig
Rotterdam
0,1
-1,8
-1,5
-0,5
0,3
-3,5
Den Haag
0,3
-3,0
0,7
-0,4
-0,4
-2,8
Utrecht
3,3
-0,9
-5,1
-0,5
-3,6
-6,7
Tilburg
0,1
-
-0,3
0,0
0,4
0,2
-
-0,9
1,6
0,0
-0,5
0,2
Arnhem
0,1
-0,4
-1,3
0,0
-0,1
-1,6
Rotterdam
0,3
-1,2
-1,4
-0,6
0,4
-2,6
Den Haag
1,1
-2,2
0,3
-0,4
-1,4
-2,5
Utrecht
2,1
-0,3
-0,9
0,0
-2,6
-1,6
Tilburg
0,4
-
-0,3
0,0
-0,3
-0,2
Groningen
Groningen
Arnhem
-
-1,0
1,3
0,6
-1,9
-1,0
0,0
-0,3
-1,0
0,0
-0,3
-1,7
Bron: CBS (SSB) (2009); bewerkte gegevens
3. Het relatieve aandeel van de overige wijken (waar Turkse en Marokkaanse
Nederlanders sterk ondervertegenwoordigd zijn) is op het niveau van het stadsgewest nog wat verder afgenomen dan op het niveau van de stad.
Deze laatste verklaring is ook van toepassing op het stadsgewest Utrecht. Verder
speelt in Utrecht mee dat ook het relatieve belang van de overige aandachtswijken
in de totale bevolking op stadsgewestelijk niveau sterker is afgenomen dan op
stadsniveau. Dat drukt enigszins het opwaartse effect van het stijgende percentage
Turkse en Marokkaanse Nederlanders.
In tegenstelling tot de Turkse en Marokkaanse Nederlanders kennen Surinaamse en
Antilliaanse Nederlanders nergens een stijgende segregatie (tabel 3.13). In Groningen (op stadsniveau) en Tilburg (beide niveaus) is de segregatie stabiel, maar in alle
andere gevallen is er een duidelijk dalende trend zichtbaar. In Utrecht is de daling
het sterkst. Dat is opvallend, omdat Utrecht de enige stad is waar de nieuwbouw
een duidelijk opwaarts effect heeft (+3,3). Dat komt omdat Surinaamse en Antilliaanse Nederlanders in de Utrechtse nieuwbouwwijken zijn oververtegenwoordigd.4
In de andere steden komt het aandeel redelijk overeen met het stedelijke gemiddelde. Het effect van de nieuwbouw wordt in Utrecht meer dan gecompenseerd
door de overige aandachtswijken (-5,1). Ook in deze wijken zijn Surinaamse en
Antilliaanse Nederlanders oververtegenwoordigd, maar hun aandeel is de afgelopen jaren afgenomen. Verder valt het neerwaartse effect van de overige wijken
in Utrecht op (-3,6). In deze wijken zijn Surinaamse en Antilliaanse Nederlanders
ondervertegenwoordigd. Daar is de laatste jaren geen verandering in gekomen. De
dalende trend komt omdat het relatieve belang van de overige wijken in de totale
bevolking is afgenomen (zie tabel 3.9).
Overigens is er voor alle aandachtsherstructureringswijken sprake van een dalende
trend. Alleen in het geval van Utrecht heeft dat te maken met een daling van het
aandeel Surinaamse en Antilliaanse Nederlanders. In de andere steden en stadsgewesten geldt dat het aandeel Surinaamse en Antilliaanse Nederlanders in deze
Segregatie: recente ontwikkelingen in zes stadsgewesten
101
Segregatie alleenstaanden, naar wijktype, 1999 – 2005
Nieuwbouwwijk
Aandachtswijk
Gemeente
Herstructurering
Rest Stadsgewest
Tabel 3.14
Overige wijk
Overig
Herstructurering
Totaal
Overig
Rotterdam
0,3
-0,6
-0,2
0,1
0,1
Den Haag
3,8
-0,4
-0,5
-0,3
-1,0
1,6
Utrecht
3,1
-0,3
-1,5
-0,7
-0,4
0,3
Tilburg
0,9
-
0,1
-0,1
0,3
1,3
-
-0,4
0,0
-0,3
0,0
-0,8
Arnhem
0,2
-0,4
0,1
-0,5
-0,8
-1,4
Rotterdam
0,8
-0,3
-0,3
0,0
-0,8
-0,6
Den Haag
2,5
-0,2
0,3
0,1
-1,7
0,9
Utrecht
2,1
0,0
-0,1
-0,2
-1,7
0,1
Tilburg
0,6
-
0,0
-0,1
0,2
0,7
-
-0,8
-0,4
0,0
-1,1
-2,3
0,3
-0,3
0,5
-0,3
-0,7
-0,5
Groningen
Groningen
Arnhem
Bron: CBS (SSB) (2009); bewerkte gegevens
wijken minder hard groeit dan in de stad of het stadsgewest als geheel.
Tussen de steden en stadsgewesten doen zich in twee gevallen grote verschillen
voor: Utrecht en Groningen. In Utrecht daalt de segregatie in het stadsgewest veel
minder dan in de stad zelf. Dat komt omdat de overige aandachtswijken een veel
zwaarder gewicht hebben in de stedelijke bevolking dan in de stadsgewestelijke
bevolking (tabel 3.8). Daarnaast speelt mee dat Surinaamse en Antilliaanse Nederlanders ten opzichte van hun aandeel in de stadsgewestelijke bevolking sterker
oververtegenwoordigd blijven, omdat het aandeel buiten de stad Utrecht iets lager
is dan binnen Utrecht (zie tabel 3.4).
In Groningen valt het neerwaartse effect op van de overige wijken, waardoor
er op het niveau van het stadsgewest, in tegenstelling tot het stadsniveau, wel
sprake is van een daling in de segregatie. Gemiddeld zijn Surinaamse en Antilliaanse
Nederlanders ondervertegenwoordigd in de overige wijken. De daling in de index
wordt echter veroorzaakt door enkele wijken waar ze sterk oververtegenwoordigd
waren in 1999 en waar hun aandeel sinds die tijd meer in de richting van het stadsgewestelijke gemiddelde is gegaan.
3.3.4 Ontwikkeling segregatie naar huishoudenssamenstelling en leeftijd per wijktype
In elk van de steden en stadsgewesten zijn alleenstaanden sterk ondervertegenwoordigd in de nieuwbouwwijken. Omdat de toename van de bevolking het grootste is in de Utrechtse en Haagse nieuwbouwwijken worden hier ook de grootste
opwaartse effecten aangetroffen (tabel 3.14). Voor de gezinnen geldt uiteraard het
omgekeerde: deze categorie is overal sterk oververtegenwoordigd in de nieuwbouwwijken. De scores voor de nieuwbouwwijken laten dan ook precies hetzelfde
patroon zien als bij de alleenstaanden (tabel 3.15).
De aandachtsherstructureringswijken laten een dalende trend zien van de segregatie-index. Daarachter gaan verschillende ontwikkelingen schuil. In Groningen en
Arnhem zijn de alleenstaanden oververtegenwoordigd in deze wijken, maar neemt
hun aandeel wat af. In Utrecht zijn alleenstaanden juist ondervertegenwoordigd,
maar neemt hun aandeel meer toe richting het stedelijke gemiddelde. In Rotterdam
102
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
-0,3
Tabel 3.15
Segregatie gezinnen, naar wijktype, 1999 – 2005
Nieuwbouwwijk
Aandachtswijk
Gemeente
Herstructurering
Overige wijk
Herstructurering
Totaal
Overig
Rotterdam
0,2
-0,6
0,0
0,0
0,3
0,0
Den Haag
4,2
-0,7
-0,5
-0,4
0,1
2,8
Utrecht
3,2
-0,2
-0,9
-0,4
0,6
2,4
Tilburg
1,1
-
-2,2
-1,3
1,2
-1,3
Groningen
Arnhem
Rest Stadsgewest
Overig
-
-0,2
-0,5
0,2
0,0
-0,5
0,1
-0,2
-0,2
-0,2
-0,2
-0,7
-1,0
Rotterdam
0,6
-0,6
-0,2
0,2
-0,9
Den Haag
2,7
-0,3
0,2
-0,2
-1,9
0,4
Utrecht
2,2
0,0
-0,1
-0,1
-2,0
0,0
Tilburg
0,8
-
0,1
0,0
0,7
1,6
-
-0,4
-0,5
-0,2
-1,0
-2,0
0,1
-0,1
0,1
-0,1
-1,0
-1,1
Groningen
Arnhem
Bron: CBS (SSB) (2009); bewerkte gegevens
en Den Haag wijkt het aandeel alleenstaanden in aandachtsherstructureringswijken
weinig af van het stedelijke gemiddelde. Bij de overige aandachtswijken laat alleen
Utrecht een opvallend hoge negatieve score zien. Hier zijn en blijven de alleenstaanden licht oververtegenwoordigd. De daling wordt veroorzaakt door het lagere
gewicht in de totale stadsbevolking (tabel 3.9).
Op het niveau van de stadsgewesten hebben de overige wijken in Den Haag,
Utrecht en Groningen een sterk negatief effect op de segregatieontwikkeling. In
Groningen komt dat door de toename van het aandeel alleenstaanden die in deze
wijken zijn ondervertegenwoordigd. In de andere steden speelt vooral dat het
aandeel van deze wijken in de totale bevolking is afgenomen (tabel 3.9). Overigens
doet zich voor de overige wijken in genoemde steden hetzelfde patroon voor bij de
gezinssegregatie. Gezinnen zijn oververtegenwoordigd in deze wijken, maar hun
aandeel is sterker gedaald dan in de steden als geheel.
Het patroon bij de ontwikkeling van de gezinssegregatie (tabel 3.15) lijkt voor het
overige ook behoorlijk veel op het patroon bij de segregatie van alleenstaanden.
Tilburg laat wel een opvallende negatieve score zien voor overige aandachtswijken
(- 2,2) en overige herstructureringswijken (-1,3). Dat komt vooral door het lagere
gewicht in de totale Tilburgse bevolking (tabel 3.9). Voor de laatste categorie telt
ook mee dat het aandeel alleenstaanden minder hard groeit dan in de stad als
geheel.
Ouderen (65+) zijn sterk ondervertegenwoordigd in nieuwbouwwijken. Alleen in
Arnhem komt hun aandeel enigszins in de buurt bij het stedelijke aandeel (respectievelijk 11,8 en 14,4 procent). Het is dan ook niet verwonderlijk dat de Haagse
en Utrechtse nieuwbouwwijken het grootste opwaartse effect laten zien. Mede
hierdoor is Den Haag de stad die de grootste stijging van de segregatie-index laat
zien. De sterkste afname van de segregatie van ouderen heeft zich voorgedaan in
Tilburg. Hier is het aandeel ouderen in overige wijken gestegen, waardoor er nauwelijks meer een verschil is met het aandeel in de stad als geheel. Op het niveau van
het stadsgewest laat Arnhem juist de grootste daling zien, wat ook hier te danken is
aan de toename van het aandeel ouderen in de overige wijken.
Segregatie: recente ontwikkelingen in zes stadsgewesten
103
Segregatie ouderen (65+), naar wijktype, 1999 – 2005
Nieuwbouwwijk
Aandachtswijk
Gemeente
Herstructurering
Rest Stadsgewest
Tabel 3.16
Overige wijk
Overig
Herstructurering
Totaal
Overig
Rotterdam
0,3
-1,0
-1,0
0,3
0,2
Den Haag
3,8
-2,1
-0,5
-0,1
1,7
2,8
Utrecht
2,6
-0,3
-0,4
-0,2
0,0
1,7
Tilburg
0,9
-
-0,2
0,0
-3,1
-2,5
-
0,2
0,2
-0,2
-0,8
-0,6
Groningen
Arnhem
0,2
0,2
-0,6
0,1
-0,5
-0,6
Rotterdam
0,6
-0,9
-0,8
0,4
-0,8
-1,4
Den Haag
2,8
-1,0
-0,3
-0,1
-0,7
0,7
Utrecht
2,1
-0,2
-0,6
-0,1
-1,8
-0,5
Tilburg
0,7
-
-0,2
0,1
-1,2
-0,7
-
0,4
0,3
-0,3
0,3
0,7
0,1
0,2
-0,2
0,1
-2,3
-2,0
Groningen
Arnhem
Bron: CBS (SSB) (2009); bewerkte gegevens
3.4 Synthese
3.4.1 Mate van segregatie
De segregatie-indices van inkomensgroepen, allochtonen en alleenstaanden zijn op
het niveau van het stadsgewest duidelijk hoger dan op het niveau van de stad. Dat
komt omdat lage inkomens, allochtonen en alleenstaanden in de kernsteden veel
sterker zijn vertegenwoordigd dan in de omliggende gemeenten. Hoge inkomens
zijn juist in de omliggende steden sterk vertegenwoordigd. De verschillen tussen
stad en stadsgewest zijn al veel kleiner als het gaat om de segregatie van gezinnen
en 65-plussers.
In internationaal opzicht is de inkomenssegregatie in Nederland vrij gering. Wel is
de segregatie van hoge inkomens sterker dan die van lage inkomens.
De segregatie van Turkse en Marokkaanse Nederlanders is behoorlijk hoog in
vergelijking tot de segregatie van inkomensgroepen en de segregatie van andere
etnische groepen. De segregatie-index van westerse allochtonen is zeer laag, op
Groningen (stadsgewest) en Den Haag (stad en stadsgewest) na. Surinaamse
Nederlanders, Antilliaanse Nederlanders en overige niet-westerse allochtonen
nemen op dit punt een tussenpositie in.
De segregatie van alleenstaanden en gezinnen is niet zo sterk. De segregatieindices zijn in Groningen het hoogst en in Den Haag en Rotterdam het laagst. De
segregatie-indices van de 65-plussers variëren tussen de 19 en de 29. Nergens zijn
de onderlinge verschillen tussen de steden zo klein als bij deze categorie.
3.4.2 Segregatiedynamiek
De segregatie van lage inkomens neemt in vrijwel elke stad of stadsgewest toe
(met uitzondering van de stad Tilburg). Voor elk van de steden geldt ook dat de
segregatie van hoge inkomens verder toeneemt. Op het niveau van de stadsgewesten geven de ontwikkelingen een diffuser beeld.
De segregatie van Turkse en Marokkaanse Nederlanders neemt in drie steden
af (met Rotterdam als koploper) en in drie steden toe (het meest in Tilburg). Op
104
-1,3
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
Tilburg na daalt de segregatie van Turkse Nederlanders en Marokkaanse Nederlanders in elk van de stadsgewesten. De segregatie van Surinaamse en Antilliaanse
Nederlanders blijft in drie gevallen (Groningen stadsgewest en Tilburg beide
niveaus) stabiel. In de overige gevallen is er een duidelijk dalende trend zichtbaar.
Er zijn geen grote schommelingen in de segregatie van huishoudenstypen. In het
stadsgewest Groningen valt de sterkste daling van de segregatie van gezinnen en
alleenstaanden te constateren. In Den Haag en Utrecht stijgt de segregatie van
gezinnen juist substantieel. De segregatie van 65-plussers is het meest gestegen in
Den Haag en het meest gedaald in Tilburg.
3.4.3 De rol van wijken
In Den Haag en Utrecht kennen de nieuwbouwwijken de grootste bevolkingstoename. In deze steden en stadsgewesten hebben de nieuwbouwwijken dan ook
vaak het grootste opwaartse effect op de segregatie-index. Over de hele linie
treedt het opwaartse effect van nieuwbouwwijken het sterkst op bij de segregatie
van hoge inkomens. Dat komt omdat de hoge inkomens zeer sterk oververtegenwoordigd zijn in de nieuwbouwwijken. Bij de etnische segregatie is het effect van
de nieuwbouwwijken wat beperkter. Weliswaar zijn Turkse en Marokkaanse Nederlanders ondervertegenwoordigd in nieuwbouwwijken, maar in de meeste steden
neemt hun aandeel relatief sterk toe in deze wijken. Surinaamse en Antilliaanse
Nederlanders zijn evenredig vertegenwoordigd in de nieuwbouwwijken. Utrecht
is met een oververtegenwoordiging van deze categorie de enige uitzondering
daarop.
De bevolkingsontwikkeling in aandachtswijken heeft geen dempend effect op de
inkomenssegregatie. In Den Haag en Arnhem is er zelfs een sterk opwaarts effect
op de segregatie van lage inkomens, omdat de concentratie van lage inkomens
in de aandachtswijken verder is toegenomen. In Den Haag en Utrecht neemt de
segregatie van de hoge inkomens bovendien mede toe, doordat het aandeel hoge
inkomens is gedaald in de aandachtswijken die (nog) niet geherstructureerd zijn.
Bij de segregatie van Turkse en Marokkaanse Nederlanders geldt wel dat de
aandachtswijken een drukkend effect hebben. Desondanks stijgt deze categorie
in deze wijken harder dan in de steden als geheel. Het negatieve effect op de
segregatie komt door het feit dat in 2005 een kleiner deel van de bevolking in de
aandachtswijken woont dan in 1999. Het zijn dus niet zozeer de veranderingen
in de bevolkingssamenstelling, maar in het bevolkingsaantal, waardoor de bevolkingsontwikkeling in de aandachtswijken een dempend effect heeft op de segregatie van Turkse en Marokkaanse Nederlanders. Alleen de geherstructureerde
aandachtswijken in Utrecht vormen hierop een uitzondering. Hier is het aandeel
Turkse en Marokkaanse Nederlanders licht afgenomen. Het aandeel Surinaamse
en Antilliaanse Nederlanders is overigens ook afgenomen in deze wijken. Voor de
andere geherstructureerde aandachtswijken geldt dat het aandeel Surinaamse
en Antilliaanse Nederlanders minder sterk toeneemt dan in de steden als geheel.
Door de combinatie van deze ontwikkeling in de bevolkingssamenstelling en het
achterblijvende bevolkingsaantal, hebben geherstructureerde aandachtswijken in
alle steden een dempend effect op de segregatie van Surinaamse en Antilliaanse
Nederlanders.
Segregatie: recente ontwikkelingen in zes stadsgewesten
105
Noten
1) Hierdoor vallen twee wijken buiten de definitie: postcodegebied 2611 (Binnenstad Delft)
en postcodegebied 3068 (Ommoord/Zevenkamp, Rotterdam).
2) De Groningse wijk met het grootste aantal
nieuwbouwwoningen in de periode 19992004 is Leegkerk (postcodegebied 9746). Het
gaat hier om 923 woningen, wat overeenkomt met 62 procent van de woningvoorraad
in 2005.
3) Er is zelfs sprake van een lichte daling (van
22,8 naar 22,7 procent) terwijl de stedelijke
trend stijgend is (van 13,3 naar 14,2 procent).
4) In de nieuwbouwwijken maken Surinaamse
Nederlanders en Antilliaanse Nederlanders
6,4 procent van de bevolking uit, tegenover
3,5 procent in Utrecht als geheel.
106
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
Nieuwbouw,
verhuisstromen en
segregatie
4
Nieuwbouw leidt tot verhuizingen van huishoudens naar deze nieuwbouwwoningen. Verhuizingen van huishoudens kunnen leiden tot een verandering van
de bevolkingssamenstelling in zowel de herkomstwijk als de wijk van bestemming.
In dit hoofdstuk gaan we na wat de effecten zijn van nieuwbouw op de bevolkingssamenstelling van bestaande wijken. Daarbij maken we een onderscheid in drie
typen wijken: nieuwbouwwijken, aandachtswijken en overige wijken.
In paragraaf 4.2 ligt de focus op de vertrekwijken. Wie verhuizen er vanuit aandachtswijken naar nieuwbouw en wie blijven er wonen in deze wijken?
In paragraaf 4.3 ligt de focus op de verhuizers naar nieuwbouwwoningen. In alle
drie onderscheiden wijktypen zijn nieuwbouwwoningen gebouwd. Hierdoor zijn
er mensen naar deze wijken verhuisd. Deze verhuizers naar nieuwbouw hebben
wellicht andere kenmerken dan de overige bewoners van deze nieuwbouwwijken,
aandachtswijken en overige wijken. Daardoor verandert de bevolkingssamenstelling van deze wijken. Ook kijken we naar de herkomstwijk van de verhuizers naar
nieuwbouw.
In paragraaf 4.4 gaan we na wat het netto effect is van de verhuisstromen vanuit
en naar de drie onderscheiden wijktypen op de bevolkingssamenstelling van die
wijken. Ten slotte zetten we in paragraaf 4.5 een aantal conclusies op een rij.
4.1 Data en definities
4.1.1 Het SSB
De analyses in hoofdstuk 4 en 5 zijn gebaseerd op gegevens uit het Sociaal Statistisch Bestand (SSB). Het SSB bevat gegevens over alle personen woonachtig in
Nederland. Het betreft registerdata die vooral afkomstig zijn uit de gemeentelijke
basisadministratie (GBA). Het SSB koppelt (onder andere) gegevens over leeftijd,
geslacht, nationaliteit, etniciteit, huishoudenssamenstelling en plaats in het huishouden met gegevens van de belastingdienst (met betrekking tot het inkomen) en
met gegevens over de woning (adrescode, huur of koop, bouwjaar indien gebouwd
na 1990) enzovoort. Het door ons gebruikte bestand omvatte de periode van 1999
tot en met 2005 en bevatte 17.675.439 cases: alle personen die in een van deze
Nieuwbouw, verhuisstromen en segregatie
107
jaren in Nederland hebben gewoond. Het bevat dus ook personen die in 1999 nog in
Nederland woonden maar in 2000 zijn overleden of geëmigreerd en personen die in
2005 pas geboren zijn. Van elk jaar dat iemand in Nederland woont zijn de gegevens
in september van dat jaar bekend, dus iemands woonadres, huishoudenssituatie,
inkomen en dergelijke in 1999, 2000, 2001, enzovoort. Door gegevens van dezelfde
persoon over verschillende jaren te vergelijken, kunnen we dus zien of iemand is
verhuisd en of zijn of haar huishoudenssituatie of inkomen is veranderd.
4.1.2 Weegfactoren
De inkomensgegevens in het SSB zijn inkomens per persoon. Deze hebben we
geaggregeerd over de personen die samen een huishouden vormen. Bij analyses
over inkomens is vervolgens een weegfactor gebruikt die gelijk is aan 1 gedeeld
door het aantal personen in het huishouden. Een rekenvoorbeeld: twee mensen
vormen samen een huishouden en verdienen elk 2.000 euro per maand. Door te
aggregeren naar huishouden krijgen zij allebei een huishoudensinkomen van 4.000
euro en een weegfactor van 0,5. Doordat er twee cases in het bestand zitten met
allebei een weegfactor 0,5, tellen zij dus samen als 1 huishouden met een inkomen
van 4.000 euro.
Van alle personen in het SSB is de positie in het huishouden bekend. Mogelijke
posities zijn: thuiswonend kind, alleenstaande, partner in een paar, ouder in een
eenoudergezin, ouder in een tweeoudergezin, referentiepersoon in een overig
huishouden of ander persoon in een overig huishouden. Om te kunnen nagaan
welk deel van alle huishoudens bestaat uit een alleenstaande, een paar of een
gezin, is ook een weegfactor gemaakt. Elk huishouden heeft één of, in het geval
van een paar of een tweeoudergezin, twee referentiepersonen. Bij huishoudens
met één referentiepersoon krijgt de referentiepersoon het gewicht 1 en alle andere
leden van het huishouden een gewicht van 0, bij huishoudens met twee referentiepersonen krijgen de referentiepersonen een gewicht van 0,5 en alle andere leden
een gewicht van 0. Elk huishouden krijgt een gewichttotaal van 1, of het nou uit 1 of
uit 15 personen bestaat. Door deze weegfactor kan het aandeel van een huishoudenstype in het totaal aantal huishoudens worden bepaald.
4.1.3 Stadsgewesten en typen wijken
Onze analyses hebben betrekking op zes stedelijke regio’s. Er is hierbij gebruikgemaakt van de indeling van gemeenten in stadsgewesten volgens de definitie van
het CBS. Daarbij is rekening gehouden met eventuele gemeentegrenswijzigingen en
gemeentelijke samenvoegingen in de onderzoeksperiode.
Er is binnen de stadsgewesten een indeling gemaakt naar wijktypen. Daarbij maken
we onderscheid tussen aandachtswijken, nieuwbouwwijken en overige wijken.
Aandachtswijken zijn alle postcodegebieden die volgens het ministerie van Wonen,
Wijken en Integratie (WWI) onder de 157 in 2006 aangewezen aandachtswijken
vallen. Als nieuwbouwwijken beschouwen wij die wijken waar in de periode 19992004 meer dan 80 procent van de woningen is gebouwd of waar minstens 1.000
woningen zijn gebouwd. Daarnaast onderscheiden we herstructureringswijken.
