SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi
Sosyal Bilimler Dergisi
Ağustos 2014, Sayı: 32, ss. 131-142
SDU Faculty of Arts and Sciences
Journal of Social Sciences
August 2014, No: 32, pp..131-142
Osmanlı Modernleşmesinde Basın
Mehmet Ali KARAMAN ∗
ÖZET
Bu çalışmamızda modernleşmede matbuatın yeri ve önemi üzerinde duracağız. Bilgi
bütün insanlığın en çok değer verdiği kavram olmuştur. Binlerce yıldan bu yana toplumlar
gerek edinilmiş tecrübeleri, gerekse yapılan buluşları sonraki nesillere aktarma adına bir
araya toplayarak kitaplaştırmışlardır. Bu da basının sayesinde ivme kazanmıştır. Kitap ve
kültürünün kullanılmaya başlamasıyla kesin ve kalıcı bilgiye ulaşıldığı gibi, bilginin
doğruluğunun sorgulanması da kolaylaşmıştır. Söylenti ve yanlış tecrübelere dayanan çeşitli
kirli bilgiler kitabın kullanılmasıyla geçerliliğini kaybetmiştir. Böylelikle bilgiler daha fazla
netleşmiş, bilimsel geçerlilik kazanmıştır. Öte yandan daha güncel olan bilgileri yayın yolu
ile anında kitlelere ulaştırma gerekliliği gazete mantığının doğmasına ortam hazırlamıştır.
Anahtar Kelimeler: Osmanlı İmparatorluğu, Modernleşme, Basın, Matbaa.
The Press in the Ottoman Modernization
ABSTRACT
This study elaborates on the place and significance of the press in modernization.
Mankind has always greatly appreciated the concept of information. For thousands of years
societies have gathered both experiences and inventions and collected them into books in
order to pass them on to the next generations. This process was accelerated by the press. From
the beginning, using books and the culture of books, precise and consistent information was
provided and checking the accuracy of information became easier. Various cases of false
information, based on rumour and false reports, lost their validity through the use of books.
Thus information became clearer and gained scientific validity. In addition, the necessity of
transmission of more current information to the masses through immediate publication paved
the way for the emergence of journals.
Key Words : Ottoman Empire, Modernization, Press, Printing House.
Giriş
İletişim, insanlığın doğasında olan ve çevresiyle duygularını paylaşmasındaki en
önemli araçtır. İnsan her zaman etrafında olan biteni merak etmiş, öğrenmek için
çabalamış ve öğrendiğini paylaşmak gereği duymuştur. En ilkel toplumlardan XXI.
Yüzyıl modern toplumlarına kadar iletişim çeşitleri ve araçları çeşitli yöntem ve
tekniklerle farklılıklar göstermiştir. Ancak bu yöntem ve teknikler sürekli kendini
geliştirerek gerek sosyal ilişkilere gerekse bilim dallarına hizmet etmişlerdir.
Osmanlı İmparatorluğu’nda klasik dönem devlet anlayışı ilme ve bilgiye
verilen değerle anlamlı hale gelmiştir. Batıdaki modernleşme hareketlerine kayıtsız
kalmayan Osmanlı, gelişmeleri olduğu gibi tatbik etmese de yakından takip etmiştir.
Batıdaki önemli bir gelişme olarak kabul edilen matbaanın kullanılması, Osmanlı
∗
Yrd. Doç.Dr., Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi, Tarih Bölümü. malikaraman@hotmail.com
132
Osmanlı Modernleşmesinde Basın
topraklarında Yahudilerin öncülüğüyle hayat bulmuştur. Matbaanın Osmanlıya
etkin bir şekilde gelişi Batıda kullanılma süreci ile kıyaslandığında zaman alsa da bu
durumun Osmanlı İmparatorluğu’nun kayıtsız kalması olarak değerlendirilmesi
yerine ihtiyacın hâsıl olması ile doğru orantılı olduğu kanaatindeyiz.
1-İnsanlık ve Basın
Aklın ve mantığın olduğu her yerde bilim, bilimin olduğu her yerde de iletişim
vardır. İletişim, alanları ayrıda olsa her pozitif bilim dalını ilgilendirmiştir. Sosyal
gelişim süreci içerisinde farklı görüş ve düşünce akımları, toplumları etkileyerek
ortaya çıkan fikirlerin en hızlı şekilde nasıl yayılır sorusunun cevabını da arar
olmuştur. Hiçbir zaman durağanlık göstermeyen insan ırkı zaman içerisinde
yaşamını kolaylaştıracak buluşlarla sürekli bir gelişme içerisindedir. Yazının icadı ve
yaygın olarak kullanılmaya başlaması çok önemli bir gelişme olmaktan öte
insanlığın var oluş gayesini öğrenme noktasında başta ilahi emirlerin insanlığa
ulaştırılmasında olmak üzere pek çok alanda en önemli yöntem olarak birinci sırayı
almıştır. Yazının icadı tarihin de başlangıcı sayıldığından, aynı zamanda dönemlerin
ve olayların sonraki çağlara aktarılmasını mümkün kılmıştır. Kâğıdın farklı
yöntemlerle kullanılmaya başlaması ve yazıyla buluşması çağlar boyunca bilimin ve
insanlığın işini kolaylaştırmıştır.
Irkları ve milletleri ne olursa olsun diyalog içinde olan toplumlar mutlaka
birbirlerine tesir etmişlerdir. En katı milletler bile iyi ilişkiler kurup ticaret yaptıkları
kültürlerin yanında, savaş halinde olup çatıştıkları topluluklardan dahi etkilenmiş,
başta bilgi alışverişi olmak üzere kültürlerini, medeniyetlerini benimseyerek, bu
etkileşim yaşam biçimlerinden, mimarilerine kadar kendini hissettirmiştir. Her
yüzyıl kendi içerisinde ayrı bir öneme sahiptir. Eski çağlarda, ilk gazetelerin ataları
sayılan elle yazılan fırınlanmış tabletlere, toplumu ilgilendiren olayların yazılarak
halka duyurma adına şehrin çeşitli yerlerine asıldığı bilgisine ulaşmaktayız. Bundan
3400 yıl önce Nil boylarında bulunan bir tablet dünyanın ilk gazetesi adını almıştır.
