Center for Political, Economic and Social Research (PESA)
PESA (Politik, Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Merkezi)
www.pesar.org
International Congress on
Political, Economic and Social Studies (ICPESS)
24-26 August, 2016, Istanbul / Turkey
ICPESS 2016
PROCEEDINGS BOOK
BEŞİZ PUBLICATIONS
Sakarya
ICPESS 2016, 24-26 August, 2016, Istanbul / Turkey
International Congress on Political, Economic and Social Studies (ICPESS)
Uluslararası Politik, Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Kongresi
Editors
Prof. Dr. Fatih SAVAŞAN
Assoc. Prof. Şakir GÖRMÜŞ
Assoc. Prof. Fatih YARDIMCIOĞLU
Res. Asisist. Furkan BEŞEL
Typesetting
Res. Assist. Uğur UYĞUN
Cover Design
Ahmet Enes İSKENDER
Beşiz Publications
Adnan Menderes Cd. 22/A Adapazarı / SAKARYA / TURKEY
Phone: +90 264 273 52 5312 4829910
I SBN: 978-605-9974-35-6
23 October 2016
Printed at Sakarya Gelişim: Sakarya Gelişim Ofset Tanıtım Mat. Yay. Rek. Tic. ve
San. Ltd. Şti.
Adres
: Adnan Menderes Cd. 22/A Adapazarı / SAKARYA-TURKEY
Phone
: +90 264 273 52 5312 4829910
e-mail
: info@sakaryagelisim.com@kitapmat.com
Web
: www.sakaryagelisim.com
Permission to make digital or hard copies of part or all of the Proceedings Books of
ICPESS 2016 for personal or classroom use is granted without fee provided that
copies are not distiributed for profit or directional commercial advantage. No part of
this publication may be reproduced or distributed in any form or by any means, or
stored in data base or retrival system, without the prior written permission of the
publisher. Permission may be requested from the PESA.
Copyright © 2016 by PESA
No responsibility for the views expressed by authors and reviews in the Abstracts
Book of ICPESS is assumed by the orginisers and PESA.
Depending on the authors choise articles having published in this procoodings book
or in the scientific journals PESA publishes.
PESA Web Page
Congress Web Page
Youtube
Facebook
Twitter
: www.pesar.org
: www.icpess.org
: pesaarastirma
: pesaarastirma
: pesaarastirma
International Congress on
Political, Economic and Social Studies (ICPESS)
24-26 August 2016
Istanbul, Turkey
Organized by
In collaboration with
ORGANIZING COMMITTEE
Prof. Muzaffer Elmas (Honorary Presıdent)
Sakarya University
Prof. Fatih Savaşan (Co- Chair)
Sakarya University
Assoc. Prof. Şakir Görmüş (Co-Chair)
Sakarya University
Assoc. Prof. Fatih Yardımcıoğlu (Co- Chair)
Sakarya University
Prof. Mehmet Asutay
Durham University
Prof. Muhsin Kar
Yıldırım Beyazıt University
Prof. Temel Gürdal
Sakarya University
Prof. Arif Bilgin
Sakarya University
Assist. Prof. Bünyamin Bezci
Sakarya University
Assist. Prof. Serkan Dilek
Kastamonu University
Assist. Prof. Veli Yılancı
Sakarya University
Assist. Prof. Mehmet Emin Altundemir
Sakarya University
Assist. Prof. Ali Kabasakal
Sakarya University
Assist. Prof. Hakkı Bağcı
Sakarya University
Assist. Prof. Hakan Yavuz
Sakarya University
Assist. Prof. Abdullah İnce
Sakarya University
Res. Assist. Furkan Beşel
Sakarya University
Res. Assist. Uğur Uyğun
Sakarya University
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
i
INTERNATIONAL ADVISORY BOARD
SCIENTIFIC COMMITTEE
Prof. Colin C. Williams
University of Sheffield
Prof. James Alm
Tulane University
Prof. Friedrich Schneider
Jonannes Kepler University, Linz
Prof. Fatih Savaşan
Sakarya University
Prof. Erdal Tanas Karagöl
Prof. Temel Gürdal
Yildirim Beyazit University
Sakarya University
Prof. İsa Sağbaş
Afyonkocatepe University
Prof. Mehmet Asutay
Durham University
Prof. M. Kabir Hassan
New Orleans University
Prof. Arif Bilgin
Sakarya University
Prof. Sabri Orman
Central Bank Of The Republic Of Turkey
Prof. Muhsin Kar
Yildirim Beyazit University
Prof. Necdet Şensoy
Central Bank Of The Republic Of Turkey
Prof. Birol Akgün
Yildirim Beyazit University
Assoc. Prof. Ahmet Faruk Aysan
Central Bank Of The Republic Of Turkey
Assoc. Prof. Fatih Yardimcioglu
Sakarya University
Assoc. Prof. Hasan Korkut
International University Of Sarajevo
Assoc. Prof. M. Emin Altundemir
Sakarya University
Assoc. Prof. Mehmet Saraç
Istanbul University
Assoc. Prof. Talat Ulussever
Ankara Social Sciences University
Assoc. Prof. Şakir Görmüş
Sakarya University
Assoc. Prof. Ali Kabasakal
Sakarya University
Assoc. Prof. Zeynel Abidin Kiliç
Sakarya University
Assoc. Prof. Necmettin Kizilkaya
Istanbul University
Assoc. Prof. Haşim Şahin
Sakarya University
Assist. Prof. İbrahim Demir
University Of South Carolina
Assist. Prof. Burhan Saiti
University Of Kuala Lumpur
Özge İskit
PricewaterhouseCoopers-UK
Diane Hay
PricewaterhouseCoopers-UK
Thomas Dane
PricewaterhouseCoopers-UK
ii
ICPESS 2016-ISTANBUL , 24-26 August 2016
Foreword
The Center for Political, Economic, and Social Research (PESA) founded
in Sakarya in 2012 aims to become a bridge between academia and society as
a whole. PESA believes that societies would be better off if the research
studies with implications regarding every aspect of societal life are
disseminated adequately.
Scientific congresses are one of the best ways to accumulate knowledge and
to disseminate it. To this end, PESA has added ICPESS (International
Congress on Political, Economic, and Social Studies) to its activities and
publications as the latest shackle. It is a back breaking job to organize a
congress as it requires quite a bit logistics and a lot of hard work long before
it is due. Luckily, PESA has the devoted academics with necessary human
capital to undertake the task.
ICPESS2016 has been a success story. The main theme of the ICPESS2016
has been “Shadow Economy”. Adnan ERTÜRK, the President of the
Turkish Revenue Administration provided extensive insight into the issue
with special emphasis on Turkish case. Friedrich SCHNEIDER and James
ALM, two of the most well-known and respected academics in the field
delivered their keynote speeches, the titles of which were “Size and
Development of the Shadow Economy in 35 Highly-developed Countries:
What do We (not) Know?” and “W(h)ither the Tax Gap”, respectively. The
academics and the practitioners exchanged ideas and thoughts during the
special panel on shadow economy, the panelists of which were academics,
officials from the Turkish Revenue Administration, and the representatives
from PwC.
About 90 papers in Turkish and English were presented during this threeday congress. The participants presented their latest researches on political,
economic, and social issues. Some of the participants have preferred to
submit their work to one of the scientific journals PESA has been publishing
for some time. Hence, this proceedings book includes only some of the
papers presented in ICPESS2016.
The organizing committee of ICPESS2016 would like to thank the Turkish
Revenue Administration and PwC for their support. With their support,
ICPESS has been able to bring academics and practitioners together to
exchange ideas and lay down some remedies to shadow economy, one of the
ICPESS 2016-ISTANBUL , 24-26 August 2016
iii
issue with political, economic, and social aspects especially developing
countries face.
T he organizing committee would also like to thank the participants of the
Congress f rom around the World. T he feedback I CPESS has been getting
f rom them encourages PESA to continue with the congress in the upcoming
years. Please visit I CPESS web page (icpess.org) and PESA web page
(pesar.org) periodically so you can get the news on upcoming I CPESS’s and
on other activities and publications of PESA.
Sincerely yours,
23 October 2016
Fatih SAVASAN , Ph.D
Şakir GÖRMÜŞ, Ph.D
Fatih YARDIMCIOĞLU, Ph.D
Furkan BEŞEL, MA
iv
ICPESS 2016-ISTANBUL , 24-26 August 2016
TABLE OF CONTENTS
Almanya’da “Hak ve Özgürlükler” Sorunu
1
Fikret TOPAL, Soner TAUSCHER
The Role of Social Media in Brand Recognition: Case Studies From Turkey
19
Z.Beril Akıncı VURAL, Müjde KER DİNÇER, Nilay BAŞOK, Gül COŞKUN,
Mustafa YALÇIN, Melodi ERKAN
Analysis of Economic, Environmental and Societal Benefits 0f The Use 0f Biomass
as Manufacturing Feedstocks
35
Abdulhalim ABDULRAZIK, Marwen ELKAMEL, Ali ELKAMEL
Economic Analysis of Medical Malpractice Liability and Tort Reform
43
Marwen ELKAMEL, Philip CURRY
Altın Fiyatlarını Etkilemesi Beklenen Faktörler Üzerine Bir İnceleme
61
Veysel İNAL, Mücahit AYDIN
D-8 Ülkelerinin Makroekonomik Performansı ve Türkiye’nin Dış Ticareti
71
Hüseyin AĞIR, Ahmet ŞAHBAZ
Psiko-Sosyal Açıdan Göç
Araştırma)
(İtalya’da Yaşayan Boşnak Gençler Üzerinde Bir
87
Turizm Eğitimi Alan Lisans Öğrencilerinin Kurumsal Sosyal Sorumluluk Algısı
Düzeyleri: Kastamonu Üniversitesi Turizm Fakültesi Örneği
99
Muharem CUFTA
Cenk Murat KOÇOĞLU, Ömer SARAÇ
Ticari ve Finansal Açıklığın Kamu Büyüklüğü Üzerindeki Etkisi: Avrasya Ekonomik
Birliği Ülkeleri Üzerine Bir Analiz
113
Candan YILMAZ, Gizem AKBULUT, Hümeyra UĞURLU
Turizm Ve Çevre İlişkisinin Ekonometrik Bir Analizi
125
Ceyhun Can ÖZCAN, Mustafa GERÇEKER, İbrahim ÖZMEN
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
v
Kamu Harcamaları – Dış Ticaret Açığı İlişkisi: Birbirlerini Aynı Yönde mi Etkiler?
Türkiye Örneği
137
Selim KAYHAN, Uğur ADIGÜZEL, Ferhat Şirin SÖKMEN
İmaj-Bilgi/İktidar Olarak Dünya Harıtası
151
İhsan KUTLU
Issues Management of Liquidity of Islamic Banks
163
Lahsen OUBDI, Jaouad ELOUALI
Bir Bilim Olarak Tefsir Felsefesinden Bahsetmenin İmkânı Üzerine - Bir Giriş
Denemesi-
177
Ali KARATAŞ
Ayakta Su İçme İle İlgili Hadisler Bağlamında Hadis Tasnif Ve Yorumunda Yanlış
Algılar ve Bunun Müslümanlar Üzerindeki Etkileri Üzerine Bir Değerlendirme
191
Osman ORUÇHAN
Üniversite Sınavına Hazırlanan Öğrencilerin Sınav Kaygılarını Etkileyen Faktörler
219
Yusuf GENÇ
Hazar Yahudileri ve Rus-Hazar İlişkileri
241
Şir Muhammed DUALI
The Sarcity Of Highly Qualified Human Resources In Busıness
255
Lashari KURDASHVILI
Lesson Planning By The Teacher, Discipline Avoids The Problems Of The
Students In The Class
267
Flutura DERVISHI
İmam Hatip Lisesi Birinci Sınıf Öğrencilerinin Kur’an Dersine Yönelik
Görüşlerinin Değerlendirilmesi
275
Muhammed Emin DURMUŞ, Mehmet Ali KAHRAMAN
Doğrudan Yabancı Yatırım Kararlarında Hedef Ülkenin Komşularıyla Dış
Ticaretinin Önemi: Türkiye Örneği
295
Engin DÜCAN
vi
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Piyasa Etkinliğinin Analizi: E7 Ülkeleri Örneği
311
Çisem BEKTUR, Mücahit AYDIN, Gürkan MALCIOĞLU
The Relationship Between Energy Consumption And Economic Growth In G8
Countries: Panel Causality Analysis
319
Fatih YARDIMCIOGLU, Temel GURDAL, Furkan BESEL
İslami Kar Teorisi Açısından Türk Katılım Bankaları
337
Çisem BEKTUR, Oğuz KIRMAN
Zekâtın Kurumsallaşmasının Seçilmiş İslam Ülkeleri Tecrübeleri Çerçevesinde
Analizi
347
Mervan SELÇUK, Şakir GÖRMÜŞ
Asimetrik Panel Nedensellik Testi: Gelişmekte Olan Ülkelerin Borsaları Üzerine Bir
Uygulama
375
Şakir GÖRMÜŞ, Veli YILANCI, Mücahit AYDIN
Mükelleflerin Hakları Konusundaki Farkındalığı: Sakarya İli Örneği
393
Derya TABİLOĞLU, Fatih YARDIMCIOĞLU
Kamu Teşviklerinin Yenilenebilir Enerji Yatırımları Üzerine Etkisi: Türkiye Örneği
421
Yüksel BAYRAKTAR, Halil İbrahim KAYA
Alternatif Bir Sistem Olarak Ortaklık Ekonomisi’nin Değerlendirilmesi
447
Harun KILIÇASLAN
Sakarya Üniversitesi Öğrencileri Penceresinden Türkiye’de Aile İçi Sorunlar
459
Hasan H. TAYLAN
Tüketici Güven Endeksi ile Makro Değişkenler Arasındaki İlişki
475
Furkan BEŞEL, Fatih YARDIMCIOĞLU
Mikrokredi Uygulamaları Gelir İlişkisi: Panel Veri Analizi
489
Kadriye İZGİ ŞAHPAZ, Fatih SAVAŞAN
Sakarya'da Risk Altındaki Lise Gençliğinin Profili
507
Hasan H. TAYLAN, Yusuf GENÇ, Y. Mustafa KESKİN
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
vii
Almanya’da “Hak ve Özgürlükler” Sorunu
Almanya’da “Hak ve Özgürlükler” Sorunu
Fikret TOPAL1
Soner TAUSCHER2
Özet
Hak kavramı soyut ve genellikle yerel bir kavram olmakla birlikte, mesele insan hakları
olduğu zaman kavram somut ve evrensel bir hal almaktadır. Birleşmiş Milletler tarafından
1948 yılında en somut hali verilmiş olan İnsan Hakları Evrensel Bildirisi (İHEB) tüm
insanların temel hak ve hürriyetlerini güvence altına alma iddiasındadır. İHEB dışında
insan hakları ile ilgili pek çok sözleşme de genellikle batılı devletler tarafından kabul
edilmiştir. Bu sözleşmelerin kabul edilmesi haklar bağlamında önemli bir adım olmakla
beraber sözleşmelerdeki hükümlerin hayata geçirilip geçirilmediğinin takibi ayrıca önem arz
etmektedir. Bu sebeple Uluslararası Af Örgütü, İnsan Hakları İzleme Örgütü gibi
uluslararası örgütler insan hakları ihlallerini araştırıp raporlamaktadırlar. Bu raporlamalar
tüm dünya ülkeleri için yapılsa da genellikle raporların odak noktasında Asya-Afrika ve
İslam coğrafyasında yaşanan olaylar bulunmaktadır. Bu coğrafyalar üzerinden yapılan
tartışmalar insan haklarına ilişkin sorunların Batı/Avrupa dünyasında görülmediği üzerine
bir algı meydana getirmektedir. Bu bağlamda Birleşmiş Milletler, Uluslararası Af Örgütü,
İnsan Hakları İzleme Örgütü ve bunlar gibi diğer kurumlarca hazırlanan raporların büyük
bir bölümü de bu coğrafyadaki ülkeler ve olaylardan bahsederek bu algıyı
güçlendirmektedir. Batı ülkelerinde kavramsallaştırılan hak kavramının yine batılı örgütler
üzerinden denetlenmesi kimi zaman batılı olmayan ülkelerin ve kültürlerin yaşadıkları hak
ihlallerine karşı yeterince duyarlı olamamalarına yol açmaktadır. Bu sebepten ötürü temel
hak ve hürriyetlere saygıda ve hukuksal düzenlemede üst sıralarda yer alan Almanya, Fransa,
Hollanda gibi batılı ülkelerde yaşanan hak ihlali sorunları zaman zaman görmezden
gelinebilmektedir. Söz konusu bu ülkelerde yaşayan göçmen ve Müslüman azınlıklar olduğu
zaman yasaların sağladığı güvencelerin uygulanmasında sıkıntılar daha da
belirginleşmektedir. Günümüzde insan haklarının çerçevesinin sadece temel hak ve
hürriyetlerle sınırlı kalmaması, aynı zamanda ekonomik, sosyal ve kültürel haklar gibi birçok
kategorisinin bulunması batılı ülkelerdeki hak ihlallerinin incelenmesini daha anlamlı
kılmaktadır. Bundan dolayı bu çalışmada Avrupa’da ve neden özellikle Almanya’da insan
haklarına ilişkin çalışmaların anlamlı olduğu gösterilmektedir. Bu yapılırken temel insan
hakları raporlarının hangi alanlara odaklandığı, neleri eksik bıraktığı, nerelere daha çok
odaklanması gerektiği üzerinde durulmaktadır. Daha sonra ise Almanya’da yaşanan insan
hakkı ihlallerine yer verilmektedir. Çalışma en sonunda Avrupa ülkelerinde insan haklarına
ilişkin çalışmaların arttırılması üzerine bir farkındalık oluşturmayı hedeflemektedir.
Anahtar Kelimeler: Temel Hak ve Hürriyetler, İnsan Hakları İhlalleri, İnsan Hakkı
Raporları, Almanya, İnsan Hakları Evrensel Bildirisi
1
2
Araştırma Görevlisi, Sakarya Üniversitesi, fikrettopal@sakarya.edu.tr.
Araştırma Görevlisi, Sakarya Üniversitesi, sonert@sakarya.edu.tr.
ICPESS 2016-ISTANBUL , 24-26 August 2016
1
F.TOPAL ve S.TAUSCHER
“The Rights and Freedoms” Issue in Germany
Abstract
The notion of “right” is generally abstract and local unlike the concept of “human rights”
which is concrete and universal. Universal Declaration of Human Rights (UDHR) adopted
in 1948 by UN claims to guarantee all human being’s fundamental rights and freedoms. A
lot of agreements about Human Rights have been usually adopted by western states.
Although accepting these agreements is an important step in the context of rights,
monitoring the clauses of the agreements whether carried out or not is more important.
Therefore some of organizations like Amnesty, Human Rights Watch (HRW) research
and report human rights violation. The focal points of these reports –generally- are the
events in Asia-Africa and Islamic geography even though these reports cover all countries
in the world. This situation is creating a perception that the problems related human rights
aren’t seen in the Europe/West. A great part of the reports prepared by UN, Amnesty,
HRW and other human rights organizations strengthen this perception by focusing on the
events in Asian, African, and Muslim countries. To supervise the concept of right conceptualized by West- by Western organizations has been accused of being insensitive
against the right violations experienced by non-western countries and cultures. For this
reason the human rights violation problems in Western countries like Germany, France,
Holland -top ranking countries in legal regulations and respecting of the fundamental
rights and freedoms- have sometimes been ignored. If the subject is migrants or Muslim
minority living in these countries, the problems are more evident in the implementation of
assurances provided by laws. Today the framework of human rights is not limited to the
fundamental rights and freedoms but it has also many categories like economic, social and
cultural. This makes more significant to examine the right violation in western countries.
That’s why in this work, it is tried to show why the human right works are significant in
Germany and Europe. While doing this, it is emphasized that where the reports focus on
and should more focus, which areas are deficient. Then, it analyzes the human right
violations in Germany. Finally, this text aims at creating an awareness towards increasing
the human right works onto Europe.
Key Words: Fundamental Rights and Freedoms, Human Right Violations, Human Right
Reports, Germany, Universal Declaration of Human Rights.
GİRİŞ
Herkesin dil, din, ırk, renk, cinsiyet, siyasi görüş vb. farklılıklara dikkat
edilmeksizin doğuştan sahip olduğu varsayılan belli temel hak ve özgürlüklere
dayanan insan hakkı kavramı İkinci Dünya savaşı sonrası uluslararası yaygınlık
kazanmıştır. Aybay’a göre (2015: 48) 1945 öncesi dönemde her devletin
vatandaşına uyguladığı ve iç işi saydığı işlemlerde yaşanan ağır insan hakkı ihlalleri
yeni bir perspektif geliştirilmesini sağlamıştır3. Bu anlamda savaş sonrası dönemde
insan onurunu yeniden tesis etmek ve korumak için “İnsan Hakları” kavramının
çeşitli sözleşmeler ve anlaşmalar aracılığıyla uluslararasılaştığı ve bu sayede
Özellikle iki savaş arası dönemde Almanya’da Hitler ve İtalya’da Mussoli döneminde yaşanan
gelişmeler, Sovyetlerin Gulag kampı uygulamaları, Sömürgeci devletler tarafından uygulanan insanlık
dışı muameleler ile birlikte İkinci Dünya savaşı sırasında Hiroşima ve Nagazaki’ye atılan atom
bombası bu dönemde yaşanan felaketleri gözler önüne sermektedir.
3
2
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Almanya’da “Hak ve Özgürlükler” Sorunu
gündeme geldiği söylenilebilir. Bundan dolayı insan hakları ile ilgili yapılan
çalışmalar da savaş sonrası dönemde hızlıca artmaya başlamıştır. İnsan hakkı
ihlallerinin önlenmesi için bu alanda yapılan çalışmaların başında da hak
ihlallerinin izlenmesi ve genel olarak yıllık raporlanması gibi faaliyetler gelmektedir.
Bir takım sivil toplum kuruluşları ve devletlerce yapılan bu faaliyetler insan
haklarına ilişkin farkındalığı arttırmanın yanında araştırmacılara da bir literatür
sunmaktadır.
Bu çalışmada da yıllık raporlama faaliyeti yürüten Sakarya Üniversitesi’ne bağlı olan
Diaspora Çalışmaları Uygulama ve Araştırma Merkezi’nin (DİAM) 2015 yılında
çıkarmış olduğu “Almanya 2014 -Hak ve Özgürlükler-”4 adlı raporundan
faydalanılmıştır. DİAM’ın bu raporunda Almanya’da 2014 yılında yaşanan insan
hak ve özgürlükleri ihlalleri tematik olarak detaylıca ele alınmış ve raporlanmıştır.
Ayrıca yeri geldikçe güncel insan hakları ihlallerine ve ayrımcılıklarına da yer
verilecektir.
1. İnsan Hakları Raporları
Bu raporlama faaliyetini yürüten kuruluşların başında ise Uluslararası Af Örgütü
(Amnesty International) gelmektedir. 1961 yılında Peter Benenson tarafından,
Portekiz’de iki kişinin hükümeti eleştirmesi sonrası hapsedilmesiyle, onları
savunmak adına yazılan “The Forgotten Prisoners” (Unutulmuş Mahkumlar) adlı
makale ile kuruluşunu ilan eden Amnesty günümüzde bu alanda en etkili
kuruluşlardan biri olarak anılmaktadır. Temel olarak “prisoners of conscience”
(düşünce mahkumları) olarak adlandırdığı ve din, dil, ırk, cinsiyet, düşünce vb.
sebeplerle özgürlüklerinden yoksun edilen kişilerin haklarını savunmak ve dinvicdan fikir hürriyetlerini korumak adına yola çıkan bu örgüt 1961 yılından bu yana
uluslararası raporlar çıkarmaktadır. Bu raporlarda ülke ülke bu alanlarda hak
ihlaline maruz kalan kimselerden bahsetmektedir. 1960’lı yıllarda başlayan bu
raporlar gün geçtikçe farklı alanlara açılmış ve insan hakkı kavramının içeriğini de
zenginleştirmiştir. 1967’de Vietnam savaşı’na katılmayı reddedenler Amnesty
tarafından düşünce mahkumu statüsünde değerlendirilmiş ve bundan sonra
askerliği, silah tutmayı reddetme ya da “vicdani ret” gibi haklar insan hakkı kavramı
altında tartışılmaya başlanmıştır. Nitekim 2000’li yıllara doğru askerlik hizmetinin
yerine alternatif kamu hizmetleri bir çok Avrupa ülkesini
vatandaşlarına
tanınmıştır. Yine 1970’lerde ölüm cezasının kaldırılmasına ilişkin yapılan çalışmalar
sayesinde ölüm cezası yaşam hakkının ihlali anlamında değerlendirilerek bu cezaya
çarptırma gibi uygulamalar bugün bir çok ülkede kaldırılmıştır5. 1980’li yıllara
gelindiğinde Amnesty’nin mülteci meselesine ilişkin hak ihlallerine raporlarında yer
Almanya
2014
-Hak
ve
Özgürlükler
Raporu,
http://diam.sakarya.edu.tr/sites/diam.sakarya.edu.tr/file/ALMANYA_2014_HAK_VE_OZGURLUKLER.pdf, Erişim Tarihi 21.08.2016.
5
Ölüm Cezası uygulamalarına ilişkin hangi ülkelerde ne zaman kaldırıldığını ve hangi ülkelerde
devam ettiğini görmek için bakınız: “Death Penalty” - https://www.amnesty.org/en/what-wedo/death-penalty/, Erişim Tarihi: 21.08.2016.
4
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
3
F.TOPAL ve S.TAUSCHER
vermesi bugün mülteci haklarını insan hakları içerisinde değerlendirmeyi
sağlamıştır. 1990’larda silahlı grupların rehin alma ve öldürmeleri yanında zorunlu
tehcir gibi konular, 1995’te Kadın Hakları çalışmaları, ayrıca çocuk-engelli vb.
güçsüzlerin üzerine yapılan çalışmalar, 2001 yılında ise insan haklarının
bölünmezliği çerçevesinde “ekonomik-sosyal-kültürel” haklara ilişkin çalışmalarla
insan hakkı çalışmalarının kapsamını genişletmiş ve bu alanda uluslararası
antlaşmaların hazırlanmasına da zemin hazırlamıştır. Kısacası Amnesty tarafından
yapılan çalışmalar insan hakları kavramının içeriğine yıllar içinde ciddi katkılar
sağlamaktadır.6
Bu alanda izleme ve raporlama faaliyeti yapan bir diğer önemli kuruluş ise İnsan
Hakları İzleme Örgütü’dür (Human Rights Watch-HRW). 1978’lere kadar giden
tarihine rağmen 1989’dan itibaren 100’e yakın ülkedeki hak ihlallerini inceleyerek
raporlayan HRW, hükümetler üzerindeki baskıyı arttırarak insan hakkı ihlallerinin
önlenmesini ve bu alana ilişkin yasal mevzuatların düzenlenmesini sağlamaya
çalışmaktadır. Silahlı çatışmalar, işkence, gözetleme, medya-basın özgürlüğü,
mülteci hakları, kadın hakları, LGBT hakları gibi birçok başlık altında hak
ihlallerini izleyen HRW geniş kapsamlı raporlar hazırlamaktadır.
İki bağımsız Sivil Toplum Kuruluşu (STK) tarafından hazırlanan raporlar arasında
benzerlikler ve farklılıklar bulunmaktadır. Benzerlikler noktasında öncelikle bugün
itibariyle insan hakkı kavramından bahsedilirken ortak bir tutum takınıldığı
görülecektir. Her raporda kadın hakları, mülteci hakları, ölüm cezasının
kaldırılması, Lezbiyen Gey Biseksüel ve Transgender (LGBT) hakları vb. birçok
hak noktasında bir konsensus olduğu söylenilebilir. 60’lı yıllarda fikir, din ve vicdan
özgürlüğü gibi özgürlükler bağlamında yapılan insan hakkı ihlali araştırmaları
bugün daha geniş bir alana yayılmıştır. Bu durum insan hakları kavramının tarihi
gelişimi açısından bugün geldiği noktayı da göstermektedir. İkincisi, hazırlanan
raporlar ülke ülke ayrılıp incelenmesi noktasında yapısal olarak birbirine
benzemektedir. Üçüncü benzerlik raporlarda ağırlık verilen ülkelerde
görülmektedir. Raporlarda Afrika ülkeleri görece daha fazla ilgi çekmekte ve yer
kaplamaktadır. Ardından Asya ve Güney Amerika kıtalarında bulunan ülkelerin
geldiği söylenilebilir. Son olarak raporlarda Batı ülkeleri hakkında ise olaylar
üstünkörü ve adeta bir “hatırlatma” şeklinde geçmektedir. Örneğin: “.. 2000-2007
yılları arasında 9 göçmen ve bir kadın polisi öldürdüğü iddia edilen Neo-Nazi
üyelerinin davası devam etmekte..” ya da “Medya raporları, gözetleme
aktivitelerinde Almanya ve ABD kurumları arasında bir işbirliği olduğunu
göstermektedir” (HRW Yıllık Rapor, 2015: 237) gibi birer cümlelik ifadelerle
Almanya’da yaşanan bu hak ihlalleri geçiştirilmektedir.
Farklılıklar noktasında Amnesty görece bireysel figürleri (Nelson Mandela) ve
genel hadiseleri, kampanyaları (Ölüm cezasını kaldırma, Mültecilere Saygı Göster!
6
Amnesty’nin başlangıcı, çalışması vd. hakkında daha ayrıntılı bilgi için bakınız: “Amnesty
International Handbook” (2002), Amnesty İnternational Publications, London, UK.
4
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Almanya’da “Hak ve Özgürlükler” Sorunu
Kadın Hakkı İnsan Hakkıdır gibi kampanyalar) ön plana çıkararak hak ihlallerine
yer verirken HRW ise daha politik bir tutum takınarak direk hükümet/devlet
eleştirilerine yer vermektedir. Ayrıca HRW’nin son raporlarında yayınlanan
makalaler7 de bu durumu da doğrular niteliktedir. Bunun yanında HRW’nin
hazırladığı raporların kapsam ve hacim bakımından çok daha fazla olduğu
görülecektir. HRW’nin raporları genel olarak yaklaşık 600 sayfaya ulaşırken
Amnesty’nin 300’lerde BM’ninkiler ise 200 sayfa civarında kalmaktadır. Yine insan
gücü anlamında HRW bünyesinde 400 çalışan mevcutken 20 ülkede ofisi
bulunmaktadır (www.hrw.org). Amnesty ise 3 milyona yakın destekçisi ve 150
civarı ülkede örgütlenmesi (www.amnesty.org.tr) ile bu alanda açık ara öndedir.
Fonlar noktasında HRW’nin finansörleri arasında ise bireyler ve kurumlar
bulunmaktadır ve hiç bir şekilde hükümetlerin yardımını kabul etmemektedir.
HRW’nin en önemli bağışçıları arasında dünyaca ünlü finansçı ve filantropist
George Soros bulunmaktadır8. Amnesty ise finansmanın büyük kısmını
bağışçılardan sağlamaktadır. Bunun yanında reklamlar, karpostallar, yayınlar,
konserler vb. alanlardan gelir elde etmektedirler.
2. Neden Batı Dışı Raporlar ve Almanya
Batı’da hazırlanan raporların özelliklerinden bahsettikten sonra Batı dışı raporların
gerekliliği üzerinde durulmalıdır. Bu konuda ilk olarak hak kavramına bakış
açısındaki farklılıklar dile getirilebilir. Sayılan bu insan hakları kuruluşlarınca
hazırlanan raporlarda kullanılan kavramsallaştırmaların daha çok liberal felsefi
gelenekten geldiği söylenebilir. Batı Avrupa ile Kuzey Amerika bölgesini içine alan
ve “Batı” kavramsallaştırması ile açıklanan bu bölgede insan hakları anlayışı
Aydınlanma Çağı Felsefesi’ne dayanmakta ve devlete karşı bireyin korunmasını
öncülemektedir (Aybay, 2015: 50). Bu bakış açısı ile insan hakları kavramına
yaklaşıldığında insan hakları temel anlam ve işlevini “siyasi baskıdan korunma
ihtiyacında ve arayışında” (Erdoğan, 2015: 33) kazanmaktadır. Bu durum batı
toplumsallığı içerisinde gelişen insan hakları anlayışının “evrenselliği” üzerine
eleştirileri de beraberinde getirmektedir. Bu bağlamda hazırlanan İnsan Hakları
Evrensel Bildirisi (İHEB) evrensel bir insan hakları anlayışı neticesinde ulaşılmış
nokta değildir (Gürses, 2001: 16). Dolayısıyla Batı kaynaklı kavramlarla hazırlanan
insan hakları raporlarının da tüm insan hakkı ihlallerini yansıtmadığı söylenilebilir.
Yukarıda bahsedildiği gibi insan hakları bağlamında öncelenen konular zaman
içerisinde yeni başlıklarla genişlese de hala tam anlamıyla bir evrensellik
yakalayabilmiş değildir. Bu bağlamda batı temelli insan hakları anlayışına alternatif
HRW Yıllık Raporlarında yayınlanan Makale Örnekleri: “Tyranny’s false comfort: Why Rights
Aren’t Wrong in Tough Times”, “Internet at a Crossroads: How Government Surveillance
Threatens How We Communicate”, “Deadly Cargo: Explosive Weapons in Populated Areas”
makaleler için bakınız: HRW World Report 2015.
8
George Soros hakkında daha detaylı bilgi için bakınız: http://www.georgesoros.com/, 23.08.2016.
Yaptığı yardım için bakınız: https://www.hrw.org/news/2010/09/07/george-soros-give-100-millionhuman-rights-watch, Erişim Tarihi: 23.08.2016.
7
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
5
F.TOPAL ve S.TAUSCHER
olarak az gelişmiş ülkelerin yoksulluk, açlık, ekonomik ve siyasal bağımsızlık
(Aybay, 2015: 54) gibi kavramlar üzerinden yürüttükleri mücadele bir anlamda
liberal felsefi geleneğe alternatif oluşturma iddiasındadır. İslami temelli insan
hakları çalışmalarında da insan hakkı kavramına ilişkin farklılıklar göze
çarpmaktadır. Örneğin başörtüsü, sünnet olma, domuz eti, kurban kesme gibi
alanlarda yaşanan tartışmalar farklı bir hak vurgusuna işaret etmektedir. Batılı insan
hakları kavrayışının tekelliği batılı olmayan ülkelerin ve kültürlerin yaşadıkları hak
ihlallerine karşı yeterince duyarlı olunmamasına yol açmaktadır. Bu durum insan
hakları araştırmalarında farklı bakış açılarının gerekliliğini de gözler önüne
sermektedir.
Diğer bir neden de bu raporların tarafsızlık ve politik nitelikleri üzerinden
gelişmektedir. Bağımsız kuruluşlarca hazırlanan bu raporların bu iki niteliğe
hassasiyet göstermemeleri konusunda ciddi eleştirilere maruz kaldıkları
söylenmelidir. Özellikle Soros tarafından yüklü bağışlar elde eden HRW bu
eleştirilerden nasiplenen kuruluşların başında gelmektedir. Ayrıca Amnesty’nin
İngiltere Seleksiyonu’nun İngiliz Dış İşleri bakanlığı ile bilgi alışverişi sağlayışı;
İngiltere’ye “uluslararası tartışmalarda denge unsuru olarak kullanılabilecek oldukça
başarılı bilgi akışı sağlıyor” (Christiansen ve Dowding, 2001: 141) iddialarını da
beraberinde getirmektedir.
Bir diğerinin ise hazırlanan raporlarda batılı devletlerde yaşanan hak ihlallerine
ilişkin izlemelerin ve raporlamaların hacim ve konu olarak darlığıdır. Genellikle
birer sayfa civarında bulunan bir sayfalık hak ihlalleri izlemesi insan hakları
ihlallerinin Batı’da görülmediği üzerine bir algının oluşmasına zemin
hazırlamaktadır. Yaşanan hak ihlallerinde Afrika-Asya-İslam ülkeleri gibi ülkelerin
görece büyük alanlar kaplayışı bu sorunların hep buralarda görülen kronik sorunlar
gibi görülmesine katkı sağlamaktadır.
Yukarıda anlatılan nedenler insan hakları kavramına farklı bir yaklaşımı ve bu
anlamda Batılı bir ülke hakkında yapılacak izleme ve raporlama faaliyetinin
gerekliliğini gözler önüne sermektedir. Peki neden bu raporlama faaliyeti
Almanya’da yapılmalıdır? Bu anlamda Almanya’daki insan hakları ve özgürlüklerini
araştırmayı önemli kılan bazı göstergeler ve istatistikler de bulunmaktadır. Örneğin;
6
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Almanya’da “Hak ve Özgürlükler” Sorunu
Grafik 1: Avrupa Ülkelerinde İkamet Eden Yabancı Uyrukluların Dağılımı
8,000,000
7,011,811
5.047.653
687.192
101,204
1.056.782
1.936.412
248.914
4,922,085
2,000,000
4,677,059
4,000,000
1.264.427
4,157,478
6,000,000
0
Almanya
Fransa
İtalya
Lükse
Polonya
İsveç
urg
Belçika
İspa ya
İsviçre
Avusturya
İ giltere
Kaynak: Avrupa İstatistik Ofisi,
http://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&plugin=1&language=de&pcode=tps00
157, 22.08.2016
Almanya, AB ülkeleri arasında yabancıların en yoğun olarak yaşadığı ülkeler
arasında 7 milyona yakın yabancı ile birinci sıradadır (bkz: Tablo 1). Bu yabancılar
arasında da Türk kökenli göçmenler ilk sırayı oluşturmaktadır (bkz: Tablo 2).
Tablo 1 : Almanya’da İkamet Eden Yabancıların Bağlı Oldukları Vatandaşlığa
Göre Dağılımı
Yabancıların bağlı
oldukları
vatandaşlıkları
31.12.2014
tarihinde
yabancı
uyrukluların
sayısı
Değişim
2013’e göre 2014 yılı
değişimi
Sayılar
%’ye göre
2012’e göre 2013 yılı
değişimi
Sayılar
%’ye göre
Toplam
8 152 968
519 340
6,8
419 920
5,8
AB-Üye ülkeleri
3 672 394
306 717
9,1
316 093
10,4
Romanya
355 343
87 945
32,9
62 372
30,4
Bulgaristan
183 263
36 435
24,8
28 069
23,6
Hırvatistan
263 347
22 804
9,5
15 572
6,9
Polonya
674 152
64 297
10,5
77 480
14,6
Macaristan
156 812
21 198
15,6
28 216
26,3
İtalya
574 530
21 587
3,9
23 526
4,4
Yunanistan
328 564
12 233
3,9
18 077
6,1
İspanya
146 846
11 307
8,3
15 308
12,7
Suriye
118 196
61 295
107,7
16 457
40,7
Sırbistan
220 908
15 865
7,7
2 522
1,2
1 527 118
– 22 690
– 1,5
– 25 909
– 1,6
Türkiye
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
7
F.TOPAL ve S.TAUSCHER
Kaynak: Alman Federal İstatistik Ofisi,
https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressemitteilungen/2015/03/PD15_097
_12521.html, Erişim Tarihi: 21.08.2016
Aşağıdaki grafikten de görüleceği üzere AB’de ve Almanya’da yaşayan insanların
hissettikleri ayrımcılık türlerinden en önemlisi etnik kökene dayalı ayrımcılığa
dayanmaktadır. Hissedilen ayrımcılık türlerinin fazlalığı ve oranlarının yüksekliği
AB’de ve Almanya’da yaşanan insan hakları ihlallerinin araştırılmasını daha da
anlamlı kılmaktadır.
Grafik 2: Avrupa ve Almanya’da Hissedilen Ayrımcılık Türlerinden Bazıları
(2009)
100
80
60
40
20
0
Etnik
Köke
Yaş
Özürlülük
Cinsel
Kimlik
Almanya
54
48
43
36
30
32
Avrupa Birliği
61
58
53
47
40
39
Cinsiyet Di i İ a ç
Kaynak: Eurobarometer 2009 Anketi.
http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_317_fact_de_de1.pdf, 22,08,2016.
Almanya’da yaşayan göçmenlerin maruz kaldıkları ayrımcılığı ve dışlanmayı en
yakından yaşayan kesimi de Türkler ve Müslümanlar oluşturmaktadır. Bu da
Türkiye’den araştırmacıların Almanya’da yaşanan ayrımcılık, ırkçılık ve dışlanma
konularını incelemelerini önemli kılmaktadır.
8
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Almanya’da “Hak ve Özgürlükler” Sorunu
Tablo 2 : Avrupa ve Almanya’da Göçmenlerin Belli Başlı Yaşam Alanlarında
Maruz Kaldıkları Ayrımcılık Tecrübeleri
Tüm sayılar
yüzdelik
olarak
verilmiştir.
28 AB üyesi
ülkede
Ayrımcılığa
maruz kalmış
göçmenlerin
oranı
İş ve
meslek
arama
sürecinde
Resmi
kurumlarda
Ev arama
sürecinde
Günlük
hayatta
Polis
teşkilatında
46
50
47
34
38
17
Türkiye
Eski
Yugoslavya
Ülkeleri
Bağımsız
Devletler
Birliği
Ülkeleri
Arap ve
diğer
Müslüman
ülkeler
Dünyanın
geri kalanı
Toplam
63
58
54
51
57
23
50
52
60
55
45
24
45
49
44
32
40
12
60
63
59
61
59
25
60
54
64
40
49
18
52
54
53
44
47
18
Kaynak: İşgücü Piyasası ve Meslek Araştırmaları Enstitüsü 21/2014 Kısa Raporu,
http://doku.iab.de/kurzber/2014/kb2114.pdf, s. 32
Bu istatistiki bilgiler ve göstergeler ışığında Almanya hakkında bir rapor
hazırlanması gerekliliği ortaya çıkmakta ve burada yaşanan hak ihlallerine batı dışı
taraflarca bakılması ihtiyacı tekrarlanmaktadır. Bu anlamda Almanya’da yaşanan
hak ihlalleri belli başlıklar altında gruplanarak incelenmelidir.
3. Almanya’da Yaşanan Başlıca Hak İhlalleri
İnsan haklarının herhangi bir yönetim sisteminde, bu sistemler devlet, resmi
kurumlar veya uluslararası kuruluşlar düzeyinde olabilir, sağlıklı ve tam olarak
işlemesinin ilk şartı; insan haklarının hukuksal güvenceye alınmasından
geçmektedir. Devletin ve kurumların şeffaf, denetlenebilir ve hesap verebilir olarak
yapılandırılmaları gerekmektedir. Böylece dışarıdan bir aktör herhangi bir kurum
içiresinde insan haklarını ihlal edici uygulamalar olup olmadığını kolayca ve
doğrudan gözlemleyebilmektedir. Tüm bu sayılan şartlar dünya genelinde birçok
ülkede geliştirilmesi gereken hususlar olmakla beraber Almanya özelinde hemen
hemen tüm konularda belli standartlara ulaşılmıştır. Almanya Anayasası ve diğer
Alman hukuk metinleri insan hak ve hürriyetlerini genel anlamda güvence altına
almış bulunmaktadır. İnsan hakları alanında tüm yasal düzenlemeleri yapan,
demokratik liberal bir hukuk devleti olan Almanya’da yaşanan insan hakları
ihlallerinin araştırılması bu durumda anlamsız gözükmektedir. İlk bakışta kuramsal
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
9
F.TOPAL ve S.TAUSCHER
olarak bu düz mantık doğru gelmekle beraber, hukukun ve buna bağlı olan insan
hakları ihlallerinin pratik yaşamdaki uygulamalarına bakıldığı zaman Almanya’da
da bu konuda bir inceleme yapmak hiç de mantıksız değildir.
Her modern ulus devlet gibi Almanya’nın da homojen bir millet tahayyülü
bulunmaktadır. Bu tahayyül içinde biyolojik Almanların9, Yahudi-Hristiyan yaşam
ve anlayış biçimini, tarihini ve kültürünü benimsemiş bir kamusal ve özel yaşam stili
ve toplumsal ilişkiler ağı bulunmaktadır. Bu ağ içinde yetişilmediği ya da bu ağ
kabul edilmediği takdirde yasal metinler içinde yer almayan bir ayrımcılığa ve
dışlanmaya maruz kalınması yüksek ihtimaldir. Bu bakımdan Almanya’da yaşayan
ve toplumda egemen kültüre (Leitkültür) dâhil ol(a)mayan yabancı göçmenler,
Müslümanlar, Yahudiler vd. azınlık gruplarının yaşadıkları ayrımcılığın,
dışlanmanın ve uğradıkları insan hakları ihlallerinin incelenmesi önemlidir.
Doğumla kazanılan ve devredilemez olan kişilik hakları Alman Anayasası’nın ilk 20
maddesinde güvence altına alınmıştır. Buna göre yaşam hakkı ve beden bütünlüğü,
özel hayatın gizliliği, insanın fiziki özgürlüğü, yasalar karşısında herkesin eşit
olması, inanç ve vicdan hürriyeti anayasa tarafından korunmaktadır.10 Ancak bu
soyut koruma her zaman işe yaramamakta, gerek Almanlar gerek Almanya’da
yaşayan yabancılar, Müslümanlar vd. azınlıkların kişisel haklarına müdahale
edilebilmektedir. Bunun en bariz olaylarından biri NSU cinayetlerinin11
soruşturulmasında yaşanmıştır. Alman Polisi katil zanlılarının üzerine
gidilmesinden ziyade kurbanların yakınlarını şüpheli olarak görmüş ve olayın
çözülmesini geciktirmiştir. Ayrıca cinayetlerin ortaya çıkmasıyla katliamlar basında
Döner Cinayetleri (kurbanların Türk olmasından ve bazılarının dönercilik
yapmasından ötürü) olarak nitelendirilerek durumun vahameti sulandırılmaya
çalışılmıştır. Ayrıca Döner Cinayetleri tanımlaması 2011 yılında Alman Dil
Kurumu tarafından “Yılın En Kötü İfadesi” olarak değerlendirilmiştir.12 Alman
medyası tarafından Türk kökenlileri döner ve dönercilikle yaftalayan, cinayetlerdeki
aşırı sağcı, ırkçı saldırıyı görmezden gelen bu klişeleşmiş tanımlama beş yıl boyunca
kullanılmıştır. 2013 yılından beri devam eden davada NSU terör örgütünün ortaya
çıkarılmasına rağmen ikisi intihar eden ve biri teslim olan üyelerinden başka
bağlantılı kişilere ulaşılamamıştır. Ayrıca NSU Terör Örgütüyle Alman İç
Sonradan Alman vatandaşlığını kazanmış olanlarla biyolojik (ebeveynleri Alman olan) Almanlar
arasında yaşam standarttı, anayasal haklardan faydalanma ve toplumsal dışlanma bakımından
farklılıklar bulunmaktadır.
10
Die Grundrechte,
https://www.bundestag.de/bundestag/aufgaben/rechtsgrundlagen/grundgesetz/gg_01/245122, Erişim
Tarihi 21.07.2016.
11
2000 ile 2006 yılları arasında kendisine Nasyonal Sosyalist Yeraltı (Nationalsozialistischer
Untergrund (NSU)) ismini veren bir terör grubu sekizi Türk on kişiyi katletmiştir. Tüm kurbanlar
göçmenlerden oluşmaktadır.
12
Sprachkritik:
"Döner-Morde"
ist
Unwort
des
Jahres,
http://www.spiegel.de/kultur/gesellschaft/sprachkritik-doener-morde-ist-unwort-des-jahres-a809512.html, Erişim Tarihi 11.08.2016.
9
10
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Almanya’da “Hak ve Özgürlükler” Sorunu
İstihbarat Örgütü ve Anayasayı Koruma Teşkilatı’nın bağlantıları da
aydınlatılamamıştır. Aradan geçen dört yıla ve Almanya Başbakanı Angela
Merkel’in cinayetleri ve arkasındaki bağlantıların aydınlatılmasına yönelik verdiği
söze rağmen önemli bir gelişme kaydedilememiştir.13
Görüldüğü üzere söz konusu Almanya’da yaşayan yabancılar olduğu zaman sadece
adalet ve hukuk sistemi yavaş ve isteksiz işlememekte, ayrıca Alman medyasında da
yabancılara karşı mevcut olan önyargı ve dışlama –konu cinayet kurbanları dahi
olsa- refleksi ortaya çıkmaktadır.
Kişilik ve yaşam hakkına yönelik saldırıların en bariz örneğini oluşturan NSU
Cinayetleri Almanya’da meydana gelen kişilik hakları ihlallerinin tek örneği
değildir. Alman Polisi birçok defa silaha başvurarak zanlıları vurmakta/öldürmekte
(Alman polisi 2014 yılında toplam yedi kişinin ölümüne sebebiyet vermiş ve 31
kişiyi de yaralamıştır.)14 ya da kötü muamele edebilmektedir. Kötü muamele
mağdurları genellikle mülteciler ve yabancılar olmakta, Uluslararası Af Örgütü’nün
(Amnesty) Mayıs 2015 raporunun15 da belirttiği üzere bu kötü muamele Alman
makamları tarafından devamlı olarak önemsizleştirilmektedir.
Kötü muameleye maruz kalan yabancılar haklarını dil yetersizliği, sınır dışı edilme
korkusu ve haklarının bilincinde olmama gibi sebeplerden ötürü
arayamamaktadırlar. Ayrıca Alman Polis Teşkilatı’nın kurum çalışanı polisleri
koruması da bu tür kötü muamele ve işkencelerin ortaya çıkmasını
güçleştirmektedir. Yaşanan mağduriyetlerin ortaya çıkarılması ve daha meydana
gelmeden önlenmesi için; öncelikle polis teşkilatı mensuplarının yabancıların da
anayasa tarafından tanımlı olan insan hak ve özgürlüklerinin olduğunun bilincine
vardırıcı, kültürlerarası iletişim konusunda bilinçlendirici vb. eğitimler almaları
gerekmektedir.
Bunun yanında polis kuvvetleri hizmetini uygulayanların rahatça tanınabilmesi için
bu kişilerin görev ve kimlik bilgilerinin yer aldığı yaka kartı taşımaları zorunlu
olmalıdır. Emniyet müdürlüklerinde ve cezaevlerinde yaşanan hak ihlallerini
incelemek için bağımsız deneticilerin gerekliliği yönünde gerek Avrupa İnsan
Hakları Adalet Divanı gerekse Birleşmiş Milletler’in Almanya’ya karşı birçok
eleştirileri olmuştur.16
Almanya'da NSU davası dördüncü yılında, http://www.hurriyet.com.tr/almanyada-nsu-davasidorduncu-yilinda-40100113, Erişim Tarihi 25.05.2016.
14
Alman polisi geçen yıl 7 kişiyi öldürdü, http://www.avrupa-postasi.com/magazin/alman-polisigecen-yil-7-kisiyi-oldurdu-h96254.html, Erişim Tarihi 15.06.2016.
15
Polizei-Misshandlung in Hannover Deutschland muss Folterprävention verstärken,
http://www.amnesty.de/presse/2015/5/19/deutschland-muss-folterpraevention-verstaerken, Erişim
Tarihi 15.03.2016.
16
Kennzeichungspflicht
für
Polizeibeamte,
http://www.strafverteidigervereinigungen.org/freispruch/texte/noli_h6_kennzeichnungspflicht_prn.ht
ml, Erişim Tarihi 15.06.2016.
13
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
11
F.TOPAL ve S.TAUSCHER
Almanya’da göçmenlerin uğradığı kişilik haklarına yönelik ihlallerinden birini de
Racial/Etnic Profiling17 oluşturmaktadır. Almanya’da yoğun olarak bu tür vakalara
rastlanmaktadır. Bu uygulamaların artmasından ötürü Amnesty 2014 yılının Eylül18
ve Aralık19 aylarında iki ayrı rapor çıkarmış ve Alman Devleti’ne önlem alması
konusunda telkinde bulunmuştur.
Almanya’da ayrımcılığın ve insan hakları ihlallerinin yaşandığı bir diğer alan ise
eğitim ve kültürel hayatta ortaya çıkmaktadır. Ekonomik Kalkınma ve İşbirliği
Örgütü’nün (OECD) 2015 yılında yayımlamış olduğu rapora göre göçmen
çocukların sadece %16’sı yüksekokul ya da ustalık mezuniyeti alabilmektedirler.
Almanlarda bu oran %33’e çıkmaktadır.20 Bu oranların düşüklüğünde göçmen
çocukların ve ebeveynlerinin hızlıca para kazanma yolu olarak meslek eğitimini
seçmeleri bir rol oynarken, Alman eğitim sisteminden ve tavsiye sisteminin
bozukluğundan kaynaklanan yapısal sorunlar da bulunmaktadır. Göçmen
çocuklarının yaşadıkları dil sorunlarını zekâ seviyeleriyle ilişkilendiren
öğretmenlerin, bir göçmen çocuğun dil sorunu yüzünden derslerinde yaşadığı
başarısızlığı zekâsının geriliğine bağlamakta ve onu eğitim hayatı boyunca diğer
Alman öğrencilerden ayırmaktadır. Bu istemli ya da istemsiz ayrımcılık ve dışlama
sadece eğitim hayatında etkili olmamakta aynı zamanda göçmenlerin kültürel
hayatına da yansıtmaktadır.
İyi bir eğitimden ve dolayısıyla iş hayatından mahrum kalan göçmenler sosyal ve
kültürel hayatta da kendilerini gösterememektedir. Kültürel hayata katılmanın
genellikle ön koşulu sayılabilecek iyi bir iş yaşamı ve gelir düzeyi bu şartlar altında
göçmenlerin ulaşamayacakları bir standartta dönüşmektedir. Bu bakımdan
toplumun daha alt katmanlarında var olmaya çalışan göçmenler sosyal ve kültürel
hayattan eşit yurttaşlar gibi pay sahibi olamamaktadır.
2014 yılında Bosch Vakfı tarafından yapılan “Meslek Eğitimi Piyasasında
Ayrımcılık” isimli araştırma ayrımcılığın sadece eğitim ve kültürel hayatla sınırlı
kalmadığını, iş piyasasında da birçok yansımasının olduğunu göstermektedir.
Yapılan araştırma kapsamında aynı özelliklere sahip iki özgeçmiş (bir özgeçmişe
Kolluk kuvvetinin herhangi bir kişiyi somut delillere dayanmadan sadece dış görünüşünün –ırk, ten
rengi, etnik köken, dini inanışı, lisanı vd.- belli kalıplara/klişelere uymasından ötürü araması ve
soruşturmasıdır.
18
Racial Profiling Positionspapier Kurzfassung,
https://www.amnesty.de/files/Racial_Profiling_Positionspapier_Kurzfassung_September_2014.pdf,
Erişim Tarihi 17.03.2016.
19
Racial Profiling" in Deutschland Diskriminierende Polizeikontrollen abschaffen!,
https://www.amnesty.de/2014/12/1/deutschland-diskriminierende-polizeikontrollenabschaffen?destination=node%2F5078%3Ftopic%3D214%26node_type%3D%26from_month%3D1
%26from_year%3D2014%26to_month%3D1%26to_year%3D2015%26submit_x%3D79%26submit_y
%3D10%26result_limit%3D10%26form_id%3Dai_core_search_form, Erişim Tarihi 17.03.2016.
20
Diskriminierung, http://mediendienst-integration.de/desintegration/diskriminierung.html, Erişim
Tarihi 14.05.2016.
17
12
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Almanya’da “Hak ve Özgürlükler” Sorunu
Türk ismiyle diğerine Alman ismiyle) meslek eğitimi veren işyerlerine
gönderilmiştir. Aynı özgeçmişe ve özelliklere sahip olunmasına rağmen Alman
ismiyle yapılan başvurulara (%20,2) Türk ismiyle yapılan başvurulara (%14,6)
nazaran daha fazla olumlu yanıt gelmiştir. Bir Alman, bir işverenden iş görüşmesi
alabilmek için ortalama dört başvuruda bulunması gerekirken bir Türk yedi
başvuruda bulunması gerekmektedir. Bu araştırmada iş başvurusu için seçilen
meslekler araba tamirciliği ve büro asistanlığıdır.21 Çok daha kalifiye işler olan
mühendislik, akademisyenlik, öğretmenlik vb. iş dallarında yaşanan ayrımcılık çok
daha ileri boyuttadır. İş başvurularındaki bu ayrımcılığın önüne geçilmesi için kör
özgeçmişler olarak nitelenen (başvuru sahibinin isminin ve fotoğrafının yer
almadığı başvurular) özgeçmişlerin kullanılması önerilmektedir. Bu sayede
göçmenlerin daha fazla başvurusu kabul edilecek olsa bile mülakat sırasında
elenmelerinin önüne geçilmesi zor görünmektedir.
Yaşanan tüm bu ayrımcılığın bir nebze azaltılmasının yolu göçmen kökenlilerin
Alman vatandaşlığına geçme imkânıdır. Uzun zamandır ABD, Brezilya, Arjantin,
İsviçre ve AB ülkelerinin çifte vatandaşlığını kabul eden Alman Devleti, ancak
2014 yılının Aralık ayında Türklerin çifte vatandaşlığını kabul etmiştir.22 Ancak
bunu diğer sayılan devletlere uyguladığı gibi sınırsızca kabul etmemiş aşağıdaki
şartlara bağlamıştır. Buna göre bir Türk kökenli göçmenin çifte vatandaşlık
alabilmesi için 21 yaşına kadar;
-
Sekiz yıl boyunca Almanya’da ikamet etmiş olması ya da,
-
Altı yıl boyunca Almanya’da bir okula gitmiş olması ya da
-
Almanya’da bitirilmiş bir okul diplomasına ya da meslek eğitimine sahip
olması
gerekmektedir.23Alman vatandaşlığına daha önce talep ilkesi gereği geçmiş olanlar
ya da yukarıdaki şartları yerine getiremeyenler için çifte vatandaşlık şansı
bulunmamaktadır.
Almanya’da yaşayan yedi milyon24 yabancı kökenlinin yaklaşık 2,5 milyonunu
Türkler oluşturmaktadır ve bunların yaklaşık 530.000’nin25 çifte vatandaşlığı
Diskriminierung am Ausbildungsmarkt Ausmaß, Ursachen und Handlungsperspektiven,
http://www.bosch-stiftung.de/content/language1/downloads/SVR-FB_Diskriminierung-amAusbildungsmarkt.pdf, Erişim Tarihi 21.08.2016.
22
Doppelte Staatsangehörigkeit möglich,
https://www.bundesregierung.de/Content/DE/Artikel/2014/04/2014-04-07staatsangehoerigkeit.html, Erişim Tarihi 19.08.2016.
23
Bezci Bünyamin vd. (2014), Almanya 2014 Hak ve Özgürlükler, s. 37, Sakarya Üniversitesi
Yayınları, Sakarya.
24
Sadece kendi memleketlerinin vatandaşlığına sahip olan göçmenler. Çifte vatandaşlığa sahip olanlar
ve memleketlerinin vatandaşlığını bırakıp sadece Alman vatandaşı olan göçmen kökenlilerin nüfusu
çok daha fazladır.
21
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
13
F.TOPAL ve S.TAUSCHER
bulunmaktadır. AB üyesi ülkelere, ABD, İsviçre gibi ülkelere tanınan bu hakkın
eşitlik ilkesi gereği Türk vatandaşlarına tanınması gerekmektedir. Bu sayede sosyal,
kültürel, ekonomik hayattan dışlandığını hisseden Türkler en azından siyasal alana
dâhil edilerek uyum politikalarına pozitif bir katkı sunulabilir.
Vatandaşlık hakkı doğrudan siyasal hayata katılım konusuyla da bağlantılıdır.
Alman Anayasası gereği Almanya’da federal, eyalet, belediye düzeyinde uygulanan
seçimlere (Avrupa Parlamentosu seçimleri de buna dâhildir) katılabilmek için
Alman vatandaşlığına sahip olunması gerekmektedir. Bunun yanında AB üyesi
ülkelere mensup olan yabancılar Alman yerel seçimlerine katılabilmektedirler. Bu
durumda AB veya Alman vatandaşı olmayan yabancılar yıllardır çalıştıkları,
yaşadıkları, vergi verdikleri ve Almanlarla birlikte imar ettikleri yerlerde seçme
hakkından mahrum kalmaktadır. Aşağıdaki tablo durumun ciddiyetini ve mağdur
olanların çokluğunu göstermesi bakımından ilgi çekicidir.
Tablo 3: Almanya’daki Bazı Eyaletlerde Oy Kullanma Hakkı
Seç e sayısı
Oy hakkı ulu
Seç e ler içi deki AB vata daşları
aya ya a ılar
100%
77,545
583,202 890,878
1,020,173 148,789 59,389
286,706 52,057 408,659
100,000
447,821
600,000
90%
485,971
27,714 276,610
200,525
85%
2,353,133
14,300,0003,200,000
8,500,00010,051,755
514,175 4,388,801
80%
2,517,000
95%
75%
Kaynak: http://mediendienst-integration.de/integration/politik.html
Bu tabloya göre Bavyera’daki seçmenlerin %8,1’i, Hessen’dekilerin %8,5’i oy
kullanma hakkından mahrum edilmektedir. Bu durum Almanya’nın büyük şehirleri
temel alındığında daha da vahimleşmektedir. Münih ve Köln’de yaşayanların %11’i,
Berlin’dekilerin %10’u, Frankfurt’takilerin ise %15’i yabancı olmalarından ötürü
siyasal hayata katılma hakkından mahrumdurlar.
25
Wie
viele
Doppelstaatler
leben
in
http://mediendienstintegration.de/integration/staatsbuergerschaft.html#c488,
19.08.2016.
14
Deutschland?,
Erişim
Tarihi
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Almanya’da “Hak ve Özgürlükler” Sorunu
Çalıştıkları, yaşadıkları ve vergi verdikleri şehirleri ve belediyeleri politik olarak
şekillendirme hakkından dışlanmış olan bu göçmenlerin Alman kültürü, toplumu
ve siyasetine uyum sağlamalarını beklemek gerçekleşmesi zor bir durumdur.
SONUÇ
Sonuç olarak insan hakları alanında yıllar süren birikimleri ve geniş enformasyon
olanakları ile raporlama faaliyeti yürüten izleme örgütlerinin temel çalışma alanları
ve bunların hazırladığı raporların hangi bağlamlarda, nelere-nasıl yer verdikleri,
eksilikleri, benzerlikleri, farklılıkları ortaya konulmuştur. İnsan hakları raporları
insan hakları kavramının gelişmesine ve hak ihlalleri hakkında ilgili ülkelerin
sorunlarına çözüm önerileri sunma noktasında ileride de katkı sağlayacaktır. Ancak
bunu yaparken farklı kavramsallaştırmaların da dikkate alması gerektiği ve bu
sayede insan hakları kavramının içeriğinin zenginleşeceği ve daha kapsayıcı bir hal
alacağı unutulmamalıdır. Bununla beraber bu raporlarda batılı ülkelerdeki hak
ihlallerine ilişkin analizlerin kısa ve üstünkörü oluşu yaşanan ihlallerin Asya, Afrika,
Latin Amerika ve İslam coğrafyası gibi alanlarda yoğunlaşması, raporların
tarafsızlık yönlerine gölge düşürmektedir. Nihayetinde bu raporlar batılı devletlerin
kendi politik çıkarları için bu bölgelerdeki ülkelere karşı kullandığı metinler olarak
algılanmaya başlanmaktadır. Nitekim yer yer politik baskı unsuru olarak
kullanıldığı görülen raporların da işin özünü kaçırdığı ve yaşanan hak ihlallerine
karşı önlem alınmasını geciktirdiği görülmektedir.
Özellikle raporlarda batılı ülkelerde yaşanan hak ihlallerine daha çok yer
verilmesinin gerekliliği tekrarlanmalıdır. Bu çalışmada da Almanya hakkında kişilik
hakları, eğitim hakkı, sosyal haklar gibi alanlarda yaşanan hak ihlalleri çeşitli
verilerle gösterilmiştir. Özellikle Türkler-Müslümanlar ve diğer göçmen gruplar ya
da azınlıklar söz konusu olduğu zaman hak ihlallerinin nasıl sıradan ve sistematik
bir hal aldığı görülmektedir.
Bu tür raporlama çalışmalarında özellikle bu gruplar üzerinde görülen hak
ihlallerine ilişkin önlemler ve çözümler sunulmalıdır. Bunun için en önemli
unsurlardan biri de raporlama faaliyetlerinde bu hak ihlallerinin gösterilerek
kamuoyunun bilinçlenmesinin sağlanmasıdır. Daha sonrasında ise yaşanan hak
ihlallerinin derinlemesine analiz edilmesinin gerekliliği ve bunlara ilişkin çözüm
önerileri ve politikaların geliştirilmesinin gerekliliği unutulmamalıdır.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
15
F.TOPAL ve S.TAUSCHER
KAYNAKÇA
Aybay, Rona (2015), İnsan Hakları Hukuku, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları,
İstanbul.
Bezci Bünyamin vd. (2014), Almanya 2014 Hak ve Özgürlükler, Sakarya
Üniversitesi Yayınları, Sakarya.
Christiansen, Lars ve Keith Dowding (2001), “Plüralizm ya da Devlet Özerkliği?
Uluslararası Af Örgütü Örneği (Britanya Seksiyonu): İçerideki/Dışarıdaki
Grup”, İnsan Hakları Diplomasisi içinde, der: Emin Gürses, Bağlam
Yayınları, İstanbul.
Erdoğan, Mustafa (2015), İnsan Hakları Teorisi ve Hukuku, 4.Baskı, Orion
Kitabevi, Ankara.
Gürses, Emin (2001), “İnsan Hakları Diplomasisi”, İnsan Hakları Diplomasisi
içinde, der: Emin Gürses, Bağlam Yayınları, İstanbul.
İnternet Kaynakları
“Alman
polisi
geçen yıl
7 kişiyi
öldürdü”,
http://www.avrupapostasi.com/magazin/alman-polisi-gecen-yil-7-kisiyi-oldurduh96254.html, 15.06.2016.
“Almanya
2014
-Hak
ve
Özgürlükler
Raporu”,
http://diam.sakarya.edu.tr/sites/diam.sakarya.edu.tr/file/ALMANYA_201
4_-HAK_VE_OZGURLUKLER.pdf, 21.08.2016.
“Almanya'da
NSU
davası
dördüncü
yılında”,
http://www.hurriyet.com.tr/almanyada-nsu-davasi-dorduncu-yilinda40100113, 25.05.2016.
“Die
Grundrechte”,
https://www.bundestag.de/bundestag/aufgaben/rechtsgrundlagen/grundges
etz/gg_01/245122, 21.07.2016.
“Diskriminierung
am
Ausbildungsmarkt
Ausmaß,
Ursachen
und
Handlungsperspektiven”,
http://www.boschstiftung.de/content/language1/downloads/SVR-FB_Diskriminierung-amAusbildungsmarkt.pdf, 21.08.2016.
“Diskriminierung”,
http://mediendienstintegration.de/desintegration/diskriminierung.html, 14.05.2016.
“Doppelte
Staatsangehörigkeit
möglich”,
https://www.bundesregierung.de/Content/DE/Artikel/2014/04/2014-0407-staatsangehoerigkeit.html, 19.08.2016.
HRW (Human Rights Watch) “About”, https://www.hrw.org/about, 23.08.2016.
16
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Almanya’da “Hak ve Özgürlükler” Sorunu
HRW
(Human
Rights
Watch),
World
Report
2015
(2014),
https://www.hrw.org/sites/default/files/wr2015_web.pdf, 21.08.2016.
“Kennzeichungspflicht
für
Polizeibeamte”,
http://www.strafverteidigervereinigungen.org/freispruch/texte/noli_h6_ken
nzeichnungspflicht_prn.html,15.06.2016.
“Polizei-Misshandlung in Hannover Deutschland muss Folterprävention
verstärken”, http://www.amnesty.de/presse/2015/5/19/deutschland-mussfolterpraevention-verstaerken, 15.03.2016.
“Racial
Profiling
Positionspapier
Kurzfassung”,
https://www.amnesty.de/files/Racial_Profiling_Positionspapier_Kurzfassu
ng_September_2014.pdf, 17.03.2016.
“Racial Profiling" in Deutschland Diskriminierende Polizeikontrollen abschaffen!”,
https://www.amnesty.de/2014/12/1/deutschland-diskriminierendepolizeikontrollenabschaffen?destination=node%2F5078%3Ftopic%3D214%26node_type%3
D%26from_month%3D1%26from_year%3D2014%26to_month%3D1%26
to_year%3D2015%26submit_x%3D79%26submit_y%3D10%26result_limi
t%3D10%26form_id%3Dai_core_search_form, 17.03.2016.
“Sprachkritik:
"Döner-Morde"
ist
Unwort
des
Jahres”,
http://www.spiegel.de/kultur/gesellschaft/sprachkritik-doener-morde-istunwort-des-jahres-a-809512.html, 11.08.2016.
Uluslararası
Af
Örgütü,
“Uluslararası
Af
Örgütü
https://www.amnesty.org.tr/nav/150/turkce, 21.08.2016
“Wie
Tarihçesi,
viele
Doppelstaatler
leben
in
Deutschland?”,
http://mediendienstintegration.de/integration/staatsbuergerschaft.html#c4
88, 19.08.2016.
ICPESS 2016-ISTANBUL , 24-26 August 2016
17
The Role of Social Media in Brand Recognition:Case Studies From Turkey
The Role of Social Media in Brand Recognition: Case Studies From
Turkey
Z.Beril Akıncı VURAL1
Müjde KER DİNCER2
Nilay BAŞOK3
Gül COŞKUN4
Mustafa YALÇIN5
Melodi ERKAN6
Abstract
Brand recognition, is defined as the ability of a consumer to recognize one brand over other
brands by its attributes and design elements. Itis the familiarity, which is gained from the
previous encounters of the brand and the memorability that reflects the meanings that
comes to the mind of consumers while referring to product group of the brand. As brand
recognition states the power of the brand in consumers’ mind and its ranking among the
rivalries mutually, it affects the purchasing decisions of the consumers and their
commitment to the brand.
With the improvement of information and communication technologies, brands have
started to show their faces not only in conventional media but also in social media. In
recent years, consumers take part actively in social media channels, fiddle away their time in
social media for extended periods of time, and generate contents and share them.
Companies being aware of this situation end to organize various activities to draw attention
of the consumers, increase their recognition levels, and obtain max benefits from the
chances offered by social media. Thus, companies carry out strategic campaigns and
applications overlapping consumers’ constructions and values that are offered by the brand
on the social media.
Within the scope of this study, first of all brand, brand recognition and social media
concepts are discussed. Then the role of social media in brand recognition is examined
within the context of two social media campaigns carried out in Turkey.
Key Words: Brand, brand recognition, social media, social media campaigns.
1
Prof. Dr., Ege University, Communication Faculty, Public Relations Department,
z.beril.akinci@ege.edu.tr.
2
Prof. Dr., Ege University, Communication Faculty, Public Relations Department,
mujde.ker.dincer@ege.edu.tr.
3
Prof. Dr., Ege University, Communication Faculty, Public Relations Department,
nilay.basok@ege.edu.tr.
4
Asst. Prof., Ege University, Communication Faculty, Public Relations Department,
gul.coskun@ege.edu.tr
5
Ege University, Communication Faculty, Ph.D. student
6
Ege University, Communication Faculty, Ph.D. student
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
19
Z.B.A.VURAL, M.K.DİNÇER, N.BAŞOK, G.COŞKUN, M.YALÇIN and M.ERKAN
1. Brand and Brand Recognition
There are various definitions about the term branding in literature. Brand is “name,
symbol, sign or combination of them, which identify products and services, provide
distinguishing the product from the rivalries, make easy to communicate with the
consumer as a focus of marketing and advertising management practice,
differenti35ate the product (Aktuglu, 2004, p. 16). It’s a term that certain
emotional and physical features become integrated on the purpose of establishing
intimacy between particular consumers and forming an image or personality
(Fidan, 2008, p. 157). The feature that enables the product being realized by being
free of similar ones is stated as brand (Aktuglu, 2000, p. 8). Considering another
definition, a brand “is a name, term, design, symbol, or any other feature that
identifies one seller's good or service as distinct from those of other sellers”
(American Marketing Association). It’s an interiorised summary of all impressions
that are received by the consumers, perceived on their images based on the
emotional and functional interests and create privileged position (Knapp, 2002, p.
7).
The brand provides various benefits to businesses and consumers. Benefits of the
brand from the view of business are helping the brand being at premium and
creating demands, enabling to make known the image of business and consumer,
increasing the sale and competitive capacity, making easy to add new products to
the product line, following a different price strategy and ensuring legal security
(Keskin, 2011, p 16). When considered from the consumer’s point of view, brand
has a lot of benefits such as enlightenment about the product, being guaranteed,
developing trust for the consumer and services after sale.
Brand awareness is a marketing concept that enables marketers to quantify levels
and trends in consumer knowledge and awareness of a brand's existence. At the
aggregate (brand) level, it refers to the proportion of consumers who know of the
brand. Brand awareness expresses a brand’s power of shape existing in the
consumer’s mind and a potential customer’s understanding and remembering the
fact that a brand is a member of a particular member of a product category (Aaker,
2007, p. 82). Brand awareness is an important and sometimes undervalued
component of brand equity. Awareness can affect perceptions and attitudes. It can
make peanut butter taste better and instill confidence in a retailer. It can be a driver
of brand choice and even loyalty (Aaker, 1996, p. 114). Brand awareness reflects
the salience of the brand in the customers mind. There are levels of awareness, of
course, which include (Aaker,1996, p. 114-115):
20
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
The Role of Social Media in Brand Recognition:Case Studies From Turkey
Recognition (Have you heard of the Buick Roadmaster?)
Recall (What brands of cars can you recall?)
Top-of-Mind (the first-named brand in a recall task)
Brand Dominance (the only brand recalled)
Brand Knowledge (I know what the brand stands for)
Brand Opinion (I have an opinion about the brand)
Figure 1: Brand Awareness Pyramid
Source: Kaynak: David A. Aaker, (2007). Marka Değeri Yönetimi, çev. Ender Orfanlı,
İstanbul: MediaCat Yayınları, p.83.
As seen above, brand awareness includes brand recognition and brand recall
performance. Brand recognition is the amount to which a brand is recognized for
acknowledged brand attributesor communications among consumers (Keller, 1993,
p. 2). It is how we access information in our memory to identify a brand. It refers
to the ability of consumers to correctly differentiate the brand they previously have
been exposed to. It helps consumer lean toward our product when given the choice
between our product and one they have never heard of (Subhani & Osman, 2014,
p. 4). Thus, recognition enables to differentiate the brand from others in the
product category (Baş & Aktepe, 2008, p. 85). Brand recognition occurs, for
example, when watching different movies where product placement has been used.
When the presence of a known product is noticed in one of the scenes, you
recognize the brand, become aware of it and your brain looks for it during
shoppingand immediately takes a decision. It highly influences the decision process
and “consumers usually prefer a brand, which they recognize and trust as they don’t
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
21
Z.B.A.VURAL, M.K.DİNÇER, N.BAŞOK, G.COŞKUN, M.YALÇIN and M.ERKAN
want to takerisks in purchasing process” (Özyiğit, 2010, 94). For this reason, it’s
true that possibility of a recognized brand’s purchasing is higher in comparison
with an unknown brand.
On the other hand, brand recall refers to the ability of the consumers to correctly
generate and retrieve the brand in their memory (Keller, 1993, 2).It is considered as
a qualitative measure of how well a brand name is connected to a product type or
class by consumers. Often measured through surveys and interviews, brand recall is
tested by asking either aided or unaided questions to participants. In terms of aided
brand recall, one type of question may be, for example, “Do you remember BMW
brand?”. In terms of unaided brand recall, one type of question may be, for
example, “Can you name as many car models as posssible?” In a highly challenging
market conditions, brand managers seem to be more keen on unaided brand recall
as it provides a differentiative competitive advantage against rivals. As noticed from
examples, brand recall relates to consumers’ aptitude to retrieve the brand from
memory when given the product category, category need or some other similar cue
such as brand logos (Subhani & Osman, 2010, p. 3).
2. The Role of Social Media in Brand Recognition
Digitalization with the new media has offered a new digital oriented life and
communication technology has started to become indispensable in every aspect of
life. In recent years, companies prefer social media which are more active, current
and transparent than conventional media platforms. Social media is defined as the
collective of online communications channels dedicated to community based
interaction, content sharing and collaboration. Due to new web technology,
content is created, published and distributed easily and “this provides a social and
two-sided communication environment” (İşlek, 2012, p. 20-21). It’s possible to
classify social media as blogs, RSS, microblogs, social networks, podcasting,
video/gif sharing channels, and wikis. We exemplify social networks such as
Facebook, MySpace, Linkedln, Friendster, Hi5, Friendfeed, Formspringa, Xing;
company blogs such as Cnet, TheHuffington Post, BoingBoing, Techcrunch,
Kottke; video sharing networks such as YouTube, Dailymotion, Google Videos,
Yahoo Video It’s on; photo sharing networks like 1x, Flickr, Deviantart, photosig,
Fotocommunity, Photo, Photodom; wikis such as Wikipedia, Intelipedia and
microblogging sharing networks like Twitter (Hazar, 2011, p. 154-155).
In a recent survey by Harvard Business Review Analytic two-thirds of the 2,100
companies who participated in a 2014 study conducted in US, said they are either
currently using social mediachannels or have social media plans in the works. Never
before have companies had the opportunity to talk to millions of customers, send
22
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
The Role of Social Media in Brand Recognition:Case Studies From Turkey
out messages, get fast feedback, and experiment with offers at relatively low costs.
And never before have millions of consumers had the ability to talk to each other,
criticizing or recommending products — without the knowledge or input from a
company. Social media is rapidly becoming a new force in organizations around the
world, allowing them to reach out to and understand consumers as never before. In
many companies, it will move from a “one-off initiative” to be an important,
integrated tool in marketing and communications strategies. Use of social media
will clearly expand in the coming years. Two-thirds of the companies in the survey
predicted their use of social media would grow significantly over the next few years,
as the awareness of the power of social media has grown in their companies.
Among organizations that already have a budget for social media, spending was
expected to increase by 30% or more over the next 12 months, even as overall
dollars for marketing and advertising have dropped for many companies during the
recession
(http://www.sas.com/events/pbls/2010/lasvegas/documents/TheNewConversation, 2014).
Brands have already realized the possible opportunities and deep impactof social
media on all corporate communication processes. Thus, companies having their
own official social media accounts organize various public relations, advertising,
selling and marketing activities around their brands and contribute to brand
recognition by creating contents that attracts attention and encourage followers to
share it across their social networks. Social media as an active meeting platform of
brands and consumers is considered to have a high impact on brand recognition.
Social media which includes many applications such as Facebook, Twitter,
Youtube, blogs and virtual world games creates an opportunity for brands to meet
their consumers, to create recognition in their mindsets and moreover get
consumers involved into the shared contents.
Due to their individualized and relationship based characteristics, brands try to
adapt themselves to social media (Yurttaş, 2011, s. 66). Follows are the
fundamental social media principles to be taken into consideration in terms of
brand recognition:
Number of followers in the social media such as Facebook, Twitter,
YouTube, Instagram, etc.
Number of likesand comments made for the brand
The continuity of sharings
Number of hitsdone for sharings
The active participation rate in interactive applications of the brand
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
23
Z.B.A.VURAL, M.K.DİNÇER, N.BAŞOK, G.COŞKUN, M.YALÇIN and M.ERKAN
User friendly links to the social media applicationsfrom the official
websites.
Whether the brand is placed on different social media accounts
Sufficiency of contents in the social media sharings
Continuity and increase rates of brandfollowers
3. Case Study 1: Doritos Academy Campaign
Frito Layis an establishment which was found in 1961 by Frito Elmer Doolin and
Herman Lay. Frito Lay which became the brand of PepsiCo, is now one of the
biggest companies of the world- which produce salty snacks. With its operations in
over 40 countries, Frito Lay carries out one fourth of retail chips sales. Frito Lay
Turkey was found in 1986. With being purchased of shares from Uzay Gıda which
has the share of 50%, by PepsiCo in 1988, Frito Lay Turkey has begun its business.
The 100% of the shares were purchased by PepsiCo in 1933. In 1998, PepsiCo
united with Tropicana which is known as world’s the biggest production and
trading company of fresh fruit juice, with Gatorade which is known as sports drink
in 2001 and with Quaker company which makes production of various nuts with
rice, fruity and oatmeal bar. PepsiCo has retail sales which each of them is more
than 1 billion dollars annual, and 22 different brands. In addition, it is the leader
establishment of global food and beverage sector whose annual net sale income is
over 65 billion dollars. Main companies of it are Quaker, Tropicana, Gatorade,
Frito-Lay and Pepsi-Cola. Frito Lay which makes world class production in 2
factories in Kocaeli Suadiye and Mersin Tarsus in Turkey, is on market leader
status with Doritos, Lay’s, Cheetos, Ruffles and Çerezza which are preferred snack
brands in Turkey. Apart from the snack that Frito Lay has, it has also many
products. Among the product portfoilos there are Rocco which is a candy-gum
brand and Alaturca which has cookies with intense chocolate and spicy crackers
(http://www.fritolay.com.tr, 2015).
FritoLay aiming to create brand recogniton in the social media for a new product
lansman of Doritos performed a 360 degree campaign in 2011. This campaing
named as Doritos Academy had a structure in which academy and education
merged with entertainment.
24
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
The Role of Social Media in Brand Recognition:Case Studies From Turkey
Picture 1: The Products of FritoLay
Source : http://www.fritolay.com.tr/markalar.aspx, 2015 [14.01.2015].
Before the campaign in one of its surveys Doritos has deduced the consequences
that when it was said chips, the first things coming to young people’s mind were
chips and spices. Doritos wanted to change this perception by creating an
entertainment which make youngters loose their routines and aimed to cut class
routine. Hence, a social media platform named as Doritos Academy was created
with the thought of a school.
In application of Doritos Academy, youngsters were canalized into the social media
(Twitter, Facebook, Youtube) by the advertisements given in traditional channels
like television, radio, outdoors. Students have begun to be “the student of Doritos
Academy” with their ID cards by entering the Doritos Academy page on the
internet. Each content subsistent in a standard university did also exist in Doritos
Academy. Almost all the digital channels and platforms in Turkey have been
gathered around this academy.
Academic staff was also formed in virtual environment within the scope of the
campaign, -rectors, lecturers, classes, publications, course grades, school bus, the
mobile faculty, campus, the anthem of school, exam on Twitter, interactive courses
just like a proper university. The lecturers active on the social media platforms were
colourful and amusing in terms of physical appearance and character. Besides, there
were different and interestingly sophisticated courses just like internet
antrophology and astrology except for English and political sciences.
There were also social media accountsof Doritos Academy. For example, all the
staff had their own Twitter accounts and the lecturers who tweet just like a normal
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
25
Z.B.A.VURAL, M.K.DİNÇER, N.BAŞOK, G.COŞKUN, M.YALÇIN and M.ERKAN
person, held examinations to their students periodically on Twitter. The ones who
gave the right answers wererewarded by presents. Doritos Academy had also its
own anthem. In the anthem of school, the students could ensure participation with
their own photos and voices. In the campus of Doritos Academy on the school site,
the students could walk around with their ID faces. Moreover, the students could
have a good time by the interesting games. One of these games was “the high jump
game”. In this game, the objects which came from the air were picked up by
jumping. The youngstersparticipated could share their records on Twitter and
Facebook and invite their friends to this game.
There has been a huge amount of participation to the campaign of Doritos
Academy which has provided brand recognition in a very short time and a great
intended population has been achieved. In 6 months, the number of likes of
Facebook fan page has became over 410.000, the number of people who were in
active interaction has achieved more than 50.000. The course videos shared by the
account of Doritos Academy were viewed 6.000.000 times in 6 months. Apart of
Facebook, the videos were also available on well-known channels such as
izlesene.com, Vimeo, Dailymotion, Youtube and Vidivodo. 85.000 people have
followed the staff on Twitter, there have been answers by 10.000 tweets in 1 hour
to the exams questions. Fritos has achieved to a great success and became over the
tonnage by 70% within 3 months (Doritos Academy Case Study, 2015).
Picture 2. Doritos Academy
Source: http://www.doritosakademi.com/html/ogrenci-isleri.html, 2015 [14.01.2015].
After the lansman in 2011, Doritos Academy has started the competition “The
Girls or the Boys?”. This competition started in March 2013 has received an
26
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
The Role of Social Media in Brand Recognition:Case Studies From Turkey
intense participation. In the first step of the competition, the new design of
Doritos has been determined by a jury chaired by the rector of Doritos Academy
Huysuz Virjinaccording to the criteria of creativity, suitability for the brand and
applicability. In this competition which has been selected 2 different designs from
the groups of Girls and Boys, each creator of the designs have been rewarded by
100.000 TL. The designs of moustache and four leafed clover have been selected
by the jury and in the second step, there has been a competition for the taste of
these designs. Winners being a boy and a girl have been rewarded by 150.000 TL.
Another competition which has been organized within the scope of this campaign
on the social media has started with the advertisements in which Megan Fox has
acted. While Megan Fox has mentioned about the product of Fritos Shots in the
academy by the directions of the rector Huysuz Virjin, an interesting advertisement
has been formed and at the same time the new product has been introduced. The
campaign of Fritos Shots with Megan Fox has been continued with the hashtag
“meganfoxmaykissme”, the students had the opportunity of declare their love to
Megan Fox by the application “I’m writing to Megan Fox” on Facebook.
Picture 3. The Winner Designs in the Doritos Academy Competition
Source: http://www.kampanyavadisi.com 2015, [14.01.2015].
The Doritos- the one in the design of moustache and taste of chop in Boys and
the one in the design of clover and taste of tzatziki in Girls- have been determined
and these designs had received digital word of mouth of consumers and contributed
to brand recognition. This competition has been announced on both social media
and the traditional channels, and had a deep impact on brand recognition. Having
a look at to the results of this campaign which launched in 1 October 2011 and
resulted in 15 January 2012, the success of this campaing could clearlybe seen with
the following data (The Campaign of Doritos Academy, IAB Turkey Results,
2015) :
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
27
Z.B.A.VURAL, M.K.DİNÇER, N.BAŞOK, G.COŞKUN, M.YALÇIN and M.ERKAN
1) Doritos Academy Facebook page has been taken place on the 2nd grade with
the score of Engagement Rate, in the brand processing of Socialbakers Turkey
Facebook in November 2011; also on the 1st grade in the sector FMCG.
2) In 3 months after the Facebook fan page displayed, the number of total fans
has become over 280.000. The number of people who were in active interaction has
been over 50.000.
3) The most viewed video on Facebook has become Huysuz Virjin “Body
Language” with the rating of 13.403.
4) The number of Twitter followers of @DoritosAkademi, @HaydarLing,
@DrSosyalMedya, @ArasGorBurcuKoc, @ProfDrAliCengiz, @TanjuTanjant,
@BunyaminGuzu and @SuleymanSuloganis 70.000 and the most followed lecturer
is @HaydarLing by 14.580 followers.
5) There has been a great participation by 10.000 tweets in about an hour to the
English, Political Sciences, Internet Antropology, Social Sciences, Astrology and
English-make up exams which have been held on Twitter.
6) There has been 328.465 visits to Doritosakademi.com. While over 350.000
page viewing has happened, 4 minutes have been spent on average.
7) The time which has been spent on the
Lingrichbannerapplicationhas achieved 25:01 on average.
Dailymotion
Haydar
8) Haydar Lingbanner has achieved to 152.208 views in 1 month.
9) Videos have been watched 2 million times in 3 months.
10) Apart of campaign’s social networking sites, sports, game, cinema and portal
sites haven also place the campaign. Google Adwords has been used as the
supporting media.
11) The total rate of views has become 832.000.000 and about 3,90% CTR (click
through rate) has been achieved.
12) After the 3 monthslansman process, the impact of the campaign to the sales
has been great: Fritos in corn chips segment has increased the market share by 16%
in November. The total market share of Doritos has increased by 3% from August
2011 to November 2011. The aimed tonnage was increased by 70% within 3
months.
4. Case Study 2: I’ve Gone Off My Eti Form Diet
28
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
The Role of Social Media in Brand Recognition:Case Studies From Turkey
Eti -founded in 1961 and started production in 1962- is a food company in
Turkey. Being a pioneer innovator in the sector, it has met the consumers with the
first digestive biscuit of Turkey Burçak, the first ready made toasted bread Etimek,
the first industrial flament cake -slice cake with grapes, fruit and cocoa, the first
packed tart Turti, the first gluten-free biscuit Pronot, the first wet cake Browni and
so on. Eti ,which made production with the capacity of 3 tonnes in 1962, has made
production by increasing the capacity until 1999 and then stopped the production.
It went on production on Eskişehir Qualified Industrial Zone which became in
service in 1995. Product groups are divided as biscuits, light products, cakes and
tarts, chocolates and chocolate-flavoured products, wafers, toasted breads, breakfast
cereals. Eti extending its range of products has became an attention-grabbing
company in Turkey with its 7 factories, about 300 products which are under 45
brands and the exportation which it makes around the world. Today, Eti - known
as one of the 100 biggest industrial enterprise of Turkey with its research and
development power and innovative point of view aims to include joy and happiness
to life and be a qualified and safe brand- competes on world markets.
Eti is active on also social networks. The brand has above 931.000 followers on
Facebook, above 56.000 on Twitter and shares various contents on social networks.
One of Eti products – Eti Form- also attempts to win a seat on social media. Eti
Form has a product group appealing to the ones who want to eat healthy food and
be fit. Eti Form which provides various products to the consumers; has become a
catchy and favorite brand with its sharings on social media, the applications and
advertisements.
Picture 4: The products of Eti Form
Source: http://www.formdakal.com/urunler, 2015 [15.01.2015].
Eti has developed an application for its internet users. Eti Form Light which is in
the light snacksegment, after the slogan of “Eat Form, keep in form”, also created
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
29
Z.B.A.VURAL, M.K.DİNÇER, N.BAŞOK, G.COŞKUN, M.YALÇIN and M.ERKAN
an application on its web site and Facebook to the ones who go on diet and has
coped out for food and wants to counterbalance it. The users who reached the
application on www.diyetimibozdum.com or “diyetimi bozdum” application on Eti
Form Facebook page could achieve the suggestions by choosing the food which
they eat and counterbalance it. There are 186 dishes and some suggestions directed
to these, and also exercises. Facebook application has received 245794 likes.
Picture 5: I’ve Gone Off My Eti Form Diet
Source : http://www.diyetimibozdum.com, 2015, [16.01.2015].
When the users who got into Diyetimi Bozdum(I’ve gone off my diet) application
stated their meals and their times within a day; there were some suggestions of
eating and exercising to make the users counterbalance their food.
For example, there were some suggestions to a user who stated that (s)he has eaten
chocolate. One of these suggestions was a piece of chicken breast with low-fat salad
containing lemon juice in 2 dinners within a week. In order to extend brand
recognition, the brand was also emphasised by adding some products of Eti Form
into the suggestions. Followers ofFacebookapplicationwho liked the page, were
also directed to the site of Diyetimi Bozdum(I’ve gone off my diet)
Conclusion
It is quite noticeable in the cases that there is an obvious impact of brand
recognitionwhen there is limited information about the product and service, and
there is not any motive to prefer. For this reason, companies need to form their
brand strategies by taking into consideration brand recognition. However,
traditional channels remain incapable for creating and developing brand
recognition. Therefore companies need to use social media actively to be able to
30
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
The Role of Social Media in Brand Recognition:Case Studies From Turkey
achieve brand recognition, establish a dialogue with consumers, ensure them to get
busy with the brand and create an emotional brand value in their minds.
Eventhough the social media channels have some similar configurations, they are
different from each other in the aspect of content. Therefore companies first need
to determine the right social media channels in order to create brand recognition.
In this process, brand and target audiences’characteristics, companyvaluesand the
usage rate of social media should be taken into consideration. In this sense, the
preferred social media in creating brand recognition will also differ according to the
use of video,text,photograph, interactive games within the application. On the
other hand, brand recognition should be measured on regular basis and the
applications on social media to create brand recognition should be updated with
proactive approaches.
Both cases which were taken into assessment have received great amount of
participation and reached to huge masses in a very short time. The first case study Doritos Academy- has reached over 410.000 likeson Facebook fan page, active
interactions among consumers have been over 50.000. The course videos which was
shared from Doritos Academy account have been watched 6.000.000 times in 6
months. Academic staff on Twitter had 85.000 followers. To the exams which
were held on Twitter were answered with 10.000 tweets in an hour. Research data
shows that the recognition of Doritos brand has increased and a great success
which was over the sales target has been achieved. The social media data of Doritos
has revealed that this campaign has been carried out in the right social media
channels and the usage rate of target audiences on social media has been analysed
properly. The second case of the study- Eti Form- had 245.000 followers on
Facebook and over 56.000 on Twitter. It shared various contents on social
networks. Eti Form application contents matched up with the brand and its
consumers and increased its brand recognition on social media.
REFERENCES
Aaker, D. A.(2007), Marka Değeri Yönetimi, çev. Ender Orfanlı, İstanbul:
MediaCat Yayınları.
Aaker,A.,D (1996), “Measuring Brand Equity Across Prodacts and Markets”,
California Management Review, Vol:38. No: 3, pp. 102-120.
Aktuğlu, I.K. (2000), Marka Yönetim Süreci ve Tanıtımın Rolü, T.C. Ege
Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Halkla İlişkiler ve Tanıtım Anabilim
Dalı; Doktora Tezi, İzmir.
Aktuğlu, I.K. (2004), Marka Yönetimi, İstanbul: İletişim Yayınları. American
Marketing
Association,
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
31
Z.B.A.VURAL, M.K.DİNÇER, N.BAŞOK, G.COŞKUN, M.YALÇIN and M.ERKAN
http://www.marketingpower.com/_layouts/Dictionary.aspx?dLetter=B
Erişim tarihi: 10.11.2014.
Baş,M.& Aktepe,C. (2008), “Marka Bilgisi Sürecinde Marka Farkındalığı ve
Algınana Kalite( Beklenti) İlişkisi ve GSM Sektörüne Yönelik Bir Analiz”,
Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi Cilt: 10 No:
1, ss. 81-96.
Doritos Akademi Case Study, http://tribalistanbul.com, Erişim: 10.01.2015.
Doritos
Akademi
Kampanyası
İab
Türkiye
Sonuçları
http://www.iabturkiye.org/basari_oykuleri/doritos-akademi-kampanyasi/,
[11.01.2015].
Fidan M.(2008), “Halkla İlişkiler Aracı Olarak İnternet ve Markaya Katkısı”,
Selçuk İletişim, Cilt: 5, Sayı: 3, ss. 153-160.
Hazar, M., (2011), “Sosyal Medya Bağımlılığı-Bir alan çalışması”, İletişim Kuram
ve Araştırma Dergisi, Sayı:32, ss.151-175.
http://www.diyetimibozdum.com, [16.01.2015]
http://www.doritosakademi.com/html/ogrenci-isleri.html, [14.01.2015]
http://www.formdakal.com/urunler/, [15.01.2015]
http://www.fritolay.com.tr/markalar.aspx/, [14.01.2015]
http://www.kampanyavadisi.com, [14.01.2015]
http://www.sas.com/events/pbls/2010/lasvegas/documents/TheNewConversation.pdf [03.04.2016]
İşlek, S. M., (2012), Sosyal Medyanın Tüketici Davranışlarına Etkileri:
Türkiye'deki Sosyal Medya Kullanıcıları Üzerine Bir Araştırma,
Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İşletme
Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, Karaman.
Keller, K. (1993), “Conceptualizing, measuring, and managing customer-based
brand equity”, The journal of Marketing Vol: 57, No: 1, pp. 1-22.
Keskin, S. (2011), Uluslararasılaşma Sürecinde Marka Yönetimi ve Bir Örnek
Uygulama, Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İşletme
Anabilim Dalı, Uluslararası İşletmecilik Programı Yüksek Lisans Tezi,
İzmir.
Knapp, D. E. (2002), Marka Aklı, Çeviren: Azra Tuna Akartuna,
MediaCat Kitapları.
İstanbul:
Tüketim Mallarında Çizgi Roman Kahramanlarının
Kullanılmasının Marka Bilinirliğine Etkisi, Ege Üniversitesi Sosyal
Özyiğit,
C.(2010),
Bilimler Enstitüsü Reklamcılık Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, İzmir.
32
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
The Role of Social Media in Brand Recognition:Case Studies From Turkey
Subhani, M.İ., Osman A.(2015), A Study On The Association Between Brand
Awareness And Consumer/Brand Loyalty For The Packaged Milk
Industry In Pakistan, MPRA Paper No. 21367, http://mpra.ub.uni-
muenchen.de/21367/1/, Erişim: 2015 pp. 1-11.
Yurttaş, Ö.U. (2011), Sosyal Medya Ortamı Olarak Second Life’da Yayınlanan
Reklamların Marka Bilinirliğindeki Rolü, Marmara Üniversitesi, Sosyal
Bilimler Enstitüsü, Halkla İlişkiler ve Tanıtım Anabilim Dalı, Reklamcılık
ve Tanıtım Bilim Dalı, Doktora Tezi, İstanbul.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
33
Analysis of Economic, Environmental and Societal Benefits 0f The Use 0f Biomass as…
Analysis of Economic, Environmental and Societal Benefits 0f The Use
0f Biomass as Manufacturing Feedstocks
Abdulhalim ABDULRAZIK1
Marwen ELKAMEL2
Ali ELKAMEL3
Abstract
A key importance in utilizing biomass as manufacturing feedstocks is their ability to
produce a wide range of useful products to society that include energy, chemicals, materials,
foods, and feeds from inexpensive and easily available resources. This fact has distinguished
biomass’s advantages as compared to other renewable resources (i.e. wind, solar,
geothermal, etc.) in which their main uses are to produce energy. With all of the potentials
and possibilities to diverse product generations, concerns are directed to select the optimal
production pathway out of all the feasible generating options within the boundary of the
problem. In this study, the objective was to develop an optimization model in order to
quantify economic, societal, and environmental benefits of using biomass feedstocks to
produce a range of products such as pellet, steam, bio-syngas, bio-hydrogen, bio-char, biodiesel and bio-oil. The optimization model has been formulated by taking miscanthus,
switchgrass and forage sorghum as biomass feedstocks. A superstructure of alternatives was
constructed to show possible product generations in a series of biomass processing stages.
In each of the processing stages, flows of materials capture the interconnections between
feedstocks, technologies and produced products. The total expected profit in $ per year, the
product’s yield, selling price, employment credit, and carbon credit were used as measures
of economic, societal and environmental benefits. The application of the methodology to a
case study has shown that the expected annual profit can reach $ 800,000 per year.
Keywords: Biomass Utilizations and Benefits, Linear Programming, Optimization,
Superstructure Optimization, Miscanthus, Switchgrass, and Forage Sorghum.
JEL Classification Code: C3, C6, C8
Introduction
According to United Nations Framework Convention on Climate Change
(UNFCCC, 2005), biomass could be defined as non-fossilized and biodegradable
organic materials that originate from plants, animals and micro-organisms. Based
1
Senior Lecturer, Universiti Malaysia Pahang, Faculty of Chemical Engineering and Natural
Resources, abdhalim@ump.edu.my.
2
Research Assistant, University of Waterloo, Department of Economics, melkamel@uwaterloo.ca.
3
Professor, University of Waterloo, Department of Chemical Engineering, aelkamel@uwaterloo.ca.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
35
A.ABDULRAZIK, M.ELKAMEL and A.ELKAMEL
on this definition, biomass could be any living or just died organisms which their
amounts are tremendous which could be found on every facet of the globe. Basu
(2010) has highlighted that only 5% (13.5 billion metric tonnes) mobilizations of
vast amounts of biomass are required to upply 26% of the world’s energy demands.
Furthermore, the biomass resources are relatively inexpensive and geographically
dispersed in which these two attributes provide socio-economic benefits. For
instance, every biomass utilization project in general would offer new job
employments from each of the biomass processing activities. In terms of
environmental benefits, combustion of bio-fuel from biomass will not be adding
additional carbon dioxide to the atmosphere as the same amounts of the gas will be
absorbed by growing plants in the photosynthesis process. Therefore, it is
imperative at this moment to consolidate efforts to intensify biomass utilizations
worldwide because it certainly has significant edges over the fossil resources based
on the above-mentioned benefits. This study would present our ongoing research
on optimal utilizations of biomass resources for multi-products productions. Three
types of biomass resources i.e miscanthus, switchgrass and forage sorghum have
been used as the manufacturing feedstokcs.
1. Classification of Biomass Resources
Even though there are different types of classifications, generally biomss can be
divided into four general classes according to its origins. These four classes include
biomass from trees, dedicated crops, agricultures, and wastes or residues (WerekoBrobby & Hagen, 1996). Biomass from trees, also known as woody biomass, is by
far the most commonly used and can be divided into virgin wood and forestry
residuals. Dedicated crops or purposely grown crops are planted with specific
purposes such as miscanthus, switchgrass, and forage sorghum. These dedicated
crops offer significant benefits such as high yields per acre, require less water and
fertilizers, and remain to be productive until 15 years (Oo et al., 2012). The most
significant divisions of biomass from agricultures are predominantly dry such as
straw, stalk, bunch, stover, and rusk, and are wet such as animal dung and poultry
manure. Biomass from wastes and residues meanwhile include municipal solid
wastes (MSW), which is defined as wastes of durable goods, non-durable goods,
containers and packaging, food scraps, yard trimmings, and miscellaneous
inorganic wastes from residential, commercial, and industrial sources (Demirbas,
2004).
1.1 Miscanthus
Miscanthus is herbaceous and perennial grass that native to tropical, subtropical,
and warm temperate parts of Southeast Asia. It possesses C4 photosynthetic
36
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Analysis of Economic, Environmental and Societal Benefits 0f The Use 0f Biomass as…
pathway which requires relatively low amounts of nutrients and water. The other
two types of photosynthesis processes that are worth to be mentioned are C3 (most
of plants are undergoing this type of photosynthesis process) and crassulacean acid
metabolism or in short called as CAM (plants like cactuses and agaves are having
this type of photosynthesis process). Ueno and Takeda (1992) reported that plants
with different photosynthetic types show distinct biochemical, physical and
ecological characteristics. C4 plants possess effective photosynthetic ability under
conditions of high light intensities, high leaf temperature, and conditions where
the amount of water is less. CAM plants can adapt to drier environments such as in
deserts, while C3 plants are dominant in cool and moist regions. Miscanthus is
generally regarded as a high yield biomass source. The high and stable productivity
of miscanthus can last for 10-15 years after its three years of establishments
depending on the location, with an average yield about 10 tonne/acre.
1.2 Switchgrass
Switchgrass is a herbaceous, perennial, and warm season grass that is native to
North America. As a C4 plant, it also can efficiently use available water and
nutrients. Since 1980’s, switchgrass has been identified as a promising bioenergy
feedstock through studies by the United States Department of Energy (Samson,
2007). The earlier usages of switchgrass are for a livestock forage crop and as a
medium to enhance erosion control and biodiversity value. In its native land,
switchgrass can adapt to a wide range of soil quality and has a good resistance to
drought, pests and diseases. Another benefit in promoting switchgrass as a biomass
resource is that the farmer can utilize machinery and farm implementations
currently used for the production of hay (Chamberlain and Miller, 2012).
1.3 Forage Sorghum
Forage sorghum is a herbaceous, large, warm season, and annual grass that is native
to tropical and subtropical regions of all continents. As a tropical grass with the
same C4 photosynthetic pathway as miscanthus and switchgrass do, forage
sorghum efficiently utilizes sunlight and moisture from the soil to quickly
accumulate large amounts of biomass. As an annual crop, forage sorghum provides
crop rotation flexibility to farm operators who want to participate in the spot
biomass energy markets and provide flexibility to supplying biomass at different
times of the year (Oo et al., 2012). Forage sorghum also has other advantages such
as drought tolerance, relatively low input requirements, and ability to produce high
yields for a wide range of environmental conditions (Manzanares et al., 2012).
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
37
A.ABDULRAZIK, M.ELKAMEL and A.ELKAMEL
2. Methodology
The methodology employed in this study is shown in Figure 1. From the selected
biomass feedstocks, possible products such as biomass pellet, steam, bio-syngas,
bio-hydrogen, bio-char, biodiesel and bio-oil could be produced. Hence, the
related technologies such as pelletization, combustion, gasification, fast pyrolysis
and slow pyrolysis were incorporated to convert the biomass feedstocks and to
ensure the desired product could be obtained. Next, as shown by Figure 2, the
superstructure was constructed as to present the various options/production
pathways in this study.
Figure 1: Methodology
Identify possible
Identify set of technologies to
products from the
connect between feedstocks and
products
biomass resources
Formulate the optimization
Construct a
problem and obtain the
superstructure of
optimal production
alternatives
alternative
In the constructed superstructure, there were also options for pellet to be sold
directly to the customer. Both steam and bio-char were not sent to the next stage
of processing (second processing hubs) but instead were sold entirely to the
customers. Overall, there were four saleable products and three levels of processing
stages in the superstructure. Indices (g,h,i,j,k,l, and m) were shown to represent
boxes that are connected with arrows. These arrows depict the mass flows from one
stage to another.
38
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Analysis of Economic, Environmental and Societal Benefits 0f The Use 0f Biomass as…
Figure 2: Superstructure of alternatives for products generations
g1= Miscanthus
g3= Forage sorghum
g2 = Switchgrasss
Pre-processing hubs, h
h1 = pelletization
i1 = pellet
j1=Combustion
k1=Steam
Biomass
resources, g
Pre-procesed product, i
j2=Gasification
j3=Fast pyrolysis
j4=Slow pyrolysis
k2=Bio-syngas
k3=Bio-oil
k4=Bio-char
l1 = Bio-hydrogen
production
l2 = Bio-oil upgrading
m1 = Bio-hydrogen
production
m2 = Bio-hydrogen
production
First
processing
hubs, j
First
processed
products, k
Second
processing
hubs, l
Second
processed
products, m
The general formulation of the optimization problem aims at finding the optimal
alternative to convert the dedicated crops into useable products. The objective
function is:
Maximize Profit ($/year) = Max (Sales of Products + Employment Credit +
Carbon Credit - Biomass Cost - Transportation Cost - Processing Cost) (1)
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
39
A.ABDULRAZIK, M.ELKAMEL and A.ELKAMEL
The constraints have considered the availability of biomass resources, demand
requirement, and mass balances in each of the processing stages. They are all
written as follow:
�
∑�
∑ℎ
∑
∑
∑
∑ℎ
≤ �
=
�,ℎ
ℎ,
≤
�
�,ℎ ∗
=∑
ℎ, ,
, ,
, ,
,,
ℎ,
�
∗
′
=
+
ℎ, ,
,
=
, ,
+∑
=
,,
+ ∑
,
,
(2)
(3)
(4)
�
=
�,ℎ,
∗
=
��
+ ∑
ℎ,
(5)
, ,
(7)
ℎ,
(6)
(8)
, ,
(9)
,,
(10)
,
=
(11)
In addition, employment credit is a special incentive for the production of
renewables that involve job creations. Carbon credit is meanwhile the tradeable
amount of carbons that have been produced in quantity less than the permissible
allowance. Manufacturings of bio-products are typically entitled to claim both
types of credits.
3. Results and Discussions
A typical case study was carried out to demonstrate the optimization model’s
practicality. It was based on the approximated parameters such as transportation
cost factor, production cost factor, carbon credit, employment credit, conversion
factor, selling price of product, availability of biomass, and demand for the product.
By using the General Algebraic Modeling System (GAMS) as an optimization
tool, an optimal profit of $ 800,737 per year was obtained. CPLEX version 11.0.0
(GAMS, 2015) was the used solver and took 0.95 seconds to solve in AMD A104600M APU processor. A summary of the results is shown in Tables 1 - 4.
Table 1: Amounts of Utilized Miscanthus, Switchgrass, and Forage Sorghum at
the Pre-Processing Hubs, Fg
Dedicated Crops
Utilized Amounts (Tonne/year)
Miscanthus
491.27
Switchgrass
1700.00
Forage Sorghum
1500.00
40
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Analysis of Economic, Environmental and Societal Benefits 0f The Use 0f Biomass as…
Table 2: Optimal Production Rate, Qp
Produced Product
Optimal Production for Profit Maximization (Tonne/year)
Pellet
500
Bio-char
500
Bio-hydrogen
500 (with unit conversion)
Bio-diesel
500 (with unit conversion)
Table 3: Amount of Pre-processed Product Produced at Pre-processing Hub, h,
FPRDHh,i
Pre-processed Product
Amount (Tonne/year)
Pellet
2788.63
Table 4: Amount of Pre-processed Product Produced at Processing Hub, h,
Transported to First Processing Hubs, j, FTRPHh,i,j
Flow of
Pre- Gasification
Fast
Pyrolysis Slow
Pyrolysis
processed Product (Tonne/year)
(Tonne/year)
(Tonne/year)
Pellets were sent
708.72
913.24
666.67
to
From these tabulated results, taking the pellet’s production rate which was 2788.63
tonnes per year, the optimal value of the objective function was equal to the
summation of the pellets that have been sent to the first processing hubs and the
amounts that were sold directly to the customer. The other remaining results would
provide addtonal details as they give optimal values for each decision variable. Bear
in mind too that since the optimization formulation has considered economic,
societal, and environmental benefits in terms of profit, employment credit and
carbon credit, respectively, the obtained optimal values have simultaneously and
quantitively addressed those benefits.
Conclusion and Future Work
At this stage of research, it was concluded that the current results have provided a
basis to further explore detailed analysis of the economic, societal and
environmental benefits of using biomass especially the dedicated crops as renewable
feedstocks for achieving sustainability. With the positive attributes possessed by the
dedicated crops such as high yield and requirement of less nutrients and water,
these biomass resources could be important and relevant in the near future. On the
optimization front, selecting the optimal scheme in producing the products from
biomass is crucial since majority of the researches in this field are ready to be scaled
up and hence a better decision making tool will be needed.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
41
A.ABDULRAZIK, M.ELKAMEL and A.ELKAMEL
As for the future work, it is planned to do the following:
Perform sensitivity analysis to prove model’s validation with a larger case
study.
Extend the developed model to include integer variables to decide subsets
of the processing units to be included within each production pathway and
to incorporate multi-product multi-tast units.
REFERENCES
Basu, P. (2010), Biomass Gasification and Pyrolysis: Practical Design and Theory,
Elsevier Inc., UK.
Chemberlain, J.F., and Miller, S.A. (2012), “Policy Incentives for Switchgrass
Production Using Valuation of Non-Market Ecosystem Services”, Energy
Policy 48 (2012) 526-536.
Demirbas A. (2004), “Combustion Characteristics of Different Biomass Fuels”,
Progress in Energy and Combustion Science, 30, 219-230.
General Algebraic Modeling System (GAMS), www.gams.com (Accessed in April
10, 2016).
Manzanares, P., Ballesteros, I., Negro, M.J., Oliva, J.M., Gonzalez, A., and
Ballesteros, M. (2012), “Biological Conversion of Forage Sorghum Biomass
to Ethanol by Steam Explosion Pre-Treatment and Simultaneous
Hydrolysis and Fermentation at High Solid Content”, Biomass Conv.
Bioref., (2012) 2:123-132.
Oo, A., Kelly, J., and Lalonde, J. (2012), “Assessment of Business Case for
Purpose-Grown Biomass in Ontario”, A Report for Ontario Federation of
Agriculture.
Samson, R. (2007), “Switchgrass Production in Ontario: A Management Guide”,
Resource Efficient Agricultural Production (REAP), Canada.
Ueno O. and Takeda, T. (1992), “Photosynthetic Pathways, Ecological
Characteristics, and the Geographical Distribution of the Cyperaceae in
Japan”, Oecologia (1992) 89:195-203.
UNFCCC, (United Nations Framework Convention on Climate Change),(2005),
https://cdm.unfccc.int/EB/020/eb20repan08.pdf, 20.05.2016.
Wereko-Brobby, C.Y. and Hagen, E.B. (1996), Biomass Conversion and
Technology, John Wiley & Sons.
42
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Economic Analysis of Medical Malpractice Liability and Tort Reform
Economic Analysis of Medical Malpractice Liability and Tort Reform
Marwen ELKAMEL 1
Philip CURRY2
Abstract
Medical Malpractice refers to negligence portrayed by a medical professional while
providing treatment for a patient where the treatment falls below the accepted standard
which leads to potential harm, injury or death to a patient. Standards and regulations of
medical malpractice vary by country, but the main idea is the same: the malpractice liability
system is usually designed to compensate patients who suffered from bad medical care and
to deter negligence by physicians. Ideally, the theory of negligence should lead to
appropriate compensation to injured patients and deter physicians from practicing
negligently. However experience over the years have been different. Incidents of negligent
injury in the USA, for example, have been increasing at an alarming rate, both negative and
positive defensive medicine have been on the rise, and malpractice premiums increased
sharply. This paper presents an overview of the malpractice system and a survey of the
literature on tort reforms and their effects. Both empirical and theoretical results are
discussed. The empirical results pertain mostly to the USA due to the ample availability of
data that can be analyzed. These studies point to a decrease in health care costs or positive
defensive medicine as malpractice pressure decreases. Empirical studies on the effect of
negative defensive medicine are rare and also have more mixed conclusions. The empirical
studies are based on data sets collected over the years and the findings are therefore
restricted to the type of data considered and levels of variations. The theoretical models, on
the other hand, offer more insight on negative defensive medicine and are more conclusive;
of course within the limitations of the assumptions made while preparing the models. The
theoretical models discussed in this paper demonstrate clearly that the practice of both
positive and negative defensive medicine can take place. These models offer different
predictions on the effect of malpractice pressure on health care spending and quality.
Keywords: Medical malpractice, Economic Efficiency, Tort Reform, Econometrics,
Empirical Models, Economic Analysis
JEL Classification Code: A1, K0, K2, K4, I1
Introduction
Medical Malpractice refers to negligence portrayed by a medical professional while
providing treatment for a patient where the treatment falls below the accepted
standard of medical practice which leads to potential harm, injury or death to a
patient. Standards and regulations of medical malpractice vary by country, but the
1
2
Mr. Marwen Elkamel, Department of Economics, University of Waterloo, melkamel@uwaterloo.ca.
Prof Philip Curry, Department of Economics, University of Waterloo, pacurry@uwaterloo.ca.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
43
M.ELKAMEL and P.CURRY
main idea is the same (Avraham, 200745). The malpractice liability system is
usually designed to compensate patients who suffered from bad medical care and to
deter negligence by physicians (Kessler, 2011). Medical doctors and other Medical
professionals can obtain medical malpractice insurance that would be able to
protect them against liability claims arising from their treatment of patients. This
insurance would not protect them fully from the claims but instead lowers the
associated costs.
Medical Malpractice is the third leading cause of death in the United States and
there have been many lawsuits against medical professionals stating that
malpractice has occurred. Malpractice types include diagnosis errors, childbirth
injuries, medication errors, anesthesia errors and surgery errors. Diagnosis errors
yield the largest contribution to medical malpractice and are attributed to around
80 to 160 thousand deaths per year in the United States alone. There have been
many cases regarding medical malpractice throughout the years (Cheeks, 2013).
Patients have the ability to accuse health care professionals of negligence if they
believe they have not been treated properly or if they acquired harm or injury due
to the medical professional’s services. Medical professionals are under constant
stress regarding the medical decisions they choose to make while treating patients
as well as the prospect of being sued due to the decisions they make. With the
recent advancements in technology, science and medicine, the world has access to
increased knowledge regarding health issues and their treatment. Doctors have
been relying more often on diagnostic tools aimed at treating patients faster than
before. This has opened a larger window for error when treating patients.
Nowadays, medical professionals have to make a quick decision, in which they are
correct most of the time. However, there have been instances when their decisions
were incorrect and this has opened medical malpractice cases holding the medical
professionals liable for the decision.
It is widely believed that the current malpractice system induces physicians to
practice defensive medicine as a protection against potential malpractice claims
(Baker, 2005). Physicians can undertake cost-ineffective treatments or overutilization of medical services in order to avoid being sued. This is known to be
positive defensive medicine. Physicians can also decide to avoid risky patients or
procedures that are highly likely to result in malpractice claims; thus practicing
what is called negative defensive medicine (Montanera, 2015). The possibility of
malpractice error can be reduced by investing in technology and systems that assist
in properly diagnosing and providing treatment. Therefore the question becomes,
what malpractice liability rules should be adopted that induce physicians and
medical providers to make such patient safety investments.
Economic analysis of medical malpractice deals with the above question and treats
also the issue of the ability of victims to bring tort litigation for damages they have
incurred (Arlen and McLeod, 2003) as well as malpractice insurance claims
(Danzon, 1991). In general, the validity of malpractice claims is tested according to
the negligence rule (Kessler, 2011). This rule embodies four elements that are
44
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Economic Analysis of Medical Malpractice Liability and Tort Reform
required for a successful claim: 1) the patient must show that the physician owed
him or her a duty of care, 2) the patient suffered a compensable injury, 3) the injury
was caused by substandard conduct by the physician due to action or lack of action,
and 4) the physician’s breach of care immediately preceded the injury (Kessler
2011; Canadian Health Facilities Law Guide 2009).
Ideally, the theory of negligence should lead to appropriate compensation to
injured patients and deter physicians from practicing negligently. However
experience over the years has been different. The incident of negligent injury in the
USA, for example, have been increasing at an alarming rate, both negative and
positive defensive medicine have been on the rise, and malpractice premiums
increased sharply (Danzon, 1991; Kessler2011). Moreover, it is believed that only a
small fraction of patients who suffer injury due to malpractice actually receive
compensation and most of the expenses go to legal and underrating costs
(Anderson et al., 2005; Cohen and Hughes, 2007; Harvard Medical Practice
Study, 1990).
The cost of malpractice claims in USA has been estimated at $6.5 billion in 2001
while in Canada the cost was around $237 million (Figure 1). The situation in
Canada is different because of several features of Canadian law that tend to
discourage parties from suing
Figure 1: US and Canada costs of malpractice claims in 2001
Source: Anderson et al., 2005.
physicians for malpractice. The Supreme Court of Canada has limited the types of
cases in which damages may be awarded. Several guidelines that cap awards have
also been set. Furthermore, in Canada, a losing party is required to pay for twothirds of a successful party’s legal fees. Finally, the Canadian Medical Protective
Association (CMPA) has been known to defend medical malpractice suits
extremely vigorously and is known to turn down settlement offers in order to
discourage future lawsuits (Library of Congress: Medical Malpractice Liability Canada, 2016).
It is widely believed that the current malpractice system is in need of improvements
in order to create incentives for appropriate care. In the United States, the failure of
the system and the high cost of health care lead many states to consider reforms in
tort policy. There are currently two sides regarding the issue of tort reform (Born et
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
45
M.ELKAMEL and P.CURRY
al., 2006). Lawyers are going against a reform stating that it is in their best interest
to protect patients against the negligence of medical professionals, while on the
other side medical professionals and health care providers are supporting a tort
reform as it would lower potential costs with regards to a liability claim. At this
time much work has been done to analyze the current tort law and tort reforms.
Economic efficiency can play an important role in assessing the medical
malpractice system (Danzon, 1991). Other issues that are being considered include
costs to the public, claims, risk management and market conditions.
The remainder of this paper is organized as follows. Section 2 presents a review of
tort reform options, the effect on malpractice insurance, deterrence effects, and
provides classifications of the different types of reforms. Section 3 provides a review
of the literature on empirical evaluation of malpractice options and reforms. The
empirical literature has been developing substantially in the past few years with the
USA system being the most studied. Section 4 is concerned with the economic
efficiency and cost effectiveness of the malpractice system. Section 5 discusses the
effects of malpractice reforms on defensive medicine and presents a theoretical
model on defensive medicine. The model considers interactions between patients,
physicians, and health insurers and incorporates aspects of both positive and
negative defensive medicine. The section ends up with a summary of other topics
pertinent to medical malpractice including the use of agent-based simulation aimed
at providing predictive analytics and recommendations for health policy decision
makers and healthcare management entities. Game theoretic applications in
malpractice disputes, alternative measures aimed at decreasing litigation and
lowering premiums, and the effect of life and health insurance on reducing
malpractice suits are also discussed. Finally section 6 provides relevant conclusions.
1. Tort Reform Options
Several initiatives have been employed by legislatures in an attempt to reduce the
rising costs of medical malpractice insurance and to render the malpractice system
more efficient. Bovbjerg (2007) classified the various reforms into conventional
reforms and system reforms. Conventional reforms are aimed at deterring negligent
medical practice and offering fair compensations. System reforms, on the other
hand, focus on the operation of the system and are aimed at amicably resolving
disputes. Studdert et. al. (2000) further classified conventional reforms into three
classes: A) reforms that focus on limiting access to courts, B) reforms that modify
liability rules in order to reduce the frequency as well as the size of claims, and C)
damage reforms that directly address the size of awards. Table 1 (adapted from
Studdert et. al.,2004) provides a comprehensive list of these reforms. One type of
46
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Economic Analysis of Medical Malpractice Liability and Tort Reform
class (A) reforms, shortening the statutes of limitations, imposes a time limit that
starts from the date of the allegedly negligent event. In California, for example, a
claim for alleged medical negligence must be brought up within three years from
the injury (Healthcare Professional Liability Insurance, 2016). In Ontario this
period is only two years (Olga Gil research Services, 2016). Another reform,
imposes the establishment of screening panels aimed at encouraging settlement
without reverting to time consuming and expensive trials. An example of type (B)
reform, eliminate joint-and-several liability rules, deals with cases of multiple
defendants and makes sure that the healthcare provider is only liable to his or her
proportionate share. In type (C) reforms, caps on damages are the most notable
measures. Under such initiatives, the amount of money a claimant may recover is
limited to a specific amount of money. The cap maybe imposed on the total award
or only on non-economic (general) damages such as pain and suffering. Most states
in USA impose a cap on non-economic damages that ranges from $250,000 to
$700,000 (Nelson et. al, 2007). Other tort reforms in class (C) include limits on
attorney fees, mandate collateral source offsets, and required periodic payments. In
California, for example, an attorney fee is limited to 15 percent of any amount
exceeding $600,000 (Healthcare Professional Liability Insurance, 2016).
According to Olga Gil research Services (2016), the top 10 medical liability reform
measures are limits on non-economic damages, mandate collateral source offsets,
limits on attorney fees, advance notice of a claim, shorten statutes of
limitations, require periodic payments, alternate mechanisms for resolving disputes,
compensate claims through a no-fault administrative system, eliminate joint-andseveral liability rules, and expert affidavits. Mello and Kachalia (2010) on the other
hand argued that there are 8 most widely implemented reforms by states: caps on
non-economic damages, establish screening panels, certificate of merit
requirements, limit attorney fees, eliminate joint-and-several liability rules,
mandate collateral source offsets, require periodic payments, and shorten statutes of
limitation. Most of these fall within the top 10 reforms of Olga Gil research
Services (2016). Less tested reforms include schedules of non-economic damages,
use medical courts, encourage early offers for settlement, shift liability from
individuals to organizations, subsidies conditional upon meeting certain safety
goals, and relocation of legal responsibility (Mello and Kachalia, 2010).
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
47
M.ELKAMEL and P.CURRY
Table 1: Tort reform options (Studdert et. al.,2004).
Source: Studdert et. al.,2004.
The prospects of the above reforms have been analyzed extensively in the open
literature from both a theoretical standpoint as well as from an empirical view. The
next section focuses on the empirical studies that used regression analysis to
determine the effects of reform. Sections 4 and 5 will review the literature that
employed a more theoretical perspective.
2. Empirical Models
Several recent studies undertook a data-based (i.e. empirical) approach to
investigate the effect of malpractice laws. In the United States and since the 1970’s
48
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Economic Analysis of Medical Malpractice Liability and Tort Reform
various reforms have been enacted to the malpractice system and this has provided
useful data for such studies.
The empirical literature examined the effects of the malpractice system and tort
reforms in three different ways (Kessler, 2011): 1) survey of physicians' opinions
about the role of the malpractice system, 2) effect of reforms on claim frequency
and amount, and 3) quantification of how malpractice pressure affects physicians'
behavior. The studies based on physicians' opinions indicated that existing
malpractice systems lead to the practice of both positive and negative medicine
(Kessler, 2011; Studdert et. al., 2005). This kind of conclusion, however, is only
based on perception and not on quantifiable measures. Studies on effects of reforms
on claims indicate that economic loss is the most important factor in determining
compensations and their amounts. Similarly, these studies fail to incorporate any
quantifiable measures to determine how reforms affect the behavior of doctors.
Rather the focus was only on incentives and the impact of indirect reforms in these
studies has been inconsistent (Farber and White, 1991; Brennan et. al., 1996;
Thorpe, 2004; Avraham, 2007; Avraham, 2010).
The quantitative studies seem to be the most conclusive; although there are still
inconsistencies due mainly to unobserved factors (Kessler, 2011). Several studies
based on US data have even considered the longitudinal effects of
space/geographical location (e.g. data across states) in addition to the time effects.
Few multiple regression models using ordinary least squares (OSL) have been
reported in the literature. These models all have the form:
=
=
+ ∑
=
+
where Y, the dependent variable, can represent expenditures (charges), number of
cases, or average payment. The explanatory variables can be individual controls
(e.g. age of physician, year since graduation, patient length of stay, income, etc.) or
regional controls such as per capita income, lawyers per capita, population, etc. The
error term u represents the effects of variables omitted from the model or factors
that cannot be observed.
Along these lines, Hunnesy (2004) presented a regression model to study the effect
of malpractice tort reform on positive defensive medicine. The data used in her
analysis were derived from a sample of 7,450,992 patients diagnosed of skull
fracture in 28 states as part of a study by the Agency for Healthcare Research and
Quality. The depended variable in the model, total patient expenditure, was used to
assess the level of defensive medicine in each state. The model consisted of
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
49
M.ELKAMEL and P.CURRY
explanatory variables including patient length of stay, age, number of diagnoses,
number of medical procedures, mean household income, patients' insurance
programs, and hospital demographic measures such as size, location, public or
private, and teaching status. Dummy variables that represent tort reforms (prejudgment, contingency fee caps, collateral source rules, joint and several liability
rules, periodic payment, physician compensation funds, statutes of limitations)
were also included. The results indicated that age, private insurance, and hospital
teaching status are insignificant while all other variables were significant.
Furthermore the majority of the control variables had the expected signs on the
coefficients. For example, patient length of stay, number of diagnoses, and number
of medical procedures were found to positively impact charges. All tort reforms,
with the exception of voluntary arbitration, were found to have a significant impact
on charges and hence on the practice of positive defensive medicine. The model
was deficient in a number of ways because health outcome cannot be held constant
across patients. Such imposition cannot be easily remediated due to the nature of
available data. The R2 value was also low at 48.62% indicating that the model can
only capture about 48% in data variability. The null hypothesis of homoscedasticity
was also rejected.