Herstructureringswijken zijn wijken waar in de periode 1999-2004 minstens 80
woningen zijn gesloopt en minstens 80 woningen nieuw zijn gebouwd.
Ten slotte maken we een onderscheid tussen nieuwbouw(woningen) en bestaande
bouw. Van alle woningen die zijn gebouwd na 1990 is het bouwjaar bekend in het
SSB. Wij definiëren nieuwbouwwoningen als woningen die zijn gebouwd sinds
1999.
108
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
4.1.4 Verhuisstromen
In de analyses wordt gesproken over verschillende verhuisstromen: mensen die
vanuit aandachtswijken naar nieuwbouwwijken verhuizen, mensen die van buiten
het stadsgewest naar nieuwbouwwoningen in aandachtswijken verhuizen enzovoort. Deze verhuisstromen zijn allemaal gebaseerd op twee peilmomenten: de
woonplek in 1999 en de woonplek in 2005. Er is niet gekeken of mensen in de
tussentijd ook nog ergens anders hebben gewoond. Mensen die in 2005 op exact
hetzelfde adres wonen als in 1999 zijn geclassificeerd als niet verhuisd, ook als ze in
de tussenliggende jaren op nog vier andere adressen hebben gewoond.
Van de personen die ergens in de periode 1999-2005 buiten het stadsgewest
woonden, zijn we verder niet nagegaan of ze woonden in een aandachtswijk, een
nieuwbouwwijk of een overige wijk.
4.1.5 Inflatiecorrectie
Voor een deel van het onderzoek hebben we inkomens van verschillende jaren met
elkaar vergeleken. In die gevallen hebben we steeds inflatiecorrectie toegepast.
Het basisjaar is 2000 en de cijfers in de andere jaren zijn hierop aangepast.
4.2 Nieuwbouw en verhuisstromen vanuit aandachtswijken
De meerderheid van degenen die in 1999 in aandachtswijken in Arnhem, Den Haag,
Groningen en Utrecht woonden, is in de periode tot 2005 verhuisd. In de aandachtswijken in Rotterdam en Tilburg is de doorstroming wat minder hoog. Van degenen
die in 1999 in deze wijken woonden is iets meer dan de helft in 2005 niet verhuisd.
In Den Haag en vooral in Rotterdam verhuizen relatief veel mensen tussen of
binnen aandachtswijken. Dat is niet zo verwonderlijk: het aantal aandachtswijken is
daar immers groter en de kans om daarheen te verhuizen dus ook. Van de inwoners die in 1999 in aandachtswijken wonen, woont in Groningen in 2005 nog maar
55 procent in een aandachtswijk, tegenover 77 procent in Rotterdam (tabel 4.1).
Selectieve verhuisstromen van en naar aandachtswijken hebben er in Groningen
mogelijk voor gezorgd dat de bevolkingssamenstelling van de aandachtswijken
er relatief snel is veranderd, terwijl dat in Rotterdam mogelijk minder het geval is
geweest.
In Utrecht en Den Haag zijn in de periode 1999-2005 relatief veel mensen vanuit
aandachtswijken naar nieuwbouwwoningen in nieuwbouwwijken verhuisd. Dit
wordt uiteraard vooral veroorzaakt door de grote aantallen woningen die in deze
periode op de grote uitleglocaties (Vinex) in deze stadsgewesten zijn gerealiseerd.
Afhankelijk van de selectiviteit van de verhuisstromen naar nieuwbouw, zal dit in
Utrecht en Den Haag meer invloed hebben gehad op de bevolkingssamenstelling in
aandachtswijken dan in de andere stadsgewesten.
Nieuwbouw, verhuisstromen en segregatie
109
Huidige woonplek (2005) van mensen die in 1999 in aandachtswijken woonden
Niet verhuisd
Verhuisd naar nieuwbouwwijk
naar nieuwbouw
naar bestaande bouw
Verhuisd naar aandachtswijk
naar nieuwbouw
Tabel 4.1
Rotterdam
Den Haag
Utrecht
Tilburg
Groningen
Arnhem
52%
44%
47%
51%
38%
42%
3%
6%
6%
4%
-
1%
2%
5%
6%
2%
-
0%
1%
2%
1%
2%
-
0%
25%
23%
18%
11%
17%
19%
2%
3%
1%
0%
1%
2%
naar bestaande bouw
23%
21%
17%
10%
16%
17%
Verhuisd naar overige wijk
12%
17%
16%
22%
21%
17%
1%
1%
1%
1%
3%
1%
naar nieuwbouw
naar bestaande bouw
Stadsgewest verlaten
Totaal
N
11%
16%
15%
21%
18%
16%
9%
19%
12%
12%
23%
21%
100%
430.698
100%
178.835
100%
97.757
100%
20.980
100%
59.863
100%
55.079
Leesvoorbeeld: 25 procent van degenen die in 1999 in een aandachtswijk in het stadsgewest
Rotterdam woonden zijn verhuisd en wonen momenteel nog steeds in een aandachtswijk in het
stadsgewest Rotterdam.
NB: Volgens onze definitie heeft Groningen geen nieuwbouwwijken.
Bron: CBS (SSB) (2009); bewerkte gegevens
Uit tabel 4.2 blijkt dat de verhuisstromen vanuit aandachtswijken inderdaad selectief zijn naar herkomst. Niet-westerse allochtonen zijn in alle stadsgewesten oververtegenwoordigd onder de verhuizers binnen en tussen aandachtswijken. Onder
degenen die niet zijn verhuisd, zijn niet-westerse allochtonen in de meeste stadsgewesten juist iets ondervertegenwoordigd. Deze twee groepen samen vormen
de mensen die in 2005 nog steeds in aandachtswijken wonen. In Tilburg zijn er procentueel net zo veel niet-westerse allochtonen in aandachtswijken blijven wonen
(de niet-verhuisden en de binnen- en tussenverhuisden) als er zijn vertrokken. In de
overige stadsgewesten is dit niet het geval: daar blijven relatief meer niet-westerse
allochtonen in de aandachtswijken wonen dan er vertrekken.
In Rotterdam en vooral in Tilburg zijn niet-westerse allochtonen ondervertegenwoordigd onder verhuizers vanuit aandachtswijken naar nieuwbouwwoningen.
Nieuwbouwwoningen in Tilburg hebben vooral autochtonen uit aandachtswijken
aangetrokken. In Arnhem en Den Haag zijn niet-westerse allochtonen juist oververtegenwoordigd onder de verhuizers vanuit aandachtswijken naar nieuwbouw. Nietwesterse allochtonen uit aandachtswijken verhuizen daar vooral naar nieuwbouwwoningen, terwijl autochtonen vaker vanuit aandachtswijken naar bestaande bouw
verhuizen.
110
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
Tabel 4.2
Huidige woonplek (2005) van nietwesterse allochtonen die in 1999 in
aandachtswijken woonden
Rotterdam
Den Haag
Utrecht
Tilburg
Groningen
Arnhem
Niet verhuisd
33%
45%
30%
14%
8%
23%
Verhuisd naar nieuwbouwwijk
31%
38%
31%
8%
-
14%
naar nieuwbouw
24%
40%
32%
11%
-
18%
naar bestaande bouw
40%
34%
22%
6%
-
4%
48%
64%
46%
23%
12%
36%
naar nieuwbouw
51%
77%
34%
1%
4%
47%
naar bestaande bouw
48%
63%
47%
24%
12%
35%
Verhuisd naar overige wijk
26%
34%
19%
18%
8%
17%
naar nieuwbouw
20%
41%
22%
9%
7%
11%
naar bestaande bouw
27%
34%
19%
18%
8%
17%
Stadsgewest verlaten
26%
33%
18%
13%
7%
18%
Totaal
Verhuisd naar aandachtswijk
36%
46%
30%
15%
8%
24%
verhuisd naar nieuwbouw
33%
52%
30%
9%
7%
26%
verhuisd naar bestaande bouw
36%
46%
30%
16%
8%
24%
Leesvoorbeeld: In 1999 was 24 procent van de inwoners van Arnhemse aandachtswijken niet-westers
allochtoon. Van de bewoners van Arnhemse aandachtswijken die in de periode 1999-2005 naar een
nieuwbouwwijk zijn verhuisd was 14 procent niet-westers allochtoon.
NB: – In blauw oververtegenwoordiging ten opzichte van totaal aandeel niet-westerse allochtonen
in aandachtswijken.
– Volgens onze definitie heeft Groningen geen nieuwbouwwijken.
Bron: CBS (SSB) (2009); bewerkte gegevens
Er bestaan overigens verschillen tussen Marokkaanse, Turkse, Surinaamse en
Antilliaanse Nederlanders in de verhuispatronen vanuit aandachtswijken. Voor de
stadsgewesten Den Haag en Rotterdam hebben we de verhuisstromen van deze
groepen apart bekeken (tabel 4.3). Hieruit blijkt dat Marokkaanse Nederlanders
vooral vaak niet verhuizen of verhuizen naar bestaande bouw in aandachtswijken.
Ook Turkse Nederlanders verhuizen vooral binnen aandachtswijken, maar veel
vaker naar nieuwbouwwoningen. Surinaamse Nederlanders verhuizen vaak naar
nieuwbouwwoningen, zowel binnen aandachtswijken als in overige wijken en
nieuwbouwwijken. Antilliaanse Nederlanders verhuizen het vaakst van alle groepen
naar buiten het stadsgewest. Binnen het stadsgewest verhuizen zij vooral naar
bestaande bouw in aandachtswijken.
Nieuwbouw, verhuisstromen en segregatie
111
Huidige woonplek (2005) van allochtonen die in 1999 in aandachtswijken woonden
Rotterdam
Marok
kanen
7%
Turken
2%
naar nieuwbouw
naar bestaande bouw
Den Haag
Antillianen
10%
Suri
namers
7%
Turken
2%
Marok
kanen
10%
5%
14%
2%
3%
2%
5%
3%
5%
11%
1%
19%
5%
9%
14%
11%
naar nieuwbouw
5%
19%
naar bestaande bouw
9%
Verhuisd naar overige wijk
3%
naar nieuwbouw
naar bestaande bouw
Niet verhuisd
Verhuisd naar nieuwbouwwijk
Verhuisd naar aandachtswijk
Antillianen
11%
Suri
namers
15%
6%
21%
2%
4%
7%
21%
2%
2%
4%
19%
2%
4%
12%
19%
20%
3%
16%
1%
5%
27%
38%
1%
14%
10%
4%
13%
18%
18%
3%
6%
8%
2%
5%
6%
13%
3%
2%
4%
10%
1%
3%
8%
24%
2%
4%
6%
8%
3%
5%
6%
12%
3%
4%
2%
Stadsgewest verlaten
4%
4%
8%
4%
4%
5%
12%
Totaal
6%
10%
9%
3%
9%
11%
16%
2%
naar nieuwbouw
3%
10%
13%
1%
5%
13%
27%
2%
naar bestaande bouw
7%
10%
8%
3%
9%
11%
14%
3%
Leesvoorbeeld: In 1999 was 9 procent van de inwoners van Haagse aandachtswijken van Marokkaanse afkomst. Van de bewoners van Haagse aandachtswijken die in de periode 1999-2005 naar een
nieuwbouwwijk zijn verhuisd was 3 procent van Marokkaanse afkomst.
NB: In blauw oververtegenwoordiging ten opzichte van totaal aandeel van de herkomstgroep in
aandachtswijken.
Bron: CBS (SSB) (2009); bewerkte gegevens
De verhuisstromen vanuit aandachtswijken zijn ook selectief naar inkomen (figuur
4.1). De huishoudens die binnen (of tussen) aandachtswijken zijn verhuisd hebben
de laagste inkomens. Bovendien nemen deze inkomens (gecorrigeerd voor inflatie)
ook nauwelijks toe in de periode 1999-2005. Groningen vormt hierop een uitzondering. Daar zijn de inkomens van de huishoudens die binnen en tussen aandachtswijken zijn verhuisd wel toegenomen. De inkomens van deze groep waren in
1999 zeer laag, maar zijn in 2005 meer vergelijkbaar met die in de andere steden.
Vermoedelijk bestaat deze groep voor een deel uit studenten die in de loop van de
tijd hun eerste baan hebben gevonden. Een groep die derhalve weliswaar als arm,
maar niet als kansarm kan worden betiteld. En nogmaals: in Groningen vinden we
volgens onze definitie geen nieuwbouwwijken.
112
Tabel 4.3
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
Figuur 4.1huishoudensInkomen
huishoudens
die in 1999
in aandachtswijken woonden
Inkomen
die in 1999
in aandachtswijken
woonden
Stadsgewest Rotterdam
4000
Stadsgewest Den Haag
Gemiddeld maandinkomen (euro)
(prijspeil 2005)
4000
Stadsgewest Utrecht
Gemiddeld maandinkomen (euro)
(prijspeil 2005)
4000
3000
3000
3000
2000
2000
2000
1000
1000
1000
0
1999
2001
2003
2005
Stadsgewest Tilburg
4000
0
1999
2001
2003
2005
Stadsgewest Groningen
Gemiddeld maandinkomen (euro)
(prijspeil 2005)
4000
0
1999
Gemiddeld maandinkomen (euro)
(prijspeil 2005)
4000
3000
3000
2000
2000
2000
1000
1000
1000
2001
2003
2005
0
1999
2001
2001
2003
2005
Stadsgewest Arnhem
3000
0
1999
Gemiddeld maandinkomen (euro)
(prijspeil 2005)
2003
2005
Gemiddeld maandinkomen (euro)
(prijspeil 2005)
0
1999
2001
2003
2005
Niet verhuisd
Verhuisd naar nieuwbouwwijk binnen stadsgewest
Verhuisd binnen/naar aandachtswijk binnen stadsgewest
Verhuisd naar overige wijk binnen stadsgewest
Stadsgewest verlaten
NB: Volgens onze definitie heeft Groningen geen nieuwbouwwijken.
Bron: CBS (SSB) (2009); bewerkte gegevens
Nieuwbouw, verhuisstromen en segregatie
113
De inkomens van de huishoudens die niet zijn verhuisd, zijn iets hoger dan die van
degenen die binnen (of tussen) aandachtswijken zijn verhuisd, maar zijn evenmin
toegenomen in de periode 1999-2005. Deze twee groepen, samen feitelijk de achterblijvers in aandachtswijken, hebben dus de laagste en minst stijgende inkomens.
De mensen die zijn vertrokken uit de aandachtswijken hebben daarentegen wel
een inkomensgroei doorgemaakt. De verhuizers naar overige wijken en naar buiten
het stadsgewest hadden in 1999 nog een relatief laag inkomen, maar hebben een
sterke inkomensgroei doorgemaakt. Voor deze groep fungeert de aandachtswijk
dus als een roltrap1 op de regionale woningmarkt (zie Fielding 1992; Hooimeijer
& Nijstad 1996). De huishoudens die vanuit een aandachtswijk verhuisd zijn naar
een nieuwbouwwijk hadden in 1999 al verreweg de hoogste inkomens, en hebben
vervolgens nog een behoorlijke inkomensstijging doorgemaakt. Nieuwbouwwijken
onttrekken dus de huishoudens met de hoogste inkomens aan de aandachtswijken.
Er bestaat overigens een relatie tussen etniciteit en inkomen: niet-westerse allochtonen hebben over het algemeen een lager inkomen dan autochtonen en westerse
allochtonen. Selectieve verhuisstromen naar inkomen zijn binnen steden daarom
al gauw selectief naar etniciteit. Een analyse van verschillende Woningbehoeftenonderzoeken (WBO) laat overigens zien dat de relatie tussen etniciteit en inkomen
in de loop van de tijd steeds verder afzwakt, vanwege het steeds grotere aandeel
niet-westerse allochtonen dat een sociaaleconomische stijging doormaakt.
Verhuisstromen vanuit aandachtswijken zijn ook specifiek naar huishoudenssamenstelling. Gezinnen met kinderen zijn sterk oververtegenwoordigd in de verhuisstroom van aandachtswijken naar nieuwbouwwijken (tabel 4.4). Ook verhuizen
gezinnen vaak naar nieuwbouwwoningen in aandachtswijken of overige wijken.
Alleenstaanden verhuizen binnen aandachtswijken vooral naar bestaande bouw.
Opvallend is dus dat gezinnen zijn ondervertegenwoordigd bij de niet-verhuisden in
aandachtswijken. Over het algemeen verhuizen gezinnen namelijk relatief weinig.
Gezinnen in aandachtswijken blijken evenwel vaker dan gemiddeld te verhuizen.
Ook uit gegevens uit het Woononderzoek Nederland (WoON) 2006 blijkt niet alleen
dat bewoners van aandachtswijken een veel grotere verhuisgeneigdheid hebben
dan bewoners van overige wijken, maar dat het verschil in verhuisgeneigdheid bij
gezinnen het grootst is. Gezinnen die in aandachtswijken wonen en willen verhuizen, geven vooral aan te willen verhuizen vanwege de woonomgeving.
Ouderen (65+) die in aandachtswijken wonen zijn vooral vaak niet verhuisd.
Als ouderen al verhuizen, verhuizen ze binnen hun eigen wijk of naar overige
bestaande wijken binnen het stadsgewest. Binnen deze wijken verhuizen ze wel
relatief vaak naar nieuwbouwwoningen. Ouderen verhuizen echter zeer weinig
naar buiten het stadsgewest of naar nieuwbouwwijken.
114
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
Tabel 4.4
Huidige woonplek (2005) van gezinnen die in 1999 in aandachtswijken woonden
Rotterdam
Den Haag
Utrecht
Tilburg
Groningen
Arnhem
Niet verhuisd
21%
19%
21%
19%
11%
18%
Verhuisd naar nieuwbouwwijk
38%
45%
41%
38%
-
43%
naar nieuwbouw
42%
45%
41%
38%
-
43%
naar bestaande bouw
33%
45%
39%
39%
-
41%
20%
19%
23%
18%
11%
19%
naar nieuwbouw
31%
37%
32%
4%
17%
44%
naar bestaande bouw
18%
18%
22%
18%
11%
18%
Verhuisd naar overige wijk
25%
21%
22%
21%
23%
27%
naar nieuwbouw
30%
28%
26%
15%
47%
37%
naar bestaande bouw
Verhuisd naar aandachtswijk
25%
20%
22%
21%
21%
26%
Stadsgewest verlaten
27%
26%
26%
18%
16%
23%
Totaal
22%
21%
23%
20%
15%
21%
naar nieuwbouw
35%
39%
37%
24%
35%
38%
naar bestaande bouw
21%
20%
22%
20%
14%
20%
Leesvoorbeeld: In 1999 was 21 procent van de huishoudens van Arnhemse aandachtswijken een
gezin. Van de huishoudens in Arnhemse aandachtswijken die in de periode 1999-2005 naar een nieuwbouwwijk zijn verhuisd was 43 procent een gezin.
NB: – In blauw oververtegenwoordiging ten opzichte van totaal aandeel gezinnen in
aandachtswijken.
– De cijfers zijn gebaseerd op de huishoudenssamenstelling in 2005.
– Volgens onze definitie heeft Groningen geen nieuwbouwwijken.
Bron: CBS (SSB) (2009); bewerkte gegevens
4.3 Verhuisstromen naar nieuwbouw
In tabel 4.5 is per stadsgewest het aandeel huishoudens weergegeven dat woont
in een nieuwbouwwoning (woningen gebouwd in of na 1999). Dit geeft aan
hoeveel nieuwbouwwoningen er zijn gebouwd in deze stadsgewesten en waar
deze nieuwbouwwoningen zijn gebouwd. In Den Haag en vooral in Utrecht zijn
de meeste nieuwbouwwoningen geconcentreerd in nieuwbouwwijken (wijken
met meer dan 80 procent nieuwbouwwoningen). In Groningen zijn helemaal geen
nieuwbouwwijken, daar zijn de nieuwbouwwoningen gespreid over de bestaande
wijken gebouwd. In Rotterdam is maar liefst een kwart van de nieuwbouwwoningen in aandachtswijken gebouwd. Hier is dus sprake (geweest) van een omvangrijke herstructurering. In Tilburg en Utrecht zijn nauwelijks nieuwbouwwoningen in
aandachtswijken gebouwd. In Tilburg kan dit grotendeels worden verklaard door
het feit dat er nauwelijks aandachtswijken zijn. In Utrecht is er in die periode nauwelijks sprake geweest van herstructurering. Aangezien nieuwbouw in aandachtswijken kan bijdragen aan een verminderde segregatie (naar inkomen, herkomst,
of huishoudenssamenstelling), mag worden verwacht dat de segregatie sterker
is gedaald in Rotterdam, Groningen, Den Haag en Arnhem dan in Tilburg en Utrecht.
Nieuwbouw, verhuisstromen en segregatie
115
Aandeel huishoudens in nieuwbouwwoningen, 1999 – 2005
Tabel 4.5
Rotterdam
Den Haag
Utrecht
Tilburg
Nieuwbouwwijken
30%
59%
68%
40%
-
19%
in centrale stad
5%
34%
37%
37%
-
7%
13%
buiten centrale stad
Groningen
25%
25%
30%
3%
-
Aandachtswijken
25%
14%
8%
2%
13%
11%
Overige wijken
45%
27%
24%
58%
87%
69%
in centrale stad
17%
10%
10%
33%
42%
15%
buiten centrale stad
28%
17%
14%
25%
45%
54%
Totaal
N
100%
100%
100%
100%
100%
100%
32.199
30.273
22.303
7.530
7.457
7.728
NB: Volgens onze definitie heeft Groningen geen nieuwbouwwijken.
Bron: CBS (SSB) (2009); bewerkte gegevens
In tabel 4.6 is weergegeven waar de verhuizers naar nieuwbouwwoningen vandaan
komen. Nieuwbouwwoningen in aandachtswijken in Rotterdam en Den Haag
trekken vooral mensen aan die daarvoor ook al in aandachtswijken woonden. Ook
in Arnhem, Groningen en Utrecht woonden de meeste verhuizers naar nieuwbouwwoningen in aandachtswijken daarvoor ook al in aandachtswijken. Daarnaast
verhuisden in Groningen, Utrecht en vooral in Tilburg veel mensen vanuit overige
stadswijken naar nieuwbouw in aandachtswijken. In Arnhem en – in mindere mate
– Groningen en Utrecht verhuisden ook veel mensen van buiten het stadsgewest
naar nieuwbouw in aandachtswijken. Nieuwbouw in aandachtswijken in Rotterdam
en Den Haag heeft dus vooral sociaaleconomische stijgers voor de wijk behouden,
terwijl in de andere steden ook hogere inkomensgroepen van elders door de nieuwbouw naar de aandachtswijken worden getrokken.
Verhuizers naar nieuwbouw in nieuwbouwwijken komen in Rotterdam relatief
vaak uit aandachtswijken, in Tilburg vooral uit overige stadswijken en in de overige
stadsgewesten vooral van buiten de stad. In Rotterdam en Tilburg zullen selectieve
verhuisstromen naar nieuwbouw daarom meer invloed hebben op de bevolkingssamenstelling in bestaande stadswijken. In Utrecht en Den Haag zijn echter zo veel
woningen in nieuwbouwwijken gebouwd, dat ook hier verhuisstromen naar nieuwbouwwijken invloed zullen hebben op de bevolkingssamenstelling van bestaande
wijken.
Huishoudens die naar nieuwbouwwoningen verhuizen hebben een hoger gemiddeld inkomen dan de zittende huishoudens in de wijk waarin ze terechtkomen.
Vooral in aandachtswijken is het inkomensverschil tussen de zittende bewoners
en de nieuwe bewoners van nieuwbouwwoningen groot. Zowel de inkomens
van mensen die binnen aandachtswijken naar nieuwbouw verhuizen, als die van
mensen die van elders naar nieuwbouw in aandachtswijken verhuizen, zijn hoger
dan gemiddeld in deze wijken. Nieuwbouw in aandachtswijken kan dus huishoudens met hogere inkomens binnen de wijk houden, maar ook huishoudens met
hogere inkomens aantrekken. Dit kan de segregatie van huishoudens met lage
inkomens in aandachtswijken verminderen.