İlk tuğla gazeteden kırk sayı bulunmuştur. Bunlarda birçok havadis yazılıdır. Bir
tanesinde “Mısır Kraliçesi Tija İçin yapılmış olan havuz bitmiştir”, “Kral Aslan avında
muvaffakiyetler kazandı” gibi havadisler verilmiştir 1. Babilonyalılar’da kamu ile ilgili
olayları günü gününe yazan vakanüvisler ve bunları şehrin muhtelif köşelerine asan
görevlilere rastlamaktayız. Eski Roma’da bir yıllık olaylar rahipler tarafından beyaz
levhalar üzerine yazılır, sonra bu yıllıklar başrahip tarafından tapınağın duvarlarına
asılarak halka duyurulurdu 2. İsa’dan 1750 yıl önce Tomates III. döneminde bir
gazetenin olduğu, Firavun Amorsis’in, eleştiri ve hicivlerden tedirginlik duyduğu,
bunları önleyemediği içinde kahrından öldüğü mısırlı tarihçiler tarafından dile
getirmiştir. Mazediler, Çin’in Pekin şehrinde miladın 911. yılında King-Pau adlı
gazetenin var olduğunu, Çinlilerin mısırlılar gibi papirüs değil, bir çeşit kâğıt
kullandıklarını yazmaktadır 3. Mısır’da mizah gazeteleri de çıkmıştır 4. XV. Yüzyıla
gelindiğinde matbaanın icat edilmesi dünya iletişim tarihi için ciddi bir sıçrama
1 Enver Behnan Şapolyo, Türk Gazetecilik Tarihi ve Her Yönü İle Basın, Güven Matbaası, Ankara, 1969,
s.11.
2 M. Nuri İnuğur, Basın ve Yayın Tarihi, Der Yay., İstanbul, 2005, s. 32-33.
3 Hamza Çakır, Osmanlı’da Basın İktidar İlişkileri, Siyasal Kitabevi, Ankara, 2002, s.1.
4 Şapolyo a.g.e., s.11.
Mehmet Ali KARAMAN
133
sayılmış, alışılagelmiş bütün ilkel yöntemler Johann Gutenberg’in buluşu ile dize
gelmiştir. Yazının icadı kadar ses getiren matbaa eserlerin çoğaltılma sürecini
hızlandırmakla kalmamış, toplumların birbirlerinden daha hızlı etkilenmelerinin de
önünü açmıştır. Savaşların insanlık tarihi kadar eski olması ve savaşlara
endekslenmiş hayatlar olması münasebetiyle devletlerin gerek siyasi, gerekse askeri
ilişkileri halkı her zaman için ilgilendirmiş, bu da gazete kültürünün yaygınlaşması
açısından haber alma merakı içerisinde bulunan kesimlerin matbuata olan ilgisini
arttırmıştır. XV. Yüzyıldan itibaren Venedikliler dünyanın çeşitli yerlerinde görev
yapan elçilerine haber niteliğinde çeşitli yayınlar yollamaktaydı. 1482 yılında
Mainz’de sahte paraya karşı halkı uyarmak adına basılan tek yapraklı bülten,
iletişimde öncüler arasında gösterilebilinir 5. Nitekim XVI. Yüzyıl başlarında
Strasbourg’da bugünkü modern anlayıştaki bilinen ilk gazete “Avisa, Relation oder
Zeitung” Almanca olarak yayınlanmıştır 6. Eski çağlardan XVIII. Yüzyıl’a kadar
geçen dönem haberleşme ve basın için bir oluşum devresi sayılabilir. İhtilal’ın
ardından 1850’ye kadar basın üzerinde ciddi bir baskı gözlemlenir. Bu baskıyı
aşmasının ardından I. Dünya Savaşı’na kadar olan dönem basının evrimi açısından
kendini geliştirdiği sansür ve siyasi baskılara karşı direndiği gelişim dönemi olarak
adlandırılabilinir 7. Fransız İhtilalinin akabinde basılan gerek kitap gerekse gazete
sayı bakımından gözle görülür oranda artmıştır.
2- Matbaanın Osmanlı Devleti’ne Giriş Süreci
Medeniyet’in inkişafı basının ve iletişimin ne derece güçlü olduğuyla doğru
orantılıdır. Avrupa pek çok şeyi başka coğrafyalarda icadı yapılmış olsa dahi en
etkili şekilde kullanmayı başarmıştır. Matbaa da bunlardan sadece birisi ve en
önemlisidir. Osmanlı Devletinde ise matbaaya temkinli yaklaşılmış, özellikle dini
içerikli eserlerin basım ve yayımından kaçınılmıştır. Osmanlı topraklarında
matbaanın ilk kullanım tarihinin 1490 yıllara rastladığı ile alakalı çok çeşitli görüşler
vardır. Bu dönemde Osmanlı topraklarına getirilen Yahudilerin beraberlerinde
baskı kültürünü de getirdikleri savunulmuştur 8. Osmanlı İmparatorluğu’nda ilk
basımevinin Yahudiler tarafından İstanbul’da kurulduğu tüm araştırmacılar
tarafından kabul edildiği halde, ilk basılan kitabın adı ve basım tarihi tartışmalıdır.
İmparatorluğun ilk matbaası, İspanyol göçmeni David ve Samuel ibn Nahmias
tarafından İstanbul’da kuruldu. İlk basılan kitap, Toledo’lu din bilgini Yakup ben
Asher’in “Arba’ah Turim” olarak anılan “Sefer Aturim le Ribi Yaakov ben Arosh” adlı
eseridir 9.
Matbaanın Avrupa’da siyasi ve dini bir parçalanmanın bir mücadele silahı
olarak devreye girmesi kısa zamanda önem kazanıp yaygınlaşmasına yol açmıştır.
Osmanlı Devleti’nde ise özellikle gayr-i Müslim matbaaları özellikle din konulu
eserlere ağırlık vermiş ve genelde eğitim amacı taşımaktan öteye geçmemiştir.
İspanya’dan göç etmiş olan David ve Samuel ben Nahmias kareşlerin bastığı Jacob
Hamza Çakır, a.g.e., s.2.
Nuri İnuğur, a.g.e., s.57.