Olsen (2000) presented a study on the efficiency of malpractice law to changing
conditions in medical relationships. Data in this study was collected from two
major sources: survey data on medical malpractice claims from 50 states compiled
by the General Accounting Office (GSO) and state level control data for
malpractice reforms compiled from the American Medical Association (AMA). A
total of 44 explanatory variables were considered to study the effect on total
malpractice award. Some of these variables and as in the case of the model of
Hunnesy (2004) included dummy variables to indicate reform measures. The
number of physicians involved in a given claim and for whom payment was made
on their behalf was not recorded in the data sets. Physician experience was also
assumed to be continuous from year of graduation. The results from the model
strongly support the claim that medical malpractice law does affect physician
liability (as measured by malpractice award).
In a recent study, Avraham (2007) evaluated the impact of six different types of
tort reforms (caps on non-economic damages, caps on collateral source rule, caps
on joint and several liability, caps on punitive damages, periodic payments) on the
total annual payments, average payments, and number of cases. The data set used
in the study consisted of more than 100,000 settlement payments and was obtained
from the National Practitioner data bank. The data includes state control measures
50
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Economic Analysis of Medical Malpractice Liability and Tort Reform
(percentage of population over 65, percentage of bachelor's degrees, car fatalities
per million people, per capita health care expenditures, annual per capita income,
lawyers per capita, life expectancy for newborns, consumer price index for medical
goods, metropolitan percentage, percentage of new residents, population,
unemployment rate) and individual controls (age of physician, case length, year of
graduation, field of physician, state fund payment). The results indicate that caps
on non-economic damages decrease average payments by 62 to 72% while periodic
payment reforms cause a decrease between 38 and 54%. The effects of the other
reforms were not clear, however. The consideration of negative defensive medicine
was not considered.
3. Economic Analysis
The previous two sections discussed the literature on medical tort laws and tort
reforms which provided enough evidence on how medical malpractice laws affect
the behavior of health care providers. Such evidence clearly showed that
malpractice laws have a negative impact on supply and encourage positive defensive
medicine. Since medical errors are unilateral in the sense that only physicians and
not the patient can take precautionary measures to reduce or eliminate the potential
of injury, a standard economic model of efficient care can be adopted (van
Velthoven and van Wijck, 2012). Figure 2 shows that there are two conflicting
costs in play to determine the optimal or efficient precautionary level x* of care.
The cost of care C(x), assumed to be linear with the level of care in Figure 2, and
accidental costs or costs resulting from damages D(x). The appropriate or efficient
level of care x*, therefore, is the level that minimizes the total overall cost: C(x) +
D(x) or C’(x*) + D’(x*) = 0. That is, the marginal extra unit of care must be equal to
the marginal social cost at the efficient level of care (Miceli, 1997; Fenn et al.,
2004). x* is sometimes called due care or socially optimal level of care (van
Velthoven and van Wijck, 2012).
From a physician’s point of view, the level of care that he or she chooses depends
on personal incentives or utility of wealth u(W). The physician care level solves:
{u(W – x) if x ≥ x*; u(W – x – D(x) if x < x*}. In general this will not lead to the
socially optimal level of care. However, when the standard of care is specified by
law, the physician care level will coincide with the socially optimal level x*.
Liability rules should therefore be designed to lead physicians to choose the
efficient level x* of care. If his or her level of care falls short of x*, he or she will be
considered negligent of standard care and will be held liable for malpractice losses.
If, on the other hand, the physician level of care exceeds x*, no liability is imposed.
This creates a discontinuity in the physician’s cost function which becomes PQRD
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
51
M.ELKAMEL and P.CURRY
as shown in Figure 2. Clearly, with this cost function, the physician’s appropriate
level of care will also be at x*.
At the due care level, the marginal benefit from additional precaution is positive.
Even though more care will reduce expected harm, the additional incurred cost to
society, in general, far exceeds the potential costs due to injury. It is important,
therefore, for liability rules not to induce excess precautions because this will lead to
economic inefficiencies. It is not in the best interest of society to incur
unreasonably high cost just to eliminate very slim accidental losses.
Figure 2: Efficient care under negligence
Source: van Velthoven and van Wijck, 2012.
The above tort model seems to be plausible in solving the problem of medical
malpractice reform. Based on Figure 2, setting the efficient level of care by law
leads physicians to conform to the prescribed due care norm. However, in real
world situations, many factors exist that prevent such an ideal and straightforward
application of the model.
The main issue pertains to uncertainty about due care (van Velthoven and van
Wijck, 2012). Even a specialist in the field cannot often determine the appropriate
level of care with absolute certainty. Courts are, therefore, enable to set a precise
level of care and have to assess malpractice cases against standard practice in the
medical profession. Judges can also misgauge and this complicates matters more.
Physicians end up uncertain about the amount of due care they have to exhibit to
52
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Economic Analysis of Medical Malpractice Liability and Tort Reform
avoid liability and become temped to employ a due care that is higher than the due
norm. The increase in costs are often passed on to the patient.
Another issue with the standard tort model is that compensations to the patient
due to negligence are subject to lengthy delays (Cohen and Hughes, 2007). The
patient is usually unaware of the negligence of the physician and even if he or she
files a claim there is too much doubt in the ability of the provider having the
financial means to pay compensation and what the judge will decide. In order to
save on litigation costs, parties may decide to settle out of court at a cost way below
the damage cost due to malpractice. This can induce physicians to practice care
below the standard.
Another valid concern is that most medical providers are insured against
malpractice suits and this insulates against sanctions of the court system and
nullifies the deterrent effect of malpractice law. However, the deterrent effect of
the law can be preserved if premiums are adjusted to reflect the frequency of undue
care by physicians. The deterrent effect is also preserved because claims bring along
other hidden costs such as reputational harm, hassle, and time wastage.
4. Theoretical Modeling of Defensive Medicine
As discussed earlier, the fear to malpractice lawsuits steer physicians to practice
defensive medicine. This is manifested by physicians taking extra costly precautions
well above the standard due care (i.e. practicing positive defensive medicine). A
physician may instead practice negative defensive medicine and decide to avoid
high risky patients or procedures, relocate his or her activities, or even exit the
profession altogether in order to stay away from exposure to malpractice suits
(Kessler et al., 2005; Masta, 2007; Mello et al., 2005). Opinion surveys of
physicians about the role of the malpractice system point out to an overall presence
of defensive medicine (Studdert et. al., 2005). A number of studies dealing with the
theoretical modeling of defensive medicine were carried out. However the models
fail to completely account for defensive physician behavior (Feess, 2012). Such
models employed a framework based on taking into account patient-physician
interactions through a simple approach that considers a single insurer inducing a
single physician to provide treatment to a single patient. Access to treatment was
assumed to be exogenous in that the number of patients a physician can treat is
fixed. Although these models provided preliminary explanation on why defensive
medicine takes place, they failed to explain inconsistencies in the empirical
literature with respect to the existence and extend of both types of defensive
medicine and if tort reforms produce the intended results (Danzon, 1985; Danzon,
1991; Olbrich, 2008).
Montanera (2015) presented a new model that alleviates the above drawback in
existing models and in which the practice of defensive medicine both positive and
negative can take place. The model accounted for both positive and negative
defensive medicine, took into account insurers’ reaction, and incorporated the
ability of physicians to determine the number of patients, type of care and intensity.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
53
M.ELKAMEL and P.CURRY
The model consists of two components: a physician submodel and a managed care
organization (MCO) submodel. The MCO is assumed to be a final decision maker
that offers consumers a health insurance policy at a contract of τ with an associated
probability of recovery or patient access to care Q:
=
Where D is a measure of available physicians, n is physician caseload, and q is the
probability that the consumer becomes ill. A patient i falling ill to a health status
H2 and receiving treatment ti from a physician will recover to an original health
status H1 with a probability ρ(ti). Therefore, a measure of the quality of health
insurance that indicates that treatment is received and is also successful is:
,
− �
=
Following through the same lines of thought as in the derivation by Montanera
(2005), assume that each physician has a stock s of resources and the revenue per
patient is w, the physician will choose the caseload n that maximizes his or her net
income. Let the monetary equivalent for all uninsurable expected liability
(including reputational and emotional costs) be represented in a linear fashion as:
,
= �
Where P is a parameter representing expected liability cost and serves as a measure
of malpractice pressure. With this, a physician with w, s, and P will choose a
caseload n* that maximizes total income consisting of revenues minus liability costs,
i.e.
max{
− .�
}
From the MCO point of view who sets contracts with physicians consisting of a
payment of w per patient and offers resources s to use in the treatment, the
problem is to:
�, ,�
{
.
,
− � +
.
,
−�
Where U represents the consumer utility as a function of health status and health
care consumption. Due to resource considerations, the maximum number of
patients a physician can treat is � and for the MCO problem
=
̃( , , , , ̃ ) = min ∗ , � . The contract price τ of treatment from the MCO
point of view is equal to the pay of physicians and the cost of resources s contracted
at a marginal cost of c, i.e.
�=
̃+
The probabilities of achieving a health status of H1 and H2 are given by:
54
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Economic Analysis of Medical Malpractice Liability and Tort Reform
=
Where:
̃
̃=
=
−
−
−�
+
̃
̃
̃
The physician model can be used to assess physician behavior. The derivations in
the original manuscript by Montanera (2015) showed that:
�
�
and
∗
<
� ∗
>
�
indicating that the model is able to describe both positive and negative defensive
medicine by physicians as malpractice pressure P changes.
Figure 3 based on the MCO model shows an optimal level of treatment t ̂ chosen
by physicians that is independent of the amount of funds available (limited access
equilibrium). Higher policy prices τ induce physicians to follow a vertical expansion
path by increasing their caseload n. The expansion path is limited by the number
�
of patients a physician can treat and cannot go beyond an isocline line of �̅ .
Beyond this line the MCO can only restructure the contracts by increasing t and
must maintain = (full access equilibrium).
�
The above model is therefore able to explain the effect of malpractice pressure on
healthcare quality and expenditure. As malpractice pressure is increased both health
care quality and expenditure increase but only up to a certain threshold after which
access to care is reduced and negative defensive medicine can take place. This nonmonotonic relationship has not been elucidated in previous models. Although the
model is an excellent contribution to the literature, it has a number of drawbacks in
that it assumes that only consumers with insurance receive treatment, it neglects
legal costs and costs due to loss of reputation as well as emotional costs endured by
physicians, and assumes risk neutrality (P independent of ti).
The model does not consider alternative measures that consider the system as a
whole such as accountable care organizations and bargaining strategies.
Furthermore, the model assumes a linear provider behavior proportional to
deterrence, does not take into account matching of patients to physicians, and does
not examine dispute settlement issues.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
55
M.ELKAMEL and P.CURRY
Figure 3: Optimal allocation of revenues as health care policy prices increase
Source: (Montanera, 2015).
These latter deficiencies in the theoretical modeling framework are usually
addressed through other economic tools such as game theory and agent based
simulation. For example, Liu and Wu (2014) used an agent based approach to
construct a health care system by combining different agents: a patient agent, a
provider agent, and a payer agent. The approach considered also health care costs
and was able to provide recommendations on the effects of various policies. Game
theoretic approaches have been shown to help in modeling malpractice disputes
(Watanabe, 2006; Sieg, 1998).
Conclusion
This paper presented an overview of the malpractice system and surveyed the
literature on tort reforms and their effects. The assay included both empirical and
theoretical studies and from both law and economics perspectives. The empirical
studies point to a decrease in health care costs or positive defensive medicine as
malpractice pressure decreases. Empirical studies on the effect of negative defensive
medicine are rare and also have more mixed conclusions.
The empirical studies are based on data sets collected over the years and the
findings are therefore restricted to the type of data considered and levels of
variations. There are always unobserved factors that can be correlated to charges.
Due to this specific nature of data sets, it should be kept in mind that the
56
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Economic Analysis of Medical Malpractice Liability and Tort Reform
conclusions on effects of reforms on medical malpractice cannot be generalized. In
addition, there are always spatial variations and variations across medical specialties
as well as non-financial consequences that may affect the behavior of physicians.
The theoretical models, on the other hand, offer more insight on negative
defensive medicine and are more conclusive; of course within the limitations of the
assumptions made while preparing the models. The theoretical models discussed in
this assay demonstrate clearly that the practice of both positive and negative
defensive medicine can arise. These models offer different predictions on the effect
of malpractice pressure on health care spending and quality.
It is agreed upon that tort laws and tort reforms should provide incentives to
practice the optimal level of care in order to prevent injury. However medical errors
will always be present and the medical malpractice system should be able to provide
compensation in a fair and consistent manner. This fair level of compensation has
not been studied. The current empirical literature focused more on the effects of
reforms on levels of compensation and calculations of the appropriate level of
compensation or cost-benefit analysis studies are non-existent. Improvements to
the current malpractice system and alternative approaches aimed at supplementing
its efficiency should also be investigated.
REFERENCES
Anderson, G.F., Hussey, P.S., Frogner, B.K., and Hugh, R. (2005). Waters
Health Spending in the United States and the Rest of the Industrialized
World Health Affairs, 24 (4), 903-914.
Arlen, J. (2013). Economic Analysis of Medical Malpractice Liability and its
Reform. New York University Public Law and Legal Theory Working
Papers. Paper 398.
Arlen, J., & MacLeod, B. W. (December 2003). Malpractice Liability for
Physicians and Managed Care Organizations. New York University Law
Review.
Avraham, R. (2007). An Emperical Study of the Impact of Tort Reform on
Medical Malpractice Settlement Payments. Journal of Legal Studies, S183S229.
Avraham, R., and Schanzenbach, M. (2010). The Impact of Tort Reform on
Private Health Insurance Coverage. American Law and Economics Review,
12(2): 263–64.
Baker, T. (2005). The Medical Malpractice Myth. Chicago: University of Chicago
Press.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
57
M.ELKAMEL and P.CURRY
Born, P., Viscusi, W. K., and Baker, T. (2006). The Effects of Tort Reform on
Medical Malpractice Insurers' Ultimate Losses. The Harvard John M. Olin
Center for Law, Economics, and Business.
Bovbjerg, R. R. (2007). Commentary: Malpractice
Perspective.The Milbank Quarterly, 85(2), 297–305.
Reform
in
Policy
Brennan, T.A., Sox, C.M., and Burstin, H.R. (1996). Relation between Negligent
Adverse Events and the Outcomes of Medical Malpractice Litigation. New
England Journal of Medicine, 335(26): 1963–67.
Canadian Health Facilities Law Guide (C.C.H. Can.) (2009) 3815.
Cohen T. H. and Hughes, K. A. (2007). Medical Malpractice Insurance Claims in
Seven States, 2000–2004. Bureau of Justice Statistics Special Report NCJ
216339.
Cheeks, D. (2013, May 16). 10 Things You Want To Know About Medical
Malpractice.
Retrieved
from
Forbes:
http://www.forbes.com/sites/learnvest/2013/05/16/10-things-you-want-toknow-about-medical-malpractice
Danzon, P.M. (1985). Liability and Liability Insurance for Medical Malpractice. J.
Health Econ. , 309-331.
Danzon, P. M. (1991). Liability for Medicial Malpractice. Journal of Economic
Perspectives, 5 (3), 51-69.
Farber, H. S. and White, W.J. (1991). Medical Malpractice: An Empirical
Examination of the Litigation Process. RAND Journal of Economics, 22(2):
199–217
Fenn, P., Gray, A., and Rickman, N. (2004). The Economics of Clinical
Negligence Reform in England. The Economic Journal, 114, 272-292.
Harvard Medical Practice Study (1990). Patients, doctors, and lawyers: medical
injury, malpractice litigation, and patient compensation in New York: report
of the Harvard Medical Practice Study to the state of New York.
Cambridge, Mass.: President and Fellows of Harvard College.
Healthcare Professional Liability Insurance (2016, (April 5). Tort Reform and its
Impact
on
medical
Healthcare
insurance.
Retrieved
from
http://www.irmi.com/articles/expert-commentary/tort-reform-and-itsimpact-on-medical-malpractice-insurance
Hennesy, K. (2004). The Effects of malpractice Tort Reforms on Defensive
Medicine. Issues in Political Economy, Vol. 13, 1-9.
Kessler, D. P, William, S., and David, B. (2005). Impact of Malpractice Reforms
on the Supply of Physician Services. JAMA.;293(21):2618–2625.
58
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Economic Analysis of Medical Malpractice Liability and Tort Reform
Kessler, D.P. (2011). Evaluating the Medical Malpractice Systems and Options for
Reform. J. Econ. Perspect., 25(2):93-110.
Library of Congress (2016, April 5). Medical Malpractice Liability: Canada.
Retrieved
from
https://www.loc.gov/law/help/medical-malpracticeliability/canada.php#f11
Matsa, D.A. (2007). Does Malpractice Liability Keep the Doctors Away?
Evidence from Tort Reform Damage Caps. Journal of Legal Studies.
2;36(Part 2):S143–S182.
Mello, M.M. and kachalia, A. (2010). Evaluation of Options for Medical
malpractice System Reform. April, N0. 10-2, medical Payment Advisory
Commision (MedPAC).
Mello, M. M., Studdert, D. M., DesRoches, C. M., Peugh, J., Zapert, K.,
Brennan, T. A., and Sage, W. M. (2005). Effects of a Malpractice Crisis on
Specialist Supply and Patient Access to Care. Annals of Surgery, 242(5),
621–628.
Miceli, T.J. (1997). Economics of the Law. Oxford: oxford University Press.
Montana, D. (2015). The Importance of Negative Defensive Medicine in the
Effects of Malptactice Reform", Eur. J. Health Econ., April 9.
Nelson, L. J., Morrisey, M. A., & Kilgore, M. L. (2007). Damages Caps in
Medical Malpractice Cases. The Milbank Quarterly, 85(2), 259–286.
Olbrich, A. (2008). Heterogeneous Physicians, Lawsuit Costs, and the Negligence
Rule. Int. Rev. law Econ. 28, 78-88.
Olga Gil research Services (2016, April 5). Limitation Periods in Canada's
Provinces
and
Territories.
Retrieved
from
http://www.fenninsurance.com/wpcontent/uploads/2012/08/Limitation.pdf
Olsen, R.N. (2000). The efficiency of medical malpractice law: A new appraisal, in
(ed.) Research in Law and Economics (Research in Law and Economics,
Volume 19) Emerald Group Publishing Limited, pp.247 - 273.
Sieg, H. (1998). Estimating a bargaining model with asymmetric information:
evidence from medical malpractice disputes. Unpublished article.
Studdert, D.M., Mello, M.M., William, S.M., DesRoches, C.M., Peugh, J.,
Zapert, K., and Brennan, T.A. (2005). Defensive Medicine among HighRisk Specialist Physicians in a Volatile Malpractice Environment.
JAMA.;293(21):2609–2617.
Studdert, D.M., Mello, M.M., and Brennan, T,A. (2004). Medical malpractice. N
Engl J Med, 350:283-92.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
59
M.ELKAMEL and P.CURRY
Thorpe, K. E. (2004). The Medical Malpractice ‘Crisis’: Recent Trends and the
Impact of State Tort Reforms. Health Affairs Web Exclusive, W-420.doi:10.1377/hlthaff.w4.20.
van Velthoven, B. C., & van Wijck, P. W. (2012). Medical liability: Do doctors
care. Recht der Werkelijkheid, 33(2), 28-47.
Watanabe, Y. (2006). Learning and bargaining in dispute resolution: Theory and
evidence from medical malpractice litigation. Unpublished manuscript.
60
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Altın Fiyatlarını Etkilemesi Beklenen Faktörler Üzerine Bir İnceleme
Altın Fiyatlarını Etkilemesi Beklenen Faktörler Üzerine Bir İnceleme
Veysel İNAL1
Mücahit AYDIN2
Özet
Çalışmamızda bir yatırım aracı olan altının, fiyatlarına etki eden faktörler incelenecektir.
Analizler 2003-2014 yıllarına ait aylık veriler çerçevesinde gerçekleştirilecektir. Altın
fiyatları üzerinde etkili olması beklenen petrol fiyatları, mevduat faiz oranları, gümüş
fiyatları, enflasyon oranları ve reel döviz kurları değişkenleri ile altın fiyatları arasındaki
ilişkiler eşbütünleşme analizi çerçevesinde incelenecektir. Seriler ilk olarak birim kök testleri
ile durağanlık sınamasından geçirilmiştir. Analiz sonuçlarında serilerin birim köklü
bulunması üzerine değişkenler arasındaki ilişki eşbütünleşme analizi çerçevesinde
incelenmiş ve uzun dönemli ilişki ve büyüklüğü FMOLS yöntemiyle tespit edilmiştir.
Anahtar kelimeler: Altın Fiyatları, Nedensellik Analizi, Eşbütünleşme Analizi.
Abstract
In our study will be examined the factors affecting the gold price is an investment vehicle.
Analysis will be carried out within the framework of monthly data for the 2003-2014 year.
Gold prices are expected to be effective on oil prices, interest rates on deposits, the price of
silver, the relationship between inflation and real exchange rate variable with the price of
gold will be examined in the framework of cointegration analysis. Series has passed the
stability test with the first unit root tests. In the analysis results presence the series finding
with unit rooted so examined in the light of the relationship between variables was
cointegration analysis and long-term relationships and the size was determined by FMOLS
method.
Key words: Gold prices, Causality Analysis, Cointegration Analysis.
GİRİŞ
Altın, M.Ö. 5000 yıllarında kullanılmaya başlanan gerek mal olarak gerekse de
parasal bir varlık olarak kullanılabilen değerli bir madendir. Altın çağlar boyunca
gerek değerini gerekse kullanım alanını genişleterek günümüze kadar ulaşmıştır.
Doğada az miktarda olması, üretiminin kıt olması ve özellikle çok uzun yıllar
değerini koruması gibi özellikleri altının yıllar boyunca değer saklama aracı olarak
kullanılmasına neden olmuştur. Ayrıca kolayca şekil verilebilmesi ve iyi bir iletken
olması gibi özelliklerinden dolayı değer saklama özelliğinin dışında endüstride de
çok fazla kullanım alanı olan değerli bir metal olmuştur.
Araştırma Görevlisi, Sakarya Üniversitesi, Siyasal Bilgiler Fakültesi, İktisat Bölümü,
veyselinal@sakarya.edu.tr.
2
Araştırma Görevlisi, Sakarya Üniversitesi, Siyasal Bilgiler Fakültesi, Finansal Ekonometri Bölümü,
aydinm@sakarya.edu.tr.
1
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
61
V.İNAL ve M.AYDIN
Bu çalışmanın amacı öncelikle altının tarihsel evrimine değinmek, Türkiye’de ki
altın piyasası hakkında bilgi vermek ve literatürde altın fiyatlarına etki eden
faktörler ile ilgili yapılan çalışmaları özetlemek ardından da altın fiyatlarına etki
edeceği düşünülen değişkenlerin altın fiyatları ne yönde etkilediğini ekonometrik
yöntemlerle ortaya koymak olacaktır. 2003-2014 dönemine ait aylık veriler
çerçevesinde eşbütünleşme analizi kullanılarak değişkenler arasındaki uzun dönem
ilişkiler incelenecektir.
1.Türkiye Altın Piyasası
24 Ocak 1980’de Türk ekonomisinin uluslararası piyasalar ile entegre olması
amacıyla başlatılan liberasyonun önemli bir parçası da altın ticaretinin
liberasyonudur. 1983-1984’te Türkiye için altın ticareti serbest bırakılmış, ihracatı
ise belli koşullara bağlanmıştır. Türk Lirası karşısında yabancı paraların ve altının
fiyatını belirleme yetkisi TCMB’ye verilmiştir. TCMB, 1984 yılında Türk Lirası
karşılığı altın piyasasını kurarak, altın ithalatına başlamıştır. İsviçre Bankasından
konsinye olarak ithal edilen altın Türk Lirası karşılığında bireylere ve kurumlara
satılmıştır. Bu uygulama 1989’a kadar devam etmiştir. TCMB işlenmemiş altın
ithalinde tek yetkili kuruluş olarak, 1989’da döviz karşılığı altın piyasasını
kurmuştur. Bu dönemde bankalar, özel finans kurumları ve yetkili müesseselerde
döviz karşılığı altın ticareti yapmaya yetkili kılınmışlardır. 3 Mart 1993’te Türk
Parası Kıymetini Koruma Kanunu ile ilgili 32 sayılı kararda değişiklik yapılarak
altın fiyatının serbestçe belirlenmesine izin verilmiş, altın ithalatı ve ihracatı daha
liberal hale getirilmiştir (Arslan, 2001:33-35). TCMB altın piyasasının doğal ve en
önemli aktörüdür. TCMB altın varlıkları bilanço aktifinde, I. Altın Mevcudu
kalemi altında gösterilir, uluslararası standartta olan ve olmayan altınlardan oluşur.
Uluslararası standartta olan altınlar, TCMB’nin tamamına sahip olduğu 24 ayar
külçe altınlardır. Bu altınların bir kısmı kasalarda büyük bir bölümü ise TCMB’nin
yurtdışındaki muhabirleri nezdinde muhafaza edilmektedir. Uluslararası standartta
olmayan altınlar ise TCMB kasalarında bulunan ve çeşitli yollardan elde edilmiş
meşkuk altınlarla düşük ayarlı altınlardan oluşur. Tamamı yurtiçinde muhafaza
edilen bu altınların bir kısmı Hazine Müsteşarlığı’na aittir. Kaçak yakalanan
altınlarda bu hesapta izlenmektedir.
Türkiye’de altın piyasasının 2 temel kaynağı vardır (Bozdoğan, 2012:173):
1- Endüstri sektörü:
olarak kullanırlar.
bu sektörde üretim yapan kuyumcular altını hammadde
2- Finans sektörü: bu sektörün ana aktörü Merkez Bankasıdır. MB rezervlerini
altın cinsinden tutar. Bu rezervlerin artıp azalması finans sektörünü de etkiler.
Sektörün diğer aktörü ise yatırımcılardır. Risklerden kaçınan ve önümüzdeki
dönemlerde ortaya çıkabilecek olası fiyat dalgalanmalarından etkilenmemek isteyen
yatırımcılar vadeli altın alımı yaparlar ayrıca spekülatif amaçlıda altın alımları finans
sektörünün kaynağını oluşturur.
62
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Altın Fiyatlarını Etkilemesi Beklenen Faktörler Üzerine Bir İnceleme
TCMB altın piyasasının baş aktörü olmasına rağmen kuyumculuk sektörünün de
piyasada fazlasıyla söz sahibi olduğunu söylemek yanlış olmayacaktır. Ayrıca
bankaların yanı sıra İstanbul Altın Borsası ve İstanbul Altın Rafinerisi’ de piyasanın
aktörleri arasında yer almaktadır. Altının kullanılmaya başlandığı ilk sektör ve
miktar olarak en çok kullanılan sektör kuyumculuk sektörüdür (Sağlam, 1993:46).
2.Ampirik Literatür
Dooley vd. (1992), yaptıkları çalışmada altın fiyatları ile döviz kuru arasındaki
ilişkiyi, Ocak 1976-Aralık 1990 dönemi için VAR analizi yöntemiyle
incelemişlerdir. Yıllık verilerin kullanıldığı çalışmada ABD Doları’nın altın fiyatları
üzerinde etkili olduğunu tespit etmişlerdir.
Smith (2001), Ocak 1991-Ekim 2001 dönemini kapsayan çalışmasında günlük,
haftalık ve aylık verileri kullanarak, altın fiyatları ile hisse senedi piyasası endeksi
arasındaki ilişkiyi analiz etmiştir. Yaptığı analizlerde Altın fiyatı için dört, hisse
senedi piyasası için altı farklı endeks kullanmıştır. Analiz sonucunda çalışma
döneminde altın fiyatları ile hisse senedi piyasası endeksleri arasındaki ilişkinin kısa
dönemli olduğunu belirtmiştir.
Ghosh vd. (2002), çalışmalarında Ocak 1976-Aralık 1999 aralığını kapsayan aylık
verileri kullanmıştır. Yapılan analizlerde altın fiyatlarının dünya ve ABD
enflasyonu, altın lease oranı, altın fiyatlarını etkileyen rassal şoklar ve ABD doları
gibi parametrelerden etkilenme durumunu belirlemek için VAR analizi
yapmışlardır. Analiz sonucunda ABD enflasyon oranı, faiz oranı ve döviz kurunun
altın fiyatlarını etkilendiğini belirlemişlerdir. Ayrıca, eşbütünleşme testine göre ise
altın fiyatları ile ABD tüketici fiyatları endeksi arasında ilişki olduğu bu ilişkinin
uzun dönemli olarak ortaya çıktığı belirtilmiştir.
Vural (2003), Ocak 1990-Mart 2003 dönemini kapsayan çalışmada altın fiyatları ile
hisse senedi piyasası, döviz piyasası, petrol, gümüş fiyatları, faiz oranları, bakır
fiyatları, USD/Euro paritesi ve Dow Jones Sanayi Endeksi arasındaki ilişkiyi
belirlemeyi amaçlamıştır. Araştırmacı 157 aylık veri ve zaman serisi analizi yöntemi
kullanmıştır. Yapılan analizler neticesinde, kısa dönemde döviz ve hisse senedi
piyasası, gümüş ve petrol fiyatlarının altın fiyatlarındaki değişmeleri açıklama gücü
%40 olarak bulunmuştur. Faiz oranı, USD/Euro paritesi ve Dow Jones Sanayi
Endeksinin ise altın fiyatlarına etkisinin nötr olduğunu ortaya koymuştur.
Tully ve Lucey (2007), bazı makroekonomik değişkenlerin, altın fiyatları
üzerindeki etkisini APGARCH modeli kullanarak belirlemeye çalışmışlardır.
1984-2003 aralığı için günlük altın fiyatları ve makroekonomik değişkenlerin aylık
verileri ile analizleri gerçekleştirmişlerdir. Altın fiyatlarını etkileyen asıl değişkenin
ABD dolarının olduğunu saptamışlardır. Diğer değişkenlerin ise etkisiz
denilebilecek kadar düşük seviyede etkisinin varlığını tespit etmişlerdir.
Poyraz ve Didin (2008), yaptıkları çalışmada Türkiye’de altın fiyatlarının döviz
rezervi petrol fiyatları ve döviz kuru ile arasındaki ilişkisini zaman serileri analizi
yardımıyla belirlemeye çalışmışlardır. 1996-2005 dönemi verileri ile yapılan analiz
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
63
V.İNAL ve M.AYDIN
sonucunda altın fiyatları ile döviz kuru, petrol fiyatları ve döviz rezervleri arasında
nedensellik ilişkisinin olduğunu tespit etmişlerdir.
Soytaş vd. (2009), çalışmalarında altın fiyatlarına etki ettiği düşünülen petrol fiyatı,
gümüş fiyatı, TL / ABD Dolar’ı döviz kuru ve Türkiye faiz oranı gibi değişkenler
ile altın fiyatları ile olan ilişkisini incelemişlerdir. Mayıs 2003- Mart 2007 dönemi
günlük verilerini kullanarak yaptıkları analizlerde petrol fiyatının altın fiyatını
önemli seviyede etkilemediğini ve petrol fiyatını belirlemede altın fiyatının
kullanılamayacağını belirtmişlerdir.
Topçu (2010), çalışmasında Dow Jones Sanayi Endeksi, ABD dolar kuru,
enflasyon oranı, petrol fiyatı, kriz, faiz oranı ve global para arzının altın fiyatlarını
ne yönde etkilediğini araştırmak amacıyla zaman serisi analizi kullanarak analiz
yapmıştır. Ocak 1995-Eylül 2009 dönemine ait aylık veriler kullanılarak yapılan
analiz sonucunda Dow Jones Sanayi Endeksi ve dolar getirileri, altın getirilerini
olumsuz olarak, dünya çapında para arzı ve krizin ise pozitif olarak etkilediği tespit
edilmiştir. Petrol fiyatları, faiz ve enflasyonun altın fiyatları arasında olumlu ilişki
tespit edilmiş fakat bu ilişki istatistiksel olarak anlamsız bulunmuştur.
Polat ve Türkan (2013), yaptıkları çalışmada petrol fiyatlarının, altın fiyatına
etkisini tespit etmeyi amaçlamışlardır. Haziran 1987- Mayıs 2013 arası haftalık veri
kullanılarak eşbütünleşme ve nedensellik analizleri yapmışlardır. Analiz sonucunda
seriler arasında uzun dönemli bir ilişkinin varlığını ortaya koymuşlardır. Ayrıca
araştırmacılar altın fiyatı ve petrol fiyatı arasındaki ilişkinin yönünü incelemişlerdir.
Yapılan analiz neticesinde tek yönlü bir ilişki olduğunu belirlemişlerdir.
3.Ekonometrik Metodoloji
3.1 Lee ve Strazicich Birim Kök Testi
Zivot ve Andrews (1992) ve Lumsdaine ve Papell (1997) birim kök testleri yapısal
kırılmasız serinin birim köklü olduğunu söyleyen temel hipotezlerine karşın, serinin
yapısal kırılmalarla birlikte durağan olduğunu söyleyen alternatif hipotezlere
sahiptir. Burada eleştiri alan nokta ise serilerin gerçekte kırılmalı birim kök sürecine
uygunluk gösterebilecek olmalarıdır. Lee ve Strazicich (2003, 2004) tarafından bu
eleştirilere düzeltme olarak literatüre yeni bir birim kök testi kazandırılmıştır. Bu
yeni teste göre temel ve alternatif hipotezlerin her birinde yapısal kırılmaya izin
verilebilmektedir.
Lee ve Strazicich birim kök testi için kullandıkları veri yaratma sürecini gösteren
denklem şu şekildedir. (Lee ve Strazicich, 2003; 1082).
gt Zt et ,
et et 1 t ,
Z t değişkeni yalnızca düzeyde iki yapısal kırılmaya izin vermekte ve şu şekilde
tanımlanmaktadır. Zt 1, t , D1t , D2t Düzey ve eğimde olmak üzere iki kırılmaya
64
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Altın Fiyatlarını Etkilemesi Beklenen Faktörler Üzerine Bir İnceleme
değişkeni
Zt 1, t , D1t , D2t , DT1t , DT2t
izin
veren
Zt
ise
şu
şekilde
oluşturulmaktadır.
Burada kukla değişkenler ise aşağıdaki şekilde tanımlanmaktadır.
1, t TBj 1 iken
D jt
0, diğer durumlarda.
t TBj , t TBj 1 iken
DT jt
diğer durumlarda.
0,
Lee ve Strazicich kırılmalı birim kök test istatistiği aşağıdaki denklem yardımıyla
elde edilmektedir (Lee ve Strazicich, 2003; 1083).
gt Zt St 1 ut
t 2,..., T
St 1 gt x Zt
Yapısal kırılmalı birim kök testi hipotezleri 0 eşitliğinin t testi yardımıyla
incelenmesi ile sınanabilmektedir.
3.2 Hatemi j Eşbütünleşme Testi
Gregory-Hansen eşbütünleşme testi değişkenler arasındaki ilişkiyi tek kırılma
kullanarak incelemektedir. Serilerin birden fazla kırılmaya sahip olması durumunda
ise testin gücü azalmaktadır. Hatemi-j (2008) tarafından literatüre kazandırılan
eşbütünleşme testinde ise seriler arasındaki ilişki incelenirken iki kırılmaya izin
verilmektedir.
Hatemi-j eşbütünleşme testi için aşağıdaki model kullanılmaktadır. (Hatemi-j,
2008:499).
yt 0 1D1t 2 D2t 0' xt 1' D1t xt 2' D2t xt ut
Modelde yer alan kukla değişkenler şu şekilde oluşturulmaktadır.
1
D1t
0
t n 1 iken
t n 1 .
1
D2t
0
t n 2 iken
t n 2 .
0 yapısal değişmelerden önceki sabit terim 1 , birinci yapısal
kırılmadan kaynaklı 2 ise ikinci yapısal kırılmadan kaynaklı sabit terim değişimi
Burada
olarak tanımlanmaktadır. 0' ise yapısal değişimden önceki eğim etkisini gösteren
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
65
V.İNAL ve M.AYDIN
ve 2' ise sırasıyla birinci ve ikinci yapısal değişimin eğim
katsayıdır. 1'
üzerindeki etkisini göstermektedir.
Hatemi-j testinde değişkenler arasındaki ilişki, değişkenlerin arasında eşbütünleşme
ilişkisi yoktur temel hipotezine karşı, değişkenler arasında iki yapısal kırılmayla
birlikte eşbütünleşme ilişkisi vardır alternatif hipotezine karşı test edilmektedir.
Kurulan hipotezlerin test edilmesi aşamasında ise modelden elde edilen kalıntılara
ADF testi uygulanmaktadır. Gregory-Hansen testinde olduğu gibi kırılma tarihi
belirlenirken tüm olası kırılma tarihleri ile model tahmini yapılır ve bu modellerden
en küçük test istatistiğine sahip kırılma çiftleri uygun kırılma çifti olarak
nitelendirilir.
3.3 Veri ve Analiz Sonuçları
Ampirik analiz kısmında değişkenlerin durağanlık dereceleri yapısal kırılmalı birim
kök testlerinden Lee ve Strazicich birim kök testi yardımıyla incelenmiştir. Bu
amaçla değişkenlerin herbirine birim kök testi uygulanmış ve elde edilen sonuçlar
raporlanmıştır. Tablo 1 de gösterilen altın değişkeni için yapılan birim kök testi
sonuçlarına göre serinin düzeyde iki kırılmayla birlikte birim köklü olduğu
görülmektedir.
Tablo 1: Lee-Strazicich Birim Kök Testi Sonuçları
Altın
Model A
Test İstatistiği
-1.8714
Gecikme Uzunluğu
1
Kırılma Tarihi
2008:09 2011:10
Kritik Değerler
-4.545 -3.842 -3.504
Model C
-4.2383
1
2004:10 2011:07
-6.33 -5.71 -5.33
Tablo 2 enflasyon değişkeni için yapılan birim kök testi sonuçlarını göstermektedir.
Buna göre enflasyon serisi her iki modelde de düzeyde iki kırılma ile birlikte birim
köklü bulunmuştur.
Tablo 2: Lee-Strazicich Birim Kök Testi Sonuçları
Enflasyon
Model A
Test İstatistiği
-3.3577
Gecikme Uzunluğu
6
Kırılma Tarihi
2009:07 2011:05
Kritik Değerler
-4.545 -3.842 -3.504
Model C
-6.0806
6
2009:02 2011:04
-6.32 -5.73 -5.32
Bir diğer sonuç ise Gümüş değişkeni için yapılan birim kök testi sonucu olarak
Tablo 3 de raporlanmıştır. Elde edilen sonuçlara göre gümüş serisi her iki model
içinde iki kırılma tarihi ile birlikte düzeyde birim köklü bulunmuştur.
Tablo 3: Lee-Strazicich Birim Kök Testi Sonuçları
Gümüş
Model A
Model C
Test İstatistiği
-3.2774
-5.1194
Gecikme Uzunluğu
6
6
66
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Altın Fiyatlarını Etkilemesi Beklenen Faktörler Üzerine Bir İnceleme
Kırılma Tarihi
Kritik Değerler
2009:01 2013:05
-4.545 -3.842 -3.504
2006:04 2009:07
-6.41 -5.74 -5.32
Son olarak reel döviz kuru değişkeni için yapılan birim kök testi sonucu olarak
Tablo 4 de raporlanmıştır. Elde edilen sonuçlara göre reel döviz kuru serisi her iki
model içinde iki kırılma tarihi ile birlikte düzeyde birim köklü bulunmuştur.
Tablo 4: Lee-Strazicich Birim Kök Testi Sonuçları
Reel Döviz Kuru
Model A
Model C
Test İstatistiği
-2.6774
-5.3270
Gecikme Uzunluğu
1
8
Kırılma Tarihi
2008:09 2011:06
2006:03 2007:07
Kritik Değerler
-4.545 -3.842 -3.504
-6.16 -5.59 -5.27
Yapılan birim kök testi sonuçlarında analiz için kullanılan tüm değişkenlerin
düzeyde birim köklü olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Buna göre değişkenler
arasındaki uzun dönemli ilişki eşbütünleşme testleri yardımıyla incelenebilmektedir.
Yapılan Hatemi j eşbütünleşme analizi neticesinde farklı kırılma tarihi ve test
istatistikleri ile altın-enflasyon ve altın-gümüş arasında uzun dönemli bir ilişkiye
rastlanmıştır.
Tablo 5: Hatemi-j Eşbütünleşme Testi Sonuçları
TB1
TB2
ADF*
Mrt 09
Tem 09
Enflasyon
Zt
Kas 11
Eyl 09
Za
Kas 08
Haz 09
Test İstatistiği
-5.807
-5.149
-41.143
Gümüş
ADF*
Zt
Za
May 08
Eyl 04
Eyl 04
Kas 09
Ocak 11
Ocak 11
-6.888
-7.761
-80.937
Mevduat Faiz
ADF*
Zt
Za
Şubat 06
Şubat 06
Şubat 06
Tem 09
Tem 09
Tem 09
-5.305
-4.979
-42.974
ADF*
Haz 08
May 09
-4.827
Reel Döviz Kuru Zt
Ekim 08
May 09
-4.435
Za
Ağus 08
May 09
-34.983
Not: TB1 ve TB2 sırasıyla birinci ve ikinci kırılma noktalarını göstermektedir.
Aralarında eşbütünleşme ilişkisi bulunan değişkenler ve kırılma tarihleri ile birlikte
kurulan FMOLS modeli sonuçları aşağıdaki gibidir.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
67
V.İNAL ve M.AYDIN
LNALT = 2.6821+0.4021*LNGMS 0.2602*D1*LNGMS - 0.0961*D2*LNGMS
1.2911*D1
LNALT = - 3.3538+1.7553*LNENF + 60.1150*D1
11.7695*D1*LNENF + 11.4974*D2*LNENF
+
0.8058*D2
+
- 58.3591*D2 -
Modelde yer alan D1, D2 değişkenleri kırılmaları gösteren kukla değişkenlerdir.
FMOLS sonuçlarına göre model kırılma tarihlerine göre farklılık göstermektedir.
Yapısal değişimlerden önce gümüş fiyatlarında meydana gelen yüzde birlik bir artış
altın fiyatlarını yüzde 0.4021 oranında arttırırken ilk kırılma tarihi olan 2008:05 –
2014:07 dönemde gümüş fiyatlarında meydana gelen yüzde birlik bir artış altın
fiyatlarını yüzde 0.6623 oranında arttırmaktadır. İkinci kırılma tarihi olan 2009:11
– 2014:07 döneminde ise gümüş fiyatlarında meydana gelen yüzde birlik bir artış
altın fiyatlarını yüzde 0.306 oranında arttırmaktadır.
Yapısal değişimlerden önce enflasyon oranında meydana gelen bir birimlik artış
altın fiyatlarını 1.7553 birim arttırırken ilk kırılma tarihi olan 2009:03 – 2014:07
dönemde enflasyon oranında meydana gelen yüzde birlik bir artış altın fiyatlarını
yüzde 10.0142 oranında azaltmaktadır. İkinci kırılma tarihi olan 2009:07 – 2014:07
döneminde ise enflasyon oranında meydana gelen yüzde birlik bir artış altın
fiyatlarını yüzde 13.2527 oranında arttırmaktadır.
SONUÇ
Altın, ülkeler açısından önemli bir yatırım aracıdır. Yatırım aracı olmasından dolayı
altın fiyatlarında görülen dalgalanmalar yatırımcıları tarafından dikkatli bir şekilde
takip edilmektedir. Yatırımcılar gerek özel gerekse de kamu kesiminden
olabilmektedir. Özellikle Türkiye gibi gelişmekte olan ülkelerde özel kesimin
yanında kamu kesiminde de altın önemli bir yatırım aracı olarak kullanılmaktadır.
Özellikle TCMB’nin son yıllarda bankaların yükümlülüklerinden olan zorunlu
karşılık oranlarını altın cinsinden tutabilme imkânı sağlamasıyla Türkiye
koşullarında altın fiyatının belirlenmesinde farklı faktörler etkili olmaya başlamıştır.
Bu durum göz önünde bulundurarak yaptığımız bu çalışmada ülkemiz koşulları
altında altın fiyatlarını etkilemesi muhtemel değişkenler ile altın fiyatları arasındaki
ilişkiler ekonometrik analizlerle incelenmiştir. Yapısal kırılmalı birim kök ve
eşbütünleşme testleri kullanılarak yapılan çalışmada kırılma tarihleri belirlenerek
altın fiyatlarına etki eden faktörlerin etki büyüklükleri kırılmalardan önce ve sonra
olmak üzere ayrı ayrı ortaya koyulmuştur. Yapılan analizler sonucunda Türkiye’de
gümüş fiyatlarının ve enflasyon oranlarının altın fiyatları üzerinde etkili olduğu
ortaya koyulmuştur.
68
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Altın Fiyatlarını Etkilemesi Beklenen Faktörler Üzerine Bir İnceleme
KAYNAKÇA
Arslan S. (2001). Aracı Kurumlar, Bankalar, Ticari İşletmelere Yönelik Altın ve
Gümüş İşlemleri Muhasebesi. Türkmen Kitapevi. İstanbul.
Bozdoğan, M.N. (2012). Altın Çağı’nda Altına Yatırım: Altın Depo Hesapları ve
Elde Edilen Gelirin Vergilendirilmesi. Vergi Dünyası Dergisi.374. 172182.
Dooley, M.P., Isard, P. ve Taylor, M.P. (1992). Exchange Rates, Country
Preferences and Gold. IMF Working Paper.
Ghosh, D., Levın, E.J., Macmıllan, P. ve Wrıght, R.E. (2002). Gold as an
inflation hedge?, University of St. Andrews, Department of Economics,
Discussion Paper Series.
Hatemi-J, A. (2008). Tests for Cointegration with Two Unknown Regime Shifts
with an Application to Financial Market Integration. Empirical
Economics, 35 (3), s. 497-505.
Lee, J. ve Strazicich, M. C. (2004). Minimum LM Unit Root Test with One
Structural Break. Appalachian State University Working Papers 4-17. 115.
Lee, J. ve Strazicizh, M. C. (2003). Minimum Lagrange Multiplier Unit Root Test
with Two Structural Breaks. The Review of Economics and Statistics
85(4).1082-1089.
Lumsdaıne, Robin L. ve David H. Papell; (1997). Multiple Trend Breaks and The
Unit Root Hypothesis. The Review of Economics and Statistics. 79(2).
212- 218.
M. Polat, Y. Türkan (2013). Altın Fiyatı ile Petrol Fiyatları Arasındaki İlişki
Üzerine Bir Uygulama Çalışması. 17. Finans Sempozyumu. MuğlaTürkiye. 61-68.
Poyraz, Erkan ve Saliha Didin (2008). Altın Fiyatlarındaki Değişimin Döviz Kuru,
Döviz Rezervi ve Petrol Fiyatlarından Etkilenme Derecelerinin Çoklu
Faktör Modeli İle Değerlendirilmesi. Süleyman Demirel Üniversitesi
İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi.
Sağlam, Mehmet Hakan (1993). Dünya Borsalarında Vadeli (Future) Altın
İşlemleri, (Yayınlanmamış Doktora tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal
Bilimler Enstütisi. İstanbul.
Smith, G. (2001). The price of gold and stock price indices for the UnitedStates.
http://www.gold.org/value/stats/research/pdf/gold&usst
ockindicesDec2001%fina.pdf
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
69
V.İNAL ve M.AYDIN
Soytaş, Uğur; Ramazan Sarı, Shawkat Hammoudehb ve Erk Hacihasanoglu
(2009). World Oil Prices, Precious Metal Prices and Macroeconomy in
Turkey. Energy Policy. 37. 5557–5566.
Topçu, A. (2010). Altın Fiyatlarını Etkileyen Faktörler. SPK Araştırma Raporu,
Ankara.
Tully, E. ve Lucey, B. M. (2005). An APGARCH Investigation of the Main
Influences
on
the
Gold
Price.
available
at
SSRN:
http://ssrn.com/abstract=79 2205.
Vural, M.G. (2003). Altın Piyasası ve Altın Fiyatlarını Etkileyen Faktörler,
TCMB Uzmanlık Yeterlilik Tezi, Ankara.
Zivot, Eric ve Donald W.K. Andrews; (1992). Further Evidence on the Great
Crash, the Oil Price Shock and the Unit Root Hypothesis. Journal of
Business
and
Economic
Statistics.
10(3).
251–70.
70
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
D-8 Ülkelerinin Makroekonomik Performansı ve Türkiye’nin Dış Ticareti
D-8 Ülkelerinin Makroekonomik Performansı ve Türkiye’nin Dış Ticareti
Hüseyin AĞIR1
Ahmet ŞAHBAZ2
Özet
Bangladeş, Endonezya, İran, Malezya, Mısır, Nijerya, Pakistan ve Türkiye’den oluşan
Gelişen Sekiz Ülke (Developing Eight/ D-8) Örgütü, üye ülkeler arasında kalkınmaya
yönelik işbirliğini geliştirmek, ekonomik ve sosyal ilişkileri zenginleştirmek amacıyla
1997’de İstanbul’daki zirvede yayımlanan “İstanbul Deklarasyonu” ile kurulmuştur.
Deklarasyonda, işbirliği ve ortak proje geliştirilmesi amacıyla; ticaret, sanayi, bilgi ve
iletişim, finans, bankacılık ve özelleştirme, tarımsal kalkınma, bilim ve teknoloji, yoksullukla
mücadele ve insan kaynaklarının geliştirilmesi, tarım, enerji, çevre, sağlık, turizm ve kültür
konuları öncelikli alanlar olarak belirlenmiştir. 1997’den günümüze kadar farklı zamanlarda
gerçekleştirilen toplantılarda alınan kararlarla gelişimini sürdüren örgütün, bu günlerde
Tercihli Ticaret Anlaşması’nın yürürlüğe girmesiyle de ilişkilerinde bir aşama kat edilmesi
beklenmektedir.
Yaklaşık 20 yıllık bir geçmişe sahip olan D-8 ülkeleri için bu birlikteliğin üye ülkelerin
ticaret hacimlerinde ciddi bir artışa neden olup olmadığının ortaya konulması
gerekmektedir. Bu bağlamda bu çalışmanın başlıca iki amacı bulunmaktadır. Birincisi, D-8
ülkelerinin makro ekonomik performanslarının karşılaştırmalı betimsel bir analizini
yapmaktır. İkincisi ise, Türkiye ile diğer D-8 ülkeleri arasında son yıllardaki dış ticaret
istatistiklerini değerlendirerek, daha çok hangi ürünlerin dış ticarete konu olduğunu ortaya
koyarak, örgütün dış ticarete katkısını tartışmaktır.
Anahtar Kelimeler: D-8, Makroekonomik Performans, Dış Ticaret
Macroeconomic Performances of the D-8 Countries and Their Trade with
Turkey
Abstract
“Developing Eight” (D-8) is an arrangement for development cooperation among
Bangladesh, Egypt, Indonesia, Iran, Malaysia, Nigeria, Pakistan and Turkey. D-8
organization was established with Istanbul Declaration in Istanbul in 1997. The objectives
of D-8 are to improve developing countries’ positions in the world economy, diversify and
create new opportunities in trade relations, enhance participation in decision-making at the
international level, and provide better standards of living. In this declaration, some priority
areas have been identified to promote cooperation and joint projects. These priorities are
trade, industry, information and communications, finance, banking and privatization,
agricultural development, science and technology, poverty alleviation and development of
Doç. Dr. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, İİBF, İktisat Bölümü Kahramanmaraş,
huseyinagir@hotmail.com.
2
Doç. Dr. Necmettin Erbakan Üniversitesi, Siyasal Bilgiler Fakültesi, İktisat Bölümü Konya,
asahbaz@konya.edu.tr.
1
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
71
H.AĞIR ve A.ŞAHBAZ
human resources, agriculture, energy, environment, health, tourism and cultural issues. The
organization was founded in 1997, it is expected to move to the next level with the entry
into force of the Preferential Trade Agreement in this days.
In the trade volume of member countries of this organization must be examined whether
there is cause a significant increase. In this context, this study has two primary objectives.
First, the D-8 countries is to make a comparative analysis of the macro-economic
performance. The second is to do foreign trade analysis, among other D-8 countries and
Turkey. So it is to determine the contribution of foreign trade.
Key Words: D-8, Macroeconomic Performance, Foreign Trade
1. Giriş
18 yy. sonrasında sanayi devrimini yaşayan ülkelerde o güne kadar görülmemiş bir
biçimde ekonomik büyüme gerçekleşmiştir. Ekonomik büyümenin hızlandığı bu
dönemde alternatif yeni pazarlar arayışında olan ülkeler için pazarın genişletilmesi
küreselleşmenin de hızlanmasını ve/veya yaygınlaşmasını ortaya çıkarmıştır.
Küreselleşmenin hız kazandığı dönemlerde doğal olarak bölgesel ekonomik
bütünleşmeler de artmıştır. Küreselleşmenin ilk dalgası 19. yüzyılın ikinci yarısında
Büyük Britanya, Kuzey Amerika ve diğer Batı Avrupa ülkelerinde görülmektedir.
İkinci dalga ise, ikinci dünya savaşından sonra Japonya ve yeni sanayileşen
ekonomilerde görülmektedir. Bu gelişme, ülkelerin gelişmiş Batı ekonomilerini
hızlı bir şekilde yakalamaları ile yaşanmıştır. Son dalga 1980’lerde Çin ve
Hindistan’ı da kapsayan diğer gelişmekte olan ülkelerde başlamıştır (Mansfield ve
Milner, 1999: 594). Cohn (2012)’a göre küreselleşme hem bölgeler arasındaki
bağlantıların gelişimini hem de rekabet aracılığıyla bölgelerin büyümesini
arttırmaktadır. Bu nedenle bölgeselleşmeyi küreselleşmenin bir unsuru olarak
görmek mümkündür. Başka bir ifade ile, küreselleşme, “birinci en iyi”;
bölgeselleşme de “ikinci en iyi” olarak değerlendirilebilmektedir.
İkinci dünya savaşı sonrasında dünya ticaretinin serbestleştirme çabaları neticesinde
bölgesel bütünleşme hareketlerinde de artışların olduğu görülmekle birlikte, 1990’lı
yıllara kadar çok büyük gelişme gösterememiştir. Bununla birlikte 1990’lı yıllarda
özellikle ABD’nin öncülüğünde başlayan bölgesel ticari anlaşmaların sayısında o
güne kadar görülmemiş hızda gelişmeler yaşanmıştır. 2015 yılı itibari ile aktif olan
bölgesel ticari anlaşma sayısı 419’dur. 2015 yılı itibari ile, aktif ve aktif olmayan
bölgesel ticari anlaşmaların sayısı ise 625’dir (Kar vd., 2016: 218). İkinci dünya
savaşı sonrasında Türkiye de en başta Avrupa’da olmak üzere birçok ekonomik
örgütlenmenin içerisinde yer almak istemektedir. Türkiye, bugün itibariyle, coğrafi
esasa dayalı olan (bölgesel) ve bölgesel olmayan birçok ekonomik işbirliğinin tam
üyesi, kurucusu veya aktif üyesi konumundadır. Bunlardan bir tanesi de D-8
72
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
D-8 Ülkelerinin Makroekonomik Performansı ve Türkiye’nin Dış Ticareti
örgütüdür. Özellikle 1990’lı yılların hemen başında başlayan yeni bölgesel
bütünleşme hareketlerinin hız kazandığı bir ortamda, D-8’ler Müslüman ülkelerin
kendi aralarında oluşturduğu bir örgüt niteliğindedir. Güney-Güney diyalogu
çerçevesinde gelişmekte olan ülkeler arasında oluşturulan işbirliği örneklerinden biri
olan D-8, üye ülkeler arasında ekonomik ve ticari işbirliğinin geliştirilmesine
yönelik bir oluşum olarak değerlendirilmektedir. D-8’in amacı kalkınma yolundaki
ülkelerin dünya ekonomisi içindeki konumlarını iyileştirmek, ticari alanda yeni
fırsatlar ortaya koymak ve işbirliklerini geliştirmek, uluslararası düzeyde karar alma
sürecine katılımı ve etkinliği arttırmak ve üye ülkelerde yaşam kalitesini
yükseltmektir (MFA, 2016; Taştekin, 2006: 228). 1997 yılında Erbakan
hükümetinin önderliğinde İstanbul’da imzalanan ve üye devletlerin ikili ve/veya çok
taraflı bölgesel ve/veya uluslararası işbirlikleri yapmalarına engel oluşturmadığı ve
aynı zamanda D-8’e üyelik için herhangi bir kısıtlamanın olmadığı “İstanbul
Deklarasyonu” ile beyan edilmektedir.
D-8 Örgütü, üye ülkelerde sosyo-ekonomik gelişimi sağlamak için bazı amaçları
hedeflemektedir. Bu amaçları çatışmadan ziyade barış ortamının gelişmesi, sömürü
yerine işbirliği, ayrımcılık yerine adalet ve eşitlik ve demokrasi olarak sıralamak
mümkündür. Örgüt ayrıca üye ülkeler arasında sanayi ve ticaret, haberleşme ve
enformasyon, finans, banka ve özelleştirme, kırsal gelişim, bilim ve teknoloji
alanlarında özellikle sektörel bazda işbirliklerinin de arttırılmasını ve geliştirilmesini
öngörmektedir. Bunlara ilaveten fakirliğin azaltılması, tarım, enerji, çevre vb.
birçok sektörde de ilişkilerin güçlendirilmesi de öngörülmektedir (Taştekin, 2006:
228-229). Ayrıca bazı alanlarda üye ülkeler arasında ortak projelerin yürütülmesine
karar verilmiş; bir uluslararası pazarlama ve ticaret şirketinin kurulması, fakirliğin
azaltılması için bir ekip çalışmasının yapılması, üyeler arasında teknoloji ve sanayi
alanında bilgi ağının kurulması, İslam Bankacılığı’nın kurulması gibi projelerin de
hayata geçirilmesi tavsiye edilmiştir.
Kurulduğu yıldan günümüze kadar örgütün gelişimi için çeşitli hamleler yapılmış
olsa da bu hamleler Türkiye’de Erbakan Hükümetinin uzun soluklu olmaması, hem
üye ülkelerin gerektiği kadar önem vermemesi ve hem de bazı üye ülkelerin kendine
has özellikleri nedeniyle başarıya ulaşamamıştır. Temmuz 2016 itibariyle, D-8
Tercihli Ticaret Anlaşmasının İran, Pakistan, Malezya, Endonezya, Nijerya ve
Türkiye arasında uygulamaya konulmasıyla birlikte yeni bir aşamanın kat edildiği
ileri sürülmektedir. Anlaşma gelişmekte olan sekiz Müslüman ülkenin dünya
ekonomisindeki yerlerini iyileştirmeyi öngörmektedir. Bununla birlikte anlaşmayla
önümüzdeki dönemde gümrük vergisi oranı yüzde 10’un üstünde olan ürünlerde
yüzde 8’e, yüzde 25’in üzerindeki vergilerin yüzde 25’e, yüzde 15-25 arasındaki
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
73
H.AĞIR ve A.ŞAHBAZ
vergilerin yüzde 15’e ve yüzde 10-15 arasındaki vergilerin yüzde 10 seviyesine
aşamalı olarak indirilmesi öngörülmektedir (Dünya Gazetesi, www.dünya.com).
Bu çalışmada D-8 ülkelerinin temel makroekonomik göstergelerinin karşılaştırmalı
olarak incelemesi yapılmaktadır. Bu çerçevede makroekonomik göstergeler olarak
sırasıyla GSYİH, ekonomik büyüme, kişi başına GSYİH, işsizlik oranları,
enflasyon oranları, tasarruflar/GSYİH, yatırımlar/GSYİH ve cari işlerler
dengesi/GSYİH değişkenlerinin 1990-2014 dönemi verilerinden seçilmiş yılların
değerleri ile tartışılacaktır. Daha sonrasında ise, Türkiye’nin D-8 ülkeleri ile olan
dış ticareti, dış ticaret değerleri, toplam ticaret içerisindeki paylar ve dış ticarete
konu olan ürün bazlı olarak ortaya konulacaktır.
2. D-8 Ülkelerinin Makroekonomik Göstergelerinin Karşılaştırması
Bir ekonominin genel işleyişi hakkında bilgi sahibi olabilmenin en iyi yolarından
biri Milli gelir, büyüme oranı ve kişi başına düşen milli gelir verilerini incelemektir.
Gelir artışı ile birlikte düşük işsizlik seviyeleri ve düşük enflasyon oranları da
makroekonomik performansın iyileştiğini göstermektedir. Bu bağlamda Tablo 1.’de
üye 8 ülkenin 1990-2014 yılları arasındaki seçilmiş bazı yıllar için GSYİH
büyüklükleri verilmiştir.
D-8 ülkeleri içerisinde 2014 yılı itibari ile GSYİH değerinin en fazla olduğu ülke
Endonezya’dır (D-8 içerisinde en kalabalık nüfusa sahip olan ülkedir). Aynı yıl
itibari ile GSYİH verisi en yüksek olan ikinci ülke ise Türkiye’dir.
Tablo 1: GSYİH (Milyar Dolar)
Türkiye Bangladeş Malezya Nijerya Mısır
1990
150
31
44
30
43
1994
130
33
74
18
51
1998
269
49
72
32
84
2002
232
54
100
59
87
2006
530
71
162
145 107
2010
731
115
255
369 218
2013
823
149
323
514 286
2014
798
172
338
568 301
İran Endonezya Pakistan
124
114
40
71
176
51
110
95
62
128
195
72
258
364
137
467
755
177
511
910
231
425
888
243
Kaynak: WDI, 2016.
2013 yılı değeri Endonezya’nın 900 milyar $’ın üstüne çıkarken, Türkiye yaklaşık
823 milyar $ hasılaya sahip olan ülkedir. 2014 yılı itibariyle hasılanın en az olduğu
iki ülke ise sırasıyla 172–243 milyar $ değerleri ile Bangladeş ve Pakistan’dır.
GSYİH verileri bir ekonominin hacmini görmek açısından önemli iken, bu
ekonomilerin zaman içerisindeki gelişimini görmek açısından yanıltıcı olabilir. Bu
nedenle ekonomik büyüme oranlarının izlenmesi önemlidir. Ekonomik büyüme
74
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
D-8 Ülkelerinin Makroekonomik Performansı ve Türkiye’nin Dış Ticareti
oranları karşılaştırıldığında, 1990-2014 (25 yıl) döneminde en fazla negatif büyüme
oranının yaşandığı iki ülke 4 negatif büyüme yılı olan Türkiye ve İran’dır.
Tablo 2: Yıllık Ekonomik Büyüme (%)
Türkiye Bangladeş Malezya Nijerya Mısır İran Endonezya Pakistan
1990
9,3
5,6
9,0
12,8
5,7 13,6
9,0
4,5
1994
-4,7
3,9
9,2
0,9
4,0 -1,7
7,5
3,7
1998
2,3
5,2
-7,4
2,7
4,0 2,1
-13,1
2,6
2002
6,2
3,8
5,4
3,8
2,4 8,1
4,5
3,2
2006
6,9
6,7
5,6
8,2
6,8 5,7
5,5
6,2
2010
9,2
5,6
7,4
7,8
5,1 6,6
6,2
1,6
2013
4,2
6,0
4,7
5,4
2,1 -1,9
5,6
4,4
2014
2,9
6,1
6,0
6,3
2,2 4,3
5,0
4,7
Kaynak: WDI, 2016.
Nijerya çok küçük oranlarda iki kez negatif büyüme yılları görmüşken (yüzde 1’in
altında) Bangladeş, Mısır ve Pakistan aynı dönemde hiç negatif büyüme
yaşamamıştır. En yüksek negatif büyüme oranlarını ise 1998 yılında Endonezya (13,1) ve Malezya (-7,4) yaşamıştır. Burada şunun özellikle belirtilmesi
gerekmektedir ki, 1990’lı yıllara Asya ülkeleri önderliğinde çoğu gelişmekte olan
ülkelerin yaşadıkları krizler damgasını vurmuştur. 1994 yılında Türkiye ve Meksika
ekonomileri ekonomik krizlere girerken, 1997-98 Asya krizi yaşanmıştır. Bunu
takiben Rusya krizi ve 2001 yılında Türkiye ve Arjantin krizleri sadece kendilerini
değil benzer yapıdaki diğer gelişmekte olan ülkeleri de önemli ölçüde etkilemiştir.
Tablo 3: Kişi Başına GSYİH (Dolar)
Türkiye Bangladeş Malezya Nijerya Mısır İran Endonezya Pakistan
1990
2791
298
2417
322 765 2222
631
372
1994
2269
291
3686
171 847 1207
912
434
1998
4390
396
3228
274 1287 1733
464
471
2002
3571
402
4133
457 1239 1900
900
501
2006
7727
496
6195
1015 1409 3647
1590
877
2010
10112
760
9069
2315 2668 6300
3125
1043
2013
10975
954
10974
2980 3264 6631
3624
1275
2014
10515
1087
11307
3203 3366 5443
3492
1317
Kaynak: WDI, 2016.
Refah seviyesinin veya ekonomik kalkınmanın ilk akla gelen göstergesi kişi başına
gelirdir. Tablo 3.’de ülkelerin kişi başına gelir göstergeleri sunulmaktadır. Buna
göre refah seviyesinin en yüksek olduğu iki ülke Malezya ve Türkiye olarak
görülmektedir. Bu iki ülkede kişi başına gelir 10 bin dolar seviyelerinin üzerine
çıkmış iken Türkiye daha önce bu seviyeleri yakalamıştır (2008 yılı). Burada en çok
dikkat çeken ülke Nijerya’dır. Diğer üye ülkelerden farklı olarak Nijerya 1990
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
75
H.AĞIR ve A.ŞAHBAZ
yılında kişi başına geliri sırasıyla 322 dolar seviyelerinde iken, 2014 yılında 3203
dolar seviyelerine çıkararak yaklaşık 10 katlık bir artış sağlamıştır. Endonezya
yaklaşık 5,5 ve Malezya 4,7 kat kişi başına gelirini arttırmıştır. Türkiye ise yaklaşık
3,4 kat artış sağlamıştır. 2014 yılı itibari ile refah düzeyinin en az olduğu iki ülke ise
Bangladeş (1087 dolar) ve Pakistan (1317 dolar) olarak sıralanmaktadır.
Genel olarak işsizlik, emeğin fiili olarak üretim faaliyetlerine katılmaması olarak
tanımlanmaktadır. İşsizliğin yüksek olduğu ekonomilerde sadece emek faktörü
üretimden çekilmekle kalmaz, emek faktörü ile birlikte diğer üretim faktörlerinin
istihdamı da azalmaktadır. Dolayısıyla, işsizlik oranının yüksek olması kaynakların
yeterince kullanılamadığını yani eksik istihdam durumunu ortaya koymaktadır.
Ülkeler işsizlik oranları bakımından değerlendirildiğinde, Mısır ve İran’ın başı
çektiği Türkiye’nin de en fazla işsizlik oranına sahip olan üçüncü ülke olduğu
görülmektedir. Malezya ve Bangladeş işsizlik oranları bakımından en düşük
değerlere sahip olan ülkelerdir.
Tablo 4: İşsizlik Oranları (%)
Türkiye Bangladeş Malezya Nijerya Mısır
1991
8,2
3,7
3,3
7,4
9,6
1994
8,6
3
3,8
7,4
11
1998
6,9
2,5
3,2
7,5
8,2
2002
10,4
3,4
3,5
7,7 10,2
2006
10,2
4,2
3,3
7,6 10,6
2010
11,9
4,5
3,4
7,6
9
2013
8,7
4,5
3,2
7,5 13,2
2014
9,2
4,3
2
7,5 13,2
İran Endonezya Pakistan
11,1
6,2
5,9
12,0
5,0
4,3
12,1
5,5
5,7
12,8
9,1
7,8
11,6
10,3
6,1
13,5
7,1
5,1
12,9
6,3
5,1
12,8
6,2
5,2
Kaynak: WDI, 2016.
Tüketici fiyatları endeksinden elde edilen verilere göre en düşük enflasyon oranına
sahip olan ülke Malezya olarak görünmekteyken, Endonezya ikinci en düşük
enflasyon oranına sahiptir. Çift haneli oranlara sahip ülkeler ise başta İran olmak
üzere Mısır’dır.
Kalkınma sürecindeki ekonomilerin karşısına çıkan temel problem sermeye
yetersizliği olarak görülmektedir. Ekonomik kalkınma için gerekli olan sermaye iç
kaynaklardan tedarik edilemezse, ekonomiler yabancı kaynaklara muhtaç
kalmaktadırlar. Bu nedenle tasarruf oranlarının yüksekliği oldukça önemlidir. En
yüksek tasarruf oranlarına sahip olan ülkenin İran olduğu, Malezya ve
Endonezya’nın da İran’ı takip ettiği görülmektedir. Mısır, Pakistan ve Türkiye ise
sırasıyla en düşük tasarruf oranlarına sahip olan ülkelerdir.
76
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
D-8 Ülkelerinin Makroekonomik Performansı ve Türkiye’nin Dış Ticareti
Tablo 5: Enflasyon Oranları
Türkiye Bangladeş Malezya Nijerya Mısır İran Endonezya Pakistan
1991
66,0
6,4
4,4
13,0 19,7 17,1
9,4
11,8
1994
106,3
5,3
3,7
57,0
8,2 31,4
8,5
12,4
1998
84,6
8,4
5,3
10,0
3,9 17,9
58,4
6,2
2002
45,0
3,3
1,8
12,9
2,7 14,3
11,9
3,3
2006
9,6
6,8
3,6
8,2
7,6 11,9
13,1
7,9
2010
8,6
8,1
1,7
13,7 11,3 10,1
5,1
13,9
2013
7,5
7,5
2,1
8,5
9,4 39,3
6,4
7,7
2014
8,9
7,0
3,1
8,1 10,1 17,2
6,4
7,2
Kaynak: WDI, 2016.
Tablo 6: Tasarruf Oranları (%)
Türkiye Bangladeş Malezya Nijerya Mısır İran Endonezya Pakistan
1990
20,3
9,3
34,4
32,1 16,1 22,5
32,3
11,1
1994
22,3
13,5
39,6
17,5 15,1 38,3
32,2
16,8
1998
23,3
17,8
48,7
1,8 12,0 30,0
26,5
16,7
2002
19,2
20,2
42,0
15,6 13,6 39,7
27,7
16,5
2006
17,1
20,7
44,5
29,9 17,1 42,8
30,8
11,9
2010
14,0
20,5
39,3
25,2 14,3 42,2
34,8
10,0
2013
14,1
21,2
34,5
20,0
7,9 39,8
33,3
8,2
2014
15,8
22,0
34,3
21,7
5,3 38,7
33,9
8,5
Kaynak: WDI, 2016.
Güçlü ve sürdürülebilir ekonomik büyüme, yatırım ve girişimcilikten
beslenmektedir. Özellikle tasarruf oranı yüksek olan ekonomilerde yatırım
oranlarının da yüksek olması gerekmektedir. Aksi takdirde ekonominin büyüme
performansı bundan olumsuz etkilenebilmektedir.
Bu bağlamda Tablo 7.’de üye ülkelerin yatırımlarının GSYİH’ye oranları
sunulmuştur. Yatırım oranları olarak Endonezya ve Bangladeş’in en yüksek
oranlara sahip olduğu görülürken, İran ve Malezya’nın da bu ülkeleri takip ettiği
söylenebilir. Bununla birlikte Mısır, Pakistan ve Nijerya yatırım oranlarının en
düşük seviyelerde olduğu ülkelerdir. Tasarruf ve Yatırım oranları birlikte
değerlendirildiğinde, Türkiye Bangladeş Mısır ve Pakistan’da tasarruf oranları
yatırım oranlarının altında seyrederken, diğer dört ülkede tasarruf fazlası
verilmektedir.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
77
H.AĞIR ve A.ŞAHBAZ
Tablo 7: Yatırım /GSYİH Oranları (%)
Türkiye Bangladeş Malezya Nijerya Mısır
1990
22,9
16,5
33,0
14,3 26,9
1994
24,5
18,4
40,2
11,2 19,4
1998
22,9
22,1
26,8
8,6 21,3
2002
16,7
24,3
23,5
7,0 17,8
2006
22,3
26,1
22,0
8,3 18,7
2010
18,9
26,2
22,4
16,6 19,2
2013
20,3
28,4
26,5
14,2 13,1
2014
20,1
28,6
26,0
15,1 12,6
İran Endonezya Pakistan
27,0
28,3
17,3
26,0
27,6
18,0
32,6
25,4
15,0
33,2
19,4
15,3
27,4
24,1
17,7
27,8
31,0
14,2
26,8
32,1
13,4
26,2
32,6
13,4
Kaynak: WDI, 2016.
Ödemeler bilançosunun cari işlemler hesabında yurtdışı dünya ile yapılan döviz
harcamalarının döviz gelirlerini aşması nedeniyle ortaya çıkan duruma “cari açık”
denilmektedir. Başka bir ifade ile cari işlemler hesabındaki bir açık, ülkenin
gelirinden daha fazlasını harcadığını, ürettiğinden daha çok tükettiğini, yani negatif
tasarruf yaptığını gösteren önemli bir makroekonomik değişkendir.
Tablo 8: Cari İşlemler Dengesi/ GSYİH (%)
Türkiye Bangladeş Malezya Nijerya
1990
-1,74
-1,26
-1,98
16,2
1994
2,01
0,59
-6,07
-11,8
1998
0,74
-0,07
13,20
-13,3
2002
-0,27
1,35
7,13
1,8
2006
-6,00
1,67
16,10
25,1
2010
-6,20
1,83
10,06
3,6
2013
-7,85
1,37
3,47
3,7
2014
-5,83
-0,97
4,28
0,2
Mısır Endonezya Pakistan
5,4
-2,6
-4,2
0,1
-1,6
-3,5
-3,0
4,3
-3,6
0,7
4,0
5,3
2,5
3,0
-4,9
-2,1
0,7
-0,8
-1,2
-3,2
-1,9
-2,0
-3,1
-1,5
Kaynak: WDI, 2016.
Cari dengenin pozitif olması da yurtdışı dünya ile yapılan işlemlerden elde edilen
döviz gelirlerinin giderlerden fazla olması anlamına gelmektedir. Tasarruf fazlasını
ifade etmektedir. Bu bakımdan D-8 ülkeler cari işlemler dengesi bakımından
değerlendirildiğinde ise, son yıllarda en yüksek cari açık oranları Türkiye’de
görülmektedir. Cari dengenin fazla verdiği ülkeler olarak da başta önemli bir petrol
ihracatçısı olan İran bulunmaktadır. İran’ı ise, Malezya ve Nijerya takip etmektedir.
3. Türkiye’nin D-8 Ülkeleriyle Dış Ticareti
Türkiye’nin D-8 ülkeleriyle ihracatı Tablo 9’da yer almaktadır. Türkiye’nin
ihracatının en fazla olduğu iki ülke sırasıyla İran ve Mısır’dır. Özellikle 2012 yılında
İran’a yapılan ihracat en yüksek seviyeye ulaşmıştır. 2012 yılında İran’a yaklaşık 10
milyar dolarlık ihracat yapılmıştır. 2012 yılından sonra ise, İran’ın nükleer silah
üretme kapasitesinin önüne geçmek amacıyla ABD ve AB ülkeleri tarafından İran’a
78
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
D-8 Ülkelerinin Makroekonomik Performansı ve Türkiye’nin Dış Ticareti
yönelik ekonomik ve finansal yaptırımlar uygulanmıştır. Bu kapsamda, İran’ın
finansal varlıklarının dondurulması ve İran ile ikili ticari ilişkilerin durdurulması
yönünde tedbirler uygulamaya konulmuştur. Rusya ve Çin başta olmak üzere bazı
ülkeler yaptırımları tanımadıklarını ve İran’la ticari ilişkilerini sürdüreceklerini
açıklamış olsalar da, İran yaptırımlardan olumsuz yönde etkilenmiştir (Şahin, 2016:
2). Bu durum Türkiye’nin İran’a yaptığı ihracat rakamlarından da
görülebilmektedir. 2013 ve 2014 yıllarında sırasıyla 4,1 ve 3,8 milyar dolara
gerilemiştir. Türkiye’nin Mısır’a yaptığı ihracat da 2012 yılında yaklaşık 3,6 milyar
dolar ile en yüksek seviyesine ulaşmıştır. 2013 sonrasında yaşanan Mısır askeri
darbesi ve sonrasındaki gelişmeler Türkiye’nin Mısır’a yaptığı ihracatta düşüşe
neden olmuştur. Türkiye’nin en az ihracat yaptığı D-8 ülkeleri ise, Bangladeş
Endonezya ve Pakistan’dır. Toplam ihracat rakamlarına bakıldığında ise,
Türkiye’nin diğer 7 ülkeyle olan toplam ihracatı son yıllarda yaklaşık 9 milyar $
tutarındadır.
Tablo 9: Türkiye’nin D-8 Ülkeleriyle İhracatı (milyon dolar)
İran Pakistan Bangladeş Malezya Endonezya Mısır Nijerya Toplam
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
912
1066
1441
187
129
157
90
92
63
57
59
82
80
84
173
687
709
902
98
83
133
2114
2224
2953
2029
2024
3044
3589
155
163
248
213
69
134
169
132
98
139
224
182
284
250
250
308
1426
2618
2250
2759
280
257
250
394
4343
5588
6437
7579
2012 9921
2013 4192
276
214
165
243 3679
438
14938
285
195
272
231 3200
417
8795
2014 3886
259
148
315
227 3300
439
8576
Kaynak: Ekonomi Bakanlığı, 2016.
Türkiye’nin toplam ihracatı içerisinde D-8 ülkelerinin payları incelendiğinde ise,
2014 yılı itibariyle İran’ın ihracatı Türkiye’nin toplam ihracatının yaklaşık yüzde
2,5’ini oluştururken, Afrika kıtasında Türkiye’nin en fazla ticaret yaptığı ülke olan
Mısır için bu oran yaklaşık yüzde 2,1 düzeyindedir. Türkiye’nin toplam ihracatında
D-8 ülkelerinin payı ise 2014 yılı itibariyle yaklaşık yüzde 5,5 civarındadır.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
79
H.AĞIR ve A.ŞAHBAZ
Tablo 10: D-8 Ülkelerine İhracatın Toplam İhracat İçindeki Payı (%)
İran Pakistan Bangladeş Malezya Endonezya Mısır Nijerya Toplam
2005
1,24
0,26
0,12
0,08
0,11
0,94
0,13
2,88
2006
1,25
0,15
0,11
0,07
0,10
0,83
0,10
2,60
2007
1,34
0,15
0,06
0,08
0,16
0,84
0,12
2,75
2008
1,54
0,12
0,05
0,07
0,22
1,08
0,21
3,29
2009
1,98
0,16
0,13
0,14
0,24
2,56
0,25
5,47
2010
2,67
0,22
0,15
0,20
0,22
1,98
0,22
5,65
2011
2,66
0,16
0,10
0,14
0,23
2,05
0,29
5,62
2012
6,51
0,18
0,14
0,11
0,16
2,41
0,29
9,80
2013
2,76
0,19
0,13
0,18
0,15
2,11
0,28
5,79
2014
2,47
0,16
0,09
0,20
0,14
2,09
0,28
5,44
Türkiye D-8 ülkeleriyle ihracatında öne çıkan ürünler değerlendirildiğinde, son
yıllarda, İran’a olan ihracatında altın, çelik profil, lif levha, otomotiv yan sanayi
ürünleri ön plana çıkmaktadır. Mısır’da ise benzin, demir/çelik yarı mamulleri,
inşaat demiri, çimento, ihracatta başı çekmektedir. Örneğin Mısır demir çelik ile
ilgili ithalatının neredeyse tamamını Türkiye’den yapmaktadır. Bununla birlikte
2015 yılı verileriyle Türkiye’nin en fazla ihracat yaptığı ilk yirmi ülke içerisinde 10.
sırada İran ve 14. sırada da Mısır yer almaktadır (TÜİK, 2016). Nijerya’da da en
fazla ihracat demir çelik ürünlerinden gelmektedir. Malezya’ya askeri araç gereçler
(tanklar) ve sanayi yağları ihracatı ön plandayken, Endonezya için tütün ve tekstil
ürünleri, Pakistan’a telefon cihazları vb. cihazlar ve halı ihracatı Bangladeş’te ise en
fazla tekstil ürünleri ihracatı söz konusudur.
Tablo 11: Türkiye’nin D-8 Ülkelerinden İthalatı (milyon dolar)
İran Pakistan Bangladeş Malezya Endonezya Mısır Nijerya Toplam
2005
2006
3469
5626
6615
2007
2008 8199
2009 3406
2010 7645
2011 12461
2012 11964
2013 10383
2014 9833
315
379
531
100
168
245
785
934
1253
750
1031
1359
267
392
679
234
380
494
5922
8912
11178
586
619
447
523
1512
960
1408
1017
942
641
521
604
13619
7773
749
873
844
896
1124
1567
1476 926
1931 1486
602
365
13369
19582
555
436
766
1004
1278
1230
1795 1342
1989 1628
113
149
17815
16822
435
1028
1161
2043 1437
134
16073
Kaynak: Ekonomi Bakanlığı, 2016.
80
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
D-8 Ülkelerinin Makroekonomik Performansı ve Türkiye’nin Dış Ticareti
D-8 ülkeleriyle Türkiye’nin ithalatına bakıldığında ise, Türkiye’nin 2014 yılında 7
ülke ile olan ithalatı yaklaşık 16 milyar $ civarındadır. Bu değer içerindeki en büyük
payın sahibi yaklaşık 10 milyar dolar ile İran olurken, Endonezya yaklaşık 2; Mısır
yaklaşık 1,5 Malezya ve Bangladeş ise yaklaşık 1 milyar dolar civarındaki ithalat
oluşturmaktadır. Nijerya ve Pakistan ise Türkiye’nin en az ithalat yaptığı D-8
ülkeleridir. Tablo12’de ülkelerin Türkiye’nin toplam ithalatı içerisindeki payı
açısından değerlendirildiğinde ise, yüzde 6,64’lük toplam ithalatın, yaklaşık yüzde
4’ü İran’dan yapılırken, 0,85’i Endonezya, 0,6’sı Nijerya ve yaklaşık 0,5’i de
Malezya’dan yapılmaktadır. Pakistan yüzde 0,2 iken Nijerya’da yüzde 0,06’lık payla
Türkiye’nin toplam ithalatının içerisindeki payları oluşturmaktadır.
Türkiye’nin D-8 ülkeleriyle olan ithalatına bakıldığında, en yüksek ithalatın
yapıldığı İran’dan Türkiye, petrol ürünleri ithalatı yaparken, Türkiye’nin en fazla
ithalat yaptığı 8. ülke konumundadır (TÜİK, 2016). Endonezya’dan en fazla tekstil
ürünleri ithalatı yapılırken, Mısır’dan polimerler, Malezya’dan palm yağı ve
fraksiyonları ve Bangladeş’ten de iplikler ve tekstil ürünleri ithalatı yapılmaktadır.
Tablo 12: D-8 Ülkelerine İthalatın Toplam İthalat İçindeki Payı (%)
İran Pakistan Bangladeş Malezya Endonezya Mısır Nijerya
2005 2,97 0,27
0,09
0,67
0,64
0,23 0,20
2006 4,03 0,27
0,12
0,67
0,74
0,28 0,27
2007 3,89 0,31
0,14
0,74
0,80
0,40 0,29
2008 4,06 0,29
0,22
0,75
0,70
0,47 0,26
2009 2,42 0,44
0,37
0,68
0,72
0,46 0,43
2010 4,12 0,40
0,46
0,61
0,80
0,50 0,32
2011 5,17 0,36
0,37
0,65
0,80
0,62 0,15
2012 5,06 0,23
0,32
0,54
0,76
0,57 0,05
2013 4,13 0,17
0,40
0,49
0,79
0,65 0,06
2014 4,06 0,18
0,42
0,48
0,84
0,59 0,06
Toplam
5,07
6,39
6,57
6,74
5,52
7,21
8,13
7,53
6,68
6,64
Türkiye’nin D-8 ülkeleriyle olan ihracat ve ithalatlarının karşılaştırmasının
yapıldığında ise, toplam ithalat tutarının toplam ihracatın yaklaşık iki katı
seviyesinde olduğu görülmektedir. Dış ticaret açığı olan ülkelerin başında İran
gelirken 2014 yılı istatistikleriyle açık yaklaşık olarak 6 milyar dolar civarındadır.
Pakistan Bangladeş ve Malezya dış ticaret açığı verilen diğer ülkeleri
oluşturmaktadır. Diğer yandan 2014 verilerine göre Mısır’la olan dış ticaret fazlası
yaklaşık 2 milyar dolar tutarındayken Endonezya ve Nijerya dış ticaret fazlasının
olduğu diğer D-8 ülkeleridir.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
81
H.AĞIR ve A.ŞAHBAZ
Tablo 13: D-8 Ülkelerinin Dünya Ticaretindeki Payı -2014
İhracat
Dünya
İthalat
Milyon $
İhracatındaki Pay
Milyon $
Türkiye
157620
0,8
242183
İran
88800
0,5
52000
Pakistan
24714
0,1
47636
Bangladeş
30405
0,2
42170
Malezya
234139
1,2
208864
Endonezya
176293
0,9
178179
Mısır
27091
0,1
67495
Nijerya
98000
0,5
63700
Toplam
837062
4,3
902227
Kaynak: Ekonomi Bakanlığı 2016b.
Dünya
İthalatındaki Pay
1,3
0,3
0,3
0,2
1,1
0,9
0,4
0,3
4,8
2014 yılı verilerine göre Dünyanın toplam ihracatı 18,935 katrilyon dolar iken
toplam ithalatı da 19,024 katrilyon dolardır. Tablo 13’de D-8 ülkelerinin dünya
toplam ihracatı ve ithalatındaki payları gösterilmektedir. Buna göre D-8 ülkeleri
içerisinde en fazla ihracatı Malezya yaparken bunu Endonezya ve Türkiye takip
etmektedir. İthalatta ise Türkiye en yüksek orana sahipken Endonezya en çok
ithalat oranına sahip ikinci ülke konumundadır.
2014 yılı verilerine göre dünya toplam ihracatının yaklaşık yüzde 4,3’ü, dünya
toplam ithalatının da yaklaşık yüzde 4,8’i D-8 ülkelerinin elinde bulunmakadır.
Toplam ihracat oranları dünya ölçeğinde değerlendirildiğinde, Avrupa Ülkelerinin
en fazla ihracat oranına sahip olduğu (yaklaşık yüzde 35); Çin’in yüzde 12,4;
ABD’nin yüzde 8,6; toplam 32 ülkeli Güney ve Orta Amerika ülkelerinin yüzde
3,7; 12 ülkeli Bağımsız Devletler Topluluğu’nun yüzde 3,9; Afrika kıtasındaki 52
ülkenin yüzde 2,9 ve 13 ülkeli Ortadoğu ülkelerinin de yüzde 6,8 oranında dünya
ihracatından pay aldığı görülmektedir (Ekonomi Bakanlığı, 2016b). Bu istatistikler
karşılaştırıldığında D-8 ülkelerinin dış ticaret oranlarının küçümsenmeyecek ölçüde
olduğu ifade edilebilir.
SONUÇ
1990’lı yıllar ABD’nin öncülüğünde bölgesel ekonomik bütünleşmelerin
yaygınlaştığı ve başarılı örneklerin ortaya çıktığı bir dönem olarak düşünülebilir.
Bununla birlikte çoğu ekonomik bütünleşmeler, hepsi birbirinden farklı nedenlere
sahip olmak üzere kuruluşunda deklare edilen hedeflere ulaşmaktan çok uzak
kalmışlardır. D-8 ülkelerinin oluşturduğu ekonomik temelli örgüt de, kendine
çizilen hedefleri yerine getirememiştir. Ülkeler gerek iktisadi gerekse siyasi
hedeflerden ayrı/uzak politikalar izlemişlerdir.
82
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
D-8 Ülkelerinin Makroekonomik Performansı ve Türkiye’nin Dış Ticareti
D-8 ülkeleri üretim değerleri dikkate alındığında, Endonezya, Türkiye, Nijerya,
İran, Malezya, Mısır, Pakistan ve Bangladeş olarak sıralanmaktadır. Bu ülkeler
içerisinde Türkiye en az nüfusa sahip olan ikinci ülkedir. Dolayısıyla kişi başına
gelirler açısından sıralandığında daha düne kadar en çok kişi başına gelirin sahibi
Türkiye iken son yıllarda Malezya Türkiye’nin önüne geçmiştir. Bu iki ülke kişi
başına gelirde 10000$ seviyelerini yakalayan D-8 ülkeleridir. Diğer ülkelerde kişi
başına gelir yaklaşık 1000$ seviyelerinde oldukça düşük değerleri ifade ederken altı
ülke 1000$ ile 5000$ arasında kişi başına gelir rakamlarına sahiptirler. 1990-2014
aralığında hiç negatif büyüme yaşamayan ülkeler Bangladeş, Mısır ve Pakistan
olarak görülürken, aynı dönemde Türkiye ve İran dört kez negatif büyümeli yıllara
sahiptir. Malezya işsizlik oranlarının en düşük, Mısır İran ve Türkiye’de sırasıyla en
yüksek olduğu ülkeler olarak yerlerini almaktadır. Benzer bir sıralama enflasyon
oranları bakımından da yapılabilir. Buna göre Malezya en düşük ve istikrarlı
enflasyon oranlarına sahipken, İran en yüksek oranları olan ülke konumundadır. D8 ülkelerinden İran, Malezya ve Endonezya, yüksek tasarruf oranlarıyla dikkat
çekerken, Endonezya, İran ve Malezya en fazla yatırım oranına sahip olan
ülkelerdir. Tasarruf açığı sorunu yaşayan ülkeler olarak Türkiye, Bangladeş,
Pakistan ve Mısır görülmektedir. En fazla cari açık sorunu olan ülke Türkiye iken,
Malezya en fazla olmak üzere Nijerya cari fazla veren iki ülke olarak
sıralanmaktadır.
Bununla birlikte Türkiye’nin D-8 ülkeleri arasında ekonomik işbirliğini en yoğun
şekilde yaptığı ülke İran olarak görülmektedir. Türkiye’nin toplam ihracatının
yüzde 5,44’ü D-8 ülkeleri ile yapılırken, bunun yüzde 2,47’si İran ile yapılmaktadır.
Mısır ihracatta ikinci sırayı alırken, diğer ülkelerin ticaret oranları oldukça düşük
seviyelerdedir. Türkiye’nin ithalat oranlarında ise, yüzde 6,64’lük payın sahibi
olarak D-8 ülkeleri görülürken bu payın yaklaşık olarak yüzde 4’ü İran’dan
yapılmaktadır.
Türkiye’nin İran ile ticaretinin artmasında gerek coğrafi yakınlık gerekse kültürel
bağların kullanıldığı ve pazarda mevcut Türk malı imajını daha da geliştirmesi ve
diğer ülkelere kıyasla rekabet avantajı kazanması mümkün görülmektedir. İran aynı
zamanda Türkiye’nin Orta Asya pazarlarına açılımında en kısa güzergah olması
bakımından da Türkiye ekonomisi için önemini arttırmaktadır.
G-8 örgütü belli bir ekonomik güç teşkil etmekle birlikte ekonomik bütünleşme
teorilerinin beklenen sonuçlarını yerine getirmekten uzak kaldığı anlaşılmaktadır.
Diğer bir ifadeyle D-8 organizasyonu kuruluşunda belirtilen amaçlara ulaşmada
başarılı olamamıştır. Örgüte gerekli önemin verilmemesi ve üye ülkelerin coğrafi
olarak birbirlerinden uzak olmaları bunun en önemli nedenleri arasında sayılabilir.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
83
H.AĞIR ve A.ŞAHBAZ
Diğer taraftan üyelerin örgüte yeterli ekonomik katkı yapabilecek güçte olmamaları
ve/veya katkı yapmamaları da, politik olarak etkinsiz olmalarının sebebini
oluşturmaktadır. Ülkeler arasındaki dış ticaret bir iki istisna dışında belirli bir
seviyenin üzerine çıkarılamamıştır. Dış ticarete konu olan ürünler yüksek teknoloji
(katma değeri yüksek) ürünleri değildir.
Öte yandan D-8 ülkeleri 2014 yılı itibariyle dünya toplam ihracatının yüzde 4,3’ü
dünya toplam ithalatının da yüzde 4,8’ine sahip ülkelerdir. Bu oranların ihracatta
yaklaşık yüzde 0,8’i ve ithalatta yaklaşık yüzde 1,3’ü Türkiye’ye aittir. Üye ülkeler
içerisinde sırasıyla Malezya, Endonezya ve Türkiye dünya ihracatından en fazla
payı alan ülkeler konumundadır.
Sonuç olarak, dünya ekonomisi her ne kadar hızlı bir şekilde küreselleşse de
bölgesel ekonomik bütünleşmeler önemini kaybetmemektedir. Bu anlamda değişen
dünya içerisinde benzer kültüre/inanca sahip, coğrafi olarak yakın ülkeler arasında
kurulacak ve/veya işlevsellik kazandırılacak yapılar/örgütler bu ülkelerin
büyüme/kalkınma seviyelerinin arttırılması için çok önemlidir. Bu nedenle
alternatif pazar arayışında olan ülkeler için bu tür örgütlenmeler büyük fırsatlar
yaratmaktadır. Bu anlamda bugüne kadar yeterince değerlendirilememiş olan D-8
yapılanması üye tüm ülkeler için fırsatlar ortaya koyabilecek bir yapıdır ve bu yapı
değerlendirilmelidir. Türkiye öncülüğünde başlatılan D-8 örgütünün başarılı
olmasının ve yeni üyelerin katılmasının en önemli koşulu, üye ülkeler arasındaki
mevcut ekonomik ve siyasi işbirliğinin ve ticaret hacminin arttırılmasına bağlıdır.
KAYNAKLAR
COHN, T. H., 2012. Global Political Economy, Pearson Education, Sixth
Edition
DÜNYA GAZETESİ, D-8’in Tercihli Ticaret Anlaşması Yürürlükte,
http://www.dunya.com/ekonomi/ekonomi-diger/d-8in-tercihli-ticaretanlasmasi-yururlukte-304884h.htm, 22.08.2016.
EKONOMİ BAKANLIĞI, 2016a. İhracat, Ülke Masaları, Ülkeler ve Bölgeler,
http://www.ekonomi.gov.tr/portal/faces/home/disIliskiler/ulkeler/ulke_ma
salari?_afrLoop=360038329089281&_afrWindowMode=0&_afrWindowI
d=10vb704xs8_66#!%40%40%3F_afrWindowId%3D10vb704xs8_66%26_
afrLoop%3D360038329089281%26_afrWindowMode%3D0%26_adf.ctrlstate%3D10vb704xs8_130, 21.06.2016.
EKONOMİ BAKANLIĞI, 2016b. Dünya Toplam İhracatı, Dünya Toplam
İthalatı
http://www.ekonomi.gov.tr/portal/faces/home/bilgimerkezi?_afrLoop=521334627761481&_afrWindowMode=0&_afrWindo
wId=null#!%40%40%3F_afrWindowId%3Dnull%26_afrLoop%3D521334
84
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
D-8 Ülkelerinin Makroekonomik Performansı ve Türkiye’nin Dış Ticareti
627761481%26_afrWindowMode%3D0%26_adf.ctrlstate%3D9zqriehwn_69, 23.06.2016.
KAR, M. ŞAHBAZ, A. ve AĞIR, H., 2016. “Başarılı Bölgesel Entegrasyonların
Karakteristikleri ve Balkan Ülkeleri için Dersler” Second Sarajevo
International Conference: EU Integration & Balkan Countries, May 1720, 2016.
MANSFIELD, E.D. AND MILNER, H.V., 1999. “The New Wave of
Regionalism” International Organization 53, 3, Summer 1999, pp. 589–
627
MFA
(Ministery of Foreign Affairs) 2016. Gelişen 8 Ülke: D-8,
http://www.mfa.gov.tr/gelisen-sekiz-ulke-_d-8_.tr.mfa, 04.08.2016.
ŞAHİN, İ., 2016. “İran’a Yönelik Yaptırımların Kaldırılmasının Türkiye
Ekonomisine Muhtemel Etkileri”, Türkiye İş Bankası İktisadi Araştırmalar
Bölümü, http://ekonomi.isbank.com.tr, 05.07.2016.
TAŞTEKİN, M., 2006. “Türk Dış Politikasında ‘D-8’”, Gazi Üniversitesi İktisadi
ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi 7 (2), ss. 225-244.
TÜİK (Türkiye İstatistik Kurumu), 2016. Temel İstatistikler, Dış Ticaret
İstatistikleri,
http://www.tuik.gov.tr/UstMenu.do?metod=temelist,
21.06.2016.
WDI
(World Development Indicators), 2016. İstatistik Göstergeler,
http://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?source=worlddevelopment-indicators,
20.06.2016.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
85
Psiko-Sosyal Açıdan Göç (İtalya’da Yaşayan Boşnak Gençler Üzerinde Bir Araştırma)
Psiko-Sosyal Açıdan Göç
(İtalya’da Yaşayan Boşnak Gençler Üzerinde Bir Araştırma)
Muharem CUFTA1
Özet
Din Psikolojisi üzerinde yapılan ve bir alan araştırması olan bu araştırma sosyo-psikolojik
metot ve tekniklerden faydalanarak, göçün insan psikolojisi üzerindeki etkileri, Avrupa'da
yaşayan Müslümanların sıkıntıları, kültürün bireyi şekillendirici etkisi, asimilasyon ve
entegrasyon hususlara yer verilmekle birlikte, temel olarak ülkesi dışında göç etmiş Boşnak
gençlerin yaşadıkları kimlik problemleri alan araştırması yöntemiyle incelenmektedir.
Bunun yanında katılımcıların yurt dışına gitmeden önce ile yurt dışına gittikten sonra gerek
dini inanç ve tutumları gerekse de geleneksel norm ve değerlere yönelik tutumlarında bir
değişiklik olup olmadığını öğrenmek için açık uçlu ve geniş kapsamlı bir anket uyguladık.
Katılımcıların %79,3'lük büyük bir oranla, Müslüman olduklarını ifade eden cevaplar
vererek dini kimlikleri ön planda çıkardıkları görülmüştür. Gençlerin milli mensubiyet
duygularından daha çok dini mensubiyet duygularına atıf yapmaları; yurt dışına geçtikten
sonra dini kimliklerin daha çok farkına vardıkları ve geleneksel norm ve değerlere daha çok
bağlandıkları ortaya çıkmıştır.
Anahtar Kelimeler: Göç Psikolojisi, Kültür, Asimilasyon, Entegrasyon, Din
Migration From Psycho-Social Aspects (Research on Bosnians Youth living
in Italy)
Abstract
İn this studies that is based on psychology of religion and made as a field research by taking
advantage of socio-psychological methods and techniques, studies the immigration's effects
on human psychology, assimilation and integration issues, distress of Muslims living in
Europe, the effect of culture at the individual shaping, and after migrated outside the
country what is their identity problems. So we apply a comprehensive survey to participants
that investigated what is difference, before going abroad at religious beliefs and attitudes or
is there change towards theirs traditional norms and values. On question “what do you feel
yourself as…” a large number 79, 3 % of respondents said that they are Muslims. So,
religious identity was in the first place. Youth on the basis of ethnicity and religiosity
showed more religion affiliation against to ethnicity affiliation. Since they went abroad was
realized their religious identity and they are more connected to traditional norms and
values.
Keywords: Psychology of Migration, Culture, Assimilation, Integration, Religion
1
Pamukkale Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi Din Psikolojisi Bölümü, mcufta@pau.edu.tr
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
87
M.CUFTA
GİRİŞ
Tarihin eski zamanlarından bugüne kadar, değişik sebep ve amaçlardan dolayı
insanlar, doğdukları memleketleri bırakıp başka ülkelere gitmişlerdir. Yer
değişikliğiyle birlikte insanlar, sürekli başka topluluklarla pek çok değişimler
yaşamıştır. Bunlardan bir tanesi de dine karşı tutum ve algıların değişmesidir.
Din fenomeni insanın hayatında önemli bir yere sahiptir. Özellikle son zamanlarda
dinsel olayların, din ile ilgili problemler çok olmasından dolayı bu konu ayrı bir
önem kazanmaktadır. Dolaysıyla buradan kalkarak yurtdışına giden ailelerin ve
gençlerin gerek din gerekse de kimlikle ilgili algılarının ve tutumlarının
değişiminde mutlaka önceki durumla sonraki durum arasında pek çok farkları
olmuştur. İşte bu gibi düşünceler bizi, Avrupa Kültürünün Boşnak (Goran)
Gençlerin Din ve Kimlik Algıları Üzerine Etkisi isimli bir alan araştırması yapmaya
sevk etti. Bu konu hakkında şu ana kadar böyle bir çalışma yapılmadığından dolayı
ayrı bir öneme sahiptir.
Araştırmada psiko-sosyal ve dinî kimlik gibi geniş ve kapsamlı konular ele alınırken
bazı sınırlıklar konulmuştur. Aynı zamanda araştırma alanın sınırlandırılması ve
konunun sınırlar çerçevesinde derinliğine işlenmesi yöntem açısından bir gereklilik
arz etmektedir.
1-Araştırmaya katılanlar, “Araştırmaya Katılanların Nitelikleri” başlığı
altında ayrıntılı olarak verilen 150 katılımcının oluşturduğu bir örneklem grubu ile
sınırlıdır.
2-Araştırmaya katılanlar Kosova’da yaşayan Boşnakların İtalya’ya gurbete
giden gençlerle sınırlıdır.
3-Araştırmaya katılanlar, 18-30 yaş aralığıyla sınırlıdır.
4-Araştırma, araştırmaya katılanların, sorulara verdikleri cevaplar ve ayrı
olarak belirttikleri düşünceleriyle sınırlıdır.
5-Araştırma yapıldığı zamanla sınırlıdır.
Aynı zamanda araştırma, farklı bir kültürde yaşama, kendini arama ve kendini ispat
etme süresince oluşan dinî kimlik problemini tespit etmek, böylece işçilerin dinî
cemaati oluşturması, asimile olma gibi sosyal psikolojik problemler karşısında
kendilerini koruyabilme ve içinde bulundukları topluma uyum sağlama imkânlarını
ne derece gerçekleştirebildiğini ortaya koymaktadır.
Evren; bir alan araştırması sırasında araştırma yapılacak problem alanının
tamamıdır. Çalışmanın sonucunda elde edilen bilgiler evrenin tamamı için
88
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Psiko-Sosyal Açıdan Göç (İtalya’da Yaşayan Boşnak Gençler Üzerinde Bir Araştırma)
geçerlidir ve tamamını kapsar. Evrenin tanımlanması ve sınırlandırılması
konusunda tamamıyla araştırmacının hedefine ve isteğine bağlıdır.
Örneklem ise, denemek veya bilgi alınmak üzere evrenin içinden seçilen örnek
gruptur. Araştırmalar örneklem kümeler üzerinde yapılır ve alınan sonuçlar,
yukarıda söylediğimiz gibi ilgili evrenlerine genellenir. Evrenin tamamını deneme
veya evrenin tamamından bilgi alma imkânı olmadığı zaman, onun içinden bir grup
örneklem olarak seçilir. (Niyazi, 1995, s. 110-111)
Avrupa kültürünün Boşnak gençlerin din ve kimlik algıları üzerine etkisini konu
edinen bu araştırmanın evrenini, Kosova’da yaşayan Boşnak (Goralı) gençleri
oluşturmaktadır.
Maliyet ve kontrol güçlüklerinin yanında bütün gençlere anket uygulamak zor ve
mümkün olmadığı görüldüğü için bu geniş evrenden örnekleme teknikleri
kullanarak 150 kişilik bir örneklem seçilmiştir
Verilerin toplanması
Üç bölümden oluşan bu anket toplam 156 kişiye uygulanmıştır. Yukarıda
anlatıldığı gibi bu uygulama iki farklı zaman aralığında gerçekleştirilmiştir. Anket
rastgele çarşıda, (barlara) pazarda, iş yerlerinde dağıtılmış ve onlardan
doldurulmaları istenmiştir. Bizzat kendileri anketi dolduramayanlara ise sorular
sözlü olarak sorularak, verilen cevaplar araştırmacı tarafından anket kâğıdına
geçirilmiştir.
Deneklere herhangi bir sorunun cevapsız bırakılmaması gerektiği söylenmiştir.
Genelde denekler gönüllü olarak katılmıştır. Dağıtılan anketlerin
çoğu
cevaplandırılmıştır. Eksik veya yarım bırakılan anketler değerlendirmeye
alınmamıştır. Bu yüzden dağıtılan 156 anketten 150 anket değerlendirmeye
alınmıştır.
Kullanılan İstatistik Analizler
Yukarıda belirtildiği gibi dağıtılan 156 anketten, genel kontrolünden sonra, eksik
veya yarım bırakılmış birkaç anket hariç, geri kalan 150 anket değerlendirmeye
alınmıştır. Bu değerlendirmeler bilgisayarda SPSS paket programın aracılığı ile
yapılmıştır.
Araştırmaya katılanların sosyo-demografik özelliklerini tasvir eden N dağılımı
çıkartılmıştır. Daha sonra ise sosyo-demografik özellikleri ile dinî yönelimlerin
arasında ilişkilerin anlamlı olup olmadığını Chi-Square test analizi ile ölçülmüştür
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
89
M.CUFTA
Goralılar (Boşnaklar)
“Balkanlarda geniş coğrafyaya yayılmış olan ve yoğunlukla Kosova-Gora bölgesinde
yaşayan Goralıların menşei tartışmalı bir konu olma özelliğini devam ettirmektedir.
Bu çerçevede Goralıların Türk olmadığı doğru mudur veya Goralıların iddia
edildiği gibi Osmanlılarca zorla Müslümanlaştırılmış Sırplar olduğu mu doğrudur?
Ya da Goralıların zamanla Müslümanlaştırılmış Makedonlar mıdır?” vs. bunların
hangisi doğru olduğu konusunda çeşitli görüş ve iddialar ortaya atılmıştır.
(Sofuoğlu, 2006, s. 6)
Gora denilen, Kosova’nın kuzeybatı kısmında bulunan bir bölgede çoğunluğu Slav
ırkından olan Müslümanlar yaşamaktadırlar. Bunlar daha çok Dragaş beldesi
etrafında yerleşmiş insanlardır. Gora denilen bölge 19 köyden oluşmaktadır. Gora
bölgesinin en büyük köyü Reteslica’dır. Restelica, sadece Gora bölgesinin değil eski
Yugoslavya zamanında da Yugoslavya’nın en büyük köyüydü. Araştırmamızın
konusu olan, Avrupa Kültürünün “Boşnak” Gençlerin Din ve Kimlik Algıları
Üzerine Etkisi” derken, bu Gora bölgesindeki yaşayan, kimliği kesin ve net
olmayan, gençleri kastediyoruz.
Kendi aralarında bile belli olmayan kimlik konusunda, bitmek tükenmek bilmeyen
tartışmalar yapılmaktadır. Kimileri “Boşnak” kimileri, “Goran”(Goralı) kimileri de
Torbeş’iz der. Tarihi kaynaklara da baktığımızda bu halk kesimi için gerçekten belli
bir kimlik iddiası yoktur. Bu durum da onları psikolojik olarak rahatsız etmektedir.
Ve bazı kimseler kendilerine ancak Türk kimliğini yakıştırabileceğini söylüyor.
Yeryüzünde kimliği en çok tartışılan topluluk Boşnaklardır. Bunlar genelde Slav
(Sırp - Hırvat) dilini konuşan Müslümanlardır. Kısacası onlara güney
Yugoslavya’daki Slav Müslümanlar derler. (Gürbaz, 2002, s. 111)
Goralılara atfedilen bir başka kimlik de Torbeştir.* Torbeşler batı Makedonya’da
Debre (Debar) civarında ve güneyindeki bölgelerde bulunmaktadırlar. Gora bölgesi
de Debre’den fazla uzak sayılmamaktadır.
Goralıların, genellikle köylerde ve toplumun diğer kesimlerine fazla entegre
olmadan yaşadıkları gözlemleniyor. Çoğu zaman sorunlarını kendi içlerinde
hallederler.
Gora köylerinin çoğunluğu Kosova’da olmakla birlikte Kosova’ya yakın Arnavutluk
ve Makedonya sınırları içerisinde de Goran topluluklar yaşamaktadır. (Sofuoğlu,
2006, s. 12)
Gora bölgesinin Kosova tarafında kalan kısmında yaklaşık 15.000 Goran yaşadığı
tahmin edilmektedir. Bunun yanında başta Prizren olmak üzere ve Kosova’nın
90
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Psiko-Sosyal Açıdan Göç (İtalya’da Yaşayan Boşnak Gençler Üzerinde Bir Araştırma)
diğer bölgelerde yaklaşık 5.000 Goralı yaşamaktadır. Bundan başka Voyvodina,
Sancak, Belgrat vs. Sırbistan’nın birçok bölgesinde bulunmaktadırlar. (Sofuoğlu,
2006, s. 29)
Boşnak tarihçi Mustafa İmamovic’e göre, Boşnaklar dört ayrı toplulukta
bulunmaktadırlar. Birinci topluluk Kosova’nın güneyindeki yerleşmiş olan
Goralılardır. Bu bölge Prizrene bağlı Dragaş beldesinin etrafında bulunmaktadır.
Onlar her ne kadar Bosna Hersek sınırlarından uzak kalmış olsa da Boşnaklara her
taraftan benzemektedirler. (İmamovic, 1996, s. 10)
Kısacası Goralıların kimler olduğuna, ırk ya da etnik kökenlerine dair birçok
tartışma yürütülmekle beraber, çeşitli tezler ortaya atılmıştır. Bilim adamları,
tarihçiler, dilciler ve sosyologların Goralılar hakkında yapmış oldukları
araştırmaların çoğu objektiflikten uzak, yüzeysel ya da siyasî yönlendirmelerin etkisi
altındadır. Buraya kadar açıkladıklarımızdan anlaşılacağı gibi, Balkan
Müslümanlarının ortak dinî kimlikleri dışında dil, ırk, ülke gibi çok değişik farklı
kimlik unsurlarının bulunması, günümüzdeki durumu inceleyen araştırmacıları zor
bir görev beklemektedir.
A.YABANCI ÜLKE TECRÜBESİ
1.Göç ve Göç Psikolojisi
Göç hareketleri insanlık tarihi kadar eskidir. İlk çağlardan itibaren çeşitli nedenlerle
başlayan göçler, günümüzde de varlığını devam ettirmektedir.
En yoğun göç dalgaları 1945 İkinci Dünya Savaşının sonundan, 1947’deki
ekonomik krizin başlangıcına kadar zaman süreci içinde gerçekleşti. (Roger, 2000,
s. 131)
Göç hareketleri amaçlarına göre değişmektedir. Bazen siyasî, bazen ekonomik,
bazen de askeri amaçları vardır. Fakat hangi göç olursa olsun, göç hareketlerinin
hepsinde sosyo-ekonomik bir boyut vardır. Bununla birlikte her toplumun
tarihinde, yeni yaşam alanları bulmak, yeni topraklar ve kazanç imkânları elde
etmek söz konusu olmuştur. Göç olgusu, bireysel, toplumsal, kültürel, siyasî,
ekonomik boyutları ile sosyal bilimciler için daima önemli bir araştırma konusu
olmuştur. Ve bütün sosyal olay ve olgularda olduğu gibi, göç olgusunun da çok
boyutlu olması, göçün bütün bilim dalları tarafından genel kabul gören bir
tanımının yapılmasını zorlaştırmaktadır. Bu yüzden birden çok göç tanımları
bulmak mümkündür. (Güllü, 2006, s. 349-351)
Bir tanımlamada “göç insanların belirli bir zaman boyutu içinde bir yerleşim
alanından başka bir alana geçiş1’ olarak ifade edilir. Başka bir tanım da “insanların
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
91
M.CUFTA
belirli zorunluluklar sonucu bir yerden başka bir yere gitmesi ” şeklinde
tanımlanmaktadır. Abadan-Unat ise “isteğe bağlı yer değiştirme” olarak
tanımlarken, Ali Gitmez “fert veya toplulukların oturdukları yerden başka bir yere
yerleşmeleridir” şeklinde tanımlamaktadır. (Güllü, 2006, s. 350)
Göç, insanların sadece bir yerden başka bir yere hareket etmelerini anlatan
demografik bir yer değiştirme olmayıp, ekonomik, siyasi, hukuki, sosyal, psikolojik
vs. yönleri de vardır. (Güllü, 2006, s. 351) Sosyal-psikoloji göç sürecini, doğuşu,
gerçekleşmesi ve etkileri açısından grup ve toplum boyutunda ele alır. Biz ise
konumuzla alakalı olması açısından, kısaca göçün etkilerinden bahsedeceğiz.
Doğal olarak göç, insan psikolojisi üzerinde birçok olumsuz etkileri olan bir
süreçtir. Göçmenler üzerinde birtakım ruhsal sorunlara yol açmakta olduğu bilinen
bir gerçektir. Göç olayına genel olarak baktığımızda, ister “zorunlu travmatik göç”
ister “yaşam tarzı olarak göç” her şeyden önce psikodinamik olarak çok yönlü bir
değişimdir. İnsan hayatında psikolojik olarak kayıplar manzumesidir. (Göka, 2008,
s. 99-101)
İnsan yaşadığı çevreye zaman içerisinde öyle alışır ki artık o çevre ile içselleşir.
Çevre psikologlarının dediği “kendileme” (appropriation) kendi kendimizle
başlayan duygusal enerji yatırma, sahiplenme süreci, kendi çevremizden başlayarak,
insanlara doğru genişleyip devam ederek, kademe kademe evimize, bahçemize,
mahallemize, şehrimize ve içinde yaşadığımız topluma doğru yayılır. Adeta oralar
da bizim bedenimiz haline gelir. Psikolojide “kayıp” dendiğinde duygusal enerji
yatırdığımız herhangi bir nesnenin ortadan kalkması, kaybolması anlaşılır. Bu
nesne sevdiğimiz bir insan olabileceği gibi, bir ev bir mahalle, memleket vs. da
olabiliyor. Bu durumda insan psikolojisinde önceden kestirilemeyecek
olumsuzluklara ve tahmin edilemeyecek sonuçlara yol açabilir. Acılar, hayal
kırıklıklar, özlemler vs. Günümüzde insanların çoğu ekonomik, toplumsal ve siyasal
nedenlerle bir başka coğrafyaya gidip oralara tutunmaya, yaşamlarını sürdürmeye
çalışmaktadır. Göç edilecek ülkeler coğrafi açıdan yakın olmak zorunda değildir.
Çünkü fizikî yakınlıktan çok siyasi ve ekonomik işler ön plandadır. Aynı zamanda
yakınlık bu göç hareketlerini artırmadığı gibi uzaklık mesafesi de onlara engel
olmamaktadır. (Nermin, 2002, s. 22) Göç esnasında insanlar bir yandan maddi
manevi kayıplara uğrarken, diğer yandan da ruhsal dengesizlikler ve psikolojik
rahatsızlıklar içerisine girerler. Avrupa ülkelerine bir kazanç elde etmek için yola
çıkan gençler, meşru yoldan gidemeyince, gayri meşru (kaçak) olarak gitmeyi tercih
ederler. (Göka, 2008, s. 101-102)
Araştırmamızda katılan örneklem grubun yarısından fazlası kaçak olarak yurt dışına
gitmiştir. Yolculuk esnasında açlık, hastalık gibi dertlerle baş etmek zorunda
92
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Psiko-Sosyal Açıdan Göç (İtalya’da Yaşayan Boşnak Gençler Üzerinde Bir Araştırma)
kalmışlar, hatta saldırıya da uğrama tehdidi ve korkusu altında kalmışlardır...
Gençlerin bir ülkeden başka bir ülkeye kaçak olarak giderken, olumsuz hava
koşulları, sınırları günlerce yürüyerek geçmeleri, belirsizlik, korku ve yukarıda
saydığımız açlık, hastalık, saldırıya uğrama korkusu ve tehlikesi gibi bir takım kaygı
ve duygusal yük, onları önemli ölçüde etkilemiştir.
İnsan psikolojisi ne kadar hoş görünürse de görünsün, daima yabancı olanı düşman
olarak kaydetmeye daha yatkındır. Göçmenlere genel olarak gittikleri toplumda
hep ön yargı ile yaklaşılır. Göç eden insanlar da karşılaştıkları yeni topluluk
karşısında, ön yargı ile yaklaşırken, onların iyi olabilme ihtimalini kötü olabilme
ihtimalinin gerisinde tutar. (Nermin, 2002, s. 103-104)
2.Kültürel Kimlik Hakkında Bulgular
Bu başlık altında araştırmaya katılanların kültürel kimlik hakkında görüşleriyle ilgili
bulgular rapor edilecektir.
Tablo bire baktığımızda araştırmaya katılan deneklerden %0,7’si Italyan, %14’ü
Boşnak, %79,3’ü Müslüman ve %6,0’sı Goralı (Goran) olarak kendilerini
tanımlamıştır. Tablodan anlaşılacağı üzere, araştırmaya katılan deneklerin büyük
çoğunluğu “ben kimim?” sorusuna öncelikle “Müslüman” cevabıyla, dini kimliği ön
planda tutmuştur. Ikinci sırada ise gençler, kendilerini Boşnak olarak, etnik
kimlikleriyle tanımlamıştır.
Buradan şunu anlıyoruz, gençlerin millî mensubiyet duygusundan çok dinî
mensubiyet duygusu ön plana çıkmaktadır. Dolaysıyla bununla hipotezimizde yer
alan, gençlerde dinî kimlik duygu ve tutumları, etnik ve milli kimlik tutumlarından
daha güçlüdür ifadesi büyük bir oranda desteklenmiş olmaktadır.
Tablo 1: “Ben Kimim?” Sorusuna Öncelikle Hangi Cevabı Verirsiniz
Ben Kimim Sorusu
İtalyan
Boşnak
Müslüman
Goralı
Toplam
N
1
21
119
9
150
Yüzde
%,7
%14,0
%79,3
%6,0
%100,0
Toplam
%,7
Yüzde
%14,7
%94,0
%100,0
Müslüman göçmenleri daha başka yerlerde de daha çok dinî kimlikleriyle
tanımlanıyor olmaları, bizim bulgularımızla paralellik oluşturmaktadır. (Canatan,
1995, s. 159-160)
Denebilir ki, gençler yurt dışına gittikten sonra dinî ve sosyal kimliklerinin daha
çok farkına varmışlardır. Kendi vatanlarından bir kazanç elde etmek için gurbete
çıkan gençler, kendi geleneksel çevre dışında yepyeni ve oldukça değişik bir
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
93
M.CUFTA
toplumsal ve kültürel çevre ile karşı karşıya gelmiştir. Bu durum, onları gerek ferdî
gerekse de toplumsal planda yeniden sosyalleşme ve yeni topluma
uyum/uyumsuzluk problemiyle, bir başka deyişle bir kimlik problemiyle karşı
karşıya getirmiştir. Gençler bu yeni problemlerle karşılaştıklarında ise onlar “ben
kimim” veya “biz kimiz” sorusunu ister istemez kendi kendilerine sormuşlar. Bu
soruya cevap ararken de bir kısım gençler uyum güçlüklerinin doğurduğu reaksiyon
psikolojisi içerisinde, geleneksel dinî normlara ve değerlere sıkı sıkıya ve hatta
geleneksel çevrelerinden olduğundan çok daha sıkı bir şekilde sarılırken, başka bir
kısım ise yine reaksiyon psikolojisi çerçevesinde, diğer genç grubun tam tersine,
dinî norm ve değerlere giderek şiddeti artan bir ilgisizlik ve hatta gözlemlerimize
göre ikinci nesil sadece ilgisizlikle yetinmeyip karşı tavır noktasına kadar uzanabilen
bir eğilime yönelmeleri sürecini de başlatmıştır. Taştan tarafından yapılan konu ile
ilgili araştırmada da gençlerin yurtdışındaki kimlik gelişimleri ilgili aynı sonuçların
çıkmış olduğunu görüyoruz. (Taştan, 1996, s. 111)
Gençlerin kimlik gelişimleri ile ilgili en belirleyici tecrübe ilk katıldıkları sosyal
grup olmaktadır. Bir başka deyişle, gençlerin yurtdışına çıktığında hangi arkadaş
gruplarıyla ve nasıl bir başlangıç yapacağı çok önemlidir. Bu başlangıç neredeyse
onların ileri hayatındaki tüm hayat tarzını belirlemektedir.
Gençlerin “ben kimim” sorusuna öncellikle, kendilerini “Müslüman” olarak
tanımlamaların diğer sebebi de, tarihi kaynaklar açısından bu halk kesimi için din
dışında daha belirleyici belli bir kimlik iddiası olmamasıdır. Bundan dolayı kimileri
kendilerini tarihi ortak bir kimlik olarak “Müslüman” dinî kimliğini ön planda
tutmayı sürdürmektedirler.
Bilindiği gibi dinin etkili işlevlerinden biri de kimlik kazandırma, kimliklendirme
aidiyet bilinci verme ve taraf olma bilinci temin etmedir. Din kimlik kazandırma
işleviyle hem insanın yaşadığı çevre içerisinde kendini tanımlaması hem de
konumunu belirlemesine yardımcı olur. Aynı zamanda çevredeki diğer insanlara
karşı bakış açısını ve tavır alma biçimini tespit etmesini sağlar. Din bir yandan
bireye kimlik kazandırırken bir yandan da topluma kimlik kazandırmaktadır.
(Okumuş, 2003, s. 76-78)
İnsanlar içinde yaşadıkları toplumda kim olduklarına dair sorunun cevabını
bulamadıkları, benlik ve şahsiyet oluşumları gerçekleştiremedikleri, toplumla
kaynaşamadıkları, yaşadıkları toplumla uyumlu bir diyalektik geliştiremedikleri
zaman kendilerini boşlukta hissedebilirler. Bu boşluk hissi de bireyin inanç,
düşünce, davranış ve dünya görüşlerini olumsuz yönde etkileyerek kimlik krizi veya
bunalıma sebep olabilmektedir. (Okumuş, 2003, s. 78)
94
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Psiko-Sosyal Açıdan Göç (İtalya’da Yaşayan Boşnak Gençler Üzerinde Bir Araştırma)
Büyük ölçüde dinî karakterli kimlik boyutunun, yabancı bir kültür içerisinde,
gençlerin kendi aralarında cemaatleşmesini karakterize eden bütünleşme düzeyinde
ortaya çıktığı, bunun da çoğu kez geleneksel değerlere yeniden sarılma temayülünü
beraberinde getirdiği görülmektedir.
Dolaysıyla din, yabancı bir ülkede yaşayan büyük bir kısım gençler için her türlü
ruhi çakıntılar ve bunalımlara, ruhsal dengesizliklere ve psikolojik çöküntülere karşı
bir sığınak olmuş, zaman zaman küçük görüldükleri, dışlandıkları durumlarda farklı
bir kültürel ortamda onları yücelten bir anlam sistemi olarak fonksiyon görmüştür,
denilebilir.
GENEL DEĞERLENDİRME VE SONUÇ
Din, birey ve toplum hayatında önemli bir yere sahiptir. Toplumsal süreçlerde
kendi normlarıyla sosyal düzeni tesis eden din, bireylerin hayatının her evresinde
belirleyici bir role sahiptir. Gençlik dönemi insan hayatındaki en önemli geçiş
dönemlerinden biridir. Bu dönemde dinin, özellikle bireyin kişiliğinin
şekillenmesinde, hayata bakış açısı kazanmasında, toplumsal ve ferdi olayları farklı
(pozitif) bir açıdan değerlendirmesinde önemli bir etkisi vardır. Bu çerçevede biz de
Avrupa Kültürünün Boşnak Gençlerin Din ve Kimlik Algıları Üzerine Etkisini
incelerken, yurt dışına gittikten sonra gençlerin hayatında dinin nasıl bir yere sahip
olduğu ve yabancı kültürde kendilerini bulmada nasıl yardımcı olduğu sorusu
araştırmamızın temel hareket noktası olmuştur.
Yurtdışına işçi göçünün sosyo-kültürel değişmenin temel faktörlerinden biri olarak
dikkate alındığı bu çalışmada, değişme ve bütünleşme çerçevesinde göçmen işçilerin
din ve kimlik algılamaları analiz edilmeye çalışılmıştır.
Elde ettiğimiz bulgulara göre bir kültür ortamından başka bir kültür ortamına göç
etmek tecrübesi, gerek bireysel gerekse toplumsal düzeyde bir takım değişmelere
neden olmasının yanı sıra, göçmen grupların dine olan ilgilerinde kimilerinde bir
artışa sebep olurken kimilerinde düşüşe sebep olmuştur. Bu da gençlerin önceden
temel dinî bilgilerine sahip olup olmamasına ve bulunduğu çevre ve arkadaş
gruplarının (başlangıcın) büyük etkisine bağlı olmaktadır. Bir diğer sebep gençlerin
cemaate bağlı olup olmaması olabilir. Bu süreç içinde hem kimlik boyutunda, hem
de dinî ilgi ve pratikler alanında önemli farklılaşmalar ortaya çıkmıştır.
Büyük ölçüde dinî karakterli kimlik boyutunun, farklılaşma ve bütünleşme
arasındaki diyalektik ilişkide, gurbetçilerin kendi aralarında cemaatleşmesini
karakterize eden bütünleşme düzeyinde ortaya çıktığı, bunun da çoğu kez
geleneksel değerlere yenide sarılma temayülünü beraberinde getirdiği
görülmektedir. Yurtdışına çıkan gençler yeniden sosyalleşme ile karşı karşıyadırlar.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
95
M.CUFTA
Ayrıca çekirdek aile yapısının benimsenmesi, giderek baba otoritesinin azalması,
kadının statüsüne değişmeler gibi ailenin yapısında değişmeler olmuştur.
Yurtdışına misafir işçi konumunda olan gençlerin kalış sürelerinin uzaması ve kalıcı
olarak Avrupa’da yerleşmeleri beraberinde çok yönlü problemleri doğurmuştur.
Başta konut problemi olmak üzere, çocukların eğitimi, uyumu, aile içinde
bütünlüğün sağlanması, babaların çocuklar üzerine otoritesini kaybetmesi ve bu
doğrultuda dini kültürel mirasın kuşaklara aktarılmasının zorlaşması, aileleriyle
birlikte Avrupa’da yaşamış olup kendi memleketine geri dönen ve kendi
vatandaşları ile sosyal çevreye uyamama, ana dili yetersizliği, kendi dini örf ve
adetlerine yabancı olma, akranlarıyla ilişki kuramama gibi çok yönlü problemlerdir
bunlar. Bu problemlerden kaçarak kurtulamayacağının bilincinde olan kimi
gurbetçiler, ev-bark alarak, iş yerleri açarak iyice yerleşme çabaları içerisindedir.
Bütün bu sorunlar onları, daha çok kurumsallaşmaya, kendi aralarında
bütünleşmeye, yani içinde bulundukları alt kültür alanını zenginleştirmeye sevk
etmektedir. Bu alt kültür alanı genellikle dini değerler çerçevesinde
odaklanmaktadır.