116
Arnhem
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
Tabel 4.6
Herkomst van verhuizers naar nieuwbouwwoningen in drie wijktypen, 1999 – 2005
Rotterdam
Den Haag
Utrecht
Tilburg
Groningen
Arnhem
Naar nieuwbouwwijken
100%
100%
100%
100%
-
100%
uit aandachtswijken
32%
20%
17%
6%
-
5%
uit rest stadsgewest
53%
62%
56%
84%
-
16%
van buiten stadsgewest
15%
18%
27%
10%
-
78%
100%
100%
100%
100%
100%
100%
Naar aandachtswijken
uit aandachtswijken
72%
69%
41%
26%
35%
38%
uit rest stadsgewest
18%
22%
36%
65%
42%
26%
van buiten stadsgewest
Naar overige wijken
10%
9%
23%
8%
23%
36%
100%
100%
100%
100%
100%
100%
uit aandachtswijken
16%
8%
8%
3%
10%
4%
uit rest stadsgewest
75%
68%
69%
84%
74%
36%
9%
24%
23%
13%
16%
59%
van buiten stadsgewest
NB: Volgens onze definitie heeft Groningen geen nieuwbouwwijken.
Bron: CBS (SSB) (2009); bewerkte gegevens
Tabel 4.7
Gemiddeld huishoudensinkomen (2005) van verhuizers naar nieuwbouw
Gemiddelde in nieuwbouwwijken
Rotterdam
€/maand
4.090
Den Haag
€/maand
4.500
Utrecht
€/maand
4.430
Tilburg
€/maand
4.080
Groningen
€/maand
-
Arnhem
€/maand
3.810
Verhuisd naar nieuwbouwwijken
4.690
4.470
4.440
4.120
-
4.400
uit aandachtswijken
4.240
3.580
3.610
3.710
-
3.830
uit rest stadsgewest
4.820
4.580
4.470
4.100
-
4.400
van buiten stadsgewest
5.160
5.020
4.870
4.460
-
4.450
Gemiddelde in aandachtswijken
2.500
2.260
2.460
2.230
2.000
2.210
Verhuisd naar aandachtswijken
3.570
3.270
3.940
3.070
3.590
3.940
uit aandachtswijken
3.330
2.950
3.700
2.310
3.110
3.260
uit rest stadsgewest
4.010
3.770
4.210
3.360
3.790
4.280
van buiten stadsgewest
4.250
4.100
3.920
3.500
4.010
4.360
Gemiddelde in overige wijken
3.520
3.580
3.580
3.180
3.110
3.450
Verhuisd naar overige wijken
4.460
4.390
4.180
3.950
4.430
4.670
uit aandachtswijken
4.080
3.590
3.470
3.550
4.810
4.140
uit rest stadsgewest
4.490
4.530
4.400
3.920
4.300
4.860
van buiten stadsgewest
5.000
4.330
3.880
4.320
4.830
4.590
4.310
4.290
4.330
3.990
4.320
4.530
Gemiddelde onder alle verhuizers
naar nieuwbouw
NB: – In blauw verhuisstromen met een lager inkomen dan gemiddeld in de vestigingswijk.
– Volgens onze definitie heeft Groningen geen nieuwbouwwijken.
Bron: CBS (SSB) (2009); bewerkte gegevens
Nieuwbouw, verhuisstromen en segregatie
117
Aandeel nietwesterse allochtonen onder verhuizers naar nieuwbouw
Aandeel in nieuwbouwwijken
Verhuisd naar nieuwbouwwijken
uit aandachtswijken
Rotterdam
Den Haag
Utrecht
19%
19%
13%
Tabel 4.8
Tilburg
Groningen
7%
Arnhem
2%
15%
20%
15%
7%
-
4%
24%
40%
32%
11%
-
18%
uit rest stadsgewest
11%
15%
12%
6%
-
5%
van buiten stadsgewest
10%
16%
10%
9%
-
3%
Aandeel in aandachtswijken
41%
54%
33%
18%
11%
28%
Verhuisd naar aandachtswijken
41%
68%
22%
4%
6%
28%
uit aandachtswijken
48%
76%
33%
1%
4%
46%
uit rest stadsgewest
22%
53%
18%
4%
6%
12%
van buiten stadsgewest
26%
45%
9%
4%
8%
20%
Aandeel in overige wijken
12%
14%
10%
10%
5%
6%
Verhuisd naar overige wijken
10%
11%
10%
5%
3%
4%
uit aandachtswijken
20%
41%
22%
9%
7%
11%
uit rest stadsgewest
8%
8%
9%
5%
2%
4%
van buiten stadsgewest
9%
8%
6%
6%
2%
4%
19%
24%
14%
6%
3%
7%
Totaal aandeel onder verhuizers
naar nieuwbouw
NB: – In blauw verhuisstromen met een hoger aandeel niet-westerse allochtonen dan gemiddeld in
de vestigingswijk.
– Volgens onze definitie heeft Groningen geen nieuwbouwwijken.
Bron: CBS (SSB) (2009); bewerkte gegevens
Wat herkomst betreft is het beeld minder eenduidig (tabel 4.8). Over het algemeen
is het aandeel niet-westerse allochtonen dat naar nieuwbouwwoningen verhuist
kleiner dan het aandeel niet-westerse allochtonen dat al in de vestigingswijk woont.
In aandachtswijken in Den Haag is het aandeel niet-westerse allochtonen onder
verhuizers naar nieuwbouw echter hoger dan gemiddeld in deze wijken. Vooral
verhuizers binnen aandachtswijken naar nieuwbouw zijn echter vaak niet-westers
allochtoon. Mensen die van elders naar nieuwbouw in aandachtswijken verhuizen
zijn minder vaak niet-westers allochtoon. Nieuwbouw in aandachtswijken slaagt
er in alle stadsgewesten in om vooral autochtonen van buiten de wijk naar de
aandachtswijken te trekken. In Arnhem, Rotterdam en Den Haag verhuist echter
een relatief hoog aandeel niet-westerse allochtonen binnen aandachtswijken naar
nieuwbouw. Deze mensen hadden mogelijk de aandachtswijk verlaten wanneer er
geen nieuwbouwwoningen binnen de wijk waren gebouwd.
Nieuwbouw in overige wijken trekt een lager aandeel niet-westerse allochtonen
dan het aandeel dat al in deze wijken woont. Het aandeel niet-westerse allochtonen
in overige wijken neemt dus af door nieuwbouw.
In Arnhem, Den Haag en Utrecht zijn verhuizers naar nieuwbouwwoningen in
nieuwbouwwijken vaker allochtoon dan gemiddeld al in deze wijken wonen. De
nieuwbouwwijken zullen daardoor wat meer verkleuren, waardoor de segregatie
zal afnemen. In Rotterdam trekken relatief veel autochtonen naar nieuwbouwwijken, waardoor in deze wijken het aandeel niet-westerse allochtonen afneemt.
118
-
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
Tabel 4.9
Aandeel ouderen (65+) onder verhuizers naar nieuwbouw, 2005
Groningen
Arnhem
Aandeel in nieuwbouwwijken
Rotterdam
8%
Den Haag
4%
Utrecht
6%
Tilburg
5%
-
11%
Verhuisd naar nieuwbouwwijken
7%
4%
5%
5%
-
2%
uit aandachtswijken
6%
5%
7%
8%
-
0%
uit rest stadsgewest
7%
4%
5%
5%
-
2%
van buiten stadsgewest
8%
4%
4%
4%
-
3%
Aandeel in aandachtswijken
14%
12%
13%
17%
11%
11%
Verhuisd naar aandachtswijken
13%
10%
8%
45%
19%
5%
uit aandachtswijken
14%
11%
11%
68%
28%
6%
uit rest stadsgewest
13%
8%
7%
39%
17%
7%
van buiten stadsgewest
8%
10%
5%
17%
8%
3%
Aandeel in overige wijken
16%
16%
13%
14%
15%
16%
Verhuisd naar overige wijken
16%
18%
16%
16%
11%
8%
uit aandachtswijken
14%
15%
20%
26%
5%
7%
uit rest stadsgewest
17%
19%
17%
16%
13%
11%
van buiten stadsgewest
11%
16%
11%
10%
10%
6%
12%
8%
8%
12%
12%
6%
Totaal aandeel onder verhuizers
naar nieuwbouw
NB: – In blauw verhuisstromen met een hoger aandeel ouderen dan gemiddeld in de vestigingswijk.
– Volgens onze definitie heeft Groningen geen nieuwbouwwijken.
Bron: CBS (SSB) (2009); bewerkte gegevens
In de stadsgewesten Den Haag en Rotterdam zijn extra analyses verricht om te
achterhalen of er verschillen bestaan tussen Marokkaanse, Turkse, Surinaamse
en Antilliaanse Nederlanders. Hieruit blijkt dat Turkse en vooral Surinaamse
Nederlanders oververtegenwoordigd zijn onder de verhuizers naar nieuwbouwwoningen, terwijl Marokkaanse en Antilliaanse Nederlanders juist relatief weinig
naar nieuwbouwwoningen verhuizen. Het aandeel Surinaamse Nederlanders onder
verhuizers naar nieuwbouw is hoger dan gemiddeld in de vestigingswijken in zowel
nieuwbouwwijken, aandachtswijken als overige wijken. Dit wordt vooral veroorzaakt door het hoge aandeel Surinaamse Nederlanders onder de verhuizers vanuit
aandachtswijken naar nieuwbouw in deze wijken. Turkse Nederlanders verhuizen
vooral vaak binnen aandachtswijken naar nieuwbouw. Het aandeel Turkse Nederlanders onder de verhuizers naar nieuwbouw in aandachtswijken is hoger dan
gemiddeld in deze wijken, waardoor de segregatie van deze groep toeneemt.
Ouderen (65+) verhuizen weinig en dus ook weinig naar nieuwbouw (tabel 4.9).
Over het algemeen is het aandeel ouderen lager onder verhuizers naar nieuwbouw
dan het aandeel ouderen dat al woont in de wijk waarin ze terechtkomen. In Groningen en Tilburg heeft de nieuwbouw in aandachtswijken wel relatief veel ouderen
aangetrokken. Dit kan worden verklaard door het type woningen dat in deze wijken
is gebouwd: dat waren vooral appartementen. In Tilburg en Utrecht zijn relatief
veel ouderen naar nieuwbouwwoningen in overige wijken verhuisd.
Nieuwbouw, verhuisstromen en segregatie
119
Aandeel alleenstaanden onder verhuizers naar nieuwbouw, 2005
Aandeel in nieuwbouwwijken
Verhuisd naar nieuwbouwwijken
Tabel 4.10
Rotterdam
Den Haag
Utrecht
Tilburg
Groningen
Arnhem
22%
17%
22%
16%
-
22%
17%
17%
17%
21%
17%
-
uit aandachtswijken
18%
17%
23%
18%
-
13%
uit rest stadsgewest
17%
16%
20%
16%
-
15%
van buiten stadsgewest
20%
19%
22%
19%
-
17%
Aandeel in aandachtswijken
47%
53%
55%
55%
66%
54%
Verhuisd naar aandachtswijken
37%
36%
39%
41%
41%
23%
uit aandachtswijken
35%
34%
34%
47%
42%
21%
uit rest stadsgewest
40%
35%
38%
37%
38%
22%
van buiten stadsgewest
42%
48%
47%
56%
43%
27%
Aandeel in overige wijken
36%
45%
43%
37%
40%
33%
Verhuisd naar overige wijken
27%
34%
38%
31%
19%
21%
uit aandachtswijken
27%
35%
38%
41%
15%
23%
uit rest stadsgewest
27%
32%
32%
30%
20%
22%
van buiten stadsgewest
29%
40%
52%
33%
17%
20%
27%
24%
27%
26%
22%
21%
Totaal aandeel onder verhuizers
naar nieuwbouw
NB: – In blauw verhuisstromen met een hoger aandeel alleenstaanden dan gemiddeld in de
vestigingswijk.
– Volgens onze definitie heeft Groningen geen nieuwbouwwijken.
Bron: CBS (SSB) (2009); bewerkte gegevens
Huishoudens die naar nieuwbouwwoningen verhuizen zijn minder vaak alleenstaanden en vaker een gezin dan de huishoudens in de wijken waarin ze terechtkomen (zie tabel 4.10 en 4.11). In aandachtswijken wonen veel alleenstaanden en
weinig gezinnen. Door nieuwbouw in deze wijken te bouwen worden gezinnen
aangetrokken waardoor de segregatie van alleenstaanden afneemt. Nieuwbouw
in aandachtswijken heeft alleen in Tilburg minder gezinnen aangetrokken. Doordat
in aandachtswijken in Tilburg vooral kleine appartementen zijn gebouwd, zijn er
vooral paren en alleenstaanden (zoals ouderen) naar deze woningen verhuisd.
Aandachtswijken worden gekenmerkt door een woningvoorraad met veel kleine,
goedkope, meergezinshuurwoningen. In deze wijken is sprake van een oververtegenwoordiging van huishoudens met lage inkomens, niet-westerse allochtonen en alleenstaanden. Nieuwbouw trekt over het algemeen meer hogere
inkomens, autochtonen en gezinnen. Vooral het bouwen van grote eengezinskoopwoningen (‘gespiegeld’ bouwen) kan de segregatie verminderen. In Tilburg zijn
in de periode 1999-2005 echter vooral kleine appartementen gebouwd. Daardoor
zijn er juist alleenstaanden en paren naar deze wijken verhuisd, waaronder veel
ouderen.
120
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
Tabel 4.11
Aandeel gezinnen onder verhuizers naar nieuwbouw, 2005
Aandeel in nieuwbouwwijken
Verhuisd naar nieuwbouwwijken
Rotterdam
Den Haag
Utrecht
Tilburg
Groningen
Arnhem
39%
48%
43%
49%
-
39%
42%
41%
47%
44%
43%
-
uit aandachtswijken
42%
45%
41%
38%
-
43%
uit rest stadsgewest
43%
50%
47%
45%
-
46%
van buiten stadsgewest
36%
41%
39%
33%
-
40%
Aandeel in aandachtswijken
19%
17%
17%
14%
8%
15%
Verhuisd naar aandachtswijken
28%
33%
26%
10%
16%
37%
uit aandachtswijken
32%
36%
33%
4%
17%
44%
uit rest stadsgewest
21%
33%
27%
12%
17%
39%
van buiten stadsgewest
17%
16%
13%
16%
13%
27%
Aandeel in overige wijken
27%
22%
25%
27%
26%
30%
Verhuisd naar overige wijken
33%
28%
27%
28%
45%
43%
uit aandachtswijken
30%
28%
26%
15%
47%
37%
uit rest stadsgewest
34%
31%
30%
30%
45%
44%
van buiten stadsgewest
26%
23%
18%
22%
45%
43%
34%
40%
38%
34%
41%
42%
Totaal aandeel onder verhuizers
naar nieuwbouw
NB: – In blauw verhuisstromen met een hoger aandeel gezinnen dan gemiddeld in de vestigingswijk.
– Volgens onze definitie heeft Groningen geen nieuwbouwwijken.
Bron: CBS (SSB) (2009); bewerkte gegevens
4.4 Instroom en uitstroom: netto effect
In deze paragraaf wordt beschreven wat het netto effect is van de verhuisstromen
op de bevolkingssamenstelling in aandachtswijken, nieuwbouwwijken en overige
wijken. We beschrijven daarom de persoonlijke kenmerken van de instroom en
de uitstroom van deze wijken. De instroom in aandachtswijken betreft mensen
die in 2005 in een aandachtswijk wonen, maar in 1999 nog in een ander wijktype
woonden. De uitstroom uit aandachtswijken woonde in 1999 nog in een aandachtswijk, maar in 2005 niet meer. In paragraaf 4.2 is beschreven welke mensen vertrekken uit aandachtswijken. Paragraaf 4.3 liet zien wat voor mensen naar nieuwbouw
in onder andere aandachtswijken verhuizen. Deze paragraaf laat zien wat deze
verhuisstromen, die deels worden veroorzaakt door nieuwbouw, betekenen voor
de bevolkingssamenstelling van een wijk.
Het gemiddelde inkomen van verhuizers naar aandachtswijken is lager dan het
inkomen van de mensen die uit aandachtswijken vertrekken (figuur 4.2). Doordat
de instroom lagere inkomens heeft dan de uitstroom ligt het in de lijn der verwachting dat de gemiddelde inkomens in aandachtwijken in de loop der tijd zullen dalen.
Dit blijkt echter niet het geval te zijn: het gemiddelde inkomen (gecorrigeerd voor
inflatie) in aandachtswijken is in de periode 1999-2005 in alle stadsgewesten licht
toegenomen. De inkomensstijging van de mensen die (korte tijd) in aandachtswijken wonen compenseert het verschil in gemiddeld inkomen tussen de instroom en
Nieuwbouw, verhuisstromen en segregatie
121
Inkomen
wijktype,2005
2005
Inkomen huishoudens
huishoudens in
in verhuisstromen
verhuisstromen naar
per wijktype,
Nieuwbouwwijken
Figuur 4.2
Aandachtswijken
Stadsgewesten
Overige wijken
Stadsgewesten
Stadsgewesten
Rotterdam
Rotterdam
Rotterdam
Den Haag
Den Haag
Den Haag
Utrecht
Utrecht
Utrecht
Tilburg
Tilburg
Tilburg
Groningen
Groningen
Groningen
Arnhem
Arnhem
Arnhem
0
2000
4000
6000
Gemiddeld maandinkomen (euro)
0
2000
4000
6000
Gemiddeld maandinkomen (euro)
0
In periode 1999 – 2005
Instroom
Uitstroom
NB: Volgens onze definitie heeft Groningen geen nieuwbouwwijken.
Bron: CBS (SSB) (2009); bewerkte gegevens
de uitstroom. Nogmaals, de aandachtswijk heeft een roltrapfunctie: huishoudens
komen met een laag inkomen de wijk binnen, maken carrière (krijgen bijvoorbeeld
(ander) werk, of veranderen van samenstelling, bijvoorbeeld van alleenstaand naar
samenwonend) en verlaten de wijk weer met een hoger inkomen.
De instroom in nieuwbouwwijken heeft juist hogere gemiddelde inkomens dan de
uitstroom uit deze wijken. Het gemiddelde inkomen in nieuwbouwwijken neemt
hierdoor toe.
Bij de overige wijken zijn er grote verschillen te zien tussen de stadsgewesten onderling. In Utrecht en vooral in Den Haag is het inkomen van de mensen die deze wijken
hebben verlaten hoger dan het inkomen van de instroom naar deze wijken. In Utrecht
en Den Haag zijn veel huishoudens vanuit overige wijken naar grote nieuwbouwwijken verhuisd. Deze verhuizers hadden een veel hoger inkomen dan gemiddeld in
overige wijken (zie figuur 4.2). In Arnhem en vooral Groningen hebben de mensen die
uit overige wijken wegtrekken juist bijzonder lage inkomens, omdat het hier vooral
alleenstaanden betreft.
De verschillen in samenstelling naar herkomst tussen de instroom naar en de uitstroom uit aandachtswijken zijn minder groot en minder eenduidig dan die in inkomen.
In Den Haag en Rotterdam is het aandeel niet-westerse allochtonen dat in aandachtswijken komt wonen groter dan het aandeel niet-westerse allochtonen onder de
mensen die deze wijken hebben verlaten (figuur 4.3). Hierdoor neemt het aandeel
niet-westerse allochtonen in deze wijken, en daarmee de etnische segregatie, toe.
122
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
2000
4000
6000
Gemiddeld maandinkomen (euro)
nietwesterse
allochtonen
in verhuisstromen
naar wijktype, 1999 – 2005
Figuur 4.3
Aandeel
niet-westerse Aandeel
allochtonen
in verhuisstromen
per wijktype,
1999 – 2005
Nieuwbouwwijken
Aandachtswijken
Stadsgewesten
Overige wijken
Stadsgewesten
Stadsgewesten
Rotterdam
Rotterdam
Rotterdam
Den Haag
Den Haag
Den Haag
Utrecht
Utrecht
Utrecht
Tilburg
Tilburg
Tilburg
Groningen
Groningen
Groningen
Arnhem
Arnhem
Arnhem
0
10
20
30
40
0
10
20
30
%
40
0
10
20
30
%
40
%
Instroom
Uitstroom
NB: Volgens onze definitie heeft Groningen geen nieuwbouwwijken.
Bron: CBS (SSB) (2009); bewerkte gegevens
In de andere stadsgewesten is het aandeel niet-westerse allochtonen in de uitstroom uit aandachtswijken (iets) hoger dan in de instroom. Desondanks neemt
het aandeel niet-westerse allochtonen in deze wijken niet af, maar juist toe. Dit
wordt veroorzaakt door natuurlijke groei (geboorte minus sterfte): niet-westerse
allochtonen in deze wijken zijn gemiddeld jonger. Ze krijgen meer kinderen en hun
sterfte is geringer.
In nieuwbouwwijken komen meer niet-westerse allochtonen wonen dan er uit deze
wijken vertrekken. Hierdoor neemt het aandeel niet-westerse allochtonen in deze
relatief ‘witte’ nieuwbouwwijken toe, waardoor de etnische segregatie afneemt. In
de overige wijken is het aandeel niet-westerse allochtonen onder de vestigers over
het algemeen hoger dan onder de vertrekkers, daardoor zal ook in deze wijken het
aandeel niet-westerse allochtonen toenemen en de etnische segregatie afnemen.
Het aandeel alleenstaanden in de instroom naar aandachtswijken is veel hoger dan
in de uitstroom; omgekeerd is het aandeel gezinnen in de uitstroom vanuit aandachtswijken veel hoger (figuur 4.4 en 4.5). Wanneer mensen niet zouden veranderen van huishoudenspositie zou dit ertoe leiden dat het aandeel alleenstaanden in
aandachtswijken geleidelijk toeneemt. In Den Haag, Rotterdam en Groningen is het
aandeel alleenstaanden in aandachtswijken echter constant gebleven in de periode
1999-2005. In Utrecht, Arnhem en Tilburg neemt dit aandeel iets toe. Ook wat
betreft huishoudenspositie werkt de aandachtswijk als een roltrap; mensen komen
als alleenstaande de wijk binnen en vertrekken weer als zij (gaan) samenwonen of
een gezin vormen.
Nieuwbouw, verhuisstromen en segregatie
123
Aandeel
wijktype,1999
1999––2005
2005
Aandeel alleenstaanden
alleenstaanden in verhuisstromen naar
per wijktype,
Nieuwbouwwijken
Aandachtswijken
Stadsgewesten
Figuur 4.4
Overige wijken
Stadsgewesten
Stadsgewesten
Rotterdam
Rotterdam
Rotterdam
Den Haag
Den Haag
Den Haag
Utrecht
Utrecht
Utrecht
Tilburg
Tilburg
Tilburg
Groningen
Groningen
Groningen
Arnhem
Arnhem
Arnhem
0
20
40
60
80
0
20
%
40
60
80
0
%
Instroom
Uitstroom
NB: Volgens onze definitie heeft Groningen geen nieuwbouwwijken.
Bron: CBS (SSB) (2009); bewerkte gegevens
Ouderen (65+) verhuizen nauwelijks nog, en als ze het al doen, verhuizen ze vaak
binnen de eigen wijk. Vandaar dat het aandeel ouderen in de instroom en uitstroom
van en naar alle wijktypen relatief laag is. Het aandeel ouderen is hoger in de uitstroom vanuit aandachtswijken dan in de instroom in aandachtswijken. Hierdoor is
het aandeel ouderen in de aandachtswijken afgenomen. Alleen in Tilburg verhuizen
er, zoals eerder aangegeven, ook relatief veel ouderen naar aandachtswijken toe,
waardoor het aandeel ouderen in aandachtswijken in Tilburg min of meer constant
blijft (figuur 4.6).
124
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
20
40
60
80
%
Figuur 4.5
Aandeel gezinnen
in verhuisstromen
naar wijktype, 1999 – 2005
Aandeel
gezinnen in verhuisstromen
per wijktype,
1999 – 2005
Nieuwbouwwijken
Aandachtswijken
Stadsgewesten
Overige wijken
Stadsgewesten
Stadsgewesten
Rotterdam
Rotterdam
Rotterdam
Den Haag
Den Haag
Den Haag
Utrecht
Utrecht
Utrecht
Tilburg
Tilburg
Tilburg
Groningen
Groningen
Groningen
Arnhem
Arnhem
Arnhem
0
20
40
60
0
20
40
60
%
0
20
40
60
%
%
Instroom
Uitstroom
NB: Volgens onze definitie heeft Groningen geen nieuwbouwwijken.
Bron: CBS (SSB) (2009); bewerkte gegevens
Figuur 4.6
Aandeel ouderen
in verhuisstromen
naar wijktype, 1999 – 2005
Aandeel
ouderen in verhuisstromen
per wijktype,
1999 – 2005
Nieuwbouwwijken
Aandachtswijken
Stadsgewesten
Overige wijken
Stadsgewesten
Stadsgewesten
Rotterdam
Rotterdam
Rotterdam
Den Haag
Den Haag
Den Haag
Utrecht
Utrecht
Utrecht
Tilburg
Tilburg
Tilburg
Groningen
Groningen
Groningen
Arnhem
Arnhem
Arnhem
0
4
8
12
16
0
4
8
12
%
16
0
4
8
12
%
16
%
Instroom
Uitstroom
NB: Volgens onze definitie heeft Groningen geen nieuwbouwwijken.