7 Nuri İnuğur, a.g.e. s.17.
8 Alpay Kabacalı, Başlangıçtan Günümüze Türkiye’de Basın ve Yayın, Literatür Yay., İstanbul, 2000, s. 9.
9 Naim Avigdor Güleryüz, Bizans’tan 20. Yüzyıla Türk Yahudileri Tarihi, Gözlem Yay., İstanbul, 2012, s.8990.
5
6
134
Osmanlı Modernleşmesinde Basın
ben Asher’in Standard bir hukuk kitabı olan Arba’ah Turim İstanbul’da kurulan
Yahudi matbaasının ilk ürünüdür (13 Aralık 1493) 10. İlk Türk Matbaası İbrahim
Mütefferika’nın teşebbüsü ile 1726 yılında hayata geçti 11. İlk Osmanlı matbaasının
kuruluş tarihçesi İsveç Büyükelçisi Edvard Carleson (1704-1767)’un 20 Temmuz
1735 tarihli raporunda en bariz şekilde özetlenmiştir. Carlson belirttiği şekliyle
risale 1726 yılında ortaya çıkar ve Sultan III. Ahmet döneminde Sadrazam
Nevşehirli Damat İbrahim Paşa’ya sunulur 12. Matbaanın Avrupa’da etkin olarak
kullanıldığı andan 13 İbrahim Müteferrika’nın matbaa açılışı için 1726 yılında verdiği
dilekçeye kadar geçen takribi 300 yıllık süre Avrupa ile aradaki basım kültürü
açısından mesafeyi anlamaya yeterlidir. Osmanlı’ya gelişi temel alındığında
matbaanın Avrupa’da çok kısa bir zaman diliminde yaklaşık 50 yıllık bir süre
içerisinde bilinen merkezlerde kullanılmaya başladığını bunun ispatıdır. 1721’de
Fransa’ya elçi olarak gönderilen Çelebi Mehmet Efendi’nin de Fransa’da gördüğü
yenilikleri hayranlıkla anlattığı sefaretnamesinde basımcılıktan söz etmemekle
birlikte matbaacılıkla ilgilendiğini, Fransa’da görüştüğü Duc de Saint Simon’a
İstanbul’da matbaa açılacağını söylediği bilinmektedir 14. Bazı Avrupalı tarihçilerin
İslam dünyasının Rönesans’ının başlangıcı diye niteledikleri Müteferrika’nın girişimi
ilk ürününü 1729’da verdi. Patrona Halil İsyanı ile durgunluk dönemine giren bu
dönemde sadrazamı katlettiren 15, padişahı tahttan indiren ayaklanma da matbaaya
dokunulmaması matbaanın din konusu olarak algılanmadığını göstermekteydi 16.
XVII. Yüzyılda İngiltere’den gönderilen bir gemi dolusu Kuran-ı Kerim baskısı
Marmara Denizine döktürüldü. İbrahim Müteferrika’nın da basım için seçtiği
eserler dinle ilişkili olmadığından, devrin din adamlarına halkı kışkırtma olanağını
vermemiştir. O güne kadar basılmasından ve çoğaltılmasında korkulan eserleri itina
ile basmış, aynı zamanda kitap kopya ederek çoğaltanların öfkesini de
uyandırmamayı da başarmıştır 17. Matbaanın Osmanlı Devleti’ne girişi ile ilk
gazetenin basım süreci arasında yaklaşık bir asırlık fark bulunması habercilik ve
yayın kültürünün de gelişimini geciktirmiştir.
Avrupa dünyası ile düşün yolunda tanışma çabasının ilk olayı olarak Osmanlı
dilinde basımevinin kuruluşundan yüz yıl kadar bir zaman geçmiş bulunuyordu. O
olay dolayısıyla tartıştığımız koşullar altında bir tanışma olayının ne denli dar
kaldığını, aradan geçen süre içinde basılan eserlerin azlığından, basımevinin
Kemal Beydilli, “Matbaa”, T.D.V. İslam Ansiklopedisi, Ankara, 2003, s.105-110.
Erhan Afyoncu, http://www.matbaaiamire.com (22/07/2012)
12 Orlin Sabev, (Orhan Salih), İbrahim Müteferrika ya da İlk Osmanlı Matbaa Serüveni (1726 - 1746), Yeditepe
Yay., İstanbul, 2006, ss.136-146.
13Avrupa’da matbaanın kullanılması, 1450’li yıllarda Gutenberg’in matbaanın mucidi olduğu ve dizgi
harflerini kullanarak ilk kitabı bastığı bilgisi gerçeği yansıtmadığına dairdir. Mevcut bilgi 1430 yılında
Hollanda’nın Harlem şehrinden Laurens Coster’in, bir basımevi kurduğu ve Gutenberg’in de bu buluşu
Coster’in çırağından öğrenip geliştirerek kullandığıdır. Bilgi için Alpay Kabacalı, a.g.e., s.3.
14Alpay Kabacalı, a.g.e., s.17.
15Patrona Halil İsyanıyla, Nevşehirli Damat İbrahim Paşa idam edilmiş, Sultan III. Ahmet tahttan
indirilerek yerine I. Mahmut getirilmiştir.
16 Orhan Koloğlu, Osmanlı’dan 21. Yüzyıla Basın Tarihi, Pozitif Yay., İstanbul, 2006, s.15.
17 Nuri İnuğur, a.g.e., s.156.
10
11
Mehmet Ali KARAMAN
135
gelişmeyişinden, İbrahim Müteferrika’nın ölümünden sonra basımevinin asıl amaç
olan tanıma aracı olarak çıkışından anlayabiliriz 18.
1796 yılında Sultan III. Selim Dönemi’nde Mühendishane-i Bahr-ı
Hümayun’un açılmasından bir yıl sonra binanın alt katında öğrencilerin ders
kitaplarını basmak üzere Basmahane Odası diye adlandırılan mühendishane
matbaası kurulmuştur. Burada İbrahim Müteferrika Matbaası’nın araç gereçleri
Raşit Efendiden satın alınmış, matbaanın başına ise dönemin Mühendishane ve
Hendese Hocası Abdurrahman Efendi getirilmiştir 19.
Batılı devletler ile başlayan yakınlaşma, savaş halinde olan dünyanın
birbirleriyle çıkar ilişkisini her fırsatta en ince ayrıntısıyla hesaplayan emperyalist
devletler için kullanıma açık ciddi bir bahane olmuş, bu da yayılmacı devletlerin
işini kolaylaştırmıştır. İmparatorluğun bugünkü Türkiye topraklarına tekabül eden
kısmının 1530 yılındaki nüfusu yaklaşık altı buçuk milyon olduğu bunun % 8’inin
Hıristiyan olduğu, 1844 yılında ise aynı bölgede On altı milyon insan yaşadığı ve
Hıristiyanların bu oranının % 20’lik kısmını oluşturması batının Osmanlı üzerinden
politika üretmesi için geçerli bir mazeret olmuştur 20. Buradan yola çıkarak başta
misyonerlik faaliyetleri adına pek çok ülkenin Osmanlı topraklarında okullar açtığını
görmekteyiz. Osmanlı’ya ayak basan ilk misyoner 1815 yılında Mısır’a gönderilen
İngiliz Church of Missionary Society’e bağlı bir papazdır. Onu 15 Ocakta İzmir’e
ayak basan Pliny Fisk ve Levi Parsons adlı Amerikalı misyonerler izlemiştir 21. Öte
yandan da Anadolu’nun en uzak vilayetlerine bile konsolosluklar açılmıştır. Büyük
devletler arasındaki rekabet kızıştıkça, bir vilayette açılan bir konsolosluğu derhal
birkaç konsolosluğun daha açılması izler. Hepsi de o bölgedeki Osmanlı uyruğu
Hıristiyanları, mahalli gelir kaynaklarını ve idareyi kendi etkileri altına alma
kavgasına tutuşurlar. Batı Kapitalizmi, sistemin içsel mantığı uyarınca, elde ettiği ile
yetinmemektedir. Bu verimli pazarı daha geniş ölçülerle sömürmek amacındadır.