Yeni gelen neslin din eğitimi konusunda eksiklikleri vardır. Aileleriyle ilişkilerinde
bu konuda giderek artan bir boşluk oluştuğu görülmektedir. Öte yandan,
misyonerlik faaliyetleri gençlerin zihinlerinde kendi dinleri hakkında yanlış bir
izlenim bırakmayı hedeflemektedir. Sonuçta, ikinci nesil birinci kuşak
ebeveynlerinin kültüründen tamamen ayrılmaktadır. İkinci nesil giyim kuşamdan
başlayarak, bütün davranışlarıyla birlikte hâkim kültür içerisinde kaybolmuş,
neredeyse tamamen asimile olmuş gözükmektedir. Kendi evlerinde bile
kardeşleriyle kendi ana dilini değil, İtalyanca konuşmaktadırlar. Başkalarına
kendilerini gerçek isimleriyle değil, bulunmuş oldukları kültürün isimleriyle takdim
etmektedirler. Ayrıca bazı gençler kendi annesi ve ninesiyle birlikte dışarı (alış veriş,
park vs.) çıkmaktan utanır çekinir hale gelmişlerdir. Buna sebep ise onların
başörtülü olmaları, geleneksel giyim kuşamlarını sürdürmeleridir. Dolaysıyla
oradaki arkadaşları tarafından onlarla beraber görünmek istemezler. Çünkü bu
ikinci nesil kendi örf, adet ve kültürüne yabancılaşmış durumdadır. Kendi dinleri
hakkında çoğunun yeterli ve sağlam bilgisi olmadığı için dini kimlikleri tam olarak
şekillenmemiştir. Bundan dolayı “Müslüman’ım” demekten çekinir bir eğilim
taşımaktadırlar. Avrupa’da İslam hakkında medya aracılığıyla verilen yanlış bilgiler
ve uyandırılan “İslam korkusu” imajı (İslamofobia), bu yöndeki tutumlarını iyice
pekiştirmektedir. Kısacası ikinci nesil daha çok çevreye uyum sağlamaya
çalışmaktadır.
96
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Psiko-Sosyal Açıdan Göç (İtalya’da Yaşayan Boşnak Gençler Üzerinde Bir Araştırma)
Sonuç olarak farklı ülke ve kültürde yaşayan Müslüman gençler için dinî ve etnik
kimliğin ne ifade ettiği, kimliklerin oluşumunda dinin önemi ve konumu
araştırılmıştır. Araştırmaya katılan katılımcıların kimliklerine dair sorular sorulara
%79,3’lük büyük bir oranla, Müslüman olduklarını ifade eden cevaplar vererek dini
kimliklerini ön plana çıkardıkları görülmüştür. Gençlerin milli mensubiyet
duygularından daha çok dini mensubiyet duygularına atıf yapmaları; yurt dışına
gittikten sonra dini kimliklerinin daha çok farkına vardıkları, yeni bir toplum ve
kültüre uyum sağlayamamalarının sonucunda tepkisel olarak geleneksel dini
normlara daha sıkı bağlandıkları görülmüştür.
KAYNAKÇA
Canatan, K. (1995). Avrupa'da Müslüman Azınlıklar. İstanbul: İnsan Yayınları.
Göka, E. (2008). Türklerin Psikolojisi, (Tarihin Rumuzda Bıraktığı İzler).
İstanbul: Timaş Yayınları.
Güllü, İ. (2006). Gençlik Dindarlığı Almanya'daki III. Kuşak Türk Gençleri
Örneği Dindarlığın Sosyo-psikolojisi. Adana: Karahan Yayınları.
Gürbaz, B. (2002). Batıdan Doğuya Uzanan Çizgide Balkanlar ve Türkler. Konya:
Çizgi Kitabevi.
İmamovic, M. (1996). Historija Bosnaka,. Sarajevo: Zajednica Kulture Preporod.
Nermin, A.-U. (2002). Bitmeyen Göç (Konut işçilikten Ulus Ötesi Yurttaşlığa).
İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları.
Niyazi, K. (1995). Bilimsel Araştırma Yöntemi. Ankara: Sim Matbaası.
Okumuş, E. (2003). Toplumsal Değişme ve Din. İstanbul: İnsan Yayınları.
Roger, G. (2000). Entegrizm Kültürel İntihar. İstanbul: Pınar Yayınları.
Sofuoğlu, E. (2006). Gora Abidesi. İstanbul: Kültür Yayınları.
Taştan, V. (1996). Değişim Sürecinde Kimlik ve Din (Kayseri'den Yurt Dışına
Çıkan İşçi Göçü Olayının Kültürel Boyutu). Kayseri: Kültür Yayınları.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
97
C.M.KOÇOĞLU ve Ö.SARAÇ
98
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Turizm Eğitimi Alan Lisans Öğrencilerinin Kurumsal Sosyal Sorumluluk Algısı Düzeyleri…
Turizm Eğitimi Alan Lisans Öğrencilerinin Kurumsal Sosyal Sorumluluk
Algısı Düzeyleri: Kastamonu Üniversitesi Turizm Fakültesi Örneği
Cenk Murat KOÇOĞLU1
Ömer SARAÇ2
Özet
Günümüzde turizm işletmelerinin faaliyet gösterdiği hedef pazarlarda tanınması ve olumlu
bir imaja sahip olmasında kurumsal sosyal sorumluluk faaliyetlerinin önemi yadsınamaz.
Bu önem göz önüne alındığında, turizm işletmelerinin de sosyal sorumluluk faaliyetlerine
yer vermesi hem kendileri için hem de toplumu oluşturan bireyler için bir kazanım
oluşturmaktadır. Turizm işletmelerinin sosyal sorumluluk anlayışına sahip olmalarında
yönetici ve çalışanların da rolü vardır. Bu kapsamda, gelecekte turizm işletmelerinde
yönetici konumunda çalışabilecek turizm lisans öğrencilerinin KSS algılarının ve bu
algıların demografik özelliklerine göre nasıl değiştiğinin ortaya konması önemli olarak
değerlendirilmektedir. Bu doğrultuda Kastamonu Üniversitesi Turizm Fakültesinde
öğrenim gören lisans öğrencileri üzerinde bir anket uygulaması gerçekleştirilmiştir. Elde
edilen analiz sonuçlarına göre; öğrencilerin kurumsal sosyal sorumluluğu algılama
düzeylerinin yüksek olduğu anlaşılmıştır. Ayrıca öğrenciler turizm işletmelerinin yasal
sorumluluk faaliyetlerine uygun hareket ettiğini buna karşın gönüllü sorumluluk
faaliyetlerine nispeten önem vermediğini algılamıştır. Yapılan t-testi ve ANOVA analizine
göre, turizm fakültesi öğrencilerinin KSS algı düzeylerinin yaşa, sınıfa ve KSS konusundaki
bilgisine göre farklılık gösterdiği tespit edilmiştir.
Anahtar Kelimeler: Sosyal Sorumluluk, Kurumsal Sosyal Sorumluluk, Turizm Fakültesi
JEL Sınıflandırma Kodu: M14, L83.
Corporate Social Responsibility Perception Levels of Undergraduate
Students Receiving Tourism Education: Case of Kastamonu University
Faculty of Tourism
Abstract
Importance of corporate social responsibility activities is not deniable for recognition and a
positive image of today’s tourism establishments in target markets where they are active.
When this importance is considered, tourism establishments’ involving these social
responsibility activities also creates an acquisition for both themselves and individuals
composing the society. Managers and employees also have a role for tourism establishments
to have social responsibility understanding. In this context, CSR perception of
undergraduate tourism students who may work as manager position at tourism
establishments in the future and revealing how these perceptions varied based on
demographic characteristics have been assessed as important. Accordingly, a questionnaire
was applied on undergraduate students studying at Kastamonu University Faculty of
Öğr. Gör. Dr., Kastamonu Üniversitesi, Cide Rıfat Ilgaz Meslek Yüksekokulu, cenkmurat@hotmail.com.
2
Öğr. Gör., Kastamonu Üniversitesi, Cide Rıfat Ilgaz Meslek Yüksekokulu, o.sarach@hotmail.com.
1
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
99
C.M.KOÇOĞLU ve Ö.SARAÇ
Tourism. According to obtained results of analysis; it was understood that students’
perception levels for corporate social responsibility were high. The students also perceived
that tourism establishments act appropriate for legal responsibility activities, on the other
hand did not care about voluntary responsibility activities. According to t test and ANOVA
analysis, CSR perception levels of students of tourism faculty were determined to vary
based on age, year, and knowledge about CSR.
Key Words: Social Responsibility, Corporate Social Responsibility, Faculty of Tourism
JEL Classification Code: M14, L83.
GİRİŞ
İşletmelerin uzun dönemde varlıklarını ve yaşamlarını sürdürmeleri adına sosyal
sorumluluk faaliyetlerine dikkat etmesi ve bunları göz önüne alarak faaliyetleri
sürdürmesi büyük bir önem arz etmektedir. İşletmelerin, toplumdan aldığını
topluma geri vermek ve tüm faaliyetlerini toplumu düşünerek gerçekleştirmesi
olarak ifade edilen kurumsal sosyal sorumluluk, günümüzde birçok işletmenin
toplum nazarında olumlu bir imaj yaratması ve tüketicilerle duygusal bir bağ
kurması bakımından, stratejik olarak kullandığı önemli bir yaklaşımdır.
Tüketicilerin her geçen gün bilinç düzeyinin arttığı bir ortamda, işletmelerin sadece
kar odaklı çalışmaları ve yaptıkları faaliyetlerde toplumu düşünmemeleri,
tüketicilerin bu tür işletmelere karşı cephe almalarına yol açmaktadır. Halbuki
işletmelerin ekonomik sorumluluklarının dışında, yasal, etik ve gönüllü
sorumlulukları da vardır. Üstelik tüm bu sorumlulukları yerine getirmeye çalışan ve
bu konularda bilinçli olan işletmeler, uzun dönemde faaliyet gösterdikleri
toplumda, saygı duyulan ve takdir edilen bir işletme konumuna ulaşmalarında ve bu
işletmelere daha çok güven duyulması sağlanarak, işletme-tüketici birlikteliğinin
sağlanmasında da avantajlar sağlayacaktır.
Genellikle kurumsal sosyal sorumluluk konusu, sanayi işletmelerinin yapması
gereken faaliyetler olarak algılanmaktadır. Fakat özellikle ülkemizin bir turizm
ülkesi olduğu düşünüldüğünde ve birçok turizm işletmesinin faaliyet gösterdiği
ülkede, kurumsal sosyal sorumluluk kavramına turizm işletmelerinin de önem
vermesi ve bu tür faaliyetlerde bilinçli olmaları gerekmektedir. Müşteri bağlılığının
diğer işletmelere göre daha zor olduğu turizm işletmelerinde, kurumsal sosyal
sorumluluk bilinciyle hareket eden bir turizm işletmesi, tüketici gözünde imajını
artırırken aynı zamanda müşteri bağlılığını da tesis edebilmektedir. Bir turizm
işletmesinde sosyal sorumluluk kültürünün oluşması için her departmanın ve bu
departmanı oluşturan tüm yönetici ve çalışanların, bu sosyal sorumluluk kültürüne
uygun faaliyetler göstermesi gerekmektedir. Bu açıdan bakıldığında geleceğin
turizm işletmesi yönetici adaylarının da kurumsal sosyal sorumluluk konusunda
100
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Turizm Eğitimi Alan Lisans Öğrencilerinin Kurumsal Sosyal Sorumluluk Algısı Düzeyleri…
bilinçli olmaları, sosyal sorumlulukla ilgili kurum kültürünün oluşmasında
önemlidir.
Bu kapsamda, araştırmanın amacı, turizm eğitimi alan lisans öğrencilerinin
kurumsal sosyal sorumluluk algılarını ölçmektir. Ayrıca bu algıların, okudukları
sınıf, cinsiyet, çalışma durumu ve KSS konusundaki bilgilerine göre farklılık
gösterip göstermediği de belirlenmeye çalışılacaktır.
1. Kurumsal Sosyal Sorumluluk Kavramı
Sosyal sorumluluk kavramının öncülerinden biri olan Howard B. Bowen’ın 1953
yılında yazmış olduğu “İş Adamının Sosyal Sorumlulukları” kitabı ile modern
anlamda KSS’nin başladığı söylenebilir. Bowen’a göre sosyal sorumluluk; İş
adamlarının; kurallara uyma, karar verme, toplumun değerleri ve amaçları
doğrultusunda oluşan faaliyetleri gerçekleştirme yükümlülüğüdür (Carroll, 1999:
269). Kurumsal sosyal sorumlulukla ilgili tanımlara bakıldığında; Jones (1980),
işletmelerin, hissedarlarının haricinde toplumdaki gruplar için birleştirici yasal
anlaşmalarla öngörülmüş yükümlülüklere sahip olmasıdır. Karna vd., (2003) göre
ise; kurumsal sosyal sorumluluk; sürdürülebilir ekonomik gelişime yardımcı olması
için işletmenin çalışanlarının, yerel halkın ve toplumun yaşam kalitelerini artırma
yönünde işletmenin verdiği bir vaat olarak tanımlanmaktadır. Kotler’e göre
kurumsal sosyal sorumluluk; isteğe bağlı iş uygulamaları ve kurumsal kaynakların
katkıları aracılığıyla toplumun refahını iyileştirmek için üstlenilen bir
yükümlülüktür. (Kotler ve Lee, 2006: 2).
Sosyal sorumluluk ile kurumsal sosyal sorumluluk konularını birbirinden ayırt
etmek gerekmektedir. Sosyal sorumluluk ile kurumsal sosyal sorumluluk kavramı
arasındaki en önemli fark kurumsal sosyal sorumluluk kavramında gönüllülük,
isteklilik unsurlarının bulunmasıdır. Genel sosyal sorumluluk; tüketiciyi
aldatmamak, onların haklarına duyarlı olmak ve saygı göstermek, adalet anlayışı
içerisinde hareket etmek gibi işletme mantığı içerisinde ve daha çok iş ahlakı
çerçevesinde anılan ve kullanılan bir kavramdır (Özkol, 1997: 15).
Günümüzde işletmelerin ekonomik olduğu kadar, aynı zamanda sosyal bir misyonu
bulunduğu yadsınamaz bir gerçektir. Artan rekabet ortamında kalite, fiyat ve
hizmet kalitesi kurumları birbirinden farklılaştırıcı faktörler olmaktan çıkmaktadır.
Rekabet avantajı yakalamak için farklılık yaratmanın zorunlu olduğu bir çağda,
işletmelerin sosyal sorumluluk bilincine sahip olmaları, çok önemli bir farklılaşma
kriteri olmaktadır (Akbaş, 2010: 3).
İşletmelerin toplum için vazgeçilmez bir kurum haline gelmesi sonucu bir takım
sorumlulukları yerine getirmesi gerekmektedir. İşletmelerin ahlaki değerleri ile
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
101
C.M.KOÇOĞLU ve Ö.SARAÇ
birlikte sosyal sorumluluklarının da öneminin giderek artması, esas olan insan
mutluluğu ve refahını artırma anlayışının işletmelerde yavaş yavaş yerleştiğinin bir
göstergesi olarak kabul edilmektedir. Bu nedenle işletmelerin, toplumsal sorunların
çözümüne ve çağdaş yaşam standardının gelişmesine yönelik çeşitli stratejiler ortaya
koymaları gerekmektedir (Top ve Öner, 2008). Bu kapsamda KSS faaliyetleri
işletmelere şu şekilde faydalar sağlamaktadır (Çerik ve Özarslan, 2008: 590) :
• Sosyal sorumluluk faaliyetlerine yer veren şirketlerin marka denklikleri ve
dolayısıyla piyasa değerleri artmaktadır.
• Sosyal sorumluluk, marka imajını korur ve markanın tanınırlığını sağlar.
• Daha nitelikli çalışanları cezbetme, elde tutma ve çalışanlara yüksek moral ve
motivasyon sağlama imkanı doğar.
• Kurumsal öğrenme ve yaratıcılık potansiyelini artırır.
• Sosyal sorumluluk konusunda hassas yatırımcılara ulaşma imkanı oluştuğundan,
hisse değerlerinde artış sağlanır ve borçlanma maliyetleri düşer.
• Yeni pazarlara girme ve müşteri sadakati sağlamada önemli avantajlar elde edilir.
• Verimlilik ve kalitede artış görülür.
• Toplumun ve kural koyucuların işletmenin görüşlerine önem vermesi sağlanır.
• Sosyal sorumluluk, işletmenin uzun dönemli stratejik çıkarlarıdır.
• Yasal sorumluluğun ve diğer işletme faaliyetlerinin negatif etkilerinin ortaya
çıkaracağı riskleri azaltır.
• İşletme ve hissedarları arasında bir alışveriş meydana gelir.
Auger vd. (2003) tarafından Amerika’da yapılan bir araştırmada tüketicilerin etik
kurallara uygun olarak üretilmiş (çevreye saygılı, hayvanlar üzerinde denenmemiş)
ürünlere daha fazla rağbet ettikleri tespit edilmiştir. Tüketicilerin bu yöndeki
davranışları, toplumun gelişmişlik düzeyine bağlı olarak değişmektedir. Kurumsal
sosyal sorumluluklarının bilincinde olan şirketler yeni pazarlara girme ve müşteri
sadakati sağlamada önemli avantajlar elde etmektedirler.
2. Kurumsal Sosyal Sorumluluk Bileşenleri
Carroll (1991) kurumsal sosyal sorumluluğu dört bileşen olarak toplamakta ve
işletmenin sosyal sorumluluklarını yerine getirmesinin bu sorumlulukları
gerçekleştirmekten geçtiğini ve işletmelerin tüm sorumluluklarının; ekonomik,
hukuki, etik ve gönüllü sorumluluklar üzerine kurulu olduğunu ifade etmektedir.
102
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Turizm Eğitimi Alan Lisans Öğrencilerinin Kurumsal Sosyal Sorumluluk Algısı Düzeyleri…
Şekil 1: Kurumsal Sosyal Sorumluluk Piramidi
Kaynak: Carroll, 1991: 42
2.1. Ekonomik Sorumluluklar: İşletmelerin en temel amacı kar sağlamaktır.
Friedman’ında savunduğu gibi, işletmeler öncelikle karı maksimize etmeye
çalışmaktadır. Caroll’a (1991) göre işletmeler, mümkün olduğunca karlı olmalı,
hissedarlarına maksimum kazanç sağlamalı ve rekabet seviyelerini güçlü bir
konumda tutmaları gerekmektedir.
2.2. Yasal Sorumluluklar: işletmelerin temel sorumluluklarından biri de, geçerli
yasa ve kanunlara uygun faaliyetlerde bulunmalarıdır. Caroll’a (1991) göre
işletmeler; Devletin ve yasaların beklentilerini yeri getirmeli, kanuna uyan bir
işletme olarak tanınmalı ve yaptıkları tüm faaliyetlerde yasa ve kanunları
gözetmelidirler.
2.3. Etik Sorumluluklar: İşletmelerin etik sorumluluğu, toplumun kanunlara
yansımamış beklentilerinden oluşan ve paydaşların ahlaki haklarını koruyan
toplumun değerlerini ve önem verdiği normları, standartları ve beklentileri
içermektedir (Özarallı, 2006: 716). İşletme dürüstlüğü ve etik davranışların, sırf
kanunlara ve düzenlemelere uymaktan daha ötesinde olduğu gerçeğinin farkında
olmalıdır (Caroll, 1991).
2.4. Gönüllü Sorumluluklar: Gönüllü sorumluluk, işletmelerin gönüllü olarak
yerine getirdiği, ekonomik, yasal ve ahlaki herhangi bir zorlama olmaksızın,
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
103
C.M.KOÇOĞLU ve Ö.SARAÇ
topluma katkıda bulunma faaliyeti olarak değerlendirilmektedir (Lantos, 2002).
İşletmelerin toplumu geliştirme adına gönüllü olarak yaptıkları her türlü faaliyetler
(eğitim, kültür, sanat ve sosyal yardım kuruluşlarına yapılan destekler) bu
sorumluluk kapsamına girmektedir.
3. Araştırmanın Yöntemi
Turizmin öneminin her geçen gün arttığı ve bunun bir sonucu olarak yatırımların
bu doğrultuda hız kazandığı ülkemizde, söz konusu yatırımların yönetimsel olarak
idare edilmesini sağlayacak işgücü turizm yüksekokulları ve fakültelerinden
karşılanmaktadır. Buna koşut olarak kurumsal sosyal sorumluluk politikasına sahip
işletmelerin müşteri gözünde değer kazanan bir unsur haline gelmesi, gelecekte
turistik sermayeler üzerinde söz hakkı olacak turizm lisans öğrencilerinin kurumsal
sosyal sorumluluk politikalarına yönelik güçlü bir fikir sahibi olmasını
gerektirmektedir. Anlatılanlar ışığında, bu araştırmada turizm eğitimi alan lisans
öğrencilerinin kurumsal sosyal sorumluluk algılarını ölçmek, bu algıların okudukları
sınıf cinsiyet, çalışma durumu ve KSS konusundaki bilgilerine göre farklılık
gösterip göstermediğinin ortaya konulması amaçlanmıştır.
Araştırmada veri toplama yöntemi olarak anket yöntemi kullanılmıştır.
Araştırmanın ana kütlesini turizm lisans eğitimi alan tüm öğrenciler
oluşturmaktadır. Fakat tüm ana kütleye ulaşmanın zaman ve maliyet sıkıntılarını da
beraberinde getirmesi nedeniyle, ana kütleyi temsil edebileceği düşünülen
örnekleme yoluna gidilmiştir. Örneklemi, Kastamonu Üniversitesi Turizm
Fakültesi öğrencileri oluşturmaktadır. Araştırmalarda örnek hacminin, araştırmada
kullanılan ölçekte yer alan değişken sayısının en az on katı olması gerektiği
belirtilmektedir (Kerlinger, 1978; Hair vd., 1998; Kline, 2011). Bu araştırmada
kullanılan değişken sayısı 18 olduğundan, bu sayının on katı olan 180 sayısı
minimum örneklem büyüklüğü olarak belirlenmiştir. Kolayda örnekleme
yöntemiyle 235 öğrenciden veri toplanmış ve elde edilen anketler üzerinde yapılan
incelemede 10 anketin geçersiz olduğu tespit edilmiş ve bu anketler değerlendirme
dışı tutulmuştur. Analizler SPSS 22 paket programı ile 225 anket üzerinden
gerçekleştirilmiştir.
Araştırmada Swaen & Chumpitaz (2008) tarafından geliştirilmiş olan “Algılanan
Kurumsal Sosyal Sorumluluk Ölçeği” kullanılmıştır. Ölçek iki bölümden oluşmakta
birinci bölümde ankete katılanların yaşı, cinsiyeti, kaçıncı sınıfta olduğu, KSS’yi
daha önce duyup duymadığını öğrenmeye yönelik bir takım demografik sorulara yer
verilmiştir. İkinci bölümde de kurumsal sosyal sorumluluk algısına yönelik ifadeler
yer almaktadır
104
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Turizm Eğitimi Alan Lisans Öğrencilerinin Kurumsal Sosyal Sorumluluk Algısı Düzeyleri…
4. Araştırmanın Bulguları
4.1. Katılımcıların Demografik Özellikleri
Araştırmaya katılan öğrencilerin demografik özelliklere göre dağılımı çerçevesinde;
cinsiyet, yaş, okudukları sınıf, çalışma durumları ve KSS bilgilerine ilişkin elde
edilen bulgular değerlendirilmektedir. Bu amaçla, katılımcıların demografik
özelliklerine ilişkin dağılım tablo 1’de gösterilmektedir.
Tablo 1: Katılımcıların Demografik Özelliklerine Göre Dağılımı
Cinsiyet
Kadın
Erkek
Toplam
Yaş
18-21 yaş
22-25 yaş
26-29 yaş
Toplam
KSS Bilginiz
Evet
Hayır
Toplam
Frekans
82
143
225
Frekans
51
165
9
225
Frekans
172
53
225
%
36,4
63,6
100
%
22,7
73,3
4
100
%
76,4
23,6
100
Sınıfınız
1.Sınıf
2.Sınıf
3.Sınıf
4.Sınıf
Toplam
Çalışma Durumu
Evet
Hayır
Toplam
Frekans
27
74
44
80
225
Frekans
76
149
225
%
12
32,9
19,6
35,6
100
%
33,8
66,2
100
Tablo 1’e bakıldığında, katılımcıların, %36’sının (82 kişi) kadınlardan, %64’ünün
(182 kişi) erkeklerden oluştuğu, %73 (165 kişi) gibi büyük bir çoğunluğunun 22-25
yaş arasında olduğu, %66’sının (165 kişi) hem okuyup hem çalıştığı ve büyük bir
çoğunluğunun ( %76, 172 kişi) Kurumsal sosyal sorumluluk kavramını bildiklerini
ifade etmişlerdir.
4.2. Katılımcıların Kurumsal Sosyal Sorumluluğu Algılama Düzeyleri
Katılımcıların kurumsal sosyal sorumluluk algısını ölçmek için, her bir ifadenin
ortalama ve standart sapmaları hesaplanmıştır. Bu şekilde katılımcıların kurumsal
sosyal sorumluluğu hangi düzeyde algıladıkları tespit edilmiştir.
Tablo 2’de katılımcıların kurumsal sosyal sorumluluğu algılama düzeyleri yer
almaktadır. Buna göre; en yüksek algılanan kurumsal sosyal sorumluluk ifadesinin;
3,83 ortalama ile “Kurumsal sosyal sorumluluk sahibi bir turizm işletmesi cinsiyet,
etnik, bölge ayrımı yapmadan çalışanlara iyi davranır”, yine 3,83 ortalama ile
“Kurumsal sosyal sorumluluk sahibi bir turizm işletmesi geçerli yasa ve kanunlara
uyum içerisinde hareket eder”, ve 3,82 ortalama ile “Kurumsal sosyal sorumluluk
sahibi bir turizm işletmesi çalışanların haklarını korur”. İfadelerine katıldıkları
tespit edilmiştir.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
105
C.M.KOÇOĞLU ve Ö.SARAÇ
Tablo 2: Katılımcıların Kurumsal Sosyal Sorumluluğu Algılama Düzeyleri
Kurumsal Sosyal Sorumluluk Algısı
Kurumsal sosyal sorumluluk sahibi bir turizm
işletmesi cinsiyet, etnik, bölge ayrımı yapmadan
çalışanlara iyi davranır.
Kurumsal sosyal sorumluluk sahibi bir turizm
işletmesi geçerli yasa ve kanunlara uyum içerisinde
hareket eder.
Kurumsal sosyal sorumluluk sahibi bir turizm
işletmesi çalışanların haklarını korur.
Kurumsal sosyal sorumluluk sahibi bir turizm
işletmesi faaliyet gösterdiği tüm ülkelerde insan
haklarına saygılıdır.
Kurumsal sosyal sorumluluk sahibi bir turizm
işletmesi ürünleri hakkında tüketicilere doğru bilgiler
verir.
Kurumsal sosyal sorumluluk sahibi bir turizm
işletmesi istihdam yaratır.
Kurumsal sosyal sorumluluk sahibi bir turizm
işletmesi çevre ile dost üretim uygulamaları yapar.
Kurumsal sosyal sorumluluk sahibi bir turizm
işletmesi tüketicilere dürüst bir şekilde davranır.
Kurumsal sosyal sorumluluk sahibi bir turizm
işletmesi daha fazla eğitim almak isteyen tüm
çalışanlarına yardımcı olur.
Kurumsal sosyal sorumluluk sahibi bir turizm
işletmesi insan haklarının ihlal edildiği ülkelerde
faaliyet göstermez.
Kurumsal sosyal sorumluluk sahibi bir turizm
işletmesi mümkün olduğunca ekolojik dengeyi
gözetir.
Kurumsal sosyal sorumluluk sahibi bir turizm
işletmesi tüketici haklarını gözetir. (satış sonrası
servis, garanti)
Kurumsal sosyal sorumluluk sahibi bir turizm
işletmesi çalışanların sağlığını ve güvenliğini garanti
altına alır.
Kurumsal sosyal sorumluluk sahibi bir turizm
işletmesi sosyal ve kültürel faaliyetleri destekler.
Kurumsal sosyal sorumluluk sahibi bir turizm
işletmesi yardımseverliği destekler.
Kurumsal sosyal sorumluluk sahibi bir turizm
işletmesi gelişmekte olan ülkelere yardım eder.
Kurumsal sosyal sorumluluk sahibi bir turizm
işletmesi doğal kaynakların tüketimini azaltır.
Kurumsal sosyal sorumluluk sahibi bir turizm
işletmesi fakir ülkeler için proje geliştirir.
106
Ortalama
S.Sapma
3,83
1,047
3,83
1,034
3,82
1,059
3,80
1,016
3,79
1,049
3,79
1,011
3,77
,971
3,77
1,033
3,77
1,073
3,77
1,081
3,76
,983
3,76
,974
3,74
1,037
3,73
1,081
3,73
1,098
3,67
1,141
3,65
1,059
3,62
1,049
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Turizm Eğitimi Alan Lisans Öğrencilerinin Kurumsal Sosyal Sorumluluk Algısı Düzeyleri…
En düşük algılanan kurumsal sosyal sorumluluk ifadelerinin ise, 3,62 ortalama ile
“Kurumsal sosyal sorumluluk sahibi bir turizm işletmesi fakir ülkeler için proje
geliştirir”, 3,65 ile ortalama ile “Kurumsal sosyal sorumluluk sahibi bir turizm
işletmesi doğal kaynakların tüketimini azaltır”, son olarak 3,67 ortalama ile
“Kurumsal sosyal sorumluluk sahibi bir turizm işletmesi gelişmekte olan ülkelere
yardım eder” ifadeleri olduğu tespit edilmiştir.
Özetle turizm eğitimi alan lisans öğrencilerinin KSS algılarının genel olarak yüksek
çıktığı tespit edilmiştir. Bunlar içerisinde, turizm işletmelerinin yasal
sorumluluklara uygun hareket ettiğini belirtirken, gönüllü sorumluluk faaliyetlerine
nispeten önem verilmediği tespit edilmiştir.
Turizm fakültesi öğrencilerinin KSS algılarının cinsiyet, yaş çalışma durumu ve
KSS bilgileri değişkenlerine göre farklılık gösterip göstermediğini belirlemek üzere
T testi yapılmıştır.
Tablo 3’e bakıldığında; cinsiyet (T= 0,714 ve P=0,476) ve sektörde çalışma
durumları (T= 0,464 ve P=0,643)
değişkenlerine göre turizm fakültesi
öğrencilerinin KSS algı düzeyleri arasında anlamlı bir farklılık bulunamamıştır.
Diğer yandan turizm fakültesi öğrencilerinin KSS konusunda bilgilerinin olup
olmaması değişkenine göre (T= 4,608 ve P=0,000) KSS algı düzeyleri arasında
anlamlı bir farklılık tespit edilmiştir.
Tablo 3: Turizm Fakültesi Öğrencilerinin KSS Algılarının Cinsiyet, Çalışma
Durumu ve KSS Bilgileri Değişkenine Göre Karşılaştırılması (T-test)
KSS
Algıları
Cinsiyet
Kadın
Erkek
Çalışma Durumu
Evet
Hayır
KSS Bilginiz
Evet
Hayır
N
82
143
Ortalama
3,80
3,73
T
P
0,714
0,476
76
149
3,79
3,74
0,464
0,643
172
53
3,88
3,36
4,608
0,000
Bakıldığında, KSS konusunda bilgileri olanların (ort.= 3,88), olmayanlara göre
(ort.=3,36) KSS algı düzeyleri daha yüksek olduğu görülmektedir. Tüm bu
sonuçlara göre; “H1: Turizm Fakültesi öğrencilerinin cinsiyetlerine göre KSS algı
düzeyleri arasında anlamlı bir farklılık vardır” ve H2: Turizm Fakültesi
öğrencilerinin çalışma durumlarına göre KSS algı düzeyleri arasında anlamlı bir
farklılık vardır” hipotezleri reddedilirken; “H3: Turizm Fakültesi öğrencilerinin
KSS bilgilerinin olup olmamasına göre KSS algı düzeyleri arasında anlamlı bir
farklılık vardır” hipotezi kabul edilmiştir.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
107
C.M.KOÇOĞLU ve Ö.SARAÇ
Turizm fakültesi öğrencilerinin KSS algılarının yaş ve okudukları sınıf
değişkenlerine göre farklılık gösterip göstermediğini belirlemek üzere ANOVA
analizi yapılmıştır.
Tablo 4’e bakıldığında; yaş (F= 4,575 ve P=0,011) ve okudukları sınıf (T= 20,001
ve P=0,000) değişkenlerine göre turizm fakültesi öğrencilerinin KSS algı düzeyleri
arasında anlamlı bir farklılık tespit edilmiştir. Bu durum, öğrencilerin yaşları ve
okudukları sınıf düzeylerine bağlı olarak, KSS hakkında daha bilinçli olduklarından
kaynaklanabilmektedir.
Tablo 4: Turizm Fakültesi Öğrencilerinin KSS Algılarının Yaş ve Sınıf
Değişkenine Göre Karşılaştırılması (Tek Yönlü ANOVA)
KSS
Algıları
Yaş
18-21
22-25
26-29
N
51
165
9
1.Sınıf
2.Sınıf
3.Sınıf
4.Sınıf
27
74
44
80
Ortalama
3,48
3,84
3,83
Sınıf
3,17
3,68
3,48
4,18
F
P
4,575
0,011
20,001
0,000
Tüm bu sonuçlara göre; “H4: Turizm Fakültesi öğrencilerinin yaşlarına göre KSS
algı düzeyleri arasında anlamlı bir farklılık vardır” hipotezi kabul edilmiştir” ve H5:
Turizm Fakültesi öğrencilerinin okudukları sınıf değişkenine göre KSS algı
düzeyleri arasında anlamlı bir farklılık vardır” hipotezi kabul edilmiştir.
SONUÇ
Turizm işletmelerin temel amaçlarının başında varlığını devam ettirmek ve karlarını
maksimize etmek gelmektedir. Fakat bu amaçları gerçekleştirirken, aynı zamanda,
toplumsal sorumluluklarının da bilincinde olmaları gerekmektedir. Sadece kendi
karına odaklanıp, toplumun çıkarlarını dikkate almayan turizm işletmeleri kar
sağlasa bile uzun dönemde varlıklarını ve yaşamlarını tehlikeye atmaktadırlar.
Turizm işletmelerin sadece kendi karlarına odaklanmayıp aynı zamanda toplumun
çıkarlarını da dikkate alan yaklaşım kurumsal sosyal sorumluluk olarak ifade
edilmektedir.
Turizm işletmeleri, kurumsal sosyal sorumluluk yoluyla hem kendi varlıklarını
koruma altına almakta hem de müşterileri ve toplumu oluşturan bireyler tarafından
olumlu bir imaja sahip olmaktadırlar. Özellikle turizm ülkesi olarak değerlendirilen
ülkemizdeki, turizm işletmeleri arasındaki yoğun rekabet dikkate alındığında,
kurumsal sosyal sorumluluk sayesinde önemli bir müşteri portföyü oluşabilecektir.
108
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Turizm Eğitimi Alan Lisans Öğrencilerinin Kurumsal Sosyal Sorumluluk Algısı Düzeyleri…
Turizm işletmelerinde kurumsal sosyal sorumluluk anlayışının yerleşebilmesi için,
tüm departmanlarda bu anlayışın ve bu anlayış konusunda bilinçli olan personelin
varlığına ihtiyaç vardır. Bu nedenledir ki, lisans düzeyinde turizm eğitim alan
geleceğin turizm işletme yöneticilerinin de KSS konusunda bilinçli olmaları
gerekmektedir. Bu amaçla lisans düzeyinde turizm eğitimi alan öğrencilerin KSS
algı düzeyleri ve bu algı düzeylerinin çeşitli değişkenlere göre farklılık arz edip
etmediği belirlenmeye çalışılmaktadır.
Elde edilen analiz sonuçlarına göre; katılımcıların %36’sının (82 kişi) kadınlardan,
%64’ünün (182 kişi) erkeklerden oluştuğu, %73 (165 kişi) gibi büyük bir
çoğunluğunun 22-25 yaş arasında olduğu, %68’inin (154 kişi), 2. ve 4.sınıflardan
oluştuğu %66’sının (165 kişi) hem okuyup hem çalıştığı ve büyük bir çoğunluğunun
( %76, 172 kişi) Kurumsal sosyal sorumluluk kavramını bildiklerini ifade
etmişlerdir.
Katılımcıların kurumsal sosyal sorumluluğu algılama düzeylerine bakıldığında,
turizm eğitimi alan lisans öğrencilerinin KSS algılarının genel olarak yüksek çıktığı
tespit edilmiştir. Bunlar içerisinde, öğrenciler, turizm işletmelerinin yasal
sorumluluk faaliyetlerine uygun hareket ettiğini, gönüllü sorumluluk faaliyetlerine
ise nispeten önem verilmediğini algılamışlardır
Diğer yandan turizm fakültesi öğrencilerinin KSS algı düzeylerinin çeşitli
değişkenlere göre farklılık gösterip göstermediği, T testi ve ANOVA analizleri ile
tespit edilmiştir. Elde edilen sonuçlara göre; turizm fakültesi öğrencilerinin cinsiyet
ve sektörde çalışma durumlarına göre KSS algıları farklılık göstermezken; yaşları,
sınıfları ve KSS konusundaki bilgi durumlarına göre KSS algıları farklılık
göstermekte oldukları tespit edilmiştir.
Tüm bu sonuçlara göre, geleceğin turizm işletme yöneticileri olacak, lisans
düzeyinde turizm eğitimi alan öğrencilerin, KSS konusunda bilinçli olmaları,
turizm işletmelerinin kurumsal sosyal sorumluluk anlayışını uygulamaları açısından
önemlidir. Öğrencilerin KSS konusunda bilgi sahibi olmalarının KSS algı
düzeylerini etkilediği dikkate alındığında, daha eğitim alırken, KSS konusunda
okulda verilen bilgilerin önemi daha net olarak ortaya çıkacaktır. Bu kapsamda,
lisans düzeyinde eğitim veren turizm okullarının, öğrencilerine, eğitimleri devam
ederken KSS ile ilgili bilgi vermeleri, gerekirse müfredatlara kurumsal sosyal
sorumluluk ile ilgili dersler açmaları, geleceğin turizm işletme yöneticilerine KSS
anlayışlarının yerleşmesinde ve bu sayede sektörde çalıştıkları zaman, kurumlarının
sosyal sorumluluk faaliyetleri gerçekleştirmelerinde bir kazan kazan yaklaşımı
olarak, hem turizm işletmelerinin hem turistik tüketicilerin hem de toplumu
oluşturan diğer kesimlerin faydasına olacaktır.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
109
C.M.KOÇOĞLU ve Ö.SARAÇ
KAYNAKÇA
Akbaş, Emel. (2010). Kurumsal Sosyal Sorumluluk Uygulamalarının Tüketici
Marka Bağlılığına Etkisinin Araştırılması, Yayımlanmamış Yüksek Lisans
Tezi, Çanakkale
Onsekiz Mart Üniversitesi, Sosyal Bilimler
Enstitüsü İşletme Anabilim Dalı,
Çanakkale.
Auger, Pat, Paul Burke, Timothy. M. Devinney ve Jordan J. Louviere (2003);
“What Will Consumers Pay for Social Product Features?”, Journal of
Business Ethics, Cilt 42, Sayı 3, s. 281–304.
Carroll Archie B. (1999); “Corporate Social Responsibility: Evolution of a
Definitional Construct”, Business and Society, Cilt 38, Sayı 3, s. 268– 95.
Carroll, Archie B. (1991); “The Pyramid of Corporate Social Responsibility:
Toward the Moral Management of Organizational Stakeholders”, Business
Horizons, Cilt 34, Sayı 4, s. 39-48.
Çerik, Şule ve Emel Özarslan (2008); “Çalışanların Sosyal Sorumluluk Boyutlarına
İliskin Algılamaları: İlaç Sektöründe Karşılaştırmalı Bir Uygulama”, Ege
Akademik Bakış, Cilt 8, Cilt 2, s. 587-604.
Hair, J. F., Anderson, R. E.,. Tatham, R. L. ve Black, W. C. (1998). Multivariate
Data Analysis, Fifth. Edition, Prentice-Hall Inc., New Jersey.
Jones, Thomas M. (1980); “Corporate Social Responsibility Revisited, Redefined”,
California Management Review, Cilt 22, Sayı 3, s. 59-67.
Karna, Jari, Eric Hansen ve Heikki Juslin (2003); “Social Responsibility in
Enviromental Marketing Planning”, European Journal of Marketing, Cilt
37, Sayı 5/6, s. 848–871.
Kerlinger, F. N. (1978). Foundations of behavioral research. New York: McGraw
Hill.
Kline, R. B. (2011). Principles and Practice of Structual Equation Modeling, Third
Edition,
The guilford Press, New Yok.
Kotler, Philip ve Kevin Lane Keller (2006); Marketing Management, Twelfth
Edition, Upper Saddle River, New Jersey: Pearson Education Inc.
Lantos, Geoffrey P. (2001); "The Boundaries o Strategic Corporate Social
Responsibility" Jornal of Consumer Marketing, Cilt 18, Sayı 17,
Özarallı, N. (2006). İstanbul’da Çeşitli Sektörlerde Faaliyet Gösteren Şirketlerin
Kurumsal
Sosyal Sorumluluk Yaklaşımları, Şirket Kültürü Ve
Çalışanların Kurumsal Vatandaşlık Davranışı: içinde. D. Bingöl. (ed.),
715-723. Erzurum: Atatürk
Üniversitesi IIBF Yayını No: 222.
Özkol, Sedat, “Kurumsal Sosyal Sorumluluk, Ça¬da Özel Sektör Kuruluşlar ve
Gençlik”, Human Resources, 1 (9), 1997, s. 15-16.
110
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Turizm Eğitimi Alan Lisans Öğrencilerinin Kurumsal Sosyal Sorumluluk Algısı Düzeyleri…
Swaen, V. & Chumpitaz, R. C. (2008). Impact Of Corporate Social Responsibility
On
Consumer Trust, Resherche Et Applications En Marketing, Cilt
23, Sayı 4, s. 7-33.
Top, Seyfi ve Akın Öner (2008); “İşletme Perspektifinden Sosyal Sorumluluk
Teorisinin İncelenmesi”, Zonguldak Karaelmas Üniversitesi Sosyal Bilimler
Dergisi, Cilt 4, Sayı 7, s. 95-108.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
111
Ticari ve Finansal Açıklığın Kamu Büyüklüğü Üzerindeki Etkisi: Avrasya Ekonomik…
Ticari ve Finansal Açıklığın Kamu Büyüklüğü Üzerindeki Etkisi:
Avrasya Ekonomik Birliği Ülkeleri Üzerine Bir Analiz
Candan YILMAZ1
Gizem AKBULUT2
Hümeyra UĞURLU3
Abstract
The phenomenon of globalization leads to increase the mobility of production factros,
especially capital among countries. In this case, countries implementing liberalization
policies in the international arena are confronted with the risk resulting from trade
openness. Goverments seeking to compensate for the risks in question increase public
spending. That the literature relating to this topic are also considered pioneering study by
Cameron was first investigated in more detail by Rodrik. In recent years, studies are carried
out by many economists in order to uncover the relationship between the goverment size
and openness. Studies have used different variables for representing the goverment size.
One of the variables commonly used is the public expenditures. In addtion to this, it is seen
that the financial openness affects the goverment size. According to the hypothesis that
expresses the relationship between external openness and public expenditures which is
called ‘compensation hypothesis’ in the literatüre, risks resulting from increasing trade
openness is rising public expenditures. In this context, the aim of study is to identify the
impact of the openness and financial openness on government size. In the empirical part of
the study, share of export-import in the total GDP as a indicator of the openness and the
share of FDI in GDP as a indicator of financial openness dates are used as independent
variables in the model. As a indicator of the the government size, the share of public
expenditures in GDP has been included in the model as the dependent variable. In the
study, relationship between public expenditures and trade-financal openness is tested in
fixed effects model method by using 1992 - 2014 period of Eurasian Economic Union
member states’s economies panel date. Results of the research shows that it is a positive
correlation between public expenditures and trade openness, while a negative relationship
between public expenditures and financial openness.
Keywords: Government Size, External Openness, Fixed Effects Model
1
Res. Asst, Gumushane University, Faculty of Political Sciences, Department of Public Finance,
candanyilmaz@hotmail.com.
2
Res. Asst, Gumushane University, Faculty of Political Sciences, Department of Economics,
gizemakbulut@gumushane.edu.tr.
3
Res. Asst, Gumuhane University, Faculty of Political Sciences, Department of Public Finance,
h_ozkurt_@hotmail.com.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
113
C.YILMAZ, G.AKBULUT ve H.UĞURLU
JEL Classification Codes: H10, F43, C10
1.GİRİŞ
Küresel gelişmelerle birlikte teknolojide yaşanan gelişmeler ve bu gelişmelerin hızla
piyasalaşması da geleneksel kamu harcama anlayışında değişikliklere neden
olmuştur. Kamu harcamalarının temelini oluşturan tam kamusal mallar, yarı
kamusal mallar, toplumda pozitif dışsallığı olan devlet tarafından üretilen ya da
sunulan özel mallar gibi kategorilerde yer alan harcamalar farklılaşmış veya
değişmiştir. Küreselleşme olgusu ile değişen kamu harcama yapısı ve bu dönemde
sermayenin küresel sistem içerisindeki hareketinin artması, ülkelerin dışa
açılmasına neden olmuştur. Bu durumda dışa açılma politikasını benimseyen
ülkeler, çeşitli risklere maruz kalmış ve bu riskleri bertaraf etmek amacıyla kamusal
müdahaleleri artırmışlardır.
Son yıllarda iktisat literatüründe ülkelerin dışa açılma süreçleriyle birlikte açıklığın
kamu büyüklüğü üzerindeki etkisini inceleyen çalışmaların sayısı giderek
artmaktadır. Bu bağlamda ticari açıklığın kamu büyüklüğü üzerindeki etkisini
inceleyen öncü çalışma Cameron (1978) tarafından yapılmıştır. Cameron (1978),
ticari açıklığın yapısal özelliklerini dört aşamada anlatmıştır. Dışa açık bir
ekonomiye sahip ülkede öncellikle sanayi yoğunlaşmasının düzeyi artmaktadır. Bu
gelişme sendikalaşmanın artmasına, toplu sözleşmelerin kapsamının genişlemesine
ve iş gücü konfederasyonlarının gücünün artmasına neden olmaktadır. Son olarak
da geçim yardımlarına yapılan harcamalarının artması kamu ekonomisinin
genişlemesine yol açmaktadır. Bu görüşü destekler nitelikte Rodrik (1998)’e
ülkelerin dışa açıklıkları arttıkça kamu harcamalarına olan talepleri de artmaktadır.
Yazar bunun gerekçesi olarak, dışa açılmanın getirmiş olduğu ani durma risklerine
karşı daha güçlü bir kamu kesimine olan ihtiyacın, kamu kesiminin büyümesine
sebep olduğunu belirtmektedir.
Ekonomiler dışa açıldıkça dış riskler de artmakta bununla birlikte kamu
harcamaları da artmaktadır. Çünkü devletin, küreselleşme olgusu tarafından
tetiklenen krizler ve durgunluklar karşısında kayıtsız kalmasının, işsizlik ve gelir
azalışı şeklinde ekonomiye getireceği yükler artmaktadır. Bu sebeple gelir
eşitsizliklerine karşı koymak ve piyasada meydana gelen aksaklıklara karşı devlet
daha fazla risk üstlenmekte ve bu riski bertaraf etmek amacıyla daha fazla
harcamaya yönelmektedir (Schulze and Ursprung, 1999: 300).
Bu çalışma Soğuk Savaşın bitmesi ve ardından 1991 yılında Sovyet Sosyalist
Cumhuriyetler Birliği’nin dağılmasıyla bağımsızlıklarını yeni kazanan Orta Asya ve
Kafkasya Cumhuriyetlerinde ticari ve finansal açıklığın kamu büyüklüğü üzerindeki
114
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Ticari ve Finansal Açıklığın Kamu Büyüklüğü Üzerindeki Etkisi: Avrasya Ekonomik…
etkisinin 1992 – 2014 döneminde geçerli olup olmadığını test etmeyi
amaçlamaktır. Çalışmanın ikinci bölümünde ticari ve finansal açıklığın kamu
harcamaları üzerindeki etkisini test eden çalışmaların literatür özeti verilmiş,
üçüncü bölümünde çalışmada kullanılan veri seti sunulmuş, dördüncü bölümde
ekonometrik yöntem ve yöntemden elde edilen ampirik bulgular ortaya konulmuş
ve son olarak çalışmanın sonuçları değerlendirilmiştir.
2. Literatür Taraması
Literatürde kamu büyüklüğü ile ticari açıklık arasındaki ilişkiyi inceleyen öncü
çalışmalardan Cameron (1978), 1960-1975 dönemine ilişkin 18 görece gelişmiş
kapitalist ülke incelenmiştir. Regresyon analizi sonucu elde edilen bulgulara göre
ticari açıklık, kamu büyüklüğünün en önemli belirleyicilerinden biridir. Yani güçlü
bir pozitif ilişki bulunmuştur.
Cameron (1978) çalışmasının ardından konuya ilişkin en detaylı ampirik çalışma
Rodrik (1998) tarafından yapılmıştır. Çalışmada 23 OECD ülkesine ait yatay kesit
verileri kullanılarak kamu büyüklüğü ile ticari dışa açıklık arasındaki ilişki
incelenmiştir. Örneklem dönemi 1990-92 ve 1985-89 yıl ortalamaları alınarak ikiye
ayrılmıştır. Kamu büyüklüğünü temsilen kamu harcamalarının GSYH içerisindeki
payı ve ticari dışa açıklığın temsili olarak da toplam ticaretin (ihracat+ithalat)
GSYH içerisindeki payı verileri kullanılmıştır. Yatay kesit regresyon analizi sonucu
elde edilen bulgulara göre kamu büyüklüğü ile ticari dışa açıklık arasında pozitif bir
ilişki tespit edilmiştir.
Garret (2001), ticari açıklık ile merkezi kamu harcamaları ve genel kamu tüketimi
arasındaki ilişkiyi 96 ve 113 ülkeden oluşan gruplar için, 1985–1995 dönemi
ortalamalarını yatay kesit analizini kullanarak test etmiştir. Çalışmada, ticari
açıklığın hem kamu harcamalarını hem de kamu tüketimini pozitif yönde etkilediği
tespit edilmiştir.
Balle ve Vaidya (2002), Amerika Birleşik Devletleri (ABD) eyaletleri için telafi
hipotezinin geçerli olup olmadığını yatay kesit analizi ile test etmişlerdir. Ticari
açıklık değişkeni, 1987– 1994 dönemi ortalamaları ile analize sokulmuştur.
Araştırmadan elde edilen bulgular ticari açıklık ile toplam kamu büyüklüğü
arasında pozitif bir ilişki olduğu yönündedir.
İslam (2004), Avusturya, Kanada, İngiltere, Norveç, İsveç ve ABD ülkelerine
yönelik ticari açıklık ile kamu büyüklüğü arasındaki ilişkinin varlığını test etmek
amacıyla sınır testi (ARDL), uzun dönem parametreleri test etmek için ise Tam
Değiştirilmiş En Küçük Kareler (FMOLS) yöntemi uygulanmıştır. Sınır testi
yaklaşımının sonucuna göre ABD ve Kanada için kamu büyüklüğü ile ticari açıklık
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
115
C.YILMAZ, G.AKBULUT ve H.UĞURLU
arasında uzun dönemde bir ilişkinin olduğu yani telafi hipotezinin geçerli olduğu
görülmüştür. Ancak hipotezin geçerliliğine ilişkin diğer ülkeler için bir ilişki
bulunamamıştır. FMOLS yöntemi sonucuna göre ise Avusturya ve İsveç
haricindeki ülkeler için kamu büyüklüğü ile ticari açıklık arasında istatistiksel olarak
anlamlı ve pozitif bir ilişki bulunmuştur.
Liberati (2006) çalışmasının amacı 16 ülkeye ilişkin ticari açıklık, finansal açıklık ve
kamu büyüklüğü arasındaki ilişkiyi araştırmaya yöneliktir. Çalışmada kamu
büyüklüğü nihai kamu harcamalarının GSYH’ye oranı, ticari açıklık ihracat-ithalat
toplamının GSYH’ye oranı şeklinde ve finansal açıklık ise Doğrudan Yabancı
Yatırımlar (DYY) ve Portföyle Yatırımları olarak tanımlanmıştır. Ampirik
çalışmanın sonucunda finansal açıklık ile kamu büyüklüğü arasında negatif bir ilişki
bulunmuştur. Ancak telafi hipotezinin geçerliliğine ilişkin bir sonuç elde
edilmemiştir.
Kimakova (2009), kamu büyüklüğü ile finansal açıklık arasındaki ilişkiyi 87
gelişmiş ve gelişmekte olan ülkenin 1976-2003 dönemine ait kamu tüketim
harcamaları, Arellano-Bond dinamik panel veri yöntemi kullanılarak test edilmiştir.
Çalışmadan elde edilen bulgular, finansal açıklık ve kamu büyüklüğü arasında
istatistiksel olarak anlamlı ve güçlü bir ilişki olduğu, daha büyük finansal açıklığın
daha büyük kamu büyüklüğüne yol açtığını göstermektedir.
Shahbaz, Rehman ve Amir (2010), Pakistan’da ticari-finansal açıklığın kamu
büyüklüğü üzerindeki etkisini açıklamaya yönelik yaptıkları çalışmalarında kamu
büyüklüğü; kamu harcamalarının GSYH’ye oranı, ticari açıklık; ihracat-ithalat
toplamının GSYH’ye oranı ve finansal açıklık ise; DYY’nin GSYH’ye oranı olarak
tanımlanmıştır. Uzun dönem ilişkiye yönelik eşbütünleşme için FMOLS ve kısa
dönem ilişkin için ECM yöntemi ile analiz yöntemleri kullanılmıştır. Elde edilen
bulgulara göre ticari açıklık arttıkça kamu harcamaları artmaktadır. Diğer taraftan
finansal açıklık ile kamu büyüklüğü arasında ters yönlü bir ilişki bulunmuştur.
Abounoori ve Ghaderi (2011), 2000-2007 dönemi ve MENA ülkeleri için panel
veri kullanılarak ticari açıklık, finansal açıklık ve kamu büyüklüğü arasındaki ilişki
incelenmiştir. Tahmin edilen sabit etkiler modelinin sonucuna göre telafi
hipotezini destekler nitelikte kamu büyüklüğü ile ticari açıklık arasında pozitif
ancak finansal açıklık ile negatif bir ilişki tespit edilmiştir.
Benarroch ve Pandey (2012) çalışmasında 1972-2000 dönemini beşer yıllık
periyotlara ayırarak 96 ülkeye ilişkin ticari açıklık ile kamu büyüklüğü arasındaki
nedensellik ilişkisi araştırılmıştır. Çalışmada kamu büyüklüğünün göstergesi kamu
harcamalarının GSYH’ye oranı ve ticari açıklığın göstergesi ise ihracat ve ithalatın
116
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Ticari ve Finansal Açıklığın Kamu Büyüklüğü Üzerindeki Etkisi: Avrasya Ekonomik…
toplamının GSYH’ye oranı şeklinde tanımlanmıştır. Tahmin edilen sabit etkiler
modelinin ardından Granger nedensellik analizinin sonucu elde edilen bulgulara
göre ticari açıklık ile kamu büyüklüğü arasında pozitif bir ilişki bulunmuşken telafi
hipotezinin aksine kamu büyüklüğü arttıkça ticari açıklığın azaldığı tespit
edilmiştir.
Altay ve Aysu (2013), çalışmasında küreselleşmenin kamu harcamaları üzerindeki
etkisini 17 Avrupa Birliği ülkesi 15 asıl üye (Avusturya, Danimarka, Finlandiya,
Fransa, Almanya, Yunanistan, İrlanda, İtalya, Lüksemburg, Malta, Hollanda,
Portekiz, İspanya, İsveç ve İngiltere ) ve 2 yedek üye (İzlanda ve Türkiye) için
incelemişlerdir. Küreselleşme göstergesi olarak dış ticaret ve doğrudan yabancı
sermaye yatırımları kullanılmış ve ülkelerin 1974–2010 yılları arasındaki verileri,
panel eş bütünleşme analizine göre yorumlanmıştır. Çalışmadan elde edilen
sonuçlar, kamu harcamaları ile küreselleşmenin göstergesi olarak modele dahil
edilen dış ticaret arasında negatif yönlü bir ilişki bulunduğu şeklindedir.
Erauskin (2013) çalışmasında 1970-2009 dönemine ilişkin 49 ülkedeki finansal
açıklığın kamu büyüklüğü ve diğer ekonomik değişkenler (tüketim-servet oranı,
servet artış oranı ve refah) üzerindeki etkisi incelenmiştir. Teoriye göre kamu
büyüklüğü, tüketim-servet oranı, servet artış oranı ve refah, daha yüksek bir
verimlilik ve/veya daha az oynaklık yarattığı için dışa kapalı ekonomilere kıyasla
açık ekonomilerde daha yüksek olacaktır. Dinamik Genelleştirilmiş Momentler
Metodu (GMM) ile yapılan analizin sonucu teoriyi destekler niteliktedir. Yani
finansal açıklık, kamu büyüklüğünü pozitif etkilemektedir.
Zeren ve Ergün (2013), Avrupa ülkelerinde telafi hipotezinin olup olmadığını
belirlemek üzere yaptığı çalışmada ticari açıklık ve kamu büyüklüğü arasındaki
nedensellik ilişkisini 1970–2011 zaman aralığında seçilmiş 15 Avrupa ülkesi için
test etmişlerdir. Çalışma sonuçlarına göre, seçilmiş 15 Avrupa ülkesi için ticari
açıklıktan kamu büyüklüğüne doğru tek yönlü nedensellik ilişkisi tespit edilmiş ve
söz konusu ülkeler için elafi hipotezinin geçerli olduğu ortaya konmuştur.
Aregbeyen ve Ibrahim (2014), tarafından Nijerya için yapılan araştırmada 1970–
2012 yılları çalışma dönemi olarak belirlenmiş ve ekonometrik yöntem olarak da
ARDL eşbütünleşme ve nedensellik analizi kullanılmıştır. Çalışma sonucunda
ticari açıklıktan kamu büyüklüğüne dolaylı bir nedensellik bulunduğu ve telafi
hipotezinin Nijerya için geçerli olduğu söylenebilir. Ayrıca çalışmadan elde edilen
diğer bir sonuç da Nijerya hükümetinin, artan ticari açıklıktan kaynaklanan
risklerdeki yükselişin etkilerini hafifletmek için kamu harcamalarını artırması
gerektiğidir.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
117
C.YILMAZ, G.AKBULUT ve H.UĞURLU
Parvizkhanlou (2014) çalışmasında 2000-2009 döneminde ECO ülkelerine ilişkin
dışa açıklık, finansal açıklık ve kamu büyüklüğü arasındaki ilişki incelenmiştir.
Panel veriler kullanılarak yapılan analizde kamu büyüklüğünün göstergesi kamu
harcamalarının GSYH içerisindeki % payı, ticari açıklığın göstergesi olarak
ithalatın toplam ticarete oranı ve finansal açıklığın göstergesi olarak da Doğrudan
Yabancı Yatırımların GSYH içerisindeki % payı verisi kullanılmıştır. Sabit etkiler
panel veri modelinin sonuçlarına göre ticari açıklık ile kamu büyüklüğü arasında
istatistiksel olarak anlamlı ve pozitif bir ilişki bulunmuştur. Ancak finansal açıklık
ile kamu büyüklüğü arasında ilişki negatif olmasına rağmen istatistiksel olarak
anlamlı bir ilişki bulunamamıştır.
Zortuk ve Beşer (2014), 24 geçiş ekonomisi (Slovenya, Slovakya, Macaristan,
Polonya, Çek Cumhuriyeti, Bulgaristan, Romanya, Hırvatistan, Arnavutluk,
Makedonya, Bosna Hersek, Ukrayna, Gürcistan, Moldova, Ermenistan, Kosova,
Kırgızistan, Rusya, Tacikistan, Azerbaycan, Kazakistan, Beyaz Rusya, Özbekistan,
Türkmenistan) için 1990–2011 dönemi için yapılan regresyon analizinde, kamu
kesimi büyüklüğünün yüksek olduğu geçiş ekonomilerinde dışa açıklıktan
kaynaklanan risk ile kamu kesimi büyüklüğü arasında pozitif yönlü bir ilişkinin
olduğuna yönelik bir kanıt elde edilmiştir.
Genç ve Telatar (2015) çalışmasının amacı 1980-2013 döneminde Türkiye için
telafi hipotezinin geçerli olup olmadığını tespit etmeye yöneliktir. Zaman serisi
verileri kullanılarak yapılan çalışmanın modelinde kamu büyüklüğü olarak kamu
nihai tüketim harcamalarının GSYH içerisindeki payı ve ticari açıklığı olarak
ihracat-ithalat toplamının GSYH içerisindeki payı verileri kullanılmıştır. Hata
düzeltme modeli ile nedensellik ilişkisinin araştırıldığı çalışmanın sonucuna göre
örneklem dönemine ilişkin telafi hipotezi Türkiye için geçerlidir. Ticari açıklıktan
kamu büyüklüğüne doğru bir nedensellik mevcut olup pozitif bir ilişki
bulunmuştur.
3.Veri Seti ve Yöntem
Bireyler, hane halkı, firma, ülke gibi birimlere ait yatay kesit gözlemlerinin, belli bir
dönemde bir araya getirilmesi olarak tanımlanan panel veri yöntemi sürekli gelişen
bir alandır (Hsiao, 2006: 7). Panel veri modellerinde, N tane birim ve her bir
birime karşılık gelen T adet gözlem bulunmaktadır. Yatay kesit ve zaman serisinin
bir arada kullanımına imkan sağlayan panel veri yöntemi, hem dönemlere hem de
birimlere ilişkin daha fazla bilgi kullanımı sağlamaktadır (Tatoğlu, 2013: 3).
Genel olarak panel veri modeli;
118
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Ticari ve Finansal Açıklığın Kamu Büyüklüğü Üzerindeki Etkisi: Avrasya Ekonomik…
(1)
=
+
+
i=1,2,…..,N;t=1,2,….,T
şeklinde yazılmaktadır. Burada Y: bağımlı değişken, Xk : bağımsız değişkeler,
sabit parametre, eğim parametreleri ve u hata terimi, i alt indisi birimleri (birey,
firma, ülke gibi), t alt indisi ise zamanı ( gün, ay, yıl gibi), ifade etmektedir.
Değişkenlerin, parametrelerin ve hata terimlerinin i ve t alt indisini taşıması, panel
veri setine sahip olduklarını göstermektedir (Tatoğlu, 2013: 4).
Panel veri setlerinin kullanıldığı modellerde genellikle sabit ve rassal etkiler
tahmincileri kullanılmaktadır. Sabit etkiler tahmini için uygulandığı panelde yer
alan her bir yatay kesit (ülke) arasındaki fark her bir yatay kesit için ayrı ayrı sabitler
eklenmek suretiyle elde edilmektedir. Rassal etkiler tahmininde ise yatay kesitlerin
özellikleri gözlemlenemez bu nedenle rassal etkiler hata terimlerinden elde
edilmektedir. Panel veri setlerinde sabit ve rassal etkiler tahmincilerinden
hangisinin tercih edileceğinin belirlenmesi için Hausman (1978) testi
kullanılmaktadır. Hausman testinde H0 = 0 hipotezi rassal etkiler modelinin geçerli
olduğu varsayılmaktadır. Eğer Hausman testi sonucunda H ≠ 0 ise sabit etkiler
modelinin geçerli olduğu sonucuna varılmaktadır.
Liberati (2006) çalışmasında kullanılan ekonometrik model referans alınarak
geliştirilen denklem aşağıdaki gibidir;
(2)
,
=
+
,
+
,
+
,
+�
,
Çalışmada ticari açıklık ve finansal açıklığın kamu büyüklüğü üzerindeki etkisi
panel veri yöntemi ile araştırılmıştır. 1992 – 2014 dönemine ait Avrasya Ekonomik
Birliği üyesi 5 ülke ekonomisine (Beyaz Rusya, Ermenistan, Kazakistan, Kırgızistan
ve Rusya Federasyonu) ait veriler kullanılmış ve söz konusu veriler Dünya Bankası
“World Development Indicator” (WDI) veritabanından elde edilmiştir. Modelde
kamu büyüklüğünün göstergesi (ge) olarak kamu harcamalarının GSYH
içerisindeki % payı verisi bağımlı değişken olarak kullanılmıştır. Finansal açıklığın
göstergesi olarak doğrudan yabancı yatırımların GSYH içerisindeki % payı (fe) dışa
açıklığın göstergesi olarak ihracat-ithalat toplamının GSYH içerisindeki % payı
(nx), ve kontrol değişken olarak da nüfus artış hızı (p) verileri modelde bağımsız
değişken olarak modele dahil edilmiştir.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
119
C.YILMAZ, G.AKBULUT ve H.UĞURLU
4. Ampirik Bulgular
Panel veri modellerinde klasik modelin (Pooled model) geçerliliği, bir başka
ifadeyle birim ve/veya zaman etkilerinin olup olmadığı, F – Testi ve Breusch –
Pagan Lagrange Çarpanı testi ile belirlenmektedir.
Tablo 1: F – Testi İstatistik Sonuçları
F – İstatistiği
Prob. Değeri
**
0.05 düzeyinde anlamlılığı göstermektedir.
27.04
0.0000**
Tablo 2: Breusch – Pagan Lagrange Çarpanı Testi Sonuçları
X2 İstatistik Değeri
122.89
Prob. Değeri
0.0000**
**
0.05 düzeyinde anlamlılığı göstermektedir.
Yapılan F – testi ve Breusch – Pagan Lagrange Çarpanı testi sonucuna göre H0
hipotezi reddedilmekte, birim ve / veya zaman etkilerinin olduğu ve modelin
Havuzlanmış EKK için uygun olmadığı görülmektedir.
Çalışmada elde edilen bulgular sonucunda birim ve /veya zaman etkilerinin olduğu
anlaşılmıştır. İlerleyen aşamada bu etkilerin sabit etki mi yoksa rassal etki mi
olduğunu belirlemek için Hausman testi yapılmış ve en doğru tahminciye
ulaşılmaya çalışılmıştır. Hausman testi sonucunda “açıklayıcı değişkenler ve birim
etki arasında korelasyon yoktur” şeklinde kurulan hipotezinin bu model için 0.05
anlamlılık düzeyinde reddedildiği görülmüş ve sabit etkiler modelinin geçerli
olduğu kanısına varılmıştır.
Tablo 3 : 1992 – 2014 Dönemi Avrasya Ekonomik Birliği Üyesi Ülkelerin Panel
Veri Sonuçları
Bağımlı Değişken: ge
Bağımsız
Sabit Etki
Rassal Etki
Değişkenler
Fe
- 0.195 ( 0.007***)
-0.520 (0.000***)
Nx
0.003 ( 0.708 )
0.022 (0.017**)
P
0.452 ( 0.083* )
0.573 (0.054*)
Gözlem Sayısı
115
115
2
Düzeltilmiş R
0.131
0.068
F – Statistic
0.000**
0.000**
Hausman Test
82.49 (0.000**)
Not: ***,**,* sırasıyla %1, %5 ve %10 anlamlılık düzeylerini göstermektedir.
Tablo 3’te görüldüğü üzere sabit etkiler tahmini sonucunda; finansal açıklık (fe)
değişkeninin beklentilere uygun olarak katsayısının negatif ve istatistiksel olarak %1
120
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Ticari ve Finansal Açıklığın Kamu Büyüklüğü Üzerindeki Etkisi: Avrasya Ekonomik…
düzeyinde anlamlı olduğu görülmektedir. Burada finansal açıklıkta meydana gelen
% 1’lik bir artış kamu büyüklüğünü yaklaşık % 0.20 azaltmaktadır. Ticari açıklık
(nx) değişkeni ile kamu büyüklüğü arasında ise istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki
bulunamamıştır. Kontrol değişken olarak kullanılan nüfus artış hızı (p) değişkeni ile
kamu büyüklüğü arasında ise pozitif yönlü ve istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki
tespit edilmiştir. Yani nüfustaki % 1’lik bir artış kamu büyüklüğünü % 0.45
oranında artırmaktadır. Genel olarak ampirik analiz sonucu elde edilen bulgular
Parvizkhanlou (2014) çalışmasında elde edilen sonuçları destekler niteliktedir.
SONUÇ
Çalışmada küreselleşme ile birlikte kamu harcamalarında meydana gelen değişim
ele alınmıştır. Küreselleşme süreci ile dışa açılmanın ve dış risklerin kamusal
müdahaleleri artırdığı ve kamu harcamalarında artışa yol açtığı görülmektedir. Bu
artışta en önemli katkının artan dış riskler karşısında yaşanan ekonomik krizler ve
bu krizlerin sonucunda yapılan sosyal harcamalar olduğu tahmin edilmektedir.
Finansal ve ticari açıklığın kamu harcamaları üzerindeki etkisi, Avrasya Ekonomik
Birliği üyesi (Beyaz Rusya, Ermenistan, Kazakistan, Kırgızistan ve Rusya
Federasyonu) için 1992 – 2014 dönemini kapsayan panel veri analizi ile test
edilmiştir. Yapılan analizde literatüre uygun olarak F- testi, Breusch – Pagan
Lagrange Çarpanı Testi yapılmış ve elde edilen bulgular ışığında panel veri analizi
uygulanmıştır.
Uygulanan panel veri analizi sonucunda kamu harcamaları ile küreselleşmenin
göstergesi olan finansal açıklık arasında negatif ve istatiksel olarak anlamlı bir ilişki
bulunmuştur. Bir ekonomide dışa açıklık arttıkça daha fazla dış risklere ve dış
şoklara maruz kalınacak bu durumda da hükümetler dış risklerden asgari düzeye
indirgemek için kamu harcamalarını artıracaktır. Kısaca dış risklerden korunmak
isteyen ülkeler için kamu harcamalarının önemi artacaktır. Kamu harcamaları ile
ticari açıklık arasında ise istatiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunamamıştır. Modele
dahil edilen nüfus artış hızı ile kamu harcamaları arasında istatiksel olarak anlamlı
ve pozitif yönlü bir ilişkinin olduğu görülmüştür. Nüfus artışı, kamu harcamalarının
gerçek artış nedenlerinden biridir ve elde edilen sonuçlar literatürde yer alan
çalışmalar ile örtüşmektedir.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
121
C.YILMAZ, G.AKBULUT ve H.UĞURLU
KAYNAKÇA
Abounoori, Esmaiel ve Ghaderi, Saman (2011) “The Effect of Trade and
Financial-Openness on Government Size: A Case Study for MENA”,
International Research Journal of Applied and Basic Sciences, Vol. 2, No.
5, pp. 170-174.
Altay, Asuman ve Aysu, Ahmet (2013) “Etkinlik ve Telafi Edici Etki Hipotezi:
Seçilmiş Ülkeler Üzerine Ampirik Bir İnceleme”, TİSK Akademi, ss. 131154.
Aregbeyen, Omo ve İbrahim, Taofik Mohammed (2014) “Trade OpennessGovernment Size Nexus: Compensation Hypothesis Considered for
Nigeria”, Journal of Reviews on Global Economics, pp. 364-372.
Aydoğuş, İsmail ve Topçu, Mert (2013) “An Investigation of Co-Integration and
Causality Between Trade Openness and Government Size in Turkey”,
International Journal of Economics and Financial Issues, Vol. 3, No. 2, pp.
319-323.
Balle, Frank ve Vaidya, Ashish (2002) “A Regional Analysis of Openness and
Government Size”, Applied Economics Letters, Vol. 9, No. 5, pp. 289292.
Benarroch, M., & Pandey, M. (2012) “The Relationship Between Trade Openness
And Government Size: Does Disaggregating Government Expenditure
Matter?. Journal of Macroeconomics, No. 34, pp. 239-252.
Cameron, D. R. (1978). The expansion of the public economy: A comparative
analysis. American political science review, 72(04), 1243-1261.
Erauskin, I. (2013). The İmpact Of Financial Openness On The Size Of UtilityEnhancing Government. Economics, Vol. 7, No. 38.
Genç, Murat Can ve Telatar, Osman Murat (2015) “Telafi Hipotezi Türkiye İçin
Geçerli Midir?”, International Conference on Eurasian Economies 2015,
ss. 437-444.
Garrett, Geoffrey (2001) “Globalization and Government Spending Around The
World”, Studies in Comparative International Development, Vol. 35, No.
4, pp. 3–29.
Islam, M. Q. (2004) “The Long Run Relationship Between Openness And
Government Size: Evidence From Bounds Test”, Applied Economics, Vol.
9, No. 36, pp. 995-1000.
Kimakova, Alena (2009) “Government Size and Openness Revisited: The Case of
Financial Globalization”, KYKLOS, Vol. 62, No. 3, pp. 394-406.
122
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Ticari ve Finansal Açıklığın Kamu Büyüklüğü Üzerindeki Etkisi: Avrasya Ekonomik…
Liberati, Paolo (2006) “Trade Openness, Financial Openness and Geovernment
Size”, Università di Urbino “Carlo Bo”, Revised Edition ISE, pp. 1-49.
Parvizkhanlou, J. Karam (2014) “An Impact of Trade and Financial-Openness on
Government Size: A Case Study For ECO”, Internatıonal Journal Of
Multıdıscıplınary Research In Socıal & Management Scıences, Vol. 2, No.
2, pp. 1 – 4.
Rodrik, D. (1998) “Why Do More Open Economies Have Bigger Governments?”,
Journal of Political Economy, 106(5), 997-1032.
Schulze, Gunther G. ve Ursprung, Heinrich W. (2000) “Globalisation of The
Economy and The Nation State”, pp. 295-352.
Shahbaz, M.-Rehman, Hafeez Ur ve Amir, N. (2010) “The Impact of Trade and
Financial-Openness on Government Size: A Case Study of Pakistan”,
Journal of Quality and Technology Management Vol. 6, No. 1, June, pp.
105 – 118.
Tatoğlu, Yerdelen Ferda (2013) Panel Veri Ekonomisi: Stata Uygulamalı, Beta
Yayınları, 2. Baskı, İstanbul.
Zeren, Fatma ve Ergün, Suzan (2013) “Ticari Açıklık ve Kamu Büyüklüğü İlişkisi:
Panel Nedensellik Testi”, Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler
Dergisi, Cilt. 27, Sayı. 4, ss. 229-240.
Zortuk, Mahmut ve Beşer, Berna (2014) “Dışa Açıklık ve Demokratik Yapının
Kamu Kesimi Büyüklüğü Üzerindeki Etkisi: Rodrik Hipotezine Geçiş
Ekonomilerinden Kanıt”, Ege Akademik Bakış, Cilt. 14, Sayı. 3, ss. 345359.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
123
C.C.ÖZCAN, M.GERÇEKER ve İ.ÖZMEN
124
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Turizm ve Çevre İlişkisinin Ekonometrik Bir Analizi
Turizm ve Çevre İlişkisinin Ekonometrik Bir Analizi
Ceyhun Can ÖZCAN1
Mustafa GERÇEKER2
İbrahim ÖZMEN3
Özet
21.yy’da uygulanan neo-liberal politikalarla birlikte küreselleşme olgusunun zirveye
ulaşması, nüfus yoğunluğunda meydana gelen artışlar, ulaşım sistemleri ve bilgi
teknolojilerinde meydana gelen hızlı gelişmeler; bu süreçte turizm sektöründen elde edilen
gelirin ve turist sayısının oldukça hızla artmasına neden olmuştur. Turist sayısında yaşanan
artışlar sağladığı katma değer vasıtasıyla ülke ekonomilerine önemli katkılar sağlamaktadır.
Öte yandan ekonomik faaliyetlerin artması çevre sorunlarına neden olabilirken, çevre
sorunlarının da sürdürülebilir ekonomik büyümeyi olumsuz yönde etkilediği
düşünülmektedir. Bu çalışmanın amacı en çok turist çeken 10 ülkenin turizm geliri, turist
sayısı ve çevre kirliliği değişkenleri arasındaki ilişkiyi ortaya koymaktır. Çalışmada
kullanılacak veriler Dünya Bankası veri tabanından elde edilmiştir. Çalışmada 1995-2011
yıllarına ait verilere panel birimkök, panel nedensellik ve panel eşbütünleşme testleri
uygulanmıştır. Elde edilen bulgular turizm ve çevre arasındaki ilişkinin varlığını ortaya
koymaktadır. Elde edilen sonuçlar hem özel sektör hem de kamu politika yapıcıları
açısından yol göstericidir.
Anahtar kelimler: Turizm ve Çevre İlişkisi, Panel Veri Analizi, Panel Birim Kök Testi,
Panel Eşbütünleşme Testi.
Jel Kodları: Q56, Z32, C23
Econometrical Analysis of Tourism and Environment Relation
Abstract
Globalization of the world via neo-liberal policies in 21th century, increasing population,
fast development in communication and information Technologies have induced high
increase in tourism income and tourist number. Increasing number of tourist also provided
important addition to economy. On the other hand, increasing economic activities may
cause environmental pollution and it is thought that environmental pollution affects
sustainable economic growth negatively. The aim of this study is to determine relation
between tourism income, tourist number and environmental pollution in ten countries
which have the highest number of tourist. We obtain the data belonging to variables from
World Bank between years 1995 and 2011. In the study, we employ panel unit root, panel
causality and panel co-integration tests. Findings obtained from the empirical analyses
imply that there is a causation linkage between tourism and environmental pollution. The
findings are lodestar for both private sector and public policies.
Yrd. Doç. Dr., Necmettin Erbakan Üniversitesi, Turizm Fakültesi, Turizm İşletmeciliği Bölümü,
e-mail:ceyhuncan5@hotmail.com
2
Arş. Gör. Dr., Selçuk Üniversitesi, İİBF, İktisat Bölümü e-mail: mustafagerceker@selcuk.edu.tr
3
Dr., Konya Vergi Dairesi Başkanlığı, e-mail:ibrahimozmen08@gmail.com
1
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
125
C.C.ÖZCAN, M.GERÇEKER ve İ.ÖZMEN
Keywords: Tourism and environment relation, panel data analysis, panel unit root test,
panel co-integration test
Jel Codes: Q56, Z32, C23
GİRİŞ
Turizm bir bütün olarak 21. yüzyılda endüstri haline gelmiştir (Holden,2008:5).
Turizmin bu kitlesel üretim hali onun genel ekonomi içindeki sektörlerin büyük bir
bölümü ile etkileşiminin de sonucudur. Turizm taşıma, konaklama, hava yolu
hizmetleri, liman hizmetleri, kara yolu hizmetleri, tren yolu hizmetleri ve iletişim
sektörü gibi daha birçok sektör ile iç içedir (Lee ve Brahmasrene,2013:71,
Holden,2008:74). Konaklama yerleri, restoranlar ve bunların gelişimi gerek doğal
hayatı gerek çevresel alanları etkilemektedir. Kitlesel turizm, küreselleşme ve artan
turist sayıları, içinde bulunduğumuz dönemde dikkat çekmektedir. Turistler artan
bir şekilde kişisel araçlarla seyahat etme yönünde eğilim sergilemektedirler (Lee ve
Brahmasrene,2013:71). Bunun yanında turizm sektöründeki seyahatlerde genelde
fosil yakıtlar kullanılmaktadır. Aşırı kullanımı artan fosil yakıtlar ise sera gazı
salınımı ile doğrudan bağlantılıdır. Turizm sektörü ile enerji tüketimi arasındaki
ilişkiyi ele alan ve bu durumun sera gazı salınımı ve küresel ısınma ile ilgili
olduğunu ileri süren çok sayıda çalışma bulunmaktadır. Bu çalışmaların yanında
Dünya Turizm Örgütünün 2010 yılındaki raporuna göre, dünya CO2 salınımının
% 5’lik kısmının turizm kaynaklı olduğunu dile getirmektedir. Salınımın büyük bir
bölümü turist taşımacılığından kaynaklanırken, bir bölümü de hava yolu
taşımacılığından kaynaklanmaktadır (WTO,2010). Yine turizm alanlarında su
kirliliği, gürültü kirliliği ve estetik kirlilik en yaygın çevre kirliliği örnekleri arasında
yer almaktadır (Holden,2008:92-97).
Yer verilen bu bilgiler ışığında turizm ve CO2 arasındaki ilişki rahatlıkla
kavranabilmekte iken genel anlamda CO2 salınımının azaltılması için turizm
endüstrisinin küçültülmesine, uçuş sayılarının azaltılmasına veya turist sayılarının
azaltılmasına dair politik önlemler beklenmemektedir. Ancak turizm ve CO2
salınımı arasında bir bağın varlığına dair kanıtlar politik aktörlere sunulabilir.
Bu bilgilerden hareketle çalışmanın temel amacı, ele alınan ülkelerdeki turizm geliri
ve turist sayısı değişiminin karbon salınımını (çevreyi) nasıl etkilediğini ortaya
koymaktır. Literatürde incelenen ülke ya da ülke gruplarından farklı olarak, en çok
turist çeken ilk 10 ülkenin ele alınması ve kullanılan yöntem çalışmanın özgün
yanını oluşturmaktadır.
Çalışma 4 temel bölümden oluşmaktadır ve tasarımı şu şekildedir: Giriş kısmında
çalışmanın teorik perspektifi ve konunun öneminden bahsedilmektedir. Birinci
bölümde model, veri seti ve ekonometrik metodoloji tartışılmaktadır. İkinci
126
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Turizm ve Çevre İlişkisinin Ekonometrik Bir Analizi
bölümde ampirik bulgular sunulmaktadır. Sonuç kısmında elde edilen bulguların
tartışılması ve politika önerileri yer almaktadır.
1. MODEL VE VERİLER
Çalışmanın ülke örneklemi, en çok turist çeken ilk 10 ülkeden oluşmaktadır.
Verilerin zaman aralığı ise 1996-2011 dönemlerini kapsamaktadır. Modelin
belirlenmesinde yerli ve yabancı literatür taranarak matematiksel formu aşağıdaki
şekilde belirlenmiştir:
=
burada
+
i 1,..., N
göstermektedir.
+
+
yatay kesit sayısını ve
+
t 1,..., T
(1)
zaman
boyutunu
Ülkelerin turist sayısını temsilen LTA turizm değişkeni kullanılmaktadır. Ülkelerin
turizm gelirlerini temsilen LTR değişkenini kullanılmaktadır. Büyümeyi temsilen
kullanılan LPGDP değişkeninin ise büyümeyi ölçmede bir gösterge olarak
kullanımı oldukça kolay olmakla birlikte, ülkelerin büyüme seviyelerini mukayese
etmede de çok tercih edilen bir göstergedir. Turizm geliri ve kişi başı gelir
değişkenleri dolar cinsinden kullanılmıştır. Çevre olaylarını temsilen CO karbon
salınım miktarları kullanılmaktadır (WB, 2015). Bu değişkenlere ait veriler, Dünya
Bankası (WDI) veri tabanından elde edilmiştir.
1.1. Panel Eşbütünleşme Testleri
Panel veri setinde yer alan bağımlı ve bağımsız değişkenler arasındaki uzun dönem
eşbütünleşme ilişkisinin test edilmesinde Pedroni (1999 ve 2004) tarafında önerilen
panel eşbütünleşme testleri ampirik analizlerde yaygın biçimde kullanılmaktadır.
Test prosedürü denklem 1’i en küçük kareler yöntemini her bir ülke için tahmin
etmek suretiyle başlamaktadır. Daha sonrasında takip eden artıklardaki yardımcı
regresyon en küçük kareler yöntemi ile tahmin edilmektedir (Nazlıoğlu, 2010;
Özcan, 2013; Özmen,2016).
it i it 1 it
(2)
Değişkenler arasında eşbütünleşmenin olmadığı hipotezini test etmek amacı ile
yedi eşbütünleşme istatistiği geliştirilmiştir. Panel eşbütünleşme testleri
çerçevesindeki dört istatistik metodu artıklar üzerindeki birim kök testleri için farklı
üyeler için ( i ) otoregresif katsayılarını toplamaktadır. Takip eden üç istatistik
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
127
C.C.ÖZCAN, M.GERÇEKER ve İ.ÖZMEN
paneldeki her bir yatay kesit için bireysel olarak tahmin edilen katsayıların
ortalamasını almaktadır. Eşbütünleşmenin olmadığı boş hipotezi, her bir i için
H 0 : i 1 alternatif her bir I için H1 : i 1 hipotezi karşısında ve her bir I
için H1 : i 1 hipotezi karşısında test edilir. Bundan dolayı yatar kesitler arasında
potansiyel heterojenitenin ek bir kaynağı ölçüler arası yaklaşımı ile elde edilebilir.
Panel eşbütünleşme istatistikleri asimptotik standart normal dağılıma sahiptir
(Nazlıoğlu, 2010; Özcan, 2013; Özmen, 2016).
1.2. Panel Eşbütünleşme İlişkisi Tahmin Yöntemleri
Eşbütünleşme ilişkisinin varlığı bağımsız değişkenlere ait uzun dönem katsayıların
nasıl tahmin edileceği sorununu ortaya çıkarmaktadır. Panel veri setlerinde
eşbütünleşme vektörünün tahmin edilmesini sağlayan çeşitli yöntemler önerilmiştir
ve bu panel yazını hâlâ gelişme sürecindedir. Bu kapsamda, Kao ve Chiang (2000)
tarafından geliştirilen panel EKK, panel dinamik EKK (Dynamic Ordinary Least
Squares (DOLS)) ve panel FMOLS tahmincileri; Mark ve Sul (2003) tarafından
geliştirilen panel DOLS tahmincisi ve Pedroni (2000, 2001) tarafından geliştirilen
panel DOLS ve FMOLS tahmincileri ampirik analizlerde yaygın olarak
kullandıkları yöntemlerdir. Panel DOLS ve FMOLS tahmincileri bağımsız
değişken(ler) ve hata terimi arasındaki içsellik ve hata terimlerindeki kendine
bağlaşımlılık problemlerinin ortadan kaldırılmasında panel EKK tahmincisine
kıyasla daha etkin oldukları için özellikle tercih edilmektedir.
Kao ve Chiang (2000) tarafından geliştirilen panel DOLS ve FMOLS yöntemleri
ve Mark ve Sul (2003) tarafından geliştirilen panel DOLS yöntemlerinde kesit-içi
havuzlanmış veriler kullanılırken; Pedroni (2000, 2001)’de geliştirilen panel DOLS
ve FMOLS tahmincileri kesitler-arası havuzlanmış verileri kullanmaktadır. Pedroni
tarafından grup ortalama panel DOLS ve panel FMOLS olarak adlandırılan bu
yöntemler kesit-içi veriye dayalı panel DOLS ve FMOLS tahmincilerine kıyasla
bazı avantajlara sahiptir. Birincisi, grup ortalama tahmincileri heterojen
eşbütünleşme vektörlerinin dikkate alınmasında daha büyük bir esnekliğe sahiptir.
Kesit-içi veriye dayalı tahminciler uzun dönem eşbütünleşme vektörünü bütün
paneli için tahmin ederken; kesitler-arası veriye dayalı grup ortalama tahmincileri
eşbütünleşme vektörünü her bir yatay kesit için tahmin etmekte ve eşbütünleşme
katsayılarının yatay kesitler arasında heterojen olmasına imkân sağlamaktadır.
İkincisi, eşbütünleşme katsayıları için teoriye dayalı hipotezleri sınamak
mümkündür. Üçüncüsü, panel katsayıları uzun dönem eşbütünleşme vektörünün
ortalaması olarak yorumlanabilmektedir (Pedroni, 2001: 728-729). Bu
avantajlarından dolayı değişkenlerin turizm talebi üzerindeki uzun dönem etkilerini
128
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Turizm ve Çevre İlişkisinin Ekonometrik Bir Analizi
analiz etmek için Pedroni (2000)’de geliştirilen panel FMOLS ve Pedroni
(2001)’de geliştirilen panel DOLS tahmincileri kullanılacaktır.
Pedroni (2000) tarafından geliştirilen grup ortalama panel FMOLS yöntemi
aşağıdaki panel regresyon modeline dayanmaktadır.
yit i xit it
xit xit 1 eit
(3)
(4)
burada yit bağımlı değişkeni, xit bağımsız değişkenleri ve
için sabit etkileri
göstermekte, ayrıca paneli oluşturan yatay kesitler arasında bağımlılık olmadığı
varsayılmaktadır. Eşitlik (3)’de hata terimleri durağan bir süreçtir, dolayısıyla yit
birinci dereceden bütünleşikse yit ve xit arasında uzun dönem eşbütünleşme ilişkisi
vardır. Böylece, tahmin edilmesi gereken uzun dönem eşbütünleşme vektörünü
göstermektedir. Panel FMOLS tahmincisinde panel için eşbütünleşme vektörü
elde edilirken birinci aşamada eşitlik (3)’deki model her bir yatay kesit için
FMOLS tahmincisi kullanılarak tahmin edilmektedir . İkinci aşamada her bir yatay
kesite ait FMOLS tahmininden elde edilen eşbütünleşme katsayılarının ortalaması
alınmaktadır. Böylece, panel için eşbütünleşme vektörü aşağıdaki gibi
hesaplanmaktadır (Nazlıoğlu, 2010; Özcan, 2013; Özmen,2016).
*
*
ˆGFM
N 1 FM
,i
N
i 1
(5)
Burada her bir yatay kesit için FMOLS tahmininden elde edilen eşbütünleşme
katsayısını göstermektedir. Grup ortalama panel FMOLS tahmincilerine ait tistatistikleri her bir yatay kesit için FMOLS tahmininden elde edilen eşbütünleşme
katsayısına ait t-istatistiklerinden elde edilmektedir. Panel eşbütünleşme katsayısına
ilişkin t-istatistiği aşağıdaki gibi hesaplanmaktadır:
N 1 / 2 t ˆ *
N
t ˆ *
GFM
i 1
FM , i
(6)
Burada paneli oluşturan her bir yatay kesit için yapılan FMOLS tahmininden elde
edilen eşbütünleşme katsayısına ilişkin t-istatistiğini göstermektedir. Pedroni
(2001) tarafından önerilen grup ortalama panel DOLS tahmincisi aşağıdaki
regresyon modelinin tahminini gerektirmektedir.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
129
C.C.ÖZCAN, M.GERÇEKER ve İ.ÖZMEN
yit i xit
Ki
k Ki
ik
xit it
(7)
Burada –Ki ve Ki öncül ve gecikme sayılarını göstermektedir ve paneli oluşturan
yatay kesitler arasında bağımlılık olmadığı varsayılmaktadır. Panel eşbütünleşme
vektörü elde edilirken ilk olarak eşitlik (7)’deki model her bir yatay kesit için
tahmin edilmektedir . İkinci aşamada her bir yatay kesite ait bu DOLS
tahmininden elde edilen eşbütünleşme katsayılarının aritmetik ortalaması
alınmakta ve panel eşbütünleşme katsayısı aşağıdaki gibi hesaplanmaktadır:
*
ˆGD
N 1 D* ,i
N
i 1
(8)
Burada
her bir yatay kesit için DOLS tahmininden elde edilen eşbütünleşme
katsayısını göstermektedir. Grup ortalama panel DOLS tahmincilerine ait tistatistikleri ise, aşağıdaki gibi hesaplanmaktadır
t ˆ * N 1 / 2 t ˆ *
N
D
i 1
D ,i
(9)
Burada her bir yatay kesit için DOLS tahmininden elde edilen eşbütünleşme
katsayısına ilişkin t-istatistiğini göstermektedir (Nazlıoğlu, 2010; Özcan, 2013;
Özmen,2016).
2 AMPİRİK BULGULAR
2.1. Panel Birim Kök Testi Sonuçları
Eşbütünleşme analizlerinin yapılmasında değişkenlerin birim kök özellikleri önemli
bir role sahiptir. Serilerin hem düzey hem de birinci farkları için Uygulanan LLC
(Levin, Lin ve Chu 2002) ve İPS (İm, Pesaran, Shin 2003) birim kök testleri
uygulanmış ve sonuçlar Tablo 1’de verilmiştir. Her ne kadar seviye değerlerinde
durağan olmasalar da, birinci derece farkları alındığında durağan hale
gelmektedirler. Dolayısıyla, kullanılan değişkenlerin tamamı, gerek sadece sabit
terim kullanılsın, gerekse hem sabit hem de trend değişkeni aynı anda kullanılsın,
birinci dereceden durağandır yani I (1)’dir. Model tahmin edilmeden önce
değişkenler arasında uzun dönemli bir ilişki olup olmadığı literatürde çok sayıda
yaklaşımın geliştirildiği “ko-entegrasyon” veya “eş-bütünleşme” testleri ile
yapılacaktır.
130
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Turizm ve Çevre İlişkisinin Ekonometrik Bir Analizi
Eşbütünleşme analizlerinin yapılmasında değişkenlerin birim kök özellikleri önemli
bir role sahiptir. Bu yüzden çalışmanın uygulama kısmında ilk olarak panel birim
kök analizine yer verilmiştir. Serilerin hem düzey hem de birinci farkları için birim
kök testleri uygulanmıştır. Elde edilen bulgular Tablo 1’de sunulmuştur.
Tablo 1: Panel Birim Kök Testleri
Sabit
İstatist
ik
LTR
LTA
LPGD
P
CO
LL
C
İPS
LL
C
İPS
LL
C
İPS
LL
C
İPS
Seviye (Level)
Sabit+Tre
nd
Olasılı
İstatistik
k
Olasılı
k
Birinci Fark (First Difference)
Sabit+Tre
Sabit
nd
İstatist Olasılı İstatist
Olasılık
ik
k
ik
-1.05
0.14
-3.08
0.00
-6.24
0.00
-5.10
0.00
2.20
0.98
-0.89
0.18
-5.09
0.00
-3.26
0.00
-0.63
0.26
-2.39
0.00
-3.48
0.00
-2.24
0.01
1.49
0.93
-0.42
0.33
-3.43
0.00
-1.66
0.04
0.37
0.64
-2.07
0.01
-5.45
0.00
-5.29
0.00
2.73
0.99
-0.56
0.28
-2.87
0.00
-1.48
0.06
3.64
0.99
-0.52
0.29
2.16
0.01
-2.99
0.00
4.85
1.00
1.67
0.95
-2.67
0.00
-3.01
0.00
Uygulanan LLC (Levin, Lin ve Chu 2002), İPS (İm, Pesaran, Shin 2003) testleri
turist sayısının (LTR) düzeyde durağan olmadığını ancak farkı alındığında durağan
olduğunu göstermektedir. Turizm gelirinin durağan olmaması, meydana gelen
şokların etkisinin kalıcı olduğunu ifade etmektedir.
2.2. Panel Eş-bütünleşme Testi Sonuçları
Tablo 2, panel eş-bütünleşme testi sonuçlarını göstermektedir. Tabloda yer alan
Pedroni (1999) testi dünyada en çok turist çeken ilk 10 ülke açısından turizm ve
çevre değişkenleri arasındaki ilişkinin eş bütünleşik olduğunu göstermektedir. Kao
Hata Eşbütünleşme testi ise Pedroni Eşbütünleşme testinin sonuçlarını doğrular
niteliktedir.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
131
C.C.ÖZCAN, M.GERÇEKER ve İ.ÖZMEN
Tablo 2: Panel Eş-Bütünleşme Testleri
Sabit
Pedroni (1999)
KAO
Eşbütünleşme
ADF
Panel-v
Panelrho
Panelpp
Paneladf
Gruprho
Gruppp
Grup –
adf
Hata
Sabit
ve
Trend
İstatistik
-1.215706
2.018202
İstatistik
-0.455670
1.344370
Olasılık
0.6757
0.9106
Olasılık
0.8880
0.9782
-0.538042
0.2953
-1.828453
0.0337**
-0.304945
0.3802
-0.011678
0.4953
2.742069
0.9969
2.453409
0.9929
-2.432072
0.0075***
-3.330697
0.0004***
-0.052752
0.4790
0.429879
0.6664
İstatistik
Olasılık
2.014494
0.0220**
Not: Pedroni (1999) testlerinde gecikme sayısı 2, Panel v-istatistiği sağ kuyruk dağılımı gösterdiği için
%5 anlam düzeyinde kritik değer 1,645; diğer istatistikler sol kuyruk dağılımı gösterdiği için kritik
değer -1,645’dir. Panel v >1.645 ya da diğerleri için hesaplanan istatistikler<-1.645 ise, sıfır hipotezi
reddedilir ve değişkenler arasında uzun dönem eşbütünleşme ilişki olduğuna karar verilir (Nazlıoğlu ve
Soytas, 2012).
2.3. Panel Eşbütünleşme İlişkisi Tahmini Sonuçları
Bundan sonraki aşamada Eşitlik (1)’de tanımlanan modele ilişkin ekonometrik
ilişkiler analiz edilecektir. Elde edilen ampirik bulgular Tablo 3’de sunulmaktadır.
Panel DOLS ve FMOLS tahmincileri yatay kesit bağımlılığını dikkate almadan
inceleyen testlerdir ve paneldeki Eş bütünleşme ilişkilerini ve yönünü tayin etmede
kullanılmaktadır.
Tablo 3: Panel Eşbütünleşme İlişkisi Tahmini
DOLS
FMOLS
Katsayı
t-ist.
Katsayı
t-ist.
LTR
-2.060718
-2.456684**
-2.657246
-3.591103***
LTA
1.674332
2.559977**
1.450276
2.158221**
LPGDP
1.266804
2.340286**
2.149756
4.460585***
Not: DOLS tahmininde öncül ve gecikme sayıları Schwarz bilgi kriterine göre belirlenmiş, FMOLS
ve 2-aşamalı tahminlerinde gecikme sayısı 2 olarak alınmıştır. ***, **, * sırasıyla %1, %5 ve %10
düzeyinde istatistiki anlamlılığı göstermektedir.
132
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Turizm ve Çevre İlişkisinin Ekonometrik Bir Analizi
Modelde yer alan bağımsız değişkenler, turizm ve çevre arasındaki ilişkinin hem
teorik olarak hem de istatiksel olarak kurulan modelin doğruluğunu ortaya
koymaktadır. DOLS ve FMOLS tahmincilerden elde edilen bulgular modeldeki
değişkenlerin katsayılarının anlamlılığını ispatlamaktadır. Kontrol parametresi
olarak kullanılan gelir değişkeni ise beklendiği gibi pozitif ve anlamlıdır. Turizmde
meydana gelen bir % 1’lik bir artış çevre üzerinde (CO) %2,06’lık bir azalmaya
neden olmaktadır. FMOLS tahminci sonuçları da benzer şekilde turizm ve çevre
arasındaki negatif ilişkiyi tekrar etmektedir. Turizm ve çevre ilişkisinden elde edilen
bulgular, turizm gelirleri arttıkça çevre üzerindeki tahribatının da azaldığını
göstermektedir. Bu sonuca göre, turizmden elde edilen ekonomik gelirlerin ancak
belli bir seviyeyi geçtikten sonra çevreyi pozitif etkileyebildiği önermesi yapılabilir.
SONUÇ
Bu çalışma, turizmle çevre arasındaki ilişkiyi panel veri analizi aracılığıyla en çok
turist çeken 10 ülke için analiz etmektedir. Son zamanlarda yapılan çalışmalarda
ekonomik büyüme ve çevre arasındaki ilişki ampirik olarak araştırmacılar tarafından
test edilmektedir. Turizm, bölgesel ve ulusal anlamda hem ekonomik hem de
çevresel gelişmeyi etkilemektedir. Bu pozitif etkilerden dolayı birçok ülke
tarafından turist sayısının artırılmasına yönelik politikalar tercih edilmektedir.
Çevre ve ekonomik büyüme arasındaki ilişki gelişmiş ülkeler açısından farklılıklar
arz etmektedir; buna karşın gelişmekte olan ülkeler açısından da daha farklı
sonuçlar ortaya koymaktadır. Benzer şekilde turizm ve çevre arasında ki ilişki farklı
ülke örneklemleri açısından önem ve farklılık arz etmektedir.
Bu çalışmanın temel amacı, turizm ve CO2 salınımları arasındaki ilişkiye yönelik
tartışmalara katkıda bulunmasıdır. Çalışmanın ampirik bulgularından elde edilen
sonuçlar serilerin durağan olduğunu göstermektedir. Uzun dönemde seriler
üzerindeki şokların kalıcı olmadığı anlamına gelmektedir. Panel Eşbütünleşme
sonuçları uzun dönemde turizm ve çevre arasında bir ilişkinin var olduğunu ortaya
koymaktadır. Panel DOLS ve FMOLS sonuçlarına göre turizm ve çevre arasındaki
ilişki, katsayılar ve teorik olarak anlamlıdır. Turizm gelirlerinde meydana gelen
%1’lik bir artış CO2 salınımını %2,06 oranında azaltmaktadır. Benzer şekilde
turizm geliri artmaksızın turist sayısında meydana gelen tek başına artışın, çevre
üzerinde olumsuz etkisi olduğu elde edilen çarpıcı bulgular arasındadır.
Bu sonuçlara göre, gelişme sürecinde olan ülkelerin turizm sektörlerinde
büyümelerini desteklemek adına çevresel duyarlılık seviyesini artırmak amacı ile
çevre ve turizm politikalarını daha kararlı bir şekilde uygulamaları gerektiğini
söylemek mümkündür. “Sürdürebilirlik” kavramı turizm sektörü açısından her
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
133
C.C.ÖZCAN, M.GERÇEKER ve İ.ÖZMEN
sektör için taşıdığından daha fazla, hayati bir önem arz etmektedir. Politik aktörler
için, “turizm ve CO2 salınımı arasında bir bağın varlığı” kanıt olarak sunulabilir.
KAYNAKÇA
Apergis, Nicholas, Christou, Chistina and Gupta, Rangan (2014), “Are there
Environmental Kuznets Curves for US State-Level CO2 Emissions?”
Universty of Pretoria Department of Economics Working Paper Series,
Working Paper No. 2014-74.
Fujii, Hidemichi, Assaf, George A.,Managi, Sunsuke and Maousek, Roman
(2015), “Did the Financial Crisis Effect Environmental Efficiency?
Evidence from the Japanese Manufacturing Sector”, Munich Personal
RePEc, Working Paper No.66363.
Grossman, Gene. M. and Krueger, Alan. B. (1991), “Environmental Impacts of a
North American Free Trade Agreement”, National Bureau of Economic
Research, Workin Paper No.3914.
Hadri, Kaddour (2000), “Testing for Stationarity in Heterogeneous Panel Data”,
Econometrics Journal Vol. 3, pp. 148-161.
Holden, Andrew (2008), “Environment and Tourism”, New York, Routledge.
Im, Kyung S., Pesaran, M. Hashem and Shin, Yongcheol (2003), “Testing for
Unit Roots in Heterogeneous Panels, Journal of Econometrics, Vol. 115,
N. 1, pp. 53-74.
Kao, Chihwa and Chıang, Min-Hsien (2000), “On The Estimation and Inference
of A Cointegrated Regression in Panel Data”, Nonstationary Panels, Panel
Cointegration and Dynamic Panels, Vol. 15, pp. 179-222.
Koçak, Emrah (2014), “Türkiye'de Çevresel Kuznets Eğrisi Hipotezinin
Geçerliliği: ARDL Sınır Testi Yaklaşımı”, İşletme ve İktisat Çalışmaları
Dergisi, C.2, S.3, ss. 62-71.
Lee, Jung, W. and Brahmasrene, Tantatape (2013), “Investigating the influence of
tourism on economic growth and carbon emission: Evidence from panel
analysis of the European Union”, Tourism Management, Vol.38, pp. 6976.
Levin, Andrew, Lin, Chen-Fu and Chu, Chia-Shang (2002), “Unit Root Test in
Panel Data:Asymptotic and Finite Sample Properties”, Journal of
Econometrics Vol.108, N.1, pp. 1-24.
Mark, C., Nelson and Sul, Dongyuu (2003), “Cointegration Vector Estimation by
Panel DOLS and Long-run Mondey Demand”, Oxford Bulletin of
Economics and Statistics, Vol. 65, N.5, pp. 655-680.
Nazlıoğlu, Şaban (2010), “Makro İktisat Politikalarının Tarım Sektörü Üzerindeki
etkileri: Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ülkeler İçin Bir Karşılaştırma”,
134
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Turizm ve Çevre İlişkisinin Ekonometrik Bir Analizi
Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İktisat Ana Bilim Dalı
Doktora Tezi.
Nazlıoğlu, Şaban and Soytaş, Uğur (2012), “Oil Price, Agricultural Commodity
Prices, And The Dollar: A Panel Cointegration And Causality Analysis”,
Energy Economics, Vol. 34, pp. 1098–1104.
Özcan, C., Can (2013), “Turizm Talebini Etkileyen Faktörlerin Ekonometrik Bir
Analizi”, Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü İktisat
Ana Bilim Dalı Doktora Tezi.
Özmen, İbrahim (2016), “Tarihsel Olarak Vergi Gelirlerinin Belirleyicileri ve
BRIC-T Üzerine Ekonometrik Bir Analiz” Necmettin Erbakan
Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü İktisat Ana Bilim Dalı Doktora
Tezi.
Pedroni, Peter (1999),“Critical Values for Cointegration Test in Heterogeneous
Panels With Multiple Regressors”, Oxford Bulletin Of Economics and
Statistics, Vol. 61, N.1, pp. 653-670.
Pedroni, Peter (2004), “Panel Cointegration; Asymptotic and Finite Sample
Properties of Pooled Time Series Test With an Application to the PPP
Hypothesis”, Econometric Theory, Vol. 20, N.3, pp. 597-625.
Pedroni, Peter (2000), “Fully Modified OLS For Heterogeneous Cointegrated
Panels”, Nonstationary Panels, Panel Cointegrtion and Dynamic Panels,
Vol. 15, pp. 193-130.
Pedroni, Peter (2001), “PPP Test in Cointegrated Panels”, Review of Economics
and Statics, Vol. 83, pp. 727-931.
Tsurumi, Tetsuya and Managi, Sunsuke (2010), “Decompositon of The
Environmental Kuznets Curve: Scale, Technique and Compositon
Effects”, Environmental Economics and Policy Studies, Vol.11, N.1-4,
pp.19-36.
UNWTO (2010), “Annual Report 2011”, Madrid,UNWTO.
World
Bank (2015), World Development Indicators
http://data.worldbank.org/products/wdi, [08.07.2015].
Veri
Tabanı,
Xia, Enjun (2013), “Comparative Study on Inter-regional Differences of Economic
Growth and Environmental Quality in China”, Stanford Center for
International Development, Working Paper No. 478.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
135
S.KAYHAN, U.ADIGÜZEL ve F.Ş. SÖKMEN
136
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Kamu Harcamaları – Dış Ticaret Açığı İlişkisi: Birbirlerini Aynı Yönde mi Etkiler? …
Kamu Harcamaları – Dış Ticaret Açığı İlişkisi: Birbirlerini Aynı Yönde mi
Etkiler? Türkiye Örneği
Selim KAYHAN1
Uğur ADIGÜZEL2
Ferhat Şirin SÖKMEN3
Özet
Bu çalışmanın amacı Türkiye ekonomisinde 1987 ve 2014 yılları arasında farklı şok
tiplerinde ve farklı zaman boyutlarında ticaret açıkları ile kamu harcamaları değişkenleri
arasındaki nedensellik ilişkisinin belirlenmesidir. Böylelikle Türkiye ekonomisinde ikiz
açıklar hipotezinin geçerliliğini test ederken kamu harcamalarının dış ticaret açıklarını
açıklamada daha etkili olup olmadığını test etmiş olacağız. Bunu yapmak için ise Hatemi-J
ve Roca (2014) tarafından geliştirilen asimetrik nedensellik testi ile Breitung ve Candelon
(2006) tarafından geliştirilen frekans alanı nedensellik testi kullanılmaktadır. Testlerden
elde edilen sonuçlar değişkenler arasında çift yönlü nedenselliğin olduğunu göstermektedir.
Kamu harcamalarından dış ticarete doğru nedensellik uzun dönemde ortaya çıkmakta iken
ters nedensellik daha kısa zaman periyodunda yaşanmaktadır. Asimetrik nedensellik analizi
sonuçları, diğer nedensellik analizlerinden farklı olarak kamu harcamalarındaki artışın dış
ticaret açığını düşüreceğini göstermektedir. Bu sonuç ikiz açıklar hipotezi yerine ikiz
uzaksama hipotezinin Türkiye ekonomisi için geçerli olabileceğini göstermektedir.
Anahtar Kelimeler: Asimetrik nedensellik, kamu harcamaları, dış ticaret açığı, ikiz açık
hipotezi.
JEL Kodları: H50, F32, H62
Abstract
The purpose of this study is to determine the causality between trade deficits and
government expenditures for the Turkish economy in different time horizons and in the
case of different shock types between year 1987 and 2014. By doing so we aim to
understand whether twin deficit hypothesis is valid in the Turkish economy or government
expenditures have more ability to see the movements of trade deficit. To do this, we employ
asymmetric causality test developed by Hatemi-J and Roca (2014), frequency domain
causality test developed by Breitung and Candelon (2006) and rolling windows causality
test developed by Balcılar et al.(2010) methods. Results obtained from all tests imply that
there is a bi-directional causality between variables. The causation linkage from government
expenditures to trade deficit occurs in long run while reverse causation linkage occurs in the
shorter time period. Different from other causality analyses, asymmetric causality analysis
results indicate that an increase in government expenditures reduces trade deficit contrarily
Öğretim Üyesi, Necmettin Erbakan Üniversitesi, İktisat Bölümü, Konya / TÜRKİYE
Öğretim Üyesi, Cumhuriyet Üniversitesi, Uluslararası Ticaret ve Lojistik Bölümü, Sivas /
TÜRKİYE
3
Öğretim Görevlisi, Şırnak Üniversitesi, Muhasebe ve Vergi Uygulamaları Bölümü, Şırnak /
TÜRKİYE
1
2
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
137
S.KAYHAN, U.ADIGÜZEL ve F.Ş. SÖKMEN
to existing literature. This means twin divergence hypothesis might be valid in the Turkish
economy instead of twin deficit hypothesis.
1. GİRİŞ
Dış ticaret açıkları ile ilgili geleneksel görüş dış ticaretteki açığın temelinde kamu
bütçesinin olduğunu vurgularken ikiz açık hipotezi olarak adlandırmaktadır. Bütçe
açığının dış ticaret açığı üzerindeki etkisi kamu bütçesinin bileşenleri tarafından
açıklamak mümkündür. Bunlar kamu harcamaları ve vergilerdir. Klasik görüşe göre
kamunun borçlanması yurtiçindeki fon arzının azalmasna neden olmaktadır. Bu ise
yurtdışından fon akışına neden olacaktır ki kısaca kamu harcamaları bütçe açığı
kanalı ile dış açığa neden olmaktadır (Bernheim, 1998: 2). Araştırmacılardan bir
kısmı ikiz açık hipotezini incelerken bütçe dengesi yerine kamu harcamalarını
analizlerinde kullanmış ve anlamlı sonuçlar elde etmişlerdir. Mankiw (2006),
Elwell (2008) and Kayhan et al. (2013) çalışmalarında kamu harcamaları ile dış
ticaret açıkları arasında ilişki olduğuna dair kanıtlar elde etmişlerdir.
Öte yandan diğer bir grup iktisatçı ikiz açıklar hipotezinin geçerliliği konusunda
aksini iddia etmişler ve mali politikalar ile dış ticaret açıkları arasındaki ilişkinin
ters yönlü olduğunu ikiz açık yerine ikiz ayrışmadan bahsedilebileceğini
söylemişlerdir. Bu yazarlar arasında Kim and Roubini (2008), Muller (2008) ve
Blanchard ve Perotti (2008) bulunmaktadır.
Bu noktada Türkiye ekonomisinde yaşanan son gelişmeler Kim ve Roubini (2008)
çalışması çerçevesinde değerlendirilebilir. Zira yüksek bütçe açıklarının yaşandığı
Türkiye ekonomisinde 2002 yılından itibaren uygulanan istikrar politikaları
çerçevesinde sağlanan mali disiplin bütçe açıklarının azalmasına da neden olmuştur.
Bütçe açığının gayri safi yurtiçi hasılaya oranı 2001 yılında % 16 seviyesinde iken
2005 yılında % 1,7 oranına düşmüştür. Öte yandan dış ticaret açıklarında herhangi
bir iyileşmeden bahsetmenin mümkün olmadığı görülmektedir. Çünkü özellikle
küresel finans krizinden sonraki dönemde dış ticaret açıklarının gayri safi yurtiçi
hasılaya oranı giderek artmış ve rekor seviyelere ulaşmıştır. Türkiye İstatistik
Kurumu rakamlarına göre 2001 yılında toplam ihracat ve ithalat arasındaki fark
ithalat lehine 10 milyar Amerikan doları seviyesinde iken 2011 yılında aradaki fark
106 milyar Amerikan doları düzeyine çıkmıştır.
Mali disiplinin sağlanması ile bütçe açığındaki iyileşmeye rağmen kamu
harcamalarında herhangi bir düşüş yaşanmamış, tersine kamu harcamalarında ciddi
artış yaşanmış, bunun yanında tahsil edilen gelir miktarı da artarak kamu
harcamalarını telafi etmiştir. Aynı dönemde kamu harcamaları 46,7 milyar
Amerikan dolarından 230 milyar Amerikan doları seviyesine yükselmiştir.
138
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Kamu Harcamaları – Dış Ticaret Açığı İlişkisi: Birbirlerini Aynı Yönde mi Etkiler? …
Türkiye ekonomisinde ikiz açıklar hipotezini inceleyen çalışmalar arasında
Akbostancı and Tunç (2002), Acaravcı and Öztürk (2008), Gök and Altay (2007),
Yapraklı (2010), Günaydın (2004), Ünsal (2006), Sever and Demir (2007), Çelik
vd. (2008) ve Erdinç’e (2008) bulunmaktadır. Çalışmaların genelinde ikiz açıklar
hipotezinin geçerliliği savunulsa da ele alınan dönemin elde edilen sonuçlar
üzerinde etkili olduğunu söylemek mümkündür.
Bu açıklamalar ışığında bu çalışmanın amacı kamu harcamaları ile dış ticaret
açıkları arasındaki ilişkinin incelenmesi ve 1987 – 2014 döneminde türkiye’de bahsi
geçen hipotezlerden hangisinin geçerli olduğunu belirlemektir. Bu çalışma
kamunun harcamalar yolu ile dış ticaret açıkları üzerinde nasıl etkili olduğunu
anlamak açısından önemli bilgiler vermektedir. Diğer yandan çalışmada kullanılan
asimetrik nedensellik analizi ile değişkenler arasındaki asimetrik ilişkilerin ortaya
çıkarılması mümkün olacaktır. Ayrıca frekans alanı nedensellik analizi ile birlikte
değişkenler arasındaki ilişkinin farklı zaman boyutlarında nasıl değişkenlik
gösterdiği incelenebilecektir.
Bir sonraki bölümde kamu harcamaları ile dış ticaret açıkları arasındaki ilişkiyi
inceleyen literatüre yer verilecektir. Üçüncü bölümde ekonometrik teoriden
bahsedilecek ve devamında ampirik sonuçlara yer verilecektir. Sonuç kısmında ise
elde edilen bulgular yorumlanarak politika önerileri yapılacaktır.
2. Literatür
Konu ile ilgili ilk çalışmalarda dış ticaret dengesizlikleri bütçe açıkları aracılığı ile
açıklanmaya çalışılmıştır. Buna göre bütçede oluşacak açık dış ticaret dengesinin de
bozulmasına neden olacaktır. Darrat (1988), Bahmani-Oskooee (1989), Abell
(1990), Rosenssweig ve Tallman (1993), Vamvoukas (1997), Fidrmuc (2003),
Pattichis (2004), Saleh vd. (2005), Baharumshah ve Lau (2007) ve Bagheri et al.
(2012) ikiz açıklar hipotezini uluslararası literatürde destekleyen çalışmalar
arasındadır.
Mankiw (2006) and Elwell (2008) ikiz açıklar hipotezini kamu harcamaları
üzerinden değerlendirmiş ve literatür ile uyumlu sonuçlar elde etmiştir. Zira onlara
göre artan kamu harcamaları bütçe açığı oluşturup oluşturmadığına bakılmaksızın
dış ticaret açıklarına neden olmaktadır. Öte yandan Müller (2008), Blanchard ve
Perotti (2002) ve Kim ve Roubini (2008). Kamu harcamaları ile dış açıklar
arasındaki ilişkinin geleneksel açıklamalarına aykırı sonuçlar bulmuşlardır. Onlara
göre kamu harcamalarındaki artış nominal döviz kurunun artmasına ve net
ihracatın artmasına neden olacaktır. Bu durumda değişkenler arasındaki ilişki kamu
harcamalarından dış açıklara doğrudur. Fakat nedensellik aynı yönlü değil ters
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
139
S.KAYHAN, U.ADIGÜZEL ve F.Ş. SÖKMEN
yönlüdür. Kim ve Roubini
adlandırmaktadır.
(2008) bu durumu ikiz ayrıksama olarak
3. Metodoloji
Bu çalışmada kamu harcamaları ve dış ticaret açıkları arasındaki ilişkiyi incelemek
amacı ile iki farklı nedensellik metodu kullanılmaktadır. Bunlardan birincisi
Hatemi-J ve Roca (2014) tarafından geliştirilen asimetrik nedensellik metodudur.
Bu metot ile değişkenler arasındaki nedenseliğin varlığından öte, bu nedenselliğin
farklı şok tiplerindeki davranışları incelenebilmektedir. Zira ekonomik değişkenler
arasındaki ilişki negatif ve pozitif şoklara farklı tepki verebilmektedir. Örneğin bir
değişkendeki pozitif şoka diğer değişken negatif tepki verirken şokun negatife
dönmesi durumunda tepki ortadan koybolabilmektedir.
Kullanılan ikinci metot ise Breitung ve Candelon (2006) tarafından geliştirilen
frekans alanı nedensellik analiz metodudur. Bu nedensellik analizi değişkenler
arasındaki ilişkinin zaman boyutundaki değişmelerini incelemektedir. Bilindiği
üzere ekonomik analizlerde yapılan kısa ve uzun dönem ayrımları değişkenlerin
farklı zaman frekanslarında davranışlarında farklılıklar meydana gelebileceğinden
dolayı üretilmiştir. İşte bu farklılığın ölçülmesi adına frekans alanı nedensellik testi
kullanışlı bir araçtır.
3.1. Hatemi-J ve Roca (2014) Asimetrik Nedensellik Testi
Asimetrik nedensellik testinin temelinde farklı şok tiplerinin varlığında nedensellik
ilişkilerinin değişkenlik gösterip göstermediğinin tespit edilmesidir. Bu süreç şu
şekilde gelişmektedir.
P1t P2t
ve
eşbütünleşik iki değişken olmak üzere (Hatemi J, Roca, 2014; 7)
t
P P
P 1i
1t 1t 1 1t 1,0
i 1
(1)
ve
t
P P
P 2i
2t
2t 1 2t
2,0
i 1
(2)
t t=1,2,…,T, iken P1,0 ve P2,0 sabit terimler, 1i , 2i
iid (0, 2 ) şeklindedir.
Her bir değişkendeki pozitif ve negatif değişmeler sırasıyla max( , 0) ,
1i
140
1i
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Kamu Harcamaları – Dış Ticaret Açığı İlişkisi: Birbirlerini Aynı Yönde mi Etkiler? …
max( , 0) , min( , 0) ve min( , 0) olacaktır. Sonuçlar
2i
2i
1i
1i
ise şu şekilde tahmin edilmektedir
1i
P1t P1t 1 1t P1,0 1i 1i
t
t
i 1
i 1
ve . Böylece,
1i 1i
2i
2i
2i
2i
2i
(3)
P2t P2t 1 2t P2,0 2i 2i
t
t
i 1
i 1
(4)
Her bir değişkendeki pozitif ve negatif şokların toplamı ise sırası ile P1t 1t ,
t
i 1
P1t 1t , P2t 2t ve P2t 2t şeklindedir (Hatemi J ve Roca, 2014:
t
i 1
t
t
i 1
i 1
8). Pt ( P , P ) vektörü pozitif şoklar arasındaki nedensellik ilişkisini test
1t
2t
etmekte kullanılmaktadır. k gecikmeli bir VAR (L) modelinde vektör aşağıdaki
gösterildiği gibi tanımlanmaktadır.
Pt v A1Pt 1 A2 Pt 2 ... AL Pt k ut
(5)
Yukarıdaki denklemde, v 2 x 1 boyutlu sabit değişkenlerin vektörüdür. ut 2x1
boyutlu pozitif şoklar meydana geldiğinde ortaya çıkan hata terimleri vektörüdür.
Ar 2x2 parametre matristir ve r=1,2, …, k şeklindedir (Hatemi J, 2002: 451).
Optimal gecikme uzunluğu Hatemi-J (2003, 2008) tarafından geliştirilen test
istatistikleri tarafından tanımlanmaktadır.
ˆ ) k 2T 1 (m2 InT 2mIn( InT ))
HJC In(
f
(6)
ˆ her bir k uzunluğundaki gecikme uzunluğunda hata terimleri kovaryans
f
matrisini göstermektedir. m VAR modelindeki eşitlik sayısını göstermektedir ve T
örneklem sayısıdır (Hatemi-J ve Roca, 2014: 9). Boş hipotez Ar matrisinin k.
sütun ve j. satırının sıfıra eşit olması şeklinde tanımlanmaktadır. Detaylı wald
istatistiği için Lütkepohl (2005) incelenebilir. Eğer test istatistikleri kritik
değerlerden büyük ise, nedenselliğin olmadığını söyleyen boş hipotez
reddedilmektedir.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
141
S.KAYHAN, U.ADIGÜZEL ve F.Ş. SÖKMEN
3.2. Frekans Alanı Nedensellik Analizi
Geleneksel nedensellik analizleri değişkenler arasındaki ilişkiyi incelerken sadece
bir test istatistiği üretmektedir. Frekans alanı nedensellik metodu ise her zaman
boyutu için farklı test istatistikleri üretmektedir. Bu durum geleneksel nedensellik
analizlerinin zamanın her boyutunda aynı nedensellik ilişkisi geçerlidir anlayışının
tersinedir. Bundan dolayı frekans alanı nedensellik analizi geleneksel nedensellik
analizi anlayışının aksine farklı frekanslardaki nedensellik dinamiklerinin
incelenmesine olanak sağlamaktadır (Ciner, 2011). Bu özelliği sayesinde frekans
alanı nedensellik yaklaşımı ticaret açıkları ile kamu harcamaları arasındaki ilişkinin
geçici (kısa dönemli) ve kalıcı (uzun dönemli) özelliklerinin keşfedilmesi mümkün
görünmektedir.
Frekans alanı testi için Geweke (1982) ve Hosoya (1991) tarafından geliştirilen iki
boyutlu zaman serisi verktörü zt [ xt , yt ] kullanılmaktadır ve
zt
aşağıdaki gibi
bir VAR modelidir.
( L) zt t
Burada ( L) I 1L ... p L ve
p
Farklı frekanslardaki
bulunmaktadır;
Granger
(7)
Lk zt zt 1 şeklinde tanımlanmaktadır.
nedensellik
analizleri
ise
aşağıdaki
2 f x ( )
| 12 (ei ) |2
log
M y x ( ) log
1
i 2
i 2
| 11 (e ) |
| 11 (e ) |
Eğer
| 12 (ei ) |2 0 ise y
frekansında x’in nedenseli değildir. Eğer
gibi
(8)
zt ’nin
bileşenleri I(1) ve eşbütünleşik ise otoregresif polynomial ( L) birim kök
taşımaktadır. Kökler birim çemberin dışında kalmaktadır. 10 numaralı denklemin
her iki tarafından da
zt 1
çıkartırsak:
zt (1 I ) zt 1 2 zt 2 ... p zt p t ( L) zt 1 t
( L) 1 I 2 L ... p Lp
Burada
(9)
(Breitung ve Candelon, 2006).
Geweke (1982) ve Hosoya (1991) spectral yoğunluğun dağılımına bağlı olarak
frekans bazında nedensellik ölçütü oluşturmuşlardır. Breitung ve Candelon (2006)
ise
t
Burada
142
beyaz gürültünün
E ( t ) 0
ve
E ( t , t)
olduğunu varsaymaktadır.
pozitif tanımlıdır. G Cholesky dağımınının alt üçgen matrisi olduğunu
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
E (
t t) I
ve t
G t
Kamu Harcamaları – Dış Ticaret Açığı İlişkisi: Birbirlerini Aynı Yönde mi Etkiler? …
varsayarsak, GG 1 ise
ise
( L) ( L)1
ve
( L) ( L)G 1
gibidir. Eğer sistem durağan
ifadelerini MA şeklinde gösterecek
olursak;
( L) 12 ( L) 1t 11 ( L) 12 ( L) 1t
zt ( L) t 11
21 ( L) 22 ( L) 2t 21 ( L) 22 ( L) 2t
Bu gösterimi
f x ( )
Breitung
spectral yoğunluğunun gösterimi için kullanmak mümkündür;
xt
1
{| 11 (ei ) |2 | 12 (ei ) |2 }
2
ve
(10)
Candelon
(2006)
(11)
M yx ( ) 0 if | 12 (ei ) |2 0
ifadesinin
nedensellik etkisini incelemiştir. Boş hipotez VAR katsayılarındaki doğrusal
kısıtlamalara eşittir.