Bron: CBS (SSB) (2009); bewerkte gegevens
Nieuwbouw, verhuisstromen en segregatie
125
4.5 Synthese
Nieuwbouw veroorzaakt verhuisstromen. Afhankelijk van de aard van de nieuwbouw (woningtype, prijs, huur of koop) zijn de verhuisstromen selectief naar
inkomen, etniciteit, leeftijd en huishoudenssamenstelling. Vanwege deze selectiviteit leiden verhuizingen tot veranderingen in de bevolkingssamenstelling in zowel
de herkomstwijken als de vestigingswijken. Verhuisstromen direct naar nieuwbouwwoningen zijn vaak nog sterker specifiek naar huishoudenskenmerken, en
kunnen de bevolkingssamenstelling van de herkomstwijken daardoor sterk doen
veranderen.
In aandachtswijken is de doorstroming hoger dan in overige stadswijken. Hierdoor
kan de bevolkingssamenstelling van aandachtswijken relatief snel veranderen.
De verhuisstromen vanuit aandachtswijken zijn vooral selectief naar inkomen.
Mensen die zijn blijven wonen in aandachtswijken - het betreft hier zowel de
mensen die niet zijn verhuisd als de mensen die binnen aandachtswijken zijn verhuisd - hebben de laagste inkomens en maken de minste inkomensgroei door. De
mensen die in de periode 1999-2005 vanuit aandachtswijken naar overige stadswijken of naar buiten het stadsgewest zijn verhuisd, hadden in 1999 nog een relatief
laag inkomen, maar hebben een sterke inkomensstijging doorgemaakt. Voor deze
groep fungeert de aandachtswijk als een roltrap: huishoudens komen met een laag
inkomen de wijk binnen en verlaten de wijk weer wanneer hun inkomen is toegenomen. Verhuizers vanuit aandachtswijken naar nieuwbouwwijken hebben verreweg
de hoogste inkomens. Nieuwbouwwijken onttrekken aldus de hoogste inkomensgroepen aan de aandachtswijken.
De verhuisstromen vanuit aandachtswijken zijn ook selectief naar herkomstgroep,
en huishoudenstype. Vooral gezinnen vertrekken uit aandachtswijken, terwijl
alleenstaanden vooral binnen aandachtswijken verhuizen. Gezinnen verhuizen
vooral naar nieuwbouwwijken. Doordat vooral gezinnen uit de aandachtswijken
vertrekken en het aandeel gezinnen in aandachtswijken op zich al lager is dan
gemiddeld, neemt de huishoudenssegregatie dus verder toe. Niet-westerse allochtonen blijven vaker wonen in aandachtswijken dan dat zij verhuizen naar andere
wijken.
Herstructurering, of breder geformuleerd het bouwen van nieuwbouwwoningen
in bestaande wijken, heeft onder andere tot doel de bevolkingssamenstelling van
deze wijken meer te mengen. Vooral in Rotterdam, maar ook in Groningen en
Arnhem heeft herstructurering inderdaad geleid tot een verminderde segregatie
van lage-inkomensgroepen en niet-westerse allochtonen. In Tilburg en Utrecht zijn
daarentegen (nog) nauwelijks nieuwbouwwoningen in aandachtswijken gebouwd.
Nieuwbouwwijken trekken een selectieve bevolking, die in combinatie met een
toename van het aantal inwoners in deze wijken juist leidt tot een toenemende
segregatie. In Groningen zijn geen aparte nieuwbouwwijken gebouwd, maar is de
nieuwbouw verspreid gebouwd over de bestaande wijken. Hierdoor is de segregatie afgenomen.
Vooral mensen die reeds in aandachtswijken woonden, verhuizen naar nieuwbouwwoningen in aandachtswijken. Daarnaast trekt nieuwbouw mensen van buiten
het stadsgewest naar deze wijken toe. Verhuizers naar nieuwbouwwoningen in
aandachtswijken hebben een veel hoger inkomen dan gemiddeld in deze wijken.
Zowel de verhuizers die binnen (of tussen) aandachtswijken naar nieuwbouw
126
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
verhuizen als de verhuizers die van elders komen. Nieuwbouw in aandachtswijken
weet dus zowel de sociale stijgers binnen de wijk te houden, als hogere inkomens
van elders aan te trekken, en zo de inkomenssegregatie te verminderen.
Nieuwbouw in aandachtswijken trekt relatief veel autochtonen van elders naar
deze wijken. De verhuizers binnen (of tussen) aandachtswijken naar nieuwbouw
zijn daarentegen relatief vaak niet-westerse allochtonen. Gemiddeld neemt hierdoor het aandeel niet-westerse allochtonen af, en daarmee ook de etnische segregatie in aandachtswijken. De (economisch) succesvolle allochtonen (middenklasse)
die nu binnen aandachtswijken naar nieuwbouw verhuizen, hadden deze wijken
mogelijk verlaten wanneer daar geen nieuwe woningen zouden zijn gebouwd.
Nieuwbouw slaagt er dus in om succesvolle allochtonen aan de wijk te binden. Met
andere woorden: nieuwbouw in aandachtswijken leidt weliswaar tot een afname
van de segregatie van lage-inkomensgroepen, maar heeft tevens een dempend
effect op de afname van de segregatie van niet-westerse allochtonen.
Nieuwbouwwoningen, in nieuwbouwwijken, aandachtswijken en in overige wijken,
trekken vooral gezinnen aan. Nieuwbouw in aandachtswijken zorgt daarom voor
een lagere huishoudenssegregatie. In aandachtswijken staan vooral veel kleine
goedkope meergezinshuurwoningen en er wonen veel alleenstaanden, mensen
met lage inkomens en allochtonen. Vooral het gespiegeld bouwen van eengezinsen of koopwoningen kan meer gezinnen en hogere inkomens aantrekken en
daarmee de segregatie verminderen.
Selectieve verhuisstromen zorgen voor een verandering van de bevolkingssamenstelling van wijken. Dat komt door de verschillen in de persoonlijke en huishoudenskenmerken tussen de instromers en de uitstromers. De kenmerken van personen
en huishoudens kunnen echter ook veranderen: jongeren verlaten het ouderlijk
huis, mensen gaan samenwonen en vormen een gezin, en hun inkomen neemt toe
(of af). Ook dit veroorzaakt een verandering in de bevolkingssamenstelling van
wijken. Aandachtswijken werken veelal als een roltrap: mensen vestigen zich als
alleenstaande met een laag inkomen in deze wijken, en verlaten ze weer wanneer
ze gaan samenwonen, een gezin (willen) stichten en/of een hoger inkomen hebben.
Kortom, mensen maken carrière in de wijk. Hierdoor compenseert de verandering
in persoonlijke kenmerken veelal het verschil (bijvoorbeeld in inkomen) tussen de
instroom en de uitstroom (zie ook Uunk & Dominguez Martinez 2002). De inkomens
van de instroom naar aandachtswijken zijn weliswaar veel lager dan die van de
uitstroom, toch is het gemiddeld huishoudensinkomen (gecorrigeerd voor inflatie)
in aandachtswijken in de periode 1999-2005 licht toegenomen. Het aandeel alleenstaanden is in de instroom naar aandachtswijken veel hoger dan in de uitstroom,
terwijl in de uitstroom vooral het aandeel gezinnen hoog is. Doordat veel mensen in
de tussentijd gaan samenwonen of een gezin stichten, neemt het aandeel alleenstaanden in aandachtswijken echter nauwelijks toe in de periode 1999-2005. De
aandachtswijken fungeren dus effectief als maatschappelijke roltrap.
In Den Haag en Rotterdam is het aandeel niet-westerse allochtonen in de instroom
in aandachtswijken groter dan in de uitstroom. In deze wijken neemt het aandeel
niet-westerse allochtonen en de etnische segregatie dus toe. In Arnhem, Groningen, Utrecht en Tilburg is het aandeel niet-westerse allochtonen in de uitstroom
uit aandachtswijken groter dan in de instroom naar aandachtswijken toe. Desondanks neemt ook in deze wijken door natuurlijke groei (geboorte minus sterfte) het
aandeel niet-westerse allochtonen toe.
Nieuwbouw, verhuisstromen en segregatie
127
Het aandeel ouderen (65+) is groter in de uitstroom vanuit aandachtswijken dan in
de instroom naar deze wijken toe. Ouderen verhuizen nauwelijks naar aandachtswijken. Hierdoor is het aandeel ouderen in aandachtswijken afgenomen. Dit met
uitzondering van Tilburg, waar in de twee aandachtswijken veel kleine nieuwbouwappartementen (al dan niet specifiek voor ouderen) zijn gebouwd.
Verhuisstromen zijn specifiek naar inkomen, etniciteit, huishoudenssamenstelling
en leeftijd. Vooral mensen met lage inkomens, alleenstaanden en ouderen verhuizen niet uit aandachtswijken, hoogstens binnen aandachtswijken, en blijven dus
achter in deze wijken. Gezinnen en mensen met hogere inkomens verhuizen vaker
weg uit aandachtswijken. De verhuisstromen naar nieuwbouwwijken zijn nog
extra specifiek: nieuwbouwwijken en nieuwbouwwoningen trekken nog meer dan
andere wijken vooral gezinnen en huishoudens met de hoogste inkomens uit de
aandachtswijken weg.
Noot
1) De metafoor van de roltrap is geïntroduceerd
door de Engelse geograaf Fielding (1992).
Hij beschreef voor het Zuidwesten van Engeland het mechanisme van migratiebewegingen van jonge starters (op woning- en
arbeidsmarkt) naar de stad toe, en van welgestelde gezinnen de stad uit (suburbanisatie). De jonge starters trekken naar de stad,
maken carrière op de arbeidsmarkt en de
woningmarkt, vormen nieuwe huishoudens
en verruilen na verloop van tijd de stad als
woonomgeving voor een suburbane locatie.
De stad fungeert daardoor als roltrap: men
betreedt de roltrap op de onderste trede,
gaat omhoog en verlaat de roltrap weer.
Voor de Randstad is dit proces beschreven
door Hooimeijer en Nijstad (1996).
128
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
Nieuwbouw,
verhuisketens en
segregatie
5
De bouw van nieuwe woningen brengt een proces van verhuizingen op gang. De
nieuwe bewoners van de nieuwgebouwde woningen laten hun oude woningen
achter en deze woningen worden vervolgens weer betrokken door andere bewoners. Ook zij laten op hun beurt hun oude woningen achter, die vervolgens ook
weer worden betrokken door nieuwe bewoners, enzovoort. Dit proces kan worden
aangeduid als een verhuisketen. In dit hoofdstuk wordt geanalyseerd tot welke verhuisketens nieuwbouw heeft geleid en welke effecten deze verhuisketens hebben
gehad op de bevolkingssamenstelling van bestaande stedelijke woonwijken. De
analyses zijn verricht voor dezelfde zes stadsgewesten als in het vorige hoofdstuk,
te weten de stadsgewesten Rotterdam, Den Haag, Utrecht, Groningen, Tilburg en
Arnhem.
5.1 Verhuisketens
Een verhuisketen wordt gedefinieerd als ‘een reeks elkaar opvolgende verhuizingen
doordat een nieuwe woning wordt gerealiseerd of doordat een bestaande woning
vrijkomt (door verhuizing of overlijden van de bewoner)’. De huishoudens die een
woning betrekken en op hun beurt een woning vrijmaken vormen de schakels van
de verhuisketen. De lengte van de verhuisketen wordt gedefinieerd als het aantal
schakels in dit proces. De verhuisketen stopt als er bij een verhuizing geen woning
wordt achtergelaten. Dit is bijvoorbeeld het geval bij het uit huis gaan van kinderen
(starters), bij een scheiding waarbij één van de voormalige partners in het huis blijft
wonen (semi-starters), of als een woning wordt gesloopt.
Het concept van verhuisketens is al beschreven in een aantal vroege Amerikaanse
studies uit de woningmarktliteratuur (Firestone 1951; Kristof 1965). In deze studies
werd ook al aandacht besteed aan de effecten van verhuisketens voor huishoudens
met lage inkomens en de consequenties voor stedelijke planning en beleid (zie
ook Persky & Felsenstein 2008). Het reconstrueren van verhuisketens gebeurde in
het verleden in empirische studies vaak op basis van arbeidsintensieve methoden
van dataverzameling (Scholten 1988; White 1971). De onderzoeker interviewt een
bewoner en vraagt naar zijn vorige adres, gaat vervolgens naar dat adres en vraagt
Nieuwbouw, verhuisketens en segregatie
129
aan de bewoner weer naar zijn vorige adres, enzovoort (zie bijvoorbeeld Lansing
et al. 1969). Later heeft White een modelmatige benadering van verhuisketens geïntroduceerd, waarmee op basis van geaggregeerde data en op geaggregeerd niveau
de doorstromingseffecten van nieuwbouwwoningen kunnen worden geschat
(White 1971). Dit verhuisketenmodel is verder ontwikkeld door onder andere Hua
(1989), Scholten (1988) en Emmi en Magnusson (1994). Inmiddels zijn er echter
steeds meer databestanden met gegevens op microniveau beschikbaar, waardoor
het mogelijk wordt om de reconstructie van verhuisketens uit te voeren op basis
van werkelijke verhuisbewegingen.
5.2 Data en methode
Voor onze analyse van verhuisketens is gebruikgemaakt van gegevens uit het
Sociaal Statistisch Bestand (SSB) van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS).
Het SSB is een microdatabestand dat bestaat uit een aantal onderling gekoppelde
registers, waarin demografische en sociaaleconomische gegevens zijn opgenomen,
in ons geval voor de periode 1999-2005 (zie voor een nadere beschrijving hoofdstuk 4). Voor onze analyse van verhuisketens zijn gegevens over de huishoudenssamenstelling, de herkomstgroepering (etniciteit), het inkomen en het woonadres
het meest relevant.
Op basis van de gegevens uit het SSB is geprobeerd de verhuisketens zo goed
mogelijk te reconstrueren. Daarbij zijn we uitgegaan van gerealiseerde verhuizingen. Het totale microdatabestand bevat ruim 17 miljoen records, te weten alle
mensen die in de periode 1999-2005 op ten minste één peilmoment in Nederland
woonden. In de praktijk bleek het vanwege de omvang van het databestand niet
werkbaar om de beschreven reconstructie op het totale bestand (heel Nederland)
uit te voeren. De analyses zijn daarom uitgevoerd voor een beperkt aantal stadsgewesten. Dit zijn dezelfde zes stadsgewesten als in de vorige hoofdstukken:
Rotterdam, Den Haag, Utrecht, Tilburg, Groningen en Arnhem. De analyses hebben
betrekking op nieuwbouwwoningen die zijn opgeleverd in de periode 1999-2000
en die voor het eerst werden bewoond in het jaar 2000. De verhuisketens zijn per
stadsgewest als volgt gereconstrueerd.
Eerst zijn de adressen geselecteerd van alle nieuwbouwwoningen die zijn gerealiseerd in de periode 1999-2000 en die voor het eerst werden bewoond in het
jaar 2000. De peildatum van de adresgegevens is steeds eind september van het
betreffende jaar. Elk nieuwbouwadres noemen we adres A.
Van alle verhuisde personen die op adres A wonen is het vorige adres bepaald
(op basis van hun unieke nummer). Dat wil zeggen hun adres op de peildatum
één jaar eerder. Dat vorige adres noemen we adres B.
Met behulp van alle unieke vorige adressen zijn vervolgens de nieuwe bewoners van adres B geselecteerd, die er zijn komen wonen in het jaar dat de vorige
bewoners zijn vertrokken naar adres A (of een eventueel later jaar). De nieuwe
bewoners van adres B vormen samen de eerste schakel in de verhuisketen.
Vervolgens is van alle bij adres B behorende verhuisde personen (wederom op
basis van hun unieke nummer) het vorige adres bepaald. Die vorige adressen
noemen we adres C.
Met behulp van al deze unieke adressen C zijn vervolgens weer de personen
uit het bestand geselecteerd die na de in de eerste schakel verhuisde personen
130
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
op hun adres zijn komen wonen (in hetzelfde of een eventueel later jaar). Deze
personen (de nieuwe bewoners van adres C) vormen samen de tweede schakel
in de verhuisketen.
De stappen kunnen in principe steeds worden herhaald tot er geen adressen of
personen meer worden gevonden. Onze analyses stopten na vijf schakels, dit
vanwege het geringe aantal overgebleven mutaties.
Er zijn verschillende oorzaken voor het niet meer terugvinden van adressen en/
of personen. Personen die als starter de woningmarkt betreden laten zelf geen
woning achter en dus stopt de verhuisketen daar. Omdat de reconstructie plaatsvindt per stadsgewest houdt de verhuisketen ook op als de verhuisde personen van
buiten het stadsgewest naar het stadsgewest zijn verhuisd. Hoewel er waarschijnlijk wel ergens in het land een woning is vrijgekomen, is dat vanuit het perspectief
van het regionale woningmarktbeleid in een specifiek stadsgewest geen relevante
schakel.
De in dit hoofdstuk gebruikte typologie van wijken in nieuwbouwwijken, aandachtswijken en overige wijken is gebaseerd op de wijktypologie zoals die is uiteengezet
in hoofdstuk 3. Omdat dit hoofdstuk de nieuwbouw van het jaar 2000 als uitgangspunt neemt voor de verhuisketenanalyses, is de indeling van wijken in deze typologie enigszins aangepast. Deze is namelijk niet afgeleid van de woningvoorraadontwikkelingen in de periode 1998-2004, maar van die in de periode 1998-2000.
5.3 Verhuisketens naar een aantal kenmerken
In eerder onderzoek van het ministerie van VROM (2003) is met behulp van een
verhuisketenmodel een schatting gemaakt van de gemiddelde lengte van verhuisketens. Uitgaande van nieuwbouw in de periode 2000-2002 en het berekenen
van maximaal tien schakels bleek dat er voor elke nieuwe woning 2,25 extra al
bestaande woningen vrij kwamen. Na vijf schakels waren dat er gemiddeld 2,1.
In figuur 5.1 is per stadsgewest het cumulatieve rendement weergegeven van
verhuisketens. In die figuur is te zien wat één nieuwbouwwoning uit 2000 heeft
opgeleverd aan vrijgekomen woningen voor de eerste vijf schakels in de verhuisketen, in vergelijking met de gemiddelde waarde voor heel Nederland (verkregen
uit de VROM-studie).
Het blijkt dat de lengte van de verhuisketens in de stadsgewesten Rotterdam en
Tilburg min of meer het zelfde patroon volgen als heel Nederland. In stadsgewest
Utrecht zijn de verhuisketens gemiddeld duidelijk langer, oplopend tot 0,5 woningen meer in de vijfde schakel. De stadsgewesten Arnhem, Den Haag en Groningen
zitten er tussenin, met ongeveer 0,25 woningen meer in de vijfde schakel.
Nieuwbouw, verhuisketens en segregatie
131
Aantal
vrijgekomen
woningen
in verhuisketen
Aantal
vrijgekomen
woningen
in verhuisketen
Figuur 5.1
Verhuisketen door nieuwbouw in 2000
Rotterdam
Den Haag
Nieuwbouw
Utrecht
Tilburg
Schakel 1
Groningen
Arnhem
Schakel
1 t/m 2
Nederland
Schakel
1 t/m 3
Schakel
1 t/m 4
Schakel
1 t/m 5
0
1
2
3
Gemiddeld aantal woningen
Bron: CBS (SSB) (2009); bewerkte gegevens (stadsgewesten); ministerie van VROM
(2003) (Nederland totaal)
5.3.1 Huishoudenssamenstelling
De huishoudens die naar nieuwbouwwoningen verhuizen zijn overwegend samenwonenden zonder kinderen (paren) en gezinnen (zie figuur 5.2). De woningen die
zij achtergelaten worden betrokken door de huishoudens die de eerste schakel in
de verhuisketen vormen. In deze eerste schakel maken de samenwonenden zonder
kinderen en gezinnen nog steeds ongeveer de helft van de verhuisde huishoudens
uit. Het aandeel alleenstaanden neemt echter fors toe. Vanaf de tweede schakel
zijn het vooral de alleenstaanden die de verhuisstroom domineren. De samenstelling van de verhuisketens naar type huishouden verschilt per stadsgewest.
In tabel 5.1 is per stadsgewest de verdeling weergegeven van het aantal verhuisde
huishoudens naar type huishouden en schakel in de verhuisketen. In de stadsgewesten Groningen en Utrecht maken de alleenstaanden vanaf de derde schakel
zelfs ongeveer 70 procent uit van alle verhuisde huishoudens. Dat wordt mede
verklaard door het grotere aandeel alleenstaanden in deze stadsgewesten (zie
hoofdstuk 2).
132
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
Figuur 5.2
Verhuisde
huishoudens
verhuisketens
naar
type
huishouden
Verhuisde
huishoudens
in in
verhuisketen
naar
type
huishouden
Aantal
Aandeel
Verhuisketen door nieuwbouw in 2000
Verhuisketen door nieuwbouw in 2000
Nieuwbouw
Nieuwbouw
Schakel 1
Schakel 1
Schakel 2
Schakel 2
Schakel 3
Schakel 3
Schakel 4
Schakel 4
Schakel 5
Schakel 5
0
10
20
Onderzochte
stadsgewesten 0
30
20
40
60
80
duizend
Type huishouden
Alleenstaand
Paar
100
%
Gezin
Eenoudergezin
Bron: CBS (SSB) (2009); bewerkte gegevens
Om erachter te komen wat het effect is van nieuwbouw op de segregatie van nietwesterse allochtonen en huishoudens met lage inkomens, is het van belang om
te weten wat het aandeel allochtonen en het gemiddelde huishoudensinkomen is
in de schakels van de verhuisketens. Als we kijken naar het aandeel niet-westerse
allochtonen in de verschillende schakels van de verhuisketen, dan zien we dat zij in
vrijwel alle stadsgewesten zijn oververtegenwoordigd in alle schakels, behalve in de
eerste instroom in de nieuwbouwwoningen (zie tabel 5.2 en figuur 5.3).