Sömürebileceği az sayıdaki büyük ve zengin ülkelerden biridir, Osmanlı
memleketi 22. Bu kavgaya en son katılan Amerikalıların kurduğu konsolosluklar kısa
zamanda büyük önem kazanır. 1831 yılında İzmir’de açılan konsolosluktan sonraki
seksen sene içinde Amerikalıların Osmanlı İmparatorluğu’ndaki konsolosluk sayısı
kırk beşe varır 23. Protestan misyoner örgütlerinin dünyayı aralarında
paylaşmalarında Osmanlı İmparatorluğu esas itibariyle ABD’nin payına düşmüş,
Osmanlı mülkündeki faaliyetlerinde ABCFM 24 1870 yılına kadar tek başına daha
sonraki yıllarda ise BFMPC 25 ile birlikte çalışılmıştır 26.
Osmanlı devleti, egemenliğini uygulayacağı topraklarda siyasal hükmü
yürümediği için bir ekonomik kalkınma programı yürütemezdi. Toprakları üzerinde
kendi egemenliğine aykırı imtiyazlar edinmiş dış devletlerin ekonomik gücü hüküm
Niyazi Berkes, Türkiye’de Çağdaşlaşma, Doğu-Batı Yay., İstanbul,1985, s.196.
Alpay Kabacalı, Başlangıçtan Günümüze Türkiye’de Basın ve Yayın, s.31.
20 Stefanos Yerasimos, Az Gelişmişlik Sürecinde Türkiye, Belge Yay., İstanbul, 1987, C. II., s.15.
21 Uygur Kocabaşoğlu, Anadolu’daki Amerika, Arba Yay., İstanbul, 1991, s.16.
22İsmail Cem, Türkiye’de Geri Kalmışlığın Tarihi, İş Bankası Yay., İstanbul, 2007, s.191.
23İsmail Cem, a.g.e., s.199.
24American Board of Commissioners for Foreign Missions -Amerikan Yabancı Misyonlar Kurulu.
25Board of Foreign Missions of the Presbyterian Church –Presbiterian Kilisesi Dış Misyonlar Kurulu.
26Uygur Kocabaşoğlu, a.g.e., s.17.
18
19
136
Osmanlı Modernleşmesinde Basın
sürüyordu 27. Bu yaklaşımı kendi hâkimiyetinde bulunan merkez sayılacak yerler için
söylemek de mümkündür. Osmanlı ekonomisinin bozulması, siyasi yapısının
bozulmasıyla doğru orantılıdır. Bu eş zamanlı çözünürlülük beraberinde yanı
başlarında hızla güçlenen ekonomilerin tahakkümü altına girmeyi kaçınılmaz hale
getirmiştir. Batılı devletlerin ekonomik güçleriyle birlikte kültürleri de, ahlaka ve
sosyal değerlere pek uymasa da ülke içerisinde varlık göstermiştir. Meselelerin
çözümünde silahlar yetersiz kaldıkça, diplomasi oyunlarından destek arama
gerekliliği Osmanlı sarayı ile Avrupa arasında gitgide sıklaşan ilişkiler doğurur 28. Bu
tarihlerden itibaren Osmanlı Devleti içerisinde alışılagelenden farklı bir dönüşüm
dönemi başladı diyebiliriz. Avrupa’da ki gelişmeler yapılacak ıslahatların artık
sadece askeri anlamda yapılmasının yeterli olmadığı, sosyal ve bürokratik sürecin de
ne kadar önemli olduğu gerçeğiyle Osmanlı yönetimini karşı karşıya getirmişti. XIX
Yüzyıl, diplomasinin en az savaş meydanlarında alınacak zaferler kadar önemli bir
unsur olduğunun anlaşıldığı yıllardır. Bu yıllar ikili ilişkilerde masa başında yapılacak
manevralarla birlikte muhatap devletlerin içişlerine karışma hakkını askeri müdahale
sürecine girmeden kâğıt üzerinde elde edildiği bir dönemdir. Tanzimat’ın ilan
edilmesi için oluşan ortam incelendiğinde, öncelikle dünya üzerindeki değişimin
batılı devletlerin elini güçlendirdiği gerçeğini karşımıza çıkarmıştır.
Askeri basında matbuat ile alakalı kaleme alınan bir yazı özellikle son dönem
Osmanlı matbuat ve Avrupa basım hayatı ile alakalı rakamsal bilgiler aktarması
açısından önem arz etmektedir. Donanma Mecmuası’nın 156. sayısında yer alan
“Matbuat Âlemi” başlıklı yazı 7 Mart 1334 yılında yayımlanmıştır. “1912 senesinde
İngiltere’de 10914 kitap, Amerika’da 12470 kitap, neşredildiği halde Almanya’da 31681
kitap neşrolunmuştur.” Yayınlanan bu eserlerin hangi alanlarda olduğunun da
rakamsal bilgisinin verildiği yazı Ali Şükrü tarafından kaleme alınmıştır 29.
Osmanlı’da İlk Süreli Yayınlar
İhtilalın getirdiği değişim rüzgârı bütün Avrupa ile birlikte Osmanlı Devleti’ni de
etkilemiş, aydın zümrenin batı hayranlığı ülkeye giren yayınlarla hat safhaya
çıkmıştır. İlk olarak İstanbul’daki Fransız Elçiliği 1795 yılında kendi özel matbaasını
kurmuştu. 1795’te elçilik Doğuda yerleşmiş Fransızlara Fransa Cumhuriyeti’nin
sorunları hakkında bilgi vermek, Türklere de Avrupa’yı tanıtmak amacıyla Bulletin de
Nouvelles 30 adlı süreli yayını çıkardı. On beş günde bir çıkan bu yayın Türkiye’de ilk
gazete olarak nitelendirilebilir. 1796’da bunun yerine Gazetta Françeis de
Constantinople yayımlandı. Pek düzenli çıkmayan bu gazetenin yayını iki yıl kadar
sürdü. Fransızlar 1821’de İzmir’de Le Spectatuer Oriental’i 1824 te Le Smyrneen’i
Niyazi Berkes, a.g.e, s.244.
a.g.e. s.17.