22
( L) ( L)1G1 ve 12 ( L) g 12 ( L)
ifadesinin alt diagonal elemanı
şeklindedir.
| 12 (ei ) |
| ( L) |
g 22
ve ( L) ifadesinin belirleyicisi | ( L) |
12,k cos(k ) 12,k sin(k )i 0
p
p
k 1
k 1
İse frekansında y x’in nedenseli değildir.
elemanını ifade etmektedir. Bu yüzden
p
k 1
12, k
p
k 1
12, k
iken G 1
(12)
12,k , k ifadesinin
| 12 (ei ) | 0 için,
(1,2) no’lu
cos(k ) 0
(13)
sin(k ) 0
(14)
Breitung ve Condelon (2006)
j 11, j ve j 12, j
için 12 ve 13 numaralı
denklemlere doğrusal kısıtlamalar uygulamışlardır. doğrusal
equation for
Then the VAR
xt için VAR denklemi aşağıdaki gibi yazılabilir:
xt 1xt 1 ... p xt p 1 yt 1 ... p yt p 1t
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
(15)
143
M yx ( ) 0 [1 ,..., p ] doğrusal kısıtına eşittir,
S.KAYHAN, U.ADIGÜZEL ve F.Ş. SÖKMEN
Boş hipotez
H0 : R() 0
(16)
ve
cos( ) cos(2 ) ... cos(p )
R( )
sin( ) sin(2 ) ... sin(p )
(17)
4. Uygulama Sonuçları
Bu çalışmada dış ticaret açıklarındaki reel değişmeleri ölçmek amacı ile nominal dış
ticaret açığının gayrisafi yurtiçi hasılaya oranı (TD) ve kamu harcamalarındaki reel
hareketleri görmek amacı ile de kamu harcamalarının gayrisafi yurtiçi hasılaya oranı
(GE) kullanılmaktadır. Dış ticaret açığını ölçmek amacı ile mal ihracatı ile ithalatı
arasındaki fark kullanılmaktadır. Kamu harcamalarını ise merkezi yönetim
harcamaları ile ölçlümektedir. Böylece literatürde kullanılan en geniş tanımlı kamu
harcaması verileri kullanılmaktadır. Analizde kullanılan veriler 1987 – 2014 yıllarını
kapsamaktadır. Zira ihracata dayalı büyüme modeli 1980 yılından sonra
benimsense de ilgili verilerin 1987 yılında yayımlanmaya başlaması incelenen
dönemin kısalmasına neden olmaktadır. Çalışmada çeyreklik veri kullanılmaktadır.
Tablo 1: Değişkenlerin Tanımlayıcı İstatistikleri
Ort.
Kurtosis Jarque-Bera
11.531
GE
0.121
0.154
0.070
0.019
-0.750
3.510
(0.003)
0.397
TD
-0.059
0.005
-0.119
0.025
0.100
2.784
(0.819)
Not: Parantez içindeki değerler olasılık değerlerini vermektedir. Tanımlayıcı istatistiklere göre
TD’deki dalgalanma GE’ye göre daha fazladır. Aynı zamanda Yanlılık analiz sonuçları GE’nin sola
TD’nin ise saga yatık olduğunu göstermektedir. Kurtosis katsayısı GE’nin dik, TD’nin ise basic bir
dağılıma sahip olduğunu göstermektedir. Jarque – Bera (JB) testi ise GE’nin normal dağılmazken,
TD’nin normal dağıldığını göstermektedir.
144
Maximum
Minimum Standart Hata Skewness
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Kamu Harcamaları – Dış Ticaret Açığı İlişkisi: Birbirlerini Aynı Yönde mi Etkiler? …
Tablo 2: ADF (1981) ve PP (1988) Doğrusal Birim Kök Testleri
Seviye
ADF
PP
-3.382 (0)
[0.013]**
-2.268 (1)
[0.183]
-3.385 (0)
[0.015]**
-3.467 (0)
[0.048]**
-3.318 (6)
[0.016]**
-2.595 (15)
[0.096]***
-3.860 (6)
[0.017]**
-3.371 (0)
[0.060]***
Değişkenler
GE
Sabit
TD
GE
Sabit+Trend
TD
Birinci Fark
-10.129 (0)
-13.048 (18)
[0.000]*
[0.000]*
Sabit
-13.498 (0)
-14.098 (13)
TD
[0.000]*
[0.000]*
-10.083 (0)
-12.908 (18)
GE
[0.000]*
[0.000]*
Sabit+Trend
-13.464 (0)
-14.101 (14)
TD
[0.000]*
[0.000]*
Not: *,** ve *** %1. %5 ve %10 seviyelerinde anlamlılığı göstermektedir. Parantez içerisindeki değerler
olasılık değerlerini göstermektedir.
GE
Durağanlığın elde edilmesi için y
t
‘ye ait serilerin tahmin edilen istatistiki
değerleri MacKinnon (1996) tablo değerlerinden büyük olması gerekmektedir.
Dickey Fuller (1981) ve Phıllıps Perron (1988) birim kök test sonuçlarına göre
değişkenler düzeyde durağandır. Bu sonuçlar ışığında VAR modelinde
değişkenlerin düzey değerleri kullanılmaktadır.
Hatemi-J ve Roca (2014) asimetrik nedensellik analizi sonuçlarına göre iki
değişken arasında çift yönlü nedensellik bulunmaktadır. Dış ticaret açığından kamu
harcamalarına doğru nedensellik hem pozitif hem de negatif şoklarda geçerlidir. Bu
dış ticaret açığındaki hem artış hem de azalış kamu harcamalarını artıracak ya da
azaltacaktır. Bu sonuçlar hem istatistiki hem de iktsadi olarak anlamlı olsa da
istatistiki anlamlılık seviyesi düşüktür. Bir diğer bulgu ise dış ticaret açıklarındaki
negatif şokun kamu harcamalarını artıracağına yöneliktir. Bu sonuç diğer
sonuçların aksine istatistiki olarak daha anlamlıdır. Bu sonucu hükümetin dış
ticaret açığındaki bir düşüşü ticari faaliyetlerde bir yavaşlama olarak algılayarak
kamu harcamaları artırması şeklinde yorumlamak mümkündür. Zira Türkiye
ekonomisinde üretimin ithalata bağımlı olduğu düşünüldüğünde dış ticaretteki
azalma ekonomindeki bir daralmaya işaret edebilir. Bu durumda politika yapıcıları
Keynesyen mali politikalar uygulayabilir. Diğer yandan kamu harcamalarından dış
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
145
S.KAYHAN, U.ADIGÜZEL ve F.Ş. SÖKMEN
ticaret açıklarına doğru olan nedensellik sadece kamu harcamalarında yaşanan
pozitif bir şok durumunda geçerlidir.
Tablo 3: Hatemi J-Roca (2014) Asimetrik Nedensellik Analiz Sonuçları
Nedenselliğin Yönü
MWALD
(TD)+≠> (GE)+
4.538
(0.033)**
0.699
(0.403)
3.190
(0.074)***
10.017
(0.002)*
4.088
(0.043)**
4.846
(0.028)**
2.143
(0.143)
0.458
(0.499)
(TD)+≠> (GE)(TD)-≠> (GE)(TD)-≠> (GE)+
(GE)+≠>(TD)+
(GE)+≠>(TD)(GE)-≠>(TD)(GE)-≠>(TD)+
1% Bootstrap
Kritik değeri
5% Bootstrap
Kritik değeri
10% Bootstrap
Kritik değeri
9.348
5.639
3.917***
10.016
5.456
3.749
11.984
7.260
5.342
11.162
7.160**
5.696***
10.326
5.796
4.056*
12.612
8.070
5.732
10.310
5.903
3.933
9.683
5.544
3.707
Note: ≠> nedenselliğin olmadığı boş hipotezi göstermektedir. Parantez içerisindeki değer asimptotik
olasılık değerlerini göstermektedir. *,** ve *** sırasıyla %1, %5 ve %10 anlamlılık seviyelerini
göstermektedir. Bootstrap sayısı 10.000 ‘dir.
Bu durumda kamu harcamalarındaki bir artış dış ticaret açığını artıracak iken bir
düşüş dış ticaret açıklarını etkilememektedir. Analizden elde edilen bir diğer ilginç
sonuç ise kamu harcamalarındaki bir artışın dış ticaret açıklarını azaltacağı yönünde
bulgulara rastlanmasıdır. Bu sonuç Müller (2008), Kim ve Roubini (2007) ve
Blanchard ve Perotti (2002) çalışmalarında elde edilen bulgular ile benzeşmektedir.
Tablo 4: Frekans Alanı Nedensellik Analizi Sonuçları
Uzun Dönem
Orta Dönem
Kısa Dönem
i
0.01
0.05
1.00
2.0
TD≠> GE
3.050
2.923
0.718 3.431* 0.324
GE≠> TD
1.820
1.822
0.773 0.087 0.212 5.730*
1.50
2.50
1.369
Not: F tablo değeri (2.T-2p) bağımsızlık derecesi ile yaklaşık 3.082’dir.
Frekans alanı nedensellik analizlerine göre asimetrik nedensellik analizi sonuçlarına
benzer şekilde değişkenler arasında çift yönlü nedenselliğin olduğu yönünde
kanıtlar sunmaktadır. Dış ticaret açıklarından kamu harcamalarına doğru olan
146
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Kamu Harcamaları – Dış Ticaret Açığı İlişkisi: Birbirlerini Aynı Yönde mi Etkiler? …
nedensellik orta vadede geçerli iken kamu harcamalarından dış ticaret açıklarına
doğru olan nedensellik uzun dönemde ortaya çıkmaktadır.
SONUÇ
Ekonomi literatüründe önemli bir tartışma konusu olan ikiz açıklar hipotezi dış
ticaret açıklarının en önemli sebebi olarak bütçe açıklarını göstermektedir. Bu genel
kanının aksine Türkiye ekonomisinde bütçe açıklarındaki azalmaya rağmen yüksek
dış ticaret açığı ile mücadele etmektedir. Bu durum dış ticaret açığının farklı bir
nedeni olup olmadığı sorusuna akla getirmiştir. Dahası bütçe açıklarındaki
azalmaya raşmen artış gösteren kamu harcamalarının dış ticaret açıklarına neden
olup olmadığı sorusu sorulur hale gelmiştir. Bu bağlamda çalışmada kamu
harcamaları ile dış ticaret açıkları arasındaki ilişki farklı şok tiplerinde ve farklı
frekans aralıklarında incelenmektedir.
Gerek asimetrik nedensellik analizi gerekse frekans alanı nedensellik analizi
sonuçları değişkenler arasında çift yönlü bir nedensellik ilişkisinin olduğu yönünde
kanıtlar sunmaktadır. Bu sonuç Darrat (1988) sonuçları ile örtüşmektedir. Farklı
olarak frekans alanı nedensellik yaklaşımı sonuçları dış ticaret açıklarından kamu
harcamalarına doğru olan nedenselliğin orta vadede, tersi nedenselliğin ise uzun
vadede gerçekleştiğini göstermektedir.
Asimetrik nedensellik analizi bulguları da çift yönlü nedenselliği desteklemektedir.
Analiz sonuçlarına göre her iki değişkendeki pozitif değişim diğer değişkende
pozitif etkiye neden omaktadır. Fakat dış ticaret açığındaki negatif sonuç kamu
harcamalarını artırmaktadır. Bu sonuç özel sektördeki bir yavaşlamanın kamu
kesimi tarafından telafi edildiği şeklinde yorumlanabilir. Diğer yandan kamu
harcamalarındaki bir artış dış ticaret açığı üzerinde negatif etkide bulunmaktadır.
Bu da Müller (2008) ve Blanchard ve Perotti (2002) tarafından önerilen ikiz
ayrışma hipotezinin geçerli olduğu yönünde kanıt sayılabilir. Tüm bu açıklamalar
ışığında Türkiye’de kamu harcamaları – dış ticaret açığı ilişkisinin simetrik hareket
etmediği görülmektedir.
Çalışma sonunda kamu harcamalarının dış ticaret açıklarını açıklamakta daha
kullanışlı bir çalışma olduğu, kamu harcamalarının ekonomiyi canlandırmak
konusunda etkili bir araç olduğunu söylemek mümkündür. Zira kamu
harcamalarındaki artış son dönemde Türkiye’de politika yapıcılarının Keynesyen
politikalar daha sık kullanıldığını göstermektedr. Diğer yandan elde edilen bulgular
ikiz ayrışma hipotezinin geçerliliği konusunda bazı ipuçları vermektedir.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
147
S.KAYHAN, U.ADIGÜZEL ve F.Ş. SÖKMEN
KAYNAKLAR
Abell, J. D., 1990. Twin deficits during the 1980s: An empirical investigation.
Journal of Macroeconomics, 12(1), pp.81-96.
Acaravci, A., Ozturk, I., 2008. Twin deficits phenomenon: Empirical evidence
from the ARDL bound test approach for Turkey. Bulletin of Statistics and
Economics, 2, pp.57-64.
Akbostanci, E., Tunc, G.I., 2002. Turkish twin deficits: An error correction model
of trade balance. Economic Research Center (ERC) Working Papers in
Economic, no. 6.
Bahmani-Oskooee, M., Payesteh, S., 1994. Do budget deficits cause capital
inflows? Evidence from the United States. The Quarterly Review of
Economics and Finance, 34(1), pp.63-74.
Bagheri, F., Piraee, K., Keshtkaran, S., 2012. Testing for twin deficits and
Ricardian equivalence hypotheses: Evidence from Iran. Journal of Social
and Development Sciences, 3(3), pp.77-84.
Baharumshah, A. Z., Lau, E., 2007. Dynamics of fiscal and current account
deficits in Thailand: An empirical investigation. Journal of Economic
Studies, 34(5-6), pp. 454-75.
Balcılar, M., Özdemir, Z.A., Arslantürk, Y., 2010. Economic growth and energy
consumption causal nexusa viewed through a bootstrap rolling window.
Energy Economics, 32, pp.1398-1410
Bernheim, B. D., 1988. Budget deficits and the balance of trade. in Summers (ed.),
Tax Policy and the Economy, MIT Press, pp. 1-32.
Blanchard, O., Perotti, R., 2002. An empirical characterization of the dynamic
effects of changes in government spending and taxes on output. Quarterly
Journal of Economics, 117(4), pp.1329-1368.
Breitung, J., Bertrand C., 2006. Testing for short and long-run causality: A
frequency domain approach. Journal of Econometrics, 132(2), pp. 363-378.
Celik, S., Deniz, P., Eken, S., 2008. Eşbütünleşme analizi ile altı gelişmekte olan
ülke için ikiz açıklar hipotezi. II. Ulusal İktisat Kongresi 20-22 Şubat,
İzmir.
Ciner, C., 2011. Eurocurrency interest rate linkages: A frequency domain analysis.
International Review of Economics and Finance, 20, pp.498-505.
Darrat, A.F., 1988. Have large budget deficits caused rising trade deficits?
Southern Economic Journal, 54, pp. 879–87.
Dickey, D.A., Fuller, W.A., 1981. Distribution of the estimators for autoregressive
time series with a unit root. Econometrica, 49, pp. 1057-1072.
148
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Kamu Harcamaları – Dış Ticaret Açığı İlişkisi: Birbirlerini Aynı Yönde mi Etkiler? …
Elwell, C.K., 2008. The U.S. trade deficit: Causes, consequences and cures. CRS
Report for Congress, Congressional Research Service.
Erdinc, Z., 2008. İkiz açıklar hipotezinin Türkiye’de 1950-2005 yılları arasında
eşbütünleşme analizi ve Granger nedensellik testi ile incelenmesi. Anadolu
Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8(1), pp.209-222.
Fidrmuc, J., 2003. The Feldstein-Horioka puzzle and twin deficits in selected
countries. Economics of Planning, 36, pp.135-152.
Geweke, J., 1982. Measurement of linear dependence and feedback between
multiple time series. Journal of the American Statistical Association, 77,
pp. 304-313.
Hatemi-J A., 2003. A new method to choose optimal lag order in stable and
unstable VAR models. Applied Economic Letters, 10(3), pp. 135–137.
Hatemi-J A., 2008. Forecasting properties of a new method to choose optimal lag
order in stable and unstable VAR models. Applied Economic Letter,
15(4), pp. 239–243.
Hatemi-J A., 2012. Asymmetric causality test with an application. Empirical
Economics, 43, pp. 447-456.
Hatemi-J A, Roca, E., 2014. BRICs and PIGS in the presence of uncle sam and
big brothers: Who drive who? Evidence based on asymmetric causality
tests. Griffith Business School Discussion Papers Finance, ISSSN:18368123.
Hosoya, Y., ‘1991. The decomposition and measurement of the interdependence
between second-order stationary process, Probability Theory and Related
Fields, 88, pp.429-444.
Kayhan, S., Bayat, T., Yuzbasi, B., 2013. Government expenditures and trade
deficits in Turkey: Time domain and frequency domain analyses.
Economic Modelling, 35, pp. 153 – 158.
Kim, S., Roubini, N., 2008. Twin deficit or twin divergence? Fiscal policy, current
account and real exchange rate in the U.S. Journal of International
Economics, 74 (2), pp. 362 – 383.
Koutris, A., Heracleous, M.S., Spanos, A., 2008. Testing for nonstationarity using
maximumentropy resampling: amisspecification testing perspective.
Econometric Reviews, 27, pp.363–384.
Lütkepohl, H., 2005. New introduction to multiple time series analysis. Berlin,
Springer, 2005.
Mankiw, N.G., 2006. Reflections on the trade deficit and fiscal policy. Journal of
Policy Modeling, 28, pp. 679-682.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
149
S.KAYHAN, U.ADIGÜZEL ve F.Ş. SÖKMEN
Müller, G.J., 2008. Understanding the dynamic effects of government spending on
foreign trade. Journal of International Money and Finance, 27, pp. 345371.
Pattichis, C., 2004. Budget and trade deficits in Lebanon. Applied Economic
Letters, 11, pp. 105-108.
Phillips, P.C.B., Perron, P., 1988. Testing for a unit root in time series regression.
Biometrica, 75 (2), pp. 335-346.
Saleh, A.S., Nair, M., Agalewatte, T., 2005. The twin deficits problem in Sri
Lanka: An econometric analysis. South Asia Economic Journal, 6 (2), pp.
221-239.
Sever, E., Demir, M., 2007. Türkiye’de bütçe açığı ile cari açık arasındaki ilişkilerin
VAR analizi ile incelenmesi. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İİBF
Dergisi, 2(1), pp.47-63.
Shukur, G., Mantalos, P., 2000. A simple investigation of the Granger-causality
test in integrated-cointegrated VAR systems. Journal of Applied Statistics,
27, pp. 1021–1031.
Unsal, H. 2006. Kamu açıkları ile ödemeler bilançosu açıkları arasındaki etkileşim:
1980 sonrası Türkiye örneği. Basılmamış Doktora Tezi Gazi Üniversitesi
S.B.E., Ankara.
Vamvoukas, G. A., 1997. Have large budget deficits caused increasing trade
deficits? Evidence from a developing country. Atlantic Economic Journal,
25, pp.80-90.
Yaprakli, S., 2010. Türkiye’de esnek döviz kuru rejimi altında dış açıkların
belirleyicileri: Sınır testi yaklaşımı. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 65(4),
pp.141-163.
150
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
İmaj-Bilgi/İktidar Olarak Dünya Haritası
İmaj-Bilgi/İktidar Olarak Dünya Haritası
İhsan KUTLU1
Özet
Haritalar yeryüzünün çeşitli şekillerde yeniden çizilmesidir. Bir taraftan görsellik diğer
yandan bilgi yüklüdür. Foucaultcu bir perspektifle bilgi, yalnızca bilgi değildir. Bilgi aynı
zamanda bir iktidar aracıdır/kaynağıdır. Güç modern dönemde Avrupalı öznenin elindedir.
Haritalarda da Avrupalı gücün etkisini görmek mümkündür.
Haritalar insanlara dünyada hem kendi konumlarını hem de başka toplumların konumlarını
görme imkânı verdiği için önemlidir. Fakat haritalardaki kurgusallık gerçeğin farklı
şekillerde gösterilmesinin yolunu açmıştır. Dolayısıyla gerçek dünya ile haritaların dünyası
arasında zaman zaman fark oluşabilmektedir. Bu fark bazen teknik bir sorundan öteye
gitmiyorken bazen de, ve genellikle, haritaları çizenlerin gücünden kaynaklanmaktadır.
Elinizdeki metinde öncelikle haritanın ne olduğuna kısaca değinilmiştir. Bu kısımda
haritanın hem sözlük anlamına hem de metaforik olarak taşıdığı farklı anlamlara yer
verilmiştir. Sonraki kısımlarda bilgi/iktidar ilişkisi bağlamında dünyanın merkezi konusu
tartışılmıştır.
Anahtar Kelimeler: Dünya Haritası, İmaj, İktidar, Avrupamerkezcilik.
GİRİŞ
“Coğrafya çizgi çizmek ve çizilen bu çizginin
yorumlanması değilse nedir ki?” (G.
Olsson’dan akt. Pickles)
Sözlü kültür ve yazılı kültür arasındaki denge son zamanlarda yazılı kültür lehine
bozulmuş durumdadır. Yazılı kültür bilindiği gibi göz ve görme temelli bir
kültürdür. Yazının görünürlüğü gibi resimler ve imajlar bu kültürün en önemli
unsurlarıdır. Teknolojinin seyrine bakıldığında da içinde bulunduğumuz zaman
diliminde görüntüleme teknolojilerinin son derece ilerlemiş olduğu söylenebilir.
Görmeye dayalı teknolojilerin yükselişinin modern dönemle çakışıyor olması
tesadüf değildir. Öyle ki modern dünyanın düşünsel temelinde adı en başta
yazılabilecek bir isim olarak Descartes görme duyusu ve görme teknolojisine ilişkin
şunları söyler: “Yaşamlarımızın yönetimi duyularımıza dayanmaktadır ve içlerinde
görme duyusu en kapsamlı ve asil duyu olduğundan, onun gücünü artıracak olan
buluşların en faydalı buluşlar olduğuna hiç şüphe yoktur.” (akt. Pickles, 133)
Haritaların görsellik yoluyla bilgi yüklü olması haritaların ayrıca incelenmesini
gerektirir. Epigraf olarak alıntılanan cümlenin ifade ettiği gibi; çizilen ilk çizgi ve
Arş. Gör.,
Sakarya
ikutlu@sakarya.edu.tr.
1
Üniversitesi,
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Fen-Edebiyat Fakültesi,
Sosyal
Hizmet
Bölümü,
151
İ.KUTLU
onun yorumu coğrafyanın/haritacılığın/haritanın başlangıcı olarak
edildiğinde bu çizgilerin çizilmesi ve yorumlanması özel bir önemi haizdir.
kabul
1. Görünenden Fazlası Olarak Harita
Harita kavramının Türk Dil Kurumu sözlüğündeki karşılığı şu şekildedir:
“Coğrafya, tarih, dil nüfus vb. konularla ilgili yeryüzünün veya bir parçasının, belli
bir orana göre küçültülerek düzlem üzerine çizilen taslağı” (www.tdk.gov.tr).
Teknik anlamıyla ise “‘Harita’ kavramı … aslında coğrafi bir alanın (genellikle) düz
bir yüzey üzerindeki modeli ya da temsilidir. Genellikle haritanın üzerindeki her
nokta belirli bir ölçü ya da izdüşüm sistemine göre dünya üzerindeki gerçek bir
coğrafi konumu karşılamaktadır.”(Henriksen’den akt. Pickles, 69-70).
Aslında bir yönüyle “Harita görsel bir iletişim aracıdır.” (MacEachren’den akt.
Tanrıkulu, 2013: 17). Yani “Harita bir mesajdır. … haritacılarla coğrafyacılar
geleneksel olarak bu mesajın bir kaynağı, bir ortamı, bir de alıcısı olduğunu kabul
etmiştir. Kaynak haritacıdır (ve ona ait yöntem ve biçemler); ortam haritadır (ve
çoğu zaman ihmal edilen haritaların da içinde bulunduğu dolaysız içerikler) ve
alıcıysa harita okuyucusudur (genel ya da profesyonel bir “okuyucu” olarak).
(Pickles, 93).
… “mekânın bir düzlem üzerinde gösterilmesi” hep coğrafyanın
özünü oluşturmuş ilk ortaya çıktığından beri harita, bizim
dünyayı nasıl gördüğümüzü yansıtan ve bu görüşü
biçimlendiren güçlü bir metafor-mecâz olmayı sürdürmüştür.
…
Dünya haritaları, dünyayla ilgili imajları yansıtırlar. Harita
yapımcıları da insan olduklarına göre, Wright’ın (1966)
açıkladığı gibi, her harita “kısmen objektif-nesnel- gerçekleri
yansıtırken, kısmen de sübjektif-öznel- elemanların bir
yansıması olmaktadır”. Haritalar çok miktarda bilgiyi yoğun
olarak içerdiklerinden, coğrafi bilginin ve harita yapımcısının
ait olduğu toplumun değerlerinin incelenmesinde zengin bir
kaynak görevi görecekleri kesindir. En eskisinden en yenisine
kadar dünya haritalarının analizi, öznel ve nesnel elemanların
bir araya gelişinin delillerini ortaya koyar ve dünya hakkındaki
değişik imajların ölçülme yollarından birisini sağlar. Bu nedenle
de, yerküre ve içinde yer aldığı daha geniş olarak evrenle ilgili
kavramlar zamanla değişmiş ve gelişmiştir. (Özgüç ve
Tümertekin, 2014: s. 57-58).
152
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
İmaj-Bilgi/İktidar Olarak Dünya Haritası
Haritaların yönlendirici oluşu ve insani/kültürel faktörlerin etkisi konuyu bilimbilgi felsefesi düzlemine taşımaktadır. Yani asıl mesele nesnel bir harita çizmenin
imkânıdır. Pickles Uzamların Tarihi adlı eserinde “Üçüncü Temsil Krizi: Bozulma,
Hata ve Propaganda Haritaları” başlıklı bölümde şunları söyler:
Değinmek istediğim üçüncü temsil krizi, tüm haritaları
ilgilendiren seçici ilgilerden kaynaklanmaktadır. Bu aynı
zamanda modern haritacılıktaki bozulmanın iki bağıntılı
anlamıyla başa çıkma yöntemleriyle ilintilidir. Hata ve
aldatmaca. Bilimsel haritacılığın nesnelci iddialarının
propaganda ve popüler haritaların ele alınışlarıyla birlikte
değerlendirilme yöntemlerine odaklanıyorum. Bu konuyla
uğraşılırken propaganda ve popüler haritalar, yazın yeteneği ve
rakamlardan anlama terimlerinden türetilen “grafik anlayışı”,
bir tür “kartohipnoz”, “büyülü”, “savaş aleti”, “ikna edici” ve bir
tür “propaganda aracı” olarak adlandırılan haritacılığı genel
ilkelerinden uzaklaştırılmıştır. Propaganda haritacısı bir savı
desteklemek, bilgileri çarpıtmak ve bunları harita okuyucusunu
belli bir bakış açısını yönlendirmeye çalışacak şekilde
gösterebilmek için kasıtlı bir şekilde bilgi seçen kişidir.
Propagandacı, haritanın üretimini, hesaplanmış bir ‘ikna
haritacılığı’nın uygulaması olarak görerek azami görsel etki için
yapılandırır. Yani propagandanın amacı çok sayıda insanı içeren
grupların olayların normal akışında yapmayacakları şeylere
inanmalarını sağlamaktır. (Pickles, 2011: s 76)
Haritalar içinde bulunduğumuz dünyayı bize resmeder. Kendi dünyamıza ve
konumumuza dışarıdan bakabilme imkânı verir. Bu bakış imkânı aynı zamanda
başka insanlara da sunulur. Bir başka deyişle bir harita bir taraftan bir toplumun
kendi resmini kendine sunarken; diğer taraftan diğer toplumlara da dünyadaki
kendi yerlerini gösterir. “Harita hiçbir şeyi olduğu gibi görmemize izin vermez.
Bunun yerine, dünyayı bize başkalarının gördüğü ve bizim de görmemizi istedikleri
şekilde gösterir.” (Pickles, 107).
Haritacılık tıpkı tarih gibidir2. Tarih; nasıl ki yaşanan ve yazılan tarih olarak ikiye
ayrılabiliyorsa; haritacılık/coğrafya da ikiye ayrılabilir: Gerçek coğrafya ve
Burada coğrafya/haritacılık ve tarih arasında bir analoji kurulmuştur. Schaefer, Immanuel Kant’ın şu
cümleleriyle tarih ve coğrafya arasında kurduğu ilişkiyi ifade eder: “Tarih ve coğrafya, her ikisi de, eğer
böyle söylenebilirse, birer tasvirdir –aradaki fark, birincisinde tasvir zamana göre yapılırken,
ikincisinde mekâna göre yapılır. Böylece de tarih ve coğrafya zaman ve mekân bakımından
bilgilerimizi arttırırlar.” (akt. Özgüç ve Tümertekin, 2014: s. 107) Elinizdeki çalışmanın odaklandığı
2
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
153
İ.KUTLU
resmedilen coğrafya. Gerçek coğrafya, üzerinde yaşadığımız ve bizzat tecrübe
ettiğimiz, gezip dolaştığımız yeryüzü. Fakat resmedilen coğrafya, bize bazı haritalar
üzerinden aktarılan coğrafyadır. Bu coğrafyada bize sunulan şey, öyle olduğuna
inandırıldığımız bir dünya resmidir.
Haritalar göründüklerinden ve gösterdiklerinden daha fazlasıdır. Onu çizen
aktörlerin, o aktörlerin içinde bulundukları toplumun durumu haritayı sosyal etkiye
açık hale getirmiştir. Ayrıca sadece haritayı çizenler açısından değil haritayı
kullananlar açısından da durum paralel sonuçlar doğurmaktadır. Haritadaki her bir
çizgi, işaret veya sembol yoruma açık malzemelerdir:
Haritacılık ortaya çıkan ürünün –haritanın- yalnızca doğruları
değil, aynı zamanda çizerin (ve onun mesleğinin, yaşadığı
zaman diliminin ve kültürünün) niyetiyle, çalışmasına dahil
ettiği kabul edilen ya da edilmeyen bütün koşulları gösteren,
yalnızca teknik değil, aynı zamanda yoruma da açık olan bir
eylemdir. Bu yüzden de diğer bütün çalışmalar gibi harita da
haritacının belirtmek istediğinden çok daha fazlasını içinde
barındırır. Yine tüm metinler gibi haritanın da eser sahibinin
denetiminin dışında kendine ait bir yaşamı (ve içeriği) olur. Bu
bağlamda harita da diğerleri gibi anlam ve etkisi teknik
sınırlarının, çizerinin niyetinin ve salt bilgi aktarımının çok
ötesine geçer. Bu yüzden de çizilmiş imgelerin anlaşılması
yalnızca bilgilerin psikolojik anlamda alınması değil, aynı
zamanda farklı simgesel, ideolojik ve maddi endişeleri de içinde
barındıran karmaşık bir toplumsal imge oyunudur. Haritacılık
konu daha ziyade coğrafya ve haritacılık olduğu için tarihle ilgili kapsamlı bir açıklama yapmak yerine;
sadece esinlenilen tarih görüşüne ilişkin bazı noktalara temas edilecektir. Edward Hallett Carr “Tarih
Nedir?” (2005) kitabında tarih ve tarihî olgularla ilgili önemli tespitlerde bulunur: “Olgular yalnızca
tarihçi onlara başvurunca konuşurlar; hangi olgulara, hangi sıra ya da bağlam içinde söz hakkı
verileceğini kararlaştıran tarihçidir.” (s. 14). “Olgular ve belgeler kendi başlarına tarihi oluşturmazlar”
(s. 23). “… tarihin olguları bize hiçbir zaman “arı” olarak gelmezler, çünkü arı bir biçimde
varolmazlar: Her zaman kayıt tutanın zihninden kırılarak yansırlar. Bundan şu sonuç çıkar ki, bir tarih
eserini ele alınca, ilk ilgileneceğimiz, içindeki olgular değil, onu yazan tarihçi olmalıdır.” (s. 26).
“Olgular gerçekte hiç de balıkçının tablasındaki balıklar gibi değildir. Olgular uçsuz bucaksız ve hattâ
bazen sınırsız bir okyanusta dolaşan balıklara benzerler, tarihçinin ne yakalayacağı kısmen şansa, fakat
asıl, avlanmak için okyanusun neresine gideceğine ve hangi oltayı kullanmayı seçeceğine bağlıdır –
elbette bu iki etkeni de ne tür bir balık yakalamak istediği belirlemiştir. Genellikle, tarihçi istediği
türden olguları elde edecektir. Tarih yorum demektir.” (s. 28).
Jenkins’in tarih ve geçmiş ayrımını kullanan H. Arslan da geçmişin ontolojik, tarihin kurgu olduğunu
söyler. “Tarih bir geçmişten ve dolayısıyla zamandan nasiplenme tarzıdır. Geçmişe bakılarak birden
fazla tarih yazılabilir.” (2013, s. XVIII)
154
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
İmaj-Bilgi/İktidar Olarak Dünya Haritası
bu tür onaylanmamış önkoşullar, az ya da çok kabul görmüş
simgesel biçimler ve haritacılık kuralları çerçevesinde işler. Bu
tekniklerin ve hükümlerin etkisi yalnızca propaganda
metinlerinde daha açık ve keskindir. (Pickles, 84-5)
Haritalar aynı zamanda insanların dünya düzenleriyle ilgilidir. Düzenlerin
oluşturulmasında da insanların dünya görüşleri, büyük anlatıları ve ideolojileri
önemli bir etkiye sahiptir:
Diğer teknolojik sistemler gibi haritacılık da kuvvetli ve
kaçınılmaz bir biçimde ideolojiktir; yalnızca haritaların
çizilmesini değil, dünyaların inşasını da kapsar. Haritalar
yalnızca
önceden
belirlenmiş
ana
hatların
içinin
renklendirilmesi ya da fiziksel evrenin belli bölümlerinin basit
temsillerinden ibaret değildir. Haritalar dünya görüşlerini
ortaya koyar, ayrıca bu terim felsefi ya da bilimsel bakış açısı,
dinsel ifade, politik etki, estetik perspektif ve sanatsal tercihi de
ifade eder. Haritacıların çizdiği çeşitli dünyalar yalnızca belirli
bir kültürel durumun pasif yansıtıcısı ya da nesnel gerçekliğin
kendine özgü ifadeleri olmaktan ziyade, haritalandırmasına
yardımcı oldukları dünyalardaki en güçlü inanç ifadeleridir.
(Tomasch’tan akt. Pickles, 148)
2. Bilgi / İktidar ve Harita
Modern dönem insanın bilgiyi [yani iktidarı] kendinde temellendirdiği (West,
274); iktidarın tanrıdan alınıp insana verildiği dönemdir. West, bilgi ve iktidar
ilişkisiyle ilgili Foucault’nun görüşlerine yer verirken Foucault’nun “iktidar ve
bilginin bir ve aynı şeyin iki yüzü olduğu” düşüncesini aktarır (West, 277).
“Foucault’ya göre, iktidar bilgiye, bilgi de iktidara sürekli eklemlenir, iktidar ilişkisi
sürekli bilgi üretir ve üretilen bilgi de sürekli iktidar etkilerine yol açar. İktidarın
bilgi olmaksızın uygulanması imkânsızdır, bilginin de iktidarı yaratmaması
imkânsızdır.” (Çelebi, 2013: 521). Foucault’nun bilgiye ilişkin görüşleri kısaca şu
şekilde sunulabilir:
Foucault’da bilgi söylemseldir; çünkü hangi önermelerin kabul
edilip, hangilerinin dışlanacağının sınırının çizilmiş olması
gerekir. Doğruluğun, dolayısıyla da bilginin söylemsel
biçimlenme ile örtüşük olması, söylemsel biçimlenmenin de
yapısal bir iktidar ilişkisi içermesi, bilgiyi dolaylı da olsa iktidara
bağımlı kılar. Özellikle, insan bilimlerinde erişilmiş olan bilgi
bütünlerinin toplumsal ilişkilere uygulanmasında; yani pratik ve
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
155
İ.KUTLU
eylemlerin denetlenmesinde de bilgi iktidarla buluşur. Bu
söylem, bilginin ancak iktidar ilişkilerinin askıya alındığı,
bilginin iktidarın emirlerinin, taleplerinin ve çıkarlarının
olmadığı bir alanda oluşabileceği şekilde düşünen geleneğe
karşı; iktidarın bilgiyi ürettiğini, iktidar ve bilginin birlikte
işlediğini, iktidar ve bilginin birbirlerini doğrudan içerdiklerini
kabul eder. Bilgi yansız ya da nesnel olmayıp daha ziyade
iktidar ilişkilerinin bir ürünüdür. (Çelebi, 521)
Haritalardaki gücü Pickles şu alıntıyla dile getirir: “Haritalar güç üretir ve uzamsal
bir panoptikon yaratır. Harita metninin içine yerleştirilmiş bir güçtür bu. Sözlerin
ya da kitapların gücü hakkında konuştuğumuz gibi haritaların gücü hakkında da
konuşabiliriz.” (Harley ve Laxton’dan akt. Pickles, 40-41)
Haritaların güçle olan ilişkisini bir örnekle Afrika’nın şekillenmesinde görmek
mümkündür. Avrupalı aktörler 1884-85 döneminde Afrika’daki bölgeleri pazarlık
yaparak paylaşmışlardır:
Kıta haritasının çevresine toplanmış, mülkiyet olarak belirttikleri yerleri ve etki
alanlarının sınırlarını çiziyorlardı. Afrika’nın bu şekilde harita üzerinde bölgelere
ayrılması, harita çizimi ve krallıkların oluşturulmasını kaçınılmaz bir şekilde
birbirine bağlamış oldu. Ancak bir harita üzerinde çizgilerin çizilmesi, haritacılığın
emperyalizmi nasıl ilerlettiğini gösteren örneklerden sadece biri. Haritalar
Avrupa’nın egemenliğini uzak ve bilinmeyen coğrafyalara genişletmek için farklı
yöntemlerde kullanıldı. (Basset’ten akt. Pickles, 169)
3. Merkez Sorunsalı:
3.1. Dünya’nın Merkezi ve Haritalar
Nasreddin Hoca’ya sormuşlar: “Hocam
Dünya’nın merkezi neresi?” Hoca cevap
vermiş: “Eşeğimin ayağını bastığı yer!”
Hoca’nın bu cevabı karşısında kızan
insanlar: “Hocam, nereden biliyorsun?..
Hoca: Ölçün de bakın!”3
Dünyanın algılanmasında “merkez” problemi tarih boyunca insanların üzerinde
durduğu önemli bir konudur. Asıl soru: “Dünyanın merkezi neresidir?” sorusudur.
Bu soruyu yukarıda alıntıladığımız gibi Nasreddin Hoca kendi üslubuyla
3
Cezmi Yurtsever, http://tarihvedusunce.blogspot.com.tr/2011/01/nasreddin-hoca-krateri.html,
erişim tarihi: 19.05.2015,
156
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
İmaj-Bilgi/İktidar Olarak Dünya Haritası
cevaplamıştır. Ancak tarihsel süreçte dünyanın merkezine verilen cevaplar
Hoca’nınki kadar masum ve ironik olmamıştır.
Dinler tarihi araştırmacısı Mircea Eliade (2009) tarih boyunca insanların belli
noktaları dünyanın merkezi olarak gördüğünü söyler. Bu anlamda bir merkeze
duyulan ihtiyaç ontolojik ve doğal bir ihtiyaç olarak görülebilir. Kimi zaman bir
ağaç, bazen bir kaya, yüksek bir tepe, dağlar vs. Bunlar zaman içerisinde ve
toplumdan topluma değişecek biçimde dünyanın merkezi kabul edilmişlerdir.
Özgüç ve Tümertekin, Massey’den mülhem şunları söyler: “ … her bir harita belirli
bir dünya görüşünü sunmuştur. Birçok haritanın tasarımı dinsel fikirlere göre
yapılmıştır; zamanı ve mekânı birlikte göstermektedir ve haritanın yaratıldığı
toplum haritada tam ortada yer almıştır.” (Özgüç ve Tümertekin, 2014: s. 58).
İnsanlar bu merkez sayesinde kutsalla ve dünya ile olan ilişkilerini kurmuşlardır.
Düzen4, bu merkez etrafında şekillenmiştir.
Bizim asıl sorunumuz; tarih boyunca belli noktaların bazı toplumlar tarafından
merkez kabul edilmiş olması değil; bazı merkezlerin tek ve mutlak merkez olarak
diğer toplumlara kabul ettirilmeye çalışılmasıdır. Elinizdeki metnin de temel
kaygısı yaklaşık olarak son beş asırdan beri devam edegelen Avrupamerkezci
(Eurocentric) haritalar ve coğrafya algısıdır. Yaygın biçimde kullanılan “Doğu”,
“Uzakdoğu”, “Ortadoğu” gibi kavramlar ise bahsetmiş olduğumuz Avrupamerkezci
dünya algısının dile yansıyan kısmıdır.
Bu noktada dil ve anlamaya ilişkin bir parantez açmak gerekirse; anlama, bir şeyi
kendinde şey olarak yani çıplak/nötr bir şey olarak değil; bir şeyi başka bir şey
olarak (as…) anlamadır. Martin Heidegger’in hakkını teslim ederek Arslan şunları
söyler: “İnsan hiçbir şeyi “çıplak/nötr “ nesne veya entite (şey) olarak anlayamaz;
“bir şey olarak,” kendisinden önce “anlam yüklenmiş, anlamlandırılmış, anlam
atfedilmiş “bir şey olarak” anlar; bu anlam o nesnenin, o entitenin koparılamaz
parçasıdır; bu “bir şey olarak anlama” Heidegger’in “anlamanın önyapıları” dediği
şeylerle gerçekleşir…” (Arslan, 2013: XVI). Anlamanın bu durumuna konumuzla
ilgili şöyle bir örnek vermek mümkündür: Suriye, Filistin, Irak ve civar bölge
topraklarını anlamak ve anlatmak için kullanılan “Ortadoğu” kavramı bahsi geçen
bölgeyi aynı zamanda “Ortadoğu olarak” / “Ortadoğu”lulaştırarak anlatır.5
Düzen fikri çalışmamız açısından önemlidir. Çünkü düzen ve anlam arasında bir ilişki vardır.
Charles Taylor düzenlerin özellikle kozmik varoluşla ilişkisi bağlamında bizi sınırladığını bununla
birlikte “dünyaya ve toplumsal yaşamın etkinliklerine anlam kazandır”dığını söyler (2011: s. 11).
4
5
Doğu-Batı ilişkisi ve Şarklaştırma için ayrıca bakınız: Said, E. W. (2003). Şarkiyatçılık: Batı'nın
Şark Anlayışları. Metis Yayınları.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
157
İ.KUTLU
Dünya üzerinde herhangi bir noktanın merkez alınmadığı durumda doğu ya da
batının yukarıda belirttiğimiz gibi dünyanın belli bir noktasını ifade edecek biçimde
kullanılması mümkün değildir. Belli bir noktanın “merkez” / “sabit nokta” kabul
edilmesini Eliade (1992), kutsalın tezahürü bağlamında dünyanın ontolojik olarak
kurulmasıyla ilişkilendirir. “Kutsalın tezahürü dünyayı ontolojik olarak
kurmaktadır. Türdeş ve sonsuz olan ve hiçbir kerteriz noktasının yer almadığı,
hiçbir yönlendirmenin mümkün olmadığı alanda, kutsalın tezahürü mutlak bir
“sabit nokta”yı, bir “merkez”i ifşa etmektedir. … hiçbir şey öncel bir yöneliş
olmaksızın başlayamaz ve yapılamaz, ve her yönelme bir sabit noktanın kazanımını
gerektirir.” (s. 2). Filistin’i Ortadoğu, Çin’i Uzakdoğu yapan şey ise merkezin ancak
Avrupa olduğu durumdur.
Avrupa’nın orta ve üstte, yani haritanın merkezinde olduğu bir Dünya haritasında;
Çin ve Hindistan sağ tarafta (doğu), Amerika Kıtası solda (batı), Afrika alt ve
ortada (güney), Avustralya ise sağ alt köşede kendine yer bulmaktadır. Elbette, bu
konumlandırma için yanlıştır diyemeyiz. Yani küre (benzeri) biçimindeki Dünya,
bahsi geçen şekilde iki boyutlu olarak haritalandırılabilir. Fakat Metin’in (2013, s.
21) bir dipnotunda (dipnot numarası 16) belirttiği gibi konu aslında bir iktidar
meselesidir. Ona göre başlangıç meridyenini tayin etme işi XV. asırda olsaydı
İstanbul’dan geçecekken; bugün tayin edilse muhtemelen Washington’dan
geçecektir.
Mekânın Avrupalılığı konusunda yine Abdullah Metin şunları söyler:
Mekan da Avrupa-merkezci bir şekilde tanımlanmıştır.
Britanya uluslararası arenada baskın hale gelince, zaman
Londra’nın Greenwich kasabasından geçtiği söylenen hayali
başlangıç meridyenine göre şekillenmeye başlamıştır. Böylece
Britanya kendisini merkeze koymuş oldu. Artık Avrupa mikyas
alınarak dünya coğrafyası tanımlanabilirdi ve önce doğu
tanımlandı, Asya doğu kabul edildi. Tanımlanan doğu, kendi
içinde de uzak doğu, orta doğu gibi parçalara bölündü. Oysa
dünyanın yuvarlak olması sebebiyle bir merkez tayin etmek
mümkün değildir. Bir merkez tayin edilemeyeceğine göre,
genel geçer bir yön tanımlaması yapmak da olası değildir.
Bugün ise tüm dünya Avrupa-merkezci yön algısını kabul etmiş
durumdadır. Çin’e, Japonya’ya, Malezya’ya göre orta batı olarak
isimlendirilmesi gereken orta doğu, bu ülkeler tarafından da
Ortadoğu olarak isimlendirilmektedir. Daha da tuhafı
Ortadoğulular da artık kendilerini Ortadoğulu olarak
158
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
İmaj-Bilgi/İktidar Olarak Dünya Haritası
görmektedirler; bir anlamda doğu doğululuğunu kabul etmiştir.
(2013, s. 21-22)
Dünya’ya farklı açılardan bakma imkânı zihinlerdeki Dünya haritasının da mutlak
olmadığını kanıtlar niteliktedir. Amerika’nın merkeze alınıp sol tarafına Asya ve
Avustralya; sağ tarafına Afrika ve Avrupa yerleştirilen harita Dünya’yı Amerikamerkezli görme biçimini yansıtır. Dolayısıyla bu harita Avrupa’yı doğululaştırırken;
Avustralya, Çin ve Japonya’yı batıya yerleştirmiştir (s. 22).
Bir başka bakış açısı olarak Avustralya, Çin ve Japonya’nın haritanın merkezinde
olduğu harita Amerika’yı doğu, Afrika ve Avrupa’yı batı olarak gösterir (s. 22-23).
Dünya’ya ters! bakıldığında ise elde edilecek görüntü bambaşka olacaktır. Kuzey ve
güneyin, doğu ve batının tamamen yer değiştirmiş olduğu bu haritada ise
Avustralya, Afrika ve normalde! Güney Amerika olarak bilinen kıtalar üstte;
Avrupa ve Asya ise alt kısımda yer alacaklardır (s. 23). Uzayda yönlerin olmadığı
düşünüldüğünde dünyaya farklı eksenlerde de bakmak mümkündür. Bu durumda
Asya ve Avustralya’nın üstte; Amerika’nın altta yer aldığı durum ya da tam tersi
olacak şekilde bir konumlandırma da mümkün hale gelmektedir (s.23).
Haritalarla ilgili problemler bunlarla sınırlı değildir. Dünya’nın bazı bölgeleri
yüzölçümü olarak olduğundan daha büyük gösterilirken; bazı kesimleri daha küçük
gösterilebilmiştir. Aslında haritacılık tekniğiyle ilgili olan bir sorun farklı şekilde
çözüme! kavuşturulmuştur. Haviland (s. 37) bu sorunu şu şekilde dile getirir:
Başlangıçtan
beri
haritacılıkta
iki
temel
güçlükle
karşılaşılmaktadır. İki boyutlu bir yüzeyde üç boyutlu, küre
biçimli nesnelerin nasıl gösterileceğine ilişkin teknik sorun ile
bu haritaların hangi dünya görüşünü yansıtacağına ilişkin
kültürel sorun. Aslında iki sorun birbirine bağlıdır çünkü
seçilen tarz, kişinin kendi halkını ve bu halkın dünyadaki yerini
nasıl gördüğüne ilişkin bir tavrı yansıtır. Aslında haritalar
gerçeklik algımızı yansıttıkları kadar onu biçimlendirir de.
Algılamak istediğimiz gerçeklik ya da bir başka ifadeyle algılatılmak istenen
gerçeklik haritacılıktaki ve dünyaya bakış açımızdaki soruna çözümler! getirmiştir.
Konuyla ilgili olarak Tanrıkulu, Pickles’tan şu cümleleri aktarır: “Harita,
yapılmasının arkasında farklı nedenler ve okunmasıyla ilişkili değerler olan amaca
yönelik kültürel bir nesnedir. Aksini iddia etmek, haritanın yapılmış bir nesne
olarak konumunu görememek olur. Harita daima ve zorunlu olarak bir görüşün
dışavurumudur.” (Tanrıkulu, 19)
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
159
İ.KUTLU
Haviland, kitabında yer verdiği “Ters Dönmüş Harita”nın altına şu notu düşmüştür
(s. 46): “Güney Kutbu’nu yukarıya, Kuzey Kutbu’nu ise aşağıya alan bu Ters
Dönmüş Harita, düşünce yapımızı yansıtır. Üstte olmak, altta kalmak gibi
kavramlar bazı insanlarca üstünlükle bir tutulur. Dünyayı ters çevirmek bazı
Amerikan vatandaşlarının, Orta Amerika’daki insanlarla olan ilişkilerini yeniden
değerlendirmelerine neden olabilir.”
4. SONUÇ
4.1. Tüm Bakışlar Düzdür
Haritalar bir yandan insanların dünya üzerinde kendini konumlandırmalarına
ilişkin fikir verirken; diğer yandan kendi dışındaki insanları nasıl gördüğüne ait bir
mesajı da bünyesinde barındırır. Yeryüzü şekillerini aktaran bir resim/imaj
olmaktan öte farklı anlamları da haiz olan haritalar bu yönüyle insanların dünyaya
bakışını belirlemede etkindir ve dünyaya nasıl bakılması gerektiğini insanlara
gösterir. Haritayı çizen elin kime ait olduğu bu açıdan önemlidir. Foucault’nun
bilgi ve iktidar arasında kurduğu bağlantıyı göz önünde bulundurarak mevcut
haritalara baktığımızda ise genellikle bu elin Avrupamerkezcilikten beslenmiş
olduğunu görmek mümkündür. Bu perspektife alternatif olarak ortaya atılan farklı
haritaların da benzer kaygılar taşıdığını söylemek pek ihtimal dışı değildir. Fakat
burada söylemek istediğimiz şey alternatif haritaların Avrupamerkezci olduğu değil;
oluşturduğu görüntüyle vermek istenen mesajın bir benzerinin yaratıldığıdır. Bu
mesaj da iktidar temelli bir içeriğe sahiptir. Yani Ters! Dünya Haritası
Avustralya’nın güçlü olduğu mesajını bize iletir.
Dünya’ya düz bakmak postmodern görüşe göre elbette mümkündür. Dünya
yuvarlak olduğu için zaten aksi iddia edilemez. Yani tüm bakışlar düzdür. Ama
Orwell’a atıfla hatırdan çıkarmamak gerek ki; bazı bakışlar diğerlerinden daha
düzdür.
KAYNAKÇA
Arslan, H. (2013), Nisbet’in Sosyolojik Düşünce Geleneği’ne Derkenar: Etik Cemaat, (S.
XI-XLII), Robert Nisbet, Sosyolojik Düşünce Geleneği içinde, Paradigma
Yayıncılık, İstanbul.
Carr, E. H., (2005), Tarih Nedir?, İletişim Yayınları, İstanbul.
Çelebi, V. (2013), Michel Foucault’da Bilgi, İktidar Ve Özne İlişkisi, Sosyal Ve Beşeri
Bilimler Dergisi Cilt 5, No 1, 2013 Issn: 1309-8012 (Online 512 - 523).
Eliade, M. (1992), Kutsal ve Dindışı, Gece Yayınları, Ankara.
Eliade, M., & Arslan, L. (2009), Dinler Tarihine Giriş, Kabalcı Yayınevi, İstanbul.
Haviland, W. (2008), Kültürel Antropoloji, Kaknüs Yayınları, İstanbul
160
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
İmaj-Bilgi/İktidar Olarak Dünya Haritası
Metin, A. (2013), Oksidentalizm; İki Doğu, İki Batı, Açılım Kitap, İstanbul.
Özgüç, N. Ve Tümertekin, E. (2014), Coğrafya: Geçmiş, Kavramlar, Coğrafyacılar, Çantay
Kitabevi, İstanbul.
Pickles, J. (2011), Uzamların Tarihi: Haritacılık Mantığı, Haritalandırma ve Coğrafi
Olarak Kodlanmış Dünya, Çev. Kerem Işık, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul.
Said, E. W. (2003), Şarkiyatçılık: Batı'nın Şark Anlayışları, Metis Yayınları, İstanbul.
Tanrıkulu, M. (2013), Haritaya Davet, Yeditepe Yayınevi, İstanbul.
Taylor, C. (2011), Modernliğin Sıkıntıları, Ayrıntı Yayınları, İstanbul.
West, D. (2005), Kıta Avrupası Felsefesine Giriş: Rousseau, Kant, Hegel ve Nietzsche’den
Heidegger, Foucault ve Derrida’ya, Paradigma Yayıncılık, İstanbul.
Yurtsever, C. http://tarihvedusunce.blogspot.com.tr/2011/01/nasreddin-hoca-krateri.html,
erişim tarihi: 19.05.2015
http://tdk.gov.tr/index.php?option=com_gts&arama=gts&guid=TDK.GTS.55ead5535b54
29.45101918, et. 05.09.2015, saat: 14.50.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
161
Issues Management of Liquidity of Islamic Banks
Issues Management of Liquidity of Islamic Banks
Lahsen OUBDI1
Jaouad ELOUALI2
Abstract
Since the last subprime financial crisis, banks pay special attention to liquidity
management. The latter is a dilemma and a challenge for all financial institutions: Islamic
or conventional. The peculiarities of Islamic banks require a specific fund management with
more constraints than their conventional counterparts. This is non-existent or under
development in Islamic money markets. Studies conducted in this area reveal that there are
researchers who insist on excess liquidity management while others rather indicate the
difficulty of managing the so-called liquidity. Yet they all converge on the idea of
establishing an adequate structure to Islamic money markets and the use of financial
instruments for optimal liquidity management. Through this communication, we will try to
present, first, a summary of the dilemma of liquidity management in Islamic banks; and
secondly, the contributions of Islamic money market to this inevitable conclusion to Islamic
banks.
Keywords: Islamic banking, Islamic money market, liquidity management, monetary
instrument
INTRODUCTION
Despite its recent introduction into the financial system, Islamic banking was
noticed by a boom at the expense of conventional banking. This is an increase in
size and number in different countries of the world (Ernst and Young, 2013).
Islamic banking stands out compared to conventional one by the restricted
conditions of Sharia and compliance with banking regulations of the country in
which it operates. These constraints are justified by the duality of the banking
systems in most countries where they operate.
Based on the principle of sharing profits and losses, the Islamic banks operating
mechanism based on direct intervention in the various operations in which they
participate and / or they finance.
1 Professor : Finance - Taxation – Accounting; National School of Business and Management, Ibn
Zohr University – Morocco; Research team in Finance, Innovation and Information Systems
(ERFISI); l.oubdi@uiz.ac.ma.
2 PhD student in Sciences and Management Techniques; elouali.jaouad@edu.uiz.ac.ma.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
163
L.OUBDI and J.ELOUALI
These interventions require Islamic banks to overcome the situation of commercial
banks to the participatory banks whose mission is to promote investment. This
change in the nature and role creates new procedures for the management of the
banking business in general, and liquidity management in particular. Given the
importance of liquidity for the smooth functioning of these institutions, its
challenge and its management have a dilemma and concern for the Islamic bank
(IFSB, 2014-2015). The goal is to be able to cope with mismatches between cash
inflows and outflows.
Unlike conventional banks, liquidity management in Islamic banks remains
difficult, especially in the short term (Sundararajan and Luca Errico, 2002; AlMuharrami and Hardy, 2013) since they can not, for reasons of compliance Sharia
refinance through conventional means (money market, lender of last resort, etc.),
hence the need to establish Islamic money markets and strengthen through
monetary instruments Sharia compatible (Abdul Rais Abdul Majid 2003; Ridzwan
et al., 2006; Ishmael, 2011; Ma'aji et al, 2014. Ben Hamza and Jedidiah, 2015) to
give more flexibility to the Islamic banks in managing their short-term cash flow.
These instruments have emerged in a few pioneering countries in Islamic Finance
(Malaysia, Bahrain, Indonesia, UAE, Sudan, etc.) and have developed adequate
structures and the necessary regulatory framework in order to strengthen the
Islamic financial industry these Shari'a compatible instruments.
I. Islamic banks and the challenge of liquidity management
1. Distinctive characteristics of Islamic banks
Often we see that Islamic banks provide the same functions as those classic since
both are financial intermediation, while the former is different from the second
because it is part of the Islamic financial industry.
Islamic banking is distinguished by the following features:
Compliance with Sharia
Islamic banking is not free to do any operation, even if it is very profitable, since it
is governed by the principles dictated by the Koran, Islamic law (Sharia)
jurisprudence (Fiqh) and his tradition (Sunnah).
By prohibiting interest, these principles are based on a property right based on the
work, inheritance and / or exchange on a fair use of capital, on a fair ratio of
contractors to uncertainty and risks (hazardous and dangerous speculation) on
164
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Issues Management of Liquidity of Islamic Banks
financings comply with the precepts of Islam and the backing of financing a real
asset.
Sharing of profits and losses
While exceeding the simple function of financial intermediation, Islamic banking is
directly involved in trade operations and creative production activities added value.
Therefore, it is also known as participatory banking since it ensures the
intermediation function while promoting partnership and a more equitable sharing
of profits and losses.
Risk sharing
In the conventional system, all risks are borne by the bank's customers. The latter
has, always benefit the customer's situation allows borrower or not to repay its debt.
Similarly, she draws predetermined performance as the project it finances, success
and produce a profit or it fails and results in a loss.
However, this kind of unfair distribution is not permitted for Islamic banks. For
Islamic banking is based on risk sharing between the provider of a share capital
(investor) and the financial intermediary (bank) and the user of funds
(entrepreneur) on the other.
Social Function
This function lies in the fact that Islamic banks are invited to make a considerable
effort to fund projects that will meet the needs of the poor through dedicated
agreements or through Islamic microfinance institutions.
As an institution dedicated to promoting economic and social well-being, the
Islamic bank must play a leading role with respect to this responsibility.
limited financial Innovation
Conventional banks have developed various products and financing mechanisms
and thus expand the range of their offerings. However, this is not the case for
Islamic banks. These can and must innovate but provided you follow the precepts
of Sharia for any new operation.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
165
L.OUBDI and J.ELOUALI
2. Islamic banks: liquidity surplus or need?
Liquidity management is an ancient and major concern of all Islamic banks (FBI,
2015). Various studies have been conducted to assess the level of liquidity of
Islamic banks and its evolution in recent years. We present a few:
Khan and Bhatti (2008) concluded that Islamic banks retain 40% more cash than
conventional banks.
Moody's issued a report in 2009 in which it states that the absence of the Islamic
money market requires Islamic banks to develop substantial liquidity buffers and
penalizes compared to conventional banks.
Akhtar et al (2011) conducted a comparative study of 12 Islamic and conventional
banks in Pakistan during 2006-2009. He concluded that conventional banks have
better management of liquidity risk compared with those Islamic.
Alamsyah, (2011) states that Islamic banks are more vulnerable to liquidity
problems, without installing the lender of last resort.
Pappas et al (2012) also noted that Islamic banks are characterized by higher levels
of liquidity than conventional banks. Indeed, their ratio "liquid assets / deposits"
amounted to 55.6% against 40.3% for conventional banks.
This holding idle cash hits their profitability objective, fund more investment, and
affects their competitiveness. This contrasts and clashes with the interests behind
the existence of these banks namely financing the real economy.
However, another study by Salman (2013) proves the contradictory situation, with
previous studies, the liquidity of Islamic banks. The researcher studied the liquidity
management in 61 Islamic banks in 18 countries during the period 2000-2009. He
deduced that most of the banks studied have moved from a situation of "excess
liquidity" in 2000 to a situation of "liquidity shortage" in 2009.
3. The main obstacles to liquidity management of Islamic banks
Islamic banks face several challenges in their daily operations liquidity
management. These obstacles are presented essentially as follows:
166
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Issues Management of Liquidity of Islamic Banks
limited number of participants
Limits of liquidity
management of
Islamic banks
Lack of secondary financial market
Difficulties in developing Islamic
financial instruments
No possibility of lender of last resort
3.1. Lack of an Islamic interbank market
Unlike traditional banks, most Islamic banks operate in an environment where
Islamic interbank1 and money markets are non-existent or underdeveloped (Hesse
et al, 2008).
The following table shows the years of creation of existing Islamic interbank
markets:
Country
Malaisie
Soudan
Indonésie
Bahreïn
Pakistan
Date the market
1994
1998
2000
2001
2008
3.2. Limited number of participants
Most Islamic banks operate currently in a dual system where they coexist with
conventional banks. Similarly, it is that they exist in limited numbers in several
countries. We find one or a few banks.
1
This is not true interbank markets in all these countries, but Shari'a compliant products launched by
governments or central banks to the liquidity management of Islamic banks.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
167
L.OUBDI and J.ELOUALI
Given this constraint, most banks are hindering vis-à-vis the management of
liquidity which limits their scope of action by participating instruments
(Musharaka, Mudaraba) while focusing on commercial techniques (Murabaha,
Ijara).
3.3. No possibility of "lender of last resort"
Because of the interest that is incompatible with Sharia, Islamic banks cannot get
loans, if necessary, the central bank is the lender of last resort for the entire banking
system.
In this sense, the IFSB2 said in a technical report published in 2008, the majority
of loans and facilities from the central bank does not accommodate with the Sharia.
3.4. Lack of secondary financial market
Islamic banks continue to exist and grow in the absence of Islamic capital markets;
the secondary capital market is part. Indeed, the creation of the latter will allow
these banks to sell or buy at any time, the securities they hold or in need. This will
offer a new so-called bank liquidity management momentum.
3.5. Difficulties in developing Islamic financial instruments
This difficulty is due, in more restricted conditions of Sharia, under the
development of Islamic financial engineering that creates new niches, expand the
existing market and create business opportunities for the Islamic financial
institutions to offer more products to a wider range of customers and provide the
market with a multitude of choices (Lahsasna and Hassan, 2011).
II. Islamic Money Market: A theoretical approach.
1. The need of the Islamic money market
To support the development of the Islamic banking industry and offer in terms of
liquidity management flexibility in Islamic banks, the establishment of Islamic
money markets and the development of appropriate monetary instruments has
become a necessity (Abdul Rais Abdul Majid, 2003 ; Ridzwan et al., 2006 ; Ismal,
2011 ; Ma'aji et al., 2014 ; Ben Jedidia et Hamza ,2015). Indeed, it is considered
one of the missing stones of the Islamic financial industry.
Similarly, the functioning Islamic money market and availability of Islamic
monetary instruments are considered among the elements necessary for a good
liquidity risk management (IFSB, 2012).
2
Islamic Financial Services Board
168
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Issues Management of Liquidity of Islamic Banks
By definition, the Islamic money market is a financial market in which trade on
short-term capital through Shari'ah compatible monetary instruments. In the
sense, narrow the Islamic money market or Islamic interbank market, is the
compartment which meets the supply and demand of Islamic banks in terms of
liquidity to manage their condition cash through refinancing operations with their
colleagues . Its role is to facilitate and contribute to the liquidity management of
the banks according to the rules of Sharia.
The benefits of the introduction of this market are:
To increase the competitiveness of Islamic banks
Facilitate the movement of capital between the surplus Islamic banks and
other liquidity situation of need
To facilitate the management of assets and liabilities of Islamic banks
Encourage Islamic banks to finance investment and therefore
strengthening the economic and social development
Improve risk management and especially that of liquidity
Serve as a channel for the transmission of monetary policy via Islamic
banks
Provide short-term investment opportunities
2. The instruments3 of liquidity management of Islamic banks
Because conventional money market instruments are prohibited by Shariah, some
countries pioneers in Islamic Finance (Malaysia, Indonesia, Bahrain, etc.) have
developed Islamic money market instruments, whose number is increasing (ISFBI,
2013), for meet the liquidity needs of Islamic banks in the short term. Include,
without limitation, the following instruments:
A. Deposits with the central bank (AlWadiah accepted)
AlWadiah accepted ( )الودائع المق ولis a mechanism by which Islamic banks invest
their excess liquidity in the depository which is the central bank for a short time.
Against part of the deposit liquidity, the central bank can make a donation (hiba
)هwithout the latter is a condition of the contract. It is an operation that allows
the Central Bank to regulate liquidity in the Islamic interbank market while wiping
the excess liquidity.
3
What we call "instruments" or "money transactions" are actually Muslim law contracts
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
169
L.OUBDI and J.ELOUALI
Central bank
Islamic Bank
1- deposit excess liquidity of Islamic banking at the central bank
2- Return of bank deposits according to its needs
3- Payment of a gift (Hibah) to the Islamic bank according to the will of the central bank,
without a condition in the contract
B. Rahn ()الرهن
Through this operation, the central bank provides credit to the Islamic bank based
on Alqard alhassan ( )القر الحسنprovided that the second deposit in the first debt
securities as collateral. If the bank fails to repay the loan, the central bank has the
right to sell securities in order to recover the loan amount.
Central
bank
Islamic Bank
debt securities
1- The central bank gives a free loan to the bank as Qard Hassan
2. In return for the loan, the bank offers securities pledged receivables at the central bank
3- Repayment of loan to the central bank (usually delayed)
4. Debt securities are returned to the bank after total loan repayment
170
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Issues Management of Liquidity of Islamic Banks
C. interbank Moudarabah
The moudarabah is a contract between an investor provides funds (rab al evil) and
an entrepreneur who provides the necessary work, and provide expertise to grow
these funds (mudarib). The profits generated from this investment are shared
according to an agreed key out.
The Islamic bank can intervene, either as mudarib if its role is to place profitable
and capital on behalf of investors, either as rab al-evil she just participated in a
financing transaction. This double participation induces the use of such contracts
in the Islamic interbank market. The use of this financial instrument may be made
directly between an Islamic bank surplus and a deficit, or through the central bank.
Excess Islamic
Bank
(Rab almal)
Deficit Islamic Bank
(almoudarib)
1- excess bank provides the funds to the bank deficit with a predefined percentage of profit
sharing
2- at maturity, the result will be shared according to predefined distribution key and the
primary surplus will be returned to the bank
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
171
L.OUBDI and J.ELOUALI
Central bank
Excess Islamic Bank
(Rab almal)
Deficit Islamic Bank
(almoudarib)
1- Transfer of surplus to the central bank
2- The central bank provides the bank the necessary funding deficit
3- sharing losses and profits after repayment of the invested capital
D. Reverse Murabaha (tawaruq) with collateral or without collateral
The Tawarruq ( )التورقcan be defined as a commercial transaction carried out in
two phases in order to obtain liquidity. Indeed, it is an Islamic mode of financing,
an arrangement in which someone buys a product from a bank on a deferred
payment plan, then he sells it immediately to get the money.
Specifically, it is a purchase transaction of a commodity at a future price through a
Murabaha, followed by a cash sale to a third party in order to obtain liquidity.
Deficit Islamic bank
4
1
Commodity Broker « B »
3
Excess Islamic bank
2
Commodity Broker « A »
1. Getting agreement on Murabaha elements (Object, nominal, margin, profit, maturity
...).
2. Buy good spot of excess bank
3. Realization of the murabaha contract (deferred payment) with the deficit bank.
172
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Issues Management of Liquidity of Islamic Banks
4. Spot Sale of the property by the deficient bank to get cash
For this to be in the standards of Sharia, there must be a certain number of
conditions:
That no prior agreement shall be concluded between the two parties to get
the excess bank to sell the property purchased in the name of deficit bank
Do not carry out the second spot after selling the possession and supply of
goods,
What the buyer in the second transaction spot or a third person,
Between the time of purchase and the time of sale, the bank that holds the
property assumes the underlying risks.
CONCLUSION
The objective of this paper is to highlight the issues of liquidity management of
Islamic banks. It is present, first, the characteristics of these banks and the limits of
their liquidity management; and exposing the other hand, some tools for optimal
management of that liquidity.
Islamic banking is highly regulated by the directives of Sharia as any financial
transaction must conform to the precepts of Islam. This is, among others, the
prohibition of interest, sharing of profits and losses and therefore risk sharing, or
others.
While respecting these principles, Islamic banks are faced with several limitations
that hamper daily liquidity management in this case the absence or
underdevelopment of Islamic money markets, difficulties in developing Islamic
financial instruments or nonexistence of markets financial side.
However, several financial instruments have been developed to manage the surplus
or shortage of liquidity in Islamic banks via refinancing operations with their
colleagues or with the central bank. We have presented, through this
communication, some instruments for channeling the surplus funds of an Islamic
bank to another with an operational or regulatory intervention by the central bank.
The innovation machine in Islamic money market instruments must not stop at
this point and will continue to produce. Indeed, researchers in this field offer other
instruments. This is, among other things, the creation of an interbank money
market fund based on a free loan (alQard alhassan) or the Wakf ( )الوقف النقديto
proceed in the short term sukuk Moudarabah, or the creation of cooperation
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
173
L.OUBDI and J.ELOUALI
between line based on Murabaha Islamic banks (Lhssassna A. and F. Chiyad,
2014).
REFERENCES
Abdul Rais Abdul Majid, (2003) «Development of liquidity management
instruments: challenges and opportunities», International Conference on
Islamic Banking: Risk Management, Regulation and Supervision
Akhtar, M. Farhan, K. Ali, S. Sadaqat, (2011) « Liquidity risk management: a
comparative study between conventional and Islamic banks of
Pakistan Interdisciplinary », Journal of Research in Business 1.1, pp.35-44.
Al-Muharrami, S., Hardy, D.C. (2013) « Cooperative and Islamic Banks: What
can they Learn from Each Other? », Working Paper, International
Monetary Fund WP/13/184
Ben Jedidia, K., Hamza, H., (2015) «Determinants of Liquidity Risk in Islamic
Banks: A Panel Study», EJBM-Special Issue: Islamic Management and
Business, Vol 7, No.16
Ben jedidia, K., M. Jlassi (2013) « Le risque de liquidité pour une banque
islamique: enjeux et gestion », Études en Économie Islamique, Vol. 7, No. 1,
Juin 2013, pp.71-96.
Olson, T. Zoubi (2008) « Using accounting ratios to distinguish between Islamic
and conventional banks in the GCC region », International Journal of
Accounting, Vol 43, N°1, pp. 45-65.
H. Hesse, Andreas Jobst, J. Solé (2008) « Trends and Challenges in Islamic
Finance », World Economics, Vol. 9, No. 2, pp. 175-193.
Ismal, R. « (2011) Central bank Islamic monetary instruments: a theoretical
approach», Studies in Economics and Finance, Vol. 28 Iss: 1, pp.51 – 67
Wahyudi, Gandhi Anwar Sani (2014) «Interdependence between Islamic capital
market and money market: Evidence from Indonesia», Department of
Management, Faculty of Economics and Business, University of Indonesia,
Indonesia Inspectorate General, Ministry of Finance, Indonesia
Lahsasna, A. et Hassan, M.K. (2011). «The Shariah Process in Product
Development and Approval in ICM» Islamic Capital Markets Products and
Strategies. John Wiley and Sons, pp.23-68
Ma’aji, M. M., Ali, A. R., & Hadi, A. H. (2014) «Performance of Asset and
Commodity-Based Securities in Malaysia’s Islamic Inter-Bank Money
Market», Journal of Islamic Banking and Finance, 2(2), 01-13.
174
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Issues Management of Liquidity of Islamic Banks
M. Khan, M. I. Bhatti (2008) «Development in Islamic banking: a financial riskallocation approach », Journal of Risk Finance, Vol 9, N°1, pp. 40-51.
Obiyathulla I. Bacha, (2008) « The Islamic Interbank Money Market and a Dual
Banking System: The Malaysian Experience », INCEIF the Global
University in Islamic Finance.
Osman B.A. (2001) «Islamic Financial Instruments to manage short-term excess
liquidity», Research paper , No. 41, IRTI, P75
Ridzwan, N et al., (2006) «Malaysia: Islamic Money Market Instruments», The
Business Review, Cambridge.
S.A. Salman (2004) « Islamic Modes of Finance and Associated Liquidity Risks »,
Conference on Monetary Sector in Iran: Structure, Performance and
Challenging Issues, Tehran – Février.
S. A. Salman (2013) « State of Liquidity Management in Islamic Financial
Institutions », Islamic Economic Studies, Vol. 21, No. 1, pp.63-98.
Sundararajan, V. & Errico, L. (2002) «Islamic Financial Institutions and Products
in the Global Financial System: Key Issues in Risk Management and
Challenges Ahead», IMF Working Paper, 1-28.
V. Pappas, M. Izzeldin, A-M. Fuertes (2012) « A Survival Analysis of Islamic
Bank Failure Risk », 4th International IFABS conference (International
Finance and Banking Society): Rethinking Banking and Finance: Money,
Markets and Models, Valencia, 18-20 Juin 2012.
دراس تحليلي نقدي: "منتجا سوق النقد بين الم ارف اإسامي،(2014) في ل شياد،لحساسن أحسن
. كرسي سابك لدراس اأسواق المالي اإسامي،" للتجرب الماليزي مع محاول تطوير منتجا تمويلي جديد
IFSB, 2013, “Islamic Financial Services Industry: Stability Report”, 185p.
IFSB, 2014, “Islamic Financial Services Industry: Stability Report”, 236p.
IFSB, 2015, “Islamic Financial Services Industry: Stability Report”, 146p.
Ernst & Young, 2015, “World Islamic Banking Competitiveness Report”, 80p
MOODY’S (2009). “The Liquidity/Leverage Trade-Off for Islamic Banks and its
Impact on Their Ratings” (Moody’s Investors Service).
Islamic Interbank Money Market (IIMM)
(http://iimm.bnm.gov.my/index.php?ch=4&pg=4&ac=22) (consulté le 30 Aout
2015).
Islamic Money Markets - Islamic Interbank Money Market
(http://islamicfinancialsystems1.blogspot.com/2013/08/islamic-money-marketsislamic-interbank.html ) (consulté le 18 Juillet 2015).
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
175
L.OUBDI and J.ELOUALI
Islamic Financial Services Board (http://www.ifsb.org/) (consulté le 20 Juillet
2015)
176
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Bir Bilim Olarak Tefsir Felsefesinden Bahsetmenin İmkânı Üzerine…
Bir Bilim Olarak Tefsir Felsefesinden Bahsetmenin İmkânı Üzerine
-Bir Giriş DenemesiAli KARATAŞ1
Özet
Tefsir için, birincisi Kur'ân'ı açıklama ve ikincisi de Kur'ân'ı açıklamak için yazılan eserler
olmak üzere ikili bir anlam akla gelir. Tefsir, gerekli ilmi becerilere sahip kişilerce yapılır ve
âlimler, tefsirin bazı ilkeleri olması gerektiğini söylemişlerdir. Bununla birlikte tefsir
eserlerine bakıldığında, müfessirlerin aynı ayet hakkında farklı kanaatlere sahip oldukları
görülür. İşte bu durum, tefsirin belirli ilkeleri olmasına rağmen, müfessirleri yönlendiren
farklı etkenlerin olduğunu göstermektedir. Buradan hareketle bu etkenlerin araştırılmasının
ve bunların, felsefi açıdan değerlendirilmesinin, tefsir faaliyetini daha anlaşılır kılacağını
düşünmekteyiz. Bu sebeple bildirimizde bu değerlendirmelerin bir bilim olarak özelde tefsir
felsefesi içinde yapılmasının imkânı sorgulanacaktır.
Anahtar Kelimeler: Tefsir, Tefsir Felsefesi, Tefsir Tarihi, Müfessir
On Possibility of Talk about Tafsir Philosophy as a Science
-An Introduction TrialAbstract
When it comes to Tafsir there are two meanings come to mind. The first is Quran
explanation and the second books which are written for Tafsir. Tafsir is made by persons
who have the necessary scientific skills and scholars have said that the Tafsir should possess
some principles. However, when we look at the Tafsir books, it’s seen that commentators
have different beliefs about the same verse. This situation shows that although the Tafsir
has certain principles, the commentators are driven by different factors. Starting from this
point of view, investigation of these factors and their evaluation in terms of philosophically
bring to mind that Tafsir activities will be more understandable. In our paper will be
questioned possibility of these evaluations into the Tafsir philosophy as a science.
Keywords: Tafsir, Tafsir Philosophy, Tafsir History, Commentator
I. GİRİŞ
“Tefsir” denildiğinde birincisi Kur’ân’ı anlama ve açıklama (keşf ve beyan) faaliyeti
ve ikincisi de bu faaliyetin sonucunda ortaya çıkan eserlere verilen ad olmak üzere
kullanılan sözcük akla gelmektedir. Tefsirin bu çifte anlamlılığından yola çıkarak
“tefsir felsefesi”nden de yaşanmış tefsir faaliyetinin geçmişinin felsefesi olarak tefsir
felsefesi ve anlama bağlamında, tefsir biliminin felsefesi şeklinde iki şey
anlaşılabilir. Birinci anlamıyla tefsir felsefesine, geçmişte kalan tefsir faaliyetlerinin
ne anlam ifade ettiğini sorgulamaktan başlayıp tefsirin tüm yaşanmış geçmişine,
1
Doç. Dr. Pamukkale Üniversitesi, İlahiyat,Fakültesi, karatasali5@gmail.com
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
177
A. KARATAŞ
yani “tefsir tarihi”ne yönelen bir felsefe uğraşısı olarak bakabiliriz. Bu, tüm tefsir
tarihine yönelik bir üst-bakış edinmeye, hatta tüm tefsir tarihi hakkında kapsayıcı
olmak isteyen bir felsefe sistemini düşünmeye ve kurmaya kadar gider ve tüm tefsir
tarihi, bu türden bir felsefî bakış ışığında anlaşılmaya çalışılır. İkinci anlamıyla tefsir
felsefesi ise tefsir biliminin ve müfessirin bilgi elde etme usulünü sorgulayan, tefsir
biliminin dayandığı ilke ve yöntemleri eleştiren ve giderek, tefsir etme faaliyeti ile
ortaya çıkan bilginin nitelik, hatta olabilirliğini çözümleyen bir bilgi eleştirisidir.2
Her iki anlamda da tefsir felsefesi sözcüğünün, bizatihi kullanıldığına rastlamış
değiliz. Fakat ilk anlamıyla müfessirlerin faaliyeti olarak tefsire etki eden siyasi,
sosyolojik ve kültürel bağlamdaki etkenlerin sorgulanması üzerine çeşitli görüşlere
araştırmalarda rastlanmakla birlikte, mesela tefsir ve siyaset ilişkisi bunlardan
birisidir; külli bir bakışla, ilk anlamıyla tefsir felsefesi, üzerinde durulan bir husus ve
disiplin değildir. Yine anlama faaliyeti sürecinde neler olup bittiği ve bu çerçevede,
müfessirin anlamaya yönelik geçirdiği sürecin ve bu süreçteki usulün
sorgulanmasının felsefesi olarak külli bakış bağlamında, tefsir felsefesi de böyledir.
Belki bu şekliyle tefsir felsefesinden bahsedilmemesinin nedeni, Osmanlı dönemine
kadar, bildiğimiz kadarıyla, tefsirin bir ilim olup olmadığı tartışmalarının
yapılmamasıdır. Molla Fenarî (ö. 834/1431) ile başlayıp daha sonra onun talebesi
Kâfiyeci (ö. 879/1474) ile devam eden tefsir usulünün felsefenin sistematik olarak
tartışılması, bu noktada bir birikim oluşturmasını da geciktirmiş olmalıdır.
Her iki anlamıyla tefsir biliminin felsefesi, birbirlerinden farklı iki bakışa sahiptir.
Birincisi, tüm tefsir geçmişi karşısında çoğunlukla “evrenselci” bakışlar altında
yapılan bir felsefe; ikincisi de tefsircinin bilgi etkinliğini sorgulamak isteyen
bir bilim felsefesi ve bir yöntem bilim eleştirisidir. Aradaki farklılığa rağmen her
ikisinin birbiri ile ilişki içinde olmamasını da gerektirmeyebilir. Çünkü metodolojik
olarak eleştiriye tabi tutulan müfessir, aynı zamanda tefsir tarihinin de inşa
edicisidir. Bu sebeple takip ettiği tefsir usulünün şekillenmesinde, külli olarak tefsir
yapmasına etki eden bir takım paradigmalar olabilir. Bu da her ne kadar, felsefi
olarak ayrı bir disiplini gerektirse de bu disiplinlerin birbirlerinden yararlanmaması
sonucunu doğurmamaktadır.
Aslında her iki anlamıyla tefsir felsefesi birleştirildiğinde birinci anlamın, kısmen de
olsa ikinci anlamı içerebileceğini söyleyebiliriz ve buradan yola çıktığımızda,
müfessirin tefsir eserlerini yazarken hangi saiklerin ona etki ettiğini tespit
ettiğimizde, aynı zamanda onun yorum sürecini şekillendiren noktalara da işaret
Bu değerlendirmede Doğan Özlem, Tarih Felsefesi, İnkılap Yayınları, İstanbul 2001, ss. 13-15’den
istifade edilmiştir.
2
178
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Bir Bilim Olarak Tefsir Felsefesinden Bahsetmenin İmkânı Üzerine…
etmiş oluruz. Bu çerçevede biz, tefsir felsefesinin her iki anlamının, bu araştırmanın
sınırlarını aşacağı için, sadece birinci anlamına odaklanacağız; ancak bu, zaman
zaman da bizim ikincisine işaret etmemize engel olmayacak.
II. Tefsir Felsefesinden Bahsetmenin İmkânını Sorgulama
Varlığı, evreni, dünyayı ve insanı konu edinen; varlığın ve evrenin anlamı üzerine
sorular sorarak bir düşünme faaliyeti icra eden felsefe, bazılarına göre insanın
kökeninde varolan, bazılarına göre de sonradan insan kültürüne eklenen bir
fenomendir. Felsefe, insanın doğal yaşamından ortaya çıkan sorularla varlığını
sürdürür ve zamana göre ve meraka bağlı olarak, sorular ve problemler farklılaşır.
Problemlere verilen cevaplar da bir felsefe sistemi olarak ortaya çıkar. Felsefenin
bazı alt dallarının sonradan zuhur etmesi, problemlere verilen cevapların zamanla
yeni felsefe sistemlerin gelişmesinin bir göstergesi olmuştur. (Diemer, 2001, s. 11)
Mesela dilin kavramsal ve mantıksal analizine yönelik bir ilgiyle karakterize olmuş
analitik felsefe 20. yüzyılda özellikle İngiltere ve Amerika’da (Cevizci, 2014, s. 27);
kökleri antik Yunan’a kadar götürülebilecek olan Tarih Felsefesi’nin eleştirel tarih
felsefesi türü de yine aynı yüzyılda gelişmiştir. (Cevizci, 2014, s. 414)
İslam ilimlerinin gelişim sürecinde de ilimlerin zuhuru ve şekillenmesi, diğerine
göre farklılık göstermiştir. Ortaya çıkan problemlere cevaplar aranmış ve bu, bir
ilmi sistemin tesisini sağlamıştır. Örneğin Hz. Peygamber’in vefatından sonraki bir
takım siyasi, dini ve toplumsal anlaşmazlıkların neticesinde ilim adamlarının, bu
anlaşmazlıkların çözümü bağlamında ortaya koydukları görüşlerin sistemleşmesi,
Kelam ilminin teşekkülünü sağlamış ve çeşitli fikir akımlarının etkisiyle ortaya
çıkan tartışmalarda, yeni aklî ve felsefî temellendirmelere ihtiyaç duyulmuş ve
böylece Kelam, gelişimini devam ettirmiştir. (Yavuz, 2002)
Tefsir ilminde de özetle şöyle bir süreç gerçekleşmiştir: Tebliğ ettiği ayetleri
açıklama görevinin sonucunda Hz. Peygamber, kavlî ve fiilî olarak Kur’ân’ı tebyin
etmiş; ancak sahabenin büyük çoğunluğunun Kur’ân’ı anlaması sebebiyle baştan
sona tefsir faaliyetinde bulunmamıştır. İbn Abbas, İbn Mesud, Ubey b. Ka’b gibi
bazı sahabilerce bir tefsir faaliyeti gerçekleşmiş olsa da bu yine bildiğimiz manada,
baştan sona Kur’ân’ı tefsir etme şeklinde olmamıştır.
İbn Abbas’ın meşhur öğrencileri Said b. Cübeyr (95/714) ve Mücahid (104/722)
tefsirin halkasını biraz genişletmiş ve kendileri, hocaları İbn Abbas’tan duyduklarını
yazmışlardır. Daha sonra Ali b. Ebî Talha (143/760), Mukatil b. Süleyman
(150/767), Sufyân es-Sevrî (161/778), Yahya b. Selâm (200/815) ve Abdurrezzâk
b. Hemmâm, (211/827) tefsiri farklı bir mecraya taşımışlardır ve Mukatil b.
Süleyman’dan bizlere ilk derli toplu tefsir kalmıştır. Taberî’de zirvesine ulaşan
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
179
A. KARATAŞ
tefsir, İslam’ın Arap olmayan topluluklar arasında yayılmasına bağlı olarak dildeki
bozulmalar sebebiyle daha çok filolojik karakterde devam etmiştir.
Tefsirler daha geç dönemlerdeki farklı tasniflerle çeşitli isimler altında
sınıflandırılsa da bizce ihmal edilen bir nokta itibariyle bu tefsirleri ortaya çıkaran
saikler üzerinde durulmamış veya durulsa da bu saiklere derinlemesine nüfuz
edilememiştir. Yapılan tasnife göre tefsirler yapılış tarzı açısından rivayet ve dirayet
şeklinde ikiye ayrılmış ve bu ayrım, tefsirde bu iki bakışın belirleyici olduğunu
ortaya koymuştur. Fakat bize göre bu iki bakış, tefsiri belirleyen asıl bakışlar
değildir. Müfessirler rivayete ve dirayete dayanarak tefsir yazarlarken, öncelikle
anlama ve yorumlamayı belirleyen temel paradigmaları onları rivayete ve dirayet
yönlendirmiştir. Bu sebeple tefsirlerin yazılmasında bu iki unsur temel felsefe olarak
görülmemesi gerekir.
Batıda gelişen felsefi konulara bağlı olarak özellikle Hermeneutic’in düşünce
dünyasına girmesiyle anlama, yorumlama ve bu süreçte neler olup bittiği ve
yorumlayan ile yorumlanan bir metin arasında ne gibi ilişki olduğuna dair ciddi bir
literatür oluşmuştur. Buna rağmen İslami bir ilim olarak tefsiri ilgilendirebilecek
anlama ve yorumlama süreci ve doğasına ilişkin kelamî ve fıkhî bakış açısıyla derin
analizler yapılmakla birlikte tefsir eserlerini inşa edici olan müfessirlerin tarihine,
daha küllî bir bakış açısıyla, bildiğimiz kadarıyla derinlemesine değerlendirmeler
yapılmamıştır
Öncelikle tefsirin kendisine konu edindiği alan Allah’ın kelamıdır ve bu kelam,
nüzul dönemi sonrasında farklı zamanlara göre değişen bir özellikte değildir ve bu
sebeple sabit bir metin olarak kalmış ve yenilenmesi söz konusu olmamıştır; ancak
anlamanın bir nesnesi olarak kendisinden elde edilen anlamlar, çeşitli durumlar ve
şartlar altında bakış açılarına göre değişerek her toplumda rehberlik görevini yerine
getirmeye devam etmiştir. Başka bir ifade ile bu kelamın delaleti asli anlamlar
seviyesinde aynı kalırken “zait anlamlar seviyesinde” değişebilmiştir veya (Karacelil,
2010) Ebu Hanife’nin, ayetlerin anlamına yönelik ikili tasnifi çeçevesinde bir kısım
ayetlerin anlamı, kişilere göre farklılaşabilmiştir.
Onun tasnifine göre ayetlerin anlamı ikiye ayrılır. Birincisi tenzili ile te’vili aynı
olan, ikincisi de tenzili ile te’vili farklı olan ayetlerdir. Tenzili ile tevili farklı olan
ayetlerin tevilini inkar etmek küfrü gerektirmez. (Ebu Hanife, 1981, s. 55) Bizim
buradan anladığımız bu tür ayetlerin anlamının zamanla kişilere göre
değişebilmesidir. Ebu Hanife, anlamanın doğası gereği burada bizlere belki bir
gerçeği ortaya koymak istemesine rağmen, bazıları ayetlerin anlamının zamanla
değişebilmesini ilahi kelamın doğasıyla ilişkilendirmişler ve buna bağlı olarak da
değişimin sınırı kaybolmuştur. Bu değişimin doğal olabileceğine yönelik algı çoğu
180
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Bir Bilim Olarak Tefsir Felsefesinden Bahsetmenin İmkânı Üzerine…
zaman, kelamın aslî delaletin orta çıkmasına engel olmuş veya aslî delaleti manipüle
edebilmiştir. Örneğin bazı ayetlerin delaleti Şia ile Ehli sünnet arasında çok
farklılaşmaktadır. Yine Şia’nın kimlerin tefsir yapabileceği açısından yaptıkları
tasnife baktığımızda, Hz. Peygamber’den sonra ancak masum imamların bazı
ayetleri tefsir edebileceği yönündeki anlayışları asıl delaleti bilmenin, Hz.
Peygamber’den sonra özel kişilere hasredildiğini göstermektedir. (Koçyiğit, 2015)
İşte bu durum az önce ifade ettiğimiz üzere müfessirlerin tarihine, onların hayatını
verme şeklinde kronolojik bir bakıştan veya genel yöntemlerini tespit etmekten
ziyade daha külli ve felsefi bir yaklaşımla bakmayı gerektirmekte, aynı zamanda
bunun bir disiplin olarak tefsir felsefesi şeklinde tesisine de ihtiyaç
hissettirmektedir.
Tefsir tarihine ilişkin yazılan eserleri tabakât ve tefsir tarihi kitapları şeklinde ikiye
ayırmak mümkündür. Tefsir tarihi tarzı eserlerde genelde tefsir döneme, kullandığı
malzeme türlerine ve mezhebî bakışa açılarına göre tanzim edilmiştir. Tabakât
eserleri incelendiğinde, müfessirlerin bazen isim bazında bazen de yüzyıl itibariyle
sınıflandırıldığı görülmektedir. İbn Aşûr tefsir tarihinin (Anahatlarıyla Tefsir
Tarihi) resmini, müfessirlerin tarihinden yola çıkarak çizmeye çalışmış ve belirli
müfessirlerden hareketle tefsirin çeşitli dönemlerindeki mahiyetini tespit etmeye
dönük bir yöntem izlemiştir. Bazı araştırmalarda ise Selçuklu ve Osmanlı gibi
devletler tarihi dikkate alınarak bu devletlerin yaşadığı dönemlerdeki müfessirler
üzerinde durulmuştur. Bu genel çalışmaların yanında daha özel olarak bir
müfessirin yönteminin incelendiği çeşitli araştırmalarda, müfessirin yaşadığı dönem
üzerinde durularak buradan, müfessirin zihin dünyasına ve yöntemine etki eden
siyasi, dini, sosyal ve kültürel etkenler ortaya konmuştur.
Süleyman Karacelil tarafından kaleme alınan bir makalede müfessirin Kur’ân
tefsirindeki etkili unsurları tespit noktasında küllî olarak âfâkî ve enfüsî nedenler
üzerinde durulmuştur. Bu çalışma kısmen de olsa tefsir felsefesinin imkânı üzerine
bir fikir verme noktasında başarılıdır; ancak yine de tefsir tarihinin felsefesini ortaya
koyma bağlamında yeter miktarda ve özel olarak da bir bilim dalının oluşumu
bağlamında kafi değildir.
Tefsir felsefesinin imkânı üzerine konuşurken tefsir felsefesinin problemleri
üzerinde durmak gerekir. Bu çerçevede tefsirden bahsederken öncelikle bir mahiyet
sorgulaması ortaya konmalıdır ki tefsir denildiğinde hangi zemin üzerinde hareket
edildiği ortaya çıksın. İkinci olarak tefsir faaliyetinde bilgiye ulaştıran kaynakların
ele alınması. Üçüncü olarak tefsir sonucunda elde edilen anlamın, tefsir faaliyetinin
üzerinde gerçekleştiği Allah’ın kelamında dile getirilen ile uygunluğu ve bu
bağlamda, tutarlılığı sorununun tespit edilmesi. Dördüncü olarak olarak tefsirin
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
181
A. KARATAŞ
kapsamı ve sınırı problemi ve daha genel bir bakış açısıyla bu zikredilenlerin
üzerinde tefsir faaliyeti ile uğraşan müfessirin anlama faaliyetinin, öyle veya böyle
olmasını sağlayan daha kapsamlı etkenlerin ortaya konulması.
Bu noktalar muvacehesinde anlama ve yorumlama faaliyetinde müfessirin bakışını
şu noktaların etkileyeceğini ve bunların da tefsir felsefesi tarafından ele
alınabileceğini düşünebiliriz: 1. Kur’ân’a yaklaşım veya Kur’ân algısı. 2. Tefsirin
mahiyetine yönelik algı. 3. Tefsirde müfessirin kullandığı bilgi kaynakları 4.
Düşüncesinin oluşumunda yaşadığı dönem kültürel, siyasi ve sosyolojik çevre 5.
Müfessirin yeterliliği ve kişilik yapısı vb. etkenler.
Saydığımız bu dört nokta, müfessirin anlama ve yorumlama faaliyetinde külli
bakışını belirleyen noktalar olarak görülebilir; ancak bir bütün halinde
değerlendirilmelidir. Aksi bütünlüğü yok edecektir. Konunun problamatik tarafını
belirlerken tarih felsefesi bağlamında ödünç aldığımız bilgilerden sonra, yine
konuyu ortaya koyma bağlamında tarih felsefesinden yararlandığımızda –yukarıdaki
dört maddeyi de dikkate alarak-şunu sorun olarak ileri sürebiliriz:
Tefsir felsefesi, tefsir faaliyetinin değişimini yöneten genel belirleyicilerin
araştırılması, değişimin anlamı ve tefsir faaliyetinin geleceği üzerine düşünceler ileri
sürülmesidir. Tefsir faaliyetlerinin zaman, mekân zinciri içerisinde tespit edip
değerlendirmek yerine tefsirin, felsefi sorunları açısından bir yorumunu yapmakta,
tefsir faaliyetlerinin seyrinde hangi kanunların, alışkanlıkların olduğunu ortaya
koymaya çalışmaktadır.
Tefsir felsefesi, öncelikle tefsir faaliyetleri açısından ne olup bittiğinden ziyade
müfessirlerin tefsir tarzlarının nedenlerini araştırır. Aslında bir çok müfessir
eserlerinin mukaddimelerinde tefsir yazma sebebini açıklasa da çoğu zaman dile
getirilen nedenlerin ötesinde, müfessir daha üst bir takım unsurların etkisiyle
farkında olmadan hareket ediyor olabilir. Bu sebeple eserin incelenmesi esnasında,
satır aralarından farkına varılabilecek ince noktalar tespit edilebilir. Böylece daha
genel yargılara ulaşılabilir; ancak durum derinlemesine analizlerin yapılmasını
gerektirir. Bir örnekle somutlaştırmak gerekirse Endülüs bölgesi tefsiri
incelendiğinde ilk dönem müfessirlerinin İsrâiliyyat algısı ile sonraki dönemlerin
aynı olmadığı görülmektedir. Bölge özellikleri gereği burada Müslümanlar ile
Hiristiyanların mücadele içinde oldukları zaman dilimleri ile İsrâiliyyat noktasında
bir paralellik bulunduğu farkedilmektedir.
Zikredilen örneği dikkate aldığımızda Tefsir felsefesi problemleri olarak tespit
edilen noktalara cevap bulabilmek için tefsirin tarihini dikkate almamız gereklidir.
Çünkü bilimdeki gelişmeyi görmek ve ona katkı yapabilmek için o bilimin tarihine
182
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Bir Bilim Olarak Tefsir Felsefesinden Bahsetmenin İmkânı Üzerine…
müracaat edilmelidir. Ancak bilimi ortaya çıkaran sorunlar, bilimden nispeten
bağımsız sayılabilir ve daha somut olarak görülebilir. (Durusoy, 2010) Nitekim
tefsirlerin telifinde dönemsel etkenler görülmekle birlikte, daha özel olarak
müfessirin, Allah’ın kelamını anlama yönündeki arzusu bir ilim dalı olarak tefsiri,
nispeten daha genelleştirilebilir sorunlardan bağımsız hale getirdiği de olmuştur.
Zaman ve şartlar değiştinde, bazı ayetlerden anlaşılanın değişmemesi ve tefsirde
benzer yöntemlerin takip edilmesi, bunun göstergesi olabilir; fakat çağın
değişmesiyle tefsirlerde üzerinde durulan konuların değişmesi, müfessirin içinde
bulunduğu şartların kendisini yönlendirdiğini gösterir. Yukarıda da zikrettiğimiz
gibi müfessirlerin içinde bulunduğu çağda karşılaştığı sorun ve problemlere
yaklaşımı, onlara olan eleştiriye cevap niteliğindeki açıklamaları her zaman
kendisini açıkça göstermez. İnsanların, duygularını bazen gizlemeleri bazen gizlice
yansıtmaları bazen de açıkça dile getirmeleri söz konusu olduğu gibi müfessirlerde
de hal böyledir. Ancak durum iyi tahlil edilir, diğer tefsirlerle kıyaslanır veya
müfessir ilk ve son yazdıkları açısından değerlendirilirse durum açıklık kazanır.”
(Karacelil, 2010)
Müfessirlerin bulunduğu çağın etkileri ile hareket etmeleri, tefsir yapmayı daha
nesnel ilkelerden uzaklaştıracak ve bazen de bu alandaki eserlerde aşırı yorumları
gösterecektir. Allah’ın her çağ için mutlaka başka anlamları metne yüklediğine
yönelik inanç ve buna bağlı olarak da delalet için sabit bir zemin kabul etmeme,
delaletin de sürekli değişebileceğine yönelik algı, müfessiri, değişen çağın değişen
şartlarına teslim edebilecektir. Bu kabuller sürekli bir kuşkuculuğu ve merakı
doğurucağından, metni bulunduğu zeminden kaydırmaya götürecek ve “Başka
şekilde açıklanabilecek rastlantıların önemini gereğinden fazla abartmaya yol
açacaktır.” (Eco, 2003, s. 60) Bunun önüne geçmek ve kelamın öznel eğilimler
tarafından aşılmasına izin vermemek için tefsir algısının doğru şekillendirilmesi
gerekir. Çünkü “Tefsir’de temel olarak izlenen yöntemin öncelikli amacının, Kur’ân
metnini korumak ve onun, öznel eğilimler tarafından aşılmasına izin vermemek
olduğunu açıklıkla görmekteyiz. Böylece Tefsirin Kur’ân üzerinde yürüttüğü dil ve
tarih ağırlıklı çözümlemeler, gelenek boyunca gerçekleştirilen tefsir ürünlerini
büyük oranda metni kendi çerçevesinde tutmayı başarabilmiştir. Bu yöntemsel
tercih sayesinde yorumlama sürecinde metni tehdit eden ön-anlamalar ve önyargılar belli bir düzeyde tutulabilmiştir.” (Paçacı, 2005, s. 575) Ancak bazı tefsir
yönelişleri ve özellikle modern dönemde tefsirin bilgi kaynaklarından mesela rivayet
ve İsrâiliyyâta dair aşırı reddedici tutumlar, bu tespitin dışındadır. İşte burada neler
olup bittiğinin derinlemesine analiz edilmesi, farklı bakış açılarıyla olaylara bakmayı
gerektirdiği gibi aynı zamanda felsefi bir çabayı da gerekli kılmaktadır.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
183
A. KARATAŞ
Modern tefsir bağlamında düşündüğümüzde, müfessiri yönlendiren kelamî bakışın,
klasik müfessirinkinden farklı olması, modern müfessirin tefsir faaliyetinin, tefsirin
asıl mahiyeti ile uyuşmamasına neden olabilir. Modern müfessir, yaşadığı şartların
gereği olarak kendisini yönlendiren algı noktasında temel olarak İslam’ın sunduğu
bakış yerine, yaşadığı vasatı dikkate aldığında temel zemin olarak aslî delalet
ortadan kalkabilecektir. Mesela riba ile ilgili ayetleri tefsir ederken İslam’ın
ekonomiyle ilgili ilkeleri, para ve mal kazanma ve bunları biriktirmeye dair
prensipleri yerine, modern hayatın bu noktalara ilişkin değerlerini dikkate aldığında
farkında olarak veya olmayarak metnin asıl delaletini öznel veya modern
paradigmalara teslim kılabilir. Bu müfessir, tefsir için ileri sürülen şartlara riayet
etmiş de olsa bu çabasında, daha farklı etkenlerin, bu şartları etkisiz hale getirmesi
çoğu zaman mümkündür.
Yine modern tefsir bağlamında düşündüğümüzde, tefsirin bir usulü olmadığı veya
mevcut usulün kâfi gelmediği ve dolayısıyla insanların sorunlarını çözme
noktasında yetersiz kaldığından hareketle müfessirlerin, Batı dünyasında ortaya
çıkan metinleri anlama ve yorumlama yöntemlerinden yararlanması gerektiğine
yönelik düşünce de felsefi olarak analiz edilmelidir. Allah’ın kelamını asırlardır
anlamak için kullanılan bir mirasın reddi ve yerine belki de tam manasıyla metot
sunamamış bazı yorum biçimlerine kurtarıcı gibi koşulması, eşyanın tabiatına
uygun olmayan bir şeyi, eşyaya tabiat olarak eklemleme gibi bir durumu ortaya
çıkarma ihtimali mevcuttur. Bu da tabiat olarak farklı şeylerin bir araya getirilmesi
sonucunda, birbiriyle uyumsuz farklı durumların yan yana getirilmesine neden
olacaktır. (Görgün, 2005) İşte bu husus müfessirin farklı metot takip etmesinden
ziyade, daha farklı şeylerin müfessirin faaliyetinde etkin olduğuna yönelik görüşleri
pekiştirmektedir ki bu, ciddi manada düşünsel bir faaliyeti gerekli kılmaktadır.
Zikredilen bu husus çerçevesinde Ahzâb suresi 37. ayete bakalım. Ayetin meali
“(Resûlüm!) Hani Allah'ın nimet verdiği, senin de kendisine iyilik ettiğin kimseye:
‘Eşini yanında tut, Allah'tan kork!’ diyordun. Allah'ın açığa vuracağı şeyi,
insanlardan çekinerek içinde gizliyordun. Oysa asıl korkmana lâyık olan Allah'tır.
Zeyd, o kadından ilişiğini kesince biz onu sana nikâhladık ki evlâtlıkları, karılarıyla
ilişkilerini kestiklerinde (o kadınlarla evlenmek isterlerse) müminlere bir güçlük
olmasın. Allah'ın emri yerine getirilmiştir.” şeklindedir. Mâtürîdî’nin zikrettiği
bilgilere göre Hz. Peygamber azatlı kölesi olan Zeyd b. Haris’in karısı Zeynep’i
gördüğünde ondan hoşlanmış, içinde ona karşı duyduğu sevgiyi gizlemiş ve
kocasının onu boşamasını ve onunla evlenme arzusunu içinden geçirmiştir.
Mâturîdî, tevil ehlinin genelinin Hz. Peygamber’in içinde böyle bir düşünce
geçtiğini söylediklerini belirtmiş; ancak o, bu düşünceyi muhal görmüştür.
184
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Bir Bilim Olarak Tefsir Felsefesinden Bahsetmenin İmkânı Üzerine…
Bu örneğe bakarak Mâtürîdî’yi diğerlerinden farklı düşünmeye yönelten durumu ele
almak, felsefi bir bakışla daha açıklayıcı olabilir. Mâtürîdî, Peygamberimizin
gizlediği şeyin bilinemeyeceğini, bilinebilmesi için onun “İçimde şunu gizledim.”
şeklinde bir şey söylediğine dair bir haber gelmesi gerektiğini (Mâtürîdî, 2005, s.
VIII/391) belirtmiştir.
Dönemler itibariyle müfessirlerin yöntemleri karşılaştırıldığında genel manada bir
benzerlik görüldüğü halde, tefsirin mahiyeti ve İslam düşüncesi içerisindeki çeşitli
konulara dair algının değişmesiyle ayetlerden tefsir faaliyeti olarak elde edilen
sonuçların ciddi manada farklılaşması üzerinde durulmayı gerektirmektedir.
Yukarıda işaret ettiğimiz üzere bu tefsirde bilgi kaynaklarının değişmesi ile
doğrudan alakalı olduğu gibi aynı zamanda müfessirin tarih felsefesindeki anlayışı
ile de ilişkilendirilebilir. Tarihte olup bitenlerin bir defa yaşandığına inanma ve o
tarihe bağlı olarak ortaya çıkan dini nasların da olup biten tarihle bittiğini ve tekrar
yaşanmayacağını düşünme, tefsir yaklaşımını şekillendirecektir. Veya vahyin indiği
dönemin şartlarının her hali ile tekrar ettiğini ve dini nasların her hal ve şeraitte
geçerliliğini koruduğuna yönelik tavır da benzer bir şekilde tefsire bakışa şekil
verecektir.
Burada tefsir felsefesi problemi olarak görülebilecek pek çok unsurun birbiri ile
ilişkili olduğu hissedilmektedir. Az önceki ayetle birlikte değerlendirilebilecek Hz.
Davut ve görevlendirdiği ordu komutanının ölmesi ve onun karısıyla Hz. Davut’un
evlenmesi meselesine yönelik farklı tefsirlerde birçok etkenin yanı sıra,
peygamberlerin masumiyetine yönelik kabuller bununla ilgilidir. Ayrıca özellikle
çağdaş dönemde bu tür yorumlar, peygamberlerden hareketle İslam’a saldırmanın
bir aracı görüldüğü için reddedilme yoluna gidilmiştir. Ancak klasik tefsirde,
Mukâtil ve Taberî tefsirlerinde Hz. Zeynep ve Hz. Zeyd olayında modern dönem
telakkisi olmamış ve peygamberin masumiyeti ile ilişkilendirilmemiştir.
Tefsir açısından böylesi bir durumda müfessir ya her haliyle geçmişi ile bağını ya
devam ettiren ya da geçmişinden bağını koparan bir noktadadır. Bu nokta aynı
zamanda onun içinde bulunduğu gelenekle bir kopuş yaşamak isteyip istemediği
sorusunu kendisine sordurabilecektir. Geçmiş ile gelecek arasında vazgeçilemeyecek
ilişkiler olduğu düşünüldüğünde geçmiş, kendisine sahip çıkılması gereken bir
mirastır. Aksi ise gelecek sağlam inşa edilmesinde bir yük olarak görülecektir.
Tefsirlere genel olarak bakıldığında bir kısmının seleften gelen ayetlerle
ilişkilendirilen rivayetleri naklettikleri ve bir yorum getirmedikleri, bir kısmının
nakille birlikte az da olsa yoruma ve tercihlere yer verdikleri ve bir kısmının da
nakillere daha az yer vererek çeşitli izahlarla ayetleri tefsir ettikleri görülmektedir.
Bu, kısmen de olsa onların tefsir algısına dair ipucu vermektedir. Buna göre sadece
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
185
A. KARATAŞ
rivayetleri nakledenlerin, tefsiri selefin izahları olarak gördüğü ve diğerlerinin de
tefsiri, seleften nakil görme noktasında algılarının farklılaştığı hissedilmektedir.
“Eğer tefsir Hz. Peygamber’in açıklamaları ise aranan cevaplar, rivayet çerçevesinde
olacaktır. Eğer tefsir, Kur’ân’ın indiği sosyal, psikolojik ve dilsel ortamlar dikkate
alınarak getirilen açıklamalar ise sadece rivayet değil, dilin kendi bünyesinde
taşıdığı mantık, muhatapların özellikleri, ayetin indiği ortam vs. de birer cevap
kaynağı olacaktır.” (Görener, 2010)
Bu çerçevede düşünüldüğünde müfessirlerin, tefsirde farklı bilgi kaynaklarına
yöneldiği, onların tefsir yapma tarzlarından anlaşılmaktadır. Mesela Zemahşerî’nin
ayetlerin belagat inceliklerine yer vermesi, onun tefsirde bilgi kaynağı olarak Arap
dili ve belagatine daha çok değer verdiğini ortaya çıkarmaktadır. Bu açıdan
müfessirler çeşitli yerlerde durmaktadırlar. Zikredilen bu noktayı tefsir felsefenin
imkânı açısından ele aldığımızda, daha üst bir düzeyde müfessire yön veren şartlar
olarak önümüzde durmamaktadır. Çünkü yukarıda da işaret ettiğimiz üzere aşağı
yukarı müfessirler bu nokta itibari ile bir metoda sahip bulunmaktadır. Buradan bir
üst zaviyeye çıktığımızda, müfessirlerin bulunduğu mezhep itibariyle mezhep
içindeki birilerinin kendisinden bir tefsir yazma talebinin olması, onu tefsir
yazmaya iten bir saik olarak karşımıza çıkmaktadır. Nitekim bu, Zemahşerî (v.
538/1 143) için gerçekleşmiştir. Benzer bir durum Şiî müfessir Tabersî (v. 548/1
153) için de geçerlidir.
Bu müfessirlerin, bir istek olarak bunu yerine getirmeleri doğal bir durum iken,
tefsirlerini yazarken bilerek veya bilmeyerek mezhebi bakış açılarının etkisinde
kalmaları, onları yönlendiren farklı etkenlerdir. Bunun da ötesinde başka bir
mezhep içinde değil de neden zikredilen mezhepte oldukları mevzusu onları
tefsirde etkileyen daha farklı genel bakış açılarını ortaya çıkarmayı gerektirebilir.
Aşağı yukarı, tefsir mukaddimeleri, müfessirlerin tefsir yazma saiklerine dair
müfessirlerin zihinlerindeki ortaya koymaktadır; ancak bizim burada söylemeye
çalıştığımız, işin burada ve müfessirin zikrettiği niyetlerle bitmediği veya müfessiri
yönlendiren görünenden başka nedenlerin olduğudur. Tıpkı bu tarihteki
hadiselerde mevcut olan nedenlere benzemektedir. Nitekim birçok olay için kolayca
anlaşılabilen görünürdeki etkenlerin dışında, derin analizler neticesinde anlaşılıp da
sonradan ortaya çıkarılan nedenler olmuştur ve bunların da felsefi bir analizi vardır.
Bu analizler, olayları daha farklı ve genel bakışlarla anlamayı sağlamaktadır. Tefsir
için de geçerli olan bu hususlar dikkate alındığında, bunların felsefi bir bakış
açısıyla incelenmesi ve karşımıza bir tefsir felsefesi çıkması muhtemeldir.
Bir örnek vermek gerekirse Kurtubî’ye kadar tefsir mukaddimelerinde, nerdeyse
Kur’ân tilavetinin fazileti ve adabına değinimemiş; ancak Kurtubî, bu konuya daha
186
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Bir Bilim Olarak Tefsir Felsefesinden Bahsetmenin İmkânı Üzerine…
fazla yer vermiştir. Onun bu tavrını yaşadığı dönemle ilişkilendirdiğimizde,
muhtemelen âlimlerin veya insanların buna dikkat çekmemeleri veya insanların
Kur’ân algısında bir değişim yaşandığını düşünebiliriz. Daha farklı bir sebep ararsak
dönemin insanlarının Kur’ân okumayı terketmeye başlamaları, onun eserinde buna
yönelik bir hassasiyet geliştirmesini ve hassasiyetinin tefsir tarzını da etkilemiş
olabileceğini ileri sürebiliriz.
İbn Kesîr mukaddimesinde Kur'ân'ın fert ve toplumda gerçekleştirmeyi hedeflediği
dini değişime şu sözü ile vurgu yapmıştır: “Yüce Allah, Ehl-i Kitabı, Allah’ın
kitabına ittibâ etmekle emrolunduğu halde bunun dışındaki şeylerle meşgul
olmalarından dolayı zemmetmiş ve yer vermiştir… Bizim bundan kaçınmamız,
kitabı öğretmemiz, anlayıp anlatmamız emrolunan şeylere uymamız gerekir.”
(Kesir, 1999, s. I/6) O, böylece tefsirinin yazılmasında, sosyal gayeye odaklanmış ve
sosyal gayenin de bütün toplum bireylerinin dini ve ahlakî değerler yönünden ıslahı
ile mümkün olacağına dikkat çekmiştir. Buradan da onun tefsir anlayışında,
tefsirin, toplum için olduğu yönünde bir algıya sahip olduğu yönünde bir düşünce
akla gelmektedir. (Karslı, 2003)
Müfessirlerin yaklaşımını etkileyen unsurların sorgulaması olarak tefsirin felsefesine
yönelik örnekler çoğaltılabilir; ancak bu kadarı ile yetinip son olarak Tefsir ve diğer
İslami ilimlerin ilişkisi bağlamında bir örneğe işaret edip bildirimizi sonlandırmak
istiyoruz.
Tefsir’in diğer ilimlerle özellikle de Kelam’la ilişkisi noktasında Gazâlî, Kelam’ın
diğer ilimler içinde en kapsamlısı olduğunu ve hatta diğer ilimlerin hepsinin,
Kelam’a tabi olduğunu ileri sürmüştür. Tefsirin işlevi itibariyle de diğer ilimlere
malzeme tedarik etmesi noktasında bir görev ifa ettiği veya etmesi gerektiği kabul
edilen bir durumdur veya Tefsirin işlevi ayetlerin nüzul çağındaki anlamını tespittir.
Meseleye böyle bakıldığında mütekelliminin, müfessirlerin yardımına başvurması
gerektiği düşünülebilir; fakat Kelam ilminde, önce ilkelerin belirlenip nasların daha
sonra bu prensipler çerçevesinde yorumlanması, tefsir ve müfessirin durduğu yerin
hiç de öyle olmadığını göstermektedir. Bunun bir adım ötesinde ise müfessirin
başka ilmin ilkelerinden önce, tefsirin işlevini dikkate almayıp diğer ilimlerin
çerçevesine tabi olması, onun başka şeylerle ilahi kelamı anlamaya çalıştığını
göstermektedir. (Coşkun, 2016 (35))
Durum bu olunca başka paradigmalarla nasların delalatinin belirlendiği ortaya
çıkmaktadır ki bu, müfessirin nesnel yöntemleri bir kenara bırakması ve öznelliğe
bağlı kalması sonucunu doğurmaktadır. Bu da müfessirin, tefsirin işlevini dikkate
alması gerekirken Kelam’ın ve yine diğer meselelerde de diğer ilimlerin etkisiyle bir
anlama ve yorumlama süreci geçirdiğini ve tefsir yaparken bağımsız hareket
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
187
A. KARATAŞ
etmediğini göstermektedir. Nitekim “Kelamcıların ve usul bilginlerinin….kelamî
problemlerin çözümünde delil olarak kullandıkları ayetler incelendiğinde, onların,
zaman zaman, ayetlerin bağlamını dikkate almadan, ifadelerin metin içi ve vahiy
ortamı ile ilişkisini göz ardı ederek yorumladıkları görülmektedir.” (Demirci, 2012,
s. II/1000)
SONUÇ
Kur’ân’ı anlama ve açıklama faaliyetlerinin bir meyvesi olarak ilim dünyasında yer
alan tefsir kitapları, yalın haliyle sadece ve sadece ayetlerin tefsirine ilişkin bilgileri
ihtiva etmezler. Çünkü bu eserler keşf ve beyan anlamındaki tefsirden öte
müfessirlerin dünyalarını, kültürel ve sosyal bağlamlarını ve onların diğer algılama
biçimlerini de yansıtırlar. Başka bir ifade ile onların tefsir felsefesini de sunarlar.
Tefsir felsefesi, tefsir faaliyetlerini etkileyen etmenleri düşünsel bir etkinlik olarak
açıklığa kavuşturma ve soruşturma, anlamlı hale getirme girişimidir. Müfessirin
ilkesel olarak belirli yasalar çerçevesinde hareket etmesi, öncelikle tefsirin yasalarına
uymak suretiyle gerçekleşecektir. Başka bir ifade ile tefsirin belirli ilkeleri vardır ve
bu ilkeler, tefsir faaliyetini belirli sınırlar içerisinde tutmayı amaçlayarak, ayetlerin
delaletleri üzerindeki gelişigüzel anlamlandırmayı engeller. Ancak çoğu zaman
tefsir ve müfessir için gereken ve aşağı yukarı herkes tarafından kabul edilebilen
şartların dışına çıkıldığı olur ve bu durumlarda, vahyin asli anlamı, vahyin
değişebilen delaletlerinin gerisinde kalır ve bunlar, asli delaletlerin yerine geçer.
Tefsir için genel geçer ilkeler olduğu halde, neden böyle bir sonucun ortaya çıktığı
merak edildiğinde, müfessirin bu ilkeler çerçevesinde hareket etmediği ve onun,
başka etkenlerce yönlendirildiği farkedilir. Bu etkenler, bazen müfessirin bilgi
kaynaklarının farklılığı bazen mezhepsel bir bakış açısına sahip olması bazen de
tüm bunların ötesinde, hatta bunları da yönlendiren başka durumlardan
kaynaklanabilir.
İşte bu sebeple tefsir tarihi, basit bir kronolojik çıkarsama veya müfessirlerin
metodsal yaklaşımlarına göre ele alındığında müfessiri yönlendiren unsurlar
üzerinde derinlemesine analizlere engel olmaktadır. Bu sebeple Allah’ın insanlara
gönderdiği ilahi kelamın anlamının neden müfessirlere göre değiştiği, hatta neden
birbirine zıt delaletlerle ortaya çıktığının ayrıntılı felsefi analizinin yapılması icab
etmektedir.
Soruna bizi yaklaştıracak ve çeşitli açılardan zihni konuya yönlendirecek bu
değerlendirmelerden sonra, tefsir felsefesi olarak müfessiri yönlendiren etkenler
bağlamında son olarak şunu söylemek istiyoruz: Öncelikle bir insanın olayları
anlamlandırmasında, ruhsal ve kişisel etkenlerin söz konusu olması gibi müfessirin
188
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Bir Bilim Olarak Tefsir Felsefesinden Bahsetmenin İmkânı Üzerine…
ayetleri anlamasında da bu geçerlidir. Bu etkenler müfessirin, tefsir için sahip
olduğu imkânlarla birleşebilir ve daha genel unsurların da etkisiyle tefsir eserleri
telif edilebilir.
KAYNAKÇA
Cevizci, A. (2014). Felsefe Sözlüğü. Ankara: Say.
Coşkun, M. ( 2016 (35)). "İlâhî Fiillerin Nedenliliği Bağlamında Tefsir-Kelâm
İlişkisi". İslâm Araştırmaları Dergisi, 41-70.
Demirci, C. (2012). "Kelamcıların Dini Metinleri Anlama Biçimi". B. A.
Çetinkaya içinde, Dinî ve Felsefî Metinler Yirmibirinci Yüzyılda Yeniden
Okuma, Anlama ve Algılama (s. 975-1000). İstanbul: Sultanbeyli
Belediyesi.
Diemer, A. (2001). Felsefe. D. Özlem (Dü.) içinde, Günümüzde Felsefe
Disiplinleri (D. Özlem, Çev., s. 11). İstanbul: Inkılap.
Durusoy, A. (2010). "Mantık ve Mantık Tarihi Üzerine Bir Değerlendirme".
İslami İlimler Dergisi, 9-20.
Eco, U. (2003). Yorum ve Aşırı Yorum. İstanbul: Can.
Görener, İ. (2010). "Tefsir Oluşturan Sorular ve Tefsir Formlarının Oluşum
Süreci". B. G. vd. içinde, Tarihten Günümüze Kur’an’a Yaklaşımlar (s.
143-161). İstanbul: İlim Yayma Vakfı.
Görgün, T. (2005). "Yeni Anlama ve Yorumlama Yöntemlerinin Fıkıh Usulüne
Göre Durumu". İ. Kurt içinde, İslâmi İlimlerde Metodoloji (Usûl)
Meselesi 1 (s. 675-698). İstanbul: Ensar Neşriyat.
Hanife, E. (1981). el-Fıkhu'l-Ebsat . E. Hanife içinde, İmamı Azamın Beş Eseri.
İstanbul: yok.
Karacelil, S. (2010). "Müfessirin Kur'an'ı Tefsirinde Etkili Unsurlar ve Müfessirin
Yönteminin Tespiti". B. G. vd. içinde, Tarihten Günümüze Kur'an'a
Yaklaşımlar (s. 121-143). İstanbul: İlim Yayma Vakfı.
Karslı, İ. H. (2003). "Tarihsel Gelişimleri İtibariyle Tefsir Mukaddimelerine Dair
Bir İnceleme". Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, ss. 225-260.
İbn Kesir, E.-F. İ. (1999). Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm. byy: Dâru Tayyibe.
Koçyiğit, H. (2015). "Şiî-İmâmî Tefsir Anlayışında Müfessirin Konumu". Kafkas
Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, ss. 62-87.
Mâtürîdî, E. M. M. (2005). Te'vîlâtü Ehli's-Sünne. Beyrut: Dâru'l-Kütübi'lİlmiyye.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
189
A. KARATAŞ
Paçacı, M. (2005). "Tefsir'de Semantik ve Hermenötik". İ. Kurt içinde, İslâmi
İlimlerde Metodoloji (Usûl) Meselesi 1 (ss. 572-589). İstanbul: Ensar
Neşriyat.
Yavuz, Y. Ş. (2002). "Kelâm". DİA. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
190
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Ayakta Su İçme İle İlgili Hadisler Bağlamında Hadis Tasnif Ve Yorumunda Yanlış…
Ayakta Su İçme İle İlgili Hadisler Bağlamında Hadis Tasnif Ve Yorumunda
Yanlış Algılar ve Bunun Müslümanlar Üzerindeki Etkileri Üzerine Bir
Değerlendirme
Osman ORUÇHAN1
Özet
Bu makalede, ayakta su içmekle ilgili hadisler özelinde, yanlış algılarla oluşturulan
hadislerin, hadis koleksiyonlarında nasıl tasnif edildiği ve bunun tarih boyunca
Müslümanlar üzerindeki etkisi tartışılmıştır. Makalede, ayakta su içmekle ilgili hadislerin
hadis koleksiyonlarında işlenme biçimi incelenmiş, sonra da Hz. Peygamber’e ait olup
olmadıkları tespit edilmeye çalışılmıştır. Sonraki dönemlerde hadis şârihlerinin ilgili
hadisleri nasıl yorumladıkları, hadis şerh kitaplarından bazı örneklerle incelenmiştir. Son
olarak, günümüz İslam dünyasında ilgili hadislerin nasıl anlaşılıp yorumlandığı, bilimsel
verilerin ilgili hadis yorumunda nasıl kullanıldığı incelenmiş ve genel bir değerlendirme
yapılmıştır.
Anahtar Kelimeler: Ayakta Su İçmek, Hadis, Yorum, Bilimsel Veri
A Consideration on Misdetections About Hadith Classsification and
Interpretation in the Context of Hadiths Which Related to Drinking
Water While Standing and Effects of These Misdetections on Muslims
Abstract
In this article, the hadiths which composed by using misdetections how classificated in
hadith collections on hadith related to drinking water while standing and effects of these
misdetections on Muslims during the history was discussed. In the article, manner of the
classification of the hadiths related to drinking water while standing in hadith collections
was analyzed. After that, an attempt was made to determine whether the hadith of the
Prophet. Interpretors of hadith how to interpret these hadiths was investigated by
exemplifing from books of interpreting hadiths. These hadiths how were understood and
interpreted in today’s World of Islam and the scientific datas how were used in hadith
interpreting, was analyzed. Finally, an overall consideration was done.
Key Words: Drinking Water While Standing, Hadith, Hadith İnterpreting, scientific data
GİRİŞ
Hz. Peygamber’in sözlerinin ve yaşam tarzının ifadesi kabul edilen hadislerin
bulunduğu koleksiyonlar, tedvîn ve tasnîf süreci bağlamında ağırlıklı olarak hicrî
Yrd. Doç. Dr. Pamukkale Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, osmanoruchan@gmail.com
1
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
191
O.ORUÇHAN
ikinci ve üçüncü asrın ürünüdürler. Her ne kadar daha önceki tarihlerde hadisleri
derleyerek yazıya geçirenlerin bulunduğu bilinmekteyse de, resmi olarak hadis
tedvininin, hâkim görüşe göre Emevî Halifesi Ömer b. Abdulazîz’in (ö. 101/720)
emriyle başladığı kabul edilmektedir. Bu emrin akabinde hadisler, hızla, ancak
üzerinde birleşilmiş herhangi bir metodolojiye dayalı olmaksızın; âlimlerin
ekseriyetince kabul görmüş bir hadis tashih sistemi tesis edilmeksizin, dar veya
geniş kapsamlı, herhangi bir konu gözetilmeksizin, Hz. Peygamber’e ait sözlerle
sahabe, tâbiîn kavilleri ve fetvaları karışık bir şekilde tedvîn edilmeye/derlenmeye
çalışılmıştır. Bu derlemeler, Müslümanların hadislerdeki bilgileri hayatlarına
yansıtması bağlamında kullanışlı olmadığından, bu hadisler takriben hicrî II. asrın
ikinci yarısından itibaren konuları (ale’l-ebvâb) veya ravileri (ale’r-ricâl) dikkate
alınarak sınıflandırılmaya ve kitaplaştırılmaya başlanmıştır. Tasnîf adı verilen bu
faaliyetler, mezkûr tarihten itibaren birkaç asır devam etmiştir. Hadislerin temel
hadis koleksiyonlarında tasnif edilene kadar geçen bu süreç içinde İslam dünyası;
Hz. Osman’ın katli ile ivme kazanan ve fitne adıyla anılan pek çok fıkhî, siyâsî,
itikâdî tartışmaların ve sosyal olayların fitilinin ateşlendiği ve yoğun bir şekilde
ayrışmalara kapı aralandığı bir dönem yaşamış, bunların ardından pek çok siyâsîitikâdî, fıkhî mezhepler oluşmuştur. Bunun yanında, söz konusu zaman dilimi
içerisinde İslâm dünyası, fetihlerle birlikte oldukça geniş bir coğrafyayı kaplamıştır.
Bu geniş coğrafyada yaşayan farklı din ve kültürlere mensup insanlardan bir kısmı
isteyerek, bir kısmı da çeşitli nedenlere dayalı olarak kerhen Müslüman olmuş, bir
kısmı da kendi dinlerini yaşamaya devam etmişlerdir. Sonuçta Müslümanlar, bu
farklı din ve kültürlerden çeşitli seviyelerde etkilenmişlerdir. Hadislerin tedvîn ve
tasnîf edildiği süreç içerisinde bu din ve kültürlerin ürünü olan pek çok eserin
tercüme edilerek Müslüman ilim adamlarının tartışmasına açıldığı da ilgilenenlerin
malumudur. Müslüman kamuoyu söz konusu süreç içerisinde gerek bu yeni
tanıştığı din ve kültürlerden gerekse tercümelerle aktarılmış olan devrin ilmî-felsefikültürel gelişmelerinden etkilenmiş olduklarını söylemeliyiz. Bu dönem, aynı
zamanda çeşitli nedenlerle hadis uydurma faaliyetine girişildiği bir süreci de
kapsamaktadır. Hadis alanında yapılan çalışmalar, yabancı din ve kültürlerden
alınan bazı unsurların Hz. Peygamber’e mâl edilerek hadis haline sokulduğunu
ortaya koymuştur. Hadis müdevvin ve musanniflerinin, özellikle konularına göre
hadis koleksiyonlarını oluşturma çabalarında, tedvîn ve tasnîf süreci ile eşzamanlı
ilerleyen bu süreçten etkilendikleri konunun ilgililerince malumdur.