Hoewel van deze stadsgewesten in stadsgewest Rotterdam het aandeel nietwesterse allochtonen in de eerste instroom in nieuwbouwwoningen hoog is, met
bijna 16 procent, is dat bijna een kwart lager dan hun aandeel in de totale bevolking
van het stadsgewest (20 procent). In het stadsgewest Groningen zijn de verschillen
tussen de schakels het grootst: in de eerste instroom in de nieuwbouwwoningen is
het aandeel niet-westerse allochtonen van 2,5 procent bijna de helft lager dan hun
aandeel in de totale bevolking van het stadsgewest, terwijl in de latere schakels
Nieuwbouw, verhuisketens en segregatie
133
Aandeel verhuisde huishoudens naar type huishouden en schakel (in %)
Stads
gewest
Rotterdam
Type
huishouden Nieuwbouw
alleen
21,7
1
2
3
4
5
Totaal1
36,4
52,4
60,3
56,7
60,5
40,4
Totaal
stads
gewest
39,6
paar
40,7
29,1
20,4
16,1
16,0
15,9
27,9
27,0
gezin
33,6
24,3
15,9
12,2
15,1
11,4
22,9
24,8
3,7
9,1
10,0
9,8
10,5
10,7
7,8
7,7
totaal2
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
alleen
24,3
48,3
61,6
67,4
66,3
60,8
48,3
43,6
paar
31,3
21,8
15,7
12,2
14,1
15,6
21,3
25,0
gezin
37,0
19,0
13,6
11,1
9,9
12,3
21,2
23,3
6,9
9,4
7,8
7,7
7,7
9,5
8,0
7,3
totaal2
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
alleen
26,5
44,3
64,6
70,1
69,2
69,0
50,5
43,1
paar
35,7
28,5
17,5
14,0
13,7
13,9
24,2
25,5
gezin
34,1
20,3
11,4
9,6
10,3
9,4
19,4
24,9
3,1
5,8
5,1
4,8
5,4
5,3
4,7
5,6
totaal2
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
alleen
21,1
31,1
49,9
59,9
58,6
55,7
37,9
34,0
paar
40,6
35,3
24,0
18,6
19,5
17,9
31,0
29,4
gezin
33,1
26,5
18,8
14,0
12,8
15,7
24,2
30,2
5,0
5,8
6,0
6,5
7,5
10,2
5,9
5,6
totaal2
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
alleen
19,1
41,6
61,1
70,2
73,2
65,1
46,8
45,2
paar
37,0
30,8
19,8
15,0
12,5
16,8
25,8
27,0
gezin
41,6
21,0
14,1
8,5
8,3
8,9
22,3
21,6
2,2
5,6
4,2
4,9
4,7
6,7
4,2
5,1
totaal2
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
alleen
20,5
38,3
56,7
63,6
70,7
72,8
44,8
39,5
paar
39,2
33,2
24,8
16,9
12,0
12,2
28,0
29,1
gezin
38,3
22,4
12,0
10,8
11,6
7,5
21,8
24,9
eenouder
Den Haag
eenouder
Utrecht
eenouder
Tilburg
eenouder
Groningen
eenouder
Arnhem
eenouder
totaal2
Schakel in de verhuisketen
1,7
5,6
5,5
7,5
5,6
7,1
4,7
5,7
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
1) nieuwbouw + schakels 1-5
2) totaal is inclusief overige typen huishoudens
Bron: CBS (SSB) (2009); bewerkte gegevens
134
Tabel 5.1
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
Tabel 5.2
Aandeel nietwesterse allochtonen per schakel
Schakel in de verhuisketen (gestart in 2000)
Nieuwbouw
1
2
3
4
5
Totaal1
15,9
25,3
31,7
31,5
33,7
30,3
24,9
Bevolking
stadsgewest
20,6
Den Haag
23,4
28,5
35,9
34,6
29,4
31,0
29,1
19,2
Utrecht
12,3
17,9
21,2
23,4
20,9
14,6
17,5
13,6
Tilburg
6,1
14,1
19,6
21,6
22,5
27,4
13,9
9,4
Groningen
2,5
4,7
10,6
19,3
17,8
12,6
8,3
4,8
Arnhem
6,3
11,0
13,4
18,3
30,2
24,0
12,7
9,9
Stadsgewest
Rotterdam
1) nieuwbouw + schakels 1-5
Bron: CBS (SSB) (2009); bewerkte gegevens
Figuur 5.3
Aandeel
Aandeelniet-westerse
nietwesterseallochtonen
allochtonenininverhuisketen
verhuisketen
40
%
Stadsgewesten
Rotterdam
Den Haag
30
Utrecht
Tilburg
Groningen
20
Arnhem
10
0
Nieuwbouw Schakel 1
Schakel 2
Schakel 3 Schakel 4 Schakel 5
Verhuisketen door nieuwbouw in 2000
Bron: CBS (SSB) (2009); bewerkte gegevens
Nieuwbouw, verhuisketens en segregatie
135
het aandeel niet-westerse allochtonen meer dan drie keer zo hoog is als hun
aandeel in de totale bevolking. Alleen in het stadsgewest Den Haag is het aandeel
niet-westerse allochtonen hoger in alle schakels inclusief de eerste instroom in de
nieuwbouwwoningen dan in de totale bevolking van het stadsgewest (19 procent).
Voor alle stadsgewesten geldt in de eerste drie à vier schakels van de verhuisketen
min of meer dat naarmate de verhuizingen later in de verhuisketen zitten, het
aandeel niet-westerse allochtonen hoger wordt.
Ook naar inkomen bestaan er grote verschillen tussen de schakels in de verhuisketen (zie tabel 5.3). We zien bij alle stadsgewesten dat het gemiddelde inkomen
van de huishoudens vooral in de eerste instroom in nieuwbouwwoningen en in
iets mindere mate in de eerste schakel in de verhuisketen boven het gemiddelde
in het stadsgewest ligt. Wel zijn er verschillen tussen de grotere en de kleinere
stadsgewesten: het gemiddelde huishoudensinkomen in de eerste instroom in
nieuwbouwwoningen is in de stadsgewesten Arnhem, Groningen en Tilburg rond
de 40 procent hoger en in de stadsgewesten Den Haag, Rotterdam en Utrecht rond
de 20 procent hoger dan gemiddeld in de stadsgewesten. In de latere schakels in de
verhuisketen is het gemiddelde huishoudensinkomen in alle stadsgewesten ongeveer 25 à 35 procent lager dan gemiddeld in het stadsgewest. De verschillen tussen
de schakels zijn dus erg groot.
Het grote verschil tussen de eerste instroom in nieuwbouwwoningen en de latere
schakels in de verhuisketen wordt echter mede veroorzaakt door het verschil in
samenstelling van de schakels naar type huishouden (zie tabel 5.1). In de latere
schakels van de verhuisketen is het aandeel eenpersoonshuishoudens veel hoger,
waardoor het gemiddelde huishoudensinkomen automatisch lager wordt, omdat
eenpersoonshuishoudens gemiddeld een lager huishoudensinkomen hebben dan
meerpersoonshuishoudens (tweeverdieners).
Om daarvoor te corrigeren is het gemiddelde huishoudensinkomen ook gestandaardiseerd naar de huishoudenssamenstelling. Dat wil zeggen dat het gemiddelde
inkomen is herberekend onder de veronderstelling dat de verdeling van de schakels
naar type huishouden voor alle schakels identiek zou zijn geweest, en wel gelijk
aan de huishoudensamenstelling in heel Nederland in 2000 (zie tabel 5.3 en figuur
5.4). Hoewel de verschillen tussen de schakels nu minder groot zijn, blijft het beeld
in grote lijnen hetzelfde. Ook nu is er weer een tweedeling zichtbaar: in de stadsgewesten Den Haag, Tilburg en Utrecht is het gemiddelde gestandaardiseerde huishoudensinkomen in de eerste instroom in nieuwbouwwoningen rond de 8 procent
hoger dan het gemiddelde. In de stadsgewesten Arnhem, Groningen en Rotterdam
is het verschil groter, variërend van rond de 20 procent in Groningen en Rotterdam
tot 27 procent in Arnhem. In de latere schakels in de verhuisketen is het gemiddelde
gestandaardiseerde huishoudensinkomen in alle stadsgewesten ongeveer tussen
de 10 en 15 procent lager dan het gemiddelde.
136
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
Het inkomen van verhuisde huishoudens naar schakel in euro per maand
Tabel 5.3
Schakel in de verhuisketen (gestart in 2000)
Stadsgewest
Nieuwbouw
1
2
3
4
5
Totaal1
Bevolking
stadsgewest
gemiddeld maandinkomen in euro2
Rotterdam
3680
2830
2310
2000
2010
1790
2430
2700
Den Haag
3560
2530
2300
2040
1980
2010
2700
2900
Utrecht
3670
2920
2160
1900
1930
1860
2400
2980
Tilburg
3340
2930
2330
2010
2020
1910
2420
2830
Groningen
3610
2630
2010
1550
1570
1650
2530
2460
Arnhem
3940
2970
2270
2020
2000
1600
2900
2740
gemiddeld gestandaardiseerd maandinkomen in euro3
Rotterdam
3400
2940
2750
2560
2500
2260
2730
2860
Den Haag
3400
2880
2860
2710
2640
2580
3000
3140
Utrecht
3450
3140
2880
2730
2790
2740
2950
3180
Tilburg
3080
2900
2640
2510
2500
2350
2660
2830
Groningen
3270
2810
2540
2290
2620
2400
2800
2700
Arnhem
3640
3070
2750
2630
2520
2330
3080
2860
1) gemiddelde van nieuwbouw + schakels 1-5
2) prijspeil 2000, afgerond op 10 euro
3) gestandaardiseerd naar de huishoudensamenstelling van Nederland in 2000; prijspeil 2000,
afgerond op 10 euro
Bron: CBS (SSB) (2009); bewerkte gegevens
Het gemiddelde inkomen van huishoudens die direct verhuizen naar nieuwbouwwoningen en van huishoudens in de eerste daaropvolgende schakel van de
verhuisketen is veel hoger dan dat van de huishoudens in de latere schakels van de
verhuisketen. Dit wordt niet alleen veroorzaakt doordat er meer meerpersoonshuishoudens, en daarmee meer meerinkomenshuishoudens en dus koopkrachtigere huishoudens, in het begin van de verhuisketen zitten. Ook gecorrigeerd voor
verschillen in huishoudensamenstelling tussen de schakels van de verhuisketen
blijven er aanzienlijke inkomensverschillen bestaan tussen die schakels. Voor alle
stadsgewesten geldt in sterke mate dat naarmate de verhuizingen later in de
verhuisketen zitten, het gemiddelde (al dan niet gestandaardiseerde) huishoudensinkomen lager is.
Nieuwbouw, verhuisketens en segregatie
137
Inkomen huishoudens
Inkomen
huishoudens in
in verhuisketen
verhuisketen
4000
Figuur 5.4
Gemiddelde gestandaardiseerde maandinkomen na verhuizing (euro)
Stadsgewesten
Rotterdam
Den Haag
3000
Utrecht
Tilburg
Groningen
2000
Arnhem
1000
0
Nieuwbouw Schakel 1
Schakel 2
Schakel 3 Schakel 4 Schakel 5
Verhuisketen door nieuwbouw in 2000
NB: Gestandaardiseerd naar de huishoudenssamenstelling van Nederland in 2000;
prijspeil 2000
Bron: CBS (SSB) (2009); bewerkte gegevens
5.4 Ruimtelijke doorwerking van nieuwbouw in nieuwbouwwijken
Het bouwen van een nieuwbouwwoning levert gemiddeld tussen de twee en
tweeënhalve vrijkomende bestaande woningen op. De huishoudens die de latere
woningen betrekken verschillen echter wat betreft de huishoudenssamenstelling,
het aandeel niet-westerse allochtonen en het gemiddelde huishoudensinkomen
sterk van de huishoudens die de nieuwbouwwoningen betrekken. Maar in hoeverre
is er ook sprake van verschillen in geografische herkomst tussen de diverse schakels
in de verhuisketen? Dit laat zich lastig onderzoeken. Nieuwbouwwoningen worden
vaak op meerdere en verspreide locaties in een gebied gebouwd en opgeleverd.
De daardoor geïnitieerde verhuisketens lopen ruimtelijk gezien dwars door elkaar
heen. Waar het ene huishouden verhuist naar een woning die is achtergelaten
door een huishouden dat naar een nieuwbouwwijk is verhuisd, kunnen de buren in
dezelfde periode zijn verhuisd naar een woning die is achtergelaten door een huishouden dat om de hoek is gaan wonen. Om toch inzicht te krijgen in het ruimtelijke
patroon van verhuisketens, bekijken we in deze paragraaf het ruimtelijke effect van
verhuisketens die zijn geïnitieerd door nieuwbouw in één specifieke nieuwbouwwijk in een stadsgewest.
Voor ieder van de drie grootste stadsgewesten in dit onderzoek – Den Haag,
Rotterdam en Utrecht – is één wijk (postcodegebied) geselecteerd. In elk van
de stadsgewesten is díe postcodewijk gekozen waar in het jaar 2000 de meeste
nieuwbouwwoningen werden opgeleverd. Dit zijn de nieuwbouwwijken Wateringse
Veld in gemeente en stadsgewest Den Haag, Carnisselande in Barendrecht in het
stadsgewest Rotterdam en IJsselstein-Zuid in het stadsgewest Utrecht.
138
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
In figuur 5.5 zijn die verhuisketens gevisualiseerd door middel van cirkeldiagrammen per postcodegebied. Ieder cirkeldiagram toont het aantal huishoudens dat
(binnen de verhuisketens geïnitieerd door de nieuwbouw in de geselecteerde
nieuwbouwwijk) uit de betreffende postcodewijk is verhuisd. Het aantal verhuisde
huishoudens geeft impliciet tevens het aantal vrijgekomen woningen weer voor de
volgende schakel in de verhuisketen. Daarbij is door middel van de kleurschakeringen in de cirkeldiagrammen weergegeven in welke schakel van de verhuisketen de
huishoudens zich bevonden. De paarse delen van de cirkeldiagrammen representeren de huishoudens die naar de specifieke nieuwbouwwijk in het stadsgewest zijn
verhuisd en tegelijkertijd de (locatie van de) woningen die zij hebben achtergelaten. Deze woningen zijn vrijgekomen voor en bezet door huishoudens die worden
gerepresenteerd door de donkerblauwe kleur in dezelfde of de andere wijken. De
blauwe woningen zijn op hun beurt weer vrijgekomen voor en bezet door huishoudens met de lichtste blauwe kleur in dezelfde of de andere wijken enzovoorts.
Dit loopt door tot aan de vijfde schakel in de verhuisketen, met de meest donker
groene kleur. De cirkeldiagrammen zeggen in principe niets over de richting van
de verhuizing, met uitzondering van de huishoudens die vanuit de wijk waarin het
cirkeldiagram staat naar de nieuwbouwwoningen zijn verhuisd (paars). Een huishouden dat zich bijvoorbeeld in schakel één na de nieuwbouw bevindt in de wijk
Wateringse veld (blauw) kan in principe naar elke andere wijk zijn verhuisd waar
een cirkeldiagram staat met een paarse kleur. In de praktijk is het wel zo dat huishoudens eerder over een kortere afstand dan over een langere afstand verhuizen
en bovendien voor een groot deel zelfs binnen de eigen wijk. Cirkeldiagrammen zijn
alleen weergegeven als er ten minste vijf huishoudens in een schakel zaten.
Nieuwbouw, verhuisketens en segregatie
139
Verhuisde
huishoudens
naar
herkomstwijk
schakel
in verhuisketen
Verhuisde
huishoudens
naar
herkomstwijk
en en
schakel
in verhuisketen
a
Figuur 5.5
Geïnitieerd door nieuwbouw in nieuwbouwwijk Carnisselande (Barendrecht), 2000
Nieuwerkerk
aan den IJssel
Capelle
aan den IJssel
Schiedam
Vlaardingen
Krimpen
aan den IJssel
Nederlek
Rotterdam
Barendrecht
Albrandswaard
Ridderkerk
Spijkenisse
0
3
6 km
3
6 km
Carnisselande
b
Geïnitieerd door nieuwbouw in nieuwbouwwijk Wateringse Veld (Den Haag), 2000
Wassenaar
Leidschendam-Voorburg
Den Haag
Zoetermeer
Rijswijk
Wateringse Veld
Pijnacker-Nootdorp
Westland
Midden-Delfland
Delft
0
140
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
Verhuisde
Figuur
5.5 huishoudens naar herkomstwijk en schakel in verhuisketen
c
Vervolg
Geïnitieerd door nieuwbouw in nieuwbouwwijk IJsselstein-Zuid, 2000
Aantal verhuisde huishoudens
Maarssen
600
300
De Bilt
50
Nieuwbouw
Schakel 1
Zeist
Utrecht
Schakel 2
Schakel 3
Schakel 4
Schakel 5
Wijktype
IJsselstein
Bunnik
Nieuwegein
Nieuwbouwwijk
Aandachtswijk
Overige wijk
Houten
Gemeentegrens
Postcodewijkgrens
0
IJsselstein-Zuid
3
6 km
NB: Alleen die schakels met minimaal vijf waarnemingen (verhuisde huishoudens) zijn
weergegeven.
Bron: CBS (SSB) (2009); bewerkte gegevens
De lengte van de door de nieuwbouw in de drie wijken geïnitieerde verhuisketens
is vergelijkbaar met de gemiddelden uit de vorige paragraaf. In de stadsgewesten
Den Haag en Rotterdam zijn de lengtes van de verhuisketens geïnitieerd door de
nieuwbouw in de wijken Wateringse Veld en Carnisselande met respectievelijk 2,6
en 2,7 iets langer dan gemiddeld in die stadsgewesten. In het stadsgewest Utrecht
is dit met 2,4 iets korter.
Wat in alle drie kaarten direct opvalt, is dat een groot deel van de huishoudens die
in een nieuwbouwwoning zijn getrokken uit diezelfde nieuwbouwwijk afkomstig
zijn. Zij verhuizen al vrij snel van een niet al te oude eerder in die wijk opgeleverde
woning naar een nieuwe woning. In de stadsgewesten Den Haag en Rotterdam
betreft dit ongeveer een derde van de huishoudens (respectievelijk 36,6 procent
en 31,7 procent). In stadsgewest Utrecht geldt dat zelfs voor iets meer dan de helft
(50,5 procent) van de huishoudens in de verhuisketens die zijn geïnitieerd door
nieuwbouw in de geselecteerde nieuwbouwwijk. Van de overige huishoudens is in
de stadsgewesten Den Haag en Rotterdam ongeveer de helft afkomstig uit een van
de aandachtswijken. In stadsgewest Utrecht is dit slechts 14 procent. De verklaring hiervoor is eenvoudig: in Rotterdam en Den Haag woont een groter aandeel
van de mensen in aandachtswijken. Dat maakt hun verhuiskans navenant groter.
Nieuwbouw, verhuisketens en segregatie
141
Daarnaast is er een duidelijk ruimtelijk patroon te herkennen in de herkomst van
de huishoudens die direct naar de nieuwbouwwoningen zijn verhuisd. Naarmate
de afstand tot de nieuwbouwwijk groter wordt, neemt het aantal huishoudens dat
daar direct heen verhuist af. De doorwerking van de verhuisketens op de latere
schakels in de verhuisketen laat juist het tegenovergestelde beeld zien. De woningen die in de vierde en vijfde schakel van deze verhuisketens vrijkomen, komen
vooral vrij in de verderaf gelegen wijken.
In het stadsgewest Rotterdam zien we bijvoorbeeld het meest duidelijk een min
of meer driedeling (figuur 5.5a). De meeste verhuizingen direct naar een nieuwbouwwoning in de wijk Carnisselande komen vanuit de gemeente Barendrecht zelf
(overwegend paars gekleurd) en de nabijgelegen Rotterdamse wijken Pendrecht,
Zuidwijk, Lombardijen en de deelgemeente Groot-IJsselmonde. De deelgemeenten
Charlois en Feijenoord vormen min of meer een overgangsgebied. De verhuizingen
in de laatste schakels van de verhuisketen vinden vooral plaats vanuit het Centrum,
Crooswijk, Delfshaven en Noord (overwegend groen gekleurd). In het stadsgewest
Utrecht zien we een vergelijkbaar beeld met vooral een sterk verschil tussen IJsselstein en Nieuwegein enerzijds en de stad Utrecht anderzijds (figuur 5.5c). In
het stadsgewest Den Haag ziet het beeld er iets compacter uit (figuur 5.5b). Ook
daar is echter een verschuiving van het zuidoosten van Den Haag naar het centrum
zichtbaar.
Voor alle drie de stadsgewesten geldt dat de realisering van nieuwbouw op uitleglocaties (aan de randen) van de stadsgewesten via de verhuisketens uiteindelijk
vooral in de latere schakels van de verhuisketens doorwerkt op de (oudere) wijken
in de binnensteden.
5.5 Gevolgen voor nieuwbouwwijken en aandachtswijken
Uit paragraaf 5.4 bleek dat naarmate verhuizingen later in de verhuisketen plaatsvinden, de samenstelling van de verhuisde huishoudens en personen verandert qua
type huishouden, aandeel niet-westerse allochtonen en gemiddeld huishoudensinkomen. In deze paragraaf komt aan de orde wat de gevolgen hiervan zijn voor
het aandeel niet-westerse allochtonen en inkomensverdeling in nieuwbouwwijken
en aandachtswijken. In de tabellen 5.4 en 5.5 zijn per stadsgewest het aandeel nietwesterse allochtonen naar schakel in de verhuisketen, type vestigingswijk en type
herkomstwijk weergegeven. We onderscheiden (net als in hoofdstuk 3 en 4) drie
wijktypen: nieuwbouwwijken, aandachtswijken en overige wijken.
Uit tabel 5.4 lezen we bijvoorbeeld dat van de mensen die in stadsgewest Den Haag
(in 2000) een nieuwbouwwoning in een nieuwbouwwijk betrokken 16,6 procent
niet-westers allochtoon was. Van de mensen die een nieuwbouwwoning in een aandachtswijk betrokken was 58,3 procent niet-westers allochtoon. Figuur 5.6 toont
per type vestigingswijk, enigszins ingedikt vanwege de leesbaarheid van de grafiek,
de verdeling van autochtone, niet-westerse allochtone en overige (westerse
allochtone) bevolking per schakel in de verhuisketen in de zes stadsgewesten gezamenlijk (en ter vergelijking de verdeling over de totale bevolking in de zes stadsgewesten). In de aandachtswijken is het aandeel niet-westerse allochtonen in de
verhuisschakels het hoogst, maar verschilt de samenstelling tussen de schakels in
de verhuisketens nauwelijks. In de overige wijken neemt het aandeel niet-westerse
allochtonen toe in de latere schakels.
142
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
Figuur 5.6
Aandeelinverhuisde
personen
in verhuisketen
etniciteit en naar wijktype
Aandeel
verhuisde personen
verhuisketen
naar etniciteit
en naarnaar
wijktype
Nieuwbouwwijken
Aandachtswijken
Verhuisketen door
nieuwbouw in 2000
Overige wijken
Verhuisketen door
nieuwbouw in 2000
Verhuisketen door
nieuwbouw in 2000
Nieuwbouw
Nieuwbouw
Nieuwbouw
Schakel 1
Schakel 1
Schakel 1
Schakel
2 t/m 5
Schakel
2 t/m 5
Schakel
2 t/m 5
0
20
40
60
80
100
0
20
40
60
80
%
100
0
20
40
60
80
%
100
%
Autochtonen
Niet-westerse allochtonen
Westerse allochtonen
Bron: CBS (SSB) (2009); bewerkte gegevens
Aandeel verhuisde
nietwesterse
allochtonen
in verhuisketen naar etniciteit
Figuur 5.7
Aandeel
verhuisde niet-westerse
allochtonen
in verhuisketen
naar etniciteit
Nieuwbouwwijken
Aandachtswijken
Verhuisketen door
nieuwbouw in 2000
Overige wijken
Verhuisketen door
nieuwbouw in 2000
Verhuisketen door
nieuwbouw in 2000
Nieuwbouw
Nieuwbouw
Nieuwbouw
Schakel 1
Schakel 1
Schakel 1
Schakel
2 t/m 5
Schakel
2 t/m 5
Schakel
2 t/m 5
0
20
40
60
80
100
0
20
40
60
80
%
100
0
20
40
60
80
%
Marokkaanse Nederlanders
Surinaamse Nederlanders
Turkse Nederlanders
Antilliaanse en Arubaanse Nederlanders
100
%
Overig
Bron: CBS (SSB) (2009); bewerkte gegevens
Nieuwbouw, verhuisketens en segregatie
143
Aandeel nietwesterse allochtonen naar schakel en type vestigingswijk (%)
Stads
gewest
Rotterdam
Schakel in de verhuisketen (gestart in 2000)
Type wijk
nieuwbouw
aandachts
Nieuwbouw
1
2
3
4
5
Totaal1
8,5
37,1
13,5
41,7
25,4
44,0
42,4
49,0
41,2
10,5
42,1
Bevolking
stadsgewest
10,4
35,5
10,4
13,2
17,7
18,3
15,9
14,7
14,2
10,1
overige
Den Haag
Utrecht
Tilburg
Groningen
Arnhem
Tabel 5.4
nieuwbouw
16,6
16,1
18,1
16,5
11,6
aandachts
58,3
50,2
52,7
55,1
46,2
48,9
52,5
41,1
Overige
14,9
18,1
25,9
24,4
18,4
17,2
19,7
11,1
nieuwbouw
11,0
7,4
7,9
aandachts
29,6
36,5
40,7
34,0
30,8
overige
9,8
12,8
13,1
17,9
15,9
nieuwbouw
6,5
5,7
5,6
10,8
8,7
13,9
33,5
29,3
15,5
13,7
9,3
6,5
5,9
16,5
aandachts
0,7
29,6
22,1
30,1
22,2
40,3
24,2
overige
6,0
14,2
20,2
21,0
22,8
25,7
15,3
9,0
nieuwbouw
7,9
0,8
6,2
5,9
3,2
aandachts
0,0
7,0
13,3
16,3
13,5
14,6
12,2
8,9
overige
2,1
4,6
09,9
20,8
19,7
10,0
7,7
3,8
nieuwbouw
12,5
20,1
13,0
13,7
9,4
aandachts
27,9
26,9
24,7
30,2
29,6
26,9
27,3
22,5
2,0
6,8
5,5
11,1
30,8
23,5
8,2
5,3
overige
1) nieuwbouw + schakels 1-5
Bron: CBS (SSB) (2009); bewerkte gegevens
Tabel 5.5 gaat niet uit van het type vestigingswijk, maar van het type herkomstwijk.
Uit tabel 5.5 lezen we dat van de mensen die ergens in een willekeurige wijk in het
stadsgewest Den Haag een nieuwbouwwoning betrokken en een woning in een
nieuwbouwwijk achterlieten, 14,1 procent niet-westers allochtoon was. Van de
mensen die in de derde schakel van de verhuisketen zaten en een woning achterlieten in een aandachtswijk was 51,3 procent niet-westers allochtoon.