29 Ali Şükrü, “Matbuat Âlemi”, Donanma Mecmuası, S, 156, 7 Mart 1334, s.1718.
30Bulletin de Nouvelles’in basıldığı basımevinin müdürüne Fransız Elçi Varninac Paris’ten gönderilen baskı
makinelerinin Türkçe baskı yapabilmesi için gereken dizgi harflerini tedarik etmesi gerektiği konusunda
Basımevi müdürüne talimat verse de sonuç alınamamıştır. Akabinde 7 Mart 1796 Tarihinde Elçi Varninac
geri çağrıldığından Bulletin de Nouvelles’in yayını da sona ermiştir. Nuri İnuğur, a.g.e. s.167 Niyazi Berkes,
Osmanlı Topraklarında çıkan ikinci gazete olarak 1821’de basılan ve Yunan Bağımsızlık hareketleri
yüzünden fazla yaşamayan Salpinx Hellenikon adlı Rumca gazeteyi işaret eder. Bkz. Türkiye’de Çağdaşlaşma
s.197.
27
28Yerasimos,
Mehmet Ali KARAMAN
137
1828’de Le Courrier de Smyrn’i yayımladılar 31. 24 Mart 1821’de Charles Tricon’un
kurduğu Le Spectatuer Oriental (Doğulu Seyirci) Avrupalı gazeteler ayarında olduğu için
oldukça ilgi çekti. Tamamen ticaret ve kültür içerikli bir gazete hedeflense de
Yunan ayaklanmasının ardından siyasal bir niteliğe büründü. Aynı dönemde
İzmir’de ayaklanma ve Rum korsanlar yüzünden ticari faaliyetler tamamen
durmuştu. Gazete Fransız Devrimi’nden aldığı destekle Yunanlıları destekleyince
İzmirli tüccarların ve Bab-ı Âli’nin tepkisini çekti. Önce politikasını sonra da
sahibini değiştirmek zorunda kalan gazeteye ilk başta yazar olan Fransız avukat
Alexandre Blacgue sahip oldu. Blacgue daha sonra Le Courrier de Smyrn’i (İzmir
Habercisi) yayımladı. Yoğun bir Osmanlı yanlısı kampanya yürüten gazete, Yunan,
Rus, İngiliz ve Fransız politikalarını sert bir şekilde eleştirdi. Nihayetinde Batı
Osmanlı’ya gazetenin kapatılması için baskı yapacak, Osmanlı Devleti de basın
hukuku kavramından henüz yoksun olduğundan Avrupa’nın kendi sorunu sayarak
çözümü Fransız elçiliğine bırakacaktır. Ancak kendisini batıya karşı fazlasıyla
savunan bu gazete ve Mösyö Blacgue bazı durumlarda Avrupalı basından
faydalanma yolunu da Osmanlıya açmış oluyordu 32. Batılı fikirlerin bu şekilde
süratle yayılmasının sonucunda Türk aydınları hareketlenmeye başladılar. Türk
Edebiyatı Fransız Edebiyatı’nın cansız bir taklidi haline dönüştü. Yönlerini Batıya
çevirmiş olan Türk sanatkârları hayallerini zenginleştiren yeni bir düşünceye
medeniyetle tanışmaya başladılar. Milli kültürlerinde değişimi kolaylaştıracak
unsurlar olmadığından medeniyetin çok az kısmını anlayabildiler 33. Batı’nın
Osmanlı’ya nefreti XVI. Yüzyıl’da Martin Luther’in kaleminden çıkanlarla az çok
kendini hissettirmişti. Martin Luther, 1524 tarihli “Türklere Karşı Ordu Vaizleri”,
1529’da yazdığı “Türkler Karşı Savaş Üzerine” ve 1541 tarihli “Türklere Karşı Dua
Uyarısı” adlı yazılarında Türkleri o çağda yaşayanların bozulması üzerine Tanrı
tarafından gönderilmiş “Allah’ın Gazabı Millet” olarak görür ve gösterir 34.
Fransız İhtilali döneminde ise Avrupa’da hâkim görüş ve öne çıkan yazar ve
aydınlar çokta erdemli sayılacak işlerin altına imza atan isimler değildi. İhtilalin
temelini teşkil eden belli başlı fikir adamları aslında zannedilenden öte toplumda
çeşitli gayri ahlaki suçlara karışacak kadar problemli kişilerdi 35. Bir başka yönleri de
Türklerle ve Türklükle aralarında olan ciddi bir soğukluk idi. Montesque’nun Acem
Mektupları adlı eserinde “bir insan nasıl Türk olabilir” derken aslında Türklere karşı
içindeki kin ve öfkeyi de yansıtmaktaydı 36. Acem Mektupları’ndaki yazılanlara
Kabacalı, Türk Basınında Demokrasi, Kültür Bakanlığı Yay., Ankara, 1994, s. 10.
Koloğlu a.g.e. s.22-23.
33Ernest Edmondson Ramsour, Genç Türkler ve İttihat Terakki, Etkin Kitap, İstanbul, 2009, s.15.
34William H. Mcneill, “Osmanlı İmparatorluğu’nun Dünyadaki Yeri”, Tarih ve Toplum, S.2, Şubat 1984,
s.4., Gürsoy Şahin, İngiliz Seyahatnamelerinde Osmanlı Toplumu ve Türk İmajı, Gökkubbe Yay., İstanbul, 2007,
s.46.
35Jan Jack Rousso hırsızlık yüzünden kovulmuş bir uşaktı. On altı yaşındayken Otuz yaşında bir metrese
kendini baktırdı. Sonrada Filozof ve tarihçi M. De Mablyn’in yanına öğretmen olarak girdi. Efendisinin
şarap mahzenini soydu. Bkz. Pierre Gaxotte, Fransız İhtilali Tarihi, Varlık Yay., İstanbul, 1962, s.51.
36Türkler ile alakalı görüşlerinin devamında; “ Türkler dünyanın en çirkin insanları idi. Karıları da kendileri gibi
kaknemdi. Rum dilberlerini görünce akılları başlarından gitti. Başladılar kız kaçırmaya. Zaten ezelden beri hayduttular.