Temel hadis koleksiyonu musannifleri, eserlerini oluşturma faaliyetleri esnasında
bazen kendi yaşadıkları dönemde oluşturulan yanlış algılarla hareket
edebilmişlerdir. Her ne kadar onlar, tasnif faaliyetinde hadislerin sahihini
sakiminden ayırmak için hassas davrandıklarını iddia etmiş olsalar da, bu hassasiyet,
192
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Ayakta Su İçme İle İlgili Hadisler Bağlamında Hadis Tasnif Ve Yorumunda Yanlış…
hadis ravilerinin güvenilirliğine dikkat etmekten ileri gidememiş, bazen de yanlış
algılarla hareket etmelerinden dolayı zayıf ravileri güvenilir; zayıf hadisleri sahih
görebilmişlerdir. Diğer taraftan, klasik hadis usulünün sahih hadis kriterlerini
yeterli bularak, bu usule göre tasnif edilen hadis kaynaklarında bulunan hadislerin
güvenilirliğine kâni olan kadîm hadis şârihi âlimlerin ile günümüzde yaşayan bazı
hadis yorumcularının, söz konusu hadis rivayetlerini, onların Hz. Peygamber’e
aidiyeti kesinmiş gibi değerlendirerek yorumlamaya tabi tuttukları görülmektedir.
İşte biz bu tebliğimizde, bir kısım hadis âlimi tarafından yanlış algılarla hareket
edilerek eserlerine alındığını düşündüğümüz, ayakta su içmenin Hz. Peygamber
tarafından yasaklandığı iddiasını içeren hadis gurubu üzerinde, bu tezimizi
örneklendirmeye çalışacağız. Bu hadis grubu, sonraki dönemlerde yaşayan muhtelif
ilmî disiplin ve seviyelere mensup Müslümanlar tarafından, gerçekten Hz.
Peygamber’e ait olduğu ön kabulüyle hareket edilerek değerlendirilmiş, özellikle
içinde bulunduğumuz yüzyılda yaşayan bazı Müslümanlar tarafından onların birer
mucize olduğu şeklinde yanlış yorumlamalara gidilmiştir. Sonuçta tamamen yanlış
bir şekilde, Hz. Peygamber’in ayakta su içmenin tıbbî sakıncalarına işaret ettiği
algısı oluşturulmuştur.
Temel hadis kaynaklarımızın önde gelen musannıflarından Buharî ve Muslim’in,
es-Sahîh ismini verdikleri ve sadece sahih hadisleri derlemeyi amaçladıkları
eserlerinde konuyu tamamen birbirine zıt bir şekilde işlemiş olmaları, tezimizin
temel çıkış noktasını oluşturmaktadır. Tebliğimizde, ayakta su içmekle ilgili
hadisleri kronolojik olarak ele alacak söz konusu yanlış algının kaynakları üzerinde
durmaya çalışacağız. Öte yandan, yanlış algılarla temellendirilmiş olan ilgili
hadislerin, geçmişten günümüze etkilerini gözler önüne sermek amacıyla, klasik
hadis şerhlerindeki ilgili hadislerle ilgili yorumlar ile pek çok internet sitesinde
yayınlanmakta olan ve bilimsel olduğu iddia edilen bilgileri ele alarak
değerlendireceğiz.
1. Hadis Koleksiyonlarında Ayakta Su İçmeye Dair Rivayetlerin Tasnifi
Temel hadis koleksiyonlarının genelini dikkate alarak ayakta su içme ile ilgili
rivayetlerin işlenişine baktığımızda, diğer pek çok konuda olduğu gibi bir
yeknesaklık görmemekteyiz. Onların büyük bir bölümünde, sahabeden gelen, Hz.
Peygamber’in ve sahabenin ayakta, deve sırtında veya oturarak su içtiklerine, bir
diğer deyişle su içme konusunda herhangi bir pozisyon gözetmediklerine dair
rivayetler ile Hz. Peygamber’in ayakta su içmeyi yasakladığına dair rivayetler aynı
kaynakta nakledilmektedir. Ancak tespit edebildiğimiz kadarıyla ilgili hadisler,
Mâlik b. Enes’in el-Muvatta’ isimli eseri ile Buhârî’nin es-Sahîh’inde diğer hadis
koleksiyonlarından tamamen farklı bir şekilde işlenmiş; yasaklamaya yönelik
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
193
O.ORUÇHAN
hadislerin hiç birine yer verilmemiştir. Bu iki eserden birincisi, ikinci hicrî asırda
yazılmış ve günümüze kadar ulaşmış önemli bir musannef hadis kaynağı, diğeri ise
musannifi Buhâri’nin, sahih hadisleri toplama amacıyla yola çıkarak tasnif ettiği,
pek çok hadis âlimi tarafından, hadis koleksiyonları içinde en sahih olarak
nitelendirilen bir hadis koleksiyonudur. Dolayısıyla, her iki eserde konunun işleniş
tarzı önem arz etmektedir. Eserine tıpkı Buhârî gibi es-Sahîh adını veren Muslim
ise, konuyu işleme tarzına ve seçtiği hadislere bakıldığında ayakta su içmenin
hadislerdeki karşılığı konusunda Buhârî ile tamamen farklı düşündüğü
anlaşılmaktadır. Bir başka deyişle hadis ilminin iki pîri; Buhârî ile Muslim,
eserlerinde bu konuyla ilgili olarak birbirleriyle çelişen hadisler rivayet etmişlerdir.
Muslim, es-Sahîh’inde yukarıda da ifade ettiğimiz üzere Hz. Peygamber’in ayakta
su içilmesine karşı olduğunu düşündüğünden olsa gerek, konuyla ilgili yasak içeren
rivayetleri ön plana çıkarmıştır. Muslim’in bâb başlıklarını tanzim edenler esSahîh’in bu bölümüne; “Ayakta Su İçmenin Kerahati” başlığını uygun
görmüşlerdir. Onun söz konusu başlık altında; Enes b. Mâlik, Ebû Hureyre ve Ebû
Saîd el-Hudrî’ye isnâd edilen rivayetlere yer vermektedir. (Muslim. (t.y.).
III/1600,1602.) Bunlardan Enes b. Malik’e isnâd edilen rivayetlere göre o, Hz.
Peygamber’in ayakta su içmeyi yasakladığını ifade etmektedir. Aynı sahabeye isnâd
edilen ikinci rivayette, hadisin tâbiî râvîsi Katâde b. Diâme Enes b. Mâlik’e ayakta
bir şey yemeyi sormuş, Enes de bunun daha şerli olduğunu söylemiştir. Rivayet
mevkûftur. Ebû Saîd el-Hudrî’ye isnâd edilen rivayet de tıpkı Enes rivayeti gibi
mevkûf bir rivayettir ve rivayette Hz. Peygamber’in ayakta su içmeyi yasakladığı
ifade edilmektedir. (Muslim. (t.y.). III/1600.) Ebû Hureyre’ye isnâd edilen rivayet
ise, merfû’ bir rivayettir. Bu rivayette Hz. Peygamber’in; “Hiçbiriniz kesinlikle
ayakta (bir şey) içmesin! Kim unutarak içmişse, hemen istifrâ etsin.” dediği
nakledilmektedir. Muslim, bir sonraki bâbda İbn Abbâs’a isnâd edilen bir rivayetin
beş versiyonuna yer vermektedir. Bunların ilkinde ve üçüncüsünde İbn Abbâs, Hz.
Peygamber’in zemzem suyunu ayakta içtiğini ifade etmektedir. İkincisinde, ayakta
ve tulumdan içtiği, dördüncüsünde, Hz. Peygamber’in su istediği İbn Abbâs’ın da
ona su ikram ettiği nakledilmiş, sonuncusunda ise buna İbn Abbâs’ın suyu tulum ile
getirdiği ifade edilmiştir. (Muslim. (t.y.). III/1601.) Muslim’in konuyu işleme
tarzına bakıldığında, Hz. Peygamber’in ayakta su içmeyi tamamen yasakladığı,
Zemzem suyunun ise bundan istisna tutulduğu algısıyla hareket ettiği
düşünülebilecektir.
Buhârî ise konuyla ilgili hadisleri; “Ayakta Su İçme” ve “Deve Üzerinde Su İçenin
Durumu” şeklinde oluşturduğu bâb başlıklarının altında nakletmektedir. “Ayakta
Su İçme” şeklinde düzenlenen bâb başlığı altında üç hadise yer verilmiştir.
194
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Ayakta Su İçme İle İlgili Hadisler Bağlamında Hadis Tasnif Ve Yorumunda Yanlış…
Buhârî’nin bu bâbda ilk naklettiği hadis Hz. Ali’ye isnâd edilmiştir. Aşağıda da
nakledileceği üzere, bu rivayete göre Hz. Ali, konuyla ilgili mevcut yanlış bir algıyı
yıkmak için bizzat ayakta su içmiş ve Hz. Peygamber’in ayakta ya da oturarak su
içmeyi önemsemediğini zira her ikisini de yaptığını ifade etmiştir. Bir sonraki
rivayet, bu rivayetin bir başka versiyonundan ibarettir ve olayın seyri hakkında biraz
daha ayrıntı içermektedir. Son rivayet ise Muslim’in de naklettiği, İbn Abbâs’ın,
Hz. Peygamber’in Zemzem Suyu’nu ayakta içtiğine dair rivayettir. Buhârî bu
rivayeti Muslim gibi bir istisna olarak düşünmemiş; Hz. Peygamber’in zemzemi
ayakta içmesini sıradan bir davranış olarak görmüştür. Bir başka ifadeyle ona göre
Hz. Peygamber oturarak su içmeyi özel bir tavsiye olarak ortaya koymamıştır. Zira
bir sonraki bâb başlığı da Hz. Peygamber’in deve sırtında iken bir şey içtiğine dair
bir rivayet içermektedir. Bu bölümün bâb başlığını; “Devesinin Sırtında Duran
Kişinin (Su) İçişi” şeklinde düzenlemiştir. Bu bâbda yer alan hadise göre hanım
sahabeden Ümmü’l-Fadl bt. el-Hâris, deve sırtında bulunan Hz. Peygamber’e bir
kap içinde süt ikram etmiş, o da devesinin sırtından inmeden sütü içmiştir. (Buhârî.
(1990). V/2130.) Diğer hadis koleksiyonlarının musannifleri genel olarak her iki
görüşü birden serdeden rivayetlerden seçtikleri hadislere eserlerinde yer
vermişlerdir.
2.Hadis Koleksiyonlarındaki Ayakta Su İçmekle İlgili Rivayetlerin Metinleri
Aşağıda, ayakta su içmekle ilgili rivayetlerin hadis koleksiyonlarında yer alan
metinleri iki gurup halinde ele alınacaktır.
2.1.Ayakta Su İçmenin Sıradan Bir Davranış Olduğunu İfade Eden Rivayetler
Sahabe bazında sınıflandıracak olursak Ali b. Ebî Tâlib, Abdurrahman b. Ebî
Amra’nın Ninesi, Amr b. Şuayb’ın Dedesi, İbn Omer ve İbn Abbâs’tan gelen
rivayetlere göre Hz. Peygamber, su içme pozisyonlarını dini bir uygulama olarak
görmemiştir. Bu nedenle onlar Hz. Peygamber’e dayanan merfû’ bir rivayet
aktarmamışlardır. Zira onlara göre gerek Hz. Peygamber döneminde, gerekse
sahabe döneminde bu konuda bir yasaklama olmadığı gibi, bir içeceği ayakta içmek
ile oturarak içmek arasında bir fark gözetildiği de olmamıştır. Bu konuyla ilgili
rivayet metinleri şöyledir:
2.1.1.Ali b. Ebî Talib’den gelen rivayetler
a)en-Nezzâl b. Sebra’dan gelen rivayet: Bu rivayet gurubuna göre Hz. Ali bir gün,
Kûfe Mescidi’nde öğle namazını kıldıktan sonra mescidin avlusundaki bir mekânda
halkın ihtiyaçlarıyla ilgilenir. İkindi namazı vakti gelince de su ister, getirilen
sudan önce içer, sonra ağzına ve burnuna su verir, kollarını, başını ve ayaklarını
mesh ederek abdest alır. Ardından artakalan suyu da özellikle ayağa kalkarak içer ve
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
195
O.ORUÇHAN
şöyle der: “İnsanlar, birinin ayakta bir şey içmesini hoş görmüyorlar. Ben
Rasûlullah’ın tıpkı benim bu yaptığım gibi yaptığını gördüm.” Bu rivayet, uzun ya
da kısa şekliyle, çeşitli ifadelerle hadis kaynaklarında yerini almıştır.( Buhârî.
(1990). V/2130; Bezzâr. (1405). III/32; İbn Huzeyme. (1970). I/11, 101; İbn
Hıbbân. (1993). XII/144; Beyhakî. (1994). VII/282;)
b) Kûfeli Kinde’nin iki mevlâsı; Ebû Salih lakaplı Meysera ile Ebû Abdullah lakaplı
Zâzân’dan gelen rivayet: Rivayete göre ayakta su içtiğini gördüklerinde taaccüple;
“Ayakta mı içiyorsun?” sorarlar, o da; “Ayakta içtiğimi gördüğünüzde bilin ki
Rasûlullah da ayakta içmiştir. Oturarak içtiğimi gördüğünüzde bilin ki Rasûlullah
da oturarak içmiştir.” der.(İbn Ebî Şeybe. (1409). VIII/16; İbn Hanbel. (1999).
II/242, 346, 354; Bezzâr. (1405). III/55.) Yani her iki durumda da Rasûlullah’ın
yaptığına uymaktadır.
2.1.2.Amr b. Şuayb’ın, dedesi Abdullah b. Amr b. el-Âs’dan naklettiği rivayet
Bu rivayette Hz. Peygamber’e atfedilen farklı bazı davranışların her ikisini de
yaptığına dair örnekler verilmektedir. Rivayetin çeşitli versiyonlarında birbirine
göre eksik ya da fazla ifadeler bulunmakla birlikte; rivayette, Rasûlullah’ın bazen
sağındakine bazen solundakine ikramda bulunduğu; çıplak ayakla da, nalinle de
namazını kıldığı; ayakta da oturarak da bir şey içtiği; seferde bazen oruç tutup
bazen tutmadığı ifade edilmiştir.(Abdurrazzak.(1403). II/568; İbn Hanbel. (1999).
XI/200, 241 522; Tirmizî. (t.y.). IV/301; Taberânî. (1415). VIII/39.) Bunlardan
Tirmizî’nin es-Sunen’indeki versiyonda sadece Rasûlullah’ın ayakta da oturarak da
su içtiği bilgisine yer verilmiştir.
2.1.3.İbn Abbâs’tan gelen rivayet
Buhârî ve Muslim’in naklinde birleştiği bu mevkûf rivayette genel olarak; Hz.
Peygamber’in Ka’be’nin yanında iken içmek amacıyla su istediği, İbn Abbâs’ında
bir tulum içinde getirdiği suyu ayakta içtiği rivayet edilmiştir.(Rivayetin farklı
versiyonları için bkz. İbn Ebî Şeybe. (1409). VIII/15; Buhârî. (1990). V/2130;
Muslim. (t.y.). III/1602; Tirmizî. (t.y.). IV/301; Nesâî. (1991). II/409, 410;
Neysâbûrî. (1990). IV/155; İbn Huzeyme. (1970). IV/306; İbn Hıbbân. (1993).
XII/139, 140; Ebû Avâne. (1998).V/152 Beyhakî. (1994).VII/282.)
2.1.4.İbn Omer’den gelen rivayet
Rivayette Abdullah b. Ömer, ayakta bir şey içmeyi, yürürken bir şey yemeyi
Rasûlullah zamanında sürdürdüklerini ifade etmektedir. (Dârimî. (1407). II/162;
İbn Hanbel. (1999). VIII/208; Tayâlîsî. (t.y.) III/419; İbn Hıbbân. (1993).
XII/141, 143; Beyhakî. (1994).VII/283) Bir başka ifadeyle ayakta bir şey içme
196
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Ayakta Su İçme İle İlgili Hadisler Bağlamında Hadis Tasnif Ve Yorumunda Yanlış…
konusu, Rasûlullah’ın bir defaya mahsus yapmış olduğu, diğer zamanlarda
kesinlikle kaçındığı bir davranış değildir.
2.1.5.Enes b. Mâlik’ten gelen rivayet
Bazı versiyonlarında şahidi, bazılarında da olayı Ümmü Süleym’den nakleden
konumda olan Enes b. Mâlik’in aktardığı görülen bu rivayete göre Hz. Peygamber
Ümmü Süleym’i evinde ziyaret ettiği sırada asılı duran bir kırbadan, ayakta su
içmiştir. (İbn Ebî Şeybe. (1409). VIII/20; XII/284; Dârimî. (1407). II/152, 162;
Taberânî. (1983). XXV/126.) Bundan sonra Ümmü Süleym kırbanın ağız kısmını
keser.( İbn Hanbel. (1999). XIX/225.) Rivayetin bazı versiyonlarında bunu
Rasulullah’tan sonra başkaları onun su içtiği yerden içmesin diye yaptığı açıklanır.
(Tayâlîsî. (t.y.).III/222.) Bu rivayetteki olay bazı kaynaklarda, kussastan/hikayeci
vaizlerden biri olan Abdurrahman b. Ebî Amra tarafından, hikayenin kahramanı
Ümmü Süleym yerine ninesi Kebşe bt. Sâbit konularak da anlatılmıştır. (İbn Mâce.
(t.y.). II/1132; Tirmizî. (t.y.). IV/306; İbn Hıbbân. (1993). XII/138.)
2.1.6.Ümmü’l-Fadl bt. el-Hâris’ten gelen rivayet
Bu rivayete göre Hz. Peygamber arefe akşamında Arafât’ta vakfe halindeyken
devesinin sırtında halka hitap ettiği bir sırada Ümmü’l-Fadl, ona bir bardak süt
göndermiş o da sütü devesinin sırtında iken içmiştir. (Mâlik. (t.y.). III/549; İbn
Hanbel. (1999). XXXXIV/451; Buhârî. (1990). II/598, 701; V/2130; Muslim.
(t.y.). II/791; Ebû Dâvûd. (t.y.). II/301; İbn Huzeyme. (1970). IV/259; İbn
Hıbbân. (1993). VIII/371.)
2.1.7.Diğer rivayetler
Yukarıdaki rivayetlerin haricinde temel hadis kaynaklarının bir bölümünde, bazı
ünlü sahabîlerin ayakta su içtiğine veya bunda bir sakınca görmediklerine dair
bilgiler, bu davranışın Hz. Peygamber tarafından yasaklanmamış olduğuna delil
olarak sunulduğu anlaşılmaktadır. Bu sahabîlerin isimlerini şöyle sıralayabiliriz: Hz.
Aişe, Sa’d b. Ebî Vakkâs (Mâlik. (t.y.). II/926; İbn Ebî Şeybe. (1409). VIII/15;
Beyhakî. (1994). VII/283), Abdullah b. Omer (Mâlik. (t.y.). II/925, 926; Ebû
Yusuf. (t.y.) I/109; İbn Ebî Şeybe. (1409). VIII/15.), İbn Abbâs (İbn Ebî Şeybe.
(1409). VIII/15.), Abdullah b. ez-Zubeyr (Mâlik. (t.y.). II/926.) Ebû Hureyre (İbn
Ebî Şeybe. (1409). VIII/15.) Hz. Ali (Ebû Yusuf. (t.y.) I, 109, 229; İbn Ebî Şeybe.
(1409). VIII/15.) Ebû Bekre (Beyhakî. (1994).VII/283.) Sâlim, İbrahim en-Nahaî,
Zâzân, Tâvus, Saîd b. Cubeyr, el-Hasan el-Basrî (İbn Ebî Şeybe. (1409). VIII/1517.)
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
197
O.ORUÇHAN
2.2.Ayakta Su İçmenin Yasak Olduğunu İfade Eden Rivayetler
Hz. Peygamber’in ayakta bir şey içmeyi yasakladığı iddiasını içeren rivayetler; Enes
b. Mâlik, el-Cârûd b. el-Muallâ, Ebû Hureyre ve Ebû Saîd el-Hudrî olmak üzere
dört sahabîye dayandırılmaktadır. Bu rivayetlerin metinleri de şöyledir:
2.2.1.Enes b. Mâlik’ten gelen rivayet
Mevkûfen gelen rivayete göre Enes b. Mâlik, Rasûlullah’ın ayakta bir şey içmeyi
yasakladığını söylemiştir. (İbn Ebî Şeybe. (1409). VIII/18; Muslim. (t.y.). III/1600;
İbn Mâce. (t.y.). II/1132; İbn Hıbbân. (1993). XII/140, 142.) Bazı versiyonlarda
bu bilginin ardından Hz. Peygamber’e sorulmuş olduğu izlenimi veren şu soru ve
cevabı gelmektedir: Denildi ki: “Ya (ayakta) yemek?” “O daha şerli!” dedi. (Dârimî.
(1407). II/162; Tirmizî. (t.y.). IV/300.) Bazı versiyonlarda sorunun, hadisin tâbiî
ravisi Katâde tarafından Enes’e sorulduğu ve cevabın da ona ait olduğu
açıklanmaktadır. (Tayâlîsî. (t.y.). III/507; Muslim. (t.y.). III/1600.) Enes b.
Mâlik’e isnâd edilen bu rivayetlerin tamamı Katâde tarafından nakledilmiştir.
Ancak Ebnes’ten gelen nakillerin tamamı bundan ibaret değildir. İbn Şihâb ezZuhrî tarafından nakledilen ve beş versiyonun tamamında, Hz. Peygamber’in
ayakta su içtiği ifade edilmektedir. (Ebû Avâne. (1998). V/157; Ebû Ya’la. (1984).
VI/260.)
2.2.2.Ebû Saîd el-Hudrî’den gelen rivayet
Rivayetin iki ayrı versiyonu bulunmaktadır. Enes b. Mâlik’ten gelen rivayetlerde
olduğu gibi Katâde bu versiyonun da iki ana tarîkından birinin ravisi
konumundadır. Bu versiyonda Hz. Peygamber’in, sadece ayakta bir şey içmeyi
yasakladığı ifade edilmiştir. (İbn Ebî Şeybe. (1409). VIII/18; Beyhakî. (1994).
VII/282.) İbn Lehîa’nın ravisi olduğu diğer versiyonunda ise Ebû Saîd el-Hudrî’nin
şöyle dediği ifade edilmektedir; “Rasûlullah bana ayakta bir şey içmeyi ve kıbleye
dönerek idrar yapmayı yasakladı.” (İbn Mâce. (t.y.). I/116.)
2.2.3.el-Cârûd b. el-Muallâ’dan gelen rivayet
Muteber addedilen kaynaklardan sadece Tirmizî’nin es-Sunen’inde yer alan, yine
önceki rivayette olduğu gibi Katâde’den nakledilen bu mevkûf rivayette, Hz.
Peygamber’in ayakta bir şey içmeyi yasakladığı iddia edilmiştir. (Tirmizî. (t.y.).
IV/300; Taberânî. (1983). II/267.)
2.2.4.Ebû Hureyre’den gelen rivayet
Versiyonları içinde konuyla ilgili tek merfû’ hadis olan bu rivayet, Muslim’in esSahîh’inde de delil olarak kullanılmıştır. Ebû Gatafân el-Murrî’nin tâbiî ravisi
olduğu Muslim rivayetinde Rasûlullah’ın şöyle buyurduğu nakledilir: “Biriniz, sakın
198
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Ayakta Su İçme İle İlgili Hadisler Bağlamında Hadis Tasnif Ve Yorumunda Yanlış…
ayakta bir şey içmesin, kim unutarak içerse istifra etsin.” (Muslim. (t.y.). III/1601.)
Ebû Ziyâd et-Tahhân versiyonuna göre Hz. Peygamber ayakta su içmekte olan bir
adam görür ve ona; “Hemen istifra et!” buyurur. Adam nedenini sorduğunda ona;
“Seninle birlikte bir kedinin de ondan içmesi hoşuna gider mi? ” diye sorar. Adam
“Hayır” deyince de: “Seninle birlikte ondan daha şerlisi; şeytan içmiştir.” buyurur.
(İbn Hanbel. (1999). XIII/381; Dârimî. (1407). II/162.) İbn Hanbel’in el-Musned
ve İbn Hıbbân’ın es-Sahîh isimli eserlerinde yer verdikleri, tâbiî ravisi meçhul olan
rivayette ayakta su içmenin karına zarar verdiği bilgisi eklenmiştir. Rivayette Hz.
Peygamber’in; “Ayakta su içen karnında neler olduğunu bilseydi mutlaka istifra
ederdi.” (Abdurrazzâk. (1403)X/427; İbn Hanbel. (1999). XIII/216; İbn Hıbbân.
(1993). XII/142.) buyurduğu nakledilmiştir. Rivayetteki meçhul ravinin, oldukça
geç bir dönemde tasnif edilen bir eserde; Beyhakî (ö. 458/1065)’nin es-Sunenu’lKubrâ’sındaki bir versiyonunda Ubeydullah b. Abdullah ismiyle tamamlandığını
görmekteyiz. (Beyhakî. (1994). VII/282.)
Ebû Hureyre’den ayakta su içmeye yönelik bu yasaklama ve bu yüzden karında
oluşabilecek hastalığa uyarı mahiyetindeki yukarıdaki rivayetler haricinde Hz.
Peygamber ve ashabını ayakta su içtiklerine dair rivayetler de nakledilmiştir.
Muslim b. Bedîl’in Ebû Hureyre’den naklettiği bir habere göre Muslim kendisine
ayakta su içmenin hükmü ile ilgili olarak sorduğu soruya verdiği cevapta; Kureyş’ten
bir grubun, Hz. Peygamberin yanında olduğu sırada onlara bir kapta süt ikram
edilmiştir. Bu sırada Hz. Peygamber, devesinin sırtında diğerleri ise yerde, ayakta
durmaktadır. Sütten önce Hz. Peygamber içer sonra sahabeye ikram ederler.
Ayakta duran sahabîlerden, sütü içen her biri kabı sağ tarafındakine iletir. Nihayet
herkes bu sütten içer. (İbn Hanbel. (1999). XII/499.) Yine, İbn Ebî Şeybe’nin
naklettiği bir başka rivayette Ebu’l-Muârik isimli bir tâbiî, Ebû Hureyre’ye ayakta
su içmenin hükmünü sormuş, o da: “Bir sakıncası yok.” şeklinde cevap vermiştir.
(İbn Ebî Şeybe. (1409). VIII/15.)
3.Yasaklama İçeren Rivayetlerin Sıhhati
Ayakta su içmekle ilgi rivayetlerin metin incelememizde görüldüğü üzere Hz.
Peygamber’in ve sahabenin ekseriyeti ayakta bir şey içmenin sıradan bir davranış
olduğunu, bir başka ifadeyle suyu ayakta, oturarak ya da deve sırtında içmek
arasında bir fark olmadığını ifade etmekte; sahabenin gündeminde, bu konuda bir
sünnet oluşturmak bulunmamaktadır. Öte yandan yasaklamayla ilgili rivayetlerden
Ebû Hureyre rivayeti hariç diğer üç rivayetin Katâde ile ilgisinin bulunması ve Ebû
Hureyre’nin bazı rivayetlerinin diğer sahabîler tarafından eleştirilmiş olması bu
rivayetlerin, öncelikle nakil açısından sıhhatlerini araştırmamızı zorunlu kılmıştır.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
199
O.ORUÇHAN
3.1.Enes b. Mâlik’ten gelen rivayet
Yukarıdaki şemada görüldüğü üzere Enes b. Mâlik rivayetinin tâbiîn düzeyinde iki
ravisi bulunmaktadır. Bunlardan Katâde b. Diâme es-Sedûsî (ö.117/735)’nin
naklettiği rivayetlerde Hz. Peygamber’in ayakta su içmeyi yasakladığı ifade
edilmektedir. Katâde, her ne kadar Ebû Hâtim (ö.277/890), Ebû Zur’a
(ö.264/877), İbn Maîn (İbn Ebî Hâtim. (1952). VII/134.) ve İbn Sa’d ((t.y.).
VII/229.) gibi ünlü münekkitlerce güvenilir bulunmuşsa da, İbn Maîn, onun hadis
işitmediği bazı ravilerden nakillerde bulunduğunu söylemiştir. (Kayserânî (1415).
I/122.) Ebû Amr b. el-Alâ’, sika-zayıf ayırımı yapmadan herkesten hadis aldığı
için onun hadislerini değersiz bulmuş, eş-Şa’bî de onu “hâtıbu leyl”(gece
oduncusu/karanlıkta ne topladığını bilmeyen) olmakla suçlamıştır. (İbn Hacer.
(1984). VIII/317.) Yine, Tâvûs’a, onun fakih olduğundan söz edilince: “İblîs
ondan fakîhtir.” diye cevap vermiştir. (Iclî. (1985). II/215.) İbn Hıbbân onun tedlîs
yaptığına da dikkat çekmiştir. (İbn Hıbbân. (1975). V/322.) el-Alâî (ö.761/1359)
de onun tedlîs yapmakla meşhur olduğuna işaret etmiş, Enes b. Mâlik haricinde
hiçbir sahabeden hadis işitmediği gibi, bazı sahabîlerden ve isimlerini saydığı pek
çok tâbiînden de hadis işitmemiş, ancak işitmiş gibi nakletmiş olduğuna işaret
etmiştir. (Alâî. (1986) I/254-255)
Sonuç olarak, Enes b. Mâlik’e isnâd edilen ve yasaklama içeren rivayetlerin
kaynaklandığı ravi olan Katâde, bazı münekkitlerin sika görmesine rağmen
yeterince güvenilir olduğunu söylemek mümkün görünmemektedir. Zira güvenilir
olan ya da olmayan ravilerden hadis alabilen, hadis aldığı asıl raviyi gizlemek
anlamına gelen önemli bir cerh nedeni olan hadis nakil hatasını işleyebilen bir
200
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Ayakta Su İçme İle İlgili Hadisler Bağlamında Hadis Tasnif Ve Yorumunda Yanlış…
ravinin rivayetinin kabul edilebilmesi için daha hassas davranılması gerektiği
muhakkaktır. Bu rivayette de Enes b. Mâlik’ten, pek çok önde sahabenin naklettiği
şekildeki bir rivayeti bulunduğu halde, sayılan zayıflıklara sahip bir ravinin
rivayetini almak uygun bir davranış olmayacaktır. Zira İbn Şihâb ez-Zuhrî tarikıyla
gelen Enes rivayetinde, diğerlerinin aksine bir yasaklamadan bahsetmemekte, Hz.
Peygamberin ayakta su içtiği ifade edilmektedir. Ayrıca, yine İbn Şihâb ezZuhrî’den gelen bir başka rivayette Enes b. Mâlik’in ayakta su içtiği ifade
edilmektedir. (Ebû Avâne. (1998). V/157.) Dolayısıyla bu rivayetler, diğerlerine
tercih edilebilir durumdadır.
3.2.el-Cârûd b. el-Muallâ’dan Gelen Rivayet
Şema 2’de görüldüğü üzere el-Cârûd b. el-Muallâ’dan gelen rivayet, bu sahabe’den
sonra dört kuşak boyunca sadece birer ravi tarafından nakledilmiştir. Rivayet
tekniği açısından ferd-garîb bir rivayettir. Ravîler arasında bulunan Katâde, kilit bir
noktada yer almaktadır. Zira o, kendisi güvenilir olmadığı gibi, şemada hadisi
kendisinden aldığı görülen Ebû Muslim, hadis rivayeti açısından güvenilir olup
olmadığı bilinmeyen bir ravidir. Zira İbn Hıbbân onun adını es-Sikât’ta zikretmiş
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
201
O.ORUÇHAN
olsa da, hadis aldığı ve naklettiği birer ravi isminden başka bir bilgiye yer
vermemiştir. (İbn Hıbbân. (1975). V/581.) Diğer kaynaklarda da onun güvenilirliği
hakkında bir bilgi bulamadık. Bedruddîn el-Aynî de bu durumu ifade etmekte,
onun meçhul bir ravi olduğunu vurgulamaktadır. (Aynî. (t.y.). V/355)
3.3.Ebû Saîd el-Hudrî’den Gelen Rivayet
Ebû Saîd el-Hudrî hadislerine ait, yukarıdaki rivayet şemasında görüldüğü üzere
hadisi bu sahâbîden nakleden iki tâbiî bulunmaktadır. Bunlardan birincisinin
ravisinin Ebû Îsâ el-Esvârî, diğerinin ikinci ravisinin de yine bir sahâbî olan Câbir
b. Abdullah olduğu görülmektedir. Bu iki rivayetten ilkinin problemli ravisi önceki
iki rivayette olduğu gibi Katâde’dir.
İkinci tarik da ravi Abdullah b. Lehîa yüzünden problemli görünmektedir. Pek çok
münekkit onun zayıf ve güvenilmez bir ravi olduğuna vurgu yapmışlar;
rivayetlerinin hüccet olamayacağını beyan etmişlerdir Ayrıca Yahya b. Maîn, İbn
Lehî’a’nın Ebu’z-Zubeyr kanalıyla Câbir (b. Abdullah)’tan yaptığı nakillerin zayıf
olduğunu söylemiştir. (İbn Ebî Hâtim. (1952). V/146-147; Nesâî. (1369). s. 64;
Cûzecânî. (1405). S. 155; Zehebî. (1413). VIII/20.) Yahyâ b. Saîd el-Kattân’a göre
hadislerinin hiçbir değeri yoktur.( Buhârî. (1396) s. 66; (t.y.). V/182.) Onun, telkin
202
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Ayakta Su İçme İle İlgili Hadisler Bağlamında Hadis Tasnif Ve Yorumunda Yanlış…
kabul eden ve başkalarına ait hadisleri kendi hadisleri imiş gibi nakleden bir ravi
olduğunu söyleyen münekkitler bulunmaktadır. (İbn Ebî Hâtim. (1952). V/146147; Zehebî. (1413). VIII/15, 16.)
Sonuç olarak, bu iki ravinin rivayetlerine güvenerek Ebû Saîd el-Hudrî’nin bu
sözleri söylediğini kabul etmemiz mümkün görünmemektedir.
3.4.Ebû Hureyre’den Gelen Rivayetler
Ebû Hureyre’den nakledilen rivayetlere ait şemaya baktığımızda bazı problemlerin
varlığını görebilmekteyiz. Meselâ İbn Hıbbân’ın es-Sahîh’inde yer verdiği rivayetin
iki tarîkın ilkinin Ebû Hureyre’den sonraki ravisinin kim olduğu bilinmemekte, “bir
adam” şeklinde geçiştirilmektedir. Hadis cerh-ta’dil ilminde böyle bir ravinin adalet
veya zabt durumu bilinmediğinden naklettiği hadisler güvenilir bulunmamaktadır.
Ancak bu rivayet, hadisin ravilerinden Ma’mer b. Râşid tarafından, bir başka
kanaldan el-A’meş-Ebû Sâlih tarikıyla Ebû Hureyre’ye ulaştırılarak problemin
giderilmeye çalışıldığı görülmektedir. Öte yandan hadisin, Beyhakî’nin esSunenu’l-Kubrâ’sında bulunan bir versiyonunda ez-Zuhrî’nin hadis aldığı ravinin
Ubeydullah b. Abdullah olduğu görünmektedir. Bu durumda iki ihtimal
bulunmaktadır; ya İbn Hanbel “bir adam” şeklinde verdiği ravinin adını unutmuş,
Zübeyr b. Muhammed tasrih etmiş, ya da ravinin adını ez-Zuhrî unutmuştur.
Zübeyr b. Muhammed veya ondan sonra gelen raviler Ubeydullah ismini
uydurmuştur.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
203
O.ORUÇHAN
ez-Zuhrî’nin, hadisi Ebû Hureyre’den alanlar arasında göründüğü tarîkta bir
ravinin düştüğü görülmektedir. Dolayısıyla rivayetin bu tarîkı munkatı’dır ve
zayıftır. Yine, şemada görüldüğü üzere rivayetin dört tarîkı Ma’mer-Abdurrazzâk
kanalıyla nakledilmiş görünmektedir. Bu dört tarîka ait metinlerin aynı olması,
rivayetin metninde yer alan; “Ayakta bir şey içen kimse karnında ne olup bittiğini
bilseydi, istifrâ ederdi.” ifadesinin ez-Zuhrî, Ma’mer ya da Abdurrazzâk’a ait
olabileceğini gündeme getirmektedir.
Rivayetin Muslim’in es-Sahîh’inde de yer alan Ebû Gatafân el-Murrî tarikında da
bir problem bulunmaktadır. Bu râvi her ne kadar bazı münekkitler tarafından tevsik
edilmiş olsa da (İbn Hacer. (1984). XII/178, 179.) kimi münekkitler onun mechûl
bir ravi olduğunu beyan etmişlerdir. (Mizzî. (1980). XXXIV/177; Zehebî.
(1995).IV/561.) İbnu’l-Esîr ise onun hadis naklinde zayıf olduğunu belirtmiştir.
(İbnu’l-Esîr. (1970). IV/418.) Bir sonraki ravi Omer b. Hamza da zayıf bir ravidir.
İbn Maîn, onun zayıf olduğunu; İbn Hanbel, hadislerinin münker olduğunu
söylemiş; en-Nesâî de onu; “leyse bi’l-kavî/kuvvetli değil.” (İbn Ebî Hâtim. (1952).
VI/104; Nesâî. (1369). s.223; İbnu’l-Cevzi. (1406). II/207.) sözleriyle
değerlendirmiştir.
İbn Hanbel ve Dârimî’nin, hadisini aldıkları Ebû Ziyâd et-Tahhân hakkında
Hasan b. Alib. Ebî Talib’in mevlası, Kûfeli bir ravi olduğundan başka bilgi
bulunmamaktadır. Ebû Ziyâd, İbn Maîn tarafından sika görülürken (İbn Ebî
Hâtim. (1952). IX/373.), İbn Hacer, Lisânu’l-Mîzân isimli eserinde onun tanınmış
bir râvî olmadığını; Şu’be’den naklettiği iki hadisin de en-Nesâî’nin, Garâibu
Şu’be/Şu’be’in Garîb Rivayetleri isimli eserinde yer aldığını belirtmektedir. (İbn
Hacer. (1986).VII/49)
Özetle, Ebû Hureyre’ye nisbet edilen üç farklı metin versiyonu bulunmaktadır;
a)“Biriniz, sakın ayakta bir şey içmesin, kim unutarak içerse istifra etsin.”
b)“Hz. Peygamber ayakta su içmekte olan bir adam görür ve ona; “Hemen istifra
et!” buyurur. Adam nedenini sorduğunda ona; “Seninle birlikte bir kedinin de
ondan içmesi hoşuna gider mi?” diye sorar. Adam “Hayır” deyince de: “Seninle
birlikte, ondan daha şerlisi; şeytan içmiştir.” buyurur.”
c) “Ayakta su içen karnında neler olduğunu bilseydi, mutlaka istifrâ ederdi.” Bu üç
farklı versiyonun nakline vesile olan tariklerin her birinde sorunlar bulunduğunu,
bunlardan biri Muslim’in es-Sahîh’inde yer alsa da aslında hiçbirinin sahih
derecesine ulaşamamış olduğunu görmüş bulunmaktayız. Buna rağmen bu
rivayetlerden, en azından “Biriniz, sakın ayakta bir şey içmesin, kim unutarak içerse
istifra etsin.” şeklindeki versiyonun Hz. Peygamber’e olmasa da Ebû Hureyre’ye
204
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Ayakta Su İçme İle İlgili Hadisler Bağlamında Hadis Tasnif Ve Yorumunda Yanlış…
nisbetinin doğru olabileceğini düşünüyoruz. Zira muksirûnun en başında gelen,
sahabe döneminin ünlü hadis ravisi olan Ebû Hureyre, çelişkili rivayetler
nakledebilmiştir. Onun, gerek Hz. Aişe, Hz. Omer ve İbn Abbâs gibi sahâbîler
tarafından, gerekse Buhârî, İbn Maîn gibi hadis münekkitleri tarafından hatalı
hadisler nakletmesinden dolayı eleştirildiği olmuştur.
Bu rivayette de benzeri bir durum bulunmaktadır. Ondan, bir taraftan yukarıda
olduğu gibi Hz. Peygamber’in ayakta bir şey içmeyi yasakladığını nakledilirken,
diğer taraftan yukarıda, Ebû Hureyre’den gelen rivayet metinlerini ele aldığımız
yerde nakledildiği üzere kendisinin ve ashâbının ayakta bir şey içmiş oldukları,
dolayısıyla bunda hiçbir sakınca olmadığı rivayet edilebilmektedir. Yine, yukarıda
zikredildiği üzere, Ebu’l-Muârik’in kendisine sorduğu bir soru üzerine ayakta bir
şey içmede bir sakınca bulunmadığını söyleyebilmektedir.
Öte yandan Hz. Ali’nin, Kûfe’deki ayakta su içme tepkisi, Ebû Hureyre
yasaklamaya dair rivayetinin kendisine haber verilmesi üzerine gerçekleştirmiştir.
(Beyhakî. (1994). VII/282; Tahâvî. (1994). V/346.) Onun bu rivayet gerçekte Hz.
Peygamber’e ulaşmayıp kendisine ait sözlerden oluştuğunu ifade eden bir başka
görüş de İbn Abbâs’a aittir. Câbir b. Zeyd’in naklettiğine göre İbn Abbâs,
kendisinin naklettiği “Rasûlullah zemzemi ayakta içti.” rivayeti ile; “Rasûlullah’ın
ayakta bir şey içmeyi yasakladığına dair rivayet.” arasındaki çelişki sorulduğunda
yasaklama rivayetinin doğru olmadığını, şu sözleriyle açıklama gereği duymuştur:
“Bu konuda müracaat kaynağı Kur’an’ın “Külû ve’şrabû...” âyetidir. “Bu ayet,
Rasûlullah’ın özel olarak yasakladığı yer hariç, her ne durumda olursa olsun yeme
ve içmeyi mübah kılmaktadır.” (Rabî’ b. Habîb. (1415). s. 151.)
Ayakta su içmeyi yasaklayan merfû’ rivayetin sözleri aslında Ebû Hureyre’ye ait
olduğu halde ref’ edilerek Hz. Peygamber’e mâl edilmiş olmalıdır. İbn Hacer de,
merfû görünen bu rivayetin, aslında mevkûf bir rivayet olduğunu söyleyen âlimlerin
bulunduğunu beyan eder. (İbn Hacer. (1379). X/83.)
Sonuç olarak, ayakta su içmeyi yasaklayan rivayetler, cârî kültürde var olan ayakta
su içmenin karında bir hastalığa yol açacağı şeklindeki yanlış bir algının hadis
haline sokulmuş şekli olmalıdır. Zira hadis kaynaklarımızda yer alan ve eser tabir
edilen bazı rivayetler, bunun cârî kültürün bir ürünü olabileceği yönünde bilgiler de
sunmaktadır. Meselâ el-Hasan el-Basrî’nin ayakta bir şey içmeyi kerih gördüğü
nakledilmektedir. İbrahim en-Nahaî (ö. 96/715)
de bu davranışı kerih
görenlerdendir. Nahaî, bir taraftan fıkhî olarak ayakta su içmenin sakıncalı
olmadığını belirtirken (İbn Ebî Şeybe. (1409). VIII/16.), diğer taraftan “Karında
bir hastalığa yol açabileceği endişesiyle ayakta içmeyi hoş bulmuyorum .”
demektedir. (İbn Ebî Şeybe. (1409). VIII/19.) O, bu kerih görmenin ve endişenin
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
205
O.ORUÇHAN
kaynağı olarak hiçbir şekilde Hz. Peygamber’e ait bir uyarıdan bahsetmemiştir.
Yine, konunun başlarında ayakta su içmekte bir beis görmediğini, ya da bu
davranışı kerih gördüğünü ifade eden bazı sahabe ve tâbiîn isimlerini sıralamıştık.
Onları bu konuda görüş belirtmeye iten sebebin, ilgili hadis rivayetleri değil,
mevcut câri kültürdeki yanlış bilgiler olmalıdır. Hadis musannıflarının çoğu da
mevcut cârî kültürün algılarından kendilerini yeterince uzaklaştıramadıklarından
olsa gerek, bu tür rivayetleri eserlerine alabilmişlerdir. Ancak İmam Mâlik ve
Buhârî gibi bazı hadis musannıfları, ya ilgili rivayetlerin ravilerini yeterince
güvenilir bulmadıklarından –ki İbn Battâl Buhârî’nin bu hadisleri sahih
bulmadığından onlara es-Sahîh’inde yer vermediği görüşündedir (İbn Battâl.
(2003). VI/72.)-, ya da cârî kültürün bu yanlış algısına kapılmadıklarından söz
konusu rivayetlere eserlerinde yer vermemişlerdir.
4.Hadis Yorumcularının Konuya Yaklaşımı
Mevcut hadis koleksiyonlarında bulunan pek çok hadisi, klasik hadis usulünün cerh
ta’dil yöntemlerini bile yeterince uygulamayan bazı hadis şârihleri, söz konusu
yasaklama içeren rivayetleri kendi usul ve üslupları çerçevesinde değerlendirmeye
tabi tutmuşlardır. Bazıları da daha hassas davranarak ilgili hadisleri eleştirmişlerdir.
Aşağıda bunlara bazı örnekler vererek değerlendirmeye çalışacağız.
Hadis şârihleri, yasak içeren hadislerin sıhhatini kabul etmeleri ya da etmemeleri
onların ilgili hadisler hakkındaki yorumlarını oldukça etkilemiştir. Bu açıdan
bakıldığında şârihler iki guruba ayrılmaktadır:
a)Yasak içeren hadislerin sahihliği üzerinde şüpheler bulunduğunu düşünen âlimler.
b)Yasak içeren hadisleri sahih kabul ederek onları yorumlamaya çalışan âlimler.
Birinci guruptaki âlimlerden Kâdî Iyâz (ö.544/1149)’a göre yasaklamayla ilgili
hadisler zayıftır. Aslında, unutarak ayakta bir şey içen birinin istifrâya çalışmasının
gereksizliği konusunda âlimler arasında ihtilaf bulunmaması bunun bir göstergesi
sayılmalıdır. (Nevevî. (1392). XIII/195.) İbn Hacer’in naklettiğine göre Kâdî Iyâz,
ilgili hadislerin sıhhatine yönelik itirazlarını şöyle sıralamıştır: “Mâlik ve Buhârî
yasak hadislerini tahric etmemiş, Muslim’in ise Katade kanalıyla Enes, Ebû Îsâ
kanalıyla da Ebû Saîd hadisini tahric etmiştir. Oysa Ebû Îsâ hadisi mu’an’andır.
Kendisi de hadis rivayetiyle meşhur biri değildir. Şu’be, Katâde’nin, işittiğini tasrih
etmediği hadislerinden kaçınmıştır. Onun rivayet ettiği hadis de muztaribdir. Zira,
diğer hadislere ve imamların görüşlerine aykırıdır. Ebu Hureyre hadisinin de
senedinde bulunan Omer b. Hamza’nın, muhalefet bulunan bu hadisine hüküm
yüklenemez. Sahih olan, Ebû Hureyre rivayetinin mevkûf sayılmasıdır.” (İbn
Hacer. (1379). X/83.) İbn Hanbel’in talebelerinden Ebû Bekr el-Esrem (ö.
206
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Ayakta Su İçme İle İlgili Hadisler Bağlamında Hadis Tasnif Ve Yorumunda Yanlış…
261/874), Ebû Hureyre’den nakledilen; kendisine sorulduğunda ayakta bir şey
içmenin bir sakıncasının bulunmadığını söylediği rivayetin, yasaklama içeren
rivayetlerin sabit olmadığının bir delili kabul edilmesi gerektiği görüşündedir. O da,
âlimlerin unutarak ayakta bir şey içenin istifrâ etmesi gerekmeyeceği konusundaki
ittifakını, bu hadislerin kabul görmediğinin bir işareti olarak görür. (İbn Hacer.
(1379). X/84.)
Nevevî, Kâdî Iyâz’ın itirazlarına karşı sadece, ona iltifat edilmemesi gerektiğini, zira
âlimlerin istifrâyı gerekli görmemelerinin, onun müstehap sayılmasına engel teşkil
etmediğini söyleyerek, onun itirazlarını değersizleştirmeye çalışmaktadır. O, bu
sözlerinden önce ilgili hadisleri eleştirenlere karşı oldukça sert bir karşı çıkış
sergilemiş bulunmaktadır. Nevevî, yasaklama içeren hadislerle içermeyenler
arasında müşkillik bulunduğunu iddia edenleri batıl sözler söylemekle; onların zayıf
olduklarını söyleyenleri de haddi aşmakla suçlamış, sonuçta, bu hadislerde ne bir
işkâl/çelişki ne de zayıflık bulunmadığını, tamamının sahih olduğunu iddia
etmiştir. (Nevevî. (1392). XIII/195, 196.) İbn Hacer, Nevevî’nin Kadı Iyâz’ın
itirazına cevap vermekten imtina ettiğini söyledikten sonra, hadislerin sıhhatine
yönelik itirazları cevaplamaya başlar. Ona göre Katâde, hadisi Enes’ten işittiğini
tasrih etmiştir; Ona sorduğu, “Ya yemek?” sorusu bunun delilidir. Ebû Îsâ’nın,
Katâde’den başkası kendisinden rivayette bulunmadığı için meşhur olmadığı sözü
geçersizdir, zira Taberî ve İbn Hıbbân onu tevsik etmiştir. Iztırab iddiasına gelince;
bu merduttur Çünkü Katâde hadisinin iki senedi vardır ve o hafızdır. Omer b.
Hamza’nın zayıflığına gelince; evet, onun tevsiki konusu ihtilaflıdır. Ancak Muslim
onu mutabaat için almıştır, el-A’meş, Ebû Sâlih kanalıyla Ebû Hureyre’den
naklederek ona mutabaat etmiştir. Sonuç olarak, hadis tüm tariklarıyla sahihtir.
(İbn Hacer. (1379). X/83.)
İbn Abdilberr açıkça söylememekle beraber, nehy ve ibaha ifade eden rivayetleri
sıraladıktan sonra şu yorumu yapar: “Nehiy itiraza mahal kalmayacak şekilde ispat
edilene dek asıl olan ibâhadır. Bu ikisi muarız olduğunda (nehiy hükmü) düşer ve
asıl olan ibâha sabit kalır.” (İbn Abdilberr. (2000). VIII/356.)
İlgili hadislerin sahih olduğunu kabul edenler ise ayakta bir şey içmeyi yasaklayan
hadisler ile gerek Hz. Peygamber’in, gerekse sahabe, tâbiîn ve diğer bazı alimlerin
uygulamaları arasındaki çelişkiye çözüm bulabilmek için oldukça çok kafa
yormuşlardır. Öyle ki, durumu izah etmek amacıyla birbirinden farklı pek çok
görüş ortaya atılmıştır. Bu görüşleri şöyle sıralayabiliriz:
a)Söz konusu yasaklama tahrîm ifade etmektedir. İbn Hacer, zâhiri İbn Hazm,
Tusî ve Kurtubî’nin bu görüşte olduklarını söyler. (İbn Hacer. (1379). X/83-84.)
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
207
O.ORUÇHAN
b)Rivayetlerdeki yasaklama ayakta bir şey içmenin tenzihen mekruh olduğunu
beyan içindir. Muslim şârihi en-Nevevî’ye göre rivayetlerdeki yasaklama, bu
davranışın tenzîhen mekruh olduğunu gösterir. Hz. Peygamber beyan ile
yükümlüdür. O, sözleriyle bu davranışın mekruh olduğunu ifade etmiş ve o
davranışı kendisi yaparak, onun caiz olduğunu beyan etmiştir. Dolayısıyla beyan
amaçlı bu davranışı yapması, kendisine mekruh olmaz. Ayrıca ona göre unutarak ya
da kasten ayakta bir şey içen kimsenin istifraya zorlanması, bu davranışı terk etmeyi
sevdirmek amaçlıdır ve sünnettir. Bu davranışı terk etmeyi sevdirmenin bir
spekülasyon olduğunu iddia edenlere karşı da oldukça sert bir cevap verir. “Öyleyse.
“der Nevevî “Bu davranışı terk etmeyi sevdirme konusundaki icma ne olacak! Bu
sarih ve sahih sünnet nasıl terk edilir!” (Nevevî. (1392). XIII/195.) İbn Hacer’in
nakline göre Hattâbî ve İbn Battâl da bu rivayetlerin tenzihen mekruha işaret ettiği
görüşündedirler. İbn Hacer de bu görüşü tercih eder ve bunun daha doğru, itiraz
edilemeyecek bir yorum olduğunu söyler. (İbn Hacer. (1379). X/84.)
c)Yasaklama içeren rivayetler nesh edilmiştir. Geç dönem hadis musanniflerinden
Beyhakî (ö. 458/1065) yasaklama içeren rivayetleri naklettikten sonra; “Bu
zikrettiğimiz haberlerdeki nehiy, tenzîhî de olsa, tahrîmî de olsa daha sonra nesh
edilmiş olmalıdır.” (Beyhakî. (1994). VII/282.) der. Yani ona göre sahabenin ve
tabiînin çoğunluğunun bu nehiy ifadelerine rağmen ayakta bir şey içmeyi sakıncalı
bulmamaları nesihten dolayıdır. Nevevî, Hz. Peygamber’e izafe edilen yasaklama ve
serbest bırakmayı ihtiva eden rivayetlerdeki müşkilliği gidermek için zayıflık ya da
nesh tartışmalarına giren âlimlere oldukça sert çıkar ve bu hadisler arasında
tearuz/çelişki bulunmadığını izah etmeye çalışır. (Nevevî. (1392). XIII/195.) İbn
Hacer’e göre, el-Esrem ve İbn Şahin gibi âlimler yasaklama içeren rivayetlerin nesh
edildiği görüşündedir. Onlara göre râşid halifeler, sahabe ve tâbiînin ekseriyeti ve
alimlerin çoğu ayakta içmenin cevazını kabul etmişlerdir. Yasaklama sonra olsaydı
onlar bunu yapmazlardı. (İbn Hacer. (1379). X/84.) Zurkânî de bu hadislerde
herhangi bir neshin söz konusu olmadığını şu sözleriyle dile getirir: “Hz.
Peygamber’in Veda haccında zemzemi ayakta içtiği için nesih edildiğini söyleyenler
var. İbn Hazm, ayakta bir şey içmenin yasak olduğunu söylüyor, ancak cumhur, bir
yasaklamanın olmadığını ancak tenzîhen mekruh olabileceğini söylüyorlar.”
(Zurkânî. (2003). IV/464.) İbn Hacer, bu hadislerde kesinlikle nesih olmadığı
görüşündedir. Ona göre Hz. Peygamber’in ayakta içtiği haberinin muahhar olduğu
tarihen sabit olsa bile, o, ümmetine bir durumu öğretmek için bazen aynı fiili
defalarca tekrar ederdi. (İbn Hacer. (1379). X/84.)
d)Bazıları ilgili rivayetlerdeki “kâim” kelimesinin farklı bir anlamını rivayete
uygulayarak her iki görüşü cem etmeye yönelmişlerdir. Meselâ Ebu’l-Ferac es-
208
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Ayakta Su İçme İle İlgili Hadisler Bağlamında Hadis Tasnif Ve Yorumunda Yanlış…
Sekafî ilgili hadislerdeki “kıyam/ayakta olmak” kelimesinin yürümek şeklinde
anlaşılması gerektiğini düşünmektedir. Buna göre yasak ayakta içmeye değil,
yürürken içmeye yönelmiş olmaktadır. (İbn Hacer. (1379). X/84.)
e)Rasûlullah’ın istifrâ etmesini istediği kişi, suyu besmele çekmeden içmiş
olmalıdır. Meselâ Tahâvî bu görüşü bir ihtimal olarak ileri sürenlerdendir. (İbn
Hacer. (1379). X/84.)
f)Bazı yorumcular, Ebû Hureyre’ye isnâd edilen hadisin bazı versiyonlarında
bulunan; “Ayakta bir şey içen karnında ne olduğunu bilseydi mutlaka istifrâ ederdi.”
ifadelerini ön plana çıkarmışlardır. Tahâvî (ö. 321/933), ayakta su içme ile ilgili
yasaklayıcı ve mübah gören rivayetleri naklettikten sonra buradaki yasaklamayı
yorumlama sadedinde, Âmir b. Şerâhîl eş-Şa’bî’nin (ö. 103/721), “Ben, ayakta bir
şey içmeyi sevmem. Çünkü o bir hastalıktır.” (Tahâvî. (1979). IV/274.) sözünü öne
çıkarmıştır. O, hadislerdeki yasaklamanın, Hz. Peygamber’in, ümmetinin ruh ve
beden sağlığını koruma amacına matuf olduğu görüşündedir. Hz. Peygamber’in, bir
görgü eğitimi kapsamında söylemiş olduğu anlaşılan, “Dikkat edin! Ben bir yere
yaslanarak bir şey yemem.” hadisi de, ona göre bu görüşün delilidir. (Tahâvî.
(1979). IV/274, 275.) İbnu’l-Cevzî de, mezkûr yasaklamanın eğitim için olduğunu
zira Rasûlullah’ın ümmetine karşı şefkatli olduğunu söyler. Ona göre yeme ve
içmenin sükûnet halinde gerçekleştirilmesi gerekir. Böyle olması bedene daha
yararlıdır ve damarlara iyi gelir. Eğer hareket halinde yenilip içilirse mideye ıstırap
verir ve mide sarsılır. Bu da içeride fesada neden olur, hazım sıkıntılı hale gelir.
Rasûlullah’ın ayakta içmesi ise meşakkat haline hamledilmelidir. (İbnu’l-Cevzi.
(1997). I/799.) İbn Hacer, “Denildi ki…” ifadesiyle şu sözleri nakleder: “Buna göre
yasağın nedeni sağlığa zararının dokunması korkusudur; zira oturarak içmek,
içeceğin boğaza takılıp kalması, ya da ciğerde veya boğazda ağrıya neden olmaması
bakımından daha güvenlidir. Ayakta içen bunların hiç birinden emin olamaz.” (İbn
Hacer. (1379). X/84.) Azîmâbâdî de ayakta bir şey içmenin sağlığa zararları olduğu
için yasaklandığını düşünenlerdendir. Ona göre ayakta bir şey içmek çeşitli
kötülükleri beraberinde getirir; susuzluk tam olarak giderilmemiş olur, su midede
istikrar etmez, ciğerler hastalanır; su, süratle aniden mideye iner, bu yüzden
midenin hararetini soğutur ve orada karışıklığa neden olur. Su, tedricilik
olmaksızın, hızlıca bedenin alt taraflarına iner. Tüm bunlar için için zarardır. Şayet
arada bir ya da zaruret halinde bu yapılırsa ona zarar vermez.( Azîmâbâdî. (1415).
X/132)
Görüldüğü üzere bazıları istisna olmak üzere pek çok âlim ilgili hadislerin sahih
olduğu yanlış algısına kapılıp, konuyu yorumlamak için oldukça büyük çabalar sarf
etmişlerdir. Ancak sonuçta ilgili hadislerin sıhhati konusunda yeterince ikna edici
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
209
O.ORUÇHAN
olamadıklarından fakih alimlerin çoğunu ayakta su içmenin hiçbir sakıncası
olmadığı şeklinde hüküm vermelerine mani olamamışlardır.
5.Ayakta Su içmekle İlgili Rivayetlerin Günümüze Yansıması ve Müslüman
Toplum Nezdindeki Değeri
Buraya kadar naklettiğimiz bilgilere dayanarak, aslında Hz. Peygamber’in, ayakta
bir içeceği içme konusunda herhangi bir yasaklamasının söz konusu olmadığı, bu
konudaki yasaklayıcı hadislerin daha sonraları ortaya çıkmış olabileceği
söylenebilecektir.
Ayakta su içmekle ilgili rivayetler ve bunlar üzerine şârihlerimizin yaptıkları
yorumlar nedeniyle, Müslüman toplumsal muhayyilede yanlış ve hatalı bir inanç
olan; ayakta su içmenin Hz. Peygamber tarafından gerçekten yasaklandığı, bunun
dince hoş görülmediği, yani mekruh olduğu, bunun yanında suyu oturarak,
zemzemi de ayakta içmenin de sünnet olduğu inancı yerleşmiş durumdadır. Diğer
taraftan, yine geçmişte bazı yorumcuların dikkat çektiği, suyu ayakta içmenin
sağlığa zararlı olduğu düşüncesine dayanan bazı günümüz yorumcuları, Hz.
Peygamber’in Kur’an dışı vahiy aldığını, dolayısıyla yasaklama ifade eden
rivayetlerin de vahiyle alınmış evrensel bir gerçeğin yansıması olabileceğini
düşünerek, ilgili rivayetleri bilimsel olduğunu düşündükleri bilgilerle açıklama
yoluna gitmişlerdir. Onlar, bilimsel verilerin, yasaklamanın hikmetini ortaya
çıkardığını kabul etmişler, dolayısıyla bu rivayetlerin gerçekten Hz. Peygamber’e ait
olduğu ve onun bir mucizesi olduğu algısını oluşturmaya çalışmışlardır.
Bu bağlamda, 1979 tarihinde bilimsel herhangi bir niteliği olmayan popüler bir
dergide Dr. Hamid İspirlioğlu müstear ismiyle kaleme alınan “Su Ayakta mı
İçilmeli?” başlıklı makalede, yukarıdaki hadise herhangi bir atıfta bulunmadan
ayakta su içmenin zararlı olduğu, bilimsel görünümlü ifadelerle açıklanmaya
çalışılmıştır.
( http://www.sizinti.com.tr/konular/ayrinti/su-ayakta-mi-icilmeli.html
11.12.2014.)
Erişim.
Ancak bu makalede her ne kadar ilgi kurulmamış olsa da, derginin yayın çizgisi
itibarıyla asıl amacın bu hadise işaret etmek olduğu açıktır. Nitekim internette
ayakta su içmenin zararları konusu tarandığında onlarca web sayfasında konunun
işlendiğini ve kaynak olarak ta bu makaleye işaret edildiğini görürüz. Öte yandan,
müstear bir isimle ve kaynağı belirtilmeden yayımlanmasından dolayı bu bilginin
güvenilirliğinin teyit edilemediğini belirtmemiz gerekmektedir. Benzer bilgiler,
aynı dini görüşe bağlı olduğu anlaşılan; Prof Dr. Osman Sulak tarafından
hazırlanan; “Su İçilmesine Anatomik Bakış” başlıklı bir sunuda da kullanılmıştır.
210
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Ayakta Su İçme İle İlgili Hadisler Bağlamında Hadis Tasnif Ve Yorumunda Yanlış…
Bu yazı ve sunuda nakledilen bazı bilgilerde ayakta su içmekle ilgili bilimsel olduğu
söylenen bazı durumlar ve bunun sakıncaları şöyle sıralanmıştır:
a)Midenin küçük eğriliğine uyan kısmında Waldeyerin mide caddesi denen bir oluk
bulunur.
b)Sıvı gıdalar bu yolu takip ederek zaten devamlı küçük bir açıklığı olan mide
çıkışını geçerek onikiparmak bağırsağına geçer. Ayakta su içilmesi durumunda su,
midede yeterince kalamaz ve bu sebeple asitlerle karışamaz, içerisindeki bakteriler
ölemez.
c) Eğer insan sıvı gıdayı oturarak içerse bunlar önce midede birikir asitle karışarak
mikropları ölür ve sonra 12 parmak bağırsağına geçer. Bu durumda oturarak su
içme usulüne uymakla insan kolera da dâhil birçok insan hastalıklarından korunmuş
olur.
Buna karşılık, bazı internet web sayfalarında bu bilgilerde kısmen doğruluk payı
bulunmakla birlikte, sadece ayakta bir şey içmeyi yasaklayan hadisleri, bir başka
ifadeyle Hz. Peygamber’i doğrulama gibi bir amaca yönelik olarak, bilim adına
bilimsel olmayan bazı bilgilerin de verildiği ifade edilmektedir. Örneğin, Midede
var olduğu ve ayakta içilmesi halinde sıvının bu yolu takip ederek onikiparmak
bağırsağına geçtiği iddia edilen “Waldeyerin Mide Caddesi” olarak adlandırılan
mide bölümünün hayal ürünü olduğu söylenmektedir. Kavramla ilgili şu
açıklamalar yapılmıştır. “Anatomi ve kimi zaman cerrahi bilimlerde "Waldeyer'in
Bağı" olarak tanımlanan "fascia of Waldeyer" ya da "Waldeyer's Fascia"
bulunmaktadır. Ancak bunun suyun akışı ile doğrudan bir ilgisi bulunmamaktadır
ve midenin dışındaki bir katlanma formasyonu için kullanılan bir isimdir. Kimi
Türkçe kaynakta, sindirim borusunun sonu (midenin girişi) ile on iki parmak
bağırsağı (duodenum) arasındaki en kısa mesafe olarak tanımlansa da bu yanlıştır.
Bu iki nokta arasındaki en kısa mesafeye curvatura ventriculi minor adı verilir. Yani
kıvrık yapıdaki midenin, içte kalan kısa kenarıdır. Bunun üzerinde sıvıların akışı
için özelleşmiş bir oluk bulunmamaktadır. Waldeyer'in adının geçtiği diğer yerlerin
ise midenin içi ya da sıvılar ile hiçbir alakası bulunmamaktadır. Örneğin
yutağımızda Waldeyer'in Halkası isimli bir yapı bulunur ve görevi, vücudu
mikroplara karşı korumaktır. Dolayısıyla midede bulunduğu iddia edilen bu
"doğrusal cadde" bir hayal ürünüdür. Duruş pozisyonunuz ile su içmeniz arasında
hiçbir ilgi ve ilişki bulunmamaktadır. Yapılan tamamen zorlama bir açıklamadır ve
ayakta su içenlerin hastalıklara yakalanma sıklığında fazlalık olduğunu gösteren
hiçbir bilimsel araştırma bulunmamaktadır. Dolayısıyla argüman uydurmadır ve
tamamen isabetsiz bir spekülasyondur.”
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
211
O.ORUÇHAN
Yine, ayakta içilen suyun doğrudan onikiparmak bağırsağına geçeceği bunun da
hastalıklara neden olacağı iddiasına da şöyle itiraz edilmektedir: “Duruş
pozisyonunuz ile su içmeniz arasında hiçbir ilgi ve ilişki bulunmamaktadır. Yapılan,
tamamen zorlama bir açıklamadır ve ayakta su içenlerin hastalıklara yakalanma
sıklığında fazlalık olduğunu gösteren hiçbir bilimsel araştırma bulunmamaktadır.
Dolayısıyla argüman uydurmadır ve tamamen isabetsiz bir spekülasyondur.”
Suyun oturarak içilmesi halinde mide asitleriyle karışacağı, dolayısıyla mikropların
öleceği iddiasına da şu cevap verilmiştir: “Midenin yapısı, oturma ile ayakta durma
arasında neredeyse hiç değişmez. Elbette, kilo miktarına ve organların anlık
konumuna bağlı olarak hareketlerimiz çeşitli organların bir miktar basılı veya
gergin hale gelmesine neden olabilir; ancak bunun herhangi bir süreci dikkate değer
bir miktarda etkilemesi mümkün değildir. Üstelik bu değişim olsa bile, su akışının
ve patojenlerin öldürülmesinin bununla bir ilgisi yoktur. Kaldı ki mide şekli,
kişiden kişiye oldukça değişir. Bu yüzden bir genelleme yapılması imkansızdır.”
(http://www.evrimagaci.org/fotograf/56/3350 Erişim: 16.08.2016.)
Bu itirazların yanı sıra, bir başka web sayfasında Altay Şengür imzası ve “ Sürekli
Tartışılan Bir Konu: 7 Madde ile Ayakta Su İçmek Zararlı mıdır? Bilim Bu
Konuda Ne Diyor?” başlığıyla yayımlanan bir başka yazıda üsttekine benzer
itirazlardan sonra ayakta su içmenin sürekli olması halinde bazı zararlarının da
olabileceğine dikkat çekilmektedir. Buna göre; “Sürekli olarak ayakta içilen su,
oturularak içilen suya göre mideye daha hızlı ve direk bir giriş yapacağından
mukozaya zarar vererek midenin iç dokusunda zamanla bozulmanın oluşmasına ve
mide de asit içeren bir ortam olduğundan başta ülser olmak üzere çeşitli mide
hastalıklarının meydana gelmesine yol açar.” (https://onedio.com/haber/7-madde-
ile-ayakta-su-icmek-zararli-midir-bilim-bu-konuda-ne-diyor--532311
11.08.2016.)
Erişim:
Ayakta su içmekle ilgili konular internet ortamında ve sosyal medyada oldukça ilgi
uyandırmış görünmektedir. Konu internette tarandığında pek çok bilgi ile
karşılaşmamız mümkündür. Öyle ki bu bilgiler dikkate alınarak bazı çocuk
televizyonlarında da yayımlanan, bir Müslüman çocuğun nasıl su içmesi gerektiği
ile
ilgili
bir
çizgi
film
bile
yaptırılmıştır.
(https://www.youtube.com/watch?v=ziqPyAzTrjY Erişim 25.08.2016.)
Ancak konunun bilimsel yönüyle ilişkilendirilmiş bilgi olarak İslami çevrede
çoğunlukla Dr. Hâmid İspirlioğlu adı ile verilen bilgiler karşımıza çıkmaktadır.
Bunlardan
bazılarını
örnek
olarak
sunmak
a)http://www.uzunhayat.net/hamid-ispirlioglu/index.asp
212
yerinde
olacaktır:
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Ayakta Su İçme İle İlgili Hadisler Bağlamında Hadis Tasnif Ve Yorumunda Yanlış…
b)http://www.gizemliolaylar.com/?pnum=46&pt=Ayakta+Su+%C4%B0%C3%A7
mek
c)http://blog.milliyet.com.tr/ayakta-su-icme-konusunun-bilimselgercegi/Blog/?BlogNo=356983
d)http://www.renklinot.com/kultursanat/din/neden-oturarak-su-icmeliyiz.html
e) http://wowturkey.com/forum/viewtopic.php?p=3043086
f) (Özdemir. (2013) s.97)
GENEL DEĞERLENDİRME VE SONUÇ
Ayakta su içmekle ilgili rivayetlerin tamamı göz önüne alındığında Hz.
Peygamber’in vefatından kısa bir süre sonra; sahabenin bir bölümü daha henüz
hayatta iken başlayıp, hadislerin tasnif edildiği süre boyunca, diğer pek çok konuya
olduğu gibi Hz. Peygamber’in su içme pozisyonları konusuna da normatif
yaklaşıldığı; bu pozisyonlardan sünnet oluşturma çabasına girildiği anlaşılmaktadır.
Hz. Aişe, Hz. Ali, İbn Omer, İbn Abbâs gibi pek çok sahabenin ifadelerine
bakılırsa Hz. Peygamber döneminde su içme pozisyonları, ne Hz. Peygamber’in ne
de sahabenin gündeminde olmamıştır. Hz. Peygamber’in vefatından sonra ise;
a)Gerek yeni Müslüman olanların, Hz. Peygamber hayatta iken küçük yaşta olan ya
da onu görememiş olanların onu tanımak amacıyla sahabeye her konuda onun
hayat tarzı ile ilgili sorular sormaları, b)İslam’la yeni tanışan halkın sahip olduğu
çeşitli inanç ve davranışlarının, kültürel alışkanlıklarının İslam nazarındaki
konumunu öğrenmek istemeleri, c)Fıkhî ve itikâdî mezhep tartışmalarına malzeme
bulma çabaları, d)Hz. Peygamber’e uymak adına, tüm hayatı hadislerle
şekillendirme çabası gibi sebeplerle Hz. Peygamber döneminde hiç gündeme
gelmemiş olan bazı konular tartışılmaya başlanmıştır. Bu çabalar esnasında, yerel
inanç ve kültürlerden etkilenen, tabiîn döneminde yaşayan bazı hadis ravileri, halk
muhayyilesinde bulunan, ayakta su içmenin zararlı olduğuna dair bazı inançları
kendi düşünceleri olarak ifade etmeye başlamış, sonrakiler de bunları hadis haline
getirerek nakletmişler, sonuç itibarıyla da, bu rivayetler hadis koleksiyonlarındaki
yerini almış olmalıdır. Yukarıda, ayakta su içmeyi yasaklayan hadislerin hiçbirinin,
klasik hadis cerh-ta’dil kuralları çerçevesinde de yeterli sıhhat şartlarını
sağlayamadığını görmüş bulunmaktayız. Bu konudaki tek merfû’ rivayet olan Ebû
Hureyre rivayetinin aslında merfû’ değil, mevkûf bir rivayet olabileceği, yani Ebû
Hureyre’nin kendi düşüncesinin bir ifadesi olabileceğini ifade eden âlimlerin
bulunduğunu da burada yeniden hatırlamamızda yarar vardır. Buna ve yukarıda
zikrettiğimiz diğer bazı bilgilere dayanarak Hz. Peygamber’in ayakta su içtiğine
dair rivayetlerin ortaya çıkış nedeninin de aslında büyük oranda Ebû Hureyre’nin
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
213
O.ORUÇHAN
söz konusu rivayeti olma ihtimali de bulunmaktadır. Zira gerek Hz. Ali’nin gerekse
İbn Abbâs’ın ayakta su içeleri ya da Hz. Peygamber’in bunu yaptığına dair bilgi
aktarmalarının temelinde Ebû Hureyre’ye ait bu rivayetin bulunduğunu gördük.
Hadis musanniflerinin kâhir ekseriyeti bu eserlerini hadislerle şekillenen bir İslâmî
hayat inşa etme düşüncesiyle tasnif etmişlerdir. Bu nedenle onlar hayatın tüm
alanlarıyla ilgili Hz. Peygamber’den bir nakil bulmaya çaba göstermişlerdir. Onlar,
hadis uydurma faaliyetlerinin de farkındadır ve buna karşı ağırlıklı olarak ravi
güvenilirliğini ön plana çıkardıklarından, gerçekte Hz. Peygamber’e ait olmayan
bazı sözler ve davranış anlatımları onların eserlerinde hadis olarak yer alabilmiştir.
Ayakta su içmeyi yasaklayan rivayetlerin Malik ve Buhâri’nin eserlerinde yer
almamasının tek nedeni, ilgili hadis ravilerinin onlar nazarında yeterli güvenilirliğe
ulaşamamış olmasıdır. İlgili râvîleri yatkin göre Muslim ve benzerleri ise söz
konusu rivayetleri Hz. Peygamber’den hayat düsturları olarak sunabilmişlerdir.
Hadis şârihlerinden bazıları, ilgili hadislerin Hz. Peygamber’e ait olamayacağını,
söz konusu raviler üzerinden ve ibâha içeren diğer rivayetleri göz önünde
bulundurarak ispatlamaya çalışmış; şârihlerin kâhir ekseriyeti ise, ilgili râvilerin
güvenilmez olduklarını görmelerine rağmen söz konusu hadislerin Muslim’in esSahih’i ve diğer muteber addedilen kaynaklarda yer almış olmasına bakarak onların
sıhhatli olduğunu düşünerek, yasaklama içeren rivayetleri savunmaya; birbiriyle
çelişen ifadeler içeren, ayakta bir şey içmeyi yasaklayan ve serbest bırakan rivayetleri
uzlaştırmak için olanca güçleriyle çaba sarf etmişlerdir. Onlardan bazıları ilgili
hadislerin zayıflığını ve müşkilliğini ifade edenlere karşı insaf sınırlarını zorlayan
yorum ve ifadelerle saldırgan ve hakaretâmiz bir tavır sergilemişlerdir.
Ayakta su içmeyi yasaklayan rivayetler, zayıflıklarına rağmen Müslüman toplumun
gündemini fazlaca işgal etmiş, bazıları bundan Hz. Peygamber’e ait çağları aşarak
gelen, günümüzde keşfedilen mucize çıkarmaya çalışmışlardır. Başka rivayetlerden
de benzer sonuçlar çıkarmaya çalışan bir zihniyetin ürünü olan bu davranış, hatalı
bir Peygamber imajının oluşmasına neden olmaktadırlar. Diğer taraftan,
Buhâri’nin, ayakta su içmenin sıradan bir davranış olduğunu göstermek için
alıntıladığı, ancak Muslim’in bir istisna gibi gösterdiği, Hz. Peygamber’in zemzemi
ayakta içtiğine dair rivayetten, Türkiye’de de halen yaygın olan, zemzemi ayakta
içmek gibi bir sünnet ihdas edilmiştir.
Sonuç olarak, ayakta su içmeyi yasaklayan rivayetler yanlış algılar sonucu ortaya
atılmış, hadis koleksiyonlarına alınmış, yanlış ve hatalı olarak değerlendirilmiş ve
nihayet Müslüman toplumu yanlış yönlendirmiş bir rivayet gurubu olarak
değerlendiriyoruz.
214
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Ayakta Su İçme İle İlgili Hadisler Bağlamında Hadis Tasnif Ve Yorumunda Yanlış…
KAYNAKLAR
Abdurrazzak. (1403). el-Musannef. (Thk. Habibu’r-Rahman el-A’zamî).
Beyrut: el-Mektebetu’l-İslâmî.
Alâî. (1986). Camiu’t-Tahsîl. Beyrut: Âlemu’l-Kutub.
Aynî. (t.y.). Meğâni’l-Ahyâr fî Şerhi Esâmî Ricâli Meâni’l-Âsâr. (Thk.
Muhammed Fâris). b.y.
Azîmâbâdî. (1415). Avnu’l-Ma’bûd Şerhu Suneni Ebî Dâvud. Beyrut:
Dâru’l-Kutubil-Ilmiyye.
Beyhakî. (1994). es-Sunenu’l Kubrâ. (Thk: Muhammed Abdulkâdir Ata).
Mekke: Mektebetu Dâru Elbaz.
Bezzâr. (1405). el-Musned. Medîne: Mektebetu’l-Ulûm ve’l-Hikem.
Buhârî. (1396). ed-Duafâ’u’s-Sağîr. (Thk., Mahmûd İbrahim Zâyed),
Haleb: Dâru’l-Va’y.
Buhârî. (1990). es-Sahîh. (Thk. Mustafa Dîb el-Buğâ). Beyrut: Dâru İbn
Kesîr.
Buhârî. (t.y.). et-Tarihu’l Kebîr. (Thk.: es-Seyyid Hâşim en-Nedvî). Beyrut:
Dâru’l Fikr.
Cûzecânî. (1405). Ahvâlu’r-Ricâl: Beyrut: Muessesetu’r-Risâle,
Dârimî. (1407). es-Sunen. Beyrut. Dâru’l-Kutubi’l-Arabî.
Ebû Avâne. (1998). el-Musned. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife.
Ebû Dâvûd. (t.y.). es-Sunen. Beyrut:Dâru’l-Fikr.
Ebû Ya’la. (1984). el-Musned. Dımaşk.
Ebû Yusuf. (t.y.) Kitâbu’l-Âsâr. (Thk. Ebu’l-Vefâ) Beyrut: Dâru’l-Kutubi’lIlmiyye.
Neysâbûrî. (1990). el-Mustedrek ale’s-Sahîhayn. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’lIlmiyye.
Iclî. (1985). Ma’rifetu’s-Sikât. Medine.
İbn Abdilberr. (2000). el-İstizkâr. (Thk. Sâlim Muhammed Atâ,
Muhammed Ali Muavviz). Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-Ilmiyye.
İbn Battâl. (2003). Şerhu Sahîhi’l-Buhârî. (Thk. Ebû Temîm Yâsir b.
İbrahim). Riyad: Mektebetu’r-Ruşd.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
215
O.ORUÇHAN
İbn Ebî Hâtim. (1952). Kitâbul-Cerh ve’t-Ta’dîl. Beyrut: İhyâu’t-Turâs elArabî.
İbn Ebî Şeybe. (1409). el-Musannaf. Riyad: Mektebetu’r-Ruşd.
İbn Hacer. (1379). Fethu’l-Bâri. (Thk.: M. F. Abdulbâkî-Muhyiddin elHatib). Beyrut: Dâru’l-Marife.
İbn Hacer. (1986). Lisânu’l Mizan. Beyrut: Müessesetü’l-Ilmî li’l-Matbuat.
İbn Hacer. (1984). Tehzîbu’t-Tehzîb. Beyrut: Dâru’l-Fikr.
İbn Hanbel. (1999). el-Musned, (Thk. Şuayb el-Arnaut). Beyrut:
Muessesetu’r-Risâle.
İbn Hıbbân. (1993). es-Sahih. Beyrut: Muessesetu’r-Risâle.
İbn Hıbbân. (1975). Kitâbu’s-Sikât. (Thk., es-Seyyid Şerefuddin Ahmed).
Beyrut: Dâru’l Fikr.
İbn Huzeyme. (1970). es-Sahîh. (Thk. Mustafa el-A’zamî). Beyrut: elMektebetu’l-İslâmî,
İbn Mâce. (t.y.). es-Sunen. (Thk. M. F. Abdulbaki). Beyrut: Dâru’l-Fikr
İbn Sa’d. (t.y.). et-Tabakatu’l Kübrâ. Beyrut: Dâru Sâdır.
İbnu’l-Cevzi. (1406). ed-Duafa ve’l Metrûkîn. (Thk. Abdullah el-Kadî).
Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l Ilmiyye.
İbnu’l-Cevzi. (1997). Keşfu’l-Muşkil min Hadîsi’s-Sahîhayn. (Thk. Ali
Huseyn el-Bevvâb), Riyad: Dâru’n-Neşr-Dâru’l-Vatan.
İbnu’l-Esîr. (1970). Câmiu’l-Usûl fî Ehâdîsi’r-Rasûl. (thk. Abdulkadir elArnaut). Mektebetu’l-Hulvânî.
Kayserânî (1415). Tezkiratu’l-Huffâz. Riyad: Dâru’s-Samîî.
Mâlik. (t.y.). el-Muvatta’. (Thk.: M. F. Abdulbâkî). Beyrut: Dâru İhyâi’tTurâsi’l-Arabî.
Mizzî. (1980). et-Tehzîbu’l-Kemâl. Beyrut: Muessesetu’r-Risâle
Muslim. (t.y.). es-Sahîh. (Thk. M. F. Abdulbaki). Beyrut: Dâru İhyâi’tTurâsi’l-Arabî.
Nesâî. (1369). ed-Duafâ’ ve’l-Metrûkîn. (Thk., Mahmûd İbrahim Zâyed).
Haleb: Dâru’l-Va’y.
Nesâî. (1991). es-Sunenu’l-Kubrâ. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-Ilmiyye
Nevevî. (1392). Şerhu Sahihi Muslim. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî.
216
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Ayakta Su İçme İle İlgili Hadisler Bağlamında Hadis Tasnif Ve Yorumunda Yanlış…
Rabî’ b. Habîb. (1415). el-Musned. (Thk. Muhammed İdrîs, ‘Aşûr b.
Yusuf). Beyrut: Mektebetu’l-İstikâme.
Özdemir. (2013) S., Davarcı Y. Son Kale Aile. Korza Yay.
Taberânî. (1415). el-Mu’cemu’l Evsat. Kahire: Daru’l Harameyn.
Taberânî. (1983). el-Mu’cemu’l-Kebîr. (Thk. Hamdi b. Abdilmecîd).
Musul: Mektebetu’l-Ulûm ve’l-Hikem.
Tahâvî. (1979). Şerhu Maâni’l-Âsâr. Beyrut.
Tahâvî. (1994). Şerhu Muşkili’l-Âsâr. Beyrut: Muessesetu’r-Risale.
Tayâlîsî. (t.y.). el-Musned. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife.
Tirmizî. (t.y.). es-Sunen (el-Câmiu’s-Sahîh). (Thk.: A. M. Şakir). Beyrut:
Dâru İhyâi’t-Türâs el-Arabî
Zehebî. (1995). Mizânu’l İtidal fi Nakdi’r-Rical. Beyrut: Dâru’l Kutubi’l
Ilmiyye.
Zehebî. (1413). Siyeru A’lâmi’n-Nubelâ. Beyrut.
Zurkânî. (2003). Şerhu'z-Zürkânî Alâ Muvattâi'l-İmâm Mâlik. (Thk. Taha
Abdurraûf Sa’d). Kahire: Mektebetu’s-Sekâfetu’d-Diniyye.
http://blog.milliyet.com.tr/ayakta-su-icme-konusunun-bilimselgercegi/Blog/?BlogNo=356983
http://www.evrimagaci.org/fotograf/56/3350
http://www.gizemliolaylar.com/?pnum=46&pt=Ayakta+Su+%C4%B0%C3%A7me
k
https://onedio.com/haber/7-madde-ile-ayakta-su-icmek-zararli-midir-bilim-bukonuda-ne-diyor--532311
http://www.renklinot.com/kultursanat/din/neden-oturarak-su-icmeliyiz.html
http://www.sizinti.com.tr/konular/ayrinti/su-ayakta-mi-icilmeli.html
https://www.youtube.com/watch?v=ziqPyAzTrjY
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
217
Üniversite Sınavına Hazırlanan Öğrencilerin Sınav Kaygılarını Etkileyen Faktörler
Üniversite Sınavına Hazırlanan Öğrencilerin Sınav Kaygılarını Etkileyen
Faktörler
Yusuf GENÇ1
Özet
Bu çalışmanın amacı; üniversite sınavına hazırlanan öğrencilerin sınav kaygılarını artırıcı
sebepleri ve çözüm yollarını tartışmaktır. Bu öğrenciler bilgi seviyelerini artırma yönünde
uğraş verirken aile, arkadaş, okul, çevre ve meslek baskısının etkisinde kalarak kaygı
düzeyleri artmakta ve böylece bilgilerini verimli kullanamamaktadırlar. Başarılı olmak için
öğrenmek önemlidir, ancak öğrenilen bilgileri aktif kullanabilmek daha önemlidir.
Üniversite sınavına hazırlanan öğrenciler için hedef belirlenirken ve sınava çalışırken bu
baskının dışında tutulmaları başarı trendlerini artıracak ve potansiyellerini kullanmalarını
kolaylaştıracaktır. Araştırmada öğrencilerin ve ailelerin sınava verdiği önem ve sınav
kaygısına dikkat çekilmek istenmiştir. Sınav kaygısını artıran ve öğrencileri bocalamaya iten
unsurları belirlemek üzere yürütülen bu araştırmada literatür taraması ve alan araştırması
yöntemiyle anket tekniği kullanılmış ve örneklem olarak Türkiye’de orta Anadolu illerinden
Burdur ili seçilmiştir. Araştırma bulgularına göre; öğrencilerin yarıdan az fazlası kız, yarıya
yakını erkeklerden oluşmuştur. Anadolu lisesinde okuyan öğrencilerin ebeveynlerinin eğitim
seviyeleri düz lisede okuyanlardan daha yüksektir. Eğitim seviyesi yüksek olan ebeveynlerin
çocukları daha seviyeli ve başarılı okullarda okumaktadır. Anneler daha çok ev hanımı,
babalar ise memurdur. Öğrencilerin %70’i sınavı kazanarak ailenin emeğini boşa
çıkartmamaları gerektiği, %54’ü çevre baskısı altında olduklarını, %72,5’i ailesinin mutlaka
sınavı kazanmasını beklediklerini, büyük bir çoğunluğu sınavda zaman sorunu
yaşayabileceklerini, bir kısmı yeterince hazırlanamadıklarını ifade ederek bu durumun sınav
kaygılarını artırdığını belirtmektedirler. Kız çocuklarının kaygı düzeyleri erkeklere göre
daha yüksektir. Öğrencilerin %36,5’i sınav kaygısının başarı düzeylerini olumsuz
etkilediğini düşünmektedir. Üniversite adaylarının üzerinde çevrenin ve ailesinin etkisi ve
beklentileri oldukça fazladır. Öğrenciler bu beklentiler karşısında daha çok
kaygılanmaktadır. Ailenin ilgisinin çocukların başarısında önemli bir etken olduğu
görülmektedir. Öğrenciler; ailenin emeğini boşa çıkartmama, beklentilere karşı sosyal çevre
baskısı altında olma, ailelerin yüksek beklentileri, sınavda zaman sorunu, sınava yeterince
hazırlanamama gibi sebeplerle sınav kaygılarının arttığını ve bu durumun başarı düzeylerini
olumsuz etkilediğini düşünmektedirler.
Anahtar Kelimeler: Sınav Kaygısı, Aile Baskısı, Başarı Düzeyi, Eğitim
Abstract
The purpose of this study is to discuss effecting factors of exam anxiety of students
preparing for university entrance exams and solutions. Whereas these students pursuit to
1
Assoc. Prof. Dr., Sakarya University, Department of social work, e-mail: ygenc@sakarya.edu.tr
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
219
Y.GENÇ
increase their level of knowledge, under the effect of families, friends, school,
environmental and occupational pressure their anxiety level increases and thus they become
unable to use their information efficiency. In order to succeed, it is more important to use
knowledge acquired beside learning itself. For students preparing for the university entrance
exam, keeping them away from pressure elements when determining target and preparing
for the exam will increase success trends and make it easier to use their potential. In this
study, it is aimed to attract attention to test anxiety and importance given to exams by
families and students. In this study, which is carried out in order to determine the elements
that increases test anxiety and push the students to stagger, literature review and field
research methods are used and a sample is chosen from central Anatolian province of
Burdur. According to research findings; little more than half of the students are consisted
of girls and almost half of the students are consisted of boys. Education level of parents of
students that studying in the Anatolian high schools are higher than the students’ of regular
high school. Children of parents with higher education levels are studying in elite and more
successful school. Mostly mothers are housewives and fathers are officers. 70% of students
want to pass the exam for avoiding to frustrate the efforts of family, 54% of students stated
that they are under environmental pressure, 72,5% of students said that their families surely
waiting their exam pass, also vast majority of students think that they can have time
problems and some of students expressed that they could not be fully prepared.
Consequently, students point out all of these conditions increase their exam anxiety.
Anxiety levels of girls are higher than boys. 36.5% of students think that test anxiety effects
their level of success negatively. The impact of the environment and families, and their
expectations on individuals are very high. Students are concerned more for those demands.
Family's interest appears to be an important factor on success of children. Children think
that by reasons such as not to frustrate efforts of family, to be under environmental pressure
against expectations, high expectations of parents, time problem in the exam, and failure to
adequately prepare the exam, boosted test anxiety and this situation negatively affects their
level of success.
Keywords: Exam Anxiety, Family Pressure, Success Level, Education
GİRİŞ
İnsanoğlu hayatı boyunca hep bir takım sınavlardan geçmektedir. Sınav denince
insanın kalbinde bir heyecan ve endişe başlar. Çünkü bir şeylerle denenmek, sonu
belli olmayan yarışlara girmek ve başarması zor veya güç olan birçok aktiviteye
katılmak insanı tedirgin etmekte ve strese sokmaktadır. Aslında heyecanlanmak,
yapılan işi anlamaya çalışmak ve ona ilgi duymak demektir. Bu sınavların esas
yoğunluğu henüz hayatın anlaşılmaya çalışıldığı, yeni şeylerin öğrenilmeye
başlandığı ve eğitim sürecinin aktif olduğu gençlik yıllarında yaşanmaktadır.
Kişiliğin, hayatın ve gerçekliğin anlaşılmaya çalışıldığı bu dönemde gençlerin yeni
öğrendikleri bilgileri ve eğitim hayatını ölçme değerlendirme kriterleriyle test
ettirmeye çalışmaları, sürekli bir yarışın içinde olmaları kendilerini endişe ve strese
220
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Üniversite Sınavına Hazırlanan Öğrencilerin Sınav Kaygılarını Etkileyen Faktörler
sokmaktadır. Bu düşüncenin içine gelecek beklentileri ve kaygıları da ilave
olduğunda sorun daha da büyümektedir.
Türkiye sınav sisteminde öğrencilerin yükseköğretim kurumuna geçebilmesi için
birçok sınava girmeleri, bu sınavlara hazırlık aşamasında kurslara devam etmeleri ve
bu sınavlardan başarılı olmaları gerekmektedir. Gençlerin hayatlarına yön verecek,
davranış ve yaşayışlarına etki edecek, mesleklerini belirleyecek olan üniversite
eğitimlerinin adresi “Yükseköğretime Geçiş Sınavı” ile belirleneceğinden dolayı
kendilerini tamamen bu sınava odaklamaktadırlar.
Öğrencinin bütün birikimlerini değerlendirmede en önemli ölçüt haline gelen
sınavlar, sınav kaygısının olumsuz etkilerini de beraberinde getirmektedir. On iki
yıl boyunca alınan eğitim ile öğrencinin yetenek ve bilgisinin değerlendirildiği
üniversiteye giriş sınavının önemi, büyük ölçüde öğrencinin geleceğini
belirlemedeki rolünden kaynaklanmaktadır. Hayatlarının dönüm noktası olarak
gördükleri ve telafisi çok zor olan üniversiteye giriş sınavına bu derece yüksek anlam
yüklemek gençleri sınav kaygısı ile baş başa bırakmaktadır.
Aile, arkadaş, okul ve çevre baskısı ile gelecek kaygısı sınavın önemini gençlerin
gözünde abartarak, olumsuz sonuç alma olasılıklarını artırmaktadır. Hayatları için
doğabilecek alternatiflerin farkında olamayan gençler, bu sınavı adeta ölüm kalım
savaşına dönüştürmektedir. Kendisine hedef belirleyen ve sınava titizlikle
hazırlanan öğrenciler; "sınavı kazanamazsam hayatım biter", "isteklerimi
gerçekleştiremem", "istediğim bölüme giremezsem mutlu olamam" gibi idealist
söylem ve şartlanmalarla sınava olduğundan fazla anlam yüklemektedirler.
Çoğu zaman ailelerin bilinçsiz davranış ve beklentileri çocukların sınava ve ders
çalışmaya olan ilgisinin yönünü değiştirebilmektedir. Aile içi ilişkiler ve yaşam
takvimi çocukların derslerine ve yükseköğretime giriş sınavlarına göre tanzim
edilmesi ve beklentilerin yüksek tutulması, gençleri ayrıca strese sokmakta ve
yüksek sorumluluk altında adeta ezmektedir. Bazı aileler kendi beklenti ve
isteklerini ifade ederken ve çocuklarına destek olmaya çalışırken farkına varmadan
onların kaygılarını artırabilmektedirler. Dökmen’e (1994) göre: gençler üniversite
giriş sınavındayken onları dışarıda bekleyen bir anne baba ordusu oluşmaktadır.
Aslında bu gence su mesajı vermektedir: "Bu sınavı kazanman ailemiz için büyük
önem taşıyor, kazanamazsan hep birlikte mahvoluruz." Bu mesaj, gencin
omuzlarına ağır bir yük yüklemektedir. Ailenin desteği önemli olmakla birlikte, bu
desteğin sınav kaygısını artırıcı yönde olmaması gerekir. Sınavlara hazırlanan
gençlerin önemli bir kısmında, yakın çevrelerine mahcup olmama kaygısı vardır
(Dökmen, 1994).
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
221
Y.GENÇ
Şunu da unutmamak gerekir; sınav sonucu kazanılan bölüm kişinin mesleğini, gelir
düzeyini ve toplumsal statüsünü belirlemede önemli bir rol oynamaktadır.
Öğrenciler Yükseköğretime Geçiş sınavları ile ergenlik dönemlerine denk gelen
yaşlarda maddi ve manevi olarak ciddi bir yükün altına girmektedirler. Araştırmada
öğrencilerin yükseköğretim geçiş sınavına hazırlanmada yaşadıkları sorunlar ve
sınav sonuçlarını olumsuz etkileyen sınav kaygılarına dikkat çekilmek istenmiştir.
Bu kapsamda üniversite sınavına hazırlanan lise son sınıf öğrencilerinin sınav
kaygılarını etkileyen faktörler ele alınmıştır.
1.
SINAV KAYGISI (KAYGI VE SINAV İLİŞKİSİ)
Kaygı, kişinin uyarana karşı duygusal, zihinsel ve bedensel değişimlerle oluşan
uyarılmışlık durumuna verilen addır. Genellikle kaygı kavramı korku ile
karıştırılmaktadır. Ancak kaynağının bilinmesi, daha şiddetli ve daha kısa süreli
olması özellikleri bakımından korku kaygıdan farklıdır (Özer, 2014). Kaygı bireyin
yaşadığı çatışmalar sonucu ortaya çıkabileceği gibi sonucu belli olmayan durumlarda
da kendini gösterebilir. Kaygı şekli, sebebi ve şiddeti toplumlara göre değişir. Genel
olarak; alışılagelmiş durumların ortadan kalkması, hazırlıksız hissedilen durumlarla
yüz yüze kalınması, inanılan ve değer verilen bir fikirle yapılan davranış arasında
çelişki olması ve gelecekte ne olacağının bilinmemesi kaygıyı oluşturmaktadır
(Cüceloğlu, 1998).
Sınav, hayatın akışında karşılaşılan yüzleşmeler ve bir takım ölçümlerden oluşur.
Sınav öğrencilerin veya bir işe girmek isteyenlerin bilgi derecesini ölçmek için
yapılan yoklama, bireylerin bildikleriyle test edilmesidir. Sınav kaygısı, öğrencinin
sınavla ilişkili bir takım gerçekçi olmayan olumsuz beklentilerinin oluşturduğu
sıkıntılı durumdur. Ne yaptığını bilen, kendisine belli bir hedef belirleyen ve bunun
gerçekleşmesi için çaba gösteren her öğrencinin, sınavlardan önce kaygı duyması
doğal ve gereklidir. Bu tip insanlarda kaygının olması normaldir. Çünkü normal ve
hissedilir kaygı bireyi motive eder ve performansını artırır. Ancak kaygı düzeyi
yükseldikçe kişinin dikkat, öğrenme ve bellek fonksiyonları olumsuz etkilenir ve
başarı trendi düşemeye başlar.
Sınav kaygısı sadece kaygı düzeyi yüksek olan insanlarda değil, normal insanlarda
da ortaya çıkmaktadır. O güne kadar hiç kaygı yaşamamış birisi dahi, sınav kaygısı
yaşayabilir. Sinirlilik, gerginlik, kuruntu, eleştiriye duyarlılık, özeleştiri ve zaman
zaman dikkat dağınıklığı sınav kaygısı yaşayanların karakteristik özelliklerindendir.
Bu durum, bireylerin sınav sorularını okuma ve doğru cevaplama, konuşurken
düşüncelerini organize etme, doğru sözcükleri seçme ve düzgün ifade etme gibi
davranışlarda başarısız olmalarına sebep olur (Palti, 2012). Sınav kaygısı yüksek
222
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Üniversite Sınavına Hazırlanan Öğrencilerin Sınav Kaygılarını Etkileyen Faktörler
olan öğrenci, bir sınav ve değerlendirme durumunda özvarlığının tehdit edildiği
duygusuna kapılır. Yalnızca sınav değil, grup içinde konuşma, yüksek sesle okuma
gibi etkinliklerde de korkulu, sinirli, heyecanlı ve gergin olabilir. Bu durum,
bireylerin kendilerine yönelik olumsuz düşünceler geliştirmelerine ve dikkatlerinin
kolayca dağılmasına yol açar (Yıldırım ve Ergene, 2003:226).
Karıştırıcı değişkenler (interference) modeline (Wine, 1980) göre; öğrencinin
sınava hazırlık aşamasında veya sınav anında, sınava ilişkin akılcı olamayan
inançlar, akıldan geçmesi engellenemeyen olumsuz otomatik düşünceler sınav
kaygısının kaynağını oluşturmaktadır. Bu model alan uzmanları tarafından oldukça
kabul görmektedir. Bunun yanında; sınavın sonucunun nasıl kullanılacağı hakkında
edinilen bilgiler (Wolf ve Smith, 1995), öğretmenlerin öğrenciyi nasıl
değerlendireceğine dair algılar (Hancock, 2001; Zats ve Chassin, 1985), erişimi zor
olan hayali hedefler ve sosyal çevre baskısı da sınav kaygısı üzerinde etkili
olmaktadır. Sınav kaygısının oluşmasında bireyin algılama şekilleri etkilidir.
Bireysel farklılıklar nedeniyle bazen aynı durumlar karşısında bireyler farklı tepkiler
gösterebilmektedir. Çünkü kendi başlarına sınav ve sınama durumları, bireyde
heyecan yaratma etkisine sahip değildir. Hatta sınavların öğrenmeyi tamamlayıcı
bir özelliği olmasına rağmen, sınavlara ilişkin farklı anlam yakıştırmaları tepkileri
farklılaştırmaktadır. Bireyin sınavı başkasının gözündeki değerinin ölçülmesi olarak
algılaması, sınavlara yüklenen anlamlar, kişiliğin sınava tabi tutulması anlamına
gelerek bireyde sınav kaygısı yaşanmasına neden olmaktadır (Öner, 1986). Çevresel
tepkiler ve beklentiler sınav kaygısını artırmaktadır.
Ayrıca; öğrencilerin gelecek kaygıları sınavda başaramama endişelerini artırmakta,
bu düşünce beyinde yer ederek zaman geçtikçe bireyi rahatsız etmekte ve sınav
kaygısına dönüşmektedir.
2. YÖNTEM
Lise son sınıf öğrencilerinin yükseköğretime giriş sınavına hazırlanırken yaşadıkları
bireysel, ailevi ve sosyal sorunları ve sınav kaygılarının belirlenmeye çalışıldığı bu
araştırmada; nitel verilere dayalı alan taraması yöntemiyle anket tekniği
kullanılmıştır. Anket formu serbest soru tipinde hazırlanmış ve öğrencilere bizzat
yüz yüze görüşme yoluyla uygulanmıştır. Ayrıca literatür taraması yapılarak alanda
yapılan diğer araştırmalardan da yararlanılmıştır. Öğrencilerin sınav kaygılarını
etkileyen faktörleri ortaya koymak üzere Burdur ilinde Burdur Anadolu Lisesi ve
Burdur Lisesi (bu lise daha sonra Anadolu lisesine çevrilmiştir) olmak üzere iki
okuldan eşit şekilde 100’er öğrenci alınarak toplamda 200 öğrenciye anket
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
223
Y.GENÇ
uygulanmıştır2. Ulaşılan öğrencilere cinsiyet, okul adı, anne-babanın eğitim
durumu ve mesleği gibi sosyo- demografik nitelik taşıyan soruların yanında
kendilerinin ve ailelerinin sınava bakış açılarına ilişkin sorular yöneltilmiştir.
Kişilere toplamda 24 ana soru ve bu soruları açıklamak amacıyla ara sorular
sorulmuştur. Anketlere verilen cevaplar SPSS 16.0 programına girilerek sayısal
analizleri yapılmış ve yorumlanmıştır. Bu tebliğde anket sorularının sadece konu ile
ilgili olanları kullanılmıştır.
3. BULGULAR
Öğrencilerin tüm eğitim süreci yarış ve sınavlarla geçmektedir. Sınavların elemeye
dayalı olması öğrencilerin endişe ve kaygılarını artırmaktadır. Bu eleme sınavlarında
en belirleyici ve en kapsamlı olanı yükseköğretime geçiş sınavlarıdır. Çünkü bu
sınav bireyin geleceğine yön veren, meşgul olacağı mesleğini belirleyen ve kişiliğini
etkileyen bir öneme sahiptir. Bu sürecin en önemli kesiti lise son sınıftır. Gençlerin
okul hayatlarında elde ettikleri birikimlerini kullanacakları zaman bu dönemdir.
Bunun için lise son sınıf öğrencilerinin yükseköğretime geçiş sınavlarına ilişkin
sınav kaygılarını incelemek üzere Burdur Anadolu Lisesinden 100 ve Burdur
lisesinden de 100 öğrenci olmak üzere iki liseden 200 son sınıf öğrencisine alan
araştırmasına dayalı anket uygulanmıştır. Daha sonra tüm liselerin Anadolu’ya
çevrilmesiyle Burdur Lisesi de Anadolu Lisesine dönüştürülmüştür. Araştırmanın
yapıldığı yıl, Burdur Anadolu Lisesi eğitim seviyesi daha yüksek öğrencilerden
oluşuyordu. Elde edilen bulgular ve literatür taramasıyla bu alanda yapılan diğer
çalışmalardan alınan bir kısım veriler karşılaştırılarak bir takım sonuçlara ulaşılmaya
çalışılmıştır.
3.1. Demografik Özellikler
3.1.1. Öğrencilerin Cinsiyetleri
Araştırmaya katılan öğrencilerin yarıdan az fazlası kız ve yarıya yakınını erkekler
oluşturmaktadır. Araştırma bulguları ve sonuçları açısından öğrencilerin cinsiyetleri
çok önemlidir. Çünkü kız ve erkek öğrencilerin kaygı düzeyleri cinsiyete dayalı
olarak değişkenlik göstermektedir. Bu konudaki farklılaşmayı ortaya koyma
açısından cinsiyetlerin sayısal olarak birbirine yakın olmasına özen gösterilmiştir.
2
Anketler 2015 yılında Sakarya Üniversitesi Sosyal Hizmet Bölümü 3. Sınıf öğrencisi Fazilet ÇOLAK tarafından
Burdur iİlinde uygulanmıştır.
224
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Üniversite Sınavına Hazırlanan Öğrencilerin Sınav Kaygılarını Etkileyen Faktörler
Tablo 1: Öğrencilerin Cinsiyetleri
Cinsiyet
Kız
Erkek
Total
Yüzde
53,5
46,5
100
Kızlar duygulara ve tepkilere karşı daha duyarlı olduğundan sınav kaygı düzeyleri
erkeklere göre daha yüksek olmaktadır. Duman (2008)’ın İzmir’de, Ünal (2006)’ın
Ankara’da, Kayapınar (2006)’ın Afyonkarahisar’da, Tekbaş (2009)’ın Edirne’de ve
Aslan (2005)’ın Mersin’de yürüttükleri çalışmalarda da sınav kaygısı kız
öğrencilerde daha yüksek bulunmuştur. Bu alanda yapılan diğer birçok araştırma
aynı sonuçları vermiştir.
3.1.2. Ebeveynlerin Eğitim Düzeyleri
Eğitim seviyesi yüksek olan ebeveynlerin çocuklarının eğitim süreçleri ve ders başarı
düzeylerinin daha yüksek olduğu yönünde bir algı vardır. Bu varsayımın
incelenmesi ve doğrulanması önemlidir. Gerçek şu ki; eğitim seviyesi yüksek olan
ebeveynler, çocuklarını daha bilinçli bir şekilde yetiştirme imkânına sahiptirler.
Öğrenci velilerinin üçte biri yüksekokul mezunu, lise, ortaokul ve ilkokul mezunu
olanlar eşit bir şekilde %22’ler seviyesindedir. Lise ve üstü eğitim seviyesi olan
babalar yarıdan fazladır. İlkokul ve ortaokul beraber düşünülürse ilköğretim
mezunu olan babalar yarıya (%44,5) yakındır.
Anadolu lisesinde okuyan öğrencilerin babalarının dörtte biri fakülte mezunu iken
düz lisede okuyan öğrencilerin babalarının sadece %7,5’i üniversite mezunudur.
Düz lise öğrenci babalarının üçte biri, Anadolu lisesindekilerin babalarının %11,%’i
ilköğretim mezunu (ilk+orta) dur. Anadolu lisesindeki öğrenci babalarının eğitim
seviyesi düz liseye göre daha yüksektir. Bu veri eğitim seviyesi yüksek olan babaların
çocuklarının daha iyi okullarda okuduklarını göstermektedir. Kayapınar 2006
yılında Afyonkarahisar’da yaptığı çalışmada, anne ve babanın eğitim düzeyi
arttıkça öğrencinin kaygısının azaldığını ortaya koymuştur.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
225
Y.GENÇ
Tablo 2: Okul Türü ile Öğrencilerin Babalarının Eğitim Düzeyi Arasındaki İlişki
Babanın eğitim durumu
Anadolu Devam edilen okulun
türü
Lisesi
Düz
Lise
Toplam
Babanın eğitim
durumu
Toplam
Devam edilen okulun
türü
Babanın eğitim
durumu
Toplam
Devam edilen okulun
türü
Babanın eğitim
durumu
Toplam
Okuma
yazması
yok
1,0%
İlkokul
Ortaokul
Lise
Toplam
29,0%
Fakülte/
Yüksek
Okul
47,0%
12,0%
11,0%
25,0%
26,7%
25,0%
64,4%
75,8%
50,0%
0,5%
3,0%
6,0%
33,0%
5,5%
33,0%
14,5%
16,0%
23,5%
15,0%
50,0%
100,0%
75,0%
73,3%
75,0%
35,6%
24,2%
50,0%
1,5%
2,0%
16,5%
22,5%
16,5%
22,0%
8,0%
22,5%
7,5%
31,0%
50,0%
100,0%
100,0%
100,0%
100,0%
100,0%
100,0%
100,0%
2,0%
22,5%
22,0%
22,5%
31,0%
100,0%
100,0%
Annelerin eğitim durumuna gelince; toplamda ilkokul mezunu olan anneler üçte
birden (%36) fazladır. Ortaokul mezunu olanlar %18,5, lise mezunu olanlar %22 ve
üniversite mezunu olanlar %21’dir. Yani annelerin yarıdan fazlası ilköğretim
mezunudur. Toplama göre yorumlandığında annelerin eğitim seviyesinin düşük
olduğu söylenebilir. Okullar bazında bakıldığında; yüksekokul mezunu olanların
%17’si ve lise mezunu olanların %14’ü Anadolu lisesi öğrenci annesidir. Yani
Anadolu Lisesi öğrencilerinde lise ve üniversite mezunu anneler çoğunlukta, düz
lise öğrencilerinde ortaokul ve ilkokul mezunu anneler çoğunluktadır. Özellikle düz
lisede okuyan öğrencilerde ilkokul mezunu anneler dörtte bir seviyesinde iken
Anadolu lisesinde bu seviye %10,5’dir.
Bu bulgulara bakıldığında Anadolu lisesinde okuyan öğrencilerin hem anneleri ve
hem de babalarının eğitim seviyeleri daha yüksek olduğu görülmektedir. Özellikle
annenin eğitim seviyesi çok önemlidir. Çünkü çocukların ilk eğitmeni ve küçük
yaştan itibaren daha uzun zaman geçirdiği kişi annedir. Okul öncesi dönemde
çocuk kişiliğini inşa ederken, annenin ebeveynlik kalitesi, eğitim-öğretim
yöntemleri ve eğitim düzeyi çok etkilidir. Eğitimli anne çocuğunu yetiştirirken
daha hassas ve bilinçli davranabileceğinden, bu annelerin çocuklarına zekâlarını
kullanma yönünde daha verimli rehberlik yapacağı açıktır. Ancak Gökçedağ
(2001;60) yapmış olduğu araştırmada annenin öğrenim durumu ile öğrencilerin
sürekli kaygı düzeyi puan ortalamaları arasındaki farkın anlamlı düzeye
ulaşmadığını bulmuştur. Fakat çocuk okul çağına geldiğinde eğitimli ebeveynlerin
226
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Üniversite Sınavına Hazırlanan Öğrencilerin Sınav Kaygılarını Etkileyen Faktörler
okul içi ve okul dışındaki desteği ile derslerinde diğer arkadaşlarına göre daha
başarılı gelişim gösterebilmektedir.
Tablo 3:Okul Türü ile Öğrencilerin Annelerinin Eğitim Düzeyi Arasındaki İlişki
Devam edilen okulun türü
Annenin eğitim durumu
Anadolu
Lisesi
Düz
Lisesi
Toplam
Devam edilen
okulun türü
Annenin eğitim
durumu
Toplam
Devam edilen
okulun türü
Annenin eğitim
durumu
Toplam
Devam edilen
okulun türü
Annenin eğitim
durumu
Toplam
Okuma
yazma
yok
1,0%
İlkokul
Ortaokul
Lise
Fakülte/
Yüksekokul
Toplam
21,0%
16,0%
28,0%
34,0%
100,0%
20,0%
29,2%
43,2%
63,6%
81,0%
50,0%
0,5%
4,0%
10,5%
51,0%
8,0%
21,0%
14,0%
16,0%
17,0%
8,0%
50,0%
100,0%
80,0%
70,8%
56,8%
36,4%
19,0%
50,0%
2,0%
2,5%
25,5%
36,0%
10,5%
18,5%
8,0%
22,0%
4,0%
21,0%
50,0%
100,0%
100,0%
100,0%
100,0%
100,0%
100,0%
100,0%
2,5%
36,0%
18,5%
22,0%
21,0%
100,0%
3.1.3. Ebeveynlerin Mesleki ve Gelir Durumları
Ebeveynlerin eğitimleri mesleklerini belirlerken aylık kazançlarını da
etkilemektedir. Babaların üçte biri memur, beşte biri işçi ve %16’sı esnaftır.
Annelerin ise üçte ikisi ev hanımı, beşte biri memur ve yüzde onu işçidir. Annelerin
%43’ü lise ve üniversite mezunu iken çalışma oranları çok daha düşüktür. Babaların
yarıdan fazlası lise ve yüksekokul mezunu ve yine yarıdan fazlası memur ve işçidir.
Babalara esnaf olanlar da ilave edilirse babaların eğitim durumuna göre dengeli bir
mesleki hayatlarının olduğu görülmektedir. Burada hem anne ve hem de baba
çalışanların üçte birden az olduğu görülmektedir.
Ebeveynlerin çalışma durumu ile aylık gelirleri karşılaştırıldığında ailelerin yarıya
yakını 2000 liranın üstünde gelire sahiptir. 1500-2000 arası geliri olanlar dörtte bir
ve 900-1500 lira arası geliri olanlar ise %22,5’dir. Genele baktığımızda velilerin
%90’dan fazlası asgari ücretin üstünde gelire sahiptir (Araştırma yapıldığı tarihte
asgari ücret 900 lira civarında idi). Ailenin gelir düzeyi ile öğrencinin başarı düzeyi
ve sınav kaygısı arasında anlamlı ilişki vardır. Alyaprak (2006: 78), araştırmasında
ailenin gelir düzeyine bağlı olarak sınav kaygısında anlamlı bir farklılaşma olduğunu
belirlemiştir. Araştırma sonucuna göre aylık geliri az olan ailelerin çocuklarının
aylık geliri fazla olan ailelerin çocuklarına göre daha fazla sınav kaygısı yaşadıkları
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
227
Y.GENÇ
belirlenmiştir. Çünkü ekonomik fırsatlar çocuklara daha iyi eğitim aldırma için
önemli bir avantajdır. Gelir düzeyi iyi olan ailelerin çocuklarına takviye dersi
aldırma fırsatı olacaktır. Ayrıca ebeveynlerin eğitim durumları, meslekleri ve
gelirleri arasında bir dengenin olduğu görülmektedir.
Tablo 4: Öğrencilerin Anne Babalarının Meslek Durumları
Baba
Anne Babaların Mesleki Durumları
Yüzde
Anne
Serbest meslek
Esnaf
İşçi
Memur
İşsiz
Çiftçi
Diğer
Toplam
10,5
16,0
20,5
33,5
0,5
10,0
9,0
100,0
Ev hanımı
İşçi
Memur
Çiftçi
İşveren
Diğer
Toplam
Yüzde
66,5
10,5
19,5
0,5
1,0
2,0
100,0
Ailelerinin Aylık Gelir Düzeyi
Aylık Gelir
Yüzde
0-900 TL
900-1500 TL
1500-2000 TL
2000 TL ve üstü
Toplam
8,5
22,5
24,0
45,0
100,0
3.2. Sınav Kaygısına Etki Eden Unsurlar
3.2.1. Sınav Kaygısının Nedenleri
Hedefi olan öğrenciler üzerinde kaygı daha yoğun olmaktadır. Kaygıyı azaltmanın
yollarını bilmek, baskılara göğüs gerebilmek, sağlam bir alt yapı oluşturmak,
ulaşılabilir hedefler belirlemek, kapasitenin farkında olmak, düzenli ve planlı ders
çalışmak, yeteneklerine uygun branşlara yoğunlaşmak ve sosyal çevre baskılarını
bertaraf etmeyi başarmak öğrencilerin başarı düzeylerini artırır ve sınav kaygılarını
azaltmalarına yardımcı olur.
Tablo 5: Sınava Duyulan Kaygının Nedenleri
Aşağıdakilerden hangisi ya da hangileri sizde kaygı uyandırmaktadır?
Sınav sorularını yetiştirememekten korkuyorum (I)
Sınava yeterince hazırlanamamaktan korkuyorum (II)
Sınav sırasında bildiklerimi unutmaktan korkuyorum ( III)
Hepsi
Hiçbiri
Toplam
Yüzde
6,0
24,0
6,5
59,0
4,5
100,0
Öğrencilere “sınav sorularını yetiştirememekten korkuyorum”, “sınava yeterince
hazırlanamamaktan korkuyorum” ve “sınav sırasında bildiklerimi unutmaktan
korkuyorum” cümleleri seçenek halinde sunulmuş ve düşünceleri doğrultusunda
bunları derecelendirmeleri istenmiştir. Öğrencilerin dörtte biri sınava yeterince
hazırlanamamaktan, % 6’sı sınav sorularını yetiştirememekten ve %6,5’i de sınav
sırasında bildiklerini unutmaktan korktuklarını ifade etmişlerdir. Üçte ikiye yakını
da üç seçenekteki kaygıların hepsini beraberce yaşayacaklarını düşünmektedirler.
228
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Üniversite Sınavına Hazırlanan Öğrencilerin Sınav Kaygılarını Etkileyen Faktörler
Çok küçük bir bölümün ise sınavla ilgili her hangi bir yorumunun olmadığı
görülmektedir.
Öğrenciler henüz sınava girmeden önce zaman sorunu, yeterinde hazırlanamamak
endişesi ve bildiklerini unutmak ve kullanamamak kaygısı yaşamaktadırlar. Bu
kadar yoğun stres altına giren ve bu stresle baş edememe riski yaşayan gençlerin
sınav öncesi ve sınav esnasında rehberlik ve danışmanlık hizmetlerine, teknik bilgi
ve uygulamalara ihtiyaçları olduğu açıktır. Öğrenciye bu kadar yükleme yapmak ve
kısa bir zaman dilimindeki performanslarına göre gelecekleri hakkında belirleyici
olmak yerine eleyici olmayan bilgi birikimi gerektiren yollarla üniversiteye
alınmalarını sağlamak, gençlerin ruhsal yapılarında daha olumlu bir iz bırakacaktır.
3.2.2. Çevre Baskısının (Cinsiyetlere Göre) Gençlerin Sınav Kaygısına Etkisi
İnsanoğlu toplumsal bir varlık olarak çevresiyle sürekli etkileşim halindedir. Birçok
davranış ve faaliyet sosyal çevrenin beklentileri ve oluşumuna göre şekillenmektedir.
Özellikle gençler sürekli çevrelerine göre tavırlar geliştirir ve ona göre kendisini
konuşlandırır. Lise son sınıf öğrencileri üzerlerindeki üniversite sınavı yükünden
tek başına etkilenmemekte, ailesi, sosyal çevresi, okulu ve diğer unsurlarla bu
mücadeleye göğüs germektedirler. Öğrencilerin çevrelerinin beklentileri, onların
sınavlara karşı tavır geliştirmeleri ve ilgileri üzerinde etkili olmaktadır. Bu durumu
ölçmek üzere ‘çevrelerindeki insanlardan sen kazanmalısın, sen kazanacaksın gibi
cümleleri duymak sınav kaygınızı nasıl etkiliyor? ‘’ diye bir soru sorulmuş ve alınan
cevaplarda cinsiyetlere göre farklılıklar oluşmuştur. Öğrencilerin üçte bire yakınının
(%30)’u çevrelerindeki bu söylemlerden etkilenmedikleri görülmektedir.
Etkilenmeyenlerin üçte ikisini erkekler oluşturmaktadır. Çevre baskısından
etkilenenler veya çok etkilenenler ve sınav kaygılarının arttığını düşünenler %69,5
seviyesindedir. Bunların %42’si kız ve %27,5’si erkektir. Kızlar erkeklere göre sosyal
çevrenin söylemlerinden daha çok etkilenmektedir. Erkeklerin daha soğukkanlı ve
duygusal olarak dayanıklı olduğu da söylenebilir.
Çevre, bireylerin tüm yaşamlarını dizayn etmede etkili faktörlerden biridir. Gençler
sınavdan yüksek puan alarak kendilerini çevrelerine ispat etme eğilimindedirler. Bu
eğilim öğrencilerin çevre baskısından daha çok etkilenmelerine neden olmaktadır.
Cinsiyete göre bu durum değerlendirildiğinde kız öğrencilerin etkilenme dereceleri
erkeklere göre daha fazladır. Buna rağmen başarı düzeyleri erkeklerden daha yüksek
olmaktadır.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
229
Y.GENÇ
Tablo 6: Cinsiyet Dağılımı- Çevrenin Sınav Kaygısına Etkisi
Çevrenizdeki insanların '' Sen kazanmalısın, sen kazanacaksın, gibi cümlerlerinin
sınav kaygısına etkisi
Hiç
Etkilemiyor Etkiliyor,
Çok
Diğer
etkilemiyo
kaygımı
etkiliyor
arttıyor
Kadın
Cinsiyetniz
7,5%
13,1%
63,6%
15,0%
,9%
Çevredeki
33,3%
38,9%
63,0%
51,6%
100,0%
insanların
baskılarının
sınav kaygısına
etkisi
Total
4,0%
7,0%
34,0%
8,0%
,5%
Erkek
Cinsiyetniz
17,2%
23,7%
43,0%
16,1%
,0%
Çevredeki
66,7%
61,1%
37,0%
48,4%
,0%
insanların
baskılarının
sınav kaygısına
etkisi
Total
8,0%
11,0%
20,0%
7,5%
,0%
Toplam Cinsiyetniz
12,0%
18,0%
54,0%
15,5%
,5%
Çevredeki insanların
100,0%
100,0%
100,0%
100,0%
100,0%
baskılarının
sınav kaygısına etkisi
Total
12,0%
18,0%
54,0%
15,5%
,5%
Total
100,0%
53,5%
53,5%
100,0%
46,5%
46,5%
100,0%
100,0%
100,0%
3.2.3. Aile Faktörünün Sınav Kaygısına Katkısı
Lise son sınıf öğrencisi konumunda olan gençler aidiyet duygusu ve ihtiyaçlarının
karşılanması gereği ailelerine bağımlıdırlar. Aile içinde sürekli çocukların başarısı ve
gelecekleri hakkında konuşulması, onların aileye ilgi ve bağlılığını artırmakta ve
planlarını ailenin talepleri doğrultusunda yapmalarına sebep olmaktadır. Gökçedağ
(2001:70)’ın lise öğrencilerinin okul başarısı ve kaygı düzeyi üzerinde ebeveyn
tutumlarının etkilerini belirlemek üzere yapmış olduğu araştırmada; kaygı ve anababa tutumları arasında anlamlı bir ilişki bulmuştur. Araştırma sonuçlarına göre
demokratik tutum ile sürekli kaygı düzeyi puan ortalamaları korelasyonu negatif
yönde ve anlamlı, otoriter tutum ile sürekli kaygı puanları ise pozitif yönde ve
anlamlı bulunmuştur. Buna göre otoriter anne ve baba tutumunun öğrencilerin
kaygı düzeylerini daha yüksek tuttuğu söylenebilir. Modern ve demokrat aile
tipinde çocuklara kendileri hakkında karar verme hakkı, yetenek ve cesaretini
gösterme fırsatı verilirken geleneksel yapıda hayati konularda ailelerin görüşleri öne
çıkmaktadır. Aileler, çocukların yetenek ve kabiliyetlerini öncelemek yerine gelecek
kaygısıyla iş bulma imkânlarına göre meslek seçimi yapmalarını tavsiye
etmektedirler. Bunun sonucu olarak birçok birey eğitim aldığı mesleğinin dışında
işlerle meşgul olmakta ve profesyonellik zedelenmektedir.
230
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Üniversite Sınavına Hazırlanan Öğrencilerin Sınav Kaygılarını Etkileyen Faktörler
Tablo 7: Ailelerin Sınava İlişkin Düşünceleri
Üniversite sınavı hakkında aileniz ne düşünüyor
Mutlaka sınavı kazanmam gerektiğini düşünüyorlar
Sınavın önemli ancak tek seçenek olmadığına inanıyorlar
Sınavı kazanıp kazanmamla ilgilenmiyorlar
Diğer
Toplam
Yüzde
72,5
22,0
3,0
2,5
100,0
Bu bilgilere ışık tutması açısından ailelerin tepki ve yönlendirmelerinin sınav
kaygısına etkisini tespit etmek üzere öğrencilere “üniversite sınavı hakkında
ailelerinin ne düşündükleri sorulmuştur. Öğrencilerin dörtte üçe yakını (% 72,5)
ailelerinin mutlaka sınavı kazanmaları gerektiğini düşündüklerini ifade etmişlerdir.
Ebeveynler çocuktan çok sınava odaklanmış gözükmektedirler. Ailelerin bu
düşüncesi çocuklarda sınavı kazanma zorunluluğu baskısı doğurmaktadır. Bu kadar
baskı ister istemez psikolojik olarak çocuk üzerinde başarılı olamama kaygısı
oluşturmaktadır. Kaygının ifade şekli, türü, ortaya çıkma sıklığı her kültürün
kendine özgü niteliklerinden etkilenir. Aile beklentileri, ailenin olumsuz tutumları
ve okulda yaşanan başarısızlıklar, sınav kaygısının küçük yaşlarda gelişmesine ortam
hazırlar (Öner, 1990). Aileler çocuğu düşündüklerini zannederken farkında
olmadan çocuğun başarısına zarar vermektedirler.
Öğrencilerin dörtte bire yakını da ailelerinin sınavı önemsediği ancak tek seçenek
olmadığını düşünmektedir. Bu düşünce çocukların daha rahat ders çalışmalarına,
dersi anlamalarına ve anladıklarını uygulamalarına zemin hazırlamaktadır. Çok az
bir bölümünün aileleri de sınava ilgisiz gözükmektedir.