Uit een vergelijking van de laatste en de op een na laatste kolom in zowel tabel
5.4 als tabel 5.5 blijkt dat voor alle stadsgewesten in alle drie wijktypen geldt dat
het aandeel niet-westerse allochtonen in de totale verhuisketen hoger is dan het
aandeel niet-westerse allochtonen woonachtig in die wijken. Nieuwbouw genereert derhalve verhuizingen die in principe het aandeel niet-westerse allochtonen
in de wijken doet toenemen. Het gevolg voor toename of afname van segregatie
in wijken is echter afhankelijk van de mate van de al bestaande segregatie in die
wijken en de balans tussen degenen die zich vestigen in de wijk (instroom) en
degenen die vertrekken uit de wijk (uitstroom) (zie hoofdstuk 4). Voor nieuwbouwlocaties, met relatief lage percentages niet-westerse allochtone bewoners, leidt
een toename van het aandeel niet-westerse allochtonen tot een vermindering van
de segregatie. Voor aandachtswijken betekent het eerder een versterking van de
segregatie. Hierbij moet wel worden bedacht dat in bestaande (oude) wijken het
grootste deel van de verhuizingen binnen de wijk plaatsvindt, waardoor er per
144
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
Aandeel nietwesterse allochtonen naar schakel en type herkomstwijk (%)
Tabel 5.5
Stads
gewest
Rotterdam
Schakel in de verhuisketen (gestart in 2000)
Utrecht
Tilburg
Arnhem
5
Totaal1
9,5
Bevolking
stadsgewest
10,4
41,1
40,2
45,7
37,1
37,5
35,5
17,1
17,2
14,3
13,9
12,8
10,1
2
12,7
18,0
aandachts
30,1
37,9
9,2
12,0
nieuwbouw
14,1
11,7
21,6
14,3
11,6
aandachts
47,4
45,4
51,0
51,3
44,4
44,7
47,7
41,1
overige
12,6
17,1
23,7
21,2
16,1
16,1
17,4
11,1
nieuwbouw
12,3
7,6
11,7
aandachts
22,9
35,1
37,6
35,3
31,6
overige
9,3
12,1
14,2
17,7
15,5
nieuwbouw
4,5
2,5
8,5
10,8
20,4
22,4
21,7
25,6
overige
6,1
12,2
17,4
18,7
21,1
nieuwbouw
3,3
0,0
5,8
aandachts
8,9
6,2
14,2
13,5
17,1
overige
1,9
3,2
7,3
16,4
15,2
nieuwbouw
12,5
11,1
15,6
aandachts
18,5
23,6
22,4
30,9
27,0
2,5
6,6
05,7
9,0
25,3
aandachts
Groningen
4
1
overige
Den Haag
3
Type wijk Nieuwbouw
nieuwbouw
6,9
overige
12,0
8,7
14,0
31,1
29,3
14,5
12,9
9,3
5,1
5,9
55,8
20,7
16,5
22,6
12,7
9,0
3,7
3,2
14,3
11,5
8,9
09,7
5,5
3,8
12,5
9,4
27,9
24,4
22,5
17,6
7,2
5,3
1) nieuwbouw + schakels 1-5
Bron: CBS (SSB) (2009); bewerkte gegevens
saldo relatief weinig aan de bevolkingssamenstelling van de wijk verandert. Een
vergelijking tussen de voorlaatste kolommen van tabel 5.4 en 5.5 leert wel dat over
het algemeen het aandeel niet-westerse allochtonen in de instroom hoger is dan in
de uitstroom.
Hoewel er vanuit de optiek van verhuisketens grote verschillen bestaan tussen
niet-westerse allochtonen en de overige bevolking, zijn er mogelijk ook verschillen
binnen de groep niet-westerse allochtonen. Ongeveer 75 procent van de niet-westerse allochtonen in de zes stadsgewesten is van Marokkaanse, Turkse, Surinaamse
of Antilliaanse (Nederlandse Antillen en Aruba) komaf. Figuur 5.7 toont, analoog
aan figuur 5.6, de verdeling van de herkomstgroeperingen binnen de niet-westerse
allochtone bevolking in de verhuisketens per type vestigingswijk in de stadsgewesten Rotterdam, Den Haag, Utrecht, Tilburg, Groningen en Arnhem gezamenlijk.
Binnen de groep niet-westerse allochtonen die direct naar een nieuwbouwwoning
verhuist, springen de Surinaamse Nederlanders er bij alle type wijken uit met een
aandeel van bijna 50 procent. Marokkaanse en Turkse Nederlanders en overige nietwesterse allochtonen zijn ondervertegenwoordigd in de verhuizingen naar nieuwbouwwijken en nieuwbouw in overige wijken. In aandachtswijken zien we dat vooral
de Antilliaanse en Marokkaanse Nederlanders en de overige niet-westerse allochtonen zijn ondervertegenwoordigd in de directe instroom in nieuwbouwwoningen
aldaar. Naast de Surinaamse Nederlanders zijn ook de Turkse Nederlanders hier
oververtegenwoordigd. Opmerkelijk is de tweedeling bij de Antilliaanse NederNieuwbouw, verhuisketens en segregatie
145
Aandeel nietwesterse allochtonen naar schakel en type vestigingswijk
Type wijk
Stads
van be
Herkomst
Nieuwbouw
gewest
stemming groepering
Rotterdam nieuwbouw Marokkaans
0,6
Turks
1,0
Surinaams
4,3
Antilliaans
0,6
8,5
niet-westers2
aandachts Marokkaans
4,7
Turks
10,3
Surinaams
14,4
Antilliaans
1,3
37,1
niet-westers2
overige
Marokkaans
0,2
Turks
1,5
Surinaams
5,1
Antilliaans
1,2
10,4
niet-westers2
Den Haag nieuwbouw Marokkaans
1,5
Turks
2,2
Surinaams
9,5
Antilliaans
1,0
16,6
niet-westers2
aandachts Marokkaans
7,2
Turks
12,5
Surinaams
32,5
Antilliaans
1,3
58,3
niet-westers2
overige
Marokkaans
0,6
Turks
1,4
Surinaams
8,7
Antilliaans
1,1
14,9
niet-westers2
Utrecht
nieuwbouw Marokkaans
1,9
Turks
1,4
Surinaams
4,4
Antilliaans
0,6
11,0
niet-westers2
aandachts Marokkaans
7,6
Turks
10,3
Surinaams
8,0
Antilliaans
0,9
29,6
niet-westers2
overige
Marokkaans
2,5
Turks
2,4
Surinaams
1,6
Antilliaans
1,0
9,8
niet-westers2
1) nieuwbouw + schakels 1-5
2) totaal niet-westers is inclusief overig niet-westers
Bron: CBS (SSB) (2009); bewerkte gegevens
146
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
Tabel 5.6
Schakel in de verhuisketen (gestart in 2000)
1
2
3
4
5
1,0
5,6
2,4
13,5
5,8
10,5
10,7
5,2
41,7
1,2
1,8
4,7
2,0
13,2
3,6
9,5
1,8
16,1
7,4
11,5
17,5
4,8
50,2
1,9
2,1
6,2
1,8
18,1
3,7
1,6
7,4
16,0
9,7
3,6
1,1
36,5
3,9
2,1
2,9
0,8
12,8
1,6
9,6
5,5
25,4
6,1
9,0
9,7
7,1
44,0
1,6
2,8
5,8
2,9
17,7
6,5
7,0
10,3
8,2
42,4
2,4
2,7
5,0
3,4
18,3
7,3
8,7
9,7
10,1
49,0
1,1
3,3
5,9
2,3
15,9
4,8
5,9
8,4
9,6
41,2
0,9
2,5
4,6
2,6
14,7
9,1
13,2
15,9
5,6
55,1
2,4
2,0
5,4
2,8
24,4
8,2
8,4
14,6
5,2
46,2
2,0
2,8
5,5
2,0
18,4
8,9
8,0
15,6
5,0
48,9
2,0
3,0
5,7
2,5
17,2
19,2
5,9
3,7
0,9
34,0
4,0
2,9
3,8
1,7
17,9
18,7
4,0
2,9
1,5
30,8
6,0
1,4
2,6
1,1
15,9
6,3
2,3
2,4
0,6
13,9
5,2
2,3
3,3
0,5
15,5
16,7
18,1
9,4
12,8
15,4
5,0
52,7
1,6
2,2
5,6
2,0
25,9
2,3
7,9
17,7
12,2
3,6
1,6
40,7
4,3
1,9
2,3
1,3
13,1
Totaal1 Bevolking
stadsgewest
0,5
0,4
1,0
0,8
4,9
4,9
1,2
1,7
10,5
10,4
5,9
6,2
9,1
9,4
10,9
8,1
6,1
3,1
42,1
35,5
1,1
1,0
2,2
1,5
5,1
3,3
2,2
1,2
14,2
10,1
1,5
0,7
2,2
1,1
9,5
6,2
1,1
1,0
16,5
11,6
8,2
7,3
11,7
9,2
19,4
12,7
4,3
2,8
52,5
41,1
1,6
1,0
2,0
1,2
6,6
3,7
1,9
1,0
19,7
11,1
1,8
1,2
1,2
0,7
4,3
3,8
0,7
0,8
10,8
8,7
15,4
14,3
8,4
6,8
4,0
3,3
1,2
0,9
33,5
29,3
4,0
2,8
2,2
1,3
2,7
2,1
1,1
0,6
13,7
9,3
Tabel 5.7
Aandeel nietwesterse allochtonen naar schakel en type herkomstwijk
Type wijk
Stads
van
Herkomst
Nieuwbouw
gewest
herkomst groepering
Rotterdam nieuwbouw Marokkaans
0,5
Turks
0,9
Surinaams
3,3
Antilliaans
0,5
6,9
niet-westers2
aandachts Marokkaans
3,7
Turks
7,8
Surinaams
12,5
Antilliaans
1,1
30,1
niet-westers2
overige
Marokkaans
0,2
Turks
1,4
Surinaams
4,4
Antilliaans
1,0
9,2
niet-westers2
Den Haag nieuwbouw Marokkaans
0,3
Turks
1,2
Surinaams
10,0
Antilliaans
0,7
14,1
niet-westers2
aandachts Marokkaans
6,3
Turks
9,8
Surinaams
25,6
Antilliaans
1,5
47,4
niet-westers2
overige
Marokkaans
0,4
Turks
1,2
Surinaams
8,0
Antilliaans
0,8
12,6
niet-westers2
Utrecht
nieuwbouw Marokkaans
1,6
Turks
1,2
Surinaams
5,7
Antilliaans
0,6
12,3
niet-westers2
aandachts Marokkaans
5,8
Turks
7,5
Surinaams
6,5
Antilliaans
0,3
22,9
niet-westers2
overige
Marokkaans
2,1
Turks
1,9
Surinaams
2,7
Antilliaans
0,6
9,3
niet-westers2
Schakel in de verhuisketen (gestart in 2000)
1
2
3
4
5
1,4
4,8
2,4
12,7
5,3
10,1
10,7
3,4
37,9
1,1
1,3
4,5
1,8
12,0
2,6
7,7
5,1
18,0
6,2
9,1
9,7
5,3
41,1
1,3
2,9
5,8
2,7
17,1
5,8
5,8
14,9
11,7
6,7
10,9
17,3
2,8
45,4
2,0
2,1
6,5
1,4
17,1
21,6
10,1
13,0
16,1
3,3
51,0
1,5
2,3
5,7
1,4
23,7
5,6
3,4
7,6
17,4
8,4
3,7
1,0
35,1
3,5
2,5
2,9
0,8
12,1
11,7
17,6
11,9
2,7
1,2
37,6
5,5
2,6
2,3
1,1
14,2
6,7
7,4
10,3
6,5
40,2
2,0
2,7
5,2
3,0
17,2
7,7
9,1
9,2
8,3
45,7
1,2
2,7
6,3
1,6
14,3
5,0
5,9
8,2
7,6
37,1
0,3
2,9
4,3
2,2
13,9
9,7
13,7
15,1
3,9
51,3
2,1
1,7
6,1
1,9
21,2
8,2
9,1
14,9
4,2
44,4
2,0
2,1
5,2
1,8
16,1
9,7
7,5
15,3
3,3
44,7
1,5
3,2
6,4
1,8
16,1
20,1
6,7
3,8
0,7
35,3
4,7
2,9
4,1
1,3
17,7
20,5
4,5
3,1
1,1
31,6
6,6
1,5
2,2
1,1
15,5
7,7
1,9
1,9
0,6
14,0
4,6
2,8
3,6
0,1
14,5
Totaal1 Bevolking
stadsgewest
0,5
0,4
1,0
0,8
4,4
4,9
1,3
1,7
9,5
10,4
5,5
6,2
8,6
9,4
10,6
8,1
4,3
3,1
37,5
35,5
0,9
1,0
1,9
1,5
4,9
3,3
1,8
1,2
12,8
10,1
0,3
0,7
1,4
1,1
9,9
6,2
0,7
1,0
14,3
11,6
7,9
7,3
11,0
9,2
18,9
12,7
2,8
2,8
47,7
41,1
1,4
1,0
1,8
1,2
6,7
3,7
1,3
1,0
17,4
11,1
1,6
1,2
1,0
0,7
5,6
3,8
0,6
0,8
12,0
8,7
15,1
14,3
7,7
6,8
3,8
3,3
0,8
0,9
31,1
29,3
3,9
2,8
2,3
1,3
2,9
2,1
0,9
0,6
12,9
9,3
1) nieuwbouw + schakels 1-5
2) totaal niet-westers is inclusief overig niet-westers
Bron: CBS (SSB) (2009); bewerkte gegevens
Nieuwbouw, verhuisketens en segregatie
147
landers: zij verhuizen in aandachtswijken vooral in de latere schakels in de verhuisketen en nauwelijks naar nieuwbouw. De groep is echter vooral in vergelijking met
Marokkaanse en Turkse Nederlanders en overige niet-westerse allochtonen sterk
oververtegenwoordigd in de verhuizingen naar nieuwbouwwijken.
In de kleinere stadsgewesten zijn de aantallen in de verschillende schakels in de
verhuisketens te klein om de afzonderlijk herkomstgroeperingen voor die stadsgewesten uit te splitsen. Voor de stadsgewesten Den Haag, Rotterdam en Utrecht
is dit wel mogelijk. De tabellen 5.6 en 5.7 tonen dezelfde informatie als de tabellen
5.4 en 5.5, maar nu specifiek voor de vier herkomstgroeperingen.
De bevindingen per stadsgewest sluiten aan bij het algemene beeld dat naar voren
kwam uit figuur 5.7. Uit een vergelijking van de voorlaatste en de laatste kolom
blijkt dat ook het aandeel van de vier herkomstgroeperingen in de verhuisketen in
de meeste gevallen hoger is dan hun aandeel in de totale bevolking van de wijktypen. Alleen voor de Antilliaanse Nederlanders is het aandeel vaak iets lager of
ongeveer even hoog. De grootste verschillen bestaan er tussen de directe instroom
naar nieuwbouwwoningen en de vervolgschakels in de verhuisketen. Het aandeel in
de directe instroom naar nieuwbouwwoningen van met name de Marokkaanse en
Antilliaanse Nederlanders is veelal veel lager dan hun aandeel in de totale bevolking
van de wijk. Naarmate de verhuizingen later in verhuisketen plaatsvinden, wordt
hun aandeel in de schakels van de verhuisketen groter. Voor de Turkse Nederlanders geldt dat hun aandeel in de directe instroom naar nieuwbouwwoningen vaak
iets hoger is dan of gelijk is aan hun aandeel in de totale wijkbevolking. Voor deze
groep geldt ook dat hun aandeel in de schakels van de verhuisketen toeneemt
naarmate de schakel later in de verhuisketen is. In de laatste schakel(s) neemt hun
aandeel echter weer iets af. In overeenstemming met figuur 5.7 en ook eerder
onderzoek naar de relatie tussen verhuisgedrag en segregatie (Bolt et al. 2008)
is in de alle drie de stadsgewesten het meest afwijkende patroon zichtbaar bij de
Surinaamse Nederlanders. Het aandeel van deze groep in de directe instroom naar
nieuwbouwwoningen is over het algemeen veel hoger dan in de totale bevolking
van de wijk. Bovendien is hun aandeel in de directe instroom naar nieuwbouwwoningen ook vaak veel hoger dan in de latere schakels van de verhuisketen. De
verschillen zijn het grootst in de aandachtswijken. Uitzonderingen zijn de directe
instroom naar nieuwbouwwoningen in nieuwbouwwijken in het stadsgewest Rotterdam en overige wijken in stadsgewest Utrecht.
Zoals al eerder bleek, geldt voor alle stadsgewesten dat het gemiddelde inkomen
van huishoudens die verhuizen naar nieuwbouwwoningen en van huishoudens in
de eerste daaropvolgende schakel van de verhuisketen veel hoger is dan dat van de
huishoudens in de latere schakels van de verhuisketen. In tabel 5.9 staat het gemiddelde inkomen van verhuisde huishoudens in de verhuisketens uitgesplitst naar
type wijk. Hierbij is wederom onderscheid gemaakt naar de verhuisketens met de
wijk als bestemming (de instroom in woningen in de wijk) en de wijk als herkomst
(de uitstroom uit woningen in die wijk). Tabel 5.10 biedt vergelijkbare informatie,
maar nu op basis van gestandaardiseerde huishoudensinkomen (naar huishoudenssamenstelling). In bepaalde type wijken komen bepaalde schakels in de verhuisketen echter niet of weinig voor. Bijvoorbeeld, in nieuwbouwwijken zijn er nauwelijks tot geen schakels ver in de verhuisketen en in aandachtswijken is relatief weinig
nieuwbouw. Hierdoor is het niet mogelijk om correcte gemiddelde (gestandaardi-
148
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
Inkomen van verhuisde huishoudens naar type vestigingswijk en herkomstwijk
Tabel 5.8
Stadsgewest
Rotterdam
Den Haag
Utrecht
Tilburg
Groningen
Arnhem
Totaal1
€/maand
3720
Instroom
Nieuwbouw
€/maand
3800
15
€/maand
3370
Totaal1
€/maand
3510
Uitstroom
Nieuwbouw
€/maand
3660
15
€/maand
3130
Blijvers2
€/maand
3420
aandachts
2180
3050
1920
2380
3160
2050
2200
overige
3120
3850
2830
3190
3860
2790
3060
nieuwbouw
3690
3660
4130
3890
3850
4240
4040
aandachts
2060
3350
1830
2190
3490
1910
2120
overige
2860
3700
2550
2960
3800
2570
3210
nieuwbouw
3780
3840
3310
3650
3740
3180
3700
aandachts
2000
3190
1850
2190
3500
1970
2290
overige
2590
3300
2480
2780
3650
2480
3170
nieuwbouw
3430
3430
3450
3600
3720
3270
3660
aandachts
1850
3650
1820
2200
3540
2090
2070
overige
2650
3340
2450
2750
3250
2530
2870
nieuwbouw
2710
2620
2800
2700
2720
2670
2800
aandachts
1480
1920
1440
1910
1270
1710
1720
overige
2870
3730
2310
2910
3690
2330
2700
nieuwbouw
3010
3450
2540
3400
3520
2980
3310
aandachts
1810
3720
1740
2160
2640
1950
2010
overige
3250
4210
2730
3210
4050
2700
3010
Type wijk
nieuwbouw
1) nieuwbouw + schakels 1-5
2) niet-verhuisde huishoudens
Bron: CBS (SSB) (2009); bewerkte gegevens
seerde) huishoudensinkomens te berekenen. Om die reden zijn alle schakels van de
verhuisketen in de tabel samengevoegd. Overigens geldt ook nu weer dat instroom
en uitstroom elkaar ten dele overlappen omdat, afhankelijk van het type wijk, een al
dan niet substantieel deel van de verhuizingen binnen de eigen wijk plaatsvindt (zie
hoofdstuk 4).
Uit tabel 5.9 blijkt dat de verhuisde huishoudens in de meeste situaties gemiddeld
een lager inkomen hebben dan de huishoudens die niet zijn verhuisd (blijvers). In de
aandachtswijken en de overige wijken hebben de instromende huishoudens gemiddeld een lager inkomen dan de uitstromende huishoudens. Per saldo levert dit een
verslechtering van de inkomenssituatie in die wijken op. Voor een deel worden deze
verschillen echter veroorzaakt door verschillen in de huishoudenssamenstelling
van de verhuisde huishoudens. Bijvoorbeeld doordat er veel alleenstaanden komen
wonen. Als de gemiddelde huishoudensinkomens worden gestandaardiseerd naar
huishoudensamenstelling blijkt dat, met uitzondering van het stadsgewest Rotterdam, in de nieuwbouwwijken zowel de instromende als de uitstromende huishoudens gemiddeld een lager inkomen hebben dan de niet-verhuisde huishoudens (zie
tabel 5.10). De instromende huishoudens hebben in de stadsgewesten Groningen,
Nieuwbouw, verhuisketens en segregatie
149
Gestandaardiseerd inkomen van verhuisde huishoudens naar type
vestigingswijk en herkomstwijk
Tabel 5.9
Instroom
Stadsgewest Type wijk
Rotterdam
nieuwbouw
Den Haag
Utrecht
Tilburg
Groningen
Arnhem
Schakels
€/maand
3360
1
Uitstroom
Nieuwbouw
€/maand
3410
15
€/maand
3190
Schakels
€/maand
3230
1
Nieuwbouw
€/maand
3280
15
€/maand
3170
Blijvers2
€/maand
3140
aandachts
2580
2940
2350
2660
2910
2430
2450
overige
3200
3560
3040
3230
3550
3040
3100
nieuwbouw
3420
3410
3890
3580
3600
4630
3700
aandachts
2500
3340
2290
2510
3350
2320
2420
overige
3180
3560
3040
3230
3600
3060
3380
nieuwbouw
3500
3530
3270
3420
3450
3280
3470
aandachts
2510
3030
2390
2600
3270
2460
2590
overige
3180
3500
3120
3190
3460
3090
3330
nieuwbouw
3150
3120
3220
3250
3280
3200
3280
aandachts
2260
3650
2260
2450
3280
2390
2360
overige
2810
3120
2710
2830
3030
2740
2850
nieuwbouw
2600
2590
2670
2570
2560
2570
2610
aandachts
2240
1920
2200
2520
1180
2400
2290
overige
2940
3350
2720
2940
3310
2750
2800
nieuwbouw
3120
3110
3200
3140
3280
3160
3030
aandachts
2270
3850
2230
2520
2470
2370
2240
overige
3340
3920
3030
3270
3710
3040
3050
1) nieuwbouw + schakels 1-5
2) niet-verhuisde huishoudens
Bron: CBS (SSB) (2009); bewerkte gegevens
Rotterdam en Utrecht een iets lager inkomen dan de uitstromende huishoudens,
waardoor de inkomensverdeling per saldo iets verbetert. In de andere drie
stadsgewesten is de situatie echter omgekeerd. In de aandachtswijken blijken de
uitstromers nu gemiddeld een iets hoger inkomen te hebben dan de blijvers en de
instromende huishoudens een lager inkomen. Dit betekent per saldo een verslechtering van de situatie in de aandachtswijken. De grootste verschillen bestaan tussen
de inkomens van de huishoudens die direct instromen naar nieuwbouwwoningen
en de inkomens van de huishoudens die later in de verhuisketen zijn verhuisd in de
aandachtswijken en de overige wijken. Daarnaast zijn er grote verschillen waarneembaar tussen de drie typen wijken. Met uitzondering van de stadsgewesten
Arnhem en Groningen zijn de huishoudensinkomens het hoogst in de nieuwbouwwijken, lager in de overige wijken en het laagst in de aandachtswijken. Door de
standaardisering van de inkomens worden de verschillen wel kleiner dan op basis
van het gemiddelde inkomen.
150
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
5.6 Synthese
Het realiseren van een nieuwe woning resulteert niet alleen in directe verhuisstromen, het brengt een hele keten van verhuizingen op gang. Huishoudens die
zich vestigen in nieuwbouwwoningen laten woningen achter die weer worden
betrokken door andere huishoudens, waarvan de achtergelaten woningen weer
worden bewoond door andere huishoudens, enzovoorts. In de in dit hoofdstuk
onder de loep genomen stadsgewesten Rotterdam, Den Haag, Utrecht, Tilburg,
Groningen en Arnhem levert één nieuw gebouwde woning na vijf schakels in de
verhuisketen gemiddeld twee à tweeënhalve vrijkomende bestaande woningen op.