Türkler eşek olacak öbür dünyada. Yahudileri sırtlarında cehenneme taşıyacaklar. Bütün kavimlerin en cahili…
Türkiye’de tebaanın servetine, hayatına, haysiyetine kimse aldırış etmez. Anlaşmazlıklar çabucak karara bağlanır. Şöyle
31Alpay
32Orhan
138
Osmanlı Modernleşmesinde Basın
verilebilecek en güzel cevap Cemil Meriç’ten gelmiştir. Cemil Meriç, Bu Ülke adlı
kitabında Montesgue’nun iddialarına cevap vererek batının ve Montesgue’nun asıl
kim olduğuna ve batı zulmüne dikkat çeker 37. Dönemin önemli isimlerinden
Ahmet Cevdet Paşa Bükreş ziyareti sonrası Avrupa’ya dair tahlillerini yazdığı
Tezakir’de: “Azıcık Bükreş ahvalinden bahsedeyim. Orada hamiyet ve ırz-ı namus sözlerini
kimesne âbâ ve ecdâdından işitmemiş. Karı koca birbirini kıskanmak adet olmamış. Herkes
beğendiğiyle, muâşeret ve mâni’ü müzahim yok. Bir karı sevgilisi ile görüşür iken kocası odaya
girmiyor..” Bükreş ziyaretinde tesadüfen karşılaştığı Fransız ile yaptığı sohbette:
“Fransa’da dahi mu’aşeret-i nisâ bu mertebe serbestmidir?..Ne münasebet. Bizde de vâkıâ
karılar serbesttir. Ammâ bir takım rüsum-ı ırz-u edeb perdesi arkasında mestûredirler. Burada
vaktiyle perde yırtılmış. Her şey meydana çıkmış”38.
Osmanlı sosyal değişiminin en önemli göstergesi şehirleşmeydi. İzmir,
Selanik ve diğer bazı şehirlerdeki istatistik bilgileri genel eğilimin bir göstergesi
olarak alınacak olursa, batıdaki şehir nüfusu muhtemelen üç katı artmıştı. Şehir
bölgelerine göçün en önemli sebeplerinden biri, bir yandan kaybedilen
topraklardaki insanların göç etmesi, diğer taraftan tarımda giderek kötüleşen
koşullara katlanamayan köylülerin şehirleri tercih etmeleriydi 39.
Osmanlı sınırları dâhilinde basın faaliyetlerinin ilk başlarda resmi olarak
harekete geçmesi toplum dinamiklerinin de basına resmi pencereden bakmasını
sağlamıştır. Çıkan yayınlar ilk başlarda devletin yayın organı olma niteliği
taşımışlardır. Genel olarak bilinen, ilk Türkçe gazetenin 1831 tarihinde yayınlanan
Takvim-i Vakayi olduğu idi. Oysaki 1828 yılında Mısır’da yayınlanan Vakay-ı Mısriye
Osmanlı sınırlarında yayınlanan ve yarısı Türkçe, yarısı Arapça olan bir gazete olma
özelliği taşımaktaydı. Tarımsal ve Endüstriyel alanda dönemin gelişmelerinin
izlendiği bir haftalık gazete olma özelliği taşımaktaydı. Hemen akabinde iki yıl sonra
Girit’te yayınlanan Vakayi-i Giridiye’yi görmekteyiz 40. Basın sadece gazete çıkarmak
değildir. 1831’de Takvim-i Vakayi’nin çıkmasıyla basının başladığı söylenemez.
Çünkü bu gazete bir havadis kâğıdı, Padişahın reformlarını tanıtmaya çalışan resmi
bir yayındı 41.
Aydınların ve ideolojinin ön plana çıkması arasındaki etkileşim ve bunların
her ikisinin de politik sosyalleşme ve kitlelerin endoktrinasyonu 42 vasıtaları olarak
iletişime sıkı sıkıya bağlılığı, 1860’tan sonra Osmanlı modernleşmesinin yeni
ki: Paşa davacıları dinler, sonra falakaya yatırır herifleri, bir âlâ döver ve böylece davayı neticelendirir.” Montesquieu,
İran Mektupları, Hüsnütabiat Matbaası, İstanbul, 1963, 19. Mektup, s.90, 34. Mektup, s.133.
37Montesque’ya cevaben Cemil Meriç; Montesquieu, Doğu despotizminden söz eder. Düşünmez ki despotizmin alası,
perestişkârı olduğu İngiltere’de ve tebaası bulunduğu Fransa’dadır. Ne beyzadelerin dillere destan zulümlerini, ne isim
hanesi açık tevkif emirnamelerini hatırlat Bu şaşkın toprak ağasının hakkımızdaki türrehatı sadece gülünçtür Bizi bu
kadar tanır Montesguieeu. Batı yazarlarında ciddiyet ve dürüstlük aramayacak kadar Batı irfanının âşinâsı olanlar için
bu hükümlerin tek orijinal tarafı terbiyesizliktir.. .. Bizim köksüz ve umutsuz aydınlarımız da tarihimizi karalamak için
Montesguieu’nun coğrafi kaderciliğine sığınırlar. Cemil, Meriç, Bu Ülke, Ötüken Yayınları, İstanbul, 1976. s.122123.
38Ahmet Cevdet Paşa, Tezakir 40 Tetimme, T.T.K. Yay., Ankara, 1991, s.28.
39Karpat, a.g.e., s.58.
40Orhan Koloğlu, a.g.e., s.26, Hıfzı Topuz, II. Mahmut’tan Holdinglere Türk Basın Tarihi, Remzi Kitabevi,
İstanbul, 2003, s.13.
41Niyazi Berkes, a.g.e., 255.
42Bir doktrin ya da öğretinin dikte edilerek kesin doğruymuşçasına eleştiriye kapatılarak telkin edilmesi.
Mehmet Ali KARAMAN
139
boyutlar olarak ortaya çıkmasıyla başlamıştır. Gerçekten de iletişim değişim
sürecinde hayati bir rol oynamıştır. Bu, hükümetin taşradaki temsilcileriyle iletişim
kurma ve birlikleri hızla konuşlandırma çabalarının sonucu olarak posta sistemini
(1834), telgraf (1855–64) ve demiryollarını (1866) kurması ile başlamıştır. Özellikle
Ceride-i Havadis ve Tercüman-ı Ahval (1860) olmak üzere modern basının
kurulmasıyla modern iletişimin bütün etkileri hissedilmeye başlamıştı 43. 1840’da ilk
özel gazete olan Ceride-i Havadis ise bir Türk gazetecisi tarafından değil, diplomatik
bir olay dolayısıyla 44 İngiliz ticaret ve gazete muhabirliği yapan bir İngiliz tarafından
başlatılmış; muhtemel olarak yazarları Ermeniler olmuştur. Bu gazete ve
matbaasında basılan bir iki kitap, kitapta ekonomi politikasında liberalizm doktrini
savunulması ve yayılması bakımından onunla bir basın düşünü de başlatılmıştır.
İstanbul’da Fransızca ve İngilizce olarak çok sayıda gazeteler de çıkmaktaydı 45.
Hürriyet, müsavat ve özgürlük kavramları yayınlanan her yazının içinde zikrolunur
hale gelmiştir.