Ailelerin çocuklarının üniversiteye giriş sınavları ile düşüncelerini etkileyen önemli
unsurlardan birisi de maddi durumlarıdır. Bu soruya cevap bulmak üzere
öğrencilere “Ailenizin maddi durumu ve ailenizin size verebildiği imkânlar sınava
bakış açınızı nasıl etkiliyor?” şeklinde bir soru yöneltilmiştir. Öğrencilerin üçte
ikisinden fazlası ailenin kendileri için yaptığı harcamayı bir fedakârlık olarak
görmekte ve ailenin emeğini boşa çıkartmayarak sınavı kazanmak zorunda
olduklarını söylemektedirler. Bir kısmı (%17) ailesini rahatlatmak için sınavı
kazanmak istemektedir. Böylece öğrencilerin büyük çoğunluğu kendilerini ön plana
çıkarmaları gerekirken ailelerinin isteği için çalışmakta ve aileyi mutlu etme
peşindedir.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
231
Y.GENÇ
Tablo 8: Ailenin Sunduğu İmkânların Öğrencilerin Sınava Bakış Açılarına Etkisi
Ailenizin maddi durumu ve size verebildiği imkânlar sınava bakış açınızı Yüzde
nasıl etkiliyor?
Sınavı kazanırsam ailem de rahat edecek
17,0
Sınavı kazanarak ailemin emeğini boşa çıkartmayacağım
70,0
Etkilemiyor, ailem zaten bana bu imkânları sunmak zorunda
11,5
Diğer
1,5
Toplam
100,0
Öğrencilerin bir bölümü (%11,5) de ailesinin maddi durumunun ve ailenin
sağladığı imkânların sınava bakış açısını etkilemediğini ve ailesinin kendisine bu
imkânı sunmak zorunda olduğunu düşünmektedir. Lise seviyesindeki gençlerin
henüz kişilikleri oturmadığından kendilerini ailelerine göre şekillendirmektedirler.
Henüz onlara kendileri olma fırsatı verilememiş ve onlar da bunu başarabilmiş
değillerdir. Çocukların kendilerine özgüvenleri, gelecekleri hakkında bireysel karar
verebilme kabiliyet ve yetenekleri oluşmadığından sınavlara ikincil şahıs olarak
hazırlanmaktadırlar. Kendilerini başkalarının beklentilerine cevap verme zorunda
hissetmeleri de sınav kaygılarını artırmaktadır.
Tablo 9: Ailenin Sınavla İlgili Beklentileri
Ailenizin sınavla ilgili sizden beklentilerini nelerdir?
Sınavlardan hedefimi gerçekleştirebilecek kadar puan almam
Sınavlardan, diğer arkadaşlarımdan daha yüksek puan almak
Sınavdan barajı geçebilecek kadar puan almam
Diğer
Toplam
Yüzde
88,5
4,0
5,5
2,0
100,0
Çocuklar ailelerinin onlardan beklentilerinin farkındadırlar. Öğrencilere göre;
ailelerin büyük bir bölümü (%88,5) çocuklarından sınavlardan hedefini
gerçekleştirebilecek kadar puan almasını beklemektedir. Aslında çalışma seviyesi ile
hedefler arasında anlamlı bir ilişki kurmak gerekir. Çoğunlukla öğrenciler
kapasitelerinin üstünde hedefler seçmektedir. Duygusal olarak ailelerde bunu
desteklemektedir. Bilinçli davranarak gerçekleşebilir hedefler peşinde olmaları
çocukların daha rahat hareket etmeleri ve sonunda stres, kaygı ve hayal kırıklığı
yaşamamalarına katkı sağlayacaktır. Az bir bölümü (% 4) çocuklarını diğer
arkadaşlarıyla yarıştırmaktan yana olduğu ve onlardan fazla puan alması gerektiğini
düşünmektedirler. Diğer arkadaşlarıyla yarışa itilen çocuklar, diğerlerden daha
başarısız olacağım endişesi ile sınav kaygısını daha üst seviyede
yaşamaktadırlar.
232
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Üniversite Sınavına Hazırlanan Öğrencilerin Sınav Kaygılarını Etkileyen Faktörler
3.2.4. Gelecek (Meslek) Beklentisinin Sınav kaygısına Etkileri
Meslek, “Belli bir eğitim ile kazanılan sistemli bilgi ve becerilere dayalı, insanlara
yararlı mal üretmek, hizmet vermek ve karşılığında para kazanmak için yapılan,
kuralları belirlenmiş iş” şeklinde tanımlanır (TDK, 2016). Meslek belli bir alanda
etkinlikte bulunabilme gücüdür. Mesleki gelişim süreci; çocuklukta bir meslek
fikrinin oluşmaya başlamasından yetişkinlikte bir meslek sahibi oluncaya kadar
geçen gelişim dönemlerini kapsar. Bu süreci etkileyen unsurlar; bireyin ailesi, ilişki
kurduğu kişiler, okul öncesi ve okul içi eğitimi, bireyin ihtiyaçları, ilgileri, değerler
sistemi, benlik kavramı, genel ve özel yetenekleri, diğer kişilik özellikleri, yaşadığı
çevrenin özellikleri, toplumdaki mevcut iş alanları, istihdam koşulları, piyasadaki
arz talep ilişkisi şeklinde sayılabilir (Vurucu, 2010:14). İş ise; belli bir iş yerinde
sürdürülen benzer etkinlikler grubudur. Bir kimsenin mesleği olabilir, ama işi
olmayabilir (Kıyak, 2006)
Gençlerin meslek seçimleri 8. sınıftan sonra başlamaktadır. Lisede tercih edeceği
bölüm düşünülen meslekle yakından ilişkilidir. Gençler seçmeyi düşündükleri
meslek için öncelikle öğrenim görecekleri alan seçimini ve devam edecekleri liseyi
belirlemektedirler. Bu dönemde verilecek kararlar ileride sahip olunacak meslekleri
belirlemede önemli bir aşamadır. Bu kararlarının sağlıklı ve doğru olabilmesi için
onların kendi kişisel özelliklerini tanıması ve böylece kendilerinden beklenen
mesleki olgunluk düzeyine ulaşmaları ve etkili karar verme becerilerine sahip
olmaları gerekmektedir (Akıntuğ, 2012, s.13)
Üniversite için bölüm seçme ve dolayısıyla meslek seçme aşamasında olan lise son
sınıf öğrencileri kararlarını kendileri verememekte ve yakın çevresinin
yönlendirmelerine ihtiyaç duymaktadırlar. Bu konuda yapılan farklı araştırmalarda
şu sonuçlara ulaşılmıştır; Özyürek ve Atıcı (2002), üniversite için bölüm seçimi
yapan öğrencilerde okul danışmanı, aile, arkadaşlar, öğretmenler ve basında çıkan
haberlerin etkili olduğu sonucuna varmışlardır. Kıyak (2006), genel lise
öğrencilerinin meslek seçimi yaparken; meslekte iş bulma imkânı, yetenek, ilgi,
değerler, kişilik özellikleri, mesleğin getirdiği ödüller ve ailenin isteklerini dikkate
aldıklarını belirlemiştir. Bir başka araştırmada, öğrencilerin meslek seçimi ve
üniversite tercihi konusunda kendilerini yeterince bilgili görmedikleri tespit
edilmiştir (Anılan vd. 2008, s.238). Yelken (2008), Sakarya’da yaptığı araştırmada;
öğrencilerin mesleki tercihlerinin, onların okul türüne, anne‐babalarının
mesleklerine ve öğrenim durumlarına, ailelerinin aylık ortalama gelirine göre
farklılık gösterdiğini bulmuştur.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
233
Y.GENÇ
Tablo 10: Cinsiyet ile Meslek Tercihi Arasındaki İlişki
Kız
Cinsiyet
iniz
İstenen
meslek
Erkek
Cinsiyet
iniz
İstenen
meslek
Toplam
Cinsiyet
iniz
İstenen
meslek
Dokt
or
16,8%
Sahip olunmak istenen meslek
Mühend Mima Öğretm
Psikol
is
r
en
og
4,7%
6,5%
16,8%
12,1%
Avuk
at
8,4%
Diğer
75,0%
20,8%
38,9%
56,2%
65,0%
64,3%
54,4%
53,5%
6,5%
20,4%
11,8%
15,1%
7,5%
5,4%
33,3%
100,0
%
25,0%
79,2%
61,1%
43,8%
35,0%
35,7%
45,6%
46,5%
12,0%
12,0%
9,0%
16,0%
10,0%
7,0%
34,0%
100,0
%
100,0
%
100,0%
100,0
%
100,0%
100,0
%
100,0
%
100,0
%
100,0
%
34,6%
Topla
m
100,0
%
Araştırmamızda öğrencilerin mesleki tercihleri sorulduğunda; öğretmenliğin en
fazla tercih edildiği ve mühendislik ve doktorluğun onu takip ettiği görülmektedir.
Öğrenciler yeteneklerine göre değil iş bulma imkânlarına göre meslek seçmeye
çalışmaktadır. Meslek seçimlerinde, toplumsal algıda cinsiyetlere yüklenen
meslekler araştırmamızda da doğrulanmaktadır. Doktor, öğretmen, psikolog ve
avukatlık mesleklerini daha çok kızların seçtiği ve mühendis ve mimarlık gibi
meslekleri de daha çok erkeklerin seçtiği görülmektedir. Öğrencilerin mesleki
tercihleri ile kapasiteleri arasındaki ilişkiyi de görmek gerekir. Çünkü taleplere
ulaşmak için yeterli efor sarf edilmesi ve yeterli puan alınması da önemlidir.
Kızların daha çalışkan olduğu varsayımından hareketle tercihlerinin anlamlı olduğu
söylenebilir. Ayrıca öğrencilerin %34’ü diğer meslekleri hedeflemektedir.
Öğrenciler diğer meslek seçeneğine hemşire, tercüman, mütercim tercüman, polis,
asker, sağlık yöneticisi meslek dallarını ağırlıklı olarak yazmışlardır. Mesleklerin
çok çeşitli olması olumlu bir durumdur. Çünkü toplumun tüm mesleklere ihtiyacı
vardır.
3.3.Sınava Şartlanmanın Kaygı ve Başarıya Etkisi
Kız çocuklarının kaygı düzeyleri erkeklere göre daha yüksektir. Öğrencilerin
%36,5’i sınav kaygısının başarı düzeylerini olumsuz etkilediğini düşünmektedir.
Sınava verilen önem ilgiyi artırdığı gibi endişeyi de artırmaktadır. Öğrencilerin
yarıdan fazlası (%55,5) üniversite sınavının kendileri için çok önemli olduğunu
düşünmektedirler. Anadolu lisesinde okuyanların üçte ikisi, düz lisede okuyanların
234
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Üniversite Sınavına Hazırlanan Öğrencilerin Sınav Kaygılarını Etkileyen Faktörler
üçte biri bu düşünceye sahiptir. Anadolu lisesinde okuyanların sınavı daha çok
önemseyerek sınava yoğunlaşmaları nedeniyle kaygı düzeyleri daha yüksektir.
Öğrencilerin beşte biri sınavı kazanmalarının şart olduğunu kazanamazlarsa iş
sahibi olamayacaklarını düşünmektedirler. Beşte birlik bu oran toplam öğrencide,
düz lise öğrencilerinde ve Anadolu lisesi öğrencilerinde eşdeğer tespit edilmiştir.
Öğrencilerin %15’i bu sınavın tek seçenek olmadığını, başka seçeneklerinin de
olduğunu düşünmektedirler. Yapılan her hangi bir işte ikincil, üçüncül planların
olması daha doğrudur. Olmazsa olmaz düşüncesi kaygıyı artırmaktadır. Başka
seçeneklerinin olduğunu düşünenlerin çoğu düz lisede okumaktadır. Bu sonucu
şöyle de okuyabiliriz; Anadolu Lisesi öğrencileri akademik eğitimlerine daha çok
önem verdikleri için geleceklerini de aldıkları eğitime göre şekillendirmek
istemektedirler. Bundan dolayı üniversite sınavına daha çok önem vermektedirler.
Düz
lise
öğrencileri
ise
akademik
eğitimlerine
gereken
önemi
vermedikleri/veremedikleri için kendilerine ikinci seçenek oluşturmaktadırlar.
Tablo 11: Okul Türü ile Sınava Verilen Önem Arasındaki İlişki
Toplam
Düz Lise
Anadolu Lisesi
Okul Türü
Devam edilen
okul
Üniversite
sınavının
önemi
Devam edilen
okul
Üniversite
sınavının
önemi
Devam edilen
okul
Üniversite
sınavının
önemi
Üniversite sınavının önemi hakkındaki düşünceler
Bu
sınavın
benim
için çok
önemli
sınav
önemli
ama başka
seçenekleri
de var
Sınav
önemli
değil,
şansımı
denemek
istiyorum
2,0%
Diğer
Toplam
6,0%
Sınavı
kazanmam
şart,
kazanmazsam
iş sahibi
olamam
19,0%
70,0%
3,0%
100,0%
63,1%
19,4%
48,7%
12,5%
100,0%
50,0%
41,0%
25,0%
20,0%
14,0%
,0%
100,0%
36,9%
80,6%
51,3%
87,5%
,0%
50,0%
55,5%
15,5%
19,5%
8,0%
1,5%
100,0%
100,0%
100,0%
100,0%
100,0%
100,0%
100,0%
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
235
Y.GENÇ
SONUÇ
Araştırmada üniversite sınavına hazırlanan lise son sınıf öğrencilerinin sınav
kaygıları ve bu kaygıları etkileyen faktörleri tespit edilmek istenmiştir. Öğrencilerin
yarıdan az fazlası kız, yarıya yakını erkek, babaların yarıdan fazlası, annelerin yarıya
yakını lise ve üniversite mezunu, annelerde ilkokul mezunu olanlar babaların iki
katına yakın, Anadolu lisesinde okuyan öğrencilerin ebeveynlerinin eğitim seviyeleri
düz lisede okuyanlardan daha yüksek, eğitim seviyesi yüksek olan ebeveynlerin
çocukları daha başarılı okulda okumakta, annelerin çoğu ev hanımı, babalar memur
ve işçi profilini oluşturmaktadır. Ailelerin eğitim düzeyi öğrencilerin başarıları
üzerinde etkili olmaktadır. Babaları orta gelir seviyesinde ve memur/işçi ağırlıklı
olan öğrencilerin ihtiyaçlarını karşılamada daha az sorun yaşadıkları, bu durumun
başarılarını olumlu etkilediğini ve sınav kaygılarını azalttığını göstermektedir.
Özellikle kız-erkek öğrenci oranlarının birbirine yakın olması, cinsiyet ile
karşılaştırılan bulgularda güvenilir sonuçlar elde edilmesini sağlamıştır.
Öğrenciler; ailenin emeğini boşa çıkartmama, beklentilere karşı sosyal çevre baskısı
altında olma, ailelerin yüksek beklentileri, okulun/öğretmenin başarı beklentisi,
sınavda zaman sorunu, sınava yeterince hazırlanamama gibi sebeplerle sınav
kaygılarının arttığını ve bu durumun başarı düzeylerini olumsuz etkilediğini
düşünmektedirler. Öğrenciler bu bireysel ve çevresel beklentiler karşısında daha çok
kaygılanmaktadır. Ailenin bilinçsiz ilgisinin çocukların strese girmelerinde ve kaygı
düzeylerinde önemli bir etken olduğu görülmektedir. Okulların daha çok öğrenciyi
üniversiteye sokmak, diğer okullara göre daha yüksek puanlı öğrenci sahibi olmak
ve il genelinde başarısını yükseltmek için öğrencilerini motive etme adına yaptıkları
bir takım telkin ve iyileştirmeler karşısında öğrencilerin beklentilere karşılık
verememe endişesi kaygıya dönüşmektedir.
Öğrenciler kendilerine göre değil çevrelerine göre sınava hazırlanmakta ve
çevrelerine mahcup olmamaya, okulunun isteklerini yerine getirmeye, ebeveynin
dediğini yapmaya ve onları mutlu etmeye çalışmaktadırlar. Öğrencilerin üçte ikisi
çevre baskısı altındadır. Çevrenin söylemlerinden daha çok kızlar etkilenmektedir.
Öğrencilerin meslek tercihlerinde cinsiyetler etkili olmakta; kızlar doktor, psikolog
ve öğretmen gibi meslekleri seçerken erkekler daha çok mühendislik ve mimarlık
gibi meslekileri seçmektedir. Ailelerin gelir seviyesinin asgari ücretin üstünde
olması, çocukların meslek tercihlerine ve üniversiteyi okuyabilme isteklerine olumlu
yansımıştır. Çoğu ailenin çocuklarına gereken eğitim imkânlarını sunabilme
potansiyeli vardır.
236
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Üniversite Sınavına Hazırlanan Öğrencilerin Sınav Kaygılarını Etkileyen Faktörler
Öğrencilerin büyük bir çoğunluğunun, sınavı kazanarak ailesinin emeğini boşa
çıkartmamaları gerektiğini düşünerek sorumluluk bilinci içinde oldukları
görülmüştür. Öğrenciler onlara sarf edilen emeğin karşılığını, sınavı kazanarak
verme eğilimindedir. Ancak ailelerin üçte ikisi çocuklarının mutlaka sınavı
kazanması gerektiğini düşünmektedir. Bu düşünce öğrencinin beyninde sınavı
kazanmak zorunda olduğu izlenimini oluşturarak sınav kaygısını arttırmaktadır.
Öğrencilerin kaygı düzeylerinin artmasında ebeveyn faktörü de önemlidir. Öğrenci
aileleri, sınava hazırlık sürecinde çocuklarına sınavı kazanmaları konusunda baskı
uygulamamalıdır ve beklentileri çocuklarının kapasitesinin üzerinde olmamalıdır.
Aileler, sınavların mutluluğun ve başarının tek ölçütü olduğu düşüncesine neden
olabilecek
davranışlardan
kaçınmalıdır.
Bu
yüzden
anne-babaların
bilinçlendirilmesi son derece önemlidir. Sınav sisteminde sık sık yapılan
değişiklikler de öğrencileri olumsuz etkilemektedir. Okullardaki rehberlik ve
psikolojik danışman öğretmenlerin öğrencilerle daha yakından ilgilenmeleri ve
sınav kaygısını önleyici teknikler konusunda bilgilendirme yapmaları sağlanabilir.
Ayrıca Milli Eğitim Bakanlığının okullarda okul sosyal hizmetini devreye sokması,
öğrencinin ailesi ve sosyal çevresi ile bir bütün olarak değerlendirilmesini
sağlanmalıdır. Aile ve sosyal çevrenin desteğinin alınması ve gerekli
bilinçlendirmelerin yapılması gençlerin bilgi birikiminin artırılması, nitelikli ders
çalışma ve sınav kaygısı ile baş etmelerinde pozitif yönde katkılar sunacaktır.
KAYNAKÇA
Akıntuğ, Y. (2012) Grup Rehberliği Programının Ergenlerin Mesleki Olgunluk
Düzeylerine Etkisi, Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi (H. U.
Journal of Education) Özel Sayı 1: 12-21 [2012] ss.13
Alyaprak, İ. (2006). Üniversite Sınavına Hazırlanan Öğrencilerde Sınav Kaygısını
Etkileyen Faktörlerin İncelenmesi. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi,
Ege Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü
Aslan S. (2005) Ergenlerde Ana- Baba Tutumu, Smav Kaygısı, Ders Çalışma
Becerilerinin Lise Giriş Sınavını Yordama Düzeyleri (yayınlanmamış
yüksek lisans tezi). Mersin: Mersin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
Anılan, H., Çemrek, F. ve Anagün, Ş.S. (2008). Ortaöğretim Öğrencilerinin
Meslek Seçimi ve Üniversite Tercihlerine İlişkin Görüşleri (Eskişehir
Örneği). e‐Journal of New World Sciences Academy Social Sciences, 3(2),
238‐249.
Cüceloğlu, D. (1998). İnsan ve Davranışı. İstanbul: Remzi Kitabevi
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
237
Y.GENÇ
Dökmen, Ü. (1994). Sanat ve Günlük Yaşamda İletişim Çatışmaları ve Empati.
İstanbul: Sistem Yayıncılık
Duman, G.K. (2008). İlköğretim 8. Sınıf Öğrencilerinin Durumluk Sürekli Kaygı
Düzeyleri İle Sınav Kaygısı Düzeyleri Ve Ana - Baba Tutumları
Arasındaki İlişkinin İncelenmesi, Dokuz Eylül Üniversitesi Eğitim
Bilimleri Enstitüsü, Eğitim Bilimleri Anabilim Dalı Rehberlik Ve
Psikolojik Danışmanlık Programı Yüksek Lisans Tezi
Gökçedağ, S. (2001). Lise Öğrencilerinin Okul Başarısı ve Kaygı Düzeyi Üzerinde
Anne - Baba Tutumlarının Etkilerinin Belirlenip Karşılaştırılması.
Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, D.E.Ü. Eğitim Bilimleri Enstitüsü,
s.72
Hancock, D. R. (2001). Effects of test anxiety and evaluative threat on students'
achievement and motivation. Journal of Educational Research, 94(5), 287291.
Kayapınar
E. (2006) Ortaöğretim Kurumları Öğrenci Seçme Ve Yerleştirme
Smavı’na Hazırlanan İlköğretim 8. Sınıf Öğrencilerinin Kaygı
Düzeylerinin İncelenmesi (yayınlanmamış yüksek lisans tezi).
Afyonkarahisar: Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
Kıyak, S. (2006). Genel Lise Öğrencilerinin Meslek Seçimi Yaparken Temel
Aldığı Kriterler. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Yeditepe
Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul
Öner, N. (1986). Development of the Turkish Form of Test Anxiety Inventory.
Eric No: ED. 275-765
Öner, N. (1990). Sınav Kaygısı Envanteri El Kitabı. İstanbul: Yöret Vakfı
Yayınları
Özer, K. (2014) “Kaygı- Sınanma Duygusuyla Baş Edebilme” İstanbul: Sistem
Yayıncılık.
Palti, C. (2012). Yüksek Lisans Tezi. Üniversiteye Hazırlanan Lise Son Sınıf
Öğrencilerinde Yükseköğretime Geçis Sınavı Öncesi ve Sonrasında Benlik
Kaygısı, Sınav Kaygıs ve Durumluk- Sürekli Kaygı Düzeyleri . İstanbul
Özyürek, R. ve Atıcı, M. (2002). Üniversite Öğrencilerinin Meslek Seçimi
Kararlarında Kendilerine Yardım Eden Kaynakların Belirlenmesi. Türk
Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi, 2(17), s.33‐42
Tekbaş, S. 2009) Edirne Merkez İlçe’de İlköğretim Son Sınıf Öğrencilerinde
Ortaöğretim Kurumları Öğrenci Seçme Ve Yerleştirme Sınavı (Oks) Ve
238
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Üniversite Sınavına Hazırlanan Öğrencilerin Sınav Kaygılarını Etkileyen Faktörler
Lise Son Sınıf Öğrencilerinde Öğrenci Seçme Sınavı (Öss) Sınav Kaygısı
Ve Etkileyen Etmenler, Trakya Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü
Halk Sağlığı Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi
TDK (2016). Türk Dil Kurumu,
http://tdk.gov.tr/index.php?option=com_bts&view=bts, (Erişim Tarihi:
20.04.2016).
Ünal A. (2006) OKS’ye Hazırlanan Öğrencilerin Smav Kaygıları İle Benlik Saygı
Düzeyleri Arasındaki İlişkinin İncelenmesi (yayınlanmamış yüksek lisans
tezi). Ankara: Gazi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü;
Vurucu, F. (2010). Meslek Lisesi Öğrencilerinin Meslek Seçimi Yeterliliği ve
Meslek Seçimini Etkileyen Faktörler, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi,
Yeditepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
Wine, J. D. (1980). Cognitive-Attentional Theory Of Test Anxiety. In 1. G.
Sarason (ed.), Test Anxiety: Theory, Research, And Applications Pp. 349385. Hillsdale, Nj: Erlbaum.
Wolf, L. F., & Smith, J. K. (1995). The Consequence Of Consequence:
Motivation, Anxiety, And Test Performance. Appied Measurement In
Education, 8(3), s.227-242.
Yelken, K. (2008). Orta Öğretim Son Sınıf Öğrencilerinin Üniversite Tercihlerini
Ve Meslek Seçimini Etkileyen Faktörler: Sakarya İl Merkezi Örneği,
(Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler
Enstitüsü, Sakarya
Yıldırım, İ. (2000). Akademik Başarının Yordayıcı Olarak Yalnızlık, Sınav Kaygısı
ve Sosyal Destek, Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 18:
s.167 – 176
Yıldırım, İ,. Ergene, T., (2003) Lise Son Sınıf Öğrencilerinin Akademik
Başarılarının Yordayıcısı Olarak Sınav Kaygısı, Boyun Eğici Davranışlar Ve
Sosyal Destek, Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 25 : 224-234
Zatz, S., & Chassin, L. (1985). Conditions of test-anxious children under
naturalistic test-taking conditions. Journal of Consulting And Clinical
Psychology, 53(3), 393-401
Zatz, S., & Chassin, L. (1985). Conditions of test-anxious children under
naturalistic test-taking conditions. Journal of Consulting And Clinical
53(3),
393-401
Psychology,
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
239
Hazar Yahudileri ve Rus-Hazar İlişkileri
Hazar Yahudileri ve Rus-Hazar İlişkileri
Şir Muhammed DUALI1
Özet
Yahudilik, kendine özgü inanç kıstasları nedeniyle dışa kapalı bir milli din görünümü
segileyen inaç olma özelliği taşımaktadır. Bu yapısından dolayıdır ki Yahudi geleneğinde
Hıristiyanlık veya İslam inancında yer alan misyonerlik/tebliğ anlayışına benze bir bakışaçısı
pek yer almamaktadır. Ancak tarihi kayıtlar tarihin balli dönemlerinde Yahudiliğin de diğer
ırk ve toplumlar arasında hayat bulduğunu ortaya koymaktadır. Bu toplumların başında ise
kuşkusuz Yahudiliği resmi din olarak benimseyen Hazar Türkleri gelmektedir. Biz bu
makalemizde Hazar Türklerinin Yahudi inancını benimsemesinin gerekçeleri üzerinde
duracağız. Ayrıca Hazar Yahudilerinin Kuzey komşuları olan pagan Rus toplumuyla ikili
ilişkileri ve Hazar Yahudilerinin zamanla Rus himayesi altında girme sürecini
değerlendirmeye çalışacağız.
Anahtar Kelimeler: Hazarlar, Yahudi, Rusya, Din, Siyaset
Khazar Jews and Russian-Khazar Relations
Abstract
Because of the specific criteria self-enclosed, Judaism have characteristic of belief that
exposes a national religious appearance. Thus, Jewish or Christian tradition are rarely part
of a similar perspective to the understanding of the Muslim faith is located missionary.
However, historical records of Judaism in certain periods of history reveals that he found
life among other races and communities. At the beginning of this society, of course, comes
the Khazar Turks who adopted Judaism as its official religion. In this article, we will focus
on the grounds of the Khazar Turks adopted the Jewish faith. In addition we will try to
analyze bilateral relations of the pagan Russian society of the northern neighbor with
Khazar Jewish.
Keywords: Khazars, Jewish, Russian, Religion, Politica
1. Yahudilerin Bölgeye İntikal Süreci
Karadenizin Kuzey Doğu bölgesinden başlayarak Hazar Denizinin Kuzey Batı
kıyılarına kadarki geniş coğrafyayı kapsayan bölgede varlık gösteren Hazar
Türklerinin Yahudi inancını benimsemeleri ile ilgili günümüze kadar çeşitli bilgiler
ulaşmış bulunmaktadır. Ancak bu bölgede ilk Yahudi varlığı ile ilgili elimizde çok
az kaynak bulunduğundan sağlıklı sonuçlara ulaşmak pek kolay olmamaktadır. Biz
burada elde mevcut veriler ışığında Karadenizin Kuzey kıyılarında bulunan Yahudi
varlığı ve Hazar Türklerinin bölgeye intikali hususunu irdelemeye çalışacağız.
Yrd. Doç. Dr., Gaziosmanpaşa
muhammed.duali@gop.edu.tr.
1
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Üniversitesi,
İlahiyat
Fakültesi
Öğretim
Üyesi,
241
Ş.M.DUALI
Şimdiki Rusya Federasyonu sınırları içerisinde bulunan Phanagoria şehri (Kherc
Boğazı kıyıları) civarında XX. yüzyıl içerisinde gerçekleştirilen arkeolojik kazılar,
bölgede Yahudi varlığı ile ilgili önemli bulguların gün yüzüne çıkmasına yol
açmıştır ki bu bölgeler uzun müddet boyunca hazarların kontrolü altında olmuştur.
Bu kazılarda örneğin üzerlerinde yedi kollu şamdan (Menora) ve İbranice harflerin
yer aldığı mezar taşları bulunmuştur. Bu bulgular Miladi I. yüzyıldan itibaren
Yahudilerin Karadenizin Kuzey Doğu kesimlerinde varlık gösterdiklerini ortaya
koymuştur.
Araştırmacılar Yahudilerin bu bölgelere M.S. 132-136 tarihlerinde Bar Kohba
önderliğinde Roma İmparatorluğuna karşı meydana gelen Yahudi ayaklanması
sonucunda sürüldüklerini ileri sürmektedir. Zira dönemin Roma İmparatoru,
Traianus Hadrianus (ö. 138), ayaklanmayı kanlı bir biçimde bastırmış ve binlerce
Yahudiyi de idama mahkum etmiştir. Söz konusu olay, Filistin dolaylarında
bulunan Yahudilerin dünyanın diğer coğrafyalarına göç etmeleri ile sonuçlanmıştır.
Bu bölgelerin başında, Roma’nın himayesi altında bulunan Bosporos Krallığına
bağlı şimdiki Kırım Yarımadası ve doalyısıyla da Kherc Boğazı doalyları
gelmektedir. Ancak bölgede Yahudi varlığının çok daha eski tarihlere dayandığını
belirten araştırmacılar da yok değildir. Buna göre Kırım ve civarına ilk Yahudi
göçü, M.Ö. VI. yüzyılda Babil esareti sonrası Kafkasya üzerinden gerçekleşmiştir.
Roma’nın himayesinde olan Bosporos Krallığının önemli bir bölümü M.S. IV.
yüzyıl içerisinde Gotların ve Hunların kontrolü altına girmiştir. İleryelen
dönemlerde Kiev merkezli bir siyasi oluşum haline gelen Rusların söz konusu
coğrafyayı kontrol altına alması, bu bölgede bulunan Yahudilerin de Rusların
himayesi altına girmesiyle neticelenmiştir ki Rusya Yahudilerinin tarihi bu
dönemlerden itibaren başlatılmaktadır.2 Grek tarihçi Theophanes’un (ö. 818) başta
Phanagoria şehri olmak üzere bölgede çok sayıda Yahudinin varlığından
bahsetmesi de bu savı destekler mahiyettedir. Bu bilgilerden mütevellit bazı
araştırmacılar Kırım Yarımadasında M.S. V. yüzyıl dolaylarında bir Yahudi
Derebeyliğinin varlığından ve en önemli şehirlerinden birinin de Çufut Kale
olduğundan bahseder. Ancak genel kanı, bölgede bir Theodoro Derebeyliğinin
olduğu, halkının ise Yahudilerden ziyade Gotlar, Grekler ve Karaimlerden oluştuğu
üzerinedir.3
1
1
2
3
V. L. Vihnovich, 2000 Let İstorii Yevreyev Rossii, Akademiya İssledovaniya Kulturi, Petersburg,
2012, s. 23.
Alina Rebel, İstoriya Yevreyev v Rossii, Eksmo, Moskova, 2013, s. 14.
Rebel, İstoriya Yevreyev v Rossii, s. 15.
242
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Hazar Yahudileri ve Rus-Hazar İlişkileri
Her ne kadar Yahudilerin Kırım yarımadası ve civarına Babil esareti sonrası
geldikleri ileri sürülmüşse de elimizde mevcut kaynaklar, Yahudilerin bölgedeki
varlığıyla ilgili olarak M.S. I. yüzyıla işaret etmektedir. Dolayısıyla Kırım
Yarımadası civarında ilk Yahudi varlığını ortaya koyan belge, M.S. 80-81 yıllarına
ait olduğu tahmin edilen bir mermer yazıttır. Grekçe olan ve dönemin Roma
İmparatoruna
hitaben
yazılan
mermerde,
Yahudi
sinagoglarından
bahsedilmektedir. Dolayısıyla bu tarihi kanıt, M.S. I. yüzyılda, Kırım ve civarında
Yahudi nüfusunun varlığını ortaya koymaktadır. Rusya asıllı Yahudi tarihçi
Dubnow, bu Yahudi cemaatinin Yunan Helenizmi etkisinde kalan Yahudilerden
müteşekkil olduğunu, yazışmalarını Yunanca yaptıklarını ve Yunan isimler
kullandıklarını belirtmektedir.4 İlerleyen dönemlerde bölgenin Rus Derebeylerinin
yönetimi altına girmesi ile birlikte bölgede mevcut Yahudi nüfus da giderek
azalmaya yüz tutmuştur. Ancak zamanla bölgeye yönelik Yahudi ilgisi artmıştır ki
bunun başlıca sebebi, Doğu Roma İmparatorluğu’nun kendi sınırları içerisinde
bulunan Yahudilere yönelik uyguladığı sistematik baskı politikasıdır. Dolayısıyla
Yahudiler, merkezinde Kiev olmak üzere, Kuzey Batıda Suzdal şehrine, Güneyde
ise Taman Yarımadasına kadar uzanan geniş bir coğrafya içerisinde varlık
göstermeye başlamıştır. Ayrıca Kiev’in bir semtine 933 yılında Rus Kınyazı5 İgor (ö.
945) tarafından Kırım ve Kerç’ten esir olarak getirilen iki bin civarında Hazar
Yahudisinin yerleştirildiği hususu Rus kaynaklarda yer almaktadır.6 Bundan
dolayıdır ki İgor döneminde Kiev şehrinin güney kesimi Hazar olarak
isimlendirilmiştir.
Sonuç olarak Yahudilerin önceleri Hazarların X. yüzyıldan itibaren ise Kiev Rus
Derebeyliğinin eğemenliği altında bulunan bölgelere ne zaman ve nasıl geldikleri ile
ilgili ortaya atılan tezler, mevcut kaynaklar çerçevesinde değerlendirildiğinde şu üç
hipotez karşımıza çıkmaktadır. Bunlardan ilki, Doğu Batı üzerinden Aşkenaz
Yahudilerinin bölgeye intikalini öngörürken, ikincisi, İslam ülkeleri üzerinden
bölgeye gerçekleşen Yahudi yayılmacılığını ön plana çıkartır. Sonuncusu ise Doğu
Roma sınırları içerisindeki Yahudilerin ticari ve ekonomik nedenlerden dolayı
bölgeye yerleşmesi tezidir. Bilim dünyasında kabul gören ve Batı teorisi olarak
4
5
6
S. M. Dubnow, History of the Jews in Russia and Poland From the Earliest Times Until the
Present Day, Volume I, Varda Books, 2001, s. 15-16.
Slavlar arasında faaliyette bulunan Vareg kıtaları veya “Drujinaların” başında duran Norman
beylerine Kinyaz denmiştir. Dokuzuncu yüzyıldan itibaren Rus siyasal yönetiminin başında
bulunan kişiler bu unvanı kullanmışlardır. Bkz. A. Nimet Kurat, Rusya Tarihi, Başlangıçtan
1917’ye Kadar, II. Baskı, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 1987, s. 16.
A. İ. Soljenitsin, Dvesti Let Vmeste, v Dve, Tomah, Tom Perviy, İzdatelstvo, Russkiy Put,
Moskova, 2001, s. 4.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
243
Ş.M.DUALI
bilinen ilk ihtimale dayanak olarak haçlı seferleri gösterilmektedir. Nitekim haçlı
seferleri sırasında Almanya ve Fransa’dan geniş çapta Yahudi göçünün yaşandığı
bilinmektedir.7 Ancak kaynaklar haçlı seferleri sırasında Kiev dolaylarına yönelik
herhangi bir Yahudi göçünden bahsetmemektedir. Bu da söz konusu tezin
yetersizliğini ortaya koymaktadır. İkinci ihtimalle ilgili olarak öne sürülen en
önemli kanıt Arap tarihçi el-Mesûdî’nin İslam ülkeleri ve Rum diyarından gelen
Yahudilerin Hazar devletine göçüyle ilgili aktardığı bilgilerdir. Henüz 720
yıllarında Doğu Roma tahtına çıkan Leon İsaur, bir ferman yayınlayarak tüm
Yahudilerin Hıristiyanlığa geçmesini emretmiştir ki bu durum Yahudilerin Doğu
Roma İmparatprluğu dışına kaçmalarıyla sonuçlanmıştır.8 Buna benzer bir diğer
uygulama Doğu Roma İmparatoru olan Romanos tarafından X. yüzyılın ortalarına
doğru, uygulamaya konmuştur. 720 yılında olduğu gibi bu dönemde de bir kısım
Yahudi, Hazar yurduna kaçmak mecburiyetinde kalmıştır.9 Diğer taraftan Rusların
Hıristiyanlığı kabul etmelerinden önce bir kısım Yahudilerin Bizans
İmparatorluğu’nun sınır boylarına göç etmeleri olası bir ihtimaldir. Zira Taman
Yarımadası, her ne kadar Kiev Rus Derebeyliğinin önemli merkezlerinden biri olsa
da Bizans etkisinin canlı olduğu bir coğrafya olmaya devam etmiştir. Ayrıca bu
bölge, Helenistik dönemden itibaren önemli Yahudi merkezlerinden biri olma
özelliğine sahipti.10 Üçüncü ihtimal olan ticari ve ekonomik nedenlerin de Yahudi
göçlerinde etkin rol oynadığı muhakkaktır. Zira tarihi kayıtlar, Karadeniz’in Doğu
Roma İmparatorluğu’nun kontrolünde bulunan Kuzey bölgelerinde erken
tarihlerden itibaren bir Yahudi varlığından bahsetmektedir.
2. Hazar Yahudileri
Batı Türk İmparatorluğundan neşet etmiş bir topluluk olan Hazar Hanlığı,11 VII.
yüzyıldan XI. yüzyılın ortalarına kadar, Volga ve Dnyeper nehirleri arasını kapsayan
geniş bir coğrafyada varlık gösteren ve inanç olarak da Yahudiliği benimseyen bir
devlet olarak karşımıza çıkmaktadır. Hazarların Yahudiliği, devletin resmi dini
olarak benimsemeleriyle ilgili elimizde birden fazla kaynak bulunmaktadır. Hazar
Yahudileriyle ilgili ilk elden bilgiler, Endülüslü bir Yahudi olan Hasday bin
7
8
9
10
11
Yevreyskaya Entsiklopediya, Krestoviye Pohodi, Obshestvo Dilya Nauchnih Evreyskih İzdaniy,
İzdatelstva Brokgauz-Efron, Tom 9, Peterburg, 1906-1913, s. 851-854.
D. M. Dunlop, Hazar Yahudi Tarihi, İngilizceden Çev, Zahide Ay, Selenhe Yayınları, İstanbul,
2008, s. 191.
El-Mesûdî, Muruc ez-Zeheb, çev, Ahsen Batur, Selenge Yayınları, 2. Baskı, İstanbul 2011, s.
136.
Kulik, “Yevreyi Drevney Rusi: İstoçniki i İstoriçeskaya Rekonstruktsiya.” s. 65.
Dunlop, Hazar Yahudi Tarihi, s. 21-22.
244
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Hazar Yahudileri ve Rus-Hazar İlişkileri
Şaprut’un (ö. 970) Hazar Hanı Josef ile olan mektuplaşmasında karşımıza
çıkmaktadır. Bunun dışında Hazar Hanlığı ile komşu olan Arap, Bizans ve Ermeni
tarihçi ve coğrafyacıların eserlerinde de konuyla ilgili bilgiler yer almaktadır. 12
Yahudiliği benimseyen Hazarların konuştukları dil hususunda da farklı görüşler
mevcuttur. Bazı kaynaklar, Hazarların, Türkler ve Perslerin dilinden farklı bir dil
kullandığını kaydetmektedir. Ancak elimize ulaşan bazı belgeler, Hazarların yazı
dili olarak İbraniceyi kullandığını ortaya koymaktadır. Nitekim Arap bibliyografya
bilgini İbnü'n Nedîm (ö. 998), Hazarların İbraniceyi kullandıklarını belirtmek
suretiyle bu hususu teyit etmektedir.13 Buna rağmen araştırmacıların çoğu, Hazar
dilinin kısmen Macar-Bulgar lehçesinden oluştuğunu kısmen de Türk dili ailesine
bağlı olduğunu ileri sürmektedir.14
727-737 tarihleri arasında yaşanan Arap-Hazar savaşları sonucunda Müslüman
orduları bölgeyi fethetmiş ve halkın büyük bir bölümünü Kuzeye yani Rusların
kontrolü altında bulunan bölgelere göçe zorlamıştır. Ancak bu tarihlerde
Hazarların Paganist15 oldukları bilinmektedir. Tarihi belgeler Hazar
Hükümdarının 737 yılında Müslümanlar karşısında aldığı tarihi yenilgi sonrasında
İslam’ı kabul ettiğini ileri sürmektedirler. Ancak yine tarihi kayıtlara göre Hazar
Hükümdarının, 740 yılında İslam’dan feragat ederek, Yahudiliğe yönelmesi söz
konusudur. Hazarların, Yahudiliği tercih etmeleri hususunda Doğu Roma’nın
baskılarından kaçarak bölgeye sığınan Yahudilerin etkin olduğu varsayılmaktadır.
Arap kaynaklarda bu konuyla ilgili ilk bilgler, ünlü Arap tarihçisi Mesudi’nin
Muruc ez Zeheb adlı eserinde yer almaktadır. Mesudi, eserinde Hazar Hükümdarı
ve maiyetinin, halife Harun Reşit zamanında Yahudiliği kabul ettiğini, bununla
birlikte halkın önemli bir bölümünün Müslüman, Hıristiyan ve putperestlerden
müteşekkil olduğunu kaydetmektedir.16 Arap seyyah İbn Fadlan da
Seyahatnamesinde Hazarlar ve Hükümdarlarının Yahudiliği benimsediğini teyit
etmektedir. Ancak onun verdiği bilgilere göre Etil nehrinin iki yakasına kurulu
büyük bir şehrin bir yakasında Müslümanların, diğer yakasında Hakan ve
maiyetinin ikamet etmektedir.17 Yine bir diğer Arap tarihçisi olan Mukaddesi,
12
13
14
15
16
17
P. K. Kokovtsov, Yevreysko - Khazarskaya Perepiska v X veke, İzdatelstvo Akademii SSSR,
Lenengrad, 1932, s. VI.
Hans H. Wellisch, The First Arab Bibliography: Fihrist al-'Ulum, Urbana-Champaign Library,
Number 175, December 1986, s. 16.
Shlomo Sand, Yahudi Halkı Nasıl İcat Edildi, Kitabı Mukaddes’ten Siyonizme, çev, Işık
Ergüden, Doğan Kitap, İstanbul, 2011, s. 270
Evreyskaya Entsiklopediya, Khazar, Tom 15, s. 648.
El-Mesûdî, Muruc ez-Zeheb, s. 136.
İbn Fadlan, Seyahatname, Önsöz ve Trc, R. Şeşen, Bedir Yayınları, İstanbul, 2011, s. 83.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
245
Ş.M.DUALI
Ahsenü’t-Tekasim adlı eserinde, Hazar Hanlığından bahsederken bölgede Yahudi
varlığına dikkat çekmektedir.18 Her ne kadar Hazar Hanlığı Yahudi inancını
devletin resmi dini olarak benimsemişse de halk arasında çeşitli inançlara mensup
toplulukların yaşamlarını idame ettirdiğini, Arap seyyah İbn Dasta’nın eserinde
görmek mümkündür. Ayrıca Dasta, Hazar Hanlığı içerisinde Müslümanların
yoğunlukta yaşadığı iki yerleşim yerinin varlığından da söz etmektedir.19 Bu durum,
araştırmacılar arasında farklı görüşlerin ortaya çıkmasına zemin oluşturmuştur.
Dolayısıyla bir kısım araştırmacı, Doğu Avrupa Yahudilerinin kökenlerini Hazar
Yahudilerine dayandırırken bazıları da bu sava karşı çıkmaktadırlar. Örneğin Kevin
Alan Brook ‘Doğu Avrupa Yahudilerinin Kökeni’ başlıklı çalışmasında, Yahudilerin
Doğu Avrupa coğrafyasına M.S. IX ve X. yüzyıllarda Doğu Roma
İmparatorluğu’nun baskıları sonucunda göç ettiklerini ileri sürmektedir.20 Nitekim
tarihi kayıtlar 820 yılında tahta çıkan II. Mişel döneminden itibaren İmparatorluk
içerisinde Yahudi aleyhtarlığının ivme kazandığını, I. Basil ile birlikte Yahudilerin
din değiştirmeye zorlandığını ve koyu bir Ortodoks olan I. Romanius zamanında
ise bir kısım Yahudi’nin baskılardan kaçarak Hazar Hanlığına sığındığını
yazmaktadır.21 Artur Kostler ise Doğu Avrupa Yahudilerinin kökenini Hazar
Hanlığına dayandırmaktadır ki bu hususa yeniden değinilecektir.
Hazar Hükümdarının ne zaman ve nasıl Yahudiliği kabul ettiği hususuna gelince,
Arap kaynakların verdiği bilgilere göre, Hazar Hükümdarının ehli kitap
temsilcisiyle dini meseleler üzerine görüş alış verişinde bulunduğu, Yahudi bir
bilginle Hıristiyan papaz arasında münazara gerçekleştiği ve Yahudi bilginin
Hükümdarı ikna ettiği üzerinedir.22 Hükümdarın bununla yetinmeyip İslam’ı da
tanımak istediği ancak Müslümanlar tarafından gönderilen elçinin Yahudi bilgin
tarafından engellendiği ve nihayetinde Hükümdarın Yahudi inancını kabul ettiği
nakledilmektedir.23 Arap kaynaklarının aksine, Yahudi kaynaklar, Hazarların
Yahudiliği 740 yılı itibariyle kabul ettiğini yazmaktadır. Oysa Arap kaynakları bu
konuyla ilgili net bir tarih vermemekle birlikte, Halife Harun Reşit (M.S. 800
civarı) dönemine işaret etmektedirler. Yahudi kaynaklar içerisinde bu hususta
18
19
20
21
22
23
Mukaddesi, Ahsenü’t- Takasim, Çev, Ahsen Batur, Selenge Yayınları, İstanbul, 2015, s. 367.
Ebu Ali Ahmed Bin Omar Bin Dasta, İzvestiya o Hazarah, Bolgarah, Slavyanah i Russah, D. A.
Hvolson, Petersburg, 1869, s. 17.
Kevin Alan Brook, “Doğu Avrupa Yahudilerinin Kökeni,” çev, Osman Karatay, Karadeniz
Araştırmaları, sayı 6/2005, s. 2 (1-25)
Yusuf Besalel, Osmanlı ve Türk Yahudileri, Genişletilmiş 2. Baskı, Gözlem Gazetecilik Basın ve
Yayın, 2004, s. 21.
Dubnow, History of the Jews in Russia and Poland, Volme I, s. 21.
Dunlop, Hazar Yahudi Tarihi, s. 106.
246
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Hazar Yahudileri ve Rus-Hazar İlişkileri
elimize ulaşan ilk belge, XII. yüzyılda yaşamış bir Yahudi olan Yehuda Ha-Levi (ö.
1141) tarafından kaleme alınan Hazar başlıklı çalışmadır. O, bu çalışmasında
Hazar Hükümdarının Yahudiliği kabul etme olayını Arap müelliflerin
naklettiklerinden farklı olarak mistik bir anlayış çerçevesinde konu edinmektedir.
Zira ha-Levi, dönemin Hazar Hükümdarının, gördüğü bir rüya üzerinden yola
çıkarak Hıristiyan, Müslüman ve Yahudi bilginlerle diyalog içerisine girdiğinden
bahsetmektedir. Nihayetinde hakikatin peşinden giden Hükümdar, Yahudiliğin
hakiki din olduğunda karar kılmıştır.24 Burada şu hususu da belirtelim ki üç semavi
din temsilcisiyle dinler üzerine yapılan tartışma meselesi sadece Hazarlar için söz
konusu olmayıp, Bulgar ve Rusların da benzer bir yöntemle dini seçim yaptıkları
nakledilmektedir.25 Dolayısıyla burada Ha-Levi’nin zamanından 400 sene önce
cereyan ettiği varsayılan olayı detaylı bir biçimde aktarıyor olması, rivayetin
sıhhatine gölge düşürmektedir. Ayrıca Hazarların Yahudiliği kabul tarihi olarak
aktarılan 740 yılının da tartışmalı olması söz konusu kuşkuları güçlendirmektedir.
Bunun dışında Yahudi kaynaklarında yer alan ve Hazar Hükümdarı Jozef ile
Yahudi Hasday ibn Şaprut26 arasında cereyan ettiği varsayılan yazışmalar söz
konusudur. Tahmini X. yüzyılın ortalarına ait olduğu düşünülen bu mektup,
mahiyeti itibariyle Endülüslü Yahudi din adamı Hasday’ın Hazar Hükümdarına
yönelttiği birtakım soruları yanıtlamasından ibarettir. Bu yazışmaların da gerçeklik
payı yüksek olmakla birlikte, sahihliği henüz kanıtlanmış değildir.27 Tüm bu
söylenenler ışığında, Hazar Hanlığında mevcut Yahudilerin aslında bölgeye Bizans
baskısı sonucunda yerleşen Yahudilerden müteşekkil olduğunu, buna ilaveten başta
Hükümdar olmak üzere maiyetinin zamanla Yahudiliği benimsediğini söylemek
mümkündür. Zira bölge halkının ekseriyetinin başta İslam olmak üzere
Hıristiyanlık ve putperestliğe mensup olduğu çeşitli kaynaklarda ortaya
konulmaktadır. Yönetici düzeyindeki kişilerin Yahudiliği resmen kabul etmesi
hususuna gelince; bunun, Hıristiyan Doğu Roma ve Müslümanlardan oluşan iki
kutuplu dünya dengeleri göz önünde bulundurulmaksızın anlaşılması güç olsa
gerek. Onüçüncü Kabile adlı çalışmasında bu konuyu değerlendiren Yahudi yazar
Arthur Koestler, VIII. yüzyılda Konstantinopolis ve Bağdat merkezli temel iki
gücün yansıra Hazar Hanlığının üçüncü bir güç olarak varlık gösterdiğinin altını
24
25
26
27
Judah Halevi, Kuzari, Russian Translation by, G. Lipsh, Second Edition, Jerusalem, 1990, s. 2729.
Bu hususta geniş bilgi için bkz. Dualı, “Erken Dönem Rus Kroniğinde İslam Algısı,” s. 120-121.
Hasdai İbn Şaprut, 910 yılında Cordoba’da Yahudi bir ailede dünyaya gelmiş, tıp alanındaki
başarısından dolayı halife III. Abdurrahman onu saray doktoru olarak atamış ve daha sonra
vezirlik makamına kadar yükselmiştir. Bkz. Koestler, The Thirtheenth Tribe, s. 70.
Bkz. Dunlop, Hazar Yahudi Tarihi, s. 148.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
247
Ş.M.DUALI
çizmektedir. Dolayısıyla ne Hıristiyanlığın ne de İslam’ın Hazarlarca
benimsenmesi, kendi bağımsızlığı açısından yararlı gözükmekteydi. Çünkü bu
inançlardan herhangi birini kabul etmek ya Doğu Roma’nın ya da İslam Halifesinin
nüfuzu altına girmek anlamı taşımaktaydı.28 Hazarların geleneksel dinleri olan
Şamanizm’e gelince, bu inancın muadillerine nazaran çok ilkel bir görümüne sahip
olduğu aşikârdır. Bu durumda, her iki dinin de baskısından kurtulmak ve en az
onlar kadar saygın olan bir dinin, yani Yahudiliğin kabulü gündeme gelmiştir.29
Arthur Koestler’in bu tesbiti, oldukça mantıklı gözükmektedir. Nitekim bölgesinde
önemli bir güç merkezi haline dönüşen Hazar Hanlığının ne Halifenin ne de
Sezarın etki alanı altında kalmayı kabul etmesi düşünülemezdi.
Yukarıda değinildiği üzere buna benzer bir durum Kiev Rus Derebeyliğinin din
seçimi hususunda da gündeme gelmiş, lakin Rusların din tercihi ile ilgili elimize
ulaşan tarihi kayıtlar, Kiev Derebeyi Vladimir’in, Doğu Roma İmparatorluğu’nun
nüfuzu altına girme pahasına, Hıristiyanlığı tercih etmiştir.30 Ancak Hazar
Hanlığının daha bağımsız bir tercihde bulunduğu görülmektedir ki kuşkusuz bu
tercihin jeopolitik ve sosyolojik gereksinimleri olmuştur.
3. Rus-Hazar İlişkileri
Öteden beri Hazar Hanlığıyla Rus Derebeyleri arasında hem coğrafi he de ticari
zorunluluktan dolayı ikili ilişkilerin mevcudiyeti bilinen bir husustur. Ayrıca
Rusların ilk başkenti konumunda olan Kiev’in IX. yüzyılın başlarında Hazar
Hanlığının kontrolü altına geçmesi ve 965 yılına kadar da Hazarlara tâbi kalması,
iki ulus arasındaki ilişkileri gözler önüne sermektedir.31 Ayrıca Hazar Hanlığının
kontrol ettiği sınırlar içerisinde önemli ölçüde Rus/Slav nüfusun varlığı da söz
konusudur. Bu konuda özellikle Arap kaynakları bazı bilgiler ihtiva etmektedir.
Örneğin 737 tarihinde gerçekleşen Arap-Hazar savaşı sonucunda Mervan bin
Muhammed’in Hazarları yenilgiye uğrattığı ve Slav nehrine kadar ilerlediği buradan Volga nehrinden bahsedildiği anlaşılmaktadır- kaydedilmektedir. Ayrıca
Mervan’ın yirmi bin civarında Slavı da esir aldığı bilinmektedir.32 Pagan Rusların
Hazar Hanlığı sınırları içerisinde yaşadıklarıyla ilgili Mesudi’nin Muruc ez-Zeheb
(Altın Bozkırlar) adlı eserinde bazı bilgiler yer almaktadır. Mesudi, Hazar
Hanlığından bahsederken, ülkede Yahudi, Hıristiyan, Müslüman ve putperestlerin
28
29
30
31
32
Rebel, İstoriya Yevreyev v Rossii, s. 15.
Koestler, The Thirtheenth Tribe, s. 61.
Ş. M. Dualı, Başlangıçtan Günümüze Rusya’da Din-Devlet İlişkileri, İz yayınları, İstanbul, 2014,
s. 34-35.
Dunlop, Hazar Yahudi Tarihi, s. 214.
Vihnovich, 2000 Let İstorii Yevreyev Rossii, s. 39.
248
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Hazar Yahudileri ve Rus-Hazar İlişkileri
yaşadığını nakleder. Kuşkusuz bu putperest kavimlerin başında da Ruslar
gelmektedir. Mesudi’nin Ruslar hakkında verdiği bilgiler, -ölülerin bazı hayvanlarla
ve ölen kişinin sahip olduğu cariyeyle birlikte yakılması- diğer kaynaklarca da
doğrulanmaktadır.33 Ayrıca Mesudi’nin verdiği bilgilere göre, Hazar Hanlığı
bünyesinde diğer din ve inançlara karşı hoşgörü iklimi hâkimdir. Zira Hazar
başkentinde geçerli olan adet uyarınca, kentte iki Müslüman, iki Yahudi, iki
Hıristiysan ve biri de Putperest olmak üzere yedi yargıç bulunmaktaydı. Her din
mensubu, aralarında vuku bulan sorunlarını kendi yargıçlarına danışmak suretiyle
çözüme kavuşturmaktaydı.34 Buna ilaveten Rusların kendi yöneticilerini XII.
yüzyılın başlarına kadar Kağan olarak tanımlamaları, Hazarların bölgedeki
etkinliğini ortaya koymak açısından önemli bir husustur.
Hazarların kontrolü altında bulunan putperest Rusların dışında, herhangi bir
devletin etkisi altında kalmayan ve kendi askeri ve ticari filolarını oluşturan Rus
toplulukların varlığından da bahsetmekte yarar vardır. Nitekim bu Rus topluluklar
başta Hazar olmak üzere, Endülüs, Roma ve Konstantinopolis’e ticari amaçlı
seferler düzenlemeleriyle bilinmekteler.d35 Hazar denizine yönelik gerçekleştirilen
seferlerin Hazar Hanlığı tarafından hoş karşılanmadığı, bu hususta Ruslarla karşı
karşıya geldikleri de bilinen bir diğer husus olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu
hususa Hazar Hanı Yusuf’un İslam Halifesine yazdığı bir mektupta değinildiği
görmek mümkündür. Han, mektubunda Rusların güneye doğru yönelen akımının
önünde bir engel olduğunu açıkça belirtmektedir. Ancak Hazar Hanlığının bu
konuda her zaman başarılı olduğu da söylenemez nitekim tarihi kayıtlar Rusların
Hazar denizine ilk inişinin 864 ile 884 yılları arasında gerçekleştiğini ortaya
koymaktadır.36 Bu bağlamda Rus Derebeylerinin Hazar Hanlığıyla olan güç
mücadelesi X. yüzyılın ortalarına kadar devam etmiştir. Ancak zamanla Rusların,
güçlerini birleştirmeleri ve Kiev merkezli bir siyasal yapıya bürünmeleri, Hazarlar
açısından ciddi tehdit unsuru haline dönüşmüştür. Hatta artık Ruslar, 890 yılı
itibariyle Volga (İdil) nehrinin aşağı kısımlarına yönelik akınlar düzenlemek
suretiyle Hazar Hanlığının etkinliğini kırmaya çalışmışlardır.37 Hazar Rus çatışması
uzun yıllar devam etmiş ve Rus Derebeyi Svyatoslav’ın 965 yılında Hazarlar
üzerinde elde ettiği zaferle birlikte nihayete ermiştir. Arap tarihçi İbn Havkal’a göre
bu akınlar sırasında Ruslar, başta Hazar olmak üzere Bulgar ve Burtas’ı talan ederek
33
34
35
36
37
Bkz. İbn Fadlan, Seyahatname, s. 69-79.
El-Mesûdî, Muruc ez-Zeheb, s. 139.
El-Mesûdî, Muruc ez-Zeheb, s. 143.
S. A. Pletneva, Khazari, 2-e İzdaniye, Nauka, Moskova, 1986, s. 67-68.
Dunlop, Hazar Yahudi Tarihi, s. 256.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
249
Ş.M.DUALI
yıkılmasına neden olmuştur.38 Rusların bölgeye düzenledikleri bu akınlar her ne
kadar Hazar Hanlığının tarih sahnesinden silinmesiyle sonuçlanmamışsa da bir
daha toparlanamayacak kadar yıpranmasına yol açmıştır. Dolayısıyla daha önce
Hazar kontrolü altında bulunan toprakların Rus Derebeylerinin eline geçmesi,
bölgede mevcut Yahudi nüfusun da Rus etkisi altına girmesi ile neticelenmiştir.
Kuşkusuz buna Yahudi inancına mensup Hazarlılar ve öteden beri Kırım
yarımadasında yaşayan Yahudi nüfusu da yakından ilgilendirmiştir.39
Daha önce bahsedildiği üzere Rus kroniği, Hazar Yahudilerinden oluşan bir
heyetin 986 yılında Kiev’i ziyaret ederek dönemin Derebeyi Vladimir’i Yahudiliğe
davet ettiği nakledilmektedir.40 Bu durum bize, Rusların başkenti konumunda olan
Kiev’de Hazar Yahudilerinin mevcudiyetini teyit etmektedir. Zira Hazarların
Kıpçak saldırılarından korunmak amacıyla Rus Derebeyi Vladimir Monomakh’a (ö.
1125) sığındıkları ve bölgede bir Hazar yerleşim bölgesi oluşturdukları öne
sürülmektedir.41 Ayrıca Rus tarihçi Vasily Nikitich Tatishchev (ö. 1750) kaleme
aldığı “İlk Çağlardan Günümüze Rusya Tarihi” adlı eserinde, 965 tarihi itibariyle
Hazar kentlerinin Svyetoslav tarafından bozguna uğratılması sonrasında bölgede
bulunan Hazarların önemli bir bölümünün Rus kentlerine yerleştirildiğini
yazmaktadır.42 Yine Arap coğrafyacı İbn Hurdâzbih (ö. 912) Kitâbü'l-mesâlik ve’lmemâlik adlı eserinde ticaret yolarından bahsederken Kuzeyden gelen Yahudi
tücaarların bir kısmının Rusça konuştuklarını belirtmektedir.43 Bu veriler ışığında
hareket eden bazı araştırmacılar, başta Kırım olmak üzere Ukrayna, Polonya ve
Macaristan hattında mevcut Yahudi nüfusun, Hazarların torunları olduğu görüşünü
öne sürmüştür. Onlara göre, Doğu Avrupa Yahudilerinin Sami ırkı değil Hazar
soyundan olma olasılığı daha yüksek bir ihtimaldir. Örneğin kendisi de bir Yahudi
olan Arthur Koestler, bu tez üzerinde durmakta ve “eğer Avrupa Yahudileri Hazar
kökenli ise o halde söz konusu Yahudilerin atalarının Tur Dağından değil, Kafkas
Dağlarından geldiği; Ürdün dolaylarından değil Volga kıyılarından koptuğu savı
38
39
40
41
42
43
Osman Karatay, Hazarlar, Yahudi Türkler ve Ötekiler, Kripto Kitapları, Ankara, 2014, s. 247.
Dubnow, History of the Jews in Russia and Poland Volume I, s. 31.
“Duyduk ki Bulgar (Müslümanlar) ve Hıristiyanlar kendi inançlarını sana öğretmek için sana
gelmişler. Hıristiyanlar bizim Çarmıha germiş olduğumuz İsa’ya inanırlar. Oysaki bizler,
İbrahim’in İshak’ın ve Yakup’un tanrısı olan tek Tanrı’ya inanırız. Bunun üzerine Vladimir; “Sizin
kanunlarınız nelerdir der. Yahudi elçiler, “Sünnet olmak, domuz ve tavşan eti yememek, bir de
cumartesi gününü (şabat) gözetmek” derler. Polnoye Sobraniye Russkih Letopisey, Tom Tritsat
Tretiy, İzdatelstvo Nauka, Leningrad, 1977, s 25-26.
Dunlop, Hazar Yahudi Tarihi, s. 281.
V. N. Tatishchev, İstoriya Rossiyskaya, Tom I, Moskova, 1994, s. 328.
İbn Hurdâzbih, Kniga Putey İ Stran, İzdatelstvo ELM, Bakü, 1986, s. 123.
250
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Hazar Yahudileri ve Rus-Hazar İlişkileri
gerçeklik kazanır” demektedir.44 Kostler, Hazar Yahudilerinin başta Macaristan
olmak üzere Doğu Avrupa coğrafyasına yönelik göçünü Hazar Hanlığının
zayıflamasına, bölgede veba salgınının yaygınlaşmasına ve özellikle de Moğol
istilasına bağlamaktadır. Ayrıca Kırım’ın karşısında bulunan Taman merkezli
prensliklerin XV. yüzyıla kadar Yahudilerce yönetildiği ve Moskova ile ilişkiler
kurduğunu hatırlatarak, XVI. yüzyılda Rus soyluları arasında revaçta olan
jidovstva45 hareketini ortaya koyan etkenlerden birinin de bu olabileceğini öne
sürmektedir.46 Özetle bu sava göre, Doğu Avrupa Yahudilerinin bir bölümü Hazar
topraklarından ve Kiev Rus Derebeyliğinden bölgeye intikal ederken, Batı ve
Güney Avrupa’dan bölgeye Yahudi göçü çok daha sonraki tarihlerde
gerçekleşmiştir. Nihayetinde bölgenin XVIII. yüzyılın sonlarına doğru Çarlık
Rusyası’nın kontrolüne geçmesi ile birlikte Rusya’da ciddi manada Yahudi sorunu
gündeme gelmiştir. Yukarıda da belirtildiği üzere Kostler’in bu tezine mükabil,
Kevin A. Brook, Rusya Yahudileri’nin hem eski Ortadoğu Yahudilerinden hem de
Yahudi olmayan (Hazar) halklardan müteşekkil olduğunu öne sürmektedir.47
SONUÇ
Sonuç olarak Hazar devletinin Yahudi inancını resmi bir din olarak benimsemesi
dönemin jeopolitik gereksinimleri çerçevesinde gerçekleşmiştir. Zira Hıristiyanlık
Doğu Roma İmparatorluunun temellerini üzerine inşa ettiği bir din iken islam da
Halifeliğin resmi ideolojisini temsil etmekteydi. Bu nedenle en az Hırıstınaylık ve
İslam dini kadar özgün bir inanç olarak Yahudiliğin benimsenmesi her iki gücün
etkisi altına kalmadan dönemin popüler din anlayışına geçişi sağlayacaktır. Ancak
görüldüğü üzere Hazar hanlığının üst düzey yöneticileri böyle bir karar almışlar sa
da halkın geneli Yahudiliğe uzak kalmış ve diğer inançlar üzerine yoğunlaşmıştır.
Rus- Hazar ilişkisine gelince, Rusların tarih sahnesinde boy göstermeye başlamaları
ve Hazar Hanlığı ile olan ikili ikişkileri en başta Rus derebeylerin bir yönetim
deneyimi kazanmasına sebep olmuştur. Ayrıca Hazar hanlığının din seçimi
konusunda Yahudiliği yeğelemesi ve bunda başarılı olamaması sonraki süreçte
Rusların Yahudiliğe pozisyon almalarıyla sonuçlanmıştır. Dolayısıyla 988 yılında
44
45
46
47
Koestler, The Thirtheenth Tribe, s. 6.
Jid (жид-tekil, жиди-çoğul) sözcüğünden hareketle oluşturulan Jidovstva kelimesi, Yahudi
inancını benimseyen kişileri belirtmek amacıyla öteden beri Rus dilinde kullanılagelmiştir.
Kelimenin kökeniyle ilgili çeşitli görüşler ortaya atılmaktadır. Jid sözcüğünün İbrenice Yahudi
( )י יtanımlamasının Farsçaya johūd/juhud şeklinde intikali ve buradan Rusçaya Jid şeklinde
geçtiği ileri sürülmektedir. Bkz. Rebel, İstoriya Yevreyev v Rossii, s. 17.
Koestler, The Thirtheenth Tribe, s. 171.
Brook, “Doğu Avrupa Yahudilerinin Kökeni,” s. 23.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
251
Ş.M.DUALI
bir dizi istişareler sonucu Hıristiyanlığın Ortodoks mezhebinde karar kılınmıştır ki
bu durum Rus derebeylerin uzun yıllar boyunca Doğu Roma imparatorluğu etkisi
altında kalmasına yol açmıştır. İstanbulun Fethi ile birlikte bu bağımlıluık taamen
yerini bağımsılzığa bırakırken Rus kilisesi Üçüncü Roma İddiası ile yeni bir vizyon
başlatmıştır.
KAYNAKÇA
Besalel Yusuf., Osmanlı ve Türk Yahudileri, Genişletilmiş 2. Baskı, Gözlem
Gazetecilik Basın ve Yayın, 2004.
Brook Kevin Alan., “Doğu Avrupa Yahudilerinin Kökeni,” çev, Osman Karatay,
Karadeniz Araştırmaları, sayı 6/2005, s. 1-25.
Dualı Şir. M., Başlangıçtan Günümüze Rusya’da Din-Devlet İlişkileri, İz yayınları,
İstanbul, 2014.
Dubnow S. M., History of the Jews in Russia and Poland From the Earliest Times
Until the Present Day, Volume I, Varda Books, 2001.
Dunlop D. M., Hazar Yahudi Tarihi, İngilizceden Çev, Zahide Ay, Selenhe
Yayınları, İstanbul, 2008.
Ebu Ali Ahmed Bin Omar Bin Dasta, İzvestiya o Hazarah, Bolgarah, Slavyanah i
Russah, D. A. Hvolson, Petersburg, 1869.
El-Mesûdî, Muruc ez-Zeheb, çev, Ahsen Batur, Selenge Yayınları, 2. Baskı,
İstanbul 2011.
İbn Fadlan, Seyahatname, Önsöz ve Trc, R. Şeşen, Bedir Yayınları, İstanbul, 2011.
İbn Hurdâzbih, Kniga Putey İ Stran, İzdatelstvo ELM, Bakü, 1986.
Judah Halevi, Kuzari, Russian Translation by, G. Lipsh, Second Edition,
Jerusalem, 1990.
Karatay Osman., Hazarlar, Yahudi Türkler ve Ötekiler, Kripto Kitapları, Ankara,
2014.
Kokovtsov P. K., Yevreysko - Khazarskaya Perepiska v X veke, İzdatelstvo
Akademii SSSR, Lenengrad, 1932. Hans H. Wellisch, The First Arab
Bibliography: Fihrist al-'Ulum, Urbana-Champaign Library, Number
175, December 1986.
Kurat A. Nimet., Rusya Tarihi, Başlangıçtan 1917’ye Kadar, II. Baskı, Türk Tarih
Kurumu Basımevi, Ankara, 1987.
Mukaddesi, Ahsenü’t- Takasim, Çev, Ahsen Batur, Selenge Yayınları, İstanbul,
2015.
Pletneva S. A., Khazari, 2-e İzdaniye, Nauka, Moskova, 1986.
252
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Hazar Yahudileri ve Rus-Hazar İlişkileri
Polnoye Sobraniye Russkih Letopisey, Tom Tritsat Tretiy, İzdatelstvo Nauka,
Leningrad, 1977.
Rebel Alina., İstoriya Yevreyev v Rossii, Eksmo, Moskova, 2013.
Sand Shlomo., Yahudi Halkı Nasıl İcat Edildi, Kitabı Mukaddes’ten Siyonizme,
çev, Işık Ergüden, Doğan Kitap, İstanbul, 2011.
Soljenitsin A. İ., Dvesti Let Vmeste, v Dve, Tomah, Tom Perviy, İzdatelstvo,
Russkiy Put, Moskova, 2001.
Tatishchev V. N., İstoriya Rossiyskaya, Tom I, Moskova, 1994.
Vihnovich V. L., 2000 Let İstorii Yevreyev Rossii, Akademiya İssledovaniya
Kulturi, Petersburg, 2012.
Yevreyskaya Entsiklopediya, Krestoviye Pohodi, Obshestvo Dilya Nauchnih
Evreyskih İzdaniy, İzdatelstva Brokgauz-Efron, Tom 9, Peterburg,
1906-1913.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
253
L.KURDASHVILI
254
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
The Sarcity of Highly Qualified Human Resources in Business
The Sarcity of Highly Qualified Human Resources in Business
Lashari KURDASHVILI1
Abstract
Georgia needs to create such a form of modern economy, in which the human capital will
be measured qualitatively reasoning on the new nature of human activity. Today, when
significance of human capital is significantly increased in the service sector, while
developing the informed society, the particular kind of information appears to be key
resource, and mentally labors are dominating in the structure of employmees.
Human capital must be characterized by exceptional manufacturing capabilities of
intellectualmark. Such members of community will create new type of economy in which
human capital is considered an intangible technical progress, but it does not change with
the increasing importance of technical progress role; at the same time materialized technical
progress achieved in production is based on the active participation of human capital.
Key words: Human capital; Human recources; Employment; unemployment;
JEL Classification Code: E24
INTRODUCTION
Economic activity and high employment level of working population isn’t typical
for Georgia. However, it should be noted that at the same time, Georgia is a labor
resource importing country.
The unemployment level in Georgia's on 2015 was not too high - 12.5%, as
compared to previous year it wasimproved. As is well known full employment is
considered to be the indicator of3-5% unemployment rate in the world. In our
view, unemployment problems in Georgia, have more qualitative reasons, rather
than quantitative.
1. Labor market and industry review
1.1 Low level in industry employment
The structure of employees in the economic sector is represented on Table 1. After
Soviet Union, today in our opinion we can talk about the deindustriul trends in
economy. For example, in 2015 the number of employees in the processing
industry amounted to 0.3%, while the same rate in France and Germany is
1
PhD Sudent, Tbilisi State University, Faculty of Economics and Business Administration
kurdashvili@gmail.com
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
255
L.KURDASHVILI
respectively 15 and 22 percent. But in view of Georgia technological backwardness
level from these countries (in France and Germany dominates the fifth
technological formation, in Georgia - the third), it becomes clear that existed
indicators of Georgian industrial potential are more alarming.
Due to degradation of this field, the employment is maintained at a relatively high
rates in light of other areas, including agriculture and industry infrastructure,
industrial foundations of which are truly out of date, but still in line with the third
technological format formation.
Even though processing industry reduction and employment is the recent trend in
the world economy, it also comes with some limits; in our country they are
violated. Let’s consider participation dynamics of various economic sectors in our
country over the last decade (table 1.)
The needn to modernize the processing of production, which should reach the
GDP rate in the world equity standards is evident. Otherwise the economy will
gain structural instability and can not cope with the challenges of globalization.
Georgia’s technological gap is only possible by the national industry restoring and
dynamical development.
1.2. Structural unemployment character
Most of the businesses are involved in this area. Search for jobs in labor market is
complicated by the quantitative disbalance of labor market quality, which has
become the cause of formation of sustainable layers of the working population,
which are subject to economic activity maintenance, or you’ll lose the edge. We
mean, first of all, the long-term unemployed (looking for a job for a period of one
year or more), who face the loss of economic activity; Second, it is not active
persons, who have started to work (they even be called a potential unemployed) and
as the workplace appeared, they can be moved to the economically active
population group, and in the absence of work they shift in the group, who do not
want to work.
As we can see, from 2005 until 2011, the employed, self-employed and the number
of workers has been declining, and since 2011 has been increased again. Together
with growth of structural and the labor market imbalances the job search
complexity has been increased too (Graph 1).
256
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
The Sarcity of Highly Qualified Human Resources in Business
Table 1. Employess Structure By Economic Sectors
Years
Agriculture
including service
Forestry
Fishering
Mining
and
extractive
activities
Heavy Industry
Food industry
LightIndustry
Energy
Households
Construction
Trade
Services
and
restaurant
business
Transport and
transport.
Services
Tourism
Financial
operations
Communications
Real
estate
operation
State Gov.
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2134,2
2251,0
2202
2072,3
2241,7
2674,0
2807,1
3210
3378,1
196,9
126,2
159,0
145,0
142,9
187,0
194,3
163,9
180,5
106
13,0
13,3
11,7
12,0
16,6
17,2
19,7
20,3
282,5
283,5
263,2
233,7
305,7
352,7
389,8
355,3
345,4
1299,0
1429,7
1911,4
1574,4
2330,6
2988,0
3268,9
3310,8
3253,7
1285,1
1638,9
1632,1
1550,1
1954,6
2573,1
2747,6
3157,1
3821,1
424,2
444,7
435,1
372,7
397,0
513,6
575,8
536,8
616,0
661,8
724,3
752,1
784,7
867,5
1031,1
1037,0
1133,6
1157,4
1027,0
1423,7
1508,7
1629,5
1675,8
2046,3
1875,5
2055,5
2173,0
2065,4
2667,0
2298,5
2403,9
2623,8
3582,2
4472,4
3904,5
4605,9
2861,4
3388,3
4205,2
3115,1
3997,8
4601,3
4956,4
5227,9
5698,0
480,5
552,7
624,6
641,0
786,6
955,5
1069,5
1167,3
1288,4
1374,5
1569,1
1519,3
1650,9
2003,9
1852,2
2242,1
2199,5
2349,1
297,6
320,5
292,0
271,5
347,9
467,4
549,8
651,0
730,6
457
590,2
706,5
722,6
764,7
859,8
1015,5
1131,3
1336,4
713,3
785,1
955,7
906,6
940,5
908,0
981,8
970,7
1052,2
640,4
843,4
997,0
870,7
1150,7
1806,3
1955,1
2111,1
2372,3
1620
3003
4070
3499
3304
3375
3459
3172
3321
Education
Health
and
social care
Optional rent
637,3
684,9
837
920,8
1062,4
1276,3
1327,7
1461,7
1528,5
1689
2090
2531
2351,2
2905,3
3325,9
3539,6
3735
2887,6
367,7
408,1
513,1
587,6
651,3
737,3
810,6
875,9
900,4
Source: http://www.geostat.ge/?action=page&p_id=145&lang=geo
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
257
L.KURDASHVILI
Graph 1: Employees avarege salaries by years
Employment and Unemployment
2500
2000
1500
1000
500
0
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
Number of wrokers, labor force (thousand people)
Employment
Unemployment
Source: http://www.geostat.ge/?action=page&p_id=145&lang=geo
2. Data, Methodology and Analysis
In 2008-2009 years, the unemployment rate was aggravated by postwar crisis.
Typically, in such time many people quit job searching. After the crisis their
density has been decreased, but increased again in 2011. The second mergedgroups
- the long-term unemployed - share in economic growth in the total number of
unemployed ranged from one-third to 40%. In crisis periodwith entering of "a new
wave" stream it is reduced, and since 2011 began to grow again. As in Georgia, the
demographic decline of labor resources exists in case if category of unemployed
labor to engage in activities, they would be able to compensate the demographic
loss. Long-term (lasting) significant rate of unemployment demonstrates that
2006, 2008 and 2013 improved situation is more illusory than real. It should be
noted that in Georgia there is no unemployment support social programs designed
to carry the specific structural unemployment.
According to Ministry of Economy data, professional training and advanced
training runs 5 to 10% of unemployed. The fact is that to decrease cyclical
unemployment current system doesn’t contribute at all. Since for its reduction only
social programs and funding is not enough. Here, first of all, macroeconomic policy
measures should be used, including those that are intended to raise the aggregate
demand for labor. The measures taken by Government in this direction due to the
lack of excess labor resources of the working population continues to drain from
the regions, which exacerbated the polarization of local labor markets. That is, on
258
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
The Sarcity of Highly Qualified Human Resources in Business
the one hand, on the poles of attraction overcrowding (Tbilisi, Kutaisi, Batumi,
etc.) have been increased, while on the other hand - empties the villages and
settlements in various parts of the city.
2.1 High staff turnover
According ILO (International Labor Organization) data, in Georgia hired and
dismissed ratio (% of average number) is 30%. That is almost a third of stuff
updated each year. This is another symptom, which shows that the fall in
unemployment as a kind of fiction. Full employment, as we know, corresponds to a
maximum rate of 5% staff turnover. The high workforce turnover, like those in
Georgia, is a clear sign that the work does not bring any change in the feeling of
satisfaction and the search continues. This process can lead to the very negative
result - they interfere with an employee's work experience, qualifications and
knowledge accumulation; and employers motivation is suppressed, to carry costs to
increase workers skills and knowledge workers. Overall, it has negative impact on
specific (ie, acquired) accumulation of human capital.
Judging by the age distribution of wages in developed countries (Source:
International
Labour
Organization
(ILO)
official
website:
http://www.ilo.org/global/statistics-and-databases/lang--en/index.htm),
specific
human capital accumulation of beingcontiniuos almost during all lifetime. For
example, the US wage "peak" comes at the age of 50-55, this means that up to this
age human capital continues slowly accumulation. In our country this "peak" is
fixed at the age of 35 (source: InternetionalLabour Organization (ILO) official
website: http://www.ilo.org/global/statistics-and-databases/lang--en/index.htm),
after this rate is decreasing, as the qualification and professional growth is limited.
One of the most important reasons for staff turnover is noncompliance with salary.
One of the remarkable example is the migration of village population into city
which is trying to find work in the service, trade, construction, transport services
and other similar areas. At this time inter-sectoral wage differentiation sometimes
exceeds even qualifying differences. To illustrate this difference number of
economic sectors with similar qualification requirements may be used. Based on the
Department of Statistics data we compared the salaries of economic activity in
several sectors related to the service sector and to train specialists with a high level
(financial transactions, real estate transactions, education). In addition, we have
introduced in this group industrial sectors, manufacturing and infrastructure
specialists and compiled a graph of average salaries by years of non-differentiation
and business areas.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
259
L.KURDASHVILI
In addition, the knowledge of average wage distribution by economic sectors is
needed for discussion (Graph 2.), in order to argue on the job search process for
the unemployed in one sector to another jump, lowering the rate of qualifying
status even though it might be more justified than vertical career and wage growth
expectations in the sector.
Moving in other economic sectors to the wage growth prospect is much more
attractive to the employer while remuneration for such an important sectoral
differences in wage growth, rather than vertical qualification mobility. But the
accumulation of human capital due to specific problems, such as attractive number
of vacancies is not big. Unskilled labor demand in today's market is high, only
problem is that this kind of remuneration for work, according to our calculations,
will bring usual wage 0-25% decreasefor qualified workers.
In such conditions, the staff flow is gaining "turnover" qualities, or sooner or later,
such a "fluid" shots before returning to the abandoned sector of the economy. Such
event will highly increase negative impact on human capital. For example, consider
the following sequence of events in the regional context. In some of the region, for
some professions are payed a lot more even for a more low-skilled staff. It is true, it
becomes part of the state in the country to stimulate the mobility of staff
qualification, but the results are often controversial. Such processes contribute to
the degradation of human capital only, the polarization of the economic space, or
that is, simply put, redistribution of human capital between regions and centers by
qualifying mark (ie qualitative).
2.2 Shortage of personnel
The shortage of personnel became notable in Georgia during the economic growth
years (2005-2008 years). Department of Statistics isn’tcarrying out statistical survey
of small enterprises. Thus, self-serving microeconomic exact figures are not
available, however, we can talk about the fact that the number of employees during
this period rose by one-third (33%) increased. By the way, the most popular job
seeking sites were established during these years. Although during the post-war
(2008) crisis period the number of vacancies declined, but since 2009 the staff
deficit increased again. In our opinion, it is much more than the official statistics
data.
In our view, the lack of human resources for the most part has a structural
character, since the number of vacancies is at least 2 times less than the number of
registered unemployed. At first sight, the scale is not alarming, but it is very
important for each enterprise or organization, as the demand for qualified workers
260
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
The Sarcity of Highly Qualified Human Resources in Business
from year to year remains unmet.
Graph 2: Employment by years in Private and Public Sectors
1800.0
1600.0
1400.0
1200.0
1000.0
800.0
600.0
400.0
200.0
0.0
2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014
Public sector
Private Sector
Source: http://www.geostat.ge/?action=page&p_id=148&lang=geo
On 2012, in Georgia it was held business representatives survey, which was carried
out by the Antal Internatonal, which showed that 86% of business experience the
lack of professionals (Source: http://www.antal.com/our-expertise-2). Most staff
shortage is notable in those sectors of the economy, in which the share of qualified
personnel is greater. Typically, in this sector salaries are higher. In Georgia it is
financial (and not only banking) sector, real estate-related operations, the food
processing industry. In addition, social infrastructure sector may be belonged too,
where salaries are higher than average. We believe that the shortage of staff can not
be explained only by low fees. The job seeker knowledge and skills actually show
the low level, while their claims are groundless and far-reaching. This applies
especially to young people. Together with low qualifications and knowledge, they
do not have work experience. Their request, have a high salary, is not supported by
the relevant knowledge and experience.
In many cases, the lack of highly qualified staff may be explained due to their low
level of professional training. According Antal Internatonal data, which in 2012
conducted survey by employers' initiative, none of the candidates failed to pass the
firstgraduate test. Moreover, it turned out that the regional labor markets do not
have the necessary staff. So, the lack of highly qualified personnel (especially
engineers, doctors and teachers) is obvious. As for high-skilled workers, it is very
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
261
L.KURDASHVILI
difficult to find even in big cities. Young people do not aspire to mastering working
professions and who holds a degree in vocational education, is not so much
motivated and active, as undergraduate students. For the most part professional
education master passive, low interest and low educated young people who are
poorly prepared to work even for their own specialty. Employers are less interested
in such categories of applicants, in working with them and in their further
professional development, and other demands in terms of time and resources, not
to mention patience.
Together with aplicants selection difficulty, there is another problem. Majority of
Georgian companies hadn’t established qualification rising system, so the emphasis
is made on professional recruitment. Over the crisis years such a mechanism
actually reduced to zero Georgian enterprises vocational and professional growth,
thus (under enterprise physical reducing conditions) the supply of highly skilled
workers in the labor market fell sharply. Industrial production stagnation and
workers division in key qualifications working groups and development are directly
related to each other. As for the qualified and knowledgeable engineers and
doctors, their deficits were seen almost everywhere. But the most salient problem is
felt in small towns and villages, as the reform of the "experts’ distribution"
alternative system has not been selected. For example, to hire a qualified engineer,
or hire an engineering and technology to work can only if it is released. An example
is the city of Marneuli canning factory, its recovery began after renovating the
material-technical base and qualified personnel search. The first was much more
successful, when it comes to qualified engineers and technologists, it was necessary
to search the old staff and their invitation, as in the Georgian labor market, an
alternative wasn’t found. But elementary logical reasoning is sufficient to
understand that the recruitment of staff for such channels had been exhausted as
most of them, are at pre- pension, or at retirement age.
It should be noted that in manufacturing industry shortage of unskilled workers has
become noticeable. It even develops more rapidly than in other professional groups.
One of the most obvitous reason is unattractive remuneration of unskilled labor.
Salaries in this field are equal to half the average wage in the state. The second
reason we believe is unskilled labor demand growth in service sector. For the most
part this is a commercial service to the population - Retail, Cleaning, transport,
repair, hotels, restaurants, etc. But I have to say that drain of unskilled workforce in
the manufacturing sector to the service sector, is not typical only for Georgia, but
also all around the world, including the leading countries. The only difference is
that in the leading countries migrants occupy the vacated positions, and Georgia,
262
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
The Sarcity of Highly Qualified Human Resources in Business
unfortunately, is not the attraction center of migrants, so that's the problem
presented more sharply.
Small business –in small enterprises and the informal sector (non-legal sector
entities) almost half of the employees are busy for today. Small Business
development in Georgia today is considered as one of the priority, because it has
ability to relatively fast generate jobs and reduce unemployment benefits, but job
creation is not a goal in itself. No less important is the quality of employment, to
which it provides. In order to determine how it affects the development of small
businesses in the professional structure, we used data from the National Statistics
Office in the large, medium and small enterprises on employment eccording
economic and professional groups. It should be noted that the agency does not
publish data on employees in small enterprises, therefore, our calculations may
contain small errors, but the structure of the impact on small businesses as a result
of vector research is obvious.
Table 2. Enterprises organizational and legal forms February 2015
Organizational and legal forms
Subject number
Total
605390
Commercial legal entities
162158
Joint Liability Company
2731
Limited partnership
184
Limited Liability Company
153846
Joint Stock Company
2283
Cooperative
3114
Non- Commercial (non-profit) Legal Entity
20716
Individual Enterpreneur
412349
Other
3967
Public Low Subjects
6200
Source: http://www.geostat.ge/?action=page&p_id=238&lang=geo
%
100
26.8
0.5
0.0
25.4
0.4
0.5
3.4
68.1
0.7
1.0
As a rule, joint stock companies create banks and large businesses. Other
organizational and legal forms are characterized for medium and small business.
Thus, as we can see, the SME share is 57.3% of GDP. That is about half of the
employees that is working on exactly this type of enterprises. If consider that small
enterprises give employing mainly worsen workers trade structure, as it lowers
specialists quantity and accordingly grows workers' share in service fields, then it
will be clear that the half of economically active population (and possibly more) is
involved in unskilled labor. There is another positive side: the share of employees
in same area of employment increases - for example, in the field of real estate
operations.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
263
L.KURDASHVILI
Small business development in whole differently affects the structure of workers.
Employment is declining in skilled labor field, and decline of specialists share
covers significance and capacity of increasing share of skilled workers and
agricultural workers. The number of medium (service workers) and low-skilled
labor is growing. If we consider this problem in labor demand aspect, then small
businesses, on the one hand, reduce the demand for specialists which supply labor
market increases and on the other hand, increases the demand for professional
groups that are most deficient. Employment structure of these problems is closely
related to each other and requires complex solutions. Unilateral approach will never
bring the desired results. For example, in Georgia, the realized regional programs,
trying to manage human resources and personnel potential of reducing deficit, do
nothing to try to apply for proper delivery of the request for transformation.
Therefore, during their implementation, both the workers upward trend is
changing and at the same time, neither the technical level of production and the
organization is experiencing a positive impact on them. Small business
development programs, as a rule, do not take into account the quality of work they
had made the request. Small business development reduces potential for industrial
development and expansion of small businesses in the manufacturing process, that
leads to primitivization - small enterprises are mainly specialized on market
infrastructure (especially in trade and repair), while the informal sector enterprises
on agricultural production and again on trade. We believe that it is necessary to
find that effective form, which is the framework for economic activity in all subjects
are connected, both regional and national levels, to be met as the result of
cooperation of all stakeholders (business actors) interest. Small businesses can
effectively manage medium and large enterprises development and improvement of
living standards growth, since this kind of small business activities offered by the
diversified supply growth is one of the factor.
Industrialized Potential recovery programs have only been declared by the
government. That issue is not only the renewal of the old one, but on construction
of newly equipped technnological enterprises, which can employ one million
people. It is as yet unknown, which areas of the economy, which sectors and in
what time frame it will be carried out declarations. Industrial policy, the latest
technology, professionals and skilled workers training, more clear employment
policy adjustment and specific indicators are to be needed.
According to Grant Tornton International research and the International Business
report, the companies are covered by qualified specialists deficit epidemic, which
significantly impacts on business growth: in other words, the point is that the
264
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
The Sarcity of Highly Qualified Human Resources in Business
staff's professional training lack reduces business productivity, and ultimately
threaten the company's future growth and profitability (source:
http://www.grantthornton.com/issues/content-library.aspx). Paul Riley, Head of
the Grant Tornton International Development Department, said: "It's quite ironic
that the unemployment rate, which included experienced economists, was caused
by lack of well-known companies’ business leaders’competence. In near term, they
will have to cover professional training gaps by outside invitation of qualified
people. But in future they will have to try to run their own internal training and
retraining programs, which will help them to set goals and implement the
company's strategy, innovation use and ultimately, growth and development"
CONCLUSION
Business is nothing without a Human. Unity professionals who have at least an
average plan level, by far is the biggest and successful power, rather than a perfect
plan, equipped with medium-educated and qualified group of people. Professionals
increase productivity, effectively manage money, their resources and working time
and ultimately, business. For large companies to be confident in their future, they
need to create the company's development prospects of professional training, by
increasing their knowledge, training and further development.
Today, when significance of human capital is significantly increased in the service
sector, while developing the informed society, the particular kind of informaionis
appears to be key resource, and mentally labors are dominating in the structure of
employmees. Georgia needs to create such a form of modern economy, in which
the human capital will be measured qualitatively reasoning on the new nature of
human activity. Human capital must be characterized by exceptional manufacturing
capabilities of intellectual mark. Such members of community will create new type
of economy in which human capital is considered an intangible technical progress,
but it does not change with the increasing importance of technical progress role; at
the same time materialized technical progress achieved in production is based on
the active participation of human capital.
REFERENCES
Chen M.(2004), Asian Management Systems, 2nd edition. - London: Thomson..
Commons J.R. (1934), Institutional Economics; Its Place in Political Economy. –
New York: The Macmillan Company
Davis L. (1971), North D., Institutional Change and American Economic
Growth. Cambridge.
Deresky H.( 2002 ), Global Management: strategic and interpersonal, New Jersey:
Pearson/Prentice Hall
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
265
L.KURDASHVILI
Harvard Bussiness Review on culture and change (2007); Harvard Bussiness
Review paperback.
Stewart T.A., ( 2004), Intellectual Capital: The New Wealth of Organization. N.Y.2L.
AI, (Antal International), (2012), http://www.antal.com/our-expertise-2
GT
(Grant
Thornton
International),
http://www.grantthornton.com/issues/content-library.aspx
ILO
(International
Labor
Organization),
(2015)
http://www.ilo.org/global/statistics-and-databases/lang--en/index.htm
National
Statistics
Office
of
Georgia
(2015),
http://www.geostat.ge/?action=page&p_id=238&lang=geo
266
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Lesson Planning By The Teacher, Dıscipline Avoids The Problems Of The Students In The…
Lesson Planning By The Teacher, Dıscipline Avoids The Problems Of The
Students In The Class
Flutura DERVISHI1
Abstract
This study presents the results of research, which aims at highlighting, the importance of
good planning by the teacher of the class to avoid discipline problems that may arise in the
classroom of students during the class.
The aim of this study is to reflect the real situation of work that teachers do in terms of
planning the lesson, not only to provide new information about a particular topic, but also
in terms of managing the best hour learning to inclusion of students in learning, while
avoiding discipline problems of students during class. To prove this hypothesis, we
established research question: Why is it that in some cases students who create noisy
situations, conflicting situations of disciplinary problems in the classroom? What can the
teacher does to prevent and manage such problems? These questions have been able to find
answers through interview with schoolteachers "Abdulla Hida", in Elbasan. From their
answers, we were able to understand that, when teachers planning every stage of the class,
using methods and teaching techniques contemporary, the focus of which is the inclusion of
students, minimize discipline problems, making student learning be more productive.
Key words: Planning Classroom Management, Student Discipline
INTRODUCTION
In the classroom learning process takes place through the inseparable duo:
Teaching + Learning. It can not be conceived none of these links, without the
other half. As appropriate, as be selected on teaching strategies from the teacher,
the more successful it will be and the learning outcomes desired by the students.
Teaching is a process in which, as in every other link social, problems arise from
the general to the more specific. The most essential problem could be considered
by the teacher's classroom management problems during class.
Classroom management is concerned with the direction and organization of such
learning, aiming to maximize the productive involvement of students in learning.
(Musai, 2003, 201)
1
Candidate PhD at the European University of Tirana, Albania, E-mail: d_flutura@yahoo.com
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
267
F.DERVISHI
The main management goals are: to promote the inclusion and cooperation of
students in all class activities, and create a productive working environment. These
are the main goals of the work of teachers in classroom management.
Here the question arises: Is it easy to come to class management during the
learning process? Of course, it is not always easy. What to take into account the
teacher to achieve this goal? According to Professor Bardhyl Musai (2014), the
main task of the teacher is to build learning activities that meet achieving learning
outcomes contained in objectives, paying planning learning a considerable amount
of time deciding what and how students learn. (Musai, 2014, 130)
Timely planning of activities makes to avoid disciplinary problems of students
during class. If the teacher is caring for planning the learning objectives, methods
to be used during class tools that will be needed to realize educational activity,
obviously this will have a positive impact on the behavior of students in class and
then bringing positivists in their learning. This is because student engagement in
the classroom is the maximum.
Planning learning from the teacher is very important, not only for teachers but also
for students. Careful planning of each link that has to do with the successful
implementation of a class, ranging from the precise definition of the learning
objectives to be achieved by the students of different levels of learning at the end of
class about a certain topic addressed during a lesson; Planning a clear structure with
relevant activities, effective methods of implementation of each activity,
determining the time required for each educational activity, planning the
measuring instrument for the assessment of students of students by teachers,
guarantees success of the class .
The management of the classroom by teachers, positively affecting the behavior of
students during class, as the students all the time are engaged in various activities,
taking advantage of all their potentials in favor of learning them about the subject
matter and not create space occurrence of various disciplinary problems, because
the more engaged in learning to be a student, the better it will behave.
In a way, the students are the main judge teachers. Teachers should be models of
thinking, speech, organization, presentation of a given topic, the use of information
and communication technology. Students not only receive the information
transmitted by the teacher, but during the whole class together with the teacher
and with each - other. So, the teacher must have the ability to be rational in full
symphony with the student. (Kaza, 2006 104)
268
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Lesson Planning By The Teacher, Dıscipline Avoids The Problems Of The Students In The…
At the core of his work planning class, reflected in daily plan or diary, every teacher
designs activities to be carried out in collaboration with students. So, instructor in
planning builds cooperative relationships with them. During class, he encourages
students to understand:
• to evaluate and accept the opinions of others,
• as the reason for making decisions,
• site assessments, to influence each other,
• how to exchange views
• how to be active members of society. (Trandafili 2008, 6)
According to the manual "Metodat e mësidhënies" (1999), to manage the class, the
teacher must be a connoisseur of teaching material that will teach students; be able
to practice a great number of models and effective teaching techniques; to
recognize the needs and interests of students of different abilities and features, the
features of the different age groups. (Metodat e mësidhënies, 1999, 59) So,
teaching success achieved thanks to a management right pedagogical and
psychological by the faculty of psycho - social problems of the school and learning
management, which aims to maximize productive involvement of students in
learning. (Bardhyl Musai, 2003, 201)
There are three moments of distraction to students in the classroom, during the
beginning of class, transitions or transition from one activity to another and the
end of class.
Management of the time scheduled for each hour during class is very important.
Start time of the class means to educate students' sense of respect for the time, the
accuracy of their duties. Equally important is the completion of the class.
Completion of the events planned ahead of time (45 minutes the hour learning
creates space for noise), while the completion of planned activities beyond 45
minutes the class creates stressful situations to students through fatigue, loss of
interest and attend, boredom. Such activities, unplanned correctly, can cause
problems and disrupt discipline in the classroom.
The beginning of the class through methods such cooperative, such as tree view,
brainstorming etc, techniques and teaching attractive avoid monotony, avoiding the
emergence of conflict situations.
Even the end of the lesson should be well planned, either as regards the activity
signal for completion of the class, whether in terms of planning the exact time.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
269
F.DERVISHI
Settlement of conflict situations in school by teachers requires a range of skills, as
conflicts are different in nature. Conflicts achieved through conversation,
understanding and tolerance. Teacher contemporary is the one who not only owns
the matter scientifically, but the teacher has in his mission education in school, to
see ourselves as a problem solver, thanks to its formation of versatile methods of
teaching, prudence, patience, reflecting communication skills and listening to
students at any moment, where required, both such needs, the attention of the
younger generation that everyone knows that the work group everyone has the
right, duty and responsibility.
The aim of research
The main goal that led us to tackle this problem is that the exercise of the teaching
profession, almost every teacher is faced with unpleasant situations during the
learning process. It caused either by poor layout of the class of teachers in advance.
Methodology of Research
During the research of this paper, we used the method qualitative interview, semistructured, through which we have researched this problem quite significantly,
generalized and analyzed thesis about the impact that the planning of the class by
the teacher, to avoid problems of discipline of students during class.
Empirical data were taken by the method of semi-structured interview, the teachers
of the school "Abdulla Hida" in Elbasan. The study selected 6 teacher, who teach
in secondary school: one teacher of Albanian Language, one Math teacher, one
teacher of Biology, one Chemistry teacher, one English teacher, one teacher of
History. They were selected teachers who teach in secondary education schools,
because these teachers teach in different classes.
We raised the hypothesis that: “Maintaining discipline in the classroom depends
on how the teacher plans class”, to investigate the problem,
From the survey data, we have issued the final results of the teachers interviewed by
themes specified by the most vulnerable.
Practical findings
Findings from theory help us to orient and focus on findings from work cases.
Based on interviews, these findings lead us, which contribute to the confirmation
of the hypothesis that maintaining discipline in the classroom depends on how the
teacher plans class. It noted in that what they say.
270
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Lesson Planning By The Teacher, Dıscipline Avoids The Problems Of The Students In The…
Asked if they are satisfied by the teaching profession, all teachers interviewed said
they were satisfied. "I am satisfied with the work I do. The greatest satisfaction is
when you look at the end of class, she planned what has been achieved. So, when
you see that learning by students is reached”. (Mathematics teacher)
Asked when a class is more productive, they said that teachers become more
productive when learning is achieved by students.
When the student has come to realize the new teaching material, as this material
the student is able to apply through practical activities (exercises). (Chemistry
teacher)
Asked how important it is to plan lessons, all said that the preliminary planning of
the class is very important, because the time managed easily, because every activity
is well planned.
You can not enter the class without being prepared. Planning the class begins the
day before, even by themes, could begin a few days ago. It depends how they are
teaching related topics. (History teacher)
Planning the lesson begins at the outset. Categories come about with logical and
principled one - another. More detailed planning begins a day earlier, reflecting
any activities that will develop the journal. Also taking with them the educational
tools and plans for the class. (Language teacher)
I do not care to go without being prepared in class. Student teacher should be a
model. Prepare not only does not punished by the superior (director), but makes
you feel good throughout the class. This is because every detail you have planned.
If you are prepared for the class, do not lose time to think about what activity will
develop all hours and students are involved in teaching and learning is productive.
(English teacher)
Every time I get prepared for learning. It happened to me once, that I had planned
it develops outdoor theme, but that day it rained and was forced to Develop in
classroom teaching. Although they planned lesson on the spot, not yet reached by
the planned targets. I had problems with time management because I had planned
on activities at the moment. Students were distracted, less noisy. (Teacher,
Biology)
Asked when a class goes wrong is the fault of the students or the teachers, the
teachers interviewed stated that:
The teacher is the conductor of the class. Despite the use of modern methods,
student-centered, yet the teacher is the one who gives direction to learning, to preICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
271
F.DERVISHI
plan where to stand and what will be achieved at the end of class. The student is in
school to learn, to be educated. (English teacher)
No good students and bad. There are teachers prepared and not so prepared to
"hewn" model student become tomorrow's proper. Learning time depends on the
work of teachers. Despite being in classrooms and students with disciplinary
problems, a good teacher management would ensure that everything went properly
and classes to achieve its productivity. (Mathematics teacher)
When asked how they manage cases of disciplinary violations to the students in
class, the teachers interviewed stated that:
More problems with student behavior observed during the early or learning, or at
the end of the lesson. It happens that when you get into the classroom, the student
finds scattered throughout the classroom, without opening the books, without
settled things. While drawing remark, advising that short 5- minute break serve to
prepared for the subsequent hour, or methods such attractive as brainstorming or
cluster, makes the situation will not be repeated below. (Mathematic’s teacher)
That saves time by management and that creates space for student behavior
problems at the moment is the end of class. I've had because of that case, when an
analysis of literary works, planned to escape time, imperceptibly. There are students
who do not care and taller than 2-3 minutes after the end of class. It happens to
students passionate about literature. But few students learn, become noisy if the
class is extended, even for one minute. (Albanian language’s teacher)
For young of their age, because of the desire to be in the spotlight, students times times exaggerate their behavior as regards the use of a dictionary unethical in class
or outside it, in the school environment; problems with violence between one another etc. For such students, as happens in class, it draws attention, including in
a cooperative activity, after school and speak separately, warning and advised.
(Albanian language’s teacher)
Analysis and interpretation of research results
Through this research, analysis of the data shows that all teachers who have
planned in advance learning, reflected in their journals, have managed to manage
better teaching and student learning has been more productive. Therefore, next, we
will try to bring this problem to illustrate the data collected from respondents:
The importance of learning from teachers planning
272
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Lesson Planning By The Teacher, Dıscipline Avoids The Problems Of The Students In The…
During the learning process at school, one of the culminating moments of the work
of teachers is the lesson planning. The main task of the teacher is to build learning
activities that meet achieving learning outcomes contained in objectives, paying
planning learning a substantial part of the time, deciding what and how to teach
students (Bardhyl Musai 2014). Once, as the teachers say "you can not get into a
class without being prepared. Planning the class begins the day before, even by
themes, could begin a few days ago. It depends how they are teaching topics related
"and" taking with them the educational tools, and plans for a class.
It is very important to be taken seriously by teachers preparing daily, as teachers
(Kaza, 2006) should be models of thinking, speech, organization, presentation of a
given topic, using information technology and communication. These findings
support the theory through interviews with teachers interviewed: "Teacher Student
should be a model. Prepare not only does not punished by the superior (director),
but makes you feel good throughout the class. This is because every detail you have
planned. "
Planning learning and its productivity
Planning classroom teachers directly affects the results of student learning.
Teaching successful (Moses, 2003) achieved thanks to a management right
pedagogical and psychological by the faculty of psycho - social problems of the
school and learning management, which aims to maximize the involvement
productive student learning . A class is more productive, "when a student has come
to realize the new teaching material, as this material the student is able to apply
through practical activities (exercises)". Productivity is the result of management
time from the teacher, because every element is well planned to happen: "If you are
prepared for the class, do not lose time to think about what activity will develop
and pupils are all hour involved in teaching and learning is productive "after the
loss of non-planning time, as in the interview:" I had problems with time
management because I had planned on activities at the moment. Students were
distracted, a little noisy. "
Avoiding disciplinary problems in the classroom through lesson planning
During the day of his preparation, the teacher should consider three key moments
of distraction to students in class: starting and finishing the transition from a
learning and teaching in other activities. The beginning and end of class through
cooperative methods such as tree view, brainstorming etc, and attractive learning
techniques avoids boredom, distraction, avoiding the emergence of conflict
situations. Theoretical findings in interviews with teachers, "such attractive
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
273
F.DERVISHI
methods as brainstorming or cluster, that such situations do not recur in the
following" ... "For students problem when the class is distraction, the draws
attention, including in a cooperative activity, after school and speak separately,
admonishing and advising "
CONCLUSIONS
Planning of the class by the teacher is very important in the learning process at
school, who:
- Guides the teacher to better use teaching methods and techniques appropriate to
the class;
- Guides the teacher to appropriate learning activities in class;
- Brings better management of time by the class teacher;
- Avoid student discipline problems in the classroom;
- Provides the more productive learning students.
REFERENCES
Kaza. N, Adoleshenca, stina e shpërthimeve, Tiranë 2006
Kraja, M, Pedagogjia, Tiranë 1998
Metodat e mësimdhënies, 1999
Musai. B, Metodologji e mësimdhënies, Tiranë 2003
Musai. B, Metodologji e mësimdhënies, Tiranë 2014
Trëndafili. G, Metodologji dhe veprimtari. Të menduarit kritik dhe struktura ERR
e planifikimit të mësimit, Tiranë 2008
Woolfolk. A, Psikologji edukimi, Tiranë 2011
274
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
İmam Hatip Lisesi Birinci Sınıf Öğrencilerinin Kur’an Dersine Yönelik Görüşlerinin…
İmam Hatip Lisesi Birinci Sınıf Öğrencilerinin Kur’an Dersine Yönelik
Görüşlerinin Değerlendirilmesi
Muhammed Emin DURMUŞ1
Mehmet Ali KAHRAMAN2
Özet
Bu çalışmada Erenler Anadolu İmam Hatip Lisesinde okuyan birinci sınıf öğrencilerinin
Kur’an dersine yönelik görüşleri tespit edilip değerlendirilmiştir. Çalışma iki bölümden
oluşmaktadır. Çalışmanın birinci bölümünde Kur’an’ı doğru şekilde okumanın önemi,
gerekliliği, yöntemi gibi teorik açıklamalar yapılmıştır. İkinci bölümde ise öğrencilere
uygulanan anketin değerlendirilmesi ele alınmıştır. Çalışmanın asıl önem arz eden bölümü
ikinci bölümdür. Nitekim Kur’an derslerinde öğrencilerden beklenen başarının
sağlanabilmesi için öğrencilerin Kur’an dersi hakkındaki görüş ve düşüncelerinin bilinmesi
gerekmektedir. Bu bağlamda, Erenler Anadolu İmam Hatip Lisesinde okuyan öğrencilere
yönelik anket, gözlem ve uygulama yapılmıştır. Ankette öğrencilere 20 soru sorulmuştur.
Bu sorulardan bir kısmı öğrencinin evindeki ortam ile ilgili bir kısmı sınıfındaki ortam ile
ilgili bir kısmı ise öğrencinin kendisi ile ilgili sorulardır. Öğrencilerin sorulara verdikleri
cevaplar Spss programı ile analiz edilmiş, tablolar yardımıyla değerlendirilmiştir.
Anahtar Kelimeler: Tecvid, Kur’an Harfleri, Tilavet, Mahreç
GİRİŞ
Araştırmanın Problemi
İmam hatip lisesi birinci sınıf öğrencilerinin Kur’an öğrenme ve okuma
becerilerinin geliştirilmesi araştırmamızın temel problemini oluşturmaktadır. Her
yaz Kur’an kurslarına katılan öğrencilerin Kur’an’ı doğru öğrenememe sebepleri ve
çevresinde Kur’an’ı öğrenmesine yardımcı olacak pek çok etken olmasına rağmen
öğrencilerin genelinin Kur’an’ın öğrenilmesini zor olarak görmeleri
araştırmamanızın önemini artırmıştır.
Araştırmanın Amacı ve Hipotezleri
Araştırmanın amacı İmam Hatip Lisesi birinci sınıf öğrencilerinin Kur’an öğrenimi
hakkındaki düşüncelerini tespit edip, Kur’an dersinin öğrencilerin görüşleri
doğrultusunda daha verimli hale getirilmesi için bir alan çalışması yapmaktır.
Araştırma Görevlisi, Sakarya Üniversitesi İslam Ekonomisi ve Finansı
emindurmuss@hotmail.com.
2
Sakarya Üniversitesi İslam Ekonomisi ve Finansı Bölümü, Yüksek Lisans Öğrencisi.
1
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Bölümü,
275
M.E.DURMUŞ ve M.A.KAHRAMAN
Araştırmanın hipotezleri şu şekilde gösterilebilir;
H1: Kur’an-ı Kerim’i doğru ve güzel okuyabilmek için Tecvid
kurallarını bilmek gerekir.
H2: İmam hatip lisesi birinci sınıfta verilen Kur’an-ı Kerim ders saati
Kur’an öğrenmek için yeterlidir.
H3: Kur’an-ı Kerim derslerinde teknolojik araç ve gereçlerin
kullanılması öğrenmeyi hızlandırır.
H4: Kur’an-ı Kerim ezberlerinin hoca eşliğinde hep birlikte(koro
şeklinde) okunması çabuk ezberlemeyi sağlar.
Araştırmanın Önemi
Bu çalışma İmam Hatip Lisesi birinci sınıf öğrencilerin Kur’an-ı Kerim dersi
hakkındaki düşüncelerini tespit edip ortaya koyma açısından önem arz etmektedir.
Gelecekte İmam-Hatip, Vaiz, Müftü, Kur’an Kurs Öğreticisi, Din Kültürü ve
Ahlak Bilgisi Öğretmeni veya İmam Hatip Liselerinde Meslek Dersleri Öğretmeni
gibi toplumun din eğitiminde önemli görevler üstlenecek olan öğrencilerin Kur’an-ı
doğru bir şekilde öğrenmesi ve okuyabilmesi için Kur’an derslerinin en verimli
şekilde öğrencilere verilmesi gerekmektedir. Bu çalışmada öğrencilerin Kur’an
derslerinin nasıl daha verimli olacağına dair görüşleri yer aldığı için alana katkı
sağlayacağı düşünülmektedir.
Araştırmanın Kapsamı ve Sınırlılıkları
Çalışmanın bulguları 2015-2016 eğitim-öğretim yılında, “Sakarya Erenler Anadolu
İmam Hatip Lisesi” birinci sınıf öğrencilerine uygulanan anket ile sınırlıdır.
Anketin muhatap kitlesi olarak İmam hatip lisesi birinci sınıf öğrencilerinin
seçilmesi, bu öğrencilerin daha işin başında olmaları ve belki de ilk defa programlı
ve sistematik bir şekilde Kur’an eğitimi almaya başlamış olmalarıdır. Bunun
yanında ortaokuldan yeni mezun olan öğrencilerin Kur’an bilgi seviyelerinin tespit
edilebilmesi bakımından birinci sınıf öğrencilerine anket yapılması önem arz
etmektedir.
Literatür Taraması
Koç (2009), İmam-hatip liselerinde meslek derslerine giren öğretmenlerin
yeterlilikleri ile ilgili çalışma yapan Koç’un yaptığı ankete 14 farklı ilden 216 meslek
dersi öğretmeni katılmıştır. Araştırma yapılırken anketle veri toplama yönteminin
yanında gözlem ve yüz yüze görüşme tekniklerinden yararlanılmıştır. Konu kişisel
276
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
İmam Hatip Lisesi Birinci Sınıf Öğrencilerinin Kur’an Dersine Yönelik Görüşlerinin…
ve mesleki gelişim, öğrenciyle ilişki, öğretme-öğrenme süreci ve okul, aile, toplum
ilişkileri olmak üzere dört boyutta ele alınmıştır. Yazarın ulaştığı sonuçlara göre
İmam Hatip liseleri meslek dersleri öğretmenleri yukarıda zikredilen alanlarda
kendilerini yeterli görmektedirler. Öğretmenlerin kendilerini yeterli görmeleri
algısında bu kişilerin cinsiyet, görev yeri, mezun oldukları program ve mesleki
kıdem gibi faktörlerin önemli bir etken olduğu görülmüştür. Ayrıca öğretmenler
mesleki niteliklerden ziyade, kişisel niteliklerinin ön planda olduğu görüşüne
sahiptirler.
Korkmaz (2013), Kayseri özelinde İmam-Hatip liselerinin tercih süreçleriyle ilgili
makalesi yayınlanan Korkmaz’ın, konuyla alakalı yaptığı ankete 380 imam hatip
öğrencisi katılmıştır. Ankete katılan öğrencilerin yaklaşık %60’ının bayanlar
olduğunu tespit eden Korkmaz, buradan hareketle bayanların erkeklere nazaran
imam hatip liselerine daha yoğun ilgi gösterdikleri sonucuna ulaşmıştır. Korkmaz’ın
ulaştığı sonuçlara göre imam-hatip liselerini tercih eden öğrencilerin yaklaşık
%62’sinin ailelerinde veya yakın akrabalarında imam hatip lisesi mezunları
bulunmaktadır. Bu da öğrencilerin imam hatip liselerini tercih etmelerinde önemli
bir etkendir. Bunların dışında çalışmada; imam hatip liselerini tercih eden
öğrencilerin kişisel ve sosyal durumları, bu durumların tercihlerine olan etkisi,
öğrencilerin tercih yaparken İmam Hatip liselerinin programlarını, eğitim
ortamlarını vb. konuları araştırıp araştırmadıkları, tercihlerinden memnun olup
olmadıkları, mezuniyet sonrası planları gibi sorulara cevap aranmıştır.
Kılıç (2014), İmam-Hatip Ortaokul ve Liselerinde Kur’an Eğitimi Üzerine bir saha
çalışması yapan ve makale yayınlayan Kılıç, çalışmasının birinci bölümünde Kur’an
eğitimine yönelik teorik bir çerçeve çizerek Kur’an eğitiminin niteliği ve düzeyini
sorgulamış, ikinci bölümünde ise saha çalışmasının sonuçlarına binaen imamhatiplerdeki Kur’an eğitiminin mevcut durumunun değerlendirilmesine,
öğretmenlerin önerilerine ve elde ettiği sonuçlara yer vermiştir. Bu çalışmanın
muhatap kitlesi öğrenciler değil öğretmenlerdir. Nitekim eğitimin geliştirilmesi için
öğretmenlerin görüş ve önerileri daha fazla önem arz etmektedir. Yazarın ulaştığı
sonuçlara göre; Kur’an Hz. Peygamberin öğrettiği şekilde kurallarına uygun olarak
okunmalı, Kur’an eğitimi mutlak surette mahir bir hocadan alınmalı ve Kur’an
öğreticileri bu alanda yeterli olmalıdırlar. Ayrıca yazar, İmam Hatip liseleri
öğretmenlerinin çoğunun bu liselerdeki Kur’an eğitimi seviyesinden ve öğrencilerin
ilgisinden memnun olmadıkları sonucuna ulaşmıştır.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
277
M.E.DURMUŞ ve M.A.KAHRAMAN
Araştırmanın Yöntemi
Araştırmaya katılan öğrencilere anket uygulaması yapılmıştır. Öğrencilere 20
sorudan oluşan bir anket çalışması yapılıp bulgular değerlendirilmiştir. Anketlerde
elde edilen veriler, SPSS programı kullanılarak analiz edilmiştir.
Araştırmanın İçeriği
İki bölümden oluşan çalışmanın giriş kısmında çalışmanın problemi, araştırmanın
amacı, hipotezleri, kapsam ve sınırlılıkları ve yöntemi açıklanmaktadır.
Çalışmanın birinci bölümünde Kur’an’ı Kerim’i doğru ve güzel okumanın önemi,
tecvidin tanımı, amacı ve önemi, Kur’an harfleri ve özellikleri, Kur’an’ı
dinleyerek öğrenmede fehm-i muhsin etkisi, Kur’an öğrenmede ve okumada
teknolojinin önemi konuları ele alınacaktır. Çalışmanın ikinci bölümünde
öğrencilere sorulan anket sorularının değerlendirilmesi yapılacaktır. Çalışmanın
sonuç kısmında ise bulgular özetlenecektir.
1. BÖLÜM: KUR’AN’I KAİDELERİNE GÖRE DOĞRU ÖĞRENME
1.1. Kur’an’ı Doğru ve Güzel Okumanın Önemi
İslam toplumlarında Kur'an’ı Kerim’i okumak, öğrenmek, öğretmek, dinlemek,
anlamak ve anlatmak hem ibadet, hem de dini bir görev kabul edilmiştir. Kur'an'ın
emir, tavsiye ve tasvirleri ile Hz. Peygamberin telkin, tavsiye ve uygulamaları
doğrultusunda İslam’ın ilk yıllarından itibaren İslam toplumlarında Kur'an
öğrenilmesi, öğretilmesi, ezberlenmesi ve anlaşılmasına büyük önem verilmiş ve
bunun gerçekleştirilmesi için ferdi ve toplumsal olarak büyük özen
gösterilmiştir.(Salman ve Yılmaz.2015: 12.)
Kur’an’ı Kerim'i sesli okumanın asıl gayesi, Kur'an’ı Kerim’in orijinal şeklini
muhafaza etmektir. Geçmişten günümüze cemiyet benzeri toplantılarda kurrâ
hafızların ve karilerin çeşitli makamlarla sesli bir şekilde Kur’an okumaları bu
amaca hizmet etmiş, Kur’an’ın hiçbir tahrife uğramadan günümüze kadar orijinal
haliyle gelmesine vesile olmuştur. Bu bakımdan Kur’an’ın doğru bir şekilde nesilden
nesile aktarılmasında kârilerin büyük katkıları bulunmaktadır. Nitekim Hz.
Peygamber (s.a.v.)’in Kur'an’ın kelimelerini telaffuz edişini, hiçbir tahrif ve
bozulmaya uğramadan gelecek nesillere ulaştırmak, Kurralara (hakkıyla Kur'an
okuyanlara) nasip olmuştur. (Aydın.2002:127-152.)
İlahi bir kitap olması hasebiyle Kur’an’ın kişilerin keyfi tercihlerine göre okunması
düşünülemez. Her işin kuralı olduğu gibi Kur’an’ı doğru bir şekilde okumanın da
kuralları vardır. Bu kurallara riayet etmek tüm Müslümanlara farzdır. Bu sebeple
Kur’an eğitimi verilirken mutlak surette Kur’an’ın doğru bir şekilde okunmasını
278
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
İmam Hatip Lisesi Birinci Sınıf Öğrencilerinin Kur’an Dersine Yönelik Görüşlerinin…
sağlayan tecvid kuralları ve mahreç bilgileri de verilmelidir. Zira Furkan suresinin
32. Ayetinde Yüce Allah “Biz onu senin kalbine iyice yerleştirmek için böyle yaptık
(parça parça indirdik) ve onu tane tane (ayırarak) okuduk” (Furkan, 25/32)
buyurarak Kur’an’ın tertil üzere yani tecvid kaidelerine uygun bir şekilde
okunmasını emretmiştir.
Kur’an’ı doğru bir şekilde okumanın yanı sıra güzel okumak da tavsiye edilmiştir.
Hz. Peygamber “Kur’an okumayı sesinizle güzelleştirin”(Ebu Davud, Salât,355)
buyurarak Kur’an’ın güzel, hoş bir sedayla okunmasını istemiştir. Nitekim
Kur’an’daki ayetler Yüce Allah’ın kullarına ilettiği mesajlarıdır. Bu sebeple Kur’an’ı
doğru okumak kadar güzel okumak da önemlidir. Hz Peygamber bir başka
hadislerinde “Allah (c.c.) güzel sesli bir Peygamberin sesini güzelleştirerek okuduğu
Kur’an’ı dinlediği kadar hiçbir şeyi dinlemedi.”( Buhâri, Fedailü'l-Kur'an 19)
buyurmaktadır. Bu da Kur’an’ın güzel bir sedayla okunmasının önemine işarettir.
Buna göre Kur’an’ı güzel bir nağmeyle okumak müstehap görülmüştür. Çünkü
Kur’an’ın güzel bir nağmeyle okunması kalpleri yumuşatmakta, dinleyicilerde
dikkati artırmaktadır.
1.2. Tecvidin Tanımı, Amacı ve Önemi
Karaçam’a göre “Tecvîd, harflerin mahreç ve sıfatlarına uymak sûretiyle, Kur’an’ı
Kerim’i hatasız okumayı öğreten bir ilimdir.”(Karaçam. 2014:163.) Çetin ise
Tecvidi, “Kur’an-ı Kerim harflerinin mahreç ve sıfatlarına riâyet ederek ve vakıf,
vasıl, sekte vb. diğer tilâvet kurallarına uyarak güzel ve hatasız okumayı öğreten
ilimdir”(Çetin.2013: 77) şeklinde tanımlamaktadır. Talû’ya göre ise tecvid,
“Harflerin mahreç ve sıfatlarına uymak suretiyle, Kur’an’ı Kerim’i adab ve erkânına
uygun bir şekilde hatasız okumaktır”(Talû,1995:7).
Kur'ân, kendinden bahsederken, bir taraftan dilinin Arapça olduğunu, diğer
taraftan da, tertîl ile okunması gerektiğini ifade etmektedir. Bu durum da onun,
belli başlı kaideler çerçevesinde okunmasının zorunlu olduğunu göstermektedir.
Ayrıca sıradan bir metin olmaktan öte, onun ilahî bir kelam olması da, belli
kriterlere göre okunmasının dinî gerekliliğini ortaya çıkarmaktadır
(Aslan.2003:360). Nitekim Yüce Allah Kur’an’ı tertil üzere yani tecvid kurallarına
göre okunmasını emretmektedir. Bundan dolayı Kur’an’ın doğru okunması için
tecvid kurallarının en iyi şekilde bilinmesi gerekmektedir. Zira Tecvidin gayesi de
Kuran’ın, emredildiği şekliyle ve hatasız olarak okunmasını sağlamaktır (Çetin,
2013: 77).
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
279
M.E.DURMUŞ ve M.A.KAHRAMAN
1.3. Kur’an Harfleri ve Özellikleri
Allah’û Teâlâ farklı toplumlar arasından Arapları seçmiş ve son
peygamberlik şerefini Arap toplumuna vermiş, son kitap olan Kur’an’ı
Kerim’i Arapça olarak indirmiştir. Kuran’ın insanlara indirilmesindeki temel
gaye, onunla amel edilmesi, hayata tatbik edilmesi ve insanlar tarafından
rehber edinilmesidir. Uygulanmayan, insanların hayatına yön vermeyen,
hidayet kaynağı olmayan bir ilahi kitap anlamlı olmamaktadır. Bu sebepten
dolayı Allah-u Teâlâ daha iyi anlasınlar, Kur’an’ın mesajlarını hayatlarına
tatbik etsinler ve hidayet bulsunlar diye Kur’an’ı Kerim’i onların kendi
dilinde apaçık bir Arapça olarak bir indirmiştir. (Yusuf 12/2). Arapça
konuşan bir topluma kendi dilinde bir ilahi kitap indirilmesi o kavmin ilahi
kitap vesilesiyle iletilen mesajlarını anlayabilmesi için önemlidir.
Kur’an Arapça olarak indirildiği için doğal olarak Arap alfabesindeki 28 harf
ile yazılmıştır. Bu harflerin seslerinin dil, dudak ve boğaz olmak üzere üç
farklı çıkış yeri bulunmaktadır. 28 harf bu üç çıkış yerine göre telaffuz
edilmektedir. Kur’an’ı doğru bir şekilde öğrenmek ve okumak için harflerin
çıkış yerlerinin bilgisi olan mahreç eğitiminin alınması önemlidir. Çünkü
harfin yanlış yerden çıkarılması, kelimelerin anlamlarının bozulmasına
neden olmaktadır. Mahreç eğitimi hemen hemen bütün tecvid kitaplarında
ayrıntılı bir şekilde yer aldığı için burada daha fazla ayrıntıya girilmemiştir.
Türkçedeki bazı harflerin sesleri Arapçada olmadığı gibi, Arapçadaki bazı
harfler de Türkçede yoktur (Salman ve Yılmaz.2015: 23). Bu sebeple Kur’an’ı
öğrenmek isteyen kişilerin Arap harflerini çok iyi bir şekilde öğrenmeleri
gerekmektedir. İyi öğrenmeden kasıt ise hem harfleri şekillerinden tanıma hem de
doğru bir şekilde telaffuz etmektedir. Ezber gücü kuvvetli olanlar harfleri bir
bakışta ezberlerken, ezber gücü zayıf olanlar için sadece görmek yeterli değildir.
Ezberleme kuvveti zayıf olanlar Arap alfabesindeki şekliyle harfleri yazarak kalıcı
bir öğrenme sağlayabilirler. Kur’an harflerinin altına Latin harflerle okunuşlarının
yazılması da doğru değildir. Kur’an harflerini orijinal şekliyle öğrenme mahreç ve
tilavet açısından büyük önem taşımaktadır.
1.4. Kur’an’ı Dinleyerek Öğrenmede Fehm-i Muhsin Etkisi
Kur’an’ı kerim Hz. Muhammed (sav)’e yirmi üç yıl da Cebrail (as) aracılığıyla
indirilmiş ilahi son kitaptır. Her sene Ramazan ayında Hz. Peygamberle
Cebrail(as) o seneye kadar inen ayetleri karşılıklı olarak arz (mukabele) ederlerdi.
280
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
İmam Hatip Lisesi Birinci Sınıf Öğrencilerinin Kur’an Dersine Yönelik Görüşlerinin…
Bu uygulama son ilahi kitabın insanlara manen ve lafzen doğru aktarılması için
önem arz etmektedir. Hz peygamber (sav) tebliğ görevi gereği etrafındaki insanlara
vahyi geldiği mana ve lafız üzere tebliğ etmiştir. Sahabeler de kuran ayetlerini Hz.
Peygamber’in ağzından duydukları gibi ezberleyip sonraki nesillere ulaştırmışlardır.
Geçmişte olduğu gibi bugün de Kur’an öğretiminde Fehm-i Muhsin (Kur’an’ı
doğru tilavet üzere okuyan hoca) olmazsa olmazlardandır. Çünkü yanlış öğrenilen
harf telaffuzu ve bilgilerin sonradan doğrusuyla değiştirilmesi zor ve zaman
almaktadır. Bundan dolayı Kur’an eğitimi Fehm-i Muhsin bir hocadan alınmalıdır.
Uzman hocalardan alınacak dersler kişinin Kur’an’ı doğru bir şekilde okumasını
sağlayacak ve tilavetini güzelleştirecektir. Ayrıca fehm-i Muhsin bir okuyuşun
insanların kalplerini yumuşatması ve onları etkilemesi vaki olan bir durumdur
(Aydın, 2002: 151). Nitekim Hz. Peygamber’in en büyük mucizesi olan Kur’an
hem mana hem de musiki açısından eşsiz bir ilahi kitaptır.