De kenmerken van verhuizende huishoudens (en personen) veranderen naarmate de verhuizingen in een latere schakel van de verhuisketen plaatsvinden. Om
erachter te komen wat het effect is van nieuwbouw op de segregatie van nietwesterse allochtonen en huishoudens met lage inkomens, is het van belang om te
weten wat het aandeel allochtonen en het gemiddelde huishoudensinkomen is in
de schakels van de verhuisketens. In vrijwel alle stadsgewesten zijn niet-westerse
allochtonen oververtegenwoordigd in alle schakels van de verhuisketen, behalve
in de eerste instroom in de nieuwbouwwoningen. Een min of meer vergelijkbaar
beeld is zichtbaar voor de inkomens van huishoudens. Het gemiddelde inkomen van
huishoudens die direct verhuizen naar nieuwbouwwoningen en van huishoudens in
de eerste daaropvolgende schakel van de verhuisketen is veel hoger dan dat van de
huishoudens in de latere schakels van de verhuisketen.
In ruimtelijke zin laten verhuisketens die zijn geïnitieerd door nieuwbouw op
nieuwbouwuitleglocaties in de stadsgewesten een globale driedeling zien. De huishoudens die direct in de nieuwbouwwoningen trekken, komen voor het grootste
deel uit de eerder in diezelfde wijk gebouwde woningen en uit de wijken in de nabijheid van de nieuwbouwwijk. Op iets grotere afstand, tussen de nieuwbouwwijk en
het centrum van het stadsgewest, bevindt zich een overgangsgebied waar in min of
meer gelijke mate verhuizingen plaatsvinden in alle schakels van de verhuisketen.
De doorwerking van de verhuisketens op de centrale (binnen)steden van de stadsgewesten uit zich vooral in verhuizingen in de latere schakels van de verhuisketens.
Doordat de meeste huishoudens over korte afstand verhuizen, verspreiden de verhuisketens zich langzaam maar schakelgewijs als een olievlek over het stadsgewest.
De analyse van de gevolgen van verhuisketens voor nieuwbouwlocaties en
aandachtswijken voor de segregatie van niet-westerse allochtonen levert een
wisselend beeld op. Het aandeel niet-westerse allochtonen in de verhuisstroom
naar nieuwbouwwijken is hoger dan hun aandeel in de bevolking in die wijken. In
nieuwbouwwijken zal de segregatie daardoor enigszins afnemen waar het gaat
om het aandeel niet-westerse allochtonen in de wijk. In de aandachtswijken en de
overige wijken is de situatie eerder omgekeerd. Binnen de groep niet-westerse
allochtonen bestaan overigens verschillen tussen de diverse herkomstgroeperingen. Surinaamse Nederlanders zijn binnen de groep niet-westerse allochtonen sterk
oververtegenwoordigd in de directe instroom in nieuwbouwwoningen. Marokkaanse Nederlanders en Antilliaanse Nederlanders zijn juist sterk ondervertegenwoordigd in de directe instroom in nieuwbouwwoningen, maar oververtegenwoordigd in de latere schakels van de verhuisketens. De Turkse Nederlanders nemen een
tussenpositie in.
Nieuwbouw, verhuisketens en segregatie
151
De gevolgen voor de inkomenssegregatie zijn minder eenduidig. Nieuwbouwwoningen trekken weliswaar huishoudens met gemiddeld hogere inkomens dan de
woningen die in latere schakels van de verhuisketens vrijkomen, maar dit verschil
wordt in belangrijke mate bepaald door het type huishoudens in de verschillende
schakels van de verhuisketens. De nieuwbouwwoningen worden veel vaker betrokken door meerpersoonshuishoudens (gezinnen en paren, en daarmee tweeverdieners), dan de woningen in de latere schakels van de keten, waar eenpersoonshuishoudens domineren. Als de huishoudensinkomens worden gecorrigeerd voor
verschillen in huishoudenssamenstelling, worden de verschillen kleiner, al blijven
ze wel bestaan. Wel blijven er grote verschillen tussen de diverse wijktypen en al
dan niet vervolgschakels in de verhuisketens. In nieuwbouwwijken zijn de huishoudensinkomens het hoogst en in de aandachtswijken het laagst. De huishoudens die
direct instromen in nieuwbouwwoningen hebben hogere inkomens dan de huishoudens die in latere schakels van de verhuisketens verhuizen.
Door nieuwbouw geïnitieerde verhuisketens laten dus vooral verschillen zien
tussen enerzijds de directe instroom in de nieuwbouwwoningen en anderzijds de
latere schakels in de verhuisketen. Op alle onderzochte aspecten, te weten huishoudensinkomen, huishoudenssamenstelling, herkomstgroepering en ruimtelijke
spreiding, is er een groot verschil tussen de kenmerken van de direct naar de nieuwbouwwoningen verhuisde huishoudens en de later in de verhuisketens verhuisde
huishoudens. De effecten van nieuwbouw op een al dan niet toe- of afname van
segregatie in aandachtswijken worden daardoor gedempt.
152
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
Bijlage
Lijst van geïnterviewde personen
De heer B. Brijder, gemeente Utrecht
De heer H. te Brummelstroete, gemeente Tilburg
Mevrouw J. van El, woningcorporatie Haag Wonen, Den Haag
De heer F. Evers, woningcorporatie Portaal, Arnhem
De heer R. Kleinegris, gemeente Den Haag
De heer A. Latijnhouwers, gemeente Tilburg
Mevrouw J. Loeffen, gemeente Groningen
De heer R. Paridaen, gemeente Utrecht
De heer M. Petersen, woningcorporatie Portaal, Utrecht
De heer P. Popkema, gemeente Arnhem
De heer A. Smit Duyzentkunst, woningcorporatie Nijestee, Groningen
Mevrouw K. Söderjhelm, gemeente Rotterdam
Mevrouw M. van der Veen, gemeente Arnhem
De heer P. Vrijaldenhoven, woningcorporatie Haag Wonen, Den Haag
Bijlage
153
Literatuur
Aalbers, M.B. (2005), ‘Who’s afraid of red,
yellow and green? Redlining in Rotterdam’,
Geoforum 36: 562-580.
Aalbers, M.B. & R. Deurloo (2003),
‘Concentrated and condemned? Residential
patterns of immigrants from industrial and
non-industrial countries in Amsterdam’,
Housing, theory and society 20: 197-208.
ABF Research (2008), Verhuisstromen en
verhuismotieven. Notitie voor MVROM
DGWWI, Delft: ABF Research.
Aelbers, O., J. Smeets & H. van der Ven (1991),
Op hun plaats? Allochtonen en moeilijk
verhuurbare woningcomplexen, Den Haag:
Ministerie van VROM.
Amersfoort, H. van (1992), ‘Ethnic residential
patterns in a welfare state: lessons from
Amsterdam’, New Community 18: 439-456.
Andersson, R. & S. Musterd (2005), ‘Area-based
policies: a critical appraisal’, Tijdschrift voor
Economische en Sociale Geografie 96: 377-389.
Arthurson, K. (2007), Social mix and social
interaction: do residents living in different
housing tenures mix? Paper for the
conference of the European Network for
Housing Research, Rotterdam, 25-28 June
2007.
Baer, W.C. & C.B. Williamson (1988), ‘The
filtering of households and housing units’,
Journal of Planning Literature 3: 127-152.
Barnhoorn, A. (2009) Suburbanisatie
van allochtonen. Utrecht: Faculteit
Geowetenschappen Universiteit Utrecht
(masterscriptie).
Bassett, K. & J. Short (1989), ‘Development and
diversity in urban geography’, pp. 175-193 in:
D. Gregory & R. Walford (eds.), Horizons in
human geography, London: McMillan.
Beckhoven, E. van, G. Bolt & R. van Kempen
(2009), ‘Theories of neighbourhood change
and decline: their significance for postWWII large housing estates’, pp. 20-50 in:
R. Rowlands, S. Musterd & R. van Kempen
(eds.), Mass housing in Europe: multiple
faces of development, change and response,
Basingstoke: Palgrave MacMillan.
Bell, W. (1953), ‘The social areas of the San
Francisco Bay region’, American Sociological
Review 18: 39-47.
Bergeijk, E. van, A. Kokx, G. Bolt & R. van
Kempen (2008), Helpt herstructurering?
Effecten van stedelijke herstructurering op
wijken en bewoners, Delft: Eburon.
Berry, B.J.L. & J.D. Kasarda (1977), Contemporary
Urban Ecology, New York: Macmillan.
Bestuur Regio Utrecht (2009), Regionale
Woonvisie 2030, Utrecht: Bestuur Regio
Utrecht.
Birch, D. (1971), ‘Towards a stage theory of
urban growth’, Journal of the American
Institute of Planners 37: 78-87.
Boal, F.W. (1976), ‘Ethnic residential
segregation’, pp. 41-79 in: D.T. Herbert en R.J.
Johnston (eds.), Social areas in cities, London:
John Wiley and Sons.
Bolt, G. (2001), Wooncarrières van Turken en
Marokkanen in ruimtelijk perspectief. Utrecht:
Universiteit Utrecht (proefschrift).
Bolt, G., J. Burgers & R. van Kempen (1998),
‘On the social significance of spatial location.
Spatial segregation and social inclusion’,
Netherlands Journal of Housing and the Built
Environment 13: 83-95.
Bolt, G., M. van Ham & R. van Kempen (2006),
‘Allochtonen op de woningmarkt: ruimtelijke
segregatie en verhuisdynamiek’ pp. 189216 in: F. van Tubergen & I. Maas (red.),
Allochtonen in Nederland in internationaal
perspectief, Amsterdam: Amsterdam
University Press.
Bolt, G., P. Hooimeijer & R. van Kempen (2002),
‘Ethnic segregation in the Netherlands: new
patterns, new policies?’, Tijdschrift voor
economische en sociale geografie 93: 214-220.
Bolt, G. & R. van Kempen (2002), ‘Moving up
or moving down? Housing careers of Turks
and Moroccans in Utrecht, the Netherlands’,
Housing Studies 17: 401-422.
Bolt, G. & R. van Kempen (2008), De mantra
van de mix: Hoe ideaal is een gemengde wijk?
Utrecht: Forum, Instituut voor Multiculturele
Ontwikkeling.
Bolt, G., & R. van Kempen (2010), ‘Dispersal
patterns of households who are forced to
move: desegregation by demolition. A case
study of Dutch cities’, Housing Studies 25:
159-180.
Literatuur
155
Bolt, G., R. van Kempen & M. van Ham (2008),
‘Minority Ethnic Groups in the Dutch Housing
Market: Spatial Segregation, Relocation
Dynamics and Housing Policy’, Urban Studies
45: 1359-1384.
Bolt, G., R. van Kempen & J. van Weesep (2009),
‘After urban restructuring: relocations and
segregation in Dutch cities’, Tijdschrift voor
Economische en Sociale Geografie 100: 502-518.
Bourne, L.S. (1981), The Geography of Housing,
London: Edward Arnold.
Bowes, A.M., N.S. Dar & D.F. Sim (2002),
‘Differentiation in housing careers: the case
of Pakistanis in the UK’, Housing Studies 17:
381-399.
Brown, L.A. & E.G. Moore (1970), ‘The intraurban migration process: a perspective.
Geografiska Annaler 52B: 1-13.
Burgers, J. & H. van der Lugt (2005), ‘Zwarte
vlucht: de suburbanisatie van Surinamers uit
Rotterdam’, Sociologie 1: 126-142.
Burgess, E.W. (1925) ‘The growth of the city; an
introduction to a research project’, pp 747-62
in: R.E. Park, E.W. Burgess & R.D. McKenzie
(eds.), The City, Chicago/London: University of
Chicago Press.
Buys, A. (2005), Verhuisketens in Amsterdam;
reconstructie en effectverkenningen,
Amsterdam: RIGO Research en Advies BV.
Buys, A. & J. Van Iersel (2008) Sturen met
nieuwbouw. Artikel in opdracht van VROMWWI. Amsterdam: RIGO Research en Advies
(http://www.vrom.nl/infowonen/docs).
Cammen, H. van der & L. de Klerk (2003),
Ruimtelijke ordening. Van grachtengordel tot
Vinex-wijk, Utrecht: Het Spectrum.
CBS/SCP (2008), Armoedebericht 2008, Den
Haag: CBS.
Charles, C. Z. (2003), ‘Dynamics of residential
segregation’, Annual Review of Sociology 29:
167-207.
Chase, I.D. (1991), ‘Vacancy chains’, Annual
Review of Sociology 17: 133–154.
Clampet-Lundquist, S. (2004), ‘HOPE VI
relocation: moving to new neighbourhoods
and building new ties’, Housing policy debate
15, 415-447.
Clapham, D. (2002) ‘Housing pathways. A post
modern analytical framework’, Housing,
Theory and Society 19: 57-68.
Clark, W.A.V., M.C. Deurloo, & F.M. Dieleman
(1986), ‘Residential mobility in Dutch housing
markets’, Environment and Planning A 18:
763-788.
Clark, W.A.V. & F.M. Dieleman (1996),
Households and housing: choice and outcomes
in the housing market, New Brunswick: Center
for Urban Policy Research.
COS Centrum voor Onderzoek en Statistiek
(2008), Komen en gaan. Selectieve migratie in
Rotterdam in 2006, Rotterdam: COS.
COS Centrum voor Onderzoek en Statistiek
(2010), Komen en gaan. Selectieve migratie in
Rotterdam in 2009, Rotterdam: COS.
156
Coupe, R.T. and B.S. Morgan (1981), ‘Towards a
fuller understanding of residential mobility:
a case study in Northhampton, England’,
Environment and Planning A 13: 201-215.
Crowe, G. & M. Hardey (1991), ‘The housing
strategies of lone parents’, pp. 47-65 in: M.
Hardey & G. Crowe (eds.), Lone parenthood:
coping with constraints and opportunities,
Hemel Hempstead: Harvester Wheatsheaf.
Dahya B. (1974), ‘The nature of Pakistani
ethnicity in industrial cities in Britain’, pp.
77-118 in: A. Cohen (ed.), Urban ethnicity,
London: Tavistock.
Damer, S. (1974), ‘Wine alley: the sociology of a
dreadful enclosure’, Sociological Review 27:
221-248.
Damer, S. & R. Madigan (1974), ‘The housing
investigator’ New Society, 25 July 1974.
Dammers, E. (2009), ‘Interetnische contacten
binnen achterstandswijken en daarbuiten’,
Geografie 18, 6: 16-17.
Dammers, E., S. Boschman, S. Declerk, M. Galle,
M. van Middelkoop, P. Peeters & A. Reijndorp
(2010), Interetnische contacten bij dagelijkse
voorzieningen, Den Haag: Planbureau voor de
Leefomgeving (te verschijnen).
Davidson, M. (2008) ‘Spoiled mixture: where
does state-led ‘positive’ gentrification end?’,
Urban Studies 45: 2385-2405.
Davidson, M. & L. Lees (2005) ‘New-build
‘gentrification’ and London’s riverside
renaissance’, Environment and Planning A 37:
1165-1190.
Deane, G.D. (1990), ‘Mobility and adjustments:
paths to the resolution of residential stress’,
Demography 27: 65-79.
Denton, N.A. & D.S. Massey (1991), ‘Patterns of
neighbourhood transition in a multiethnic
world: U.S. metropolitan areas, 1970-1980’,
Demography 28: 41-63.
Domburg-de Rooij, T. (2005), Verzorgingsstaat
en verzorgingsstad. Sociaal-economische
segregatie en de rol van de overheid,
Amsterdam: Faculteit der Maatschappij- en
Gedragswetenschappen, Universiteit van
Amsterdam.
Doucet, B. (2010), Rich cities with poor people:
waterfront regeneration in the Netherlands
and Scotland, Utrecht: Faculty of Geosciences
(proefschrift) Utrecht University.
Emmi, P. & P. Magnusson (1994), ‘The predictive
accuracy of residential vacancy chains
models’, Urban Studies 31: 1117-1131.
Emmi, P. & P. Magnusson (1995), ‘Opportunity
and mobility in urban housing markets’,
Progress in Planning 43: 1-88.
Fainstein, S.S., I. Gordon & M. Harloe (1992),
Divided Cities, Oxford: Blackwell.
Fielding, A.J. (1992), ‘Migration and social
mobility: South East England as an ‘escalator’
region’, Regional Studies 26: 1-15.
Firestone, O.J. (1951), Residential real estate in
Canada, Toronto: University of Toronto Press.
Firey, W.F. (1947), Land use in central Boston,
Cambridge, Mass.: Harvard University Press.
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
Forrest, R. & A. Murie (1983), ‘Residualisation
and council housing: aspects of the changing
social relations of housing tenure’, Journal of
Social Policy 12: 453-468.
Forrest, R. & A. Murie (1990), Selling the welfare
state (revised edition), London: Routledge.
Friedrichs, J. (1998), ‘Ethnic segregation in
Cologne, Germany, 1984-94’, Urban Studies
35: 1745-1763.
Galster, G.C. (1999), ‘The evolving challenges
of fair housing since 1968: open housing,
integration, and the reduction of
ghettoization’, Cityscape: a Journal of Policy
Development and Research 4: 123-138.
Gemeente Amsterdam (2005), Diversiteitsen integratiemonitor 2004, Amsterdam:
Dienst Onderzoek en Statistiek, gemeente
Amsterdam.
Gemeente Arnhem (2004), Arnhem
aantrekkelijke woonstad. Arnhemse
woonvisie 2015, Arnhem: Gemeente Arnhem.
Gemeente Arnhem (2007a), Wijkactieplan
Arnhemse Broek, Arnhem: Gemeente
Arnhem.
Gemeente Arnhem (2007b), Wijkactieplan
Klarendal, Arnhem: Gemeente Arnhem.
Gemeente Arnhem (2007c), Wijkactieplan
Malburgen, Arnhem: Gemeente Arnhem.
Gemeente Arnhem (2007d), Wijkactieplan
Presikhaaf, Arnhem: Gemeente Arnhem.
Gemeente Den Haag (1993),
Volkshuisvestingsplan voor Den Haag. Een
perspectief voor de toekomst, Den Haag:
Gemeente Den Haag.
Gemeente Den Haag (1997), Wonen in Den Haag:
verscheidenheid, vitaliteit en duurzaamheid,
Den Haag: Gemeente Den Haag.
Gemeente Den Haag (2003), Haagse Woonvisie
2020, Den Haag: Gemeente Den Haag.
Gemeente Den Haag (2007a), De nieuwe
aanpak voor krachtwijk Den Haag Zuidwest.
Wijkactieplan, Den Haag: Gemeente Den
Haag.
Gemeente Den Haag (2007b), De nieuwe aanpak
voor krachtwijk Stationsbuurt. Wijkactieplan,
Den Haag: Gemeente Den Haag.
Gemeente Den Haag (2007c), De nieuwe aanpak
voor krachtwijk Transvaal. Wijkactieplan, Den
Haag: Gemeente Den Haag.
Gemeente Den Haag (2007d), Verdrag van
de Schilderswijk. Wijkactieplan, Den Haag:
Gemeente Den Haag.
Gemeente Den Haag (2009), Woonvisie Den
Haag 2009-2020, Den Haag: Gemeente Den
Haag.
Gemeente Groningen (1991a), De stad vernieuwt.
Bouw, verbouw en gebruik van woningen in
de jaren negentig. Deel A: De stad, Groningen:
Gemeente Groningen.
Gemeente Groningen (1991b), De Stad
vernieuwt. Bouw, verbouw en gebruik van
woningen in de jaren negentig. Deel B: Van stad
naar wijk, Groningen: Gemeente Groningen.
Gemeente Groningen (1998), Thuis in de stad.
Volkshuisvestingsplan gemeente Groningen
1998-2010, Gemeente Groningen: Groningen.
Gemeente Groningen (2007a), Wijkactieplan De
Hoogte, Groningen: Gemeente Groningen.
Gemeente Groningen (2007b), Wijkactieplan
Korrewegwijk, Groningen: Gemeente
Groningen.
Gemeente Groningen (2009), Kwaliteit van
wonen. Structuurvisie wonen 2010-2020
(concept), Groningen: Gemeente Groningen.
Gemeente Rotterdam (1993),
Volkshuisvestingsplan halverwege 1991-1994,
Rotterdam: Gemeente Rotterdam.
Gemeente Rotterdam (1995),
Volkshuisvestingsplan 1995-1998. Rotterdam
ongedeelde stad, Rotterdam: Gemeente
Rotterdam.
Gemeente Rotterdam (1997), Nota
woonmilieudifferentiatie, Rotterdam:
Gemeente Rotterdam.
Gemeente Rotterdam (2001), Ruimtelijk
plan Rotterdam: meer stad met toekomst,
Rotterdam: Gemeente Rotterdam.
Gemeente Rotterdam (2003a), Koers naar
2017. Wonen in Rotterdam, Aanpak tot 2006,
Rotterdam: Gemeente Rotterdam.
Gemeente Rotterdam (2003b), Rotterdam
zet door. Op weg naar een stad in balans,
Rotterdam: Gemeente Rotterdam.
Gemeente Rotterdam (2007a), Wonen in
Rotterdam: geactualiseerde Woonvisie 20072010, Rotterdam: Gemeente Rotterdam.
Gemeente Rotterdam (2007b), Stadsvisie
Rotterdam: ruimtelijke ontwikkelingsstrategie
2030, Rotterdam: Gemeente Rotterdam.
Gemeente Rotterdam (2007c), Rotterdammers
vooruit! Rotterdamse krachtwijken,
Rotterdam: Gemeente Rotterdam.
Gemeente Tilburg (2002), Woonvisie Gemeente
Tilburg, Tilburg: Gemeente Tilburg.
Gemeente Tilburg (2007), Woonvisie 2006-2010,
Tilburg: Gemeente Tilburg.
Gemeente Tilburg (2009), Nota Wonen 2009,
Tilburg: Gemeente Tilburg.
Gemeente Utrecht (2000), Wonen naar wens.
Wonen in Utrecht in de 21ste eeuw, Utrecht:
Gemeente Utrecht, DSO Wonen.
Gemeente Utrecht (2007a), Kanaleneiland
leert! Wijkactieplan Kanaleneiland, Utrecht:
Gemeente Utrecht.
Gemeente Utrecht (2007b), Ondiep, dorp in
de stad. Wijkactieplan Ondiep, Utrecht:
Gemeente Utrecht.
Gemeente Utrecht (2007c), Doe mee in
Overvecht. Wijkactieplan Overvecht, Utrecht:
Gemeente Utrecht.
Gemeente Utrecht (2007d), Wijkactieplan Zuilen
(oost), Utrecht: Gemeente Utrecht.
Gemeente Utrecht (2009), Wonen in een
sterke stad. Woonvisie gemeente Utrecht
2009-2019, Utrecht: Gemeente Utrecht,
Stadsontwikkeling.
Literatuur
157
Gerrichhauzen en Partners (2008), Regionale
woonverkenning regio Breda-Tilburg,
Dordrecht: Gerrichhauzen en Partners.
Giffinger, R. (1998), ‘Segregation in Vienna:
impacts of market barriers and rent
regulations’, Urban Studies 35: 1791-1812.
Giffinger, R. & U. Reeger (1997), ‘Turks
in Austria: backgrounds, geographical
distribution and housing conditions’, pp. 4166 in: A.Ş. Özüekren & R. van Kempen (eds.),
Turks in European cities: housing and urban
segregation, Utrecht: European Research
Centre on Migration and Ethnic Relations.
Gijsberts, M. & J. Dagevos (red.) (2007),
Interventies voor integratie. Het tegengaan
van etnische concentratie en bevorderen van
interetnisch contact, Den Haag: Sociaal en
Cultureel Planbureau.
Gijsberts, M., M. Vervoort, E. Havekes & J.
Dagevos (2010), Maakt de buurt verschil? De
relatie tussen de etnische samenstelling van
de buurt, interetnisch contact en wederzijdse
beeldvorming, Den Haag: Sociaal en Cultureel
Planbureau.
Glebe, G. (1997), ‘Housing and segregation of
Turks in Germany’, pp. 122-157 in: S. Özüekren
& R. van Kempen (eds.), Turks in European
cities: housing and urban segregation, Utrecht:
European Research Centre on Migration and
Ethnic Relations.
Gober, P. (1992), ‘Urban housing demography
progress’, Human Geography 16: 171-189.
Goetz, E. G. (2010). ‘Desegregation in 3D:
displacement, dispersal and development in
American public housing, Housing Studies 25:
137-158.
Goetze, R. (1979) ‘Understanding neighborhood
change: the role of expectations in urban
revitalizations, Cambridge (Mass.): Ballinger.
Gordon, I. & R. Vickerman (1982), ‘Opportunity,
preference and constraint: an approach
to the analysis of metropolitan migration’,
Urban Studies 19: 247-261.
Groot, C. de (2004), ‘Zwarte vlucht’ - De
sub(urbane) locatiekeuze van klassieke
allochtonen in Amsterdam, Den Haag:
Ministerie van VROM.