Osmanlı modernleşme süreci aynı zamanda bir mücadeleye dönüşmüş, bu
da iki grubun çekişmesi olarak siyasi hayata yansımıştır. Değişimi isteyenlerden
birinci grup gelenekçi olup, Osmanlı Devleti’nin klasik dönemdeki ihtişamını
yakalama yanlısı olanlardır. Gelenekçiler XIX. Yüzyılda yapılan ıslahatlardan hoşnut
olmamakla beraber batının ve sınırlar dâhilinde yaşayan azınlıklara verilen
imtiyazlardan da rahatsız idiler. Birinci grup, Osmanlı kurumlarını eski saf
geleneklerine döndürme yanlısı olan ıslahatçılar idi 46. Diğer grup ise şeriatın
zamanın ihtiyaçlarını karşılamadığı, devlet-din bileşiminin artık olanağının kalmadığı
devleti dinden ayırıp Avrupa modeline göre kurma gerektiği düşüncesinde
olanlardır. İkinciler genel olarak Avrupa’da okumuş, ya da bulunmuş dinsizleşmiş
sayılan ve döndüklerinde hiç de iyi izlenimler bırakmayan kişiler olarak gösterilir 47.
Zaten bu kesim devlet içinde gerçekleşecek ihtilal hareketlerinin genel planlayıcısı
olmuşlardır. Hemen hepsinin basın yoluyla bir yerlerde fikirlerini yayma çabalarını
görmek mümkündür. Osmanlı Devleti’nde III. Selim’e (1761–1808) kadar geçen
dönemde yaşanılan olumsuzlukların çözümünde genel olarak eskiye dönme yani
Kanuni devrini ideal model alma eğilimi görülmektedir. Bu anlayış III. Selim’den
itibaren sunulan ıslahat raporlarında değişmeye başlamıştır. Bu dönemle birlikte
Osmanlı Devleti’nin gerilemeye başladığı kabullenilmiş ve sorunun çözümü olarak
iki alternatif ortaya çıkmıştır. Bu seçeneklerden birisi “kanûn-ı kadîm” in ihmal
edilmemesi yani Kanuni devri şartlarına ya da evvelden olagelene dönmek şeklinde
Karpat, Osmanlı’da Değişim, Modernleşme ve Uluslaşma, İmge yay., İstanbul, 2006, s. 37.
Churchill’in Kadıköy taraflarında avlanması esnasında bir çocuğun ölümüne sebebiyet verdiği,
hakkında çıkan tutuklama kararına tepki olarak İngilizlerin kapitülasyonların da etkisiyle müdahil olmaları
sonucu dönemin dışişleri bakanı Akif Paşa azledilmiştir. Bunun yanında kendisine Pırlantalı bir devlet
nişanı, On bin kantarlık zeytinyağı ihracı için ferman ve bir de Türkçe gazete çıkarma izni verilmiştir. Bkz.
Enver Behnan Şapolyo a.g.e., s.109. Nuri İnuğur, a.g.e., s.182.
45 Niyazi Berkes, a.g.e., s.255.
46 Niyazi Berkes, a.g.e., s.277.
47 Niyazi Berkes, a.g.e., s.277.
43Kemal
44William
140
Osmanlı Modernleşmesinde Basın
özetlenebilecek gelenekçi görüşler, diğeri de dönemin şartlarına göre tavır
alınmasını savunan yenilikçi görüşlerdir 48.
1880’den sonra ortaya çıkan aydınların çoğunun kökleri, ya yoksulluk veya
Balkan devletlerindeki kendine özgü milliyetçilik nedeniyle ata topraklarından
ayrılmak zorunda kalan bu gruplara dayanır 49. Osmanlı Devleti basın sürecinde
etkili olan isimlerin genel olarak modernleşme adına kendi öz değerlerinden
ayrıldıkları gözlenmektedir. Dönemin önemli isimlerinden Ahmet Mithat’ın,
Pozitivist Beşir Fuad’ın en büyük destekçisi olduğunu, yayınlanan makalelerinde
ciddi eleştiriler alarak hatta dinsizlikle suçlandığını görmekteyiz 50. Gene benzer
düşünce yapısına sahip olan Ahmet Rıza tarafından yayımlanan Meşveret Gazetesi
İttihat ve Terakkinin ilk yayın organı olma misyonunu üstlenmiş ve Paris’ten
yayınlanmak sureti ile ideolojinin taraftarlarına ulaşmasında etkili olmuştur.
Kendilerine has pozitivist bir takvim 51 esas alınarak on beş günde bir yayımlanan
gazete zaman zaman kendi yandaşlarından dahi tepkiler almıştır. Bu tepkilerden en
önemlisi Cenevre’de bulunan Arif Beyoğlu adındaki Jön Türk’ün 27 Haziran 1896
da İbrahim Temo’ya gönderdiği mektupta Meşveret yönetiminin kullandığı pozitivist
takvimle ilgili endişelerini anlatmıştır 52.
Basının devletler tarihinde son derece önemli olduğu yapılan yorumlardan da
anlaşılmaktadır. Napolyon’a göre gazete hükümetin kararlarını destekleyen, onun
istediği şekilde hareket eden matbuatdır. Rus lideri Lenin, kendi siyasi ideolojisine
uygun başka bir tarif vermiş ve “Gazete ihtilalin en kuvvetli silahıdır” demiştir 53.
Ziya Gökalp ise gazeteyi tanımlarken “Herkesin ayağına giden ve herkesin
anlayabileceği canlı okuldur” demiştir 54.
Sonuç
Osmanlı modernleşmesi son dönem siyasi hayatında geri tepen bir reflekse yol
açacaktır. Askerin siyasete müdahale etmesi bunların en önemlisidir. Osmanlı Devleti
sınırlarındaki yenilik hareketleri de Osmanlıların hesaplayamadığı bir takım sonuçlar
doğurmuştur ki bunlar amaçlanan ve beklenen verimin de önüne geçmiştir. Başlangıçta
yalnızca ordunun yenilenmesi, bunun için de batıdan sadece askeri teknoloji
aktarılmasıyla sınırlı tutulmak istenen reformlar, sonunda subayların siyasal
bilinçlenmesiyle sonuçlanmıştır. Çünkü teknoloji tek başına aktarılamazdı ve
teknolojiyi öğrenme ihtiyacı beraberinde farklı ilim alanlarına da merakı arttırıyor idi.
Yabancı dil bilmek bunların en önemlisi olurken, yabancı dil ise hem mesleki anlamda,
hem de kültürel manada farklı şeyleri de okuyup öğrenmeyi kaçınılmaz kılıyordu.