Teknolojinin çok hızlı bir şekilde geliştiği 21.yüzyılda Fehm-i Muhsin ihtiyacının
teknolojik araç-gereçleri kullanarak tam olmasa da kısmen karşılandığını
söylenebiliriz. Sanal ortamda tilaveti beğenilen uzman bir hocanın dersleri takip
edilmek suretiyle dinleyerek hatalar düzeltilebilir ve iyi bir okuyuşa sahip olunabilir.
Okullardaki Kur’an’ı Kerim ders öğretmenlerinin eğitimiyle de düzgün bir tilavet
ortaya çıkabilir.
1.5. Kur’an Öğrenmede ve Okumada Teknolojinin Önemi
Kur’an’ı Kerim ilk dönemlerde kurumuş derilere, yassı taşlara, hurma dallarına, az
da olsa kâğıda yazılarak nazil olan ayetlerin hem unutulmaması hem de diğer
Müslümanların okuyup ezberlemesi için yazılarak muhafaza edildiği bilgisi
kaynaklarda yer almaktadır. Hz. Ebubekir döneminde kitap haline getirilen
Kur’an’ı Kerim Hz. Osman döneminde çoğaltılarak belli İslam beldelerine
(şehirlerine) yollanmıştır (Yıldırım, 2015: 15). Hz. Ebubekir ve Hz. Osman’ın
yaptığı bu hizmetler sonraki yıllarda Müslümanların Kur’an’ı öğrenme ve
okumasında büyük katkılar sağlamıştır.
Kâğıt ve matbaanın Müslüman ülkelerde yaygın bir şekilde kullanılmasıyla birlikte
her Müslüman kutsal kitabına rahat bir şekilde ulaşmış ve öğretip okuma imkânı
elde etmiştir.
Tarih boyunca medreseler Kur’an eğitimine büyük hizmetler etmiş müesseseler
olarak temayüz etmektedirler. Bu ilim mekânlarında yetişen kurralar, mollalar
bulundukları yerlerde bireysel ve küçük gruplar halinde ders halkaları oluşturmuşlar
ve öğrendikleri bilgiler öğrencilerine eksiksiz bir şekilde öğretmişlerdir.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
281
M.E.DURMUŞ ve M.A.KAHRAMAN
Yaşadığımız asırda teknolojinin günlük hayatta aktif kullanıldığını görmekteyiz.
Eskiden Kur’an öğrenmek için çeşitli meşakkatlere katlanarak eğitim
tamamlanmaktaydı. Bilgisayar başta olmak üzere akıllı telefon, prejeksiyon, mp3
player, hd TV’ler, ses kayıt cihazları gibi teknolojik araç gereçlerle Kur’an öğrenimi
ve öğretimi daha kolay hale gelmiştir. Bu teknolojik cihazlar Kur’an tilavetinde
oluşan hataları aza indirmekte kişilere yardımcı olmaktadırlar. Kur'an’ı düzgün bir
şekilde öğrenmek isteyen kişiler bu araçlar sayesinde bu alanda uzman olan
hocalardan sürekli Kur’an dinleme imkânı elde etmekte böylece hatalarını düzeltme
imkânına sahip olmaktadırlar. Teknolojinin diğer bir faydası ise dijital ortamlarda
Kur’an eğitimi veren hocaların derslerini takip edebilme şansının olmasıdır. Ayrıca
dijital ortamdaki derslerin pek çoğunun ücretsiz olması bütün Kur’an öğrencilerinin
bu imkândan faydalanmasını sağlamaktadır.
Taşınabilir teknolojik aletler aracılığıyla istenildiği zaman ve mekânda Kur’an
dinlemesi yapılabilmektedir. Okullarda akıllı tahtalar aracılığıyla Kur’an’ı Kerim
dersinde örnek okuyuşla farklı hocalardan dinleti yapma öğrenciler için büyük
faydalar sağlayabilmektedir.
2. BÖLÜM: ANKET DEĞERLENDİRİLMESİ
İmam hatip lisesi birinci sınıf öğrencilerine yaptığımız anket çalışmasının amacı,
imam hatip liselerinde okuyan birinci sınıf öğrencilerinin Kur’an’ı doğru öğrenip
okuyabilmeleri için görüşlerini tespit edip çözüm önerileri sunmaktır. Öğrencilere
sorduğumuz sorular ve verilen cevaplar aşağıda değerlendirilmiştir.
2.1. İmam Hatip Lisesi Birinci Sınıf Öğrencileri ile İlgili Genel Bilgiler
Çalışmanın bu kısmında anketi uyguladığımız Sakarya Erenler Anadolu
İmam Hatip Lisesi öğrencilerine ilişkin yaş ve cinsiyet verileri
sunulmaktadır.
282
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
İmam Hatip Lisesi Birinci Sınıf Öğrencilerinin Kur’an Dersine Yönelik Görüşlerinin…
Grafik 1: Katılımcıların Cinsiyet Bilgileri
Katılı
ıları Cinsiyet Bilgileri
160
140
140
120
100
80
70
66.7
60
33.3
40
20
0
Erkek
Bayan
Sayı
Yüzde %
Ankete katılan İmam Hatip Lisesi birinci sınıf öğrencilerinin %66,7’si bayan,
%33,3’ü erkektir. Bu sonuçtan da anlaşıldığı üzere ankete katılan öğrencilerin
büyük bir kısmını bayanlar oluşturmaktadır. Kayseri özelinde İmam-Hatip
liselerinin tercih süreçleriyle ilgili makalesi yayınlanan Korkmaz’ın, konuyla alakalı
yaptığı ankete katılan öğrencilerin yaklaşık %60’ının bayanlar olduğu
gözükmektedir. Korkmaz, buradan hareketle bayanların erkeklere nazaran imam
hatip liselerine daha yoğun ilgi gösterdikleri sonucuna ulaşmıştır (Korkmaz, 2013:
12). Kız öğrencilerin erkek öğrencilere nazaran daha yoğun bir şekilde İmam hatip
liselerine yöneldikleri görülmektedir. Bu yönelimde İmam Hatip liselerinin
ortamının daha güvenli olduğunun düşünülmesi (Bozan, 2007: 24). ve lise
eğitiminin yanında din ve ahlak konusunda da yeterli bir eğitimin verilmesi gibi
faktörlerin etkili olduğu ifade edilmektedir (Çakır vd., 2004: 74-76).
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
283
M.E.DURMUŞ ve M.A.KAHRAMAN
Grafik 2: Katılımcıların Yaş Aralığı
Katılı
180
160
ıları Yaş Aralığı
156
140
120
100
80
74.2
50
60
40
23.8
20
4
1.9
0
1 -1 yaş
1 -1 yaş
Sayı
1 -1 yaş
Yüzde %
Ankete katılan öğrencilerin yaş aralıklarına baktığımızda %74,2’sinin 14-15 yaş
aralığında, %23,8’inin 16-17 yaş aralığında, %1,9’unun ise 18-19 yaş aralığında
olduğu görülmektedir. Bu verilere göre İmam Hatip Lisesi birinci sınıf öğrencilerin
çoğunun zaman kaybetmeden normal yaşlarında lise eğitimine başladıklarını
söylemek mümkündür. Liseye 16 ve üstü yaş aralığında başlayan öğrencilerin
oranının da bir hayli yüksek olduğu gözükmektedir. Bunun sebebi olarak bu
öğrencilerin ilk yıllarında yani akranlarıyla aynı zamanda liseyi kazanamamış olma
ihtimallerinin olduğunu söylemek mümkündür.
2.2. İmam Hatip Öğrencilerinin Kur’an-Kerim Dersine Yönelik Genel Görüşleri
Anketten çıkan sonuca göre öğrencilerin tamamının evinde Kur’an bulunmakla
beraber öğrencilerin %97,1’inin evinde sesli bir şekilde Kur’an okuyabilecekleri
odası da mevcuttur. Ankete katılan öğrencilerin hepsinin evinde Kur’an bulunması
ve neredeyse tamamının Kur’an okuyabilecekleri bir odalarının olması çocuğunu
İmam Hatip lisesine gönderen ailelerin, çocuklarının Kur’an’ı doğru bir şekilde
öğrenmeleri ve okumaları için uygun ortam hazırladıkları söylenebilir. Kur’an-ı
Kerim okumak için sessiz bir ortamın tercih edilmesi ve Kur’an’ın sesli olarak
okunması vereceği huzur açısından önemlidir. Nitekim ev ortamında aile fertlerinin
kimi dinlenmek, kimi TV izlemek isteyecektir. Böyle bir ortamda Kur’an okumak
isteyen kişi hem rahat bir şekilde Kur’an okuyamayacak hem de okuduğundan
verim alamayacaktır. Bu sebeple evlerde Kur’an okumaya müsait bir odanın olması
hem tilavet hem de öğrenim açısından çok önem arz etmektedir.
284
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
İmam Hatip Lisesi Birinci Sınıf Öğrencilerinin Kur’an Dersine Yönelik Görüşlerinin…
İmam Hatip Lisesi birinci sınıf öğrencilerinin sadece %71,9’unun Kur’an’ı Arapça
hattından okuyabildikleri, öğrencilerin yaklaşık %30’unun ise okuyamadıkları tespit
edilmiştir. Kur’an’ı okumasını bilen ile bilmeyen öğrencinin aynı müfredat altında
ders alması çok verimli olmayacaktır. Zira Kur’an bilmeyen öğrenciler bu derse
sıfırdan başlayacaklardır. Bu durum ise Kur’an’ı bilen öğrencilerin sıkılmalarına ve
çok daha yavaş bir şekilde okuyuşlarını düzeltmelerine sebep olacaktır. Bu nedenle
Kur’an bilen ve bilmeyen öğrencilerin iki gruba ayrılarak bu dersi almaları dersin
verimliliğini artıracaktır.
Bir dilin öğrenilebilmesi için o dile ait konuşmaları dinlemek çok önemlidir.
Nitekim insan ana dilini dinleyerek öğrenmektedir. Bu sebeple öğrencilerin doğru
bir Kur’an tilaveti yapabilmeleri için güzel ve doğru bir şekilde Kur’an okuyan
kârileri dinlemeleri gerekmektedir. Zira öğrencilerin %68,6’sı Kur’an’ı doğru
okuyan hocaları sadece dinlemek suretiyle düzgün bir Kur’an tilâvetinin
öğrenilebileceğini düşünmektedirler. Bu da doğru bir Kur’an öğrenimi için bol bol
Kur’an dinlenmesinin çok faydalı olduğunu göstermektedir.
Öğrencilerin %79’u Kur’an’ı doğru okuma ile güzel sesli olmak arasında sıkı bir
ilişki bulunduğu görüşüne katılmaktadırlar. Buradan hareketle güzel sesli veya sesi
Kur’an okumaya yatkın öğrencilerin Kur’an’ı öğrenme ve okuma konusunda daha
istekli oldukları söylenebilir. Nitekim Kur’an’ı güzel bir makamla okumak hem
kişinin hem de çevresinin hoşuna gitmekte bu da öğrencinin kendine olan güvenini
ve Kur’an okuma isteğini artırmaktadır.
2.3. Çapraz Değerlendirmeler
Çalışmanın bu kısmında İmam Hatip Lisesi birinci sınıf öğrencilerinin Kur’an
okuma bilgileri, ev ahalisinin öğrencinin Kur’an öğrenmesine katkısı, bilgisayar gibi
teknolojik aletler ile Kur’an öğrenme arasındaki ilişki, öğrencilerin okul dışında
aldıkları Kur’an eğitiminin avantajları, tecvid bilmenin doğru Kur’an okumaya
etkisi, sınıflarda toplu bir şekilde ezber yapılmasının faydası, öğrencilerin ders
müfredatına yönelik düşünceleri hakkında sorulan sorulara verdikleri cevapların
birbirleri ile ilişkisi analiz edilmiştir.
İmam Hatip liselerinde Kur’an eğitimi verildiği için öğrencinin diğer derslere
çalıştığı gibi Kur’an dersine de çalışması gerekmektedir. Ancak Kur’an’ı sessiz bir
ortamda sesli bir şekilde okumak hem manevi açıdan daha çok haz vermekte hem
de öğrenmeyi hızlandırmaktadır.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
285
M.E.DURMUŞ ve M.A.KAHRAMAN
Tablo 1: Evde Kur’an-ı Kerim Bulunması – Evde Sesli Kur’an Okumaya Müsait
Bir Odanın Bulunması İlişkisi
Evinizde Kur'an-ı
Kerim var mı?
Evinizde sesli Kur’an okuyabileceğiniz odanız var mı?
Evet
Hayır
Fikrim Yok
Toplam
Evet
97,1%
2,4%
0,5%
100,0%
Hayır
0%
0%
0%
0%
Fikrim Yok
0%
0%
0%
0%
Tablo 1’de görüldüğü üzere evinde Kur’an bulunan öğrencilerin %97,1’inin Kur’an
okumaya müsait odaları bulunmaktadır. %2,4’ünün ise evinde Kur’an olmasına
rağmen Kur’an okumak için ayrı bir odaları bulunmamaktadır. Yani öğrencilerin
tamamına yakınının evlerinde sessiz bir mekânda rahatça Kur’an okuyabilecekleri
odaları bulunmaktadır. Bu da genel olarak öğrencilerin Kur’an derslerine hazırlıklı
gitmelerinin önünde bir engel olmadığını göstermektedir.
Tablo 2’de teknolojik aletlerin Kur’an öğreniminde ne oranda kullanıldığı bilgisi yer
almaktadır. Teknolojik araç-gereçler, günlük hayatı kolaylaştırmakta, yapılmak
istenen her türlü işlemin kısa zamanda ve kolaylıkla gerçekleştirilmesine imkân
vermektedir. Teknolojik araç-gereçler denildiğinde hiç şüphesiz herkesin aklına ilk
gelen şeylerden birisi bilgisayardır.
Evinizde
bilgisayar var mı?
Tablo 2: Evde Bilgisayar Bulunması - Kur’an Öğrenmede Bilgisayardan
Yararlanma İlişkisi
Evinizde bilgisayar varsa Kur’an öğrenmede bilgisayardan yararlanıyor musunuz?
Evet
Hayır
Fikrim Yok
Toplam
Evet
38,3%
55,8%
5,8%
100,0%
Hayır
Fikrim Yok
8,9%
0%
82,1%
0%
8,9%
0%
100,0%
0%
Kur’an öğrenimi açısından bakıldığında Tablo 2’de yer alan bilgilere göre
öğrencilerin %94,2’sinin evinde bilgisayar bulunmakta ancak bu öğrencilerin sadece
%38,3’ü Kur’an öğrenimi için bilgisayardan yararlanmaktadır. %55,8’i ise bilgisayarı
Kur’an öğrenimi için kullanmamaktadır. Bu sonuçlara göre İmam Hatip
öğrencilerinin bilgisayarı, Kur’an öğrenimi için uygun bir araç olarak
görmediklerini söylemek mümkündür. Ancak Kur’an öğreniminde öğrencilerin
%71,4’ü akıllı tahtaların kullanılmasının verimli olduğu görüşündedir. Öyleyse
286
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
İmam Hatip Lisesi Birinci Sınıf Öğrencilerinin Kur’an Dersine Yönelik Görüşlerinin…
öğrencilerin evlerinde kendi başlarına teknolojik aletlerden Kur’an öğrenmeyi
faydalı görmedikleri ancak okulda hoca eşliğinde akıllı tahtadan işlenen derslerin
daha verimli olduğunu düşünmektedirler. Ayrıca öğrencilerin %68,6’sının
kendilerine sorulan Kur’an’ı doğru okuyan hocaları sadece dinlemek suretiyle
düzgün bir Kur’an tilâvetinin öğrenilebileceğini düşünüyor musunuz sorusuna
katıldığı tespit edilmiştir. Bu da gösteriyor ki bilgisayar her ne kadar Kur’an
öğrenimi için uygun bir araç olsa da öğrenciler bilgisayarı Kur’an öğrenimi için pek
fazla kullanmamaktadırlar.
Evde Kur’an
okumasını
bilen var mı?
Tablo 3: Evde Kur’an Okumasını Bilenin Olması - Kur’an’ı Arapça Hattından
Okuma İlişkisi
Kur’an’ı Arapça hattından okuyabiliyor musunuz?
Evet
Hayır
Fikrim Yok
Toplam
Evet
72,6%
18,8%
8,7%
100,0%
Hayır
0,0%
100,0%
0,0%
100,0%
Öğrencilerin ailelerinin Kur’an okumasını bilmesi ile öğrencilerin Kur’an okumasını
bilmesi arasındaki ilişkiyi anlayabilmek için oluşturduğumuz Tablo 3’deki sonuçlara
göre öğrencilerin %71’9’unun Kur’an okumasını bildiği, bu öğrencilerin %72,6’sının
ailesinin de Kur’an okuyabildiği gözükmektedir. Buradan hareketle Kur’an’ı
okumasını bilen öğrencilerin çoğunun ailesinin de Kur’an okumayı bildiği
anlaşılmaktadır. Evinde Kur’an okumasını bilen kimselerin olmadığı öğrencilerin
%18,8’i ise Kur’an okumayı bilmektedir. Bu öğrencilerin aileleri bizzat kendileri
çocuklarına Kur’an eğitimi vermemiş olsalar bile çocuklarının Kur’an öğrenmesi
için çocuklarının özel ders almalarını veya yaz kurslarına katılmalarını sağladıkları
şeklinde bir yorum yapmak mümkündür.
Öğrencilerin ilk eğitim aldıkları yer olan aile içerisinde Kur’an okumasını bilen bir
kimsenin bulunması, bu öğrencilerin daha kolay bir şekilde Kur’an öğrenmesine
katkı sağlayacaktır. Örneğin tilavette zorlandığı yerde yardım edecek birisinin
olması öğrenciye cesaret verecek, şevkinin kırılmasını engelleyecektir. Öğrenci
okuyamadığı yerde kendisine yardım edecek, hatasını düzeltecek birisini
bulamadığı takdirde ise Kur’an öğrenme ve okuma bu öğrenciye sıkıcı ve zor
gelecektir. Nitekim ulaştığımız sonuçlarda görüldüğü üzere evde Kur’an okumasını
bilen kişilerin olması öğrencinin de Kur’an okumayı bilmesine katkı sağlamaktadır.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
287
M.E.DURMUŞ ve M.A.KAHRAMAN
Cinsiy
etiniz
Tablo 4: Cinsiyet - Okul Dersleri Dışında, Bir Hocadan Özel Olarak Kur’an
Eğitimi Alma İlişkisi
Okul dersleri dışında, bir hocadan özel olarak Kur’an eğitimi aldınız mı?
Evet
Hayır
Fikrim Yok
Toplam
Bayan
54,3%
42,9%
2,9%
100,0%
Erkek
38,6%
54,3%
7,1%
100,0%
İmam Hatip liselerinde okuyan öğrencilere hem Kur’an okuma hakkında teorik
bilgiler verilmekte hem de pratik yapılarak öğrenilen bilgiler uygulanmaya
çalışılmaktadır. Her ne kadar okulda pratik yapılsa da bu Kur’an’ı iyi okumak için
yeterli olmamaktadır. Bu sebeple öğrencilerin okul dışında da bol bol pratik
yapmaları, gerektiği takdirde özel hocalardan ders almaları Kur’an öğrenimi
açısından önemlidir.
Tablo 4’de yer alan bilgilerden bayan öğrencilerin %54,3’ünün, erkek öğrencilerin
ise %38,6’sının okul dışında bir hocadan özel Kur’an dersi aldığı anlaşılmaktadır.
Bu sonuca göre bayan öğrencilerin Kur’an öğrenimi için daha fazla gayret
gösterdiklerini söylemek mümkündür.
Kısmen
Katılıyorum
Fikrim Yok
Kısmen
Katılmıyorum
Katılmıyorum
Toplam
Katılıyorum
89,1%
6,3%
1,6%
0,0%
3,1%
100,0%
Kısmen
Katılıyorum
Fikrim Yok
Kısmen
Katılmıyorum
94,9%
3,8%
1,3%
0,0%
0,0%
100,0%
80%
92,3%
20%
7,7%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
100,0%
100,0%
100,0%
84%
12%
0,0%
4%
0,0%
100,0%
Mahreç ve telaffuz konularının teorik
bilgilerinde eksiklerimin olduğunu
düşünmüyorum?
Katılıyorum
Tablo 5: Kur’an Harflerini Birbirinden Ayırt Etme - Mahreç ve Telaffuz
Konularının Teorik Bilgi İlişkisi
Kur’an harflerini birbirinden ayırt edebiliyorum?
Katılmıyorum
Arapça ’da harflerin çıkış yerlerine mahreç denmektedir. Harfler önce mahreç sonra
nefes ve ses yardımıyla telaffuz edilmektedir. Arap alfabesinde yazılış ve telaffuz
itibariyle birbirine çok yakın harfler vardır. Bu sebeple harflerin hem yazılışlarının
hem de telaffuz yerlerinin çok iyi bilinmesi gerekmektedir. Tablo 5’de mahreç ve
telaffuz konularının teorik bilgilerinin bilinmesi ile Kur’an harflerinin birbirinden
ayırt edilmesi arasındaki ilişkiye ait veriler yer almaktadır. Buna göre mahreç ve
288
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
İmam Hatip Lisesi Birinci Sınıf Öğrencilerinin Kur’an Dersine Yönelik Görüşlerinin…
telaffuz konularının teorik bilgilerinde eksiklerinin olmadığını düşünen öğrencilerin
büyük bir kısmı Kur’an harflerini de ayırt edebilmektedir.
Mahreç ve telaffuz konularının teorik bilgilerinde eksikleri olduğunu düşünmeyen
öğrencilerin %89,1’i Kur’an harflerini birbirinden ayırt edebilmektedirler. Bu da
genel olarak mahreç ve telaffuz konularında eksikleri olmayan öğrencilerin Kur’an
harflerini de birbirinden ayır edebildiklerini göstermektedir. Öyleyse Kur’an
öğreniminde harflerin yazılışları öğretilirken eş zamanlı olarak harflerin mahreçleri
ve telaffuz şekilleri de öğretilmelidir.
Katılıyorum
Kısmen
Katılıyorum
Fikrim Yok
Kısmen
Katılmıyorum
Katılmıyorum
Toplam
Tecvid, konularının teorik bilgilerinde
eksiklerimin olmadığını düşünüyorum?
Tablo 6: Tecvid, Konularının Teorik Bilgileri Bilme - Kur’an Okurken Takip
Edilen Usuller (Hadr, Tedvir, Tahkîk) Uygulama Pratiğine Sahip Olma İlişkisi
Kur’an okurken takip edilen usuller (hadr, tedvir, tahkîk) uygulama pratiğine sahip
olduğumu düşünüyorum?
22,2%
44,4%
17,8%
0,0%
15,6%
100,0%
Kısmen
Katılıyorum
Fikrim Yok
36,2%
35,1%
22,3%
0,0%
6,4%
100,0%
17,2%
31,0%
41,4%
3,4%
6,9%
100,0%
Kısmen
Katılmıyorum
Katılmıyorum
42,9%
14,3%
14,3%
21,4%
7,1%
100,0%
10,7%
25,0%
21,4%
10,7%
32,1%
100,0%
Katılıyorum
Tecvid, Kur’an’ı usulüne göre okuma ilmidir.(Dia, c.4,s253) Kur’an’ı usulüne uygun
bir şekilde okuyabilmek için tecvid kurallarının bilinmesi gerekmektedir. Kur’an
hadr, tedvir ve tahkik olmak üzere üç farklı usule göre okunabilmektedir. Bu
okuyuş usullerinden her birine göre harflerin sesini uzatmak demek olan medlerin
ölçülerinde farklılaşma olmaktadır. Mesela Kur’an’ı hadr usulüne göre okurken
medler daha kısa tahkik usulüne göre ise çok daha uzun yapılmaktadır. Bunun
sebebi bazı medlerin okunuş hızına göre değişiklik göstermesidir. Kur’an’ı bu üç
usule göre doğru bir şekilde okuyabilmek için tecvid kurallarının iyi bir şekilde
bilinmesi gerekmektedir. Yani tecvid kuralları sadece teorik bilgi olarak kalmamalı
bu kuralların pratiğe de yansıması gerekmektedir. Tablo 6’da öğrencilerin tecvid
kurallarını bilip bilmedikleri ile Kur’an okunurken takip edilen usullerin pratiğine
sahip olmaları arasındaki ilişki tespit edilmeye çalışılmıştır. Tablodaki verilere göre
tecvid konularında eksiği bulunmadığını düşünen öğrencilerin %22,2’si Kur’an
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
289
M.E.DURMUŞ ve M.A.KAHRAMAN
okunurken takip edilen usullerin pratiğinde de eksiğinin olmadığını
düşünmektedir. Yani yaklaşık olarak sadece öğrencilerin dörtte biri hem teorik hem
de pratik açısından eksiklerinin olmadığına katılmaktadır. Öğrencilerin %42,9’u ise
tecvid kurallarının teoriğini bildiğini ancak bunları pratiğe dökmede eksiklerinin
olduğuna kısmen katılmaktadır. Bu da öğrencilerin teorik açıdan bildikleri kuralları
tam olarak pratiğe dökme konusunda eksiklerinin olduğunu göstermektedir.
Tablodan hareketle öğrencilerin %10’7’sinin tecvid kurallarının teoriğini bildiği
halde bunların pratiğine vakıf olmadığını söylemek mümkündür. Öyleyse Kur’an
derslerinde uygulamaya ayrılan zamanın arttırılması teorik bilgilerin uygulanabilir
hale gelmesinde etkili olacaktır. Aynı şekilde öğrencilerin okul dışında pratiğe
yönelik çalışma yapmaları da fayda sağlayacaktır.
Tablo 7’de öğrencilerin Kur’an derslerinin toplu bir şekilde yapılmasının bu dersi
kolaylaştırıp kolaylaştırmadığı sorusuna verdikleri cevaplar bulunmaktadır. Buna
göre Kur’an derslerinin grup halinde yapılması öğrenmeyi kolaylaştırır diyen
öğrencilerin %69,1’i bu şekilde yapılan derslerin ezberlenecek olan yerlerin daha
kolay ezberlenmesine katkı sağlayacağı görüşüne katılmaktadır. Yani öğrencilerin
büyük bir kısmı Kur’an derslerinin ve ezber yerlerinin toplu bir şekilde yapılmasının
dersi kolaylaştıracağını düşünmektedir.
Katılıyorum
Kısmen
Katılıyorum
Fikrim Yok
Kısmen
Katılmıyorum
Katılmıyorum
Toplam
Kur’an Kerim derslerinin grup halinde
yapılması öğrenmeyi kolaylaştırır?
Tablo 7: Kur’an Kerim Derslerinin Grup Halinde Yapılması - Kur’an Kerim
Derslerindeki Ezber Yerlerinin Birlikte Okunması İlişkisi
Kur’an Kerim derslerindeki ezber yerlerinin birlikte okunması çabuk öğrenmeyi
sağlar mı?
69,1%
13,6%
8,6%
0,0%
8,6%
100,0%
Kısmen
Katılıyorum
Fikrim Yok
46,0%
36,0%
10,0%
4,0%
4,0%
100,0%
46,2%
26,9%
23,1%
0,0%
3,8%
100,0%
Kısmen
Katılmıyorum
Katılmıyorum
10,0%
30,0%
10,0%
30,0%
20,0%
100,0%
34,9%
16,3%
4,7%
4,7%
39,5%
100,0%
Katılıyorum
Tablodan da anlaşıldığı üzere grup halinde çalışma genelde öğrenilecek şeyleri kısa
zamanda ve kolay bir şekilde öğrenilmesinde etkili bir uygulamadır. Koro eşliğinde
290
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
İmam Hatip Lisesi Birinci Sınıf Öğrencilerinin Kur’an Dersine Yönelik Görüşlerinin…
okuma hataların aza indirilmesine katkı sağlamaktadır. Nitekim koro şeklinde
yapılan Kur’an derslerinde öğrenciler daha öz güvenli olmakta ve aktif bir şekilde
derse katılmaktadırlar. Bu da öğrencinin hatalarını görüp düzeltmesine fırsat
sağlamaktadır. Bunun yanında koro şeklinde Kur’an okumanın öz güveni düşük
olan öğrencilerin derse katılımını artırma yönünden de avantajı vardır. Genelde öz
güveni düşük olan öğrenciler hata yapma korkusu ve arkadaşlarından gelecek
tepkiler sebebiyle Kur’an derslerinde pasif kalmakta ve Kur’an okumaktan
çekinmektedirler.
Fikrim Yok
Kısmen
Katılmıyorum
Bayan
19,3%
17,9%
8,6%
7,9%
46,4%
100,0%
Erkek
24,3%
22,9%
10,0%
5,7%
37,1%
100,0%
Toplam
Kısmen
Katılıyorum
Katılmıyorum
Katılıyorum
Cinsiyetiniz
Tablo 8: Cinsiyet - Kur’an-ı Kerim Ders Müfredatını Ağır Bulma İlişkisi
Kur’an-ı Kerim Ders müfredatını ağır buluyorum?
İmam Hatip liselerinde bütün sınıfların müfredatında yüzüne okunacak sureler,
ezberlenmesi gereken sureler ve dualar bulunmaktadır. Tablo 8’de cinsiyete göre
öğrencilerin Kur’an dersi müfredatına yönelik verdikleri cevaplar yer almaktadır.
Buna göre bayan öğrencilerin %54,3’ü, erkeklerin ise %47,2’si Kur’an-ı Kerim ders
müfredatını ağır bulmamaktadır. Görüldüğü üzere müfredatı ağır bulan
öğrencilerin çoğunluğunu erkek öğrenciler oluşturmaktadır. Tablo 4’de cinsiyete
göre okul dışında özel bir hocadan ders alma arasındaki ilişki ile ilgili veriler
verilmişti. Buna göre bayan öğrencilerin çoğu okul dışında özel bir hocadan eğitim
almışlardır. Öyleyse okul dışında özel bir hocadan ders alan öğrenciler okul
müfredatını ağır bulmamaktadırlar. Nitekim bu özel derslerde okul müfredatında
işlenen konular ele alınmaktadır. Bu da öğrencilerin derslerde zorlanmasını
engellemektedir.
SONUÇ
Bu çalışmada elde edilen sonuçlar şöyledir:
Ankete katılan öğrencilerinin %66,7’si bayan, %33,3’ü erkektir. Bu da
göstermektedir ki bayan öğrenciler İmam Hatip liselerini daha yoğun bir
şekilde tercih etmektedirler.
Öğrencilerin tamamının evinde Kur’an ve tamamına yakınında ise Kur’an’ı
okuyabilecekleri müsait bir yer bulunmaktadır.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
291
M.E.DURMUŞ ve M.A.KAHRAMAN
Aile fertleri arasında Kur’an okumasını bilen kişilerin bulunduğu
öğrencilerin %72,6’sı da Kur’an okumayı bilmektedir. Bu da Kur’an
öğrenimi için ailenin önemli bir katkısının olduğunu göstermektedir.
Öğrencilerin %94,2’sinin evinde bilgisayar bulunmakta ancak bu
öğrencilerin sadece %38,3’ü Kur’an öğrenimi için bilgisayardan
yararlanmaktadır. %55,8’i ise bilgisayarı Kur’an öğrenimi için
kullanmamaktadır. Bu sonuçlara göre İmam Hatip öğrencilerinin
bilgisayarı, Kur’an öğrenimi için uygun bir araç olarak görmediklerini
söylemek mümkündür. Bunun yanında öğrencilerin %71,4’ü akıllı tahta
eşliğinde yapılan Kur’an dersini daha verimli bulmaktadırlar.
Bayan öğrencilerin %54,3’ünün, erkek öğrencilerin ise %38,6’sının okul
dışında bir hocadan özel Kur’an dersi aldığı anlaşılmaktadır. Bayan
öğrencilerin okul dışında özel ders almaları, ders müfredatına yönelik
düşüncelerini de olumlu bir şekilde etkilemekledir. Nitekim bayan
öğrenciler erkeklere nazaran ders müfredatını daha kolay bulmaktadırlar.
Mahreç ve telaffuz konularında eksikleri olmayan öğrencilerin çoğunluğu
Kur’an harflerini birbirinden ayırt edebilmektedir. Bu da mahreç bilgisinin
önemine işaret etmektedir.
Tecvid konularına vakıf olan öğrenciler Kur’an okuma usulleri olan hadr,
tedvir ve tahkik usullerinin pratiğini de bilmektedirler. Bu da tecvid
kuralları ile uygulama arasındaki ilişkinin önemini göstermektedir.
Öğrencilerin çoğunluğu Kur’an derslerinin toplu bir şekilde yapılmasının
ve ezber yerlerinin koro şeklinde okunmasının bu dersi kolaylaştıracağı
düşüncesine sahiptirler.
İmam Hatip Lisesi birinci sınıf öğrencilerinin sadece %71,9’unun Kur’an’ı
Arapça hattından okuyabildikleri, yaklaşık %30’unun ise okuyamadıkları
tespit edilmiştir.
Öğrencilerin %68,6’sı Kur’an’ı doğru okuyan hocaları sadece dinlemek
suretiyle
düzgün
bir
Kur’an
tilâvetinin
öğrenilebileceğini
düşünmektedirler. Bu da sürekli bir şekilde Kur’an dinlenmenin doğru bir
tilavete sahip olmak için gerekli olduğunu göstermektedir.
Öğrencilerin %79’u da Kur’an’ı doğru okuma ile güzel sesli olmak arasında
sıkı bir ilişki bulunduğu görüşüne katılmaktadırlar.
292
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
İmam Hatip Lisesi Birinci Sınıf Öğrencilerinin Kur’an Dersine Yönelik Görüşlerinin…
KAYNAKÇA
Alemdar, Y. (2008). Teknik Ve Estetik Açıdan Kur’an Öğretme Ve Okumaya Dair
Bazı
Gözlem ve Görüşler. C.Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi Xıı, 213-252
Aydın, A. (2002) . Kur'an'ı Kerim Okumanın ve Dinlemenin Fazilet ve Adabı.
İlahiyat
Fakültesi Dergisi, 7, 8.127-152.
Bozan, İ, (2007), Devlet ile Toplum Arasında Bir okul İmam Hatip Liseleri, Bir
Kurum
Diyanet İşleri Başkanlığı, Tesev yayınları.
Çakır, R, Bozan, İ, Talu, B, (2004), İmam Hatip Liseleri: Efsaneler ve Gerçekler,
Tesev
Yayınları
Çetin, A.(2013), Kuran Okuma Esasları, 21.Baskı. S.325.
Çetin, A (2011), "Tecvid" Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 40, ss.
253-254.
Fırat, Y. (2012). Kur'an'ı Kerim'i Okuma,Ezberleme ve Anlamını Öğrenme
Üzerine. Kayseri:
Bilim Name, Xxıı,1, 7-33
Kılıç, M.(2014) İmam-Hatip Ortaokul ve Liselerinde Kur’ân Eğitimi Üzerine Bir
Araştırma.
Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi, ISSN 1302-4973, ss. 69-106
Koç, A, (2009). İmam Hatip Lisesi Meslek Dersleri Öğretmenlerinin Yeterlikleri
Üzerine Bir Araştırma. C.Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi XIII, 131-174
Korkmaz, M, (2013). İmam Hatip Lisesi Öğrencilerinin Bu Okulu Tercih
Süreçleri, ERUIFD
I, 7-40.
Karaçam, İ.(2014). Kuranı Kerimin Faziletleri Ve Okuma Kaideleri. İstanbul, 27.
Baskı
Salman, F. & Yılmaz, N. (2014).Kur’an’ı Kerim Ders Kitabı 9.Sınıf, Ankara
Yıldırım, R.(2015) Tefsir Ders Kitabı 11. Sınıf. Ankara
______(2010)İmam Hatip Lisesi Meslek Dersleri Öğretim Programı Hazırlama
Komisyonu,
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
293
M.E.DURMUŞ ve M.A.KAHRAMAN
Ankara
______(2006)Diyanet İslam Ansiklopedisi, Tecvid. cilt: 40; sayfa: 253
294
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Doğrudan Yabancı Yatırım Kararlarında Hedef Ülkenin Komşularıyla Dış Ticaretinin…
Doğrudan Yabancı Yatırım Kararlarında Hedef Ülkenin Komşularıyla
Dış Ticaretinin Önemi: Türkiye Örneği
Engin DÜCAN1
Özet
Pazara erişim ve rekabetçi üretim açısından avantajlı bölgeleri tercih eden çok uluslu
şirketler için hedef ülkenin bölgedeki ticari ağlar içerisinde konumlanmış olması önemli bir
kriterdir. Temel amacı kar elde etmek olan işletmeler rakiplerine göre hammadde ve diğer
üretim faktörlerine kolay ve ucuza ulaşıp, ürettikleri mal ve hizmetleri de mükün olan en
büyük pazarlara ulaştırmak isterler. Bir ülkenin içinde bulunduğu bölgede komşularıyla olan
ticari münasebetlerinin yoğunluğu ve kolaylığı çok uluslu şirketler açısından söz konusu ülke
ve yakın komşularının potansiyel büyük bir pazar olarak algılanmasını yol açmaktadır.
Nitekim, pek çok ülkenin dış ticaretinde, bulundukları bölgede yer alan ve genellikle de
sınır bağlantıları olan ülkelerin payı büyüktür. Bu çalışmada doğrudan yabancı yatırımların
bir belirleyicisi olarak hedef ülkenin çevresindeki ülkelerle dış ticaretinin etkisi üzerinde
durulmuştur. Söz konusu iki değişken arasında eşbütünleşme ilişkisi bulunmuş olup çevre
ülkelerle gerçekleştirilen toplam dış ticaretten DYY girişlerine doğru Granger nedensellik
olduğu tespit edilmiştir.
Anahtar Sözcükler: Dorudan Yabancı Yatırımlar, Sınır Ticareti, Dış Ticaret Hacmi, Çevre
Ülkelerle Ticaret, Johansen Eşbütünleşme Testi, Hata Düzeltme Modeli
JEL Kodu: F14, F21 F23, E22, C1
GİRİŞ
Doğrudan Yabancı Yatırımlar (DYY), yatırımcının yabancı ülkede reel sermaye
mallarına yatırımda bulunmasıdır (Ertürk 2001: 83). DYY bir firmanın üretimini,
kurulu bulunduğu ülkenin sınırlarının ötesine yaymak üzere ana merkezinin
dışındaki ülkelerde üretim tesisi kurması veya mevcut üretim tesislerini alması
şeklinde gerçekleşmektedir (Seyidoğlu 2007: 664). DYY teknolojik gelişmeyi
tetikleyen, insan sermayesinin oluşumuna yardımcı olan, döviz girişi sağlayan,
uluslararası ticaretin bütünleşmesine katkı sağlayan, daha rekabetçi bir yatırım
ortamını destekleyen önemli bir yatırım şeklidir (Seyidoğlu, 2007: 676). Bu
yönüyle, özellikle Gelişmekte Olan Ülkeler (GOÜ) için ekonomik büyüme ve
kalkınmanın en önemli enstrümanlarından biridir ve girişim, teknoloji, yönetim
bilgisi ve satış gibi sermayenin bir kaynağı olarak kabul edilmektedir.
Uluslararası piyasalarda faaliyet gösteren yatırımcılar piyasa fırsatları, istikrarlı
politikalar, insan kaynağı ve altyapı tesisleri açısından en uygun yatırım
1
Yrd. Doç. Dr., Adana Bilim ve Teknoloji Üniversitesi, enginducan@gmail.com.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
295
E.DÜCAN
lokasyonunu aramaktadırlar. Dolayısıyla, büyük pazarlara yakın, faktör maliyetleri
düşük, kalifiye işgücü ve dinamik iç pazara sahip ülkeleri yatırım merkezleri olarak
görmektedirler. Firmalar için bir mal ve hizmetin düşük maliyetle üretilmesi ne
kadar önemli ise üretilen mal veya hizmetin pazarlanması ya da satılması da o kadar
önemlidir. Bu bağlamda bir firmanın piyasaya yakın yerde ya da pazarın tam
ortasında kurulması ona çok sayıda avantaj sağlayacaktır. Hammaddeye yakınlık ve
pazara yakınlık arasında bir tercih yapıldığında endüstriler yüksek üretim
maliyetlerine rağmen piyasaya yakın yerleri daha çok seçtiği görülmektedir. Bu
durum özellikle piyasaya yönelik (market oriented) sanayi dallarında böyledir. Bu
tip tüketime dayalı sanayilerde karlılık piyasada zirve noktasına erişirken, piyasadan
uzaklaşıldıkça mesafenin bozucu etkisiyle birlikte azalmaktadır (Wheeler ve diğ.,
1998: 201).
Dış ticaret, farklı ülkelerin yerleşikleri arasında mal, hizmet ve sermayenin
değişimini ifade eden bir kavramdır. Dış ticaret ithalat (dış alım) ve ihracat (dış
satım) olmak üzere iki farklı şekilde yapılmaktadır. Dış ticaret sayesinde ülkeler,
kendilerinde bulunmayan yada yeterli düzeyde olmayan mal ve hizmetleri diğer
ülkelerden uygun fiyatlarla temin edebilmektedir. Bu özelliği ile dış ticaret,
ülkelerin refah seviyelerinin artmasına katkı sağlamaktadır. Ülkeler arası ticareti
etkileyen faktörler olarak, coğrafi konum, iklim, doğal kaynaklar, üretim
yöntemleri, ulaştırma, haberleşme teknolojilerinde yaşanan gelişmeler, ülkelerin
sınırları, ülkelerin konuştukları ortak diller, DYY, dış ticaret antlaşmaları ve nüfus
artışı gibi faktörler sayılabilir.
Bunlardan DYY’nin, ülkeler arası ticarete olumlu katkısının yanında, yeni
teknololojilerin kullanılmasına ve know-how’ın ülkeye taşınmasına katkısı da söz
konusudur. DYY ve dış ticaret, ülke dışındaki fırsatların kullanılması biçiminde,
hem birbirine alternatif iki unsur şeklinde, hem de birbirine rakip olmaktan çok
birbirini tamamlayıcı unsurlar olarak düşünülebilir. Dicken (1998: 78), Green
(1995: 22) ve Hanink (1997: 350) ve Isard (1956: 207) dış ticaret teorisi ile DYY
lokasyon’u arasında çok sıkı bir bağlantı olduğunu işaret etmişlerdir. Hatta dış
ticaret teorisine en büyük katkıyı yapanların başında gelen Ohlin, dış ticaret
teorisinin genel lokasyon teorisinin bir parçası olduğunu dile getirmiştir (Dicken,
1998: 78). J. Dunning (1988)’in geliştirdiği eklektik kurama göre firmaların DYY
gerçekleştirebilmeleri için üç avantaja sahip olmalıdırlar. Bunlar sırasıyla; mülkiyet
avantajı, içselleştirme avantajı ve lokasyona özgü avantajlardır. Bunlardan ilk iki
avantaja sahip olan firma için son aşama yabancı ülke için kendi ülkesindeki
lokasyondan daha çok kar getirecek lokasyonu bulmasıdır. Bulacağı lokasyon söz
konusu ülkeye yapacağı ihracattan elde edeceği kazanımlardan daha fazlasını elde
296
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Doğrudan Yabancı Yatırım Kararlarında Hedef Ülkenin Komşularıyla Dış Ticaretinin…
edebileceği bir yer olmalıdır. Çünkü firma, hedef piyasa kendisine düşük lokasyon
avantajları sunuyor ise, doğrudan yatırım yapmak yerine ihracatı tercih edecektir
(Dunning, 1988: 26; 1993: 80).
Dünyadaki pek çok gelişmiş ülkenin dış ticaretinde, bölgelerindeki ülkelerin payı
önemli yer tutmaktadır. Örneğin, Avrupa Birliği Ülkelerinin birlik içi ticareti
%70’lerde iken, Asya Ülkelerinde ve Kuzey Amerika bölgesinde, bölge içi ticaret %
40’lar seviyesindedir. Çok taraflı üretim ve ticari ilişkilerin gelişmesiyle birlikte aynı
coğrafi bölge içerisindeki benzer özelliklere sahip ülkeler, güçlerini birleştirici
yoğun bölgesel ilişkiler içerisine girmektedir (Kılıçkaya, 2006:2). Dünya genelinde
bölgesel entegrasyonlar ve komşu ülkelerle ticaret hızla gelişmekte ve ülkeler bu
yönde politikalar izlemektedir.
Ev sahibi ülkenin çevresindeki ülkelerle ticaretinin gelişmiş olması hedef pazarın
çevre piyasaları da içine alacak şekilde büyümesine yol açacaktır. Çevre ülkeler,
çektiği DYY ile merkezileşen ülkeye bir taraftan hammadde, yarı mamül, ve iş gücü
ihraç ederken diğer taraftan da düşük taşıma maliyeti ve olası bölgesel ticari
anlaşmaların sağladığı avantajlarla daha ucuza mamül mal ithalatı
gerçekleştireceklerdir. Bu durum aynı zamanda, merkezi ülkeye komşu olan diğer
ülkelerde de piyasanın büyümesine yol açacaktır. Bölgesel bazda rakip ekonomilerin
piyasa büyüklüğünde görülen bu artış, ev sahibi ekonomideki DYY’lerin daha da
artmasına yol açacaktır (Batmaz ve Tunca, 2005: 19–20). Çokuluslu şirket ürünleri
merkez ülke ile çevresindeki ülkeler arasında kolay ve hızlı bir şekilde ticarete konu
olmaya devam ettiği sürece söz konusu ekonomilerde piyasa büyümüş olacak ve
bölgeye gerçekleşen DYY’ler artmaya devam edecektir (Chakrabarti, 2003: 161).
1. Türkiye’de DYY ve Dış Ticaret Hacminin Gelişimi
Dünyanın farklı sosyo-ekonomik koşullara sahip bölgeleri arasında bir köprü işlevi
görmekte olan Türkiye, ikili ve bölgesel düzeyde ticari ilişkilerin güçlendirilmesine
yönelik girişimleri ticarette serbestleşmenin sağlanması açısından önemli fırsatlar
olarak görmektedir. 1980’lerden sonra Türkiye liberalleşme politikasını
benimsemiş, ekonomi dış ticaret yoluyla rekabete açılmıştır. 1990 yılında Kambiyo
Rejimi daha da liberalleştirilerek Türk Lirasının konvertibilite özellikleri
güçlendirilmiş ve 32 sayılı Karar'da yapılan değişiklikle, TL ile ihracat ve ithalat
serbest bırakılmıştır.
1996 yılında Avrupa Birliği ile tam entegrasyon hedefiyle oluşturulan Gümrük
Birliğinin ardından, 3 Ekim 2005 tarihli çerçeve metni kabul edilerek üyelik
müzakereleri sürecine başlanmıştır. Karadeniz Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (KEİ),
Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (ECO), İslam Kalkınma Teşkilatı (İKT), D-8,
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
297
E.DÜCAN
İstikrar Paktı gibi bölgesel oluşumlarda aktif rol alan Türkiye sadece ekonomik ve
ticari ilişkiler açısından değil, istikrar, barış ve refahın tesisine de yönelik geniş bir
bölgesel ilişkiler ağına sahiptir.
2000 yılında 'Komşu ve çevre Ülkelerle Ticareti Geliştirme Stratejisi'ni yürürlüğe
konularak, Türkiye'nin, Ortadoğu, Afrika, Asya ve Avrupa'ya olan yakınlığı ve
komşusu ülkelerle paylaştığı ortak kültürel değerlerin sağladığı ticari avantajlardan
yararlanılması hedeflenmiştir. Söz konusu hedef çerçevesinde, ticaretin artırılması
için yeni yol ve yöntemler aranmakta ve Ortadoğu, Güneydoğu Avrupa, Karadeniz
ülkeleri, Kafkasya ve Orta Asya ülkeleri ile ticaretin geliştirilmesi yönünde uygun
ortamlar oluşturulmaya çalışılmaktadır. Türkiye bu bağlamda sınır ticareti, sınır
ticaret merkezleri, yurt dışı fuar-sergi, ofis-mağaza destekleri, heyetler halinde ülke
çıkartmaları, ihraç ürünleri tanıtım faaliyetleri ve dahilde işleme rejimi uygulamaları
gibi yöntemlere ağılık vermektedir. 1 Temmuz 2003 tarihinde yürürlüğe giren 4910
sayılı Gümrük Kanununda Değişiklik Yapılmasına İlişkin Kanun, sınır ticaretine
yönelik bir takım geliştirici düzenlemeleri beraberinde getirmiştir.
Dış ticaret Müsteşarlığı 25.3.2003 tarihli ve 2003/5408 sayılı Bakanlar
Kurulu Kararı çerçevesinde, Türkiye'nin Doğu ve Güneydoğu Anadolu coğrafi
bölgelerinde ekonomik, sınai ve ticari gelişmenin hızlandırılması ve sınır
ticareti uygulamasına, bilhassa ihracat açısından ivme kazandırılması amacıyla,
komşu ülkelere sınırı bulunan illerimizdeki gümrük hatlarında Sınır Ticaret
Merkezleri (STM) Kurulmasını uygun görmüştür. İran ile varılan antlaşmalar
sonucunda, 2004 yılı başında Hakkari-Esendere, Ağrı-Sarısu ve Van-Kapıköy
sınırlarımızda STM'ler faaliyete geçmiştir (Akal, 2008: 273).
Liberalleşme dalgası ile birlikte ticaretin yanı sıra, DYY yoluyla da yabancı mal ve
hizmetler iç piyasaya hızla girmeye başlamıştır. 17 Haziran 2003 tarihinde
yürürlüğe giren 4875 sayılı “Doğrudan Yabancı Yatırımlar Kanunu” ile doğrudan
yabancı yatırımların gerçekleştirilmesinde izin ve onay sistemi kaldırılarak,
bilgilendirme sistemine geçilmiştir. Yapılan düzenlemelerin ve bir ölçüde AB ile
ilişkilerin geldiği noktanın da bir sonucu olarak, DYY girişlerinde son yıllarda
artışlar söz konusu olmuştur.
298
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Doğrudan Yabancı Yatırım Kararlarında Hedef Ülkenin Komşularıyla Dış Ticaretinin…
Grafik 1: Türkiye’nin çevresindeki ülkelerle ticareti ve çektiği toplam DYY miktarı
120
100
80
60
40
Dış Ti aret
Hacmi (Milyar
$)
20
0
Yapılan düzenlemelerin ve bir ölçüde AB ile ilişkilerin geldiği noktanın da bir
sonucu olarak, son yıllarda DYY girişlerinde fark edilir bir gelişmenin sağlandığı
görülmektedir. 2000 yılına kadar 1 milyar $’ın altında olan yıllık DYY girişi, 2000’li
yıllarla birlikte 1 milyar $’ın üzerinde gerçekleşmeye başlamıştır. 2005 yılında 8
milyar $ olarak gerçekleşmesinin ardından 2007 yılında tarihinin en yüksek değeri
olan 22 milyar $’a çıkmıştır. Ne var ki, 2008 küresel ekonomik krizin de etkisiyle 9
milyar $’a kadar gerileyen DYY girişleri takip eden yıllarda ortalama 15 milyar $
seviyelerinde seyretmiştir. Grafik ..’den takip edebileceğimiz dış ticaret hacmi ise
2008 global ekonomik krizine kadar sürekli artan bir trend gösterirken. Kriz
sonrasında azalarak 2009 yılında 56 milyar $’a kadar gerilemiştir. Sonrasında tekrar
artma trendine giren dış ticaret hacmi 2012’de 100 milyar $’a kadar çıkıp ardından
ciddi düşüş sergilemiştir. Her iki veri birlikte ele alındığında iki değişkenin
hareketleri yıllar itibariyle paralellik göstermektedir. 2013 yılından sonra ise dış
ticaret hacmi azalırken DYY girişlerinin arttığı görülmektedir.
Türkiye konumu itibariyle DYY tercihleri açısından, ekonomik ve politik istikrar,
güçlü ekonomik ve yatırım altyapısı, dışa açıklık, eğitimli işgücü, yatırım ortamına
ilişkin kolaylaştırıcı düzenlemeler, coğrafi konum avantajları, hammadde
kaynaklarına sahip ve/veya yakın olma açısından kendisini çevreleyen ülkelerin bir
çoğundan çok daha iyi durumda bulunmaktadır. Türkiye gerek coğrafi, kültürel ve
tarihsel yakınlık avantajına sahip olduğu, gerekse ekonomilerinin birbirlerini
tamamlayıcı yapıda bulunduğu komşusu olan ülkelerle ticaret potansiyelini
değerlendirebilmesiyle birlikte DYY tercihleri açısından önemli bir kriter olan
piyasa büyüklüğü açısından da önemli bir avantaja sahip olabilecektir.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
299
E.DÜCAN
Gerek siyasi, gerek ekonomik açıdan bir dünya devleti olmak hedefi çerçevesinde,
öncelikle bölgesindeki konumunu güçlendirmek durumunda olan Türkiye,
komşuları ile ekonomik ve ticari ilişkilerinin geliştirilmesine büyük önem
vermektedir. Türkiye’nin kuzey, doğu ve güney doğu komşusu ülkeler diğer dünya
ülkelerine benzer stratejiler izlemeye başlamışlardır. Türkiye aşırı bağımlı olduğu
ithal enerjiye alternatifler ararken, söz konusu ülkeler sahip oldukları doğal enerji
kaynaklarının yanında sanayileşme sürecine girmişlerdir. Ancak bu süreçte
görülen üretimde uzmanlaşmanın getirdiği ara malı gereksinimi ve nüfus artışına
bağlı görülen nihai talep artışları, bu ülkeler için de karşılıklı ticaretin artırılması
gereği ortaya çıkmıştır. Türkiye ve söz konusu komşularından birinin sahip olup
diğerinin sahip olamadığı doğal kaynaklar ve üretim alt yapıları bu ülkeler arasında
dış ticareti kolaylaştırmaktadır (Akal, 2008: 273)
1980’lere kadar Türkiye’nin Ortadoğu ülkeleriyle ticari ilişkileri oldukça zayıfken,
1980’lerden itibaren yakın çevresindeki ülkelerle ticari ilişkilerin geliştirilmesine
büyük önem verilmiştir. Komşu ülkelerle sıfır problem olmasını ve bölgesel istikrar
ile hem kendi hem de bölgesel refahın artmasını arzulayan bir ülke konumunda
olan Türkiye, özellikle son yıllarda tırmanışa geçen bölgesel çatışmalardan oldukça
etkilenmiştir. Ortadoğu ile ticaretinin artmasından dolayı da bölgenin istikrarlı
olmasını arzulayan ve bölgesel refahın artmasında doğrudan çıkarı olan bir ülke
pozisyonunda olan Türkiye’nin bölgesel ticareti etkilenmiş ve ekonomik kayıpları
büyük olmuştur.
2. Literatür Taraması
Altındataş, 1996-2007 arası yıllık verileri kullanarak, Türkiye’de DYY girişi ile dış
ticaret (ihracat ve ithalat) arasındaki uzun dönem ilişkisini ve nedensellik ilişkisini
VAR analizi ile araştırmışlardır. Elde ettikleri sonuçlarda tek değişkenli modellerde
DYY ile ihracat ve ithalat arasında pozitif ve anlamlı ilişkiye rastlarken, çok
dağişkenli modelde sadece DYY ile ithalat arasında anlamlı ve pozitif ilişki
bulmuşlardır. Nedensellik analizinde ise, Türkiye’de ithalat ve ihracattaki artışın
birlikte DYY artışına neden olduğu sonucuna ulaşmışlardır .
Karagöz (2007), 33 farklı ülkeden Türkiye’ye gelen doğrudan yabancı yatırımların
2006 yılına ait yatay kesit verilerinin logaritmalarını kullanarak yaptığı analizde
genişletilmiş çekim modelini kullanmıştır. AB üyesi ülkelerden gerçekleşen DYY
miktarı için, Türkiye ile kültürel ve tarihsel yakınlık içinde olan ülkeler için ve
Türkiye ile sınırı olan (komşu) ülkeler için ayrı kukla değişkenler kullanmıştır.
Piyasa hacmi, ekonomik istikrar, ticari açıklık, döviz kuru, eğitim düzeyi, sermaye
stoku, politik risk, alt yapı ve yapısal reformlar arasındaki uzun dönemli ilişkilerin
araştırıldığı çalışmasında yatırımcı şirketin bağlı olduğu ülkenin Avrupa ülkesi
300
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Doğrudan Yabancı Yatırım Kararlarında Hedef Ülkenin Komşularıyla Dış Ticaretinin…
olmasının, Türkiye’ye komşu olmasının ve Türkiye ile kültürel ve/veya tarihsel bir
bağı olmasının yatırım kararı üzerinde istatistiksel olarak anlamlı bir etkisi
bulunmadığı sonucunu bulmuştur.
Leichenko ve Erickson (1997), ABD’ye giren DYY’nin ihracat üzerindeki etkisini
araştırmak için 1980-1991 dönemi yıllık verileri kullanmışlardır. Ara malları, sanayi
makineleri ve elektronik sanayi sektörlerine gerçekleşen DYY’ın ABD’nin
ihracatını pozitif yönde etkilediği sonucuna varmışlardır.
Liu vd. (2001), Çin için DYY, ithalat ve ihracat arasındaki nedensellik ilişkisini
araştırmıştır. 19 ev sahibi ülkeye ait 1984-1998 dönemi yıllık verileri kullanarak
yaptığı çalışmada ithalattan DYY girişlerine doğru tek yönlü bir nedensellik olduğu
sonucuna varmıştır. Diğer taraftan ithalattan da ihracata doğru tek yönlü bir
nedensellik söz konusudur.
Frimpong/Oteng-Abayie (2006), Gana için DYY girişleri ile dış ticaret hacmi
arasındakiyi ARDL modeli ile test etmişlerdir. 1970-2002 dönemi yıllık verileri
kullanarak yaptıkları analizlerinde DYY girişleri ve dış ticaret arasında
eşbütünleşme ilişkisi olduğu sonucuna varmışlardır.
Tayebi ve Hortamani (2005)’nin 10 ASEAN üyesi ve Çin, G. Kore,
Japonya’dan oluşan ASEAN+3 ve AB-15 ülkeleri için yaptıkları çalışmada söz
konusu entegrasyonların DYY girişleri üzerindeki etkisini incelemişlerdir. 19922003 dönemi için panel çekim modelinin kullanıldığı çalışmada entegrasyonların
DYY üzerinde önemli bir etkisinin olduğu sonucunu bulmuşlardır.
Teorik açıdan bakılacak olursa, bir ülkede yapılan DYY’nin ihracata yönelik olması
durumunda toplam ihracat üzerinde olumlu etki yapabileceği söylenebilir. Bu
düşünceye göre bu iki değişken arasındaki ilişkinin DYY’den ihracata doğru olması
beklenir. Zhang ve Song (2000) 1986-1997 dönemini kapsayan çalışmalarında Çin
açısından yabancı yatırımların ihracat üzerinde pozitif etkisi olduğu sonucuna
varmışlardır.
Türkiye için çevre ülkeleriyle ticaretinin bu çalışmada vurgulanan yönüyle DYY
girişlerine etkisi açısından Akal (2008)’in Türkiye’nin Ortadoğu Sınır ülkeleriyle
olan dış ticaretinde fasıl bazında ihracat ve ithalat yoğunlaşmalarını incelediği
çalışma ülkelerin ekonomik ve üretim yapılarındaki farklılıkların etkisini ortaya
koymaktadır. 1980 ve 2005 yıllarının karşılaştırıldığı çalışmada Türkiye’nin bu
ülkelere olan ihracatı tarımsal fasıllardan sanayi fasıllarına, emek yoğun
fasıllardan sermaye ve teknoloji içeren fasıllara yoğunlaştığı sonucuna
ulaşılmıştır.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
301
E.DÜCAN
3. Veri Seti ve Kullanılan Metedoloji
Bu çalışmada Türkiye’nin yakın çevresinde yer alan Karadeniz Ekonomik İşbirliği,
Türk Cumhuriyetleri, Güneydoğu sınırımızda yer alan Suriye, Irak ve İran
ülkeleriyle olan “Dış Ticaret Hacmi” verileri ile Türkiye’ye giren Doğrudan Yabancı
Yatırım miktarı verileri kullanılmıştır. Bu ülkelerden Azerbeycan hem Karadeniz
Ekonomik İşbirliği Ülkeleri içerisinde yer alması hem de bir Türk Cumhuriyeti
olması nedeniyle sadece bir grupta sayılmıştır. Sırbistan-Karadağ 1996 yılında
Karadeniz Ekonomik İşbirliği Ülkeleri arasına katılmış olduğundan Türkiye ile
olan dış ticaret hacmi verileri bu yıldan itibaren dahil edilmiştir. Irağa uygulanan
ambargo nedeniyle 1993 ve 2002 yılları arasında bu ülke ile olan ticari
münasebetimiz oldukça sınırlı kalmıştır.
Çalışmamızda 1992 – 2015 dönemine ait veriler kullanılmıştır. Veri setinin 1992
yılından itibaren alınmasının sebebi, Karadeniz Ekonomik İşbirliğinin 1992 yılında
kurulmuş olması ve Türk Cumhuriyetlerinin 1991’de, S.S.C.B’nin dağılmasından
sonra bağımsızlılarını ilan etmiş olmalarıdır. Çalışmada kullanılan veriler ABD
Doları cinsindendir. Veriler TÜİK (Türkiye İstatistik Kumru) web sitesinden ve
merkez bankası elektronik veri dağıtım sisteminden derlenmiştir. Tüm verilerin
doğal logaritmaları alınmıştır. LDYY,
ifadesi alınmış Doğrudan Yabancı
Yatırımların logaritması; LDTH ise, çevre ülkelerle yaptığımız ticaret hacmi
rakamlarının logaritmasıdır.
Tablo 1: Çalışmada Ele Alınan Ülke Grupları Ve Ülkeler
Karadeniz
Ekonomik
Güneydoğu sınırımızda yer
Türk Cumhuriyetleri
İşbirliği Ülkeleri
alan 3 ülke
Yunanistan
Azerbaycan*
Suriye
Bulgaristan
Kazakistan
Irak
Arnavutluk
Türkmenistan
İran
Rusya Federasyonu
Özbekistan
Romanya
Kırgızistan
Ukrayna
Gürcistan
Moldova
Ermenistan
Sırbistan-Karadağ
Not: *Azerbaycan Karadeniz Ekonomik İşbirliği Ülkeleri arasında yer almasına rağmen Türk
Cumhuriyetlerinden biri olması nedeniyle iki kere yazılmamıştır.
302
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Doğrudan Yabancı Yatırım Kararlarında Hedef Ülkenin Komşularıyla Dış Ticaretinin…
3.1. Birim Kök Testleri
Ekonometrik modellerde serilerin durağan olup olmadıklarının araştırılmasında
Dickey ve Fuller (1979) tarafından önerilen ve isimlerinin baş harfleriyle ifade
edilen (DF) test metodu literatürde sıklıkla kullanılmaktadır (Akdi, 2003: 226).
yt yt 1 t
t
WN (0, 2 )
(1)
burada 1 1 arasında yer almaktadır ve H 0 : 1 temel hipotezine karşılık
H1 : 1 alternatif hipotezi test edilir. Uygulama kolaylığı açısında 1 nolu
denklemin her iki tarafından yt 1 çıkarılırsa;
yt yt 1 yt 1 yt 1 t
yt yt 1 t
(2)
elde edilir. Burada 1 ’dir. Denklem 1’i test etmek için kullandığımız
hipotezler denklem 2’nin kullanılmasıyla beraber şu şekilde kurulur;
H 0 : 0 (seri durağan değildir, birim kök taşır)
H 0 : 0 (seri durağandır, birim kök yoktur)
Hipotezler (tau) istatistiği (DF-test istatistiği) yardımıyla sınanır. Söz konusu
test istatistiği mutlak değeri MacKinnon kritik değerlerinin mutlak değerlerinden
küçükse serinin durağan olmadığı sonucuna varılırken, büyük olması durumunda
serinin durağan olduğu sonucuna varılır (Dikmen 2012: 310).
DF testi sadece birinci dereceden bir AR (otoregresif) sürecini baz alır. Ancak
hata teriminin beyaz gürültü özelliği gösterebilmesi için daha yüksek dereceden
AR modellerine ihtiyaç olabilir. ADF (Augmented Dickey Fuller) testlerinde
daha yüksek dereceden otoregresif süreçlere yer verilerek durağanlık testi
yapılmaktadır.
DF testinde hata terimleri arasında korelasyon olmaması ve sabit varyansa sahip
olunması gerekmektedir. Phillips ve Perron (1988), hata terimlerindeki seri
korelasyon ve değişen varyans sorununun olduğu durumu göz önünde bulunduran
parametrik olmayan bir birim kök testi önermişlerdir. Phillips-Perron (PP) testi
denklem (3)’ün tahmin edilerek katsayısının t-istatistiğinin, seri korelasyon ve
değişen varyans için düzeltilmesine dayanmaktadır.
Yt 0 1trend Yt 1 i Yt j 1 t
p
j 2
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
(3)
303
E.DÜCAN
PP test istatistiği aşağıdaki formülle hesaplanmaktadır.
1/2
0
T ( f 0 0 )( se(ˆ))
t
2 f 01/2 s
f0
(4)
Burada, ˆ katsayı tahminini, t ’nın t değeri, se(ˆ) katsayısının standart
hatası ve s regrasyon standart hatasını göstermektedir. 0 Denklem (3)’ün hata
varyansı tahminidir. f 0 frekanstan spektral hata tahminidir.
3.2. Johansen Eşbütünleşme Analizi ve Hata Düzeltme Modeli
Eşbütünleşme (cointegration) analizi, zaman serileri analizlerinde kullanılan
değişkenlerin durağan olmasalar bile, durağan bir kombinasyonlarının olabileceğini
ve bunun ekonometrik yöntemler kullanılarak belirlenebileceğini ileri sürer.
Dolayısıyla, seviyelerinde durağan olmayan iki farklı zaman serisi aynı derecede
durağan oluyorlarsa aralarında eşbütünleşme ilişkisi olabilir (Tarı, 2011: 415).
Serilerin eşbütünleşik olmaları, uzun dönemde birlikte hareket ettikleri söylenebilir.
Değişkenlerin eşbütünleşik olması durumunda, dışsal olarak ortaya çıkan kalıcı
şoklara sistemdeki tüm değişkenler, farklı boyut ve biçimlerde de olsa, birlikte tepki
vereceklerdir. Johansen (1988, 1995), değişkenler arasındaki uzun dönem ilişkinin
araştırılmasında kullanılan yöntemlerden biridir.
(X, Y), düzeyde durağan olmayan iki seri ise, Z; X ve Y’yi içeren tek vektör olmak
üzere,
Zt 1Zt 1 2 Zt 2 ... p 1Zt p 1 Zt 1 t
(5)
, değişkenlerin
seviyelerini içeren parametre matrisi, i , H (i 1, 2,3,..., k 1) Z t vektörünün
şeklinde yazılabilecek bir vektör hata düzelteme modelinde;
I(1) seviyesinin gecikmeli değerlerini ifade eden değişkenlere ait parametreler
matrisi; ve VAR modeline ait hata terimidir. Z matrisi, Z vektöründe yer alan
değişkenlerin seviyelerine ait doğrusal kombinasyonlar içermekte ve modelin uzun
dönem yapısı hakkında bilgi vermektedir. Johansen eşbütünleşme analizi
yapılırken, değişkenlerin eşbütünleşik olup olmadıkları, “iz” ve “maksimum
özdeğer” test istatistikleri kullanılarak değerlendirilir (Coskun ve Ümit, 2016, s.57).
Bunlardan iz testiyle, değişkenlerin seviye değerleri vektörünün katsayılar
matrisinin rankının r’ye eşit ya da r’den küçük olduğunu ifade eden H 0 hipotezini
test edilir. Maksimum özdeğer testiylede, eşbütünleşik vektör sayısının r olduğunu
304
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Doğrudan Yabancı Yatırım Kararlarında Hedef Ülkenin Komşularıyla Dış Ticaretinin…
söyleyen H 0 hipotezi, r+1 olduğunu söyleyen alternatifine karşı test edilir. Elde
edilen test sonuçları Johansen ve Juselius (1990) tarafından önerilen kritik
değerlerle karşılaştırılır. Π matrisinin rankının sıfır olması değişkenlerin
eşbütünleşik olmadıklarını ve uzun dönemde birlikte hareket etmediklerini
göstermektedir. Rank en az “1” ise, Z matrisinde yer alan değişkenlerin uzun
dönemde birlikte hareket ettikleri sonucuna ulaşılır. Değişkenler arasında uzun
dönemli eşbütünleşme vektörü bulunması durumunda, VAR modeli yardımıyla
vektör hata düzeltme modeli kurularak dinamik bir denge durumuna ulaşılmaktadır
(Bozkurt, 2007: 109-110). Değişkenler arasındaki kısa dönem dinamiklerinin
belirlenmesinde kullanılan hata düzeltme modeli yardımıyla, ele alınan seriler
arasındaki nedensellik ilişkisi ve yönü araştırılabilir. (5) nolu eşitlik hata düzeltme
mekanizmasını da içermektedir. Hata düzeltme parametresi değişkenleri uzun
dönem denge değerine doğru yakınlaşmaya zorlayarak modeli belirli bir dengede
tutmaya yarar. Hata düzeltme katsayısı istatistiki olarak anlamlı bulunursa, uzun
dönem dengesinden sapma var demektir. Negatif çıkması uzun dönem denge
değerine yaklaşıldığını gösterir. Büyüklüğü ise yakınlaşma hızını verir (Arısoy,
2005: 73-74).
4. Ekonometrik Bulgular
4.1.Birim Kök Testi
Değişkenlerin birim kök özellikleri diğer deyişle durağan olup olmadıkları
Genişletilmiş Dickey-Fuller ve Phillips-Perron birim kök testleri yardımıyla
incelenmiş ve elde edilen sonuçlar tablo 2’de sunulmuştur.
Tablo 2: Birim Kök Testi Sonuçları
Değişkenler
LDYY
Seviyesi
Sabitli
Trendli-Sabitli
1.Farkı
Sabitli
Trendli-Sabitli
LDTH
Seviyesi
Sabitli
Trendli-Sabitli
1.Farkı
Sabitli
Trendli-Sabitli
ADF1
-1.57 (0)
-1.62 (0)
-3.83*** (0)
-13.78** (0)
-1.42 (0)
-1.07 (0)
-4.03*** (0)
-4.09** (0)
PP2
-1.66 [1]
-1.81 [0]
-3.84*** [1]
-3.79** [1]
-2.66* [17]
-2.89 [2]
-4.03*** [0]
-4.10** [1]
Genişletirilmiş Dickey-Fuller birim kök testi. Parantez içerisindeki ifadeler Schwarz
bilgi kriterlerine göre belirlenmiş optimal gecikme uzunluklarıdır. 2Phillips-Perron birim
kök testi. “Barlett kernel” tahmin yöntemi kullanılmış ve bant genişliği için “Newey West
bandwith” kullanılmıştır. ***,**, ve * sırasıyla yüzde 1, 5 ve 10 anlam düzeylerini
göstermektedir.
Not: 1
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
305
E.DÜCAN
Tablo 2’de sunulan ADF ve PP birim kök testi sonuçlarına göre her iki değişkenin
seviye değerleri için sabitli ve sabitli-trendli modellerde serilerin seviyelerinde
durağan olmadığı yani birim kök içerdikleri görülmüştür. Daha sonra her iki
serinin birinci farkları alınarak test edilmiş ve 1. farklarında durağan oldukları
sonucuna ulaşılmıştır.
Bundan sonraki aşamada VAR modeli yardımıyla uygun gecikme sayısı
belirlenmiştir. Schwarz, Akaike, LR, FPE ve Hannan-Quinn bilgi kriterlerine göre
uygun gecikme sayısı 1 olarak bulunmuştur. Oluşturulan VAR (1) modeli için
istikrar koşulu sağlanmakta olup otokorelasyon ve değişen varyans sorunları yoktur.
Değişkenler arasındaki eşbütünleşme ilişkisi Johansen () eşbütünleşme testi
kullanılarak araştırılmıştır. Johansen testi için uygun spesifikasyonun
belirlenmesinde farklı deterministik trend varsayımlarına sahip modeller arasında
tercih Pantula prensibine göre yapılmıştır. Pantula prensibine göre yapılan model
karşılaştırması Tablo 3’de sunulmaktadır.
Tablo 3. Pantula prensibi için Johansen eşbütünleşme testi trace istatistikleri
Eşbütünleşik Vektör Sayısı
Model 2
Model 3
Model 4
H0: r=0,
H1: r≥1
20.65*
17.63*
22.69***
Ho red
Ho red
Ho kabul
2.83
1.87*
4.48
H0: r≥1
H1: r≥2
Ho kabul
Ho kabul
Ho kabul
Not: *, yüzde 5 anlam düzeyinde sıfır hipotezinin reddedildiğini göstermektedir.
Tablo 3 satırdan okunduğunda, model-4 eşbütünleşmenin olduğu yönündeki H0
temel hipotezin ilk kabul edildiği model olduğundan, bir öncesindeki H0 temel
hipotezin reddedildiği model-3 uygun model olarak alınmıştır. Model 3’e göre elde
edilen maksimum özdeğer ve iz istatistikleri sonuçları Tablo 4’de sunulmuştur.
Tablo 4. Johansen Eşbütünleşme Testi Sonuçları
Eşbütünleşik Vektör Sayısı
İz İstatistiği
H0: r=0,
H1: r≥1
17.63*
Ho red
1.87
H0: r≥1
H1: r≥2
Ho kabul
Max. Özdeğer testi İstatistiği
15.76*
Ho red
1.87
Ho kabul
Not: *, yüzde 5 anlam düzeyinde sıfır hipotezinin reddedildiğini göstermektedir.
İz ve maksimum öz değer testi istatistiklerine göre, değişkenlerin eşbütünleşik
olmadığı yönündeki boş hipotez %5 anlam düzeyinde r=0 için reddedilirken r≤1
için kabul edilmiştir. Dolayısıyla bir adet eşbütünleşme vektörünün söz konusu
olduğu ve Türkiye’de DYY girişleri ile çevre ülkelerle gerçekleşen dış ticaret
hacminin uzun dönemde birlikte hareket ettiği sonucuna varılmıştır. Söz konusu
306
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Doğrudan Yabancı Yatırım Kararlarında Hedef Ülkenin Komşularıyla Dış Ticaretinin…
uzun dönemli ilişki normalleştirilmiş eşbütünleyici vektör tahminleriyle elde edilen
model denklem 6’da verilmektedir.
LDYYt 2.08 LDTHt ut
(0.37)
(6)
Parantez içerisindeki değerler standart hataları göstermektedir. Dış ticaret hacmi
değişkenin katsayısı negatif ve istatistiki olarak anlamlı çıkmıştır.
Uzun dönemde birlikte hareket eden bu iki değişken arasında kısa dönemde ortaya
çıkacak bir dengesizlik hata düzeltme mekanizması ile düzeltilmektedir. LDYY’nin
ve LDTH’nin bağımlı değişken olarak alındığı hata düzeltme modeli sonuçları
tablo’da sunulmuştur.
Kısa dönemde meydana gelen sapmalarını ifade eden hata düzeltme katsayıları
negatif ve istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur. Buna göre DYY’nin bağımlı
değişken olarak alındığı model için kısa dönemde ortaya çıkacak dengesizliğin
yaklaşık %36’ sı birinci dönemde (1. yılda) düzeltilerek uzun dönem dengesine
yaklaşılacaktır.
Tablo 5. Hata düzeltme modeli tahmin sonuçları
Bağımlı Değişken
Hata düzeltme katsayısı))
D(LDYY)
-0.36
(0.17)
D(LDTH)
-0.10
(0.02)
Not: Parantez içindeki değerler standart hataları göstermektedir.
Hata düzeltme katsayıya ilişkin anlamlı t-istatistiği uzun dönemli nedenselliğe
işaret eder (Çetin, 2012: 24). Dolasyısıyla hata düzeltme modeline dayalı Granger
nedensellik testi sonuçlarına göre, DTH’den DYY’ye doğru nedensellik söz
konusudur. Diğre taraftan, DTH’nin bağımlı değişken olarak alındığı model için
ise kısa dönemde ortaya çıkacak dengesizliğin yaklaşık % 10’u birinci dönemde (1.
yılda) düzeltilerek uzun dönem dengesine yaklaşılacaktır.
SONUÇ
ÇUŞ’lar yapacakları yatırım açısından cazip yönleri bulunmasına rağmen alt yapısı
yetersiz ve değişik risk faktörlerine sahip farklı ülkeler yerine, bölgenin diğerlerine
göre cazip ülkesini bir merkez olarak seçmektedirler. Dünya genelinde bir çok
ülkenin süregelen problemleri arasında yer alan komşu ülkeleriyle siyasi ve ticari
anlaşmazlıklar ülkelerine DYY girişlerini de olumsuz etkilemektedir. Ülkelerin,
komşu ülkelerle siyasi ve ticari uyuşmazlıkları bölgelerine gelme potansiyeli olan
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
307
E.DÜCAN
DYY için olumsuzluk arz eder ve olası bölgesel ölçek ekonomilerinin oluşumunu da
engeller.
DYY açısından bakıldığında, yatırımı yapacak olan şirket, hedef ülkeyi pazar
potansiyeli açısından da değerlendirmektedir. DYY’yi gerçekleştirecek firmalar,
piyasa potansiyeli büyük, iş hacmi geniş, alım gücü fazla olan bölgeleri tercih
etmektedir. Dolayısıyla pazara erişim ve rekabetçi üretim açısından en avantajlı
bölgelerin arayışı içerisinde olan ÇUŞ’lar için ideal yatırım lokasyonu, dünya
genelindeki ticari ağlar üzerinde olup; pazara erişim imkanı, verimli üretim imkanı
ve teknolojik gelişmişliği sunan yer olacaktır.
Çalışmamız sonucunda Türkiye’nin çevre ülkeleriyle gerçekleştimiş olduğu dış
ticaret hacminin Türkiye’ye gelen DYY’nin bir nedeni olduğu sonucuna varılmıştır.
Dolayısıyla, Türkiye’nin çevre ülkeleriyle olan dış ticareti yabancı yatırımcıların
Türkiye’de yatırım yapma kararlarını etkileyen bir unsurdur. Çalışmada komşu
ülkelerle ticaret hacminin veri olarak alınmasıyla, piyasa faktörünün, piyasa
potansiyeli ve piyasa büyüklüğü açısından, DYY girişleri üzerindeki etkisi
araştırılmıştır. Çevresindeki bazı ülkelerin korumacı dış ticaret politikaları izliyor
olmaları, Türkiye’nin komşularıyla geliştireceği ticari ilişkilerle, bu ülke pazarlarına
ulaşmayı hedefleyen yabancı yatırımcıların için önemini arttıracaktır. Ayrıca, gerek
siyasi, gerek ekonomik açıdan bir dünya devleti olma hedefinde olan Türkiye’nin
bölgesinde barışın, refahın ve istikrarın tesisine katkıda bulunmaya yönelik
girişimlerinin DYY girişleri açısından da oldukça önemlidir.
KAYNAKÇA
Akal, Mustafa. "Ortadoğu Sınır Ülkeleriyle Dış Ticaret Yoğunlaşması ve Yapısal
Değişim." Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 7.2 (2008): 271296.
Akdi, Yılmaz, (2003). Zaman Serileri Analizi. Bıçaklar Kitabevi, Ankara.
Akten Çürük, Suna (2013), “İslami Finansın Türkiye’deki Gelişimi, Mevcut
Sorunlar ve Çözüm Önerileri”, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
İşletme Anabilim Dalı Doktora Tezi.
Altıntaş, Halil. "Türkiye’de Doğrudan Yabancı Sermaye Girişi ve Dış Ticaret
Arasındaki İlişkinin Ekonometrik Analizi: 1996-2007."Ankara Üniversitesi
SBF Dergisi 64.02 (2009): 001-030.
Arısoy, İ. (2005), “Wagner ve Keynes Hipotezleri Çerçevesinde Türkiye’de Kamu
Harcamaları ve Ekonomik Büyüme İlişkisi”, Ç.Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü
Dergisi, 14, Sayı 2, 63-80.
308
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Doğrudan Yabancı Yatırım Kararlarında Hedef Ülkenin Komşularıyla Dış Ticaretinin…
Batmaz, Nihat ve Halil Tunca (2005), Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımları ve
Türkiye (1923–2003), Beta, İstanbul.
Bozkurt, Hilal (2007), “Zaman Serileri Analizi”, Ekin Kitabevi, Bursa.
Chakrabarti, Avik (2003), “A Theory of The Spatial Distribution of Foreign
Direct Investment”, International Review of Economics and Finance, Vol.
12, No.2, s. 149–169
Dicken, P. (1998), Global Shift: Transforming the World Economy, Third
Edition, Paul Chapman, New York.
Dickey, David A., and Wayne A. Fuller. "Distribution of the estimators for
autoregressive time series with a unit root." Journal of the American
statistical association 74.366a (1979): 427-431.
Dikmen, Nedim, (2012). “Ekonomtri Temel Kavramlar ve Uygulamalar”, Dora
Yayınları, 2. Baskı, Bursa.
Dunning, J. H. (1988), Explaining International Production, Unwin Hyman,
London.
Green, Milford B., ed. The location of foreign direct investment: geographic and
business approaches. Ashgate Publishing, 1995.
Hanink, D. M. (1997), Principles and Applications of Economic Geography, John
Wiley & Sons, New York.
Isard, W. (1956), Location and Space Economy, MIT Press, Cambridge.
Johansen, Søren, and Katarina Juselius. "Maximum likelihood estimation and
inference on cointegration—with applications to the demand for
money." Oxford Bulletin of Economics and statistics 52.2 (1990): 169-210.
Johansen, Søren. "Statistical analysis of cointegration vectors." Journal of economic
dynamics and control 12.2 (1988): 231-254.
Karagöz, K. (2007), “Türkiye’de Doğrudan Yabancı Yatırım Girişlerini Belirleyen
Faktörler: 1970-2005”, e-Journal of Yasar University, 8(2), ss.1-15.
Kıçkaya, Hüsamettin. (2006), Komşu ve Çevre Ülkeler İle Ticareti Geliştirme
Stratejisi,
http://www.mfa.gov.tr/komsu-ve-cevre-ulkeler-ile-ticaretigelistirme-stratejisi.tr.mfa
Leichenko, Robin M., and Rodney A. Erickson. "Foreign direct investment and
state export performance." Journal of Regional Science 37.2 (1997): 307329.
Liu, Xiaming, Chengang Wang, and Yingqi Wei. "Causal links between foreign
direct investment and trade in China." China Economic Review 12.2 (2001):
190-202.Frimpong Magnus, Joseph, and Eric F. Oteng-Abayie. "Bounds
Testing Approach: An Examination of Foreign Direct Investment, Trade,
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
309
E.DÜCAN
and Growth Relationships." American Journal of Applied Sciences,
Forthcoming.
Phillips, P.C.B., Perron, P., 1988. Testing for a unit root in time series regressions.
Biometrica (75), 335–346.
Seyidoğlu, Halil. (2007), Uluslararası İktisat Teori Politika ve Uygulama, Güzem
Yayınları, İstanbul.
Tarı, Recep, (2011). “Ekonometri”, Umuttepe Yayınları, 7.Basım, Kocaeli.
Tayebi, Seyed Komail, and Amir Hortamani. "14. The Impact of Trade
Integration on FDI Flows: Evidence from the EU and ASEAN+
3." Corporate Strategies in the Age of Regional Integration (2007): 277.
Wheeler, J. O., P. O. Muller, G. I. Thrall ve T.J. Fik (1998), Economic
Geography, John Wiley & Sons, New York.
Zhang, Kevin H. ve S. Song (2000), “Promoting Exports: The Role of Inward
FDI in China”, China Economic Review, Vol. 11, s. 385-396.
310
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Ç.BEKTUR, M.AYDIN ve G.MALCIOĞLU
Piyasa Etkinliğinin Analizi: E7 Ülkeleri Örneği
Çisem BEKTUR1
Mücahit AYDIN2
Gürkan MALCIOĞLU3
Özet
Bu çalışmada E7 ülkelerinin Endeks getirilerinin doğrusal bir yapıya sahip olup olmadığı,
Harvey doğrusallık testi yardımıyla incelenmiştir. Kullanılan Harvey doğrusallık testi, diğer
doğrusallık testlerinden farklı olarak hiçbir ön koşul gerektirmeden doğrusallık analizi
yapmaktadır. Bu durum testin gücünü arttırmaktadır. Çalışmada 01.01.2008 ile 01.12.2015
yılları arasındaki günlük getiri verileri kullanılmıştır. Sonrasında ise birim kök testi
yardımıyla etkinlik analizi yapılmıştır. Elde edilen analiz sonuçlarına göre Çin, Endonezya,
Hindistan ve Rusya endeks getirileri birim kök içermektedir. Buna göre ilgili ülkelerde
piyasa endekslerinin zayıf formda etkin olduğunu destekler nitelikte sonuçlar elde
edilmiştir.
Anahtar Kelimeler: Harvey Testi, Doğrusallık, Finansal Piyasalar, Etkin Piyasa Hipotezi.
Abstract
This study has examined whether index returns of the E7 countries have a linear structure
with the help of Harvey linearty test. Used Harvey linearity test analyzes linearity without
requiring any pre-condition unlike other linearity tests. This case increases the power of
the test. The daily return data are used over the period between 01.01.2008 and
10.12.2015. After that we have analyzed the efficiency with the help of unit root test.
According to the analysis results, index returns of China, Indonesia, India and Russia
contain a unit root. Accordingly, the obtained results support that the market indices have
weak form efficiency in the countries concerned.
Keywords: Harvet Test, Linearty, Financial Markets, Efficient Market Hypothesis
1.GİRİŞ
Sermaye piyasalarının etkinliği uzun yıllardır araştırma konusu olmuş ve olmaya da
devam etmektedir. Bunun sebebi yatırımcıların olabildiğince az risk alarak, daha
yüksek bir getiriyi hedeflemelerinden kaynaklanmaktadır. Yatırımcılar bir hisse
senedine yatırım yapacaklarında öncelikli olarak hisse senedi fiyatını etkileyen ya da
1
Asistant Prof., University of Sakarya , e-mail:cisembektur@sakarya.edu.tr
Research Asistant University of Sakarya, e-mail:aydinm@sakarya.edu.tr
3
Research Asistant University of Sakarya, e-mail:gmalcioglu@sakarya.edu.tr
2
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
311
Piyasa Etkinliğinin Analizi: E7 Ülkeleri Örneği
etkileyebilecek olan bilgileri araştırırlar. Aynı zamanda hisse senedinin mevcut
değeri ve olması gereken değeri de yatırımcılar açısından önemlidir. Hisse
senedinin değeri olması gereken değerden düşük ise, yatırım yapılabilir bir yatırım
aracı olarak değerlendirilir ve satın alınabilir. Aynı şekilde yatırımcıların ellerinde
bulunan hisse senetlerinin mevcut fiyatı olması gereken fiyattan yüksek ise,
yatırımcılar bu hisse senetlerini satarak kar elde edebilmektedirler.
Yatırımcılar açısından hisse senetlerinin geçmiş fiyatları, olması gereken fiyatı ve
gelecekte hisse senedi fiyatını etkileyebilecek bilgiler ve bu bilgilere ulaşmak
oldukça önemlidir. Bu nedenle sermaye piyasalarının etkinliği yatırımcılar açısından
büyük önem arz etmektedir. Hisse senedi fiyatlarının oluşum süreciyle ilgili yapılan
araştırmalar ve sorgulamalar sonucunda Fama (1970) Etkin Piyasa Hipotezini öne
sürmüştür. Etkin Piyasa Hipotezine göre piyasaya gelen her yeni bilginin bütün
yatırımcılara aynı anda ulaştığı ve piyasada yatırım yapan yatırımcıların bu
durumdan aynı anda etkilendikleri varsayılmaktadır. Bu sebeple yatırımcılar
piyasaya ulaşan bilgiler neticesinde normalin üzerinde bir kazanç elde
edememektedirler. Aynı zamanda etkin piyasalarda sistematik anomalilerin
görülmediği ve fiyatların tamamen tesadüfi olarak oluştuğu ifade edilmektedir.
Fama (1970) zayıf tipte etkinlik, yarı güçlü tipte etkinlik ve güçlü tipte etkinlik
olmak üzere piyasa etkinliğini üç çeşit olarak belirtmiştir. Zayıf tipte etkin olan
piyasalarda hisse senetlerinin geçmiş dönem fiyatları kullanılarak gelecekteki
fiyatlar tahmin edilememektedir. Hisse senedinin fiyatı ihraç tarihinden itibaren
fiyatını etkileyebilecek bütün bilgileri içermektedir. Dolayısıyla hisse senedinin
geçmiş dönem bilgileri kullanılarak olağandışı karlar elde etmek mümkün değildir.
Yarı güçlü tipte etkinlikte ise, geçmiş dönem bilgilerinin yanı sıra kamuya açıklanan
bilgilerde hisse senedinin fiyatında anlık olarak fiyatlanmaktadır ve aşırı kar elde
etmek mümkün değildir. Güçlü tipte etkin piyasalar ise, geçmiş dönem fiyatları,
kamuya açıklanan bilgiler ve aynı zamanda şirket içinden ulaşılabilecek bilgilerin
dahi aşırı kar elde etmede etkili olmadığı piyasalardır.
Çalışmamızda geçmiş dönem fiyatlarının hisse senedi fiyatlarında etkili olup
olmadığı, yani zayıf formda etkinlik araştırması yapılmıştır. Piyasaların etkinliğinin
araştırılmasında çeşitli yöntemler kullanılabildiği gibi doğrusallık sınamaları da
kullanılabilir. Finansal piyasaları temsilen kullanılan endekslerin doğrusal yapıda
olmamaları, ilgili piyasalarda etkin piyasa hipotezinin geçerliği olmadığını,
dolayısıyla bu piyasalarda hisse senetlerine ait geçmiş dönem bilgileri kullanılarak
aşırı kar elde edilebileceğini göstermektedir.
312
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Ç.BEKTUR, M.AYDIN ve G.MALCIOĞLU
2. Literatür Taraması
Çinko (2006) çalışmasında, BİST100 endeksinin doğrusallığını BDS testini
kullanarak incelemiştir. Yapılan analiz neticesinde BİST100 endeksinin doğrusal
olmadığı görülmüştür. Bunun dışında çalışmada; ARMA ve GARCH süreci
sonrası BDS test istatistiklerinin değerlerine göre, doğrusal bir modelleme yerine
doğrusal olmayan bir modellemenin daha iyi sonuçlar verdiği ifade edilmiştir.
Atan vd. (2009), çalışmalarında İMKB 100 endeksinin zayıf formda etkinliğini
araştırmışlardır. Bu amaçla endeks serisine KPSS ve ADF birim kök testleri
uygulanmıştır. Analiz sonuçlarına göre İMKB 100 endeksinin zayıf formda etkin
olduğu görülmektedir.
Demireli vd. (2010) tarafından yapılan çalışmada S&P 500 endeksine ait haftalık
getiri serilerinin zayıf formda etkinliği incelenmiştir. Ampirik analiz sonuçlarına
göre serilerin rassal yürüyüş sergiledikleri görülmüştür. Bu sonuca göre incelenen
endekslerin zayıf formda etkin olduğu anlaşılmaktadır.
Karan ve Kapusuzoğlu (2010), 2003-2007 dönemi IMKB-30 endeksi verileri
kullanılarak yapılan çalışmada hisse senetlerinin piyasa etkinliği araştırılmıştır.
Sonuçlara göre IMKB-30 endeksinin ilgili dönemde zayıf formda etkin olduğu
görülmektedir.
Malcıoğlu ve Aydın (2016) yaptıkları çalışmada, BİST-100 ve alt endekslerinden
Sınai, Teknoloji, Mali ve Hizmet endekslerinin getirisinin doğrusallığını
incelemişlerdir. Bu inceleme için Harvey doğrusallık testi kullanılmış ve
değişkenlerin doğrusal bir yapıda olmadığı sonucuna ulaşılmıştır.
3. Ekonometrik Metodoloji
Literatürde serilerin durağanlığını inceleyen testlerin zayıf yanları doğrusallığı
incelenecek serilerin birim kök içermemesi yani durağan olması gerektiği
varsayımıdır. Bu varsayım testin kullanılabilirliği noktasında ciddi problemlere
neden olmaktadır. Bu problemlerden en önemli olanı ise durağan olmayan serilere
yapılacak olan doğrusallık testinin yanıltıcı sonuçlar verecek olmasıdır. Bu konuda
ilk çalışma 2007 yılında ortaya atılan HL testi olarak gösterilebilir. Bu test serilerin
durağanlık varsayımını gevşeterek durağan olmayan serilerde de etkin sonuçlar
vermektedir. HL testinden sonra literatüre kazandırılan Harvey vd. doğrusallık testi
ise güç ve boyut özellikleri göz önüne alındığında daha etkin sonuçlar vermektedir.
Harvey vd. doğrusallık testi serilerin durağanlık durumlarına göre farklılık gösteren
iki farklı doğrusallık testinin ağırlıklı ortalaması alınarak hesaplanmaktadır.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
313
Piyasa Etkinliğinin Analizi: E7 Ülkeleri Örneği
W 1 WS WU
Burada WS , durağan serilerin doğrusallığını incelerken kullanılan doğrusallık testi
iken WU ise durağan olamayan serilerin doğrusallığı incelenirken kullanılan
doğrusallık testidir. ise ortalama alınırken dikkate alınması gereken ağırlığı
göstermektedir. Bu değer şu şekilde elde edilmektedir.
U
S
(U,S ) exp g
2
Burada yer alan g değeri pozitif bir sabiti ifade etmektedir. Harvey vd. yaptıkları
çalışmada bu değerin 0.1 olması gerektiğini belirtmişlerdir. Denklemde yer alan U
birim kök test istatistiğini gösterirken S ise durağanlık için hesaplanan test
istatistiğini ifade etmektedir.
WS
test istatistiğini elde etmek için, aşağıdaki şekilde bir denklemden
yararlanılmaktadır.
y t 0 1y t 1 2 y t21 3 y t31 t
Burada doğrusallık için kurulan temel hipotez ( H0,S : 2 3 0 ) şeklinde ifade
edilirken, alternatif hipotez ise doğrusal olmama durumunu ifade etmektedir.(
H1,S : 2 0 ve / veya 3 0 )
Bahsi geçen hipotezler ise aşağıdaki gibi bir test istatistiği ile hesaplanmakta ve 2
serbestlik dereceli Ki-kare dağılıma uygunluk göstermektedir.
KKTSr
1
WS T
u
KKTS
Diğer bir test istatistiği olan WU test istatistiğini hesaplamak için ise aşağıdaki gibi
bir denklemden yola çıkılmaktadır.
y t 1y t 1 2 (y t 1 )2 3 (y t 1 )3 t
Bu
model
H1,U : 2 0
için
temel
hipotezine
H0,U : 2 3 0
karşı
ve / veya 3 0 alternatif hipotezi şu şekilde hesaplanan Wald test
istatistiği ile sınanmaktadır.
KKTUr
WU T
1
u
KKTU
314
,
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Ç.BEKTUR, M.AYDIN ve G.MALCIOĞLU
Wu ve W test istatistiği de iki serbestlik dereceli ki-kare dağılımına uygunluk
göstermektedir.
4. Veri ve Ampirik Bulgular
Çalışmada E7 ülkelerinin Endeks getirilerinin doğrusal bir yapıya sahip olup
olmadığının analizi için 01.01.2008 ile 01.12.2015 yılları arasındaki ilgili borsaların
kapanış fiyatları kullanılmıştır. Çalışmada E7 ülkeleri olan Brezilya, Çin,
Endonezya, Hindistan, Meksika, Rusya ve Türkiye için kullanılan borsa endeksleri
Tablo 1 de özetlenmiştir.
Tablo 1: Ülkelerin Borsa Endeksleri
Ülkeler
Brezilya
Çin
Endonezya
Hindistan
Meksika
Rusya
Türkiye
Endeks İsimleri
Bolsa deValores do Estado de São Paulo Index
Shanghai Stock Exchange Composite Index
IDX Composite Index
Stock Market Index
Índice de Precios y Cotizaciones
Russia Trading System Index
Borsa İstanbul 100 Index
Kaynak: (Aydın, 2016)
Kısaltması
BOVESPA
SSE
JKSE
NIFTY 50
IPC
RTS
BİST100
Ampirik analiz aşamasında serilerin doğrusallığının tespiti için Harvey vd. testi
kullanılmıştır. Daha önce de belirtildiği gibi Harvey vd. testinin güçlü yanlarından
biri olan durağanlık varsayımının gevşetilmesinden dolayı serilere ayrıca durağanlık
testi uygulanmamıştır. Serilere uygulanan doğrusallık testi sonuçları ise Tablo 2 de
görüldüğü gibidir.
Tablo 2: Harvey Doğrusallık Testi Sonuçları
Brezilya**
Çin
Endonezya
Hindistan
Meksika**
Rusya
Türkiye*
Harvey Test
İstatistiği
Ws
Wu
7.64
1.89
1.34
1.09
6.51
1.52
19.4
5.15
7.87
3.03
2.51
3.88
0.5
5.65
7.7
1.59
1.34
1.09
6.53
1.54
19.4
λ
DF Test
İstatistiği
Harris
Durağanlık
Test İstatistiği
0.98
0.95
1
1
1
0.98
1
-2.12
-3.38
-1.05
-0.68
-1.15
-1.91
-1.22
4.52
4.79
5.93
4.97
5.39
4.37
5.57
Not: * ve ** sırasıyla %1 ve %5 anlamlılık düzeylerini ifade etmektedir.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
315
Piyasa Etkinliğinin Analizi: E7 Ülkeleri Örneği
Harvey doğrusallık testinin temel hipotezi serilerin doğrusal olduğunu söylerken
alternatif hipotezi ise incelenen serilerin doğrusal olmadığını ifade etmektedir.
Tablo 2 de Brezilya ve Meksika %5, Türkiye serisinde ise %1 anlamlılık düzeyinde
temel hipotezin reddedildiği görülmektedir. Bu durumda farklı anlamlılık
düzeylerinde Brezilya, Meksika ve Türkiye borsalarının doğrusal olmamasına karşın
Çin, Endonezya, Hindistan ve Rusya borsalarının ise doğrusal olduğu sonucuna
ulaşılmıştır. Borsa değerleri doğrusal olan ülkeler için yapılan durağanlık testi
sonuçları ise aşağıdaki şekildedir.
Tablo 3: Lee-Strazicich Birim Kök Testi Sonuçları
ÇİN
Model A
Test İstatistiği
-2.0399
Gecikme Uzunluğu
8
Kırılma Tarihi
2008:11:03
Kritik Değerler
-4.239, -3.566, -3.211
Model C
-3.0872
8
2014:09:10
-5.11, -4.50, -4.21
Tablo 4: Lee-Strazicich Birim Kök Testi Sonuçları
ENDONEZYA
Model A
Test İstatistiği
-1.3508
Gecikme Uzunluğu
7
Kırılma Tarihi
2010:03:29
Kritik Değerler
-4.239, -3.566, -3.211
Model C
-2.5093
6
2009:03:27
-5.07, -4.47, -4.20
Tablo 5: Lee-Strazicich Birim Kök Testi Sonuçları
HİNDİSTAN
Model A
Test İstatistiği
-1.7101
Gecikme Uzunluğu
7
Kırılma Tarihi
2008:10:24
Kritik Değerler
-4.239, -3.566, -3.211
Model C
-2.7429
7
2014:03:06
-5.07, -4.47, -4.20
Tablo 6: Lee-Strazicich Birim Kök Testi Sonuçları
RUSYA
Model A
Test İstatistiği
-1.5319
Gecikme Uzunluğu
5
Kırılma Tarihi
2008:10:20
Kritik Değerler
-4.239, -3.566, -3.211
Model C
-2.2581
5
2008:10:13
-5.11, -4.50, -4.21
Yapılan birim kök testi sonuçlarına göre tüm anlam düzeylerinde serilerin düzeyde
birim köklü olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Bu sonuca göre Çin, Endonezya,
Hindistan ve Rusya borsaları zayıf formda etkin bulunmuştur.
316
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Ç.BEKTUR, M.AYDIN ve G.MALCIOĞLU
SONUÇ
Çalışmada E7 ülkeleri için piyasa endekslerinin zayıf formda etkinliği test
edilmiştir. Zayıf formda etkinlik için yerine getirilmesi gereken iki varsayım
bulunmaktadır. Bunlardan ilki serinin durağan olmaması ve rassal modelden elde
edilen kalıntıların bağımsız ve türdeş dağılmasıdır. Bu amaçla seriler Harvey
vd.(2008) doğrusallık testi ile incelenmiştir. Çin, Endonezya, Hindistan ve Rusya
endeks getirilerinin doğrusal bir yapıda olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Doğrusal
olarak bulunan serilerin durağanlığı Lee-Strazicich (2004) birim kök testi ile
incelenmiştir. Elde edilen sonuçlara göre ve incelenen serilerden sadece KA
serisinin durağan olduğu bulunmuştur. Elde edilen sonuçlara göre Çin, Endonezya,
Hindistan ve Rusya endeks getirileri birim köklü olarak bulunmuştur. Buna göre
ilgili ülkelerin piyasalarının zayıf formda etkin olduğu görülmektedir.
KAYNAKÇA
Atan, S. D., Z. A. Özdemir ve M. Atan, (2009). Hisse Senedi Piyasasında
Zayıf Formda
Etkinlik: İMKB Üzerine Ampirik Bir Çalışma, Dokuz Eylül Üniversitesi
İktisadi ve
İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 24 (2), 33-48.
Aydın, M. (2016). Asimetrik Panel Nedensellik Testi: Gelişmekte Olan
Ülkelerin Borsaları Üzerine Bir Uygulama, Sakarya Üniversitesi
Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
Çinko, M., (2006). İstanbul Menkul Kıymetler Borsası 100 Endeksinin
Doğrusallık Testi,
İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Ekonometri Ve İstatistik Dergisi, 3,
23-31.
Demireli, E., Akkaya G. C. ve İBAŞ E., (2010). Finansal Piyasa Etkinliği:
S&P 500 Üzerine
Bir Uygulama, Cumhuriyet Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi 11
(2).
Fama, E.F. (1970). Efficient Capital Markets: A Review of Theory and
Empirical Works,
Journal of Finance, 25(2), 383 – 417.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
317
Piyasa Etkinliğinin Analizi: E7 Ülkeleri Örneği
Harvey, D. I.,Leybourne, S. J., ve Xiao, B., (2008). A powerful test for
linearity when the
order of integration is unknown. Studies in Nonlinear Dynamics
&Econometrics, 12.
Karan, M. B. ve A. Kapusuzoğlu, (2010). An Analysis of the Random Walk
and Overreaction
Hypotheses Through Optimum Portfolios Constructed by the Nonlinear
Programming Model, Australian Journal of Basic Application Sciences, 4
(6), 12151220.
Lee, J. and Strazicich, M. C. (2004). Minimum LM Unit Root Test with
One StructuralBreak. Appalachian State University Working Papers
04-17:1-15.
Malcıoğlu ve Aydın (2016). Borsa İstanbul’da Piyasa Etkinliğinin Analizi:
Harvey Doğrusallık Testi. Journal Of Accounting, Finance and
Auditing
Studies,
2(1).112-123.
318
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
The Relationship Between Energy Consumption and Economic Growth In G8 Countries…
The Relationship Between Energy Consumption and Economic Growth In
G8 Countries: Panel Causality Analysis
Fatih YARDIMCIOGLU1
Temel GURDAL2
Furkan BESEL3
Abstract
The purpose of this study is to investigate the relationship between energy consumption
and economic growth in the G8 countries over the period from 1989 to 2015 by utilizing
Dumitrescu and Hurlin Granger Causality method. In the study, it was observed that
primary differences of series used in the analysis of panel unit roots are stationary at the one
percent significance level, meaning that all the variables are integrated of order [I (1)]. As
energy consumption (lnENC) and economic growth (lnGDP) variables [I(1)] are
stationary, Dumitrescu and Hurlin Granger Causality tests that is the second stage has been
conducted. Dumitrescu and Hurlin (2012) Panel Causality method indicates unidirectional
Granger causality from economic growth (lnGDP) to energy consumption (lnENC). It is
concluded that there is a granger causality relationship between energy consumption and
economic growth in G8 Countries during the period under consideration.
Key Words: Energy Consumption, Economic Growth, Panel Data Analyses, G8
Countries.
INTRODUCTION
Most of the consumption activities and production involve in the use of energy.
Hence, it is considered as one of the main sources of economic growth. On the
other hand, changes in economic growth affect the use of energy. Depending on
the state of the economy energy consumption varies. One can cite many factors
that are likely to affect the relationship between energy and economic growth such
as energy prices, the decrease in existing energy resources, discovery of new sources
and/ or better technologies in utilization of energy, urbanization, and
industrialization.
There are many studies considering the causal relationship between energy
consumption and economic growth both in developing countries and developed
1
Assoc. Prof., Sakarya University, Department of Public Finance, fatihyardimcioglu@gmail.com
2
Prof., Sakarya University, Department of Public Finance, tgurdal@sakarya.edu.tr
Research Assistant., Sakarya University, Department of Public Finance, fbesel@ sakarya.edu.tr
3
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
319
F.YARDIMCIOĞLU, T.GURDAL and F.BEŞEL
ones. Some studies utilize time series data and others panel data. It is interesting
enough that, as in many empirical work reaching different results some of which
are contrary to the related theory, no consensus in the studies looking at the
relationship between energy consumption and economic growth has been reached
yet. Conflicting results attributed to methods used, time series and/or countries
covered and assumed functional forms give rises to more empirical works in the
area.
The purpose of this study is to investigate causality relationship between energy
consumption and economic growth in the G8 countries over the period from 1989
to 2015 by utilizing the Dumitrescu and Hurlin Granger Causality method. With
this aim, firstly the relationship between energy consumption and economic growth
has been introduced by summarizing the earlier studies. And then the relationship
between energy consumption and economic growth in the G8 countries over the
period from 1989 to 2015 has been investigated by utilizing the Dumitrescu and
Hurlin Granger Causality test.
1. Empirical Literature Review
There are numerous studies having investigated the relationship between energy
consumption and economic growth. Findings of many of these studies point out
the fact that there is a positive and significant relationship between energy
consumption and economic growth, which also has a positive impact on energy
consumption.
Table 1: Empirical Literature of The Relationship Between Energy Consumption
And Economic Growth
Study
Kraft and Kraft
(1978)
Ramcharran
(1990)
320
Country(ies)
USA
Jamaica
Period
1950-1970
1970-1986
Model
Sim’s
Test
Causality
Cointegration
Model
Result
Study indicates that there is a
cointegration from GDP to
energy consumption.
It has been reached that past
GDP values would have no effect
on electricity consumption in the
short term but on the contrary in
the long term %1 increase in
GDP would cause %0.25
constant increase in electricity
consumption.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
The Relationship Between Energy Consumption and Economic Growth In G8 Countries…
Asafu-Adjaye
(2000)
Stern (2000)
Chang,
and
(2001)
Fang
Wen
Soytas, Sari and
Ozdemir
(2001)
Sari and Soytas
(2004)
Paul
and
Bhattacharya
(2004)
Narayan
and
Smyth (2005)
India, Indonesia,
Philippines
and
Thailand
USA
Taiwan
Turkey
Turkey
India
Australia
1971-1995
Granger
Causality
In the short-run, unidirectional
Granger causality runs from
energy to income for India and
Indonesia, while bidirectional
Granger causality runs from
energy to income for Thailand
and the Philippines
1948-1994
Cointegration
Method
Study points out that there is a
relation amongst energy usage
and economic growth in the long
term.
1982-1997
VAR and VECM
Analysis
Study indicates that bidirectional
Grange
causality
for
employment-output
and
employmentenergy
consumption,
but
only
unidirectional causality running
from energy consumption to
output.
1960-1995
Johansen-Juselius
and Vector Error
Correction
There is one-way relationship
from energy consumption to
GDP which positively affects
GDP.
Time
Analysis
In the next 3 years lignite, waste,
oil and hydraulic power will
provide highest information
contents of energy consumption
with about 25%, 17%, 15% and
10%, respectively.
1969-1999
1950-1996
1990-2010
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Series
Granger, Engle
Granger
and
Johansen
Cointegration
Method
It has been reached that there is a
cointegration from total energy
consumption to GDP in the
short term and as for the long
term, cointegration is not only
from energy consumption to
GDP but also GDP to total
energy consumption.
Cointegration
and Causality
It has been stated in the study
that electricity consumption,
employment and real income are
cointegrated and that in the longrun employment and real income
Granger
cause
electricity
consumption, while in the short
run there is weak unidirectional
Granger causality running from
income to electricity consumption
and from income to employment.
321
F.YARDIMCIOĞLU, T.GURDAL and F.BEŞEL
Erbaykal (2007)
Turkey
Nondo
and
Kahsai (2009)
19
Countries
Ang (2008)
Malaysia
Ghosh (2009)
Jalil
Mahmud
(2009)
India
1970-2003
Limit Test
1980-2005
Panel
Analysis
1971-1999
Granger
Causality Test
It has been determined that CO2
emission and energy consumption
has positive relationship with
GDP.
ARDL
In the long-run and short-run
Granger causality runs from real
GDP and electricity supply to
employment.
1975-2005
ARDL
According to the study, carbon
emission determines energy and
level of income but commerce has
no meaningful effect.
1971-2005
Panel
Cointegration
and
Panel
Causality
Countries divided into three
different (lower, middle, upper
income) groups and found out
that there is cointegration
amongst energy consumption and
GDP for all group countries.
1992-2004
Panel
Error
Correction
Model
The study shows that energy
consumption has positive and
meaningful effect on CO2
emission in the long term; as for
the short term, there is a two-way
cointegration
from
energy
consumption and real production
to CO2.
1970-2008
Granger
Test,
Cointegration
Test and Vector
Error Correction
Test
Study indicates that GNI and
energy
consumption
are
cointegrated and there is a oneway
Granger cointegration
relationship from GNI to energy
consumption
1970-2006
Data
and
Ozturk, Aslan
and Kalyoncu
(2010)
Apergis
and
Payne (2010)
Özata (2010)
322
Africa
It has been reached that
economic growth and energy
consumption
are
positively
connected in the short term, but
in the long term there is no such
connection at all.
China
51 Countries
11
CIS
(Commonwealth
of
Independent
States) Countries
Turkey
It has been determined that in
the short and long term there is a
one-way cointegration from
energy consumption to GDP.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
The Relationship Between Energy Consumption and Economic Growth In G8 Countries…
Akan, Doğan
and Işık (2010)
OECD Countries
1970-2007
Cointegration
Approach,
Granger
Causality
Test
and
Error
Correction
Model
It has been reached that there is a
two-way cointegration amongst
economic growth and energy
consumption.
It has been determined that from
energy consumption to labour
force and from economic growth
to fund there is a one-way
causality.
Aytaç (2010)
Turkey
1975-2006
Granger
Causality
and
Analysis
Güvenek and
Alptekin (2010)
25
OECD
Associate
Countries
1980-2005
Panel
Analysis
Turkey
1996-2004
yılları üçer
aylık;19802004 yılları
yıllık veriler
Aydın (2010)
Ağır and Kar
(2010)
Arı and Zeren
(2011)
Yanar
and
Kerimoğlu
(2011)
81 Provinces
Turkey
Mediterranean
Countries
Turkey
of
1975-2007
2000-2005
1975-2009
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Test
VAR
Data
Amongst the researched countries
no relationship had been found.
Least
Squares
Method
It has been reached that energy
consumption causes economic
growth and also according to the
study wood, oil and lignite are
primary energy sources which
affects economic growth the
most.
Cross-Section
Analysis
They
come
through
that
electricity consumption positively
affect revenue. This result shows
that electricity consumption and
economic growth are related and
to produce constant electricity
necessary precautions should be
taken.
Panel
Analysis
The study shows that there is N
shaped relation amongst CO2
emission and GDP per capita. In
addition they investigated the
affects of population density and
energy
consumption’s
on
environmental pollution and
reached they positively affect
CO2.
Data
Vector
Error
Correction Test
According to the study as long as
economic growth continues there
would be an increase in energy
consumption and also this
increase of energy consumption
would trigger current deficit.
323
F.YARDIMCIOĞLU, T.GURDAL and F.BEŞEL
Ertuğrul (2011)
Uslu and Polat
(2011)
Turkey
Turkey
Polat, Uslu and
San (2011)
Turkey
Narayan
and
Popp (2012)
93
Countries
within the scope of
West
Europe,
Asia,
Latin
America
and
Middle-East
Yapraklı
and
Yurttançıkmaz
(2012)
Çetin
and
Seker (2012)
Ersoy(2012)
Akpolat
and
Altıntaş (2013)
324
Turkey
Turkey
OECD Countries
Turkey
1998-2011
Kalman
Model
Filter
The
study
indicates
that
electricity
consumption
has
growing
effect
on
GDP
particularly from the beginning of
2003 but with the global crisis the
effect started to decrease in 2009.
But later in 2011 it started to
grow again.
Cointegration
and Causality
In the long term electricity
consumption, employment and
real income are cointegrated
while in the short and long term
there
is
causality
from
employment and real income to
electricity consumption.
RDL Limit Test
and Vector Error
Correction
Model
It has been determined that there
is a one-way cointegration from
employment
and
electricity
consumption to GNI in the long
term. But in the short term there
is not any cointegration among
variables.
1980-2006
Panel
Analysis
According to the study energy
consumption
has
negative
cointegration on GDP in the
long term and for these countries
energy saving policies would not
postpone economic growth.
1970-2010
Granger
Causality Test
They found out that there are two
ways causality among economic
growth
and
electricity
consumption.
1970-2009
JohansenJuselius, StockWatson
Cointegration
Tests and TodaYamamoto
Causality Test
The study not only indicates that
energy consumption positively
affects economic growth but also
energy bottleneck would affect
economic growth negatively.
1987-2007
Panel Unit Root
Analysis
and
Panel
Cointegration
Tests
It has been pointed out that there
could be a theoretical relation
among economic growth and
energy consumption.
1961-2010
Johansen
Cointegration
Test and VECM
Model
This study indicates that only
thanks to energy Turkey would
reach long term sustainable
growth objective.
1923-2006
1950-2006
Data
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
The Relationship Between Energy Consumption and Economic Growth In G8 Countries…
Altıntaş (2013)
Turkey
Saatçi
and
Dumrul (2013)
Turkey
Nayan
al.(2013)
Selected
Countries
et
Wong, Chang
and
Chia
(2013)
Demir (2013)
Wood
Alsayegh
(2014)
1960-2008
DOLS
and
FMOLS Method
It has been reached that in the
long term %1 increase of
electricity consumption enhance
economic growth by %0.33%0.37 percent.
2000-2011
Panel
Analysis
Important determinants of energy
consumption and income are
energy price and investment,
respectively.
1970-2008
23
20
OECD
Countries
Turkey
30 Major Nuclear
Energy
Consuming
Countries
Al-Mulali
(2014)
ARDL
Cointegration
Method
According to the study there is a
one way causality relation from
economic growth and primary
energy
consumption
to
carbondioxide emission. The
study also point out that energy
consumption, economic growth
and long term investments are the
Granger Causality.
1980-2010
1990-2011
1990-2010
and
Kuwait
1998-2010
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Data
FMOLS
DOLS
and
While capital stock and fossil
fuels are the major factors
enhancing economic growth,
renewable energy promotes real
output, specifically in the
countries without oil reserves.
VAR Analysis
According to the study there is a
one-way cointegration
trend
from industry manufacture index
and energy imports to current
deficit.
Panel
Causality
Nuclear energy consumption has
a positive long run effect on GDP
growth but it has no long run
effect on CO2 emission. Also,
nuclear energy consumption has a
positive
short
run
causal
relationship with GDP growth
while it has a negative short run
causal relationship with CO2
emission.
and
Electricity
and
Water Demands
In the upcoming 20 years, the
average rates of change of the
electric load and water demand
increase are 0.13 GW and 3.0
MIGD, respectively, per US
dollar oil price increase.
325
F.YARDIMCIOĞLU, T.GURDAL and F.BEŞEL
Erdoğan
and
Gürbüz (2014)
Ceylan
and
Başer (2014)
Bayar (2014)
Uysal, Yılmaz
and Taş (2015)
Salahuddin and
Alam (2015)
Iyke (2015)
Sun and Anwar
(2015)
326
Turkey
Turkey
Turkey
Turkey
Australia
Nigeria
Singapore
1970-2009
Structural
Refracting Model
According to the study there is a
one-way cointegration from GDP
to fund, energy consumption to
fund, exportation to GDP,
exportation
to
energy
consumption and exportation to
fund.
But
there
is
no
cointegration among energy
consumption
and
economic
growth.
1965-2011
Cointegration
Method
and
Error Correction
Model
It has been determined that there
is a cointegration among GDP
and oil consumption. The trend is
from oil consumption to GDP.
1961-2012
Cointegration
Test and TodoYamamoto
Causality Test
Study indicates that primary
energy consumption, in the short
term, has positive effect on
economic growth but in the long
term the affect is negative.
VAR Analysis
As a result it has been indicated
that in the long term current
deficit and energy imports are in
harmony.
ARDL
Granger
Causality
The Internet use and economic
growth
stimulate
electricity
consumption. While internet
usage and economic growth have
no
significant
short-run
relationship
with
electricity
consumption,
there
is
a
unidirectional causal link running
from
internet usage to economic
growth
and
electricity
consumption.
1980-2012
1985-2012
and
1971-2011
VECM
Causal
relationship
from
electricity
consumption
to
economic growth exist both in
the short run and in the long run.
1983-2014
Cointegration
and
Autoregressive
Framework
There is a stable long-run
relationship
exists
among
electricity consumption, output
and
entrepreneurship
in
Singapore's manufacturing sector.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
The Relationship Between Energy Consumption and Economic Growth In G8 Countries…
Gurdal et al.
(2015)
10
countries
Balkan
1995-2012
Panel
cointegration,
Panel
DOLS
and FMOLS
methods
There
is
a
cointegration
relationship between energy
consumption
and
economic
growth in the long run.
According to Panel DOLS
results, a one percent increase in
energy consumption will bring
about a %1.26 percent increase in
economic growth rate. According
to Panel FMOLS results, t a one
percent increase in energy
consumption will cause a %1.06
percent increase in economic
growth rate.
2. Data Set and Econometric Method
2.1. Data Set
The panel data analysis covers G8 Countries. In the study, Primary Energy:
Consumption (million tonnes oil equivalent) was used as an indicator of energy
consumption. Data on energy consumption has been obtained from the BP
Statistical Review of World Energy June 2016. GDP per capita used as an
indicator of economic growth and it has been obtained from the WDI (World
Development Indicators). Firstly, the logarithm of our data has been decided to
make analysis of our data.
2.2. Econometric Method
There are three kinds of data in the econometric analysis, namely time series, crosssectional data and pooled (i.e., combination of time series and crosssection) data
(Gujarati, 2004: 25). These types of data can be examined with a model
appropriate to their structure and analysis can be performed separately or
combined. (Pazarlıoğlu and Kiren Gürler, 2007: 37).
The panel data regression model can be illustrated as follows (Baltagi, 2011: 305;
as cited in: Gülmez and Yardımcıoğlu, 2013: 56);
yit X it uit
(1)
i , i 1,2,..... N represents cross- section while t 1,2,......T represents
the time period. shows the amaount of data (scalar), the number of observations.
illustrates K × 1 and xit is the number of observations it' regarding K explanatory
variables. The first T observations on households is to follow the T observations on
the second households and it continues in this manner until the Nth household.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
327
F.YARDIMCIOĞLU, T.GURDAL and F.BEŞEL
Components of the error term can be expressed as follows (Baltagi, 2011: 306; as
cited in: Gülmez and Yardımcıoğlu, 2013: 56);
uit i vit
(2)
And i shows some certain components of cross-section and vit remaining
(remainder) effects (Baltagi, 2011: 306; as cited in: Gülmez and Yardımcıoğlu,
2013: 56). That is to say i which is not time-dependent and differs from section
to section is denominated as individual effect, while vit is assumed to vary
according to both time and section. Accordingly, i shows an unobservable cross-
section effect and vit symbolizes the stochastic error term (Yılmaz, 2008: 100; as
cited in: Gülmez and Yardımcıoğlu, 2013: 56). For example, i may represent
individual talents in income equality or administrative skills in a production
function or a certain effect of a country. These effects change over time (Baltagi,
2011: 306; as cited in: Gülmez and Yardımcıoğlu, 2013: 56).
3. Empirical Results and Discussion
3.1. Results of Panel Unit Root Test and Comments
To investigate the presence of unit root in the panel data analysis, DF ( DickeyFuller ) and the ADF ( Augmented Dickey - Fuller) tests are extended for panel
data analysis and multi-unit root test in the panel data analysis is based on the
expansion of ADF test. However, time period in the panel data analysis is more
complex than time series analysis. The most important factor of panel data analysis
is heterogeneity. In particular, each individual in the panel may not have the same
characteristics, so that all are different in terms of being stationary or nonstationary (to be co-integrated or not co-integrated ). If some panels have unit
roots while others do not have, unit root test to be done will complicate the
situation (Asteriou and Hall, 2007: 366; as cited in: Yardımcıoğlu and Gülmez,
2013: 128). Studies of Levin, Lin and Chu (2002 ) , Im, Pesaran and Shin ( 2003) ,
Maddala and Wu (1999 ) , Choi ( 2001) and Breitung (2000) are among the
leading works proposing the unit root tests in panel data models. In our study,
aforementioned unit root tests have been applied. The logarithm variables of
economic growth (GDP) and energy consumption (ENC) has been decided and
then the unit root test is performed using logarithmic values of the variables.
Appropriate lag length that addresses the issue of autocorrelation between errors is
chosen according to the Schwarz information criterion.
328
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
The Relationship Between Energy Consumption and Economic Growth In G8 Countries…
As seen from Table 2, in the unit root tests results applied to the levels of variables,
t statistics and probability results show that they are non-stationary in the
econometric analysis to be used in series level [I (0)] and series contain unit root
problem. Therefore the primary differences of the series were investigated.
Considering the primary differences of the series for variables and primary
difference of lnGDP and lnENC series was observed to be stationary [I (1)] .
Table 2: Results for Panel Unit Root Tests (Level and First Diffirences)
Energy Consumption (lnENC)
t Statistic
I(0)
Levin,Lin&Chu
Im,Pesaran&Shin
Maddala and Wu
Choi
Levin,Lin&Chu
Im,Pesaran&Shin
Maddala and Wu
Choi
-2.20221
-0.63627
20.6242
24.6703
Probability
I(0)
t Statistic
I(1)
0.0138**
-8.98064***
0.2623
-8.52944***
0.1934
102.533***
0.0759*
134.737***
Economic Growth (lnGDP)
Probability
I(1)
0.0000
0.0000
0.0000
0.0000
t Statistic
I(0)
Probability
I(0)
t Statistic
I(1)
Probability
I(1)
-1.72292
-0.18827
16.2049
15.0603
0.0425**
0.4253
0.4388
0.5202
-6.78576***
-6.31671***
67.3672***
66.9534***
0.0000
0.0000
0.0000
0.0000
Notes: *,** and *** indicates statistical significance at 10,5 and 1 percent level of
significance, respectively. Newey–West bandwidth selection with Bartlett kernel was used
for the LLC test.
3.2. Empirical Results of Dumitrescu and Hurlin Granger Causality Test4 and
Comments
The causality relationship between energy consumption (lnENC) and economic
growth (lnGDP) is investigated by using Dumitrescu and Hurlin (2012) method.
Estimated causal relationships, which are presented in Table 3, indicate that the
null hypothesis (Energy Consumption does not homogeneously cause Economic
Growth) cannot be rejected for first two lags and is rejected for third lag at 1%
significance level.
4
For the details of Dumitrescu and Hurlin Panel Granger Causality Test, see Dumitrescu and Hurlin
(2012), Bozoklu and Yılancı (2013), Göçer (2013).
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
329
F.YARDIMCIOĞLU, T.GURDAL and F.BEŞEL
Table 3: The Results of Dumitrescu and Hurlin Panel Causality Test5
H0: Energy Consumption (lnENC) does not homogeneously cause Economic Growth
(lnGDP)
Z HNC
Statistic
K=1
Decision
K=2
Decision
K=3
Decision
0.27833
(0.7808)
Accept
0.04671
(0.9627)
Accept
2.10738
(0.0351)**
Reject
H0: Economic Growth (lnGDP) does not homogeneously cause Energy Consumption
(lnENC)
Z
HNC
Statistic
K=1
Decision
K=2
Decision
K=3
Decision
4.43115
(0.0000)***
Reject
3.26648
(0.0011)***
Reject
2.66882
(0.0076)***
Reject
Notes: Number in parentheses is p-value and K denotes lag orders. *** indicates rejection of the null
hypothesis at the 1 percent level of significance.
The null hypothesis that economic growth is not Granger cause of energy
consumption is rejected for both three lags at 1% significance level. Therefore,
according to results of Dumitrescu and Hurlin Panel Causality Test there is
unidirectional causality relationship from economic growth to energy consumption.
DISCUSSION AND CONCLUSIONS
In this study, the mutual relationship between energy consumption and economic
growth was investigated using data of G8 countries. In the study, it was observed
that primary differences of series used in the analysis of panel unit roots are
stationary at the one percent significance level, meaning that all the variables are
integrated of order [I (1)]. As energy consumption (lnENC) and economic growth
(lnGDP) variables [I (1)] are stationary, Dimitrescu Hansen Granger Causality
tests that is the second stage has been conducted. Dumitrescu and Hurlin (2012)
Panel Causality method indicates unidirectional Granger causality from economic
growth (lnGDP) to energy consumption (lnENC).
As a result changes in economic growth affect the energy consumption. As long as
economic growth continues in a country there may be an increase in energy
consumption. Economic growth may cause expansion in the industrial,
commercial, agricultural and transport sectors where energy consumption is high.
In this situation, the existence of unidirectional causality relationship from
economic growth to electricity consumption has serious policy implications for
decision makers.
5
Results of panel causality test are obtained by using Eviews 9. HNC denotes Homogenous Non
Causality because the null hypothesis of the test (Göçer, 2013: 230).
330
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
The Relationship Between Energy Consumption and Economic Growth In G8 Countries…
REFERENCES
Ağır, H. & Kar, M. (2010). Türkiye’de Elektrik Tüketimi ve Ekonomik
Gelişmişlik Düzeyi İlişkisi: Yatay Kesit Analizi, Sosyoekonomi, 6(12), 149175.
Akan, Y., Doğan, M., & Işık, Cem (2010). The Causality Relationship Between
Energy Consumption and Economic Growth: The Case of Turkey, Enerji,
Piyasa ve Düzenleme, 1(1), 101-120.
Akpolat, A. G. & Altıntaş, N. (2013). Enerji Tüketimi İle Reel Gsyih Arasındaki
Eşbütünleşme ve Nedensellik İlişkisi: 1961-2010 Dönemi, Bilgi Ekonomisi
ve Yönetimi Dergisi, 8(2), 115-127.