Ham, M. van & P. Feijten (2008), ‘Who wants
to leave the neighbourhood? The effect of
being different from the neighbourhood
population on wishes to move’, Environment
and Planning A 40: 1151-1170.
Hamnett, C. & B. Randolph (1988), Cities,
housing and profits: flat break-ups and
the decline of private renting, London:
Hutchinson.
Henderson, J. & V. Karn (1987), Race, class and
state housing: inequality and the allocation of
public housing, Aldershot: Gower.
Hollingshead, A.B. (1947), ‘A re-examination
of ecological theory’, Sociology and Social
Research 31: 194-204.
158
Hoogvliet, A. (1992), Wijken in beweging.
Bevolkingsdynamiek in vroeg-2osteeeuwse woongebieden, Utrecht: Stedelijke
Netwerken.
Hooimeijer, P., & R. van Kempen (2000), ‘De
mogelijke doelen van beleid’, pp. 65-75 in:
R. van Kempen, P. Hooimeijer, G. Bolt, J.
Burgers, S. Musterd, W. Ostendorf & E. Snel,
Segregatie en concentratie in Nederlandse
steden: mogelijke effecten en mogelijk beleid,
Assen: Van Gorcum.
Hooimeijer, P. & R. Nijstad (1996), ‘De Randstad
als ‘roltrap-regio’’, Geografie 5,2: 5-8.
Hoover, E.M. & R. Vernon (1959), Anatomy of
a metropolis, Cambridge (Mass.): Harvard
University Press.
Hoyt, H. (1939), The structure and growth
of residential neighborhoods in American
cities, Washington DC: Federal Housing
Administration.
Hua, C. (1989), ‘Linking a housing vacancy model
and behavioral choice model for improved
housing evaluation’, Annals of Regional
Science 23: 203-212.
Huff, J. & B. Waldorf (1988), ‘A predictive
model of residential mobility and residential
segregation’, Papers in Regional Science 65:
59-77.
Jones, E. (1960), A social geography of Belfast,
Oxford: Oxford University Press.
Kempen, E. van & S. Musterd (1991), ‘High
rise housing: some research and policy
implications’, Housing Studies 6: 83-95.
Kempen, R. van (2005), ‘Segregation and
housing conditions of immigrants in western
European cities, pp. 190-209 in: Y. Kazepov
(ed.), Cities of Europe. Changing contexts, local
arrangements, and the challenge to urban
cohesion, Oxford: Blackwell.
Kempen, R. van & G. Bolt (2009)
‘Suburbanisatie=integratie?’, pp. 104-115 in:
R. Sohilait & V. Marinelli (red.) Atelierboek
2: Wijken op stand – Nieuwe ideeën voor
wijkaanpak en diversiteit, Utrecht: FORUM.
Kempen, R. van & A. Murie (2009), ‘The new
divided city: changing patterns in European
cities’, Tijdschrift voor Economische en Sociale
Geografie 100: 377-398.
Kempen, R. van, A. Murie, I. Tosics & T. KnorrSiedow (2006), Regenerating large housing
estates in Europe: a guide to better practice,
Utrecht: Urban and regional research centre
Utrecht.
Kempen, R. van & A.S. Özüekren (1998),
‘Ethnic segregation in cities: new forms and
explanations in a dynamic world’, Urban
Studies 35: 1631-1656.
Kempen, R. van & H. Priemus (1999), ‘Undivided
cities in the Netherlands: present situation
and political rhetoric’, Housing Studies 14:
641-657.
Kempen, R. van & H. Priemus (2002),
‘Revolution in Dutch housing in the
Netherlands: possible effects of new housing
policies’, Urban Studies 39: 237-253.
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
Kendig, H.L. (1990), ‘A life course perspective
on housing attainment’, pp. 133-156 in: D.
Myers (ed.), Housing demography: linking
demographic structure and housing markets,
Wisconsin: The University of Wisconsin Press.
Kesteloot, C. & C. Cortie (1998), ‘Housing Turks
and Moroccans in Brussels and Amsterdam:
the difference between private and public
markets’, Urban Studies 35: 1835-1853.
Kesteloot, C., P. de Decker, & A. Manço (1997),
‘Turks and their housing conditions in
Belgium, with special reference to Brussels,
Ghent and Visé, pp. 67-97 in: A.Ş. Özüekren
& R. van Kempen (eds.), Turks in European
cities: housing and urban segregation, Utrecht:
European Research Centre on Migration and
Ethnic Relations.
Kingsley, G. T., J. Johnson & K.L.S. Pettit
(2003), ‘Patterns of section 8 in the hope VI
program’, Journal of Urban Affairs, 25: 427447.
Kleinhans, R., H. Priemus & G. Engbersen (2007),
‘Understanding social capital in recently
restructured urban neighbourhoods: two
case studies in Rotterdam’, Urban Studies 44:
1069-1091.
Knooppunt Arnhem-Nijmegen (2001), Woonvisie
KAN, Nijmegen: KAN.
Knooppunt Arnhem-Nijmegen (2004), Van
woonvisie naar concessies, Nijmegen: KAN.
Kristof, F.S. (1965), ‘Housing policy goals and the
turnover of housing’, Journal of the American
institute of planners 31: 232-245.
Kullberg, J., M. Vervoort & J. Dagevos (2009),
Goede buren kun je niet kopen. Over de
woonconcentratie en woonpositie van nietwesterse allochtonen in Nederland, Den Haag:
Sociaal en Cultureel Planbureau.
Laan Bouma-Doff, W. van der (2007), ‘Confined
contact: residential segregation and ethnic
bridges in the Netherlands’, Urban Studies 44:
997-1017.
Lansing, J., C. Clifton & J. Morgan (1969), New
Homes and Poor People, Ann Arbor: Institute
for Social Research.
Lee, B.A. and K.E. Campbell (1999), ‘Neighbor
networks of black and white Americans’,
pp. 119-146 in: B. Wellman (ed.), Networks
in the global village: life in contemporary
communities, Boulder, CO: Westview Press.
Lieberson, S. (1981), ‘An asymmetrical approach
to segregation’, pp. 61-82 in: C. Peach, V.
Robinson & S. Smith (eds.), Ethnic segregation
in cities, London: Croom Helm.
Lipsky, M. (1980), Street-level bureaucracy:
dilemmas of the individual in public services,
New York: Russell Sage.
Logan, J.R. & R.D. Alba (1993), ‘Locational
returns to human capital: minority access to
suburban community resources’, Demography
30: 243-267.
Marcuse, P. (1986) ‘Abandonment,
gentrification and displacement: the linkages
in New York City, pp. 153-177 in: N. Smith &
P. Williams (eds.) Gentrification of the city,
London, Unwin Hyman.
Marullo, S. (1985), ‘Housing opportunities and
vacancy chains’, Urban Affairs Review 20: 364388.
Massey, D.S., & N.A. Denton (1988), ‘The
dimensions of residential segregation’, Social
Forces 67: 281-315.
Massey, D.S. & N.A. Denton (1993) American
apartheid: segregation and the making of the
underclass, Cambridge: Harvard University
Press.
McKenzie, R.D. (1925/1974), ‘The ecological
approach to the study of the human
community’, pp. 63-79 in: R.E. Park, E.W.
Burgess & R.D. McKenzie (eds.), The City,
Chicago/London: University of Chicago Press.
Meusen, H. & R. van Kempen (1994), Dutch
social rented housing: a British experience?
Bristol: University of Bristol, School for
Advanced Urban Studies.
Meusen, H. & R. van Kempen (1995), ‘Towards
residual housing? A comparison of Britain
and the Netherlands’, Netherlands Journal of
Housing and the Built Environment 10: 239-258.
Michelson, W. (1977), Environmental choice,
human behavior, and residential satisfaction,
New York: Oxford University Press.
Ministerie van VROM (1996), Verstedelijking in
Nederland 1995-2005; de Vinex-afspraken in
beeld, Den Haag: Ministerie van VROM.
Ministerie van VROM (1997), Nota Stedelijke
vernieuwing, Den Haag: Ministerie van VROM.
Ministerie van VROM (2000), Mensen Wensen
Wonen. Wonen in de 21e eeuw, Den Haag:
Ministerie van VROM.
Ministerie van VROM (2003), Nieuwbouw en
herstructurering. Doorstroming en dynamiek
in nieuwe en oude wijken, Den Haag:
Ministerie van VROM.
Ministerie van VROM-WWI (2007), Actieplan
Krachtwijken. Van aandachtswijk naar
krachtwijk, Den Haag: Ministerie van VROMWWI.
Ministerie van VROM-WWI (2009),
Integratiebrief. Brief aan de tweede Kamer
der Staten Generaal, 17 november 2009, Den
Haag: Ministerie van VROM-WWI.
Mollenkopf, J. & M. Castells (1991), Dual city:
restructuring New York, New York: Russell
Sage Foundation.
Mulder, C.H. (1993), Migration dynamics: a
life course approach, Amsterdam: Thesis
Publishers.
Mulder, C.H., & P. Hooimeijer (1999),
‘Residential relocations in the life course’, pp.
159-186 in: L.J.G. van Wissen, & P.A. Dykstra
(Eds.), Population issues: an interdisciplinary
focus, New York: Kluwer/Plenum.
Literatuur
159
Mulder, C.H., & M. Wagner (2001), ‘The
connections between family formation and
first-time home ownership in the context
of West Germany and the Netherlands’,
European Journal of Population 17: 137-164.
Murdie, R.A. (1969), Factorial ecology of
metropolitan Toronto 1951-1961, Chicago:
University of Chicago Press.
Murie, A. & S. Musterd (1996), ‘Social
segregation, housing tenure and social
change in Dutch cities in the late 1980s’,
Urban Studies 33: 495-516.
Murie, A., P. Niner & C. Watson (1976), Housing
Policy and the housing system, London:
Routledge and Kegan Paul.
Murie, A. & H. Priemus (1994), ‘Social rented
housing in Britain and the Netherlands:
trends, trajectories and divergence’,
Netherlands Journal of Housing and the Built
Environment 9: 107-126.
Musterd, S. (2005), ‘Social and ethnic
segregation in Europe: levels, causes and
effects’, Journal of Urban Affairs 27: 331-348.
Musterd, S. (2009), ‘Probleemwijken!
Probleemwijken?’, Geografie 18, 6: 6-8.
Musterd, S. & R. Deurloo (2002), ‘Unstable
immigrant concentrations in Amsterdam:
spatial segregation and integration of
newcomers’, Housing Studies 17: 487-503.
Musterd, S. & R. van Kempen (2007), ‘Trapped
or on the springboard? Housing careers in
large housing estates in European cities;’,
Journal of Urban Affairs 29: 311-329.
Musterd, S. & R. van Kempen (2009),
‘Segregation and housing of minority ethnic
groups in Western European cities’, Tijdschrift
voor economische en sociale geografie 100:
559-566.
Musterd, S. & W. Ostendorf (eds.) (1998), Urban
segregation and the welfare state, London:
Routledge.
Musterd, S., W. Ostendorf & M. Breebaart
(1998), Multi-ethnic metropolis: patterns
and policies, Dordrecht: Kluwer Academic
Publishers.
Myers, D. (1990), ‘Filtering in time: rethinking
the longitudinal behavior of neighborhood
housing markets’, pp. 274-296 in: D.
Myers (ed.), Housing demography: linking
demographic structure and housing markets,
Wisconsin: The University of Wisconsin Press.
Myers, D. (1999), ‘Cohort longitudinal
estimation of housing careers’, Housing
Studies 14: 473-490.
Myers, D., W.C. Baer & S. Choi (1996), ‘The
changing problem of overcrowded housing’,
Journal of the American Planning Association
62: 66-84.
Office of the Deputy Prime Minister (2006),
State of the English cities, volume 1, London:
The Office of the Deputy Prime Minister.
Özüekren, A.S. & R. van Kempen (eds.)(1997),
Turks in European cities: housing and urban
segregation, Utrecht: European Research
Centre on Migration and Ethnic Relations.
160
Pahl, R. (1975), Whose City?, Harmondsworth:
Penguin.
Pahl, R. (1977), ‘Managers, technical experts
and the state, pp 49-60 in: M. Harloe (ed.),
Captive Cities, London: John Wiley.
Park, R.E. (1925), ‘The city: suggestions for the
investigation of human behavior in the urban
environment’, pp. 1-46 in: R.E. Park, E.W.
Burgess & R.D. McKenzie (eds.), The City,
Chicago: The University of Chicago Press.
Park, R.E., E.W. Burgess & R.D. McKenzie,
eds. (1925/1974), The City, Chicago: Chicago
University Press.
Permentier, M., M. van Ham & G. Bolt (2007,
‘Behavioural responses to neighbourhood
reputations’, Journal of Housing and the Built
Environment 21: 315-355.
Permentier, M., K. Wittebrood, M. Das & G.
van Daalen (2010), Registers over wijken:
mogelijkheden en beperkingen van het Sociaal
Statistisch Bestand voor het onderzoek
‘Sociale dynamiek in de wijk’, Den Haag:
Sociaal en Cultureel Planbureau.
Persky, J. & D. Felsenstein (2008), ‘Multipliers,
markups, and mobility rents: in defense of
‘chain models’ in urban and regional analysis’,
Environment and Planning A 40: 2933-2947.
Phillips, D. (1998), ‘Black minority ethnic
concentration, segregation and dispersal in
Britain’, Urban Studies 35: 1681-1702.
Phillips, D. & V. Karn (1992), ‘Race and housing
in a property owning democracy’, New
Community 18: 355-369.
Pickles, A.R. & R.B. Davies (1991), ‘The empirical
analysis of housing careers: a review and a
general statistical framework’, Environment
and Planning A 23: 465-484.
Pinkster, F. & R. van Kempen (2000), Leefstijlen
en woonmilieuvoorkeuren, Utrecht:
Universiteit Utrecht.
Prak, N.L. & H. Priemus (1986) ‘A model for the
analysis of the decline of postwar housing’,
International Journal of Urban and Regional
Research,10: 1-7.
Preteceille, E. (2000), ‘Segregation, class
and politics in large cities’, pp. 74-97 in:
A. Bagnasco & P. LeGalès (eds.), Cities in
Contemporary Europe, Cambridge: Cambridge
University Press.
Priemus, H. (1984), Verhuistheorieën en de
verdeling van de woningvoorraad, Delft:
Delftse Universitaire Pers.
Ratcliffe, R.U. (1949), Urban Land Economics,
New York: McGraw-Hill.
Regio Groningen-Assen (2004), Visiedeel
regiovisie Groningen-Assen 2030, Groningen:
Regio Groningen-Assen.
Rex, J. & R. Moore (1967), Race, community and
conflict, London: Oxford University Press.
Robinson, V. (1981), ‘The development of south
Asian settlement in Britain and the myth of
return’, pp. 149-169 in: C. Peach, V. Robinson
& S. Smith (eds.), Ethnic Segregation in Cities,
London: Croom Helm.
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
Robson, B.T. (1969), Urban Analysis, Cambridge:
Cambridge University Press.
Rossi, P.H. (1955), Why families move: a study
in the social psychology of urban residential
mobility, Glencoe: Free Press.
Sassen, S. (1991), The global city. New York,
London, Tokyo, Princeton: Princeton
University Press.
Scholten, H.J. (1988), Verhuisprocessen
op de Nederlandse woningmarkt; een
beleidsondersteunend model voor de
woningbouw, Utrecht: Geografisch Instituut,
Rijksuniversiteit Utrecht.
Scholten, H.J. & P. Hooimeijer (1984), ‘The
use of vacancy chains and loglinear models
to analyse relationships among housing
submarkets’, Tijdschrift voor Economische en
Sociale Geografie 75: 202-213.
Shevky, E. & W. Bell (1955), Social area analysis,
Stanford CA: Stanford University Press.
Shevky, E. & M. Williams (1949), The social areas
of Los Angeles, Los Angeles: University of
California Press.
Slob, A., G. Bolt & R. van Kempen (2005),
Waterbedeffecten van stedelijk beleid.
Deelrapport 1: theoretische achtergronden,
Nicis Institute en Universiteit Utrecht.
Slob, A., G. Bolt & R. van Kempen (2008), Na de
Sloop. Waterbedeffecten van gebiedsgericht
stedelijk beleid, Den Haag/Utrecht: Nicis
Institute/Faculteit Geowetenschappen,
Universiteit Utrecht.
South, S.J. & K.D. Crowder (1997), ‘Residential
mobility between cities and suburbs: race,
suburbanization and back-to-the-city moves’,
Demography 34: 525-538.
South, S.J. & K.D. Crowder (1998), ‘Leaving
the ‘hood’: residential mobility between
black, white and integrated neighborhoods’,
American Sociological Review 63: 17-26.
Speare, A., S. Goldstein & W.H. Frey (1975),
Residential mobility, migration and
metropolitan change, Cambridge (Mass.):
Ballinger.
Stadsgewest Haaglanden (2004), Regionale
woonvisie Haaglanden, Den Haag:
Stadsgewest Haaglanden.
Stadsregio Rotterdam (2002), Visie stedelijke
vernieuwing 2001-2010, Rotterdam: Stadsregio
Rotterdam.
Stadsregio Rotterdam (2003), Woonvisie
stadsregio Rotterdam, Rotterdam: Stadsregio
Rotterdam.
Stapleton, C.M. (1980), ‘Reformulation of
the family life-cycle concept: implications
for residential mobility’, Environment and
planning A 12: 1103-1118.
Suttles, G.D. (1974), The social order of the
slum; ethnicity and territory in the inner city,
Chicago: The University of Chicago Press.
Tesser, P.T.M., C.S. van Praag, F. van Dugteren,
L.J. Herweijer, & H.C. van der Wouden (1995)
Rapportage minderheden 1995: concentratie
en segregatie. Rijswijk: Sociaal en Cultureel
Planbureau.
Tomlins, R. (1997), ‘Officer discretion and
minority ethnic housing provision’,
Netherlands Journal of Housing and the Built
Environment 12: 179-197.
Tweede Kamer der Staten Generaal (2006),
Verstedelijkingsbeleid tot 2010. Brief van de
Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke
Ordening en Milieubeheer, 13 juli 2006, 27562.
Den Haag: Sdu.
Uunk, W. & S. Dominguez Martinez (2002),
Wijken in beweging. Migratie in en uit
concentratiewijken, Assen: Van Gorcum.
Veldboer, L. & P. van der Graaf (2007), ‘Kansrijk
wonen: omhoog met de middenklasse?’,
pp. 143-155 in: L. Veldboer, J.W. Duyvendak
& C. Bouw (red.) De mixfactor: integratie en
segregatie in Nederland, Amsterdam: Boom.
Veldboer, L., R.J. Kleinhans & J.W. Duyvendak
(2001), ‘The diversified neighbourhood in
Western Europe and the United States: how
do countries deal with the spatial distribution
of economic and cultural differences?’,
Journal of International Migration and
Integration 3: 41-64.
Vilsteren, G.J. van & W.H.J. Poelhekke (1978),
Doorstroming in Arnhem: een onderzoek
naar verhuisketens, Nijmeegse geografische
cahiers 13. Nijmegen: Katholieke Universiteit,
Geografisch en Planologisch Instituut.
VROM-Raad (2006), Stad en stijging. Sociale
stijging als leidraad voor stedelijke
vernieuwing, Den Haag: VROM-Raad.
Wal, O. van der (red.) (2004), Nieuw cement.
Een tussenstand van de wijkvernieuwing in
Groningen, Groningen: Uitgeverij Platform
GRAS Groningen.
Wessel, T. (2000), ‘Social polarisation and socioeconomic segregation in a welfare state: the
case of Oslo’, Urban Studies 37: 1947-1967.
White, H.C. (1971), ‘Multipliers, vacancy chains
and filtering in housing’, Journal of the
American Institute of Planners 37: 88-94.
Wilson, K.L. & A. Portes (1981), ‘Immigrant
enclaves: an analysis of the labor markets
experiences of Cubans in Miami’, American
Journal of Sociology 86: 295-319.
Wilson, W.J. (1987), The truly disadvantaged:
the inner city, the underclass and public policy,
Chicago: Chicago University Press.
Wittebrood, K. & T. van Dijk (2007), Aandacht
voor de wijk. Effecten van herstructurering op
leefbaarheid en veiligheid, Den Haag: Sociaal
en Cultureel Planbureau.
Wolpert, J. (1965), ‘Behavioral aspects of the
decision to migrate’, Papers and Readings of
the Regional Science Association 15: 159-169.
Wood, M. (2003), ‘A balancing act? Tenure
diversification in Australia and the UK’, Urban
Policy and Research 21: 45-56.
Woods, R.I. (1976), ‘Aspects of the scale
problem in the calculation of segregation
indices: London and Birmingham, 1961 and
1971’, Tijdschrift voor Economische en Sociale
Geografie 67: 169-174.
Literatuur
161
Yinger, J. (1999), ‘Sustaining the fair
housing act’, Cityscape: a Journal of Policy
Development and Research 4: 93-106.
Zorlu, A. (2009), ‘Ethnic differences in
spatial mobility: the impact of family ties’,
Population, Space and Place 15: 323-334.
Zwaard, J. van der (2005), ‘De Nederlanders
achterna? Twijfels van allochtone sociale
stijgers over verhuizen naar een betere buurt’
Sociologie 1: 463-475.
Geraadpleegde websites
www.huuropmaat.info
www.kei-centrum.nl
www.motivaction.nl
www.pactopzuid.info
www.smartagent.nl
162
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
Colofon
Eindverantwoordelijkheid
Planbureau voor de Leefomgeving
Het project is uitgevoerd in samenwerking met de Faculteit Geowetenschappen van
de Universiteit Utrecht (FGW-UU) en het Nederlands Interdisciplinair Demografisch
Instituut (NIDI)
Auteurs
F. van Dam (projectleider), S. Boschman en P. Peeters (PBL)
R. van Kempen en G. Bolt (FGW-UU)
P. Ekamper (NIDI)
Supervisie
D. Manting
Klankbord VROM
J. Bezema, M. de Graaff, G. de Joode, V. Neevel, C. Veltrop, A. Verweij,
A. de Vries-Guiting (ministerie van VROM-WWI)
W. Hornis, H.L. Palsdottir (ministerie van VROM- DGR)
Met dank aan
R. Aykaç, M. Galle en M. Koopman (PBL)
Redactie figuren
M. Abels, F. de Blois en J. de Ruiter (PBL)
Eindredactie
Fundamentaal, Culemborg en Uitgeverij PBL
Foto omslag
Gerhard van Roon/Hollandse Hoogte
Opmaak
Textcetera, Den Haag
Druk
De Maasstad, Rotterdam
Nieuwbouw, verhuizingen
en segregatie
Effecten van nieuwbouw op
de bevolkingssamenstelling
van stadswijken
Nieuwbouwprojecten blijken een tweeslachtig effect te
hebben op de bevolkingssamenstelling. Nieuwbouwwijken
aan de rand van de stad, zoals de Vinex-wijken, trekken
vooral autochtone gezinnen; deze wijken hebben de
segregatie naar inkomen, huishoudenssamenstelling
en etniciteit versterkt. Herstructurering van bestaande
woonwijken, waarbij verouderde, sociale huurwoningen
zijn gesloopt en vervangen door nieuwe koopwoningen,
hebben de segregatie juist verminderd. Door het bouwen
van nieuwe woningen in bestaande stadswijken blijven
bewoners met een hoger en middeninkomen vaker in deze
wijken wonen. De bevolkingssamenstelling van deze wijken
wordt door deze nieuwbouw steeds gemengder, zowel naar
inkomen als naar huishoudenssamenstelling.
Nieuwbouw, verhuizingen en segregatie
De rijksoverheid streeft ernaar woonwijken met een te
eenzijdige samenstelling van de bevolking te voorkomen.
Wijken zouden gemengder moeten zijn: met zowel
lage- als hoge-inkomensgroepen, zowel allochtonen als
autochtonen, en met zowel gezinnen als alleenstaanden.
Deze conclusies trekt het PBL op basis van een onderzoek
naar de verhuisstromen en verhuisketens die in de periode
1999-2005 zijn teweeggebracht door nieuwbouw in de
stadsgewesten Rotterdam, Den Haag, Utrecht, Tilburg,
Groningen en Arnhem. Met dit onderzoek wordt voor het
eerst in beeld gebracht wat de effecten zijn van nieuwbouw
op de bevolkingssamenstelling van bestaande stedelijke
woonwijken.
Planbureau voor de Leefomgeving, augustus 2010
NVS_OM_4_daken.indd 1
snijlijn
vouwlijn
rug
Aanwijzingen voor de opmaak staan in de laag toelichting
vouwlijn
17-8-2010
snijlijn
16:10:13