Orduda başlayan modernizasyon çabaları ordu mensuplarının kaçınılmaz olarak
48Gürsoy
Şahin, “II. Meşrutiyet Döneminde Pozitivist Anlayış ve Bu Anlayışın Türk Modernleşmesindeki
Yeri”, 100.Yılında II. Meşrutiyet; Gelenek ve Değişim Ekseninde Türk Modernleşmesi Sempozyumu, Marmara
Üniversitesi-Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., Haz. Zekeriya Kurşun v.d., İstanbul, 2009, ss. 217-247.
49Karpat, a.g.e. s.58.
50Kendi adına çıkardığı Dağarcık Mecmuasının dördüncü sayısında yer alan “Duvardan bir seda”
isimli
makalesi ciddi eleştiriler almasına neden olmuştur.
51Aguste Comte’nin kullandığı bir takvimdir. 1 ocak 1789 başlangıç sayılmaktaydı ve kendi önemli
gördüğü on üç kişinin isimleri ay adları olarak kabul edilmişti.
52 Ahmet Bedevi Kuran, İnkılâp Tarihimiz ve İttihat ve Terakki, Tan Matbaası, İstanbul, 1948, s.67-68.
53 M.Nuri İnuğur, a.g.e., s.22.
54 Ziya Gökalp, “Asrın En Mühim Müessesesi Gazetedir” Cumhuriyet Gazetesi, 4 Haziran 1924.
Mehmet Ali KARAMAN
141
Batının laik, pozitif ve rasyonel düşünceleriyle tanışmasına yol açmıştır. Bu
düşüncelerle yoğrulan kesim ise bir müddet sonra kendi rejimi ile kavgaya
başlayacaktır. Bu kesim, Fransız İhtilali’nin etkisi ile de kendi topraklarında benzer bir
ihtilale kalkışacak, sonrasında da sultanı yerinden edecek derecede organizasyon
arayışlarına gerecektir. Batılı yeni fikirlerin yanında bu dönemde ortaya muhafazakâr
anlayış adına ciddi bir yenilik, görüş veya yayın konulamayışı batılı akımların rahatça
taraftar toplamasını etkili hale getiriyordu. Yetişen kuşaklar içinde eğitim alma fırsatı
bulan kesimin neredeyse tamamı Batılı tarza yönelmekteydi. Dönemin koşullarında
sağlam bir Türk - İslam ideolojisi ya da saray dışında güçlü bir muhafazakâr fikri
cereyanın olmayışı Batılılaşmaya olan yaklaşımın heves ve ilgi şeklinde açığa çıkmasına
yol açacaktır.
KAYNAKÇA
AFYONCU, Erhan, http://www.matbaaiamire.com (22/07/2012)
Ahmet Cevdet Paşa, Tezakir 40 Tetimme, T.T.K. Yay., Ankara, 1991.
Ali Şükrü, “Matbuat Âlemi”, Donanma Mecmuası, S, 156, 7 Mart 1334.
BERKES, Niyazi, Türkiye’de Çağdaşlaşma, Doğu-Batı Yay., İstanbul,1985.
BEYDİLLİ, Kemal, “Matbaa”, T.D.V. İslam Ansiklopedisi, Ankara, 2003.
CEM, İsmail, Türkiye’de Geri Kalmışlığın Tarihi, İş Bankası Yay., İstanbul, 2007.
ÇAKIR, Hamza, Osmanlı’da Basın İktidar İlişkileri, Siyasal Kitabevi, Ankara, 2002.
GAXOTTE, Pierre, Fransız İhtilali Tarihi, Varlık Yay., İstanbul, 1962.
GÖKALP, Ziya, “Asrın En Mühim Müessesesi Gazetedir” Cumhuriyet Gazetesi, 4
Haziran 1924.
GÜLERYÜZ, Naim Avigdor, Bizans’tan 20. Yüzyıla Türk Yahudileri Tarihi, Gözlem
Yay., İstanbul, 2012.
İNUĞUR, M. Nuri, Basın ve Yayın Tarihi, Der Yay., İstanbul, 2005.
KABACALI, Alpay, Başlangıçtan Günümüze Türkiye’de Matbaa ve Basın ve Yayın, Literatür
Yay., İstanbul, 2000.
KABACALI, Alpay, Türk Basınında Demokrasi, Kültür Bakanlığı Yay., Ankara, 1994.
KARPAT, Kemal, Osmanlı’da Değişim, Modernleşme ve Uluslaşma, İmge Yay., İstanbul,
2006.
KOCABAŞOĞLU, Uygur Anadolu’daki Amerika, Arba Yay., İstanbul, 1991.
KOLOĞLU, Orhan, Osmanlı’dan 21. Yüzyıla Basın Tarihi, Pozitif Yay., İstanbul, 2006,
s.15.
KURAN, Ahmet Bedevi, İnkılâp Tarihimiz ve İttihat ve Terakki, Tan Matbaası, İstanbul,
1948.
MCNEİLL, William H. “Osmanlı İmparatorluğu’nun Dünyadaki Yeri”, Tarih ve
Toplum, S.2, Şubat 1984.
MERİÇ, Cemil, Bu Ülke, Ötüken Yayınları, İstanbul, 1976.
Montesquieu, İran Mektupları, Hüsnütabiat Matbaası, İstanbul, 1963.
ŞAHİN, Gürsoy, “II. Meşrutiyet Döneminde Pozitivist Anlayış ve Bu Anlayışın Türk
Modernleşmesindeki Yeri”, 100.Yılında II. Meşrutiyet; Gelenek ve Değişim Ekseninde
Türk Modernleşmesi Sempozyumu, Marmara Üniversitesi-Kültür ve Turizm
Bakanlığı Yay., Haz. Zekeriya Kurşun v.d., İstanbul, 2009, ss. 217-247.
RAMSOUR, Ernest Edmondson, Genç Türkler ve İttihat Terakki, Etkin Kitap, İstanbul,
2009.
142
Osmanlı Modernleşmesinde Basın
SABEV, Orlin, (Orhan Salih), İbrahim Müteferrika ya da İlk Osmanlı Matbaa Serüveni
(1726 - 1746), Yeditepe Yay., İstanbul, 2006.
ŞAHİN, Gürsoy, İngiliz Seyahatnamelerinde Osmanlı Toplumu ve Türk İmajı, Gökkubbe
Yay., İstanbul, 2007.
Şapolyo, Enver Behnan, Türk Gazetecilik Tarihi ve Her Yönü İle Basın, Güven Matbaası,
Ankara, 1969.
TOPUZ, Hıfzı, II. Mahmut’tan Holdinglere Türk Basın Tarihi, Remzi Kitabevi, İstanbul,
2003.
YERASİMOS, Stefanos, Az Gelişmişlik Sürecinde Türkiye, Belge Yay., İstanbul, 1987.