Al-Mulali, U. (2014). Investigating The Impact Of Nuclear Energy Consumption
On GDP Growth and CO2 Emission: A Panel Data Analysis, Progress in
Nuclear Energy, 73, 172-178.
Altıntaş, H. (2013). Türkiye’de Birincil Enerji Tüketimi,Karbondioksit Emisyonu
ve Ekonomik Büyüme İlişkisi:Eşbütünleşme ve Nedensellik Analizi,
http://iibfdergi.ogu.edu.tr/makaleler/17329_81_N%C4%B0SAN%202013_Makale_0.pdf, (28.08.2015).
Ang, J.B. (2008). Economic Development, Pollutant Emissions and Energy
Consumption In Malaysia, Journal of Policy Modeling, 30(2), 271-278.
Apergis, N., & Payne, J. E. (2010). The Emissions, Energy Consumption, and
Growth Nexus: Evidence From The Commonwealth Of Independent
States, Energy Policy, 38(1), 650-655.
Arı, A. & Zeren, F. (2011). CO2 Emisyonu ve Ekonomik Büyüme: Panel Veri
Analizi, Yönetim ve Ekonomi, 18(2), 37-47.
Asafu-Adjaye, J. (2000). The Relationship Between Energy Consumption, Energy
Prices And Economic Growth: Time Series Evidence From Asian Developing
Countries, Energy Economic, 22(6), 615-625.
Asteriou, Dimitrios and S.G. Hall (2007), Applied Econometrics: A Modern
Approach Using Eviews and Microfit Revisited Edition, Palgrave Macmillan,
Newyork.
Aydın, F. F. (2010). Enerji Tüketimi ve Ekonomik
http://iibf.erciyes.edu.tr/dergi/sayi35/aydin.pdf, (28.08.2015).
Büyüme,
Aytaç, D. (2010). Enerji ve Ekonomik Büyüme İlişkisinin Çok Değişkenli VAR
Yaklaşımı ile Tahmini, Maliye Dergisi,158, 482-495.
Baltagi, B. H. (2011). Econometrics. Fifth Edition, Springer, New York.
Bayar, Y. (2014). Türkiye’de Birincil Enerji Kullanimi ve Ekonomik Büyüme,
Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 28(2), 253-269.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
331
F.YARDIMCIOĞLU, T.GURDAL and F.BEŞEL
Bozoklu, Ş. and Yılancı V. (2013). Finansal Gelişme ve İktisadi Büyüme
Arasındaki Nedensellik İlişkisi: Gelişmekte Olan Ekonomiler İçin Analiz.
Dokuz Eylül Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi , V.28, No.2,
pp.161-187.
Breitung, J. (2000). The Local Power of Some Unit Root Tests for PanelData, in:
B. Baltagi (ed.), Nonstationary Panels, Panel Cointegration, and Dynamic
Panels, Advances in Econometrics, Vol. 15, JAI: Amsterdam, 161-178.
Çetin, M., & Seker, F. (2012). The Impact Of Energy Consumption On
Economic Growth: The Case Of Turkey, İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi
Dergisi, 31(1), 85-106.
Ceylan, R., & Başer, S. (2014). Türkiye’de Petrol Tüketimi ile Reel GSYİH
Arasındaki Uzun Dönem İlişkinin Johansen Eş-Bütünleşme Yöntemi ile
Analiz Edilmesi, Business and Economics Research Journal, 5(2), 47-60.
Chang, T., Fang, W., & Wen, L. (2001). Energy Consumption, Employment,
Output, And Temporal Causality: Evidence From Taiwan Based On
Cointegration and Error-Correction Modelling Techniques, 33(8), 10451056.
Choi, In (2001), "Unit Root Tests for Panel Data," Journal of International
Money and Finance , 20: 249-272.
Demir, M. (2013). The Relationship Between Energy Import and Current
Account Deficit: The Case Of Turkey With Var Analysis, Journal of
Academic Researches and Studies, 5(9), 2-27.
Dumitrescu, E.I. and Hurlin C. (2012). Testing for Granger Non-Causality in
Heterogeneous Panels. Economic Modelling, 29, pp.1450-1460.
Erbaykal, E. (2007). Türkiye’de Enerji Tüketiminin Ekonomik Büyüme
Üzerindeki Etkisi, Journal of Social Sciences, 1(1), 29-44.
Erdoğan, S., & Gürbüz, S. (2014). Türkiye'de Enerji Tüketimi ve Ekonomik
Büyüme İlişkisi:Yapısal Kırılmalı Zaman Serisi Analizi, Selcuk University
Journal of Institute of Social Sciences, 32, 79-87.
Ersoy, A. Y. (2012). Oecd Ülkelerinde Ekonomik Büyüme Odaklı Enerji
Tüketiminin Ekonometrik Modeli, Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler
Enstitüsü Dergisi, 21(1), 339-356.
Ertuğrul, H. M. (2011). Türkiye’de Elektrik Tüketimi Büyüme İlişkisi: Dinamik
Analiz, Enerji, Piyasa ve Düzenleme, 2, 49-73.
Ghosh, S. (2009). Electricity Supply, Employment and Real GDP In India:
Evidence From Cointegration And Granger-Causality Tests, Energy Policy,
37(8), 2926-2929.
332
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
The Relationship Between Energy Consumption and Economic Growth In G8 Countries…
Göçer, İ. (2013). Ar-Ge Harcamalarının Yüksek Teknolojili Ürün İhracatı, Dış
Ticaret Dengesi ve Ekonomik Büyüme Üzerindeki Etkileri. Maliye Dergisi.
165, 215-240.
Gujarati, D. N. (2004). Basic Econometrics, Fourth Edition, New York: The
McGraw-Hill.
Gülmez, A., & Yardımcıoğlu, F. (2013). BRICS Ülkeleri ile Türkiye’nin
Ekonomik Büyümesinde Ulusal ve Yabancı Tasarrufların Etkisi: Panel Veri
Analizi. C.Ü. İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, V.14, No.1, pp.47-68.
Gürdal, T., Yardımcıoğlu F., Beşel F. & Uyğun U. (2015). The Relationship
Between Energy Consumption and Economic Growth in Balkan Countries:
Panel Cointegration Analysis (1995-2012). II. Black Sea and the Balkans
Economic and Political Studies Symposium, St.Petersburg/Russia.
Güvenek, B. & Alptekin, V. (2010). Enerji Tüketimi ve Büyüme İlişkisi:
BALKAN Ülkelerine İlişkin Bir Panel Veri Analizi. Enerji, Piyasa ve
Düzenleme, Cilt:1, Sayı:2, 172-193.
Im, K. S. Pesaran, M. H. & Shin, Y., (2003), Testing for unit roots in
heterogeneous panels. Journal of Econometrics, 115, 53–74.
Iyke, B. N. (2015). Electricity Consumption and Economic Growth In Nigeria: A
Revisit Of The Energy-Growth Debate, Energy Economics, 51, 166-176.
Jalil, A., & Mahmud, S. F. (2009). Environment Kuznets Curve For CO2
Emissions: A Cointegration Analysis For China, Energy Policy 37(12),
5167-5172.
Kraft, J., & Kraft, A. (1978). Relationship between energy and GNP, J.Energy
Dev., 3(2).
Levin, A., Lin, C. & Chu, C.J., (2002). Unit root tests in panel data: Asymptotic
and finitesample properties. Journal of Econometrics, 108, 1–24.
Maddala, G.S. & Shaowen, W. (1999). Comparative Study of Unit Root Tests
With Panel Data and a New Simple Test. Oxford Bulletin of Economics and
Statistics, Special Issue, 61, 631‐652.
Narayan, P. K. & Popp,S. (2012). The Energy Consumption-Real GDP Nexus
Revisited: Empirical Evidence From 93 Countries, Economic Modelling,
29(2), 303-308.
Narayan, P. K. & Smyth R. (2005). Electricity Consumption, Employment and
Real Income In Australia Evidence From Multivariate Granger Causality
Tests, Energy Policy, 33(9), 1109-116.
Nayan, S., Kadir, N., Ahmad, M. & Abdullah, M. S. (2013). Revisiting Energy
Consumption and GDP: Evidence from Dynamic Panel Data Analysis,
Procedia Economics and Finance, 7, 42-47.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
333
F.YARDIMCIOĞLU, T.GURDAL and F.BEŞEL
Nondo, C. & Kahsai, M. (2009). Energy Consumption and Economic Growth:
Evidence from COMESA Countries. Southern Agricultural Economics
Association Annual Meeting, Atlanta, Georgia, January 31-February 3,
Özata, E. (2010). Türkiye’de Enerji Tüketimive Ekonomik Büyüme Arasındaki
İlişkilerin Ekonometrik İncelemesi, Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler
Dergisi, 26, 101-113.
Ozturk, I., Aslan, A.& Kalyoncu, H. (2010). Energy Consumption and Economic
Growth Relationship: Evidence From Paneldata For Low And Middle
Income Countries, Energy Policy, 38(8), 4422-4428.
Paul, S., & Bhattacharya R. N. (2004). Causality Between Energy Consumption
and Economic Growth In India: A Note On Conflicting Results, Energy
Economics, 26(6), 977-983.
Pazarlıoğlu, V. & Kiren Gürler, Ö. (2007). Telekomünikasyon Yatırımları ve
Ekonomik Büyüme: Panel Veri Yaklaşımı. Finans Politik ve Ekonomik
Yorumlar, V.44, No.508, pp.35-43.
Polat, Ö., Uslu, E. E., & San, S. (2011). The Relationship Among Electricity
Consumption, Employment and Real Income in Turkey, Suleyman Demirel
University The Journal of Faculty of Economics and Administrative
Sciences, 16(1), 349-362.
Ramcharran, H. (1990). Electricity consumption and economic growth in Jamaica,
Energy Economic, 12(1), 65-70.
Saatçi, M., & Dumrul, Y. (2013). Elektrik Tüketimi ve Ekonomik Büyüme
ilişkisinin Dinamik Bir Analizi: Türkiye Örneği, Uludağ Üniversitesiİktisadi
ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 32(2), 1-24.
Salahuddin, M., & Alam, K. (2015). Internet Usage, Electricity Consumption and
Economic Growth In Australia: A Time Series Evidence, Telematics and
Informatics, 32(4), 862-878.
Sari, R., & Soytas, U. (2004). Disaggregate Energy Consumption, Employment
and Income In Turkey, Energy Economics, 26(3), 335-344.
Soytas, U., Sari, R., & Ozdemir, O. (2001). Energy Consumption and GDP
Relation In Turkey: A Cointegration and Vector Error Correction Analysis,
Economies and Business in Transition: Facilitating Competitiveness and
Change in the Global Environment Proceedings, 838-844.
Stern, D. I. (2000). A Multivariate Cointegration Analysis Of The Role Of
Energy In The US Macroeconomy, 22(2), 267-283.
Sun, S., & Anwar, S. (2015). Electricity Consumption, Industrial Production, and
Entrepreneurship in Singapore, Energy Politics, 77, 70-78.
334
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
The Relationship Between Energy Consumption and Economic Growth In G8 Countries…
Uslu, E. E. & Polat, Ö. (2011). Electricity Consumption, Employment and Real
Income in Turkey, Enerji, Piyasa ve Düzenleme, 2, 1-20.
Uysal, D., Yılmaz, K. Ç., & Taş, T. (2015). Enerji Ithalatı ve Cari Açık Ilişkisi:
Türkiye Örneği, Muş Alparslan Üni̇versi̇tesi̇ Sosyal Bi̇li̇mler Dergisi, 3(1),
63-78.
Wong, S. L., Chang, Y. & Chia, W. (2013). Energy consumption, energy R&D
and real GDP in OECD countries with and without oil reserves, Energy
Economics, 40, 51-60.
Wood, M., & Alsayegh, O. A. (2014). Impact Of Oil Prices, Economic
Diversification Policies and Energy Conservation Programs On The
Electricity and Water Demands In Kuwait, Energy Policy, 66, 144-156.
Yanar, R. & Kerimoğlu, G. (2011). Türkiye’de Enerji Tüketimi, Ekonomik
Büyüme ve Cari Açik İlişkisi, Ekonomi Bilimleri Dergisi, 3(2), 191-201.
Yapraklı, S., & Yurttançıkmaz, Z. Ç. (2012). Elektrik Tüketimi ile Ekonomik
Büyüme Arasindaki Nedensellik: Türkiye Üzerine Ekonometrik Bir Analiz,
C.Ü. İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi,13(2), 195-215.
Yılmaz, M. (2008). Gelişmekte Olan Ülkelerde Doğrudan Yabancı YatırımlarEkonomik Büyüme İlişkisi Panel Veri Analizi. Basılmamış Yüksek Lisans
Tezi, T.C. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İktisat
Anabilim
Dalı,
İzmir.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
335
İslami Kar Teorisi Açısından Türk Katılım Bankaları
İslami Kar Teorisi Açısından Türk Katılım Bankaları
Çisem BEKTUR1
Oğuz KIRMAN2
Özet
Bu çalışmada, Türkiye’de faaliyet gösteren “Katılım Bankaları”nın karlarının “İslami Kar
Teorisi” açısından değerlendirilmesi amaçlanmaktadır. Bu durumun sınanması amacıyla
Harvey vd. Doğrusallık Testi kullanılmıştır. Testin uygulanmasında Aralık 2005 – Haziran
2016 arası aylık zaman serileri kullanılmıştır. Sağlıklı yorumlama yapabilmek amacıyla önce
Şubat 2014’e kadar olan kısma test uygulanmış ve serinin doğrusal olduğu görülmüştür.
Ancak çeşitli iç karışıklıkların olduğu ve özellikle katılım bankası karlarının da etkilendiği
sonraki dönem eklendiğinde serinin doğrusallıktan çıktığı görülmüştür. Bu durumda,
aslında kurumların faaliyet açısından İslami hassasiyetleri gözettiği ancak genel yapısal
durumun doğasında bulunan riskin -faaliyetlerdeki riskten kaçınılsa bile- yatırımcıları ve
mevduat sahiplerini etkilemesinin olası olduğu görülmüştür.
Etiketler: Katılım Bankaları, İslami Kar Teorisi, Harvey vd. Doğrusallık Testi.
JEL Sınıflandırma Kodları: G21, C22, C58.
Turkish Participation Banks With Regards to Islamic Profit Theory
Abstract
This study aims an evaluation of snows of “Participation Banks” which operates in Turkey
with regards to “Islamic Profit Theory”. “Harvey at al. Lineaity Test” is used to study.
Monthly time series between December 2005 – June 2016 is used for the test. Firstly the
test is performed on a part until February 2014 for a healthy explanation and it shows that
the serie is linear. But, linearity is broken down when the next part is added, the domestic
disturbances are observed at that time which influences participation banks. At this stage, It
is shown that firms take care about Islamic sensibilities but it is possible that investors and
depositors can be affected from the risk of general situation which has natural risks –even
firms abstain from the risks of activities.
Keywords: Participation Bank, Islamic Benefit Theory, Harvey et al. Linearity Test.
Yrd. Doç. Dr., Sakarya Üniversitesi, Siyasal Bilgiler Fakültesi, Finansal Ekonometri Bölümü /
Asst.Prof., Sakarya University, Faculty of Political Sciences, Department of Financial Econometrics,
cisembektur@sakarya.edu.tr
© ICPESS, 2016
2
Lisans Öğrencisi, Sakarya Üniversitesi, Siyasal Bilgiler Fakültesi, Finansal Ekonometri Bölümü /
BSc, Sakarya University, Faculty of Political Sciences, Department of Financial Econometrics,
oguz.kirman@ogr.sakarya.edu.tr
© ICPESS, 2016
1
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
337
Ç.BEKTUR ve O.KIRMAN
GİRİŞ
“İslami Kar Teorisi”ne göre kar, Zubair Hasan’ın 1995 yılındaki çalışmasında
tanımlandığı şekliyle, maksimum kazanca yönelik bir hedef ya da amaç değil,
ticareti teşvik edecek, geçimi sağlayacak ve katma değer üretip toplumsal refahı
artıracak bir araçtır. “Ğarar” kavramı ile açıklanan risk ya da belirsizlik, İslami
açıdan olmaması gereken faktörler niteliğindedir. Belirsizliğin temel unsurlarından
sayılabilecek “spekülasyon” kavramı da buna dahil edilebilir çünkü İslami açıdan
gaybı yalnızca Allah bilebilir ve bu sebeple geleceğe yönelik her türlü spekülasyon
İslami açıdan kabul edilemez bir belirsizlik kaynağından ibarettir.
Günümüzde kar elde etmek amacıyla kullanılan birçok araç İslami açıdan sorunlu
görülmektedir (Zaim, 1978). Örnek olarak ürün ve hammaddelerin daha
çıkarılmadan satışı, elde edilmemiş bir gelire dayalı olarak alınan para ya da mal ve
bu gibi borçlardan kaynaklanan vadeli/vadesiz geri ödemeler, faiz gibi konular
sayılabilir. Bu hassasiyetlere sahip insanlar, kendilerine uygun yatırım araçları ve
fon kaynakları arayışına girmektedirler. Bu ihtiyaç ise “İslami bankacılık”, “faizsiz
bankacılık” ya da “katılım bankacılığı” gibi kurumların oluşmasıyla sonuçlanmıştır.
Bu bankacılık şekliyle faiz kullanılmamakta, spekülasyonlara izin verilmemekte ve
spekülasyonlar dikkate alınmamakta, dini hassasiyetlere aykırı faaliyetler yapılan
enstrümanlara, firmalara yatırım yapılmamakta ve tüm faaliyetlere Şer’i açıdan
bakılmaktadır. Bu sebeple kar veya zarar durumu reel bir ekonomik faaliyete
dayandırılarak ortaklık şeklinde ele alınmakta, tüm ödemeler de bu prensibe
dayandırılarak yapılmaktadır (Kalaycı, 2013).
İlk iki paragrafta yer alan açıklamalar üzerinden bir değerlendirme yapılacak olursa,
bu bankaların riskten kaçındığı, bu sebeple kazançlarının belli bir düzleme oturması
gerektiği düşünülebilir. Riskten kaçınmaları sebebiyle kazançlarında kısa dönemli
büyük oynaklıkların görülmesi beklenen bir durum değildir. Ancak kazancın
endekslendiği enstrümanlar da mevcut ekonomik sistemin risklerini barındırmakta,
dolayısıyla katılım bankaları İslami hassasiyetle yatırım yapsa bile bu durumdan
kaçınamamaktadır. Reel bir varlığa endekslenmiş bir kazanç görünürde risksiz olsa
bile, özellikle enflasyon benzeri İslami açıdan tartışmalı oynaklıklara açık haldedir.
Bunun yanı sıra üretim miktarının belirsizliğinden kaynaklanan maliyet ve fiyat
belirsizlikleri, faiz-yatırım dengesine karşılık gelen bir çözüm olmaması sebebiyle
sınırlı mevduat toplanabilmesi, kaynak elde ederken de dini hassasiyetler gözetildiği
için faaliyetlerin çoğunun özsermaye ile yapılması gibi riskler katılım bankalarının
karşı karşıya kaldığı sorunlardandır. Bu şekilde sayılabilecek birçok konu, katılım
bankalarının risklerini geleneksel bankalara nispeten yüksek gösterecek unsurlardır.
338
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
İslami Kar Teorisi Açısından Türk Katılım Bankaları
Bu çalışmanın amacı, yukarıda bahsedilen konuları katılım bankası karlarının aylık
periyottaki hareketlerinin varyans aralığı üzerinden değerlendirmektir. İslami
hassasiyet gözeten bir kar anlayışıyla hareket eden bankaların karlarının hareket
aralığı yüksek olmamalı, yani doğrusala yakın bir aralıkta hareket etmelidir.
Sonucun böyle olması durumunda, karların etkinliğinden ve aşırı kar elde
edilmediğinden söz edilebilir. Aksi durumda ise, İslami Kar Teorisi’ne uygun
olmayan bir şekilde, riskli ya da etkin olmayan bir hareket görülmüş olacaktır (Azid
vd, 2007).
Devam eden bölümlerde “Literatür” başlığı altında, bu konuda yapılmış benzer
çalışmalara yer verilmiştir. “Yöntem” başlığında ise ampirik analizde kullanılan
ekonometrik metod açıklanmıştır. “Veri ve Bulgular” kısmında, kullanılan veriler,
verilerin kaynağı ve bu verilere uygulanan ekonometrik metodun sonuçları
raporlanmıştır. Son olarak “Sonuç” kısmında ise elde edilen bulgular “İslam
Ekonomisi ve/veya Finansı” içerikli literatür ışığında değerlendirilmiştir.
Literatür
Parlakkaya ve Çürük (2011) 24 geleneksel banka ve 4 katılım bankasının 20052008 yılları arası değerleriyle yaptıkları çalışmalarında finansal rasyoları katılım
bankaları ile mevduat bankaları arasında bir ayrım olarak kullanmış ve katılım
bankalarının daha daha riskli olduğunu, bu sebeple karlılık oranlarının daha yüksek
olması gerektiğini belirtmiştir. Buna dayalı olarak, geleneksel bankaların karları ile
karşılaştırıldığında daha etkin olan tarafın geleneksel bankalar olması gerektiğini
belirtmişlerdir. T testi ve lojistik regresyon modeli kullanarak yaptıkları analizlerde,
rasyoların bir kısmının ayırıcı sonuçlar verdiğini, bir kısımın ise birbirine yakın
sonuçlar verdiğini tespit etmişlerdir. Elde ettikleri sonuçlara göre, katılım bankaları
geleneksel bankalardan daha yüksek kar marjına sahiptir.
Er ve Uysal (2012) 26 geleneksel, 4 katılım bankasının 2005-2010 yılları arasındaki
değerleriyle yaptıkları veri zarflama analizi çalışmalarında, katılım bankalarının
ticari bankalara oranla daha etkin olduğu sonucunu elde etmişlerdir. Bu sonuca
göre, katılım bankası yatırımcılarının daha az riske maruz kaldığı yorumu
yapılabilir.
Sakarya ve Kaya (2013) Türkiye’deki geleneksel bankalar ve katılım bankalarının
2005-2012 yılları arası değerleriyle panel veri yöntemiyle yaptıkları çalışmalarında,
banka türleri arasında bir değer farklılığı tespit edememişlerdir. Banka karlılıkları ve
etkinliklerinin birbirine yakın olduğunu, faaliyetlerinin ise birbirinden farklı
olmadığı gözlenmiştir.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
339
Ç.BEKTUR ve O.KIRMAN
Doğan (2013) 4 geleneksek banka ve 4 katılım bankasının 2005-2011 yılları arası
değerlerini t testi ile karşılaştırarak yaptığı çalışmasında, geleneksel bankaları daha
yüksek likitideye, borç ödeme gücüne ve sermaye yeterliliğine sahip olduklarını,
bunla birlikte daha düşük riskli olduklarını tespit etmiş, karlılıkları arasında ise
anlamlı bir fark tespit edememiştir.
Özsoy vd. (2013) Bolu ilindeki 3 katılım bankasının müşterilerinden seçtikleri 217
kişilik örnekleme uyguladıkları anketi açıklayıcı veri analizi tekniğiyle
değerlendirmiş, müşterilerin katılım bankalarını seçme sebeplerinden ilk dördünü
“hizmet/ürün kalitesi”, “imaj ve güven”, “personel kalitesi”, “dini/çevresel
motivasyonlar” olarak belirlemişlerdir. Kar payı oranları ise ancak yedinci sırada yer
bulabilmiştir.
Yöntem
1. Harvey vd. Doğrusallık Testi
Harvey Testi (Harvey ve Leybourne, 2007), serinin birimköklü ve durağan
olduğuna dair yapılan iki ayrı doğrusallık testinin ağırlıklı ortalamasıdır. Testlerden
biri serinin durağan olduğunu varsayarken, diğer test ise serilerde birimköklü
sürecin var olduğunu varsaymaktadır. Bu test uygulandığı serinin doğrusallık
derecesinin belirli olmadığı durumlarda da kullanılabilmektedir.
W {1 }Ws Wu
, veri seti durağan ise 0, birimköklü ise 1’e yakınsar. Bu fonksiyonun hesaplanışı
şu şekildedir:
U 2
(U , S ) exp g
S
g pozitif değerli bir sabittir. Harvey çalışmasında bu değerin 0.1 olması gerektiğini
söyler. U birimkök, S durağanlık test istatistikleridir. Serinin durağan olması
durumunda λ sıfıra, birimköklü olması durumunda ise 1’ e yaklaşır.
yt 0 1 yt 1 2 y 2t 1 t
Birimkök testi olarak ADF, durağanlık testi olarak ise Harris testi kullanılır.
KKTsr
1
Ws T
u
KKTs
340
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
İslami Kar Teorisi Açısından Türk Katılım Bankaları
Harvey testinin istatistiği serinin durağan olduğu temel hipotezini sınayan Ws
istatistiği aşağıdaki modelin kısıtlı ve kısıtsız kalıntı kareler toplamlarıyla
hesaplanır.
Durağan zaman serisi yt için doğrusal dışı AR(1) modelinden yola çıkarak
katsayılar Vt’yi durağan yapacak şekilde seçilir.
yt Vt
Vt Vt 1 f (Vt 1 , ) Vt 1 t
yt 0 1 yt 1 2 ( yt 1 )2 3 ( yt 1 )3 t
(1)
(2)
(3)
Son durumda model y gözlem değerleriyle (3) numaralı hale gelir. Bu modelin
KKT’ları kısıtlı ve kısıtsız olarak hesaplanır ve Ws istatistiği hesaplanır.
KKTSr
1
WS T
u
KKTS
WU istatistiği serinin birimköklü olduğu temel hipotezini sınar. Hesaplayabilmek
için (3) numaralı modelin gecikmeli değerlerinden arındırılmış fark modeli
kullanılır. Bu modelin KKT’ı kısıtlı ve kısıtsız olarak hesaplanır.
yt 1yt 1 2 (yt 1 )2 3 (yt 1 )3 t
KKTUr
1
WU T
u
KKTU
Tüm wald istatistikleri 2 serbestlik dereceli ki-kare dağılımına uygundur.
Veri ve Bulgular
Çalışmada Türkiye’de faaliyet gösteren katılım bankalarının karlarının Aralık 2005Haziran 2016 arası aylık zaman serileri kullanılmıştır. Veriler “Türkiye
Cumhuriyeti Merkez Bankası Elektronik Veri Dağıtım Sistemi (TCMB
EVDS)3”nden elde edilmiştir. Sistemde yer alan veriler her yıl için aylık kümülatif
olarak verilmiştir. Bu sebeple kar miktarları her ayın kendisini yansıtacak şekilde
düzenlenmiştir.
Ekonometrik yöntemin uygulanmasında Gauss yazılımından yararlanılmıştır.
3
http://evds.tcmb.gov.tr/
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
341
Ç.BEKTUR ve O.KIRMAN
İlk aşamada, 2014 yılında bir katılım bankasına hukuki yaptırım uygulanmasıyla
sonuçlanan olayların etkisi olmadan gözlem yapabilmek için doğrusallık testi Şubat
2014’e kadar olan kısma uygulanmıştır.
Grafik 1: Aralık 2005-Şubat 2014 arası kar düzeyleri
Tablo 1: Harvey vd. Testi Sonuçları (Aralık 2005-Şubat 2014)
İstatistik
DF Birim Kök İst.
-2.81154
Harris Durağanlık İst.
-1.70675
Durağan ise W İst.
0.35242
Birim köklü ise W İst.
0.28058
Ağırlık
0.76234
Harvey İst.
0.29765
1%
5%
Kritik değerler
4.6
5.99
H0: Seri doğrusaldır.
H1: Seri doğrusal değildir.
10%
9.21
Bu döneme yapılan analiz sonuçlarına göre, katılım bankalarının karları doğrusaldır
yani karlarda etkinlik söz konusudur. Diğer bir deyişle, aşırı kar söz konusu değildir
ya da seri değerleri belirli bir varyansın dışına çıkmamıştır. Ayrıca serinin ağırlık
katsayısının 1’e yakınlığı görülmektedir. Bu durumda serinin birimköklü olduğu
söylenebilir. Bu da her bir değerin bir önceki değerden etkilendiğini
göstermektedir.
Seriye Haziran 2016’ya kadar olan kısım eklendiğinde elde edilen sonuçlar ise;
Grafik 2: Aralık 2005-Haziran 2016 arası kar düzeyleri
342
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
İslami Kar Teorisi Açısından Türk Katılım Bankaları
Tablo 2: Harvey vd. Testi Sonuçları (Aralık 2005-Haziran 2016)
İstatistik
DF Birim Kök İst.
-3.89043
Harris Durağanlık İst.
0.56039
Durağan ise W İst.
19.52408
Birim köklü ise W İst.
15.3345
Ağırlık
0.00807
Harvey İst.
19.49027
1%
5%
Kritik değerler
4.6
5.99
H0: Seri doğrusaldır.
H1: Seri doğrusal değildir.
10%
9.21
Seriye ikinci kısım eklendiğinde doğrusallığını kaybetmiştir. Aynı zamanda artık
birimköklü değildir yani seri değerleri bir önceki değerden bağımsızdır.
SONUÇ
Elde edilen sonuçlar değerlendirildiğinde, katılım bankalarının genel hareketlerinin
İslami Kar Teorisi’ne paralel bir işleyişte olduğu görülebilir. Ancak burada asıl ele
alınması gereken konu şudur; mevcut sistemin içerisinde yer alan bir kurum,
sistemin içerdiği her riskten kaçınabilir mi? Bu çalışmada yer alan sonuçlara göre bu
sorunun cevabı “hayır” olarak görünmektedir. Serbest girişim olarak faaliyet
gösteren yapıların büyük dışsal etkilerden nasıl korunacağı büyük bir soru işaretidir.
Ayrıca insan doğasında yer aldığı tüm içtihadlarda da kabul edilen “dünyalık
sevdası” hususu, bu serbest girişimlerin yöneticileri ve faaliyetlerini idare eden
kişiler üzerinde bir tereddüt oluşmasına sebep olmaktadır. Yatırımcıları dini
hassasiyetlere sahip olduğu halde yönetime herhangi bir etki edemediği
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
343
Ç.BEKTUR ve O.KIRMAN
düşünülürse, kimi kesimlerin dini kavramları kullanarak aslında dini hassasiyetleri
gözetmeden faaliyet yapmasını engelleyecek yapılar oluşturulması ihtiyacı doğabilir.
Özellikle kapitalizmin dayandığı paradigmanın tüm kavramları ticari amaçla
kullanmaya ve satılabilir şeyler üretmek için uyarlamaya açık olduğu düşünülürse,
“Din” kavramının bu amaçlarla kullanılmayacağını garanti edecek bir yapı olduğunu
söylemek büyük bir yanılgı olacaktır. Bu durumun bir örneği, Protestan mezhebi
mensuplarının ticarette ön plana çıkması esnasında gözlenmiştir (Poggi, 1983,
Weber, 2011).
Ahmet Terzi 2013 yılında yaptığı çalışmasında, katılım bankalarının 17 faaliyet yılı
boyunca zarar etmemesinin İslami hassasiyetlere sahip olan yatırımcıların
zihinlerinde tereddütler oluşmasına yol açtığından bahsetmektedir (Terzi, 2013).
Aynı çalışmasında bu tereddüdün açıklamasında referans gösterdiği bir katılım
bankası, çalışmasından 1 yıl sonra kanun dışı faaliyetleri sebebiyle hukuki
yaptırımlara maruz kalmış ve bu çalışmamızki analizin ikinci kısmında yer alan
doğrusallık bozulmasının kaynağını teşkil etmiştir. Dahası, bu durum da bahsedilen
bankanın ve bir diğer katılım bankasının referans gösterilen yazısında değinilen bir
husus olarak dikkat çekmektedir. Yani bir katılım bankası, kendi faaliyetlerindeki
riski kabul etmekte ve faaliyeetlerini bu şekilde hala İslami hassasiyetlere sahip
olduğu iddiasıyla devam ettirmektedir. Aynı açıklamalar kar payı oranlarının faiz
oralarına yakınlığı, fon toplama ve kullandırma yöntemleri, kar paylaşımı ve diğer
kavramlar hakkında da yapılmıştır ve bu konular da tartışmalı olmaya devam
etmektedir. Bu durumu en iyi açıklayan sözleri Abul Hassan’ın 2014 yılındaki
çalışmasında bulmak mümkündür; “Böyle bir alt yapıya rağmen, Nursî, Mevdudî,
Kutub ve el- Sadr İslam aleminin içine düştüğü bataklıktan çıkarabilmek için
olumlu bazı fikirler ve cevaplar üretmişlerdir. Bu âlimler insanların ahlâklı bireyler
olduğunu ve bu nedenle iktisatla ilgili en temel soruların ahlâki sorular olduğunu
öne sürmüşlerdir.” (Hassan, 2014).
Tüm bu tartışmalara rağmen, dikkate değer bir kesim katılım bankalarının
geleneksel bankalara bir alternatif niteliğinde olduğunu düşünmektedir. Bunun
başlıca nedeni, bankacılık dahi olsa, kavramsal açıdan dini kimliği koruma
ihtiyacıdır (Ökte, 2010). Ancak “İslam İktisadı”nın tam anlamıyla işler olmasının
önündeki en büyük engel, mevcut sistemdeki eğitimlerin ve uygulamaların İslami
bir sistem ya da ekol şeklinde bulunmamasıdır (Görmüş, 2016). Nitekim,
kapitalizmin dayandığı düşünce biçimi ile İslami düşünce biçimi arasındaki büyük
farklar, İslami hassasiyetleri içeren davranış biçimlerinin kapitalist sistem içerisinde
saf bir şekilde işlemesine imkan tanımamaktadır (Zaman, 2013).
344
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
İslami Kar Teorisi Açısından Türk Katılım Bankaları
KAYNAKLAR
Ahmad, Ziuaddin (1964), "Riba Teorisi", Studies, pp.1-2.
Azid, Toseef, Mehmet Asutay ve Umar Burki (2007), "Theory of the firm,
management and stakeholders: An Islamic perspective", Islamic Economic
Studies 15.1, pp.1-30.
Doğan, Mesut (2013), “Katılım ve Geleneksel Bankaların Finansal
Performanslarının Karşılaştırılması: Türkiye Örneği”, Muhasebe ve
Finansman Dergisi, Vol.58, pp.175-188.
Er, Bünyamin ve Mustafa Uysal (2012), “Türkiye'deki ticari bankalar ve katılım
bankalarının karşılaştırmalı etkinlik analizi: 2005-2010 dönemi
değerlendirmesi”, Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler
Dergisi, Vol.26, pp.3-4.
Görmüş, Şakir (2016), "İslam İktisadı İnsanlık için Bir İhtiyaç mı?", International
Journal of Islamic Economics and Finance Studies 1.2.
Harvey, David I., and Stephen J. Leybourne (2007), "Testing for time series
linearity", The Econometrics Journal 10.1, pp.149-165.
Hasan, Zubair (1995), "İslam Ekonomisinde Kar Teorisi", Sosyal Siyaset
Konferansları Dergisi 40, pp.215-227.
Hassan, Abul (2014), “İslam İktisadı ve Geleceği”, İslam İktisadını Yeniden
Düşünmek, İgiad Yayınları, Vol.16, pp.113-144.
Kalaycı, İrfan (2013), “Katılım Bankacılığı: Mali Kesimde Nasıl Bir Seçenek?”,
Uluslararası Yönetim İktisat ve İşletme Dergisi, 2013, 9.19, pp.51-74.
Ökte, M. Kutluğhan Savaş (2010), "İslam Ekonomisi ve Finansının Temelleri:
Teori ve Uygulama", Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi 31.31.
Özsoy, İsmail, Birol Görmez ve Seden Mekik (2013), "Türkiye’de katılım
bankalarının tercih edilme sebepleri: Ampirik bir tetkik", Yönetim ve
Ekonomi: Celal Bayar Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi
Dergisi 20.1, pp.187-206.
Parlakkaya, Raif ve Suna Akten Çürük (2011), “Finansal rasyoların katılım
bankaları ve geleneksel bankalar arasında bir tasnif aracı olarak kullanımı:
Türkiye örneği”, Ege Akademik Bakış, 11(3), pp.397-405.
Poggi, Gianfranco (1983), “Calvinism and the capitalist spirit Max Weber's
protestant ethic”.
Sakarya, Burçhan ve Yasemin Kaya (2013), “Türk Bankacılık Sektöründe Katılım
ve Mevduat Bankaların Performans Farklılaşması (No. 215)”, Ekonomik
Yaklasim Association.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
345
Ç.BEKTUR ve O.KIRMAN
Terzi, Ahmet (2013), "Katılım Bankacılığı: Kitaba Uymak mı, Kitabına Uydurmak
mı?", Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi 5.9.
Weber, Max (2002), “The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism: and other
writings”, Penguin.
Zaim, Sabahattin (1978), "İktisadi Faaliyetlerde İslami Davranış Tarzı", İslam
Tetkikleri Dergisi, s.7.
Zaman, Asad (2013), "Building genuine Islamic financial institutions", Conference
on: Economics and Ethics organized by the Center for Islamic Legislation
and Ethics (CILE) in Doha/Qatar.
346
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Zekâtın Kurumsallaşmasının Seçilmiş İslam Ülkeleri Tecrübeleri Çerçevesinde Analizi
Zekâtın Kurumsallaşmasının Seçilmiş İslam Ülkeleri Tecrübeleri
Çerçevesinde Analizi
Mervan SELÇUK1
Şakir GÖRMÜŞ2
Özet
Müslümanların yerine getirmesi gereken en önemli farz ibadetlerinden biri de zekâttır.
Naslarda birçok defa zikredilen zekât, Hz. Peygamber tarafından da uygulanmak suretiyle
ümmete tebliğ edilen mali niteliğe sahip bir ibadettir. Bu ibadetin başlıca amaçları; malların
ve ruhların tezkiyesi, toplumsal dayanışmanın elde edilmesi ve zengin ile fakir arasında
oluşabilecek gelir uçurumlarının önlemektir. Zekâtın özüne baktığımız zaman; bu ibadet
ferdi bir nitelikten ziyade İslami esasları benimseyen bir devlet otoritesi altında, bu otoriteye
bağlı bir kurum olarak faaliyet göstermelidir. Hz. Peygamber’in kurumsallaştırdığı zekât
ibadeti, Raşid Halifelerden sonra kurumsal niteliğini yavaş yavaş kaybetmiş, günümüzde ise
ekseriyetle ferdi bir şekilde yerine getirilmektedir.
Zekât müessesesi; tarihin belli dönemlerinde, Müslümanların yönetimde söz sahibi
olamaması veya sömürgeler altında ezilmeleri neticesinde zekât ile ilgili naslarda belirtilen
şekilde yerine getirilememiştir. İslam Ülkelerinin özgürlüklerini kazanması ve
sömürgecilerinden kurtulmasının akabinde bu alanda çalışmalar hızlanmıştır. Sayıları kırk
kadar olan Müslüman ülkelerin yarısına yakını devlet otoritesi altında zekâtı
kurumsallaştırmak için çalışmalar yapmıştır. Bu Müslüman ülkelerin bir kısmının hukuk
sistemleri şer’î esaslar ile tam olarak örtüşmediğinden dolayı İslam’ın emri olan zekâtın ülke
içerisinde kurumsallaşması kolay bir şekilde gerçekleştirilememekte, yasal anlamda çelişkiler
ve hukuksal kısıtlar ortaya çıkmaktadır.
Malezya, Bangladeş, Endonezya, Sudan, Suudi Arabistan gibi ülkelerde yapısal olarak
farklılıklar bulunsa da zekât kurumları faaliyetlerini sürdürmektedirler. Bu ülkelerde devlet
eliyle zekâtların toplanması ve dağıtılması için organizasyonlar kurulmuştur.
Anahtar Kelimeler: Zekât, Zekâtın Kurumsallaşması, İslam Ülkeleri, Zekât Kurumları
Araştırma Görevlisi, Sakarya Üniversitesi, İslam Ekonomisi ve Finansı Bölümü,
mervanselcuk@sakarya.edu.tr
2
Öğretim Üyesi, Sakarya Üniversitesi, İslam Ekonomisi ve Finansı Bölümü, sgormus@sakarya.edu.tr
1
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
347
M.SELÇUK ve Ş.GÖRMÜŞ
GİRİŞ
Zekât kelime olarak “nema ve ziyâde” anlamlarına sahiptir. Zekât mükellefleri,
Allah’ın rızasını kazanmak amacıyla belirli niteliklerdeki malın belli bölümünü,
belirlenen şartlar altında, zekât alma kriterlerine sahip kişilere temlik etmektedir
(Es-Sağircî, 2010: 303). Zekâta teknik olarak bakarsak, sosyal adâleti temin
amacıyla, zengin olarak kabul edilen Müslümanlara yüklenen tahsisi bir vergidir
(Ahmed, 1975: 127). Allah tarafından emredilen bu vergide; kimin mükellef
olacağı ve hangi varlıklardan alınacağı şartlara bağlanmıştır. Zekâtın sahip olduğu
vergi vasfı, onun devlet eliyle toplanan diğer vergiler ile karışmasına sebebiyet
vermemelidir. Çünkü zekâta konu olan varlıklar ve dağıtılacağı sınıflar başta olmak
üzere devletlerin topladığı vergilerden farklılaşmakta ve zekâtın ilahi bir niteliğe
sahip olduğu unutulmamalıdır.
Zekâtın müesseseleşme süreci, İslam’ın ortaya çıktığı döneme kadar uzansa bile
günümüzde sağlıklı bir şekilde faaliyet gösteren zekât kurumlarının sayısı çok
kısıtlıdır. Öncelikli olarak zekât müessesini kendi başına faaliyet gösteren bağımsız
bir kuruluş olarak görmek hata olur. Çünkü bu kurum, İslam Devletleri’ne mensup
ihtiyaç sahipleri için çalışmaktadır. İslam devletlerinin tarihsel süreçte yıkılması
başta olmak üzere birçok nedenlerden dolayı; zekâtın devlet eliyle veya devletin
yetkilendirdiği bir kurum tarafından toplanamaması sorunu süregelmiştir. Fakat
günümüzde ortaya çıkan bazı yapılar bu ihtiyacı gidermek için faaliyet göstermeye
başlamıştır. Kimi zaman herhangi bir otoriteden yetki almaksızın, çeşitli oluşumlar
aracılığıyla toplanan zekâtlar ayette geçen sınıflara dağıtılmaya çalışılmaktadır.
Yakın tarihimizde sömürge altında ezilen devletler siyasi bağımsızlıklarını peşi sıra
elde etmeye başlamışlar ve bunun sonucunda öze dönüş hareketi olarak dinlerine
uygun olan yaşantıyı, hayatlarının her alanında sahiplenmek için çalışmışlardır.
Devlet idaresini ele geçiren Müslümanlar, toplumsal öneme sahip bir ibadet olan
zekâta gerekli önemi vermeye çalışmışlar ve bunun için çeşitli adımlar atmışlardır.
Zekâtın modern anlamda kurumsallaşması çalışmaları da tam bu aşamada
başlamıştır. Zekâtın konu edinildiği ilk yasa ise Sudan’da çıkarılmıştır. Bu tarihten
sonra diğer devletler de yasa veya taslaklar hazırlayarak kurumsallaşmanın hukuki
zeminini oluşturmaya çalışmışlardır. Devletin zekâtı herhangi bir şekilde organize
etmemesi nedeniyle fertler bu eksikliği giderebilmek için ekseriyeti küçük çapta
olmak üzere zekât toplayan ve dağıtan organizasyon kurmuşlardır. Bu
organizasyonlar zekât çalışmalarının yanında, çeşitli hayır faaliyetlerine de aracı
olmaktadırlar.
Yemen ile beraber Suudi Arabistan, Libya, Pakistan ve Sudan başta olmak üzere
zekâtın zorunlu olarak uygulanacağı konusunda yasalar çıkartılmıştır. Bu ülkelerin
348
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Zekâtın Kurumsallaşmasının Seçilmiş İslam Ülkeleri Tecrübeleri Çerçevesinde Analizi
yanında Malezya, Endonezya, Kuveyt, Ürdün, Bangladeş, Katar başta olmak üzere;
mükellefler ile zekât sarf yerlerine mensup kişilerin ihtiyacını karşılamak için bu
ülkelerde zekât kurumları kurulmuş ve mükelleflerden gönüllülük esasına göre
zekât toplanıp dağıtılmaya çalışılmıştır. Her ne kadar Müslümanların yoğun olarak
yaşadığı ülkelerden olmasa da Amerika Birleşik Devletleri, Güney Afrika ve
Kanada gibi ülkelerde de Müslüman toplulukları bölgesel veya ülke çapında faaliyet
gösterecek zekât fonları oluşturmuş ve bu fonlar üzerinden mükelleflere ve zekât
hak sahiplerine hizmet etmeye çalışmaktadırlar (Kahf, 2007: 8). Her ülkede
kurulan zekât kurumlarına olan ilgi farklı düzeyde olmaktayken Malezya ve
Endonezya’da devletin organize ettiği kurumlara teveccüh daha fazladır olmuştur
(Guermat, Al-Utaibi ve Tucker, 2006: 7).
Dünya çapında faaliyet gösteren zekât kurumları 3 ana kategoride sınıflandırılabilir.
Bunlar:
Sivil toplum kuruluşlarının çabaları sonucunda kurulan ve gönüllü olarak
zekât faaliyeti gösteren müesseseler.
İlgili bakanlığın çatısı altında kurulan ve çalışmaların sürdürülmesi için tam
zamanlı olarak memurlar görevlendirilen kuruluşlardır. Mükellefin
kendisinin hesapladığı zekâtları, gönüllü olarak toplayan ve ilgili yerlere
dağıtan müesseseler.
Devlet otoritesinin yasalar ile ödenmesini zorunlu kıldığı ve
organizasyonlarının devlet tarafından yapıldığı zekât toplayan ve dağıtan
müesseseler (Kahf, 2000: 12).
Ülkelerin yasal altyapısı, demografik durumu, ekonomisi gibi değişkenler; zekât
kurumunun ne şekilde uygulanacağına etki etmektedir. Fakat en önemlisi ülkenin
İslami esaslara karşı hassasiyetlerin ne derecede devlet tarafından temin edileceği
önemlidir.
Bu bölümde yer alan ülkeler yönetim yapılarına kadar birçok alanda birbirlerinden
farklıdır. Bundan dolayı her ülkede zekâtın kurumsallaşması aynı düzeyde
gerçekleşememiştir. Kimi ülkeler zekâtın mecburiyeti konusunda hukuki altyapı
hazırlasa da oluşturdukları zekât organizasyonlarından beklenen başarıyı
sağlayamamıştır. Malezya ve Endonezya gibi ülkelerde ise zekât gönüllülük esasına
göre toplanmasına rağmen, zekâtı kurumsallaştırarak ülke genelinde faaliyet
sürdürecek güçlü yapılar ortaya koymuşlardır.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
349
M.SELÇUK ve Ş.GÖRMÜŞ
1.
İslam Ülkelerinin Zekât ile İlgili Yaptıkları Çalışmalar
1.1.
Sudan
Sudan bağımsızlığını kazanmasıyla beraber dünya çapında İslam ekonomisi
alanında ilklere imza atmıştır. 1921 yılında zekât ile ilgili hazırlanan ilk hukuki
altyapının yanında, diğer bir öncül hareket de İslami Sigorta olan Tekâfül alanında
1979 yılında gerçekleştirilmiştir (Aslan, 2015: 103).
Sudan, dinî esasları temel alarak kurulduğu 1881 yılından günümüze kadar yasama
faaliyetleriyle zekât alanında çalışmalarını sürdürmüştür. 1921 yılında çıkarılan ilk
zekât yasası öşür ile ilgilidir. Zekât ve Vergiler Kanunu çatısında 1990 yılında
çıkarılan yasa günümüzde de yürürlüktedir (Cici, 2008: 229).
1921 yılında çıkarılan ilk zekât kanunu öşrün tahsili ve bu öşrün dağıtımını
ilgilendirmekteyken, 1924 yılında yağmurla sulanan arazilerin vergilendirmesiyle
ilgili, 1978 yılında çıkarılan Zekât Fonu Kanunu ise zekâta tabi varlıkların mahiyeti
ve zekâtın tahsil edilmesiyle ilgili hükümler bulunmaktadır.
1980 yılına gelindiğinde ise Zekât Sandığı Kanunu çıkartılmıştır. Bu sandık, İslam
Hukuku çerçevesinde Sudan’da zekâtın toplanıp, doğru yerlere dağıtılması süreçleri
hakkındadır. Sudan’da zekât çalışmalarının tam olarak yerine getirilebilmesi için
Zekât Sandığı kurulmuştur. Çıkarılan kanun ile bu yapının yasal bir zemine
oturması sağlanmıştır. Yasa, sandığın ne şekilde kurulacağı, yönetim yapısının nasıl
olacağı; kimlerden zekât alınıp hangi sınıflara dağıtılacağı hakkında da bilgi
vermektedir. Zekât ve Vergi Kanunu 1984 yılında yenilenmiş ve Hıristiyanlara da
zekât oranınca sosyal eşitlik vergisi yüklenmiştir. Vergi ve zekâtın müşterek bir
şekilde toplanması ve dağıtılması adına tek merkezden bu fonların yönetimi
sağlanmaya çalışılmıştır. Fakat Vergi ve Zekât Divanı’na bırakılan bu görevde zekât
mallarının, vergiler ile tek elden yönetilmesi nedeniyle verimli sonuçlar elde
edilememiştir. Askeri kurul tarafından kabul edilen 1986 yasası, sadece
Müslümanların bu vergiye tabi olduğunu, bu yüzden Hıristiyanlar üzerine konan
sosyal eşitlik vergisinin kaldırılmasını sağlamıştır. Zekât fonunda toplanan
zekâtların sarf edileceği yerler arasında köleler sınıfı dışarıda tutularak yedi sınıfa
sarf edilmesi üzerine karar alınmıştır. Ayrıca zekâtların fonda beklerken vergiler
yüzünden azalmasını önlemek adına da fonlarda tutulan zekâtlar bütün vergilerden
muaf tutulmuş; mükelleflerin bu fona yatırdıkları mal ve para değerince de gelir
vergisinden muaf olmuşlardır (Cici, 2008: 232).
1980 yılında çıkartılan yasalar ile zekât gönüllü olarak alınmakta iken, 1984
yılındaki zekât yasasıyla beraber zekât devlet bütçesine karşı zorunlu bir hal aldı.
Zekâtın gönüllü olarak toplanması yöntemi terk edilerek, zaruri olarak toplanması
350
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Zekâtın Kurumsallaşmasının Seçilmiş İslam Ülkeleri Tecrübeleri Çerçevesinde Analizi
neticesinde toplanan zekât miktarı yaklaşık 15 kat artmıştır (Sadeq, 1994: 45). Bu
artış toplam zekât hacminden ziyade kayıt altına alınmadan zekât veren kesimin,
zekâtlarını devlete vermesi nedeniyle kayıtlara geçen zekât miktarının artışı
sonucunda ortaya çıkmıştır. Ayrıca Zekât ve Vergi Dairesi kurularak, bazı vergiler
zekâtın kapsamında olduğundan dolayı yürürlükten kaldırılmıştır. (Kahf, 2007: 11).
1990 yılında çıkarılan zekât kanunu ile 1986’daki yasanın geçerliliği ortadan
kalkmıştır. Bu kanuna bakarsak, daha önce çıkarılan yasalardan daha kapsamlı ve
ayrıntılı olduğunu görürüz. Zekâtın vergiden hariç olarak, müstakil bir şekilde
bahsedilmesi ve zekât kurumunun organizasyonel yapısı bu kanun ile ayrıntılı
olarak açıklanmıştır. Buna göre mükelleflerin zekât ödemekten kaçınmaları halinde
cezai müeyyide olarak zekât kadar para cezası ödemeleri gerekmektedir. 1990
yılında çıkarılan kanun, 2000 yılında yeni bir kanun çıkarılması sonucunda ilga
edilmiştir (Cici, 2008: 235).
Sudan’da toplanan zekât miktarına bakacak olursak; 2004 yılında 120 milyon dolar
civarında zekât toplanmışken, bu rakam 2013 yılına kadar dalgalı bir şekilde artarak
220 milyon dolar civarına ulaşmıştır. Sudan’da diğer ülkelerde de olduğu gibi
toplumsal algının yönetilememesinden dolayı mükellefler üzerine farz olan bu
ibadet yeterli ölçüde gerçekleştirilememektedir. Her ne kadar da zorunlu olarak
toplansa da toplumsal farkındalığın arttırılmadığı sürece ülkenin zekât
potansiyeline ulaşabileceği düşünülemez (IRTI, 2015: 41–44).
Toplanan zekâtların hangi sınıflara sarf edildiğine baktığımız zaman; zekâtın
neredeyse her dönemde yarısından fazlası “fakirler ve miskinler” sınıfına ayrılırken,
geriye kalan miktarında da büyük bölümünden “zekât âmilleri” faydalanmaktadır
(IRTI, 2015: 47).
1.2.
Mısır
Zekât ile ilgili çalışmalar yapmak üzere 1948 yılında Muhammed Ebu Zehra
başkanlığında bir komisyon kurulmuş ve bu komisyon yaptığı araştırmalar
neticesinde bazı tavsiyelerde bulunmuştur. Zekât mükellefi olarak Müslüman olup
olmama ayrımına gidilmeden, şartlara uyulması halinde herkesin zekât mükellefi
olması zorunlu tutulmuştur. Bu proje alanında uzman kişilerden oluşan bir
komisyon tarafından hazırlansa da yasalaşamamıştır. Devam eden süreçte, 1971
yılında da yeni bir taslak hazırlanıp meclise sunulsa da bunun yasalaşması
konusunda başarı elde edilememiştir. Bu taslağın özelliği ise; bir merkez olarak
Benku Nasır El-İçtimâ’î’yi teşekkül ettirerek, bu banka üzerinden gönüllü olarak
zekât veren mükelleflerin zekâtlarının hak eden kişilere ulaştırılmasını sağlamaktır.
Bu bankanın gelirleri ise; zekât malları, hibeler ve teberrulardan oluşmaktadır. Bu
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
351
M.SELÇUK ve Ş.GÖRMÜŞ
taslak çerçevesinde zekât zorunlu bir görev olarak ifade edilmemiştir. Zekât ve
diğer hayır ibadetlerine aracı olması için Benku El-Faysal ve El-Masrifu’l-İslami
adında bankalar da ek olarak açılmıştır. Diğer taslaklar da zorunlu olarak yerine
getirilmesi istenen zekât ibadeti bu taslakta kişinin tercihine bırakılmıştır. Son
olarak 1984 yılında yapılan çalışmalarla Zekât Kanunu Projesi hazırlanmıştır. Bu
kanun taslağında, önceki taslakta yer alan Gayri Müslimlerden zekât alınması
kararı çıkarılmıştır (Cici, 2008: 237).
Mısır Nasır Sosyal Bankası, 1971 yılında Mısır’da kurulmuştur. Banka, sosyal
dayanışma ve yardımlaşmayı arttırarak refah seviyesinin yükseltilmesini
hedeflemektedir. Banka bünyesinde 1972 yılında, zenginlerden alıp, fakirlere
dağıtmak üzere zekât birimi de kurmuştur. Ülke genelinde şubeler açarak faaliyet
gösteren bu banka, yönetim masraflarını da fonlardan değil, öz kaynaklarından
karşılamıştır. Ayrıca İslami esasların yerine getirilmesi için de ilgili bakanlıklardan
destek almıştır. Banka tarafından iyileştirme merkezleri, yetimler için çalışmalar,
yaşlılar için barınaklar oluşturularak eğitim alanında da fakir öğrencilerin
desteklenmesi sağlanmıştır (Kahf, 2007: 12).
2014 yılına gelindiğinde ise 123 sayılı kanun çıkarılarak, Zekât ve Sadaka Evi adıyla
nitelenen ve tüzel kişiliğe sahip olan bir sandık oluşturulmuştur. Kahire’de merkezi
bulunan bu sandık, zekât mükellefleri ve şirketlerin zekâtlarını gönüllü olarak
toplamasının yanında, diğer sadakaları da toplamak üzere teşekkül ettirilmiştir. Bu
sandığın görevi topladığı zekât ve bağışları, zekât almaya ehil olan kişilere
ulaştırılmasını sağlamaktır. Toplumsal dayanışma ve yardımlaşmayı sağlamak adına
da faaliyet sürdürmektedir. Zekât fonunda tutulan varlıklar vergilerden muaf ve
haczedilemez niteliğe sahip olmaktadırlar (Bait Zakat, 2014).
1.3.
Suudi Arabistan
Zekâtla ilgili müstakil bir kanun bulunmamakla birlikte, ihtiyaç oldukça çıkartılan
kraliyet fermanları doğrultusunda zekât ile ilgili kararlar alınmaktadır. Bu
kararlardan ilki 1951 yılında çıkartılan Zekât Farîzası Uygulama Talimatnamesidir.
Bu kararlar doğrultusunda zekâtın nasıl organize edileceği ve tahsili gibi konular
hakkında hükümler verilmiştir. Zekât, devlet tarafından organize edilmiş ve 1954
yılında çıkartılan lâyiha sonucunda mecburî olan zekâtı vermemekte direnen
kişilere ceza getirilmiştir. Zekâtın yarısının devlet tarafından tahsil edilmesi diğer
yarısının ise mükelleflerin kendileri tarafından dağıtılması ise 1976 yılında
çıkartılan bir buyrukla kararlaştırılmıştır (Cici, 2008: 239).
Günümüzde zekâtın tahsili konusu akla çifte vergilendirmeyi getirmektedir. Suudi
Arabistan’da vatandaşlar gelir vergisi ödemek zorunda değillerdir. Sadece
352
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Zekâtın Kurumsallaşmasının Seçilmiş İslam Ülkeleri Tecrübeleri Çerçevesinde Analizi
zekâtlarını vermeleri kâfîdir. Yine aynı şekilde Bahreyn, Katar, Kuveyt vatandaşları
da gelir vergisi yerine zekâtla mükelleftirler. Bu durumda ülke içerisindeki
Müslüman olmayan topluluk gelir vergisi ödemek zorundadır (Yavuz, 2008: 653).
Zekât, Finans Bakanlığı’nın bir bölümünü oluşturan, Zekât ve Vergi Dairesi
tarafından toplanılmaktadır. Tarımsal ürünlerin ve canlı hayvanların zekâtı
toplanırken bu alanda bilgi sahibi olan ulusal ve yerel kuruluşlardan faydalanılır.
Zekâtın hak sahiplerine dağıtılması sürecini de Sosyal Refah ve Çalışma Bakanlığı
yürütmektedir (Kahf, 2007: 9).
Zekâtın yanında vergileri de düzenleyen bu bakanlığa bağlı ülke genelinde 16 adet
şube bulunmaktadır. Ayrıca tekil olarak 4.350 civarı tekil vergi mükellefi
bulunurken, vergi mükellefi olan şirket sayısı yaklaşık 6.900’dür. Zekât mükellefi
sayıları ise tekil 248.680 adet, zekâtın tahakkuk ettiği şirket sayısı ise takriben
20.000’dir. Bakanlığın 2013 yılında elde ettiği gelirler bir önceki yıla göre %20
artarak 25 milyar Suudi Arabistan riyali olmuş, bu miktarın da 13 milyarı zekât
gelirlerinden elde edilmiştir (Awaji, 2014: 10).
Zekâtlar; işletmelerde, yollar, okullar gibi kamusal projelerde kullanılmaz. Zekâtın
yarısı devlet tarafından toplandığı için, bu kısmını devlete vermekten kaçınanlara
tahakkuk eden zekâtı ödemeyi kabul edene kadar tutuklanmaları cezai müeyyide
olarak uygulanmaktadır (Cici, 2008: 240).
1.4
Libya
Müslümanların yoğun olarak yaşadığı ülkeler arasında belki de en ayrıntılı şekilde
zekât kanunu hazırlayan Libya olmuştur. 1971 yılında 47 maddelik zekât kanunu
kabul edilen Libya’da, bu yasalar genel olarak Malikî Mezhebinin içtihatlarına
dayanmaktadır. Çıkarılan bu kanunun uygulanması için de 30 maddelik
talimatname kabul edilmiştir. Osman Hüseyin Abdullah tarafından hazırlanan bu
yasa, Mısır’da yapılan zekât tasarısı çalışmalarından esinlenilerek hazırlanmıştır.
(Akyüz, 2006: 26). Ayrıca Maliye Bakanlığı’nın bünyesinde Zekât İdaresi Genel
Müdürlüğü kurulmuştur. (Cici, 2008: 241).
2012 yılında 49 sayılı Bakanlar Kurulu kararı ile zekât sandığı kurulmuştur. Bu
sandıkla, İslam Hukuku’na uygun olarak, zekât ibadetinin organizasyonu
sağlanması hedeflenmiştir. Bu kurumun kendine ait bir bütçesinin olmasının
yanında, müstakil bir kamu tüzel kişiliği de bulunmaktadır. Kurum, faaliyetlerini
yürütebilmesi adına bakanlar kurulu tarafından atanan bir idare meclisine de
sahiptir. Bu zekât kurumu sadece zekâtın toplanılması ve dağıtılması sürecini
yönetmek için kurulmayıp; vatandaşlara zekâtın ilkelerini, dinî hükümlerini
bildirecek ve halkı bu alanda bilinçlendirme görevini de üstlenecek bir yapıya
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
353
M.SELÇUK ve Ş.GÖRMÜŞ
sahiptir. Zekât ibadetinin gerçekleştirilmesi adına gereken her türlü süreci
yönlendirecek ve ihtiyaç halinde yeni tüzükler de hazırlayacak kabiliyete sahiptir
(Akyüz, 2006: 599).
Zekâtlar, mükelleflerin beyanları üzerine hesaplanıp toplanmaktadır. Mükellef, her
yıl Ramazan ayının başında, bu kuruma sahip olduğu zekâta konu olan mallar ile
ilgili bildirimde bulunmak ve bu beyanın sonucunda tahakkuk ettirilecek zekâtı
ödemek zorundadır (Akyüz, 2006: 602). Beyan usulüne göre belirlenen zekâtların
kontrolü sonucunda tahakkuk ettirilir. Vaktinde zekât beyanlarını Hazine Bakanlığı
çatısı altında kurulan Zekât İşleri Genel Bölümü’ne vermeyenlere; 5 ile 100 Libya
doları arasında ceza uygulanır. Zekât ödemekten kaçınanlara ise ödemesi gereken
zekât miktarının iki katı ceza kesilmesini öngörmektedir (Cici, 2008: 243).
Belirlenen zekâtın gönüllü bir şekilde teslim edilmemesi halinde ise; zekât idari
haciz yoluyla cebren tahsil edilmektedir (Akyüz, 2006: 605).
1.5.
Ürdün
Zekâtla ilgili ilk yasa 1944 yılında çıkarılmıştır. Bu yasa ülkedeki bütün
Müslümanların zekât ödemesini zorunlu kılmıştır. 1953 yılına kadar yürürlükte
kalan bu yasa ile beraber bağımsız bir zekât fonu kurularak, bu fona hükümet
tarafından yönetici kurul oluşturulmuştur. Bu yasa zekât mükelleflerine vergilere
karşı herhangi bir imtiyaz tanımamış ve gayri Müslimlere de zekât mukabili bir
vergi yüklememiştir. Bu yasanın emrettiği zekât zorunluluğu 1953 yılında çıkartılan
sosyal hizmet vergisi ile ortadan kaldırılmıştır. Bu vergi ile fakirlere yardım
edilmesi, yetimlerin korunması ile alâkalı faaliyetler ve mülteci kampları gibi
yardımlar yapılması hedeflenmiştir (Kahf, 2000: 33).
Zekât ile ilgili diğer bir yasa 11 Ocak 1978 tarihinde yürürlüğe girmiştir (Yavuz,
2008: 661). Vakıflar Bakanlığı’nın kontrolünde oluşturulan zekât fonuna katılım
zorunluluk esasına göre değil, gönüllü olarak mükellefler tarafından
sağlanmaktadır. Zekât mükelleflerinin zekâtlarını ödeme konusunda teşvik etmek
amacıyla, zekât fonuna ödenen zekât miktarının %25’i ölçüsünde gelir vergisinden
düşülmektedir. 1982 yılında yapılan yasa değişikliğiyle beraber mükellefler
tarafından ödenen zekât miktarınca gelir vergisinden muaf tutulmuştur. (Kahf,
2007: 12). Ayrıca fonda biriken varlıklar, devletin topladığı tüm vergilerden de
muaf sayılmıştır (Cici, 2008: 244).
Ürdün’de zekâtın yönetimi 43 farklı gönüllü zekât komitesi ile birlikte ülke
genelinde sağlanmaya çalışılmaktadır. Her komitenin kendisine ait bağımsız fonları
bulunmaktadır. Her yıl toplanan fonların yaklaşık %10’u sarf yerlerindeki kişiler
faydalanmak üzere, hastane ve sağlık merkezleri inşa edilerek bu kişilere hizmet
354
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Zekâtın Kurumsallaşmasının Seçilmiş İslam Ülkeleri Tecrübeleri Çerçevesinde Analizi
vermektedir. Ayrıca atanan görevliler, zekât verilecek olan kişilerin hak edip
etmediklerinin araştırmakta, gerekirse evlerine kadar gidip ihtiyaç durumlarını
tespit etmektedirler (Kahf, 2000: 35).
1.6.
Bangladeş
Zekât Fonunun Yönetmeliği 1982 yılında kabul edilmiştir. Zekât fonuna katılmak
yâni zekâtlarını devletin organizasyonuyla ödemekte gönüllülük esastır. Zekât
paraları bankalar aracılığıyla tahsil edilerek bu fon faizsiz banka hesaplarına
yatırılmaktadır. Mükellef zekât veya hayır fonuna yatırılan miktar kadar gelir
vergisinden muaf tutulur. Zekâtların dağıtılmasında sıkı bir şekilde temlik şartı
takip edilmez (Cici, 2008: 253).
Bangladeş’te ortaya çıkan zekât kurumları; sivil toplum tarafından organize edilen,
dinî kurumlar aracılığıyla gerçekleştirilmektedir. Bu organizasyonlar ise şeffaflıktan
ve denetlenebilir olmaktan uzak olduğundan, bu kurumlara mükelleflerin
zekâtlarını ulaştırmasında isteksiz oldukları tespit edilmiştir. Bu verimsiz
organizasyonların yaptığı çalışmaların yoksullar üzerinde beklenen etkiyi sağlamak
bir yana olumsuz yönde etkilediği görülmektedir. (Ali ve Hatta, 2014: 7).
Doğrudan yardımların bir çatı altında yürütüldüğü Hasana Projesi’nde ise, bu
konseyin zekât mükelleflerinin geleneksel metot ile dağıttıkları zekâtları, bu projeye
dâhil ederek kırsal kesimin kalkınmasını sağlamak için çalışmaktadırlar. Bu proje
sayesinde yoksulları alternatif istihdam olanaklarından yararlandırmak, yetişkin ve
çocuklar arasında eğitim seviyesini yükseltmek, toplum içerisinde geri plana itilmiş
olan kesimin (dul, yetim, sakat, vb.) ihtiyaçlarının karşılanması sağlanmaya
başlamıştır. Katılım esaslı çalışan projede, zekât mükellefi ile yoksul, proje çatısı
altında bir din görevlisi veya yerel bir memur aracılığıyla buluşturulmaktadır. Bu
aracılık için ise belirli şartların mevcut olması gerekmektedir. (Mahmud ve
diğerleri, 2015: 5).
Bangladeş’teki zekât kurumları yerel ve merkezî olarak ayrılmaktadır. Toplanan
zekâtlar dağıtılmak üzere tasnif edilerek; bu varlıkların yarısı yerel zekât konseyleri
tarafından dağıtılırken, diğer yarısı ise dağıtılmak üzere merkezî konseyin idaresine
bırakılmıştır (Beik ve diğerleri, 2014: 13).
Kırsal kesimde faaliyet gösteren herhangi bir zekât organizasyonu bulunmamasının
yanında, burada yaşayan halk, zekât hakkında temel bilgilerden de yoksundur.
Zekât vermemelerinin nedenleri ise; kimi mükellefin bilgi eksikliğinden dolayı
mükellef olduğunun farkında olmaması, kimisinin de zekât ve ibadetler hakkındaki
vurdumduymazlığı nedeniyle bu borcu ödememesidir. Nüfusunun çok büyük bir
kısmı Müslüman olan bir ülkenin, yoksullukla mücadele etmesi zekât ile teorik
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
355
M.SELÇUK ve Ş.GÖRMÜŞ
olarak kolay olması beklenmekte iken, Bangladeş’te yoksullukla mücadele çok yavaş
ilerlemektedir. Kırsal kesiminde bu alanda bir organizasyon ve kurumun
bulunmaması, şehir merkezlerinde çalışmalarını sürdüren kurumları da baskı altına
almaktadır. Şehir merkezinde toplanan zekâtlar, kırsal kesimdeki ihtiyaç sahiplerine
ulaştırılmaktayken, koordinasyon eksikliği ve toplumsal faydanın sağlanması için
yapılacak büyük organizasyonlara ve projelere ihtiyaç vardır. Belirli bir amaç için
kurulan organizasyonlar, topladıkları zekâtı sadece amaçlarına uygun olarak
kullanırlarken; diğer muhtaçlar için herhangi bir organizasyon bulunmaması onları
mağdur etmektedir.
1.7.
Endonezya
Endonezya’nın tarihine baktığımız zaman ilk dönemlerde zekâtı yöneten kurumlar
cami ve medreseler olmuştur. Javalı Müslümanların ödedikleri zekâtlar önemli
ölçüde, cami ve diğer dinî eğitim kurumları olan medreseler için kullanmıştır.
Hollanda sömürgesi oldukları dönemde de dinî liderler zekâtın toplanması ve
dağıtımında rol aldılar. Bu zekât fonları halkın eğitim ve refahı için olduğu kadar
Hollandalı sömürgeci güçlere karşı silahlı mücadele için de kullandılar. Bu durum
sonucunda sömürgeci yönetimin zekât kuruluşlarını kontrol ederek, Müslümanların
finansal kaynağını keserek, sömürgeci güçler karşısında zayıflamalarına neden oldu.
Modern anlamda zekât yönetimi, 20. yy’da ilk defa ulusal çapta zekât kurumunun
ülkedeki en büyük dinî grupların biri tarafından kurulmasıyla başlamıştır. 1945
yılında Endonezya’nın bağımsızlığını ilan etmesinden sonra da zekât yönetimi yerel
toplulukların yaptıkları faaliyetlerle yürütüldü. Endonezya’da zekât toplama ve
dağıtımı konusunda zekât müesseseleri arasında bir koordinasyon bulunmuyordu.
1968 yılına gelindiğinde ise Devlet Başkanı Soeharto zekât işlerini devletin
sorumluluğu kapsamına aldı ve Badan Amil Zakat Infaq dan Sadaqah (BAZIS)
adında, zekât, sadaka ve bağışların yönetileceği yarı bağımsız birim oluşturuldu
(Saidurrahman, 2013).
Cakarta valisi 1978 yılında zekât ve fitre hakkında kararlar almıştır. Şehir
merkezlerinden köylere kadar olan yerleşim yerlerinde her bölge kendi komitesi
tarafından zekât toplanmaktaydı. Toplanan zekâtlar ise toplanılan bölgelerde hak
sahiplerine dağıtılmaktaydı (Cici, 2008: 245).
Devlet Başkanı Habibie döneminde, 1999 yılında 38 numaralı yasa ile iki farklı
resmi zekât kurumu oluşturuldu. Bunlardan ilki, Badan Amil Zakat (BAZ) ikincisi
ise Lembaga Amil Zakat (LAZ)’dır. Bu iki kurum, ülke içerisinde zekât toplama ve
dağıtma faaliyetlerini verimli bir şekilde gerçekleştirmek üzerine kurulmuştur. BAZ
devlet tarafından organize edilmekteyken, LAZ da sivil toplum tarafından organize
edilmekteydi. LAZ’ı bir çatı yapı olarak düşünürsek, bu yapı altında farklı hedefler
356
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Zekâtın Kurumsallaşmasının Seçilmiş İslam Ülkeleri Tecrübeleri Çerçevesinde Analizi
doğrultusunda faaliyet gösteren birçok kuruluş bulunmaktadır. Bu kuruşlar farklı
büyüklüklerde ve ülke içerisine yayılmış bir şekilde belirledikleri zekât politikalarını
gerçekleştirmek için mükelleflere hizmet vermektedirler (Sari ve diğerleri, 2013: 6).
Zekât kurumlarının çalışmasını kolaylaştıran bu bölgesel alt kuruluşların kendi
programlarını en iyi şekilde uygulaması ve diğer kuruluşlar ile beraber çalışma
kültürünü geliştirerek zekât potansiyeline yaklaşılmasında büyük katkı
sağlamaktadır (Huda ve diğerleri 2014: 2). BAZ ve LAZ zekâtın toplanması,
dağıtımı ve zekât fonlarının verimli ve etkin kullanımı konusunda aynı işlevlere
sahipti. Bu durum devletin organize ettiği BAZ ile sivil toplum tarafından kontrol
edilen LAZ’ın aynı alanda faaliyet göstermelerinden ötürü bazı karışıklıklara yol
açmaktaydı. (Saidurrahman, 2013).
Zekât ve toplanan diğer yardımların miktarı hızlı bir ivme ile artmıştır. Bu yıllar
arasındaki en yüksek artış oranlarından biri 2005 yılında gerçekleşmiş, 30 milyon
dolardan fazla zekât ve yardım toplanmıştır. Bunun nedeni, 24 Aralık 2004
tarihinde gerçekleşen ve çok büyük bir afet olan tsunaminin 200.000’den fazla
insanın ölmesine ve mal kaybına sebebiyet vermesidir.
Tablo 1: Endonezya'da Yıllara Göre Toplanan Zekât ve Diğer Yardımların
Miktarı
Yıllar
Toplanan Zekât Miktarı (Milyar, Rupi)
Büyüme Oranı (%)
2002
68.39 (7.2 milyon dolar)
-
2003
85.28 (8.98 milyon dolar)
24.70
2004
150.09 (15.80 milyon dolar)
76.00
2005
295.52 (31.11 milyon dolar)
96.90
2006
373.17 (39.28 milyon dolar)
26.28
2007
740.00 (77.89 milyon dolar)
98.30
2008
920.00 (96.84 milyon dolar)
24.32
2010
1.500 (166.66 milyon dolar)
-
Kaynak: Firdaus ve diğerleri (2012)
Zekât kurumlarının işleyişi sırasında ortaya çıkan yolsuzluk ve olumsuz
durumlardan dolayı zekât kurumlarına olan güven sarsılmıştır. Bundan dolayı
insanlar zekât ibadetini gerçekleştirmek için bu kurumları tercih etmekten
kaçınmaktadırlar. Endonezya’daki muhtaç insanların ihtiyaçlarını karşılayarak
onların refah seviyesini arttırmak amacıyla uygulanacak en etkili araçlardan biri
zekâttır. Bu kadar olumsuzluğa rağmen, ülke genelindeki zekât kurumları
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
357
M.SELÇUK ve Ş.GÖRMÜŞ
aracılığıyla, 2002 ile 2006 yılları arasındaki toplanan zekât miktarının artış oranı,
yıllık yaklaşık %51.65 olarak gerçekleşmiştir (Ali ve Hatta, 2014: 8). Toplanan
zekât ve yardım artış göstermeyi sürdürerek 2002 yılından 2011 yılına kadar 25 kat
artarak, 2011 yılında toplanan yardımların miktarı 1.729 trilyon Endonezya rupisi
olarak gerçekleşmiştir (Huda ve diğerleri 2014: 2). Zekât mükelleflerinin
zekâtlarını ödeyip ödemedikleri konusunda bir araştırma yapılmış ve araştırmaya
katılanların neredeyse tamamına yakını zekâtlarını ödedikleri görülmüştür. Zekât
ödemenin zorunlu olmadığı Endonezya’da, zekât ibadetini gerçekleştirenlerin
oranı, diğer ülkelerle karşılaştırdığımızda en yüksektir (Powell, 2010: 23).
Ülke genelinde faaliyet gösteren 400’den fazla zekât organizasyonu bulunmaktadır.
BAZ’ın biri ulusal çapta diğerleri de bölgelerin büyüklüklerine göre hizmet veren
334 adet şubesi bulunmaktadır. LAZ’ın ise 18 tanesi ulusal çapta hizmet veren 88
adet şubesi bulunmaktadır (Sari ve diğerleri, 2013: 7).
2011 yılında yapılan son yasal çalışma ve 2014 yılında yapılan düzenleme ile
beraber devletin akredite etmediği kuruluş ve âmillerin zekât toplaması
yasaklanmıştır. Bu düzenlemeden dolayı zekât fonlarının mobilizasyonu ve
çeşitliliği günden güne azalacağı düşünülmektedir. 2008 yılındaki rakamlara
bakarsak, devletin kendi zekât müessesesiyle topladığı zekât miktarının yaklaşık 14
kat daha fazlası sivil toplum örgütlerinin kurduğu zekât müesseseleri tarafından
toplanmıştır. Zekât yönetimi çıkarılan en son yasa ile merkezîleştirilmiş ve bunun
dışında kalan yetkisiz oluşumları yasa dışı ilan etmiştir (Saidurrahman, 2013).
1.8.
Pakistan
İlk olarak 1950 yılında zekât ile ilgili komisyon kurulmuş, 1956 yılında ise
anayasada yer alan zekât kanununun uygulanması eyalet hükümetlerine
bırakılmıştır. 20 Haziran 1980 tarihinde çıkartılan Zekât ve Öşür Yasasına kadar
birçok çalışma ve düzenleme yapılmıştır (Cici, 2008: 247).
Pakistan, kendi anayasasında belirtildiği üzere bir İslam devletidir. 1973
anayasasına göre; kişiler bireysel ve toplumsal olarak İslamî bir hayat sürdürebilmeli
ve yaşamlarını Kur’ân-ı Kerim ve Sünnet’e göre düzenleyebilmelidirler. Aynı
anayasanın 31. Maddesinin alt başlığında da zekât, öşür, vakıf ve cami gibi
kurumların organizasyonunun devlet tarafından güvence altına alınması gerekliliği
yer almaktadır (Muhammad, 2016: 5).
Kurulan ilk komisyonun tavsiyeleri özgün bir nitelik taşımaktadır. Çünkü zekâtın
bir organizasyon olarak toplanılmasından çok, postanelerde ve devletin mâliye
dairelerinde satılan zekât kuponlarının satılması suretiyle zekâtın toplanması görüşü
benimsenmiştir. Satış gelirlerinden elde edilen zekât miktarının ise yetimler,
358
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Zekâtın Kurumsallaşmasının Seçilmiş İslam Ülkeleri Tecrübeleri Çerçevesinde Analizi
fakirler gibi muhtaç kesimlere harcanması gerektiği tavsiye edilmiştir. Bu uygulama
ülke genelinde başarılı olamamış ve kupon yöntemiyle çok az zekât
toplanabilmiştir. Çifte vergilendirmeyi önlemek için alınan kararlar genellikle
zekâtın devlete vergi olarak ödenmesi halinde aynı maldan veya gelirden devletin
mükerrer vergi almama için adımlar atılması yönündedir. Komisyon, zekât
ödenmesi halinde hükümetin aldığı vergiler konusunda muafiyet sağlamaması
gerektiğini söylemiştir (Cici, 2008: 247). Ayrıca bu komisyon, mükelleflerin
zekâtlarını ihtiyarî dağıtmasından ziyade zekâtın kurumsal olarak yeniden ihyasının
devlet tarafından sağlanmasını teklif etmiştir (Akyüz, 2006: 26).
1947 yılından 1980 yılına kadar, zekât ile ilgili ülke çapında herhangi bir
organizasyon bulunmamaktaydı. Zekât mükellefleri, gönüllülük esasına dayalı
olarak zekâtlarını hesaplayıp ve istedikleri yerlere vermekte özgürlerdi. Ülke
genelini bağlayacak bir içtihat benimsenmediğinden, bölgesel olarak nisab miktarı
değişmekteydi. Mükellefler, bulundukları bölgedeki âlimlerden zekâtlarını
hesaplamak için yardım almaktaydılar (Muhammad, 2016: 5).
1978 yılına gelindiğinde devlet başkanı Ziya ül-Hak tarafından ekonomi, İslam’ın
esaslarına göre şekillendirilmeye başlandı. Pakistan ekonomisinin İslamîleşme
sürecinde birçok adım atıldı. Bu adımların başında da 1980 yılında kurulan Zekât
ve Öşür Sistemi gelmektedir. Bu sistemin temelinde de birbirine bağlı, zekât
işlerinin organize edilmesini sağlayan beş kademeli teşkilattan söz edilebilir. Bu beş
teşkilat merkezden taşraya kadar uzanan birimlerin zekâtla ilgili tüm ihtiyaçlarını
giderebilmeleri için organize edilmiş, teşkilata bağlı olanların da kendi alanlarında
uzman veya işleri yürütmek için bürokratik kademelerden bu teşkilatın faaliyetlerini
yürütmeleri için seçilen kişilerden oluşmuştur. Merkez, eyalet, bölge, il ve ilçe
olarak sınıflandırabileceğimiz yerleşim birimlerini tümüyle kapsayan bir hiyerarşi
içinde çalışma yapılmaktadır. Bu teşkilatlara seçilecek insanlarda, teşkilatın
büyüklüğüne göre değişen yetkinliklere ihtiyaç duyulmaktadır. İslam’ın emrettiği
bu ibadetin gerçekleştirilmesine vesile olacak kişilerin, İslam’ın emirlerini yerine
getiren Müslümanlardan seçilmesi gerekliliği de göz ardı edilmemelidir
(Muhammad, 2016: 8). Zekâtların toplanması ve dağıtılması sürecinde on binlerce
gönüllü görev almaktadır. Öşürlerin toplanması ve dağıtılması bu görevliler
sayesinde gerçekleştirilmektedir (Kahf, 2000: 45).
Bazı zekâta konu olan varlıkların devletin kurumları aracılığıyla doğrudan
toplanmasının aksine, çeşitli kuruluşlar aracılığıyla dolaylı olarak toplanmaktadır.
Bankalar, finansal kurumlar ve varlık yönetim şirketleri gibi kuruluşlar,
mükelleflerin zekâtlarını kendilerinde bulunan varlıkları göz önüne alarak
hesaplarlar ve zekâtları müşterilerinin adına varlıklarından ayırırlar. Bu sebepten
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
359
M.SELÇUK ve Ş.GÖRMÜŞ
dolayı zekâtın hak sahibine ulaştırılması sürecinde devletin zekât idaresi ile
mükelleflerin doğrudan bir teması olmamaktadır. Zekât idaresi tarafından
yetkilendirilen ve kontrol edilen, genellikle küçük yerleşim yerlerinde bulunan
kuruluşlara da öşrün toplanılması ve toplanan öşür ile bu bölgeye ayrılacak zekâtın
dağıtım sorumluluğu verilmiştir. Bu yerel kuruluşlardaki çalışmalar ise kısa dönemli
olarak, halk arasından seçilen gönüllü kişilerden oluşturulmaktadır (Kahf, 2007:
10).
Kısa bir süre önceye kadar Pakistan’da toplanan zekâtların, merkeze gönderilerek
zekât dağıtımı merkezi olarak düzenlenmekteydi. Bu durum hem zekâtın tarihsel
süreciyle hem de verimliliğiyle alakalı olarak bir çelişki arz etmektedir. Zekâtın
merkeze gönderilmesi hem masrafları arttıracak ve yeniden toplandığı bölgedeki
hak sahiplerine ulaştırılması zaman kaybına neden olacaktır. Bu durumun
yerelleştirilerek sadece artan zekât miktarının merkeze gönderilmesi sağlanırsa
verim artışı beklenebilir (Cici, 2008: 248).
Yapılan yasal değişiklikle beraber 2010 yılından sonra zekât sistemi merkezî
teşkilatlanması zayıflatılarak, yerel teşkilatların şer’î esaslara bağlı kalmak şartıyla,
kendi başlarına hareket etmelerinin önünü açtı. Daha önceki düzenlemede ise, her
teşkilat üst teşkilatına yapacağı faaliyetlerde sıkı sıkıya bağlı olmaktaydı. Hatta
zekât fonu toplanıp merkeze teslim ediliyor ve merkezden yerele doğru dağıtım
yapılıyordu (Muhammad, 2016: 11).
Merkezî olarak toplanan zekâtlar iki bölüme ayrılmaktaydı. Merkezî Zekât
Konseyi’nden başlamak üzere, toplanan ilk zekât bölümü alt teşkilat olan eyalete
ayrılmakta ve gönderilmektedir. Gönderilen kısmın tamamının dağıtılması halinde
zekâtın ikinci bölümü de serbest bırakılarak hak sahiplerine dağıtılmakta ve arttıkça
alt kademelere; bir üst kademeden kalan kısmının serbest bırakılmasıyla teşkilatlar
aracılığıyla zekât dağıtılmaktadır. Böylece zekât fonu, merkezden başlayarak, yerele
doğru hareket etmektedir (Muhammad, 2016: 7).
Karşılaştırmalı olarak bakılırsa; Pakistan’daki zekât yasasında mallar doğrudan
devlet tarafından tahsil edilecek ve zenginin kendi çabasıyla hak edene ulaştırılacak
mallar diye sınıflandırılırken, Libya’da böyle bir ayrıma gidilmemektedir. Burada
akıllara bâtınî ve zâhirî mallar akla gelmektedir. Ayrıca Pakistan’da sadece ülke
içerisindeki varlıklar zekâta konu iken Sudan’da ülke içerisinde ve dışında zekât
mükellefinin sahip olduğu mallar zekâta konu olmaktadır. Pakistan’da yardımlar
doğrudan, yâni hak eden kişilere veya dolaylı olarak; eğitim, sağlık gibi alanlarda
hak sahiplerinin faydalandığı alanlara fonlardan aktarılır (Cici, 2008: 249).
360
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Zekâtın Kurumsallaşmasının Seçilmiş İslam Ülkeleri Tecrübeleri Çerçevesinde Analizi
Zekât sisteminin merkezî olması, yani Merkezî Zekât Konseyi diğer konseylerin
çatı teşkilatını oluşturması halinde birçok bölgesel farklılık önlenebilmekteydi.
Mesela zekât organizasyonunun bölgelere bırakılması halinde farklı nisab miktarları
ortaya çıkacaktı. Farklı bölgelerde faaliyet gösteren Müslümanların aynı işi
yapmalarına, aynı varlıklara sahip olmalarına rağmen, birinin zekât mükellefi olup,
diğerinin olmaması gibi durumların ortaya çıkabilme ihtimali oluşacaktı. Bir
bölgede ikamet edip oraya kayıtlı olan kişinin farklı bölgede iş yerinin bulunması
halinde de zekâtın hangi bölgenin kurallarına göre hesaplanacağı sorunu ortaya
çıkacaktı. Bölgelerin topladıkları zekât miktarları arasında çok büyük farklar
bulunmaktaydı. Bu farklılıklar biraz da olsa merkezîleştirilme prensibine göre
azaltılmaktaydı. Fakat sistemin yerelleştirilmesi, bazı bölgelerde çok düşük
miktarlarda zekât toplanılmasını sağlayacaktır (Muhammad, 2016: 26).
1980 yılında oluşturulan Merkezî Zekât Sistemi, 2010 yılına kadar çeşitli
düzenlemeler sonucunda merkezî olmaktan çıkarak, bölgesel bir nitelik
kazanmıştır. Günümüzde Pakistan’da Merkezî bir teşkilatlanma kalmamış, kısmen
de olsa bölgesel faaliyetlerle zekât mükelleflerden toplanıp, hak sahiplerine
dağıtılmaya çalışılmıştır. Ayrıca zekât sistemi bölgesel olarak faaliyet gösterse de bu
ülkede yaşayan Müslümanların zekât konusunda, devletin çatısı altında faaliyet
gösteren kurumlar aracılığıyla zekât ibadetlerini gerçekleştirme konusunda bir
farkındalığa sahip olduğu düşünülemez. Kişilerin kendi başlarına bu ibadeti
gerçekleştirme ihtimalini bir kenara bırakırsak, devletin zekât konusunda
farkındalığı arttırıcı, bilgi verici çalışmalar yapması gerekmektedir. Ayrıca çeşitli
varlıklar üzerinde zekâtı zorunlu tutarak da zekâtı bir devlet organizasyonu altında
bir derece kontrol altına alabilir. Örnek olarak; özel üniversiteler, özel ulaşım
şirketleri, oteller gibi büyük çapta işlem hacmine sahip alanlarda çalışmalar
yapılabilir. Zekâtın tekrar merkezîleştirerek kararların merkezden alınması,
faaliyetlerinse yerele yayılması sağlanarak çalışmalar yapılabilir (Muhammad, 2016:
27).
Tablo 2: Pakistan'da Toplanan ve Dağıtılan Zekât Miktarı (Pakistan Rupisi)
Zekât Faaliyeti Yürütülen Dönem
Toplanan Zekât
Dağıtılan Zekât
2013-2014
2,633,347,465
2,423,855,405
2014-2015
3,038,667,000
Kaynak: Government of The Punjab (2015)
Pakistan’ın zekâtın kurumsal hale gelmesiyle mâlî sistemine büyük katkı yapacağı
beklenmektedir. Mevcut durumda topladığı vergiler gayri safi yurtiçi hâsılanın
sadece %9’unu oluşturmaktadır. Yapılan harcamaların, tahsis edilen kaynakları
geçmesi nedeniyle bütçe açığı oluşmaktadır. Bu açığın kapatılması için seküler
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
361
M.SELÇUK ve Ş.GÖRMÜŞ
vergilerin sağladığı fayda da kısıtlı olmaktadır. Bundan dolayı, zekâtın en verimli
şekilde organize edilerek mâlî sisteme destek olması hedeflenmelidir. Ayrıca
ülkedeki yoksulluğun ortadan kaldırılması için de gayri safi yurtiçi hâsılanın %7’si
kadar büyüklüğünde paraya ihtiyaç vardır (Shaikh, 2014: 1).
1.9.
Yemen
Efendimiz (S.A.V)’in Medine’ye hicretinin ikinci yılında farz olan zekât, Hz.
Muhammed’in Muaz b. Cebel’i Yemen’e zekât âmili olarak göndermesinden bu
yana, bu ülkede bir kurum olarak uygulanmaktadır. Devletin zekât ile ilgili işleri
yürüttüğü dairesi; tarım ürünlerinin, canlı hayvanların, ticârî malların ve paraların
zekâtını toplayıp dağıtmakta ve Ramazan ayında da fıtr sadakasını da mükellefler
adına toplamaktadır (Kahf, 2007: 9).
Toplanan zekâtlar; genel bütçe çatısı altında, sosyal yardım, eğitim, sağlık
bakanlıklarının katılımıyla dağıtılmaktadır. Ayrıca zekâtın mükelleflerden
toplanılması ve dağıtılması sürecinde, ülke çapında veya yerel olarak faaliyet
gösteren kuruluşlardan da faydalanılmaktadır (Kahf, 2007: 9).
Zekât ile ilgili yasa 1980 yılında çıkarılan Yemen’de bu kanun Cumhuriyet Fermanı
ile uygulanmıştır. Zekâtın idaresi Maliye Bakanlığı’nın sorumluluğunda, zekât
komiteleri tarafından yürütülmektedir. Nisaba ulaşan varlıkları bulunan her
Müslüman zekât mükellefinin hesapladığı zekâtını bölgesel veya yerel zekât
komitesine teslim etmesi gerekmektedir. Bu kanunda zekâtın kimlere ve nasıl
dağıtılacağı hakkında bilgi verilmemiştir (Cici, 2008: 250).
1999 yılında çıkarılan 2 numaralı zekât yasası ile birlikte ülkenin 25 vilâyetinde
zekâtlar, âyette geçen sekiz sınıfa dağıtılması kararlaştırılmıştır. Mükelleflere
zekâtlarının %25’ini seçtikleri sarf yerlerine kendilerinin vermesine de izin
verilmiştir. Yerel konseyler de zekâtla sorumlu tutulmuş ve bu zekâtlar genel olarak
altyapı yatırımlarının geliştirilmesi için kullanılmıştır (Azaki, 2015: 42).
Yemen’de toplanan zekât miktarı yıllara göre artış gösterse de 2011 yılında bir
önceki yıla göre toplanan zekât miktarı düşmüştür. Genel olarak baktığımız zaman,
toplanan zekât miktarı ile potansiyele ulaşıldığını söylemek zordur. Çünkü gayri
safi yurtiçi hâsılanın 32 milyar dolar civarı olan Yemen’de, toplanan yaklaşık 60
milyon dolar zekât miktarı potansiyele ulaşmak için yetersizdir.
362
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Zekâtın Kurumsallaşmasının Seçilmiş İslam Ülkeleri Tecrübeleri Çerçevesinde Analizi
Tablo 3: Yıllara Göre Yemen'de Toplanan Zekât Miktarı
2009
2010
2011
2012
Toplanan Zekât Miktarı (Milyon Dolar)
GSYH’nın Yüzdesi
Milli Gelirin Yüzdesi
Yıllara Artış Oranı
Yerel Konseylerin Gelirinin Yüzdesi
50.8
56.1
53.8
61.4
%0.19
%0.18
%0.17
%0.19
%0.81
%0.35
%0.66
%0.53
%10.9
%10.4
-%3.9
%13.9
%3.31
%3.63
%3.11
%2.94
Kaynak: Azaki (2015)
1.10. Kuveyt
Zekât Fonu Kanunu 1982 yılında kabul edilen Kuveyt’te, zekâtın devlet tarafından
zorunlu bir şekilde toplanmasının aksine, gönüllü olarak mükellefler tarafından
zekât fonuna ödemeler yapılır. Zekât fonunun organize edildiği Beytü’z-Zekât
kurumunun Dinî İşler ve Evkaf Bakanlığına bağlı olarak hususi statüsü ve bütçesi
vardır (Cici, 2008: 254).
Kuveyt Zekât Evi (Zakah House), 1982 yılında kurulmuştur. Kurumun gelir
kaynakları, zekâtla beraber kişiler veya kurumlar tarafından gönüllü olarak yapılan
yardımlardan oluşmaktadır. Bu kurum Vakıflar Bakanlığı’nın çatısı altında faaliyet
göstermekle beraber, genel yönetim giderleri de devletin genel bütçesinden
karşılanmaktadır. Kurum daha geniş alanda faaliyet gösterebilmek ve daha fazla
insana fayda sağlamak adına, zekât konusunda farkındalığı arttırıcı ve mükellefleri
bilgilendirici reklamlar yapmaktadır. Kurumun gelirleri bu şekilde artış göstermiş
ve devletten aldığı mâlî desteğin de azalmasını sağlamıştır.
Suudi Arabistan ve Kuveyt, yeraltı kaynakları zengin, ülke içerisinde yaşayan nüfus
olarak da fazla yoğun olmayan ülkelerdir. Bu ülkelerde zekâtın aslına uygun olarak
sürdürülmesi halinde fakirliğin devam etmesi düşünülemez. Zengin ülkeler,
topladıkları zekât fonlarını eğer varsa komşu ülkelerle, komşuları da zengin ise
dünyanın neresinde fakir ve muhtaç Müslüman varsa onların faydasına
harcamalıdır. Kuveyt’in sahip olduğu Beytü’z-Zekât fonu öncelikli olarak
Bangladeş, Pakistan ve muhtaç Afrika ülkelerine zekât transferi yaparak birçok hak
sahibinin ihtiyaçlarını gidermektedir (Cici, 2008: 260).
2008 yılında Kuveyt Zekât Evi tarafından toplanan zekât miktarı yaklaşık
11.061.000 Kuveyt dinarı iken bu rakam yıl boyunca toplanan tüm yardımların
%27.3’ünü oluşturmaktadır. 2008 yılında toplam yardımlar 40.500.000 Kuveyt
dinarı olurken bu fonun %25’lik kısmı çeşitli yardım programları çerçevesinde 38
ülkede dağıtılmıştır (W. M. Ahmad, 2012: 51). Bu örnek ülke içinde yoksullukla
mücadeleyi başarmış, yılsonunda ellerinde dağıtılmayarak kalan zekâtların ümmetin
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
363
M.SELÇUK ve Ş.GÖRMÜŞ
muhtaçlarının faydasına kullanılması için çok güzeldir. Fakat bu faaliyeti organize
edecek uluslararası faaliyet gösteren üst zekât kurumuna ihtiyaç vardır.
1.11. Brunei
Güneydoğu Asya’da bulunan ve küçük bir toprak parçasına sahip olan Brunei, iki
ana kara parçası da Malezya’ya komşu olacak şekilde konumlanmıştır. Ülke nüfusu
yaklaşık olarak 420 bin civarında olmakla beraber, İslamî esaslara göre
yönetilmektedir (Jaelani, 2015: 16).
Brunei’deki zekât yönetimi; şer’i esaslara göre düzenlenmiş ve Brunei Din İşleri
Konseyi (The Islamic Religious Council of Brunei Darussalam) bu konuda yasal
olarak yetkilendirilmiştir. Diyanet İşleri Başkanlığı (Ministry of Religious Affairs)
çatısı altında tesis edilen bu kurum, 1984 yılında çıkarılan yasa, zekâtın devlet
başkanı adına toplanması ve dağıtılması konusunda hukuki bir zemin hazırlamıştır.
Tesis edilen bu kurumun altında zekâtın toplanması ve dağıtılmasını organize
edecek birimler de bulunmaktadır (Abdullah, 2010: 6).
Zekât yönetimini düzenleyen Din İşleri Konseyi bir dizi adım atarak zekât sürecini
hızlandırıcı ve mükelleflere gerekli desteği sağlamaya yönelik olarak zekât sistemini
geliştirmiştir. Zekât amillerinin iş yükleri hafifletilerek işlerine yoğunlaşmasını
sağlanmıştır. Böylece gelen başvuruları hızlı bir şekilde sonuçlandırılarak hizmet
hızını arttırmışlardır. Ayrıca zekât sistemini bilgi teknolojileriyle uyumlu hale
getirerek, zekât âmilleri ki bu gruba bankalar da dâhildir; Din İşleri Konseyi’nin
ofisleriyle daha hızlı iletişime geçerek hizmet kalitesinin arttırılması hedeflenmiştir.
Bununla beraber Kur’ân-ı Kerim’de geçen sarf yerlerinden olan “yolcular” ve “Allah
yolunda olanlar”, Brunei’de bulunmadığı fetvası üzerine, zekât sarf yerlerinden
hariç tutulmuştur (R. Abdullah, 2010: 8).
Aylık ve yıllık olarak yapılan zekât yardımlarının hâricinde; zekât hak sahiplerinin
eğitim, belli bir mesleği sürdürebilmesi adına gerekli olan aletler, afet yardımları ve
sağlık alanında zekâtlar hak sahiplerine ulaştırılmaktadır. Zekât âmilleri toplumun
birçok kesim ve meslek gruplarından seçilmektedir. Bunlar imam, cami
cemaatinden biri, halk tarafından bilinen askerî personel ve İslamî finans
şirketlerinde çalışan güvenilir kişiler olabilir. Zekât mükellefi ayırdığı zekâtını
doğrudan konseyin şubesine de ulaştırabilir. Ülke içerisindeki bazı finansal
kurumlar da mûdîlerinin zekâtlarını ayırarak zekât müessesesine göndermesi de
mümkündür (R. Abdullah, 2010: 10).
Brunei Hükümeti 2035 yılında ülkesindeki yoksulluk problemini ortadan
kaldırmayı hedeflemekte ve zekâtın kurumsallaşması da bu doğrultuda sürdürülen
bir faaliyet olmaktadır. Zekât mükelleflerinin mükerrer olarak vergilendirilmesini
364
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Zekâtın Kurumsallaşmasının Seçilmiş İslam Ülkeleri Tecrübeleri Çerçevesinde Analizi
önlemek adına Malezya’daki gibi zekât
uygulanmaktadır (Abdullah, 2010: 25).
miktarı
kadar
vergi
muafiyeti
1.12. Nijerya
Dünya üzerinde doğal kaynak yönünden zengin olmasına rağmen şiddetli yoksulluk
ile mücadele eden ülkelerin başında Nijerya gelmektedir. Her ne kadar bu
kaynaklara sahip olsa da 2010 yılı Dünya Bankası verilerine göre Nijerya’nın %64’ü
yoksuldur ve eğitim endeksi de artış göstermemektedir. Bu açıdan bu zenginlikleri
ortaya çıkaracak bir insan kaynağına ihtiyaç olduğu gibi, yoksulların durumlarını
düzeltecek bir mekanizma olan zekât kurumunun da işletilmesi gerekmektedir
(Adebayo, 2011: 1).
Nijerya’daki zekât faaliyetlerinin geçmişi 19. yy’a kadar gitmekte, Sokoto
Halîfeliği’ne kadar dayanmaktadır. Diğer birçok ülkede olduğu gibi Nijerya’da
sömürgeden kurtulduktan sonra mevcut bulunan vergiler yerine zekâtı uyarlamakta
bazı sorunlarla karşılaşmıştır. 1999 yılından başlamak üzere 12 eyalette şer’î esaslar
kabul edilmeye başlanmış, 9 eyalette yasal zemin hazırlanmıştır. Zekâtın
müesseseleşmesi de sağlanmaya çalışılmıştır. Nijerya’daki tüm eyaletlerde zekât ve
İslamî kurumların uygulanması aynı düzeyde olmamakta, eyaletin mevcut şartlarına
göre bu durumlar değişmektedir. Günümüzde Nijerya’da gönüllü veya devletin
organize ettiği kurumlar mevcuttur. Nijerya’da bulunan eyaletlerden 9 tanesinde
zekât zorunlu iken, 5 tanesinde ise gönüllü olarak toplanmaktadır. 2000’li yılların
başında birçok eyalet zekât organizasyonu kurmuştur (Ashafa, 2014: 4). Bazı
eyaletler doğrudan zekât ile ilgili hukûkî zemin hazırlamışlarsa da ülke genelinde
tam olarak bu konu hakkında bir birlik sağlandığından söz edilemez (IRTI, 2015:
62).
2009 ile 2013 yılları arasındaki zekât faaliyetlerini incelediğimiz zaman; 2009
yılında toplanan zekât miktarı ülke genelinde 1.5 milyon dolar civarında iken bu
rakam 2013 yılına gelindiğinde 3 milyon dolar civarına ulaşmıştır (IRTI, 2015: 52).
Zekâtı ödemekten kaçınanlar veya hile yaparak yükümlülüklerine yerine getirmeyen
mükellefler; ödemekle sorumlu oldukları zekâtın yarısını veya 3 ay hapis cezâsını
veya 20 kere değnekle vurulmayı geçmemek şekilde cezâlandırılacağı konusunda
yasal düzenlemeler yapılmıştır (IRTI, 2015: 68).
1.13. Malezya
İslam’ın Malezya’ya 13. yy’den sonra ulaşmasıyla zekât ibadeti yerine getirilmeye
başlanmıştır. Fakat koloni öncesi dönemde zekâtın müesseseleşmesinden ziyâde
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
365
M.SELÇUK ve Ş.GÖRMÜŞ
daha çok zekât olarak ayrılan malların, bölgenin din adamına teslim edilmesinin
akabinde din adamlarının bu zekâtları sarf yerlerine ulaştırmasıyla ifâ ediliyordu.
Zekât kurumunun tarihsel gelişiminden bahsedersek; koloni öncesi, koloni dönemi,
1990’dan önce ve 1990’dan sonra diye tarihsel bölümlere ayırabiliriz. Zekât
müessesesinin özel bir kurum olarak tasarlanmış ve bilgi teknolojilerini kullanarak
daha verimli ve bürokratik engellere takılmadan işlemler gerçekleştirilmiştir. Ayrıca
şirketleştirilmiş zekât kurumu; finans, fıkıh, bilişim teknolojileri alanlarında
uzmanları istihdam ederek mükelleflerin ibadetlerini en sahih şekilde yerine
getirmelerini sağlamaya çalışmaktadırlar. Kendi alanlarında uzmanlaşmış âmiller
sayesinde faaliyetler daha verimli ve hızlı olmaktadır (Rahman ve diğerleri, 2012:
3).
Malezya’da zekâtın organizasyonu eyaletlerin yetki alanına bırakılmıştır. Eyaletler
kendi yetki alanları içerisinde zekât toplamak ve dağıtmak üzere karar alırlar
(Yavuz, 2008: 646). Eyaletlerden kurulan zekât kurumlarının tarihçesine
baktığımız zaman; federal bölgede 1991, Selangor’da 1992, Pulau Pinang’da 1994,
Pahang ve Melaka’da 1996 yılında kurulurken, Negeri Sembilan’da ise 1998 yılında
eyalet zekât kurumu kurulmuştur. Bunları müteakiben ise Sarawak’da 2001 ve son
olarak da 2007 yılında Sabah’da zekât kurumları oluşturularak şirketleştirilmiştir
(Wahab ve Rahman, 2012: 2).
Eyaletler topladıkları zekâtları diğer eyaletlerin fakirlerine dağıtacak yetkileri
bulunmadığından dolayı zekât kurumları ülke çapında verimli faaliyet gösterdiği
söylenemez. Eyalet içerisinde toplanan zekâtlar yine eyalet içindeki sarf yerlerine
verilmektedir. Fakat her eyalette mükelleflerin zekât kurumu aracılığıyla zekâtlarını
verenlerin oranı az olması nedeniyle toplanan zekât miktarı ile fakirlerin ihtiyacı
olan zekât miktarı eşit olmadığından zekât kurumu hedefine ulaşamamaktadır.
2010 ile 2012 yılları arasında eyaletlerin, fıtır sadakasının da dâhil olduğu zekât
hacmine baktığımız zaman; en fazla zekât toplanan ve dağıtılan eyalet Selangor
olmuştur. Onu federal eyalet takip ederken; en düşük zekât hacmi olan eyaletler
Sabah, Melaka ve Perlis olmuştur. Malezya’da toplanan ve dağıtılan zekât miktarı
düzenli bir şekilde artma ivmesi göstermekteyken; toplanan zekâtın sarf yerlerine
ulaştırılma oranı düşmektedir. Aynı süreçte dağıtılmayan zekât miktarı neredeyse
iki katına çıkmıştır. Bölgelerin demografik yapısı; bölgede yaşayan Müslümanların,
toplam nüfusa oranı her bölgede çeşitli farklılıklar göstermektedir. Ayrıca;
eyaletlerin kendi iç yönetimindeki özerk durumu, zekâtın toplanıp dağıtılması
sürecinde farklılıklar ortaya çıkaracaktır.
366
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Zekâtın Kurumsallaşmasının Seçilmiş İslam Ülkeleri Tecrübeleri Çerçevesinde Analizi
Tablo 4: Malezya'da Eyaletlere Göre Toplanan ve Dağıtılan Zekât Miktarı
(Milyon Ringit)
2010
Eyaletler
Toplanan
Dağıtılan
2011
Atıl
Fon
Toplanan
Dağıtılan
2012
Atıl
Fon
Toplanan
Dağıtılan
Atıl
Fon
Selangor
336.9
330.4
6.5
393.5
371.7
21.8
451.3
401.7
49.6
Federal Bölge
282.6
200.5
82.1
347.5
246.7
100.8
410.4
271.9
138.5
Johor
122.3
115.1
7.2
137.5
151.4
-13.9
171.9
143.3
28.6
Pahang
80.9
58.6
22.3
88.8
59.6
29.2
102.9
68.4
34.5
Kedah
76.9
66.0
10.9
106.1
79.8
26.3
106.5
92.4
14.1
Terengganu
76.4
61.7
14.7
88.3
65.0
23.3
107.1
84.5
22.6
Kelantan
70.4
64.8
5.6
94.1
79.9
14.2
113.2
100.8
12.4
Perak
69.6
66.8
2.8
86.1
67.6
18.5
99.6
82.7
16.9
Pulau Pinang
53.2
54.4
-1.2
59.6
54.2
5.4
76.5
68.7
7.8
Negeri
Sembilan
50.2
51.7
-1.5
57.9
59.3
-1.4
65.4
61.5
3.9
Sarawak
39.1
23.9
15.2
44.1
27.3
16.8
46.3
36.5
9.8
Perlis
38.1
29.7
8.4
59.3
43.4
15.9
28.9
-
-
Melaka
34.0
30.2
3.8
37.9
34.3
3.6
43.9
49.0
-5.1
Sabah
32.8
26.0
6.8
33.8
32.4
1.4
48.9
36.7
12.2
Toplam
1.363,8
1.179,8
183,6
1.634,5
1.372,6
261,9
1.922,8
1.498,1
345,8
Kaynak: Zainal ve diğerleri (2016)
Malezya’nın ticâret ve sanayi bölgelerinin bulunduğu bölgelerin; diğer tarımsal
nüfusun yaşadığı bölgelere göre zekât miktarının büyüklüğüne de etki edeceği
aşikârdır. Toplanan zekâtların derhâl sarf yerlerine ulaştırılmasın en başarılı
Selangor eyaletinin zekât kurumu olduğu görülmekteyken; federal eyalet her sene
ortalama %30 oranında zekâtı atıl bırakmakta ve sarf yerlerine ulaştıramadığı
görülmektedir. Bu durum halk nazarında olumsuz bir algıya neden olmaktadır.
Mükellefler güven duygusu içerisinde zekâtlarını bu kurumlara teslim etmekte fakat
bu zekâtların sarf yerlerine ulaştırılmaması, kişilerde ibadetlerinin yerine
getirilmediği şüphesine neden olmaktadır.
1.13.1.
Pusat Pungutan Zakat (PPZ)
Malezya’da faaliyet gösteren her eyaletin zekât kurumunun bulunmasının yanında
bunlar arasında bulunan en büyük ve federal bölgede faaliyet gösteren zekât
kurumu Pusat Pungutan Zakat’tır. Her eyaletin dinî kurulu tarafından oluşturulan
zekât kurumları eyalet içerisinde çalışmalarını sürdürürken, federal bölgede zekât
toplamak ve dağıtmak üzere, Federal Bölge dinî kurulu tarafından 1991 yılında
PPZ organize edilmiştir (Şensoy, 2008: 90).
Bir zekât kurumunun olması gereken yapıdan farklı olarak PPZ; bir devlet
organizasyonu olarak kurulmamış, bir ticârî şirket olarak kurulmuştur. Bu şekilde
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
367
M.SELÇUK ve Ş.GÖRMÜŞ
bir zekât kurumunun kurulmasında, ona meşrûiyet katan, zekât
organizasyonlarında çalışan âmillerin de zekât hakkı olmasıdır (Şensoy, 2008: 90).
PPZ’nin bu yapıda kurularak daha etkin ve kendi faaliyetlerinin masraflarını yine
aynı faaliyetlerden topladığı zekâtlar ile karşılaması; kendi kendine yeterliliği
sağlaması gibi olumlu etkinin yanında, kaynakların kötü kullanımına da neden
olabilir. Tevbe Sûresî’nin 60. âyettinde geçen sınıflara mensup Müslümanlara
dağıtılmak üzere toplanan zekâttan; 1/12 oranında zekât alan PPZ, elde ettiği bu
gelir ile faaliyet masrafları ve diğer gider kalemlerini karşılamaktadır (Şensoy, 2008:
95).
Öncelikli olarak federal bölgede uygulanmaya başlayan PPZ, diğer bölgelerdeki
yerel kuruluşlara da örnek olmuştur. Gelişmiş altyapısının yanında, iktisadi bir
kurum olmasının sağladığı hareket kabiliyetiyle daha kapsamlı olarak faaliyet
sürdürdüğü söylenebilmektedir. Proaktif bir hizmet anlayışının yanında bilgi
teknolojilerindeki gelişmeleri takip etmesi, ödeme araçlarındaki çeşitlilik de çalıştığı
zekât mükellefi sayısını olumlu yönde etkilemektedir. Toplanan zekât miktarı yıllar
içerisinde ödeme araçlarının çeşitlendirilmesi ile doğru orantılı olacak şekilde
artmıştır (Wahid, Kader ve Ahmad, 2012: 2). Örneğin zekâtların online olarak ezekât sistemi üzerinden ödenme yöntemi ilk olarak Selangor eyaletinin zekât
kurumu tarafından kullanılmıştır (Roni ve Tarmidi, 2015).
Zekât fonlarının yönetimi sürecinde; zekât dağıtımında ortaya çıkabilecek verim
kayıplarının önüne geçilmesi elzemdir. Zekâtın, Tevbe Sûresî’nde geçen sınıflara
mensup, hak eden kişilere ulaştırılması gerekmektedir. Çoğu zaman halk tarafından
zekât kurumlarının, zekâtları doğru yerlere ulaştırmaması hususunda eleştiriler
yapılmaktadır. Bundan dolayı zekât kurumlarının sıhhati ve güvenilirliği konusunda
şüpheler ortaya çıkmaktadır. Bu şüphelerin bertaraf edilmesi ve halkın bunun gibi
kurumlara teveccühlerini arttırması açısından şeffaflık prensibi çok önemlidir. Halk
zekât borcunu ödeyeceği zaman, hem dinî bir vecibe olarak ibadetinin sahih bir
şekilde gerçekleştirilmesinde vesile kılındığını görmek ister hem de verilen zekâtın
doğru yerlere dağıtılmasıyla gönül huzuruna kavuşur. Bu ilkelerin sağlanamaması
durumunda ise; toplumun sadece bu hatayı yapan kuruma karşı bakışı değişmekle
kalmaz zekât kurumları sisteminin çökmesine neden olabilecek kadar olumsuz bir
algının ortaya çıkmasına da neden olur.
Zekât kurumlarının dinamikliği de üstünde durulması gereken önemli bir husustur.
Malezya’daki zekât kurumlarının yerel düzeyde teşkilatlanması ve federal bölgenin
de zekât kurumuna sahip olması (Şensoy, 2008: 88) nispeten dinamikliği,
bürokrasinin olumsuz yönlerinin görülmemesini sağlayacaktır. Zekât kurumundan
faydalanmak için yapılan başvuru sürecinin karmaşıklığı, aşırı belgelendirme, eğitim
368
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Zekâtın Kurumsallaşmasının Seçilmiş İslam Ülkeleri Tecrübeleri Çerçevesinde Analizi
düzeyi düşük olan insanlar için zorlayıcı olması gibi nedenlerden dolayı, toplumun
her kesiminden muhtaçların kurumlardan yararlanmasında engel teşkil etmektedir
(Rahman ve diğerleri, 2012: 6).
Zekât kurumlarının sağlayacağı faydanın kısa süreli ve kısıtlı olmaması
gerekmektedir. Yoksullara belirli bir düzeyde ve vadede yapılacak olan yardım,
onların yaşam koşullarını iyileştirmek yerine, zekât yardımlarına bağlı yaşayan
tembelliği teşvik eden bir yapıya dönüşebilir. Onların bu yardımları en iyi şekilde
değerlendirmeleri için çaba sarfetmek gerekmekte, onlara iş kurabilecekleri ve
muhtaçlık hallerini kendileri çalışarak yok edebilecekleri bir itici güç olmak
gerekmektedir (Rahman ve diğerleri, 2012: 6). Bu durumun fıkhî ihtilafları da
beraberinde getirmesi muhtemeldir. Mezhepler arası oluşan yorum farklarından
dolayı; temlik şartı önemli olmakla beraber kişilerin aslî ihtiyaçlarına da cevap
verecek yardımların yapılması gerekmektedir.
Tablo 5: PPZ'nin 2006 ile 2013 Yılları Arasında Faaliyet Büyüklüğü
Dağıtılan
Toplanan
Toplanan
Toplanan Zekât
Zekât
Zekâtın
Yıllar
Zekâtın
Miktarı (Ringit)
Miktarı
Dağıtılma
Artış Oranı
(Ringit)
Oranı
Zekâtı
Alınan
Mükellef
Sayısı
2006
143.304.403
-
101.548.407
%70.8
52.424
2007
169.217.233
%18.0
121.224.318
%71.6
58.982
2008
206.261.147
%21.8
167.507.847
%81.2
67.872
2009
241.966.660
%17.3
174.989.013
%72.3
78.820
2010
275.635.424
%13.9
200.541.409
%72.7
89.110
2011
341.330.169
%23.8
246.706.683
%72.2
110.497
2012
402.813.639
%18.0
271.967.597
%67.5
114.442
2013
484.632.029
%20.3
-
-
128.061
Kaynak: Pusat Pungutan Zakat (2016)
PPZ’nin 2006 yılı ile 2013 yılı arasındaki faaliyet hacmine baktığımız zaman;
toplanan zekât miktarının 3 kattan fazla arttığı ortadadır. 7 yıl kadar kısa süre
içerisinde toplanan zekâtların bu oranda arttırılması bir başarı olarak
yorumlanabilir. Fakat toplanan zekâtların dağıtılma oranı seneler içerisinde dalgalı
bir seyir gösterse de son dönemlerde dağıtılma oranının giderek azaldığı dikkat
çekmiştir. Zekât kurumlarına olan güveni önemli ölçüde etkilemesin yanında,
kişilerin zekât borcunun bilinçli bir şekilde fonlarda tutularak, sarf yerlerine
ulaştırılmaması büyük bir vebaldir.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
369
M.SELÇUK ve Ş.GÖRMÜŞ
Zekât kurumlarının ibadetlerine aracı olduğu mükellef sayıları da bir başarı
göstergesi olarak önemlidir. PPZ’nin zekât topladığı mükelleflerin sayısı 2006
yılında 52.424 kişi iken, bu rakam 2013 yılında 128.061 kişiye çıkarak 2 kattan
daha fazla oranda artmıştır. Ayrıca kurumların iletişim kurduğu her insanın
mükellef olmaması ve bu kuruma zekât vermeyen diğer mükellefleri de hesaba
katarsak; bu kurumların yapmış oldukları faaliyetler yüzbinlerce insan tarafından
bilinmekte ve zekâtın farkındalığı konusunda dikkate değer bir çalışma yapılmış da
olmaktadır.
1.13.2.
Lembaga Zakat Selangor (LZS)
Malezya’nın batı bölgesinde bulunan ve İslamî esaslara göre Sultan (hükümdar)
tarafından yönetilen Selangor eyaletinde, bu esasları uygulamak üzere kurulan
Eyalet Dinî Kurulu (Selangor Islamic Religious Council) bulunmaktadır. Diğer
eyaletlerde olduğu gibi, bu kurullar eyalet içerisindeki kurumların İslam’a uygun
faaliyet göstermelerini sağlarlar. LZS 1992 yılında kurulmuş ve geçen 20 yıllık
süreç içerisinde zekâtın kurumsallaşması konusunda büyük bir tecrübe birikimi
sağlamıştır. Mükelleflerden zekât toplayarak, belirtilen sınıflara zekât dağıtımı
yapmaktadır. 1994 yılından önce eyaletin Beytülmâl biriminin altında, Zekât
Toplama Merkezi (Zakat Collection Centre) adıyla faaliyet gösterirken; bu tarihten
sonra ise münferit bir kurum olarak, LZS adıyla hizmet etmeye başlamıştır.
Kurum, sadece zekât toplama ve dağıtma konusunda çalışmalar yapmayıp; çok
çeşitli kültür seviyesine sahip olan değişik yaş gruplarındaki insanlara; zekâtın
özünü, amacını ve farzîyeti hakkında Selangor genelinde birçok yerde bilgi vererek
bu eyalette yaşayan halkı bilinçlendirmektedir. 2006 Yılında “Selangor Zekât
Merkezi” olan ismi, “Selangor Zekât Kurumu” olarak değiştirmiştir (Lembaga
Zakat Selangor, 2014: 32).
LZS’de çalışan âmiller, diğer hususlarda olduğu gibi, İslam’ın özüne uygun olarak,
alanında uzman kişilerden seçilerek mükelleflere ve muhtaçlara hizmet
vermektedir. Bu kurumda 435 tane âmil bulunmaktadır. 25 şubesi bulunan bu
kurum aynı zamanda günümüz teknolojilerine uyumlu olarak çeşitli ödeme araçları
ile de zekâtları kabul etmekte ve dağıtımı yaparken de yine bu araçlardan
faydalanmaktadır. Bu durum kullanılan kaynak miktarını azaltıp, zekât fonlarından
faydalanan insanların sayısını arttırdığından dolayı bu amaca yönelik olarak faaliyet
gösteren bütün kurumlar tarafından kullanılmaktadır. Bununla beraber yeni neslin
zekât hakkında bilgi sahibi olabilmesi, sistemin sürdürülebilir bir şekilde fayda
oluşturmasını sağlayacaktır (Lembaga Zakat Selangor, 2014).
Selangor eyaletinde toplanan zekât miktarı 1991 yılından 2006 yılana kadar 20
kattan fazla artarak, 7.5 milyon ringitten 160 milyon ringite çıkmıştır (W. M.
370
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Zekâtın Kurumsallaşmasının Seçilmiş İslam Ülkeleri Tecrübeleri Çerçevesinde Analizi
Ahmad, 2012: 119). LSZ’nin yıllık raporlarına baktığımız zaman 2010 ile 2015
yılları arasındaki faaliyet büyüklüğünün neredeyse iki katına çıktığını görüyoruz.
2010 yılında Selangor Eyaleti’nde toplanan zekât miktarı 336 milyon Malezya
ringiti iken, bu rakam 2015 yılında 627 milyon ringite yükselmiştir. 2015 yılında
toplanan zekât kalemlerinin en büyüğü 385 milyon ringit ile “gelirler” üzerinden
elde edilmiştir. Dağıtılan zekât kalemlerine baktığımızda; 2015 yılında dağıtılan
zekât miktarı 676 milyon ringit olarak gerçekleşmiştir. Bu rakam aynı yıl zekât
olarak toplanan miktardan daha fazladır. Buradan anlıyoruz ki, dağıtılan
yardımların hepsi toplanan zekât kalemlerinden değildir. LZS kurumunun
kaynakları, zekâtlar dışında yardımlardan da oluştuğundan; dağıttıkları zekât
miktarı, topladıkları zekât miktarından daha fazladır. 2010 ile 2015 yılları arasında
da dağıtılan zekât miktarı neredeyse iki kat artmıştır.
Tablo 6: LZS'un Yıllara Göre Topladıkları ve Dağıttıkları Zekât Miktarı (Ringit)
Yıllar
Toplanan Zekât Miktarı
Dağıtılan Zekât Miktarı
2010
336.674.526
364.946.019
2011
394.103.903
373.465.626
2012
451.325.027
401.717.682
2013
517.305.275
463.472.826
2014
582.255.890
595.745.640
2015
627.225.100
676.251.478
Kaynak: Lembaga Zakat Selangor (2016)
LZS’nin geçmiş dönemlerdeki faaliyet büyüklüğüne baktığımız zaman; çok büyük
gelişim gösterdiğini görmekteyiz. 1975 yılında sadece 330 mükelleften 24.000 dolar
civarı zekât toplamıştır (Hassan, 1987: 11). Her geçen yıl biraz daha fazla zekât
toplamış ve daha çok paydaşlara hizmet etmiştir. Günümüzde ise on binlerce
insanın temel ihtiyaçlarını karşılamaya vesile olacak bir kapasiteye ulaşmıştır.
Zekâttan yararlanan fakir ve miskin sınıfına mensup kişilerin sayısı ise; 2010 yılında
yaklaşık 23 bin kişi olarak gerçekleşirken, 2015 yılında ise 45 bin kişiye LZS
tarafından zekât dağıtılmıştır (Lembaga Zakat Selangor, 2015).
LZS gibi kurumsallaşarak faaliyet gösteren kurumlar, günümüzde insanların
teveccüh ettiği iletişim araçları aracılığıyla da paydaşlarına hizmet etmeye
çalışmaktadır. Kullanıcı sayıları yüz milyonları bulan sosyal medya siteleri ile zekât
konusunda farkındalık oluşturmaya çalışmakta, mükelleflerin verdikleri zekâtların
sarf edilmesi sürecine kadar olan aşamaları şeffaf bir şekilde paylaşmaktadırlar.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
371
M.SELÇUK ve Ş.GÖRMÜŞ
Bunun gibi iletişim araçları ile yapılan çalışmalar neticesinde, mükelleflerin
zekâtlarını öderken bu kurumları tercih etmeleri hedeflenmektedir.
SONUÇ
Malezya ve Endonezya’da mükellefler zekâtlarını verme noktasında Bangladeş’e
göre daha hassas oldukları söylenebilir. Malezya’daki zekât kurumlarının sistematik
yapısı ve organizasyonel başarısı sayesinde Bangladeş ve diğer ülkelere göre
yoksulluğu önleme noktasında daha fazla fayda sağladığı aşikârdır. Ayrıca bu
organizasyonlarda taviz verilen şeffaflık ve denetlenebilirlik ilkesi, zekâtın
kurumsallaşmasının önündeki en büyük engeldir. Zekât mükelleflerinin bu
kurumlara olan güvenlerinin sarsılması durumunda, bu müesseselerin faaliyetlerinin
sürdürülebilir olması düşünülemez.
Zekâtın müessesevî bir hal alması Malezya’da gerçekleşmiştir. Endonezya’da da bu
alanda ilerleme olduğu görülmektedir. Suudi Arabistan’ın dizayn ettiği şekilde;
bakanlıklar altında düzenlenen organizasyonların bürokratik hantallıkla boğuşması
daha muhtemelken, zekât kaynaklarının daha verimli kullanılması avantajı da
vardır. Çünkü zekât kurumlarının en çok zekât sarf ettiği sınıfların başında
öncelikli olarak fakirler gelse de zekât faaliyetinde çalışan âmiller de büyük pay
sahibidir.
Dünyadaki İslam ülkelerinin bu alanda yapacakları çalışmalar, diğer İslam ülkeleri
için rol model olabilir. İnanç temelli organizasyonların ve kurumların
oluşturulması, Allah’ın emrettiği ibadetleri özüne uygun olarak gerçekleştirmesine
aracılık edecektir. Bunların en önemlisi de zekâtın kurumsal bir faaliyet olarak
devletin otoritesi altında gerçekleştirilmesidir. Bu ülkelerin mücadele ettiği ve bu
ibadetin de en önemli gayelerinden olan yoksullukla mücadelede; daha kolay ve
daha az kaynakların kullanılması sonucunda, kaynak verimliliği arttırılarak etkin
mücadele sağlanacaktır. Kalkınmanın da bu ibadetin gerçekleşmesi sonucunda
olumlu yönde etkileneceği kurumsal başarıların bir sonucu olarak görülecektir.
KAYNAKÇA
Abdullah, R. (2010). Zakat Management in Brunei Darussalam: A Case Study.
The Tawhidi Epistemology: Zakat and Waqf Economy içinde . Bangi.
Adebayo, R. I. (2011). Zakat and Poverty Alleviation: A Lesson for the Fiscal
Policy Makers in Nigeria. Journal of Islamic Economics, Banking and
Finance, 7(4).
Ahmad, W. M. (2012). Zakat Investment in Malaysia A Study of Contemporary
Policy and Practice in Relation to Sharia. The University of Edinburgh.
Ahmed, M. (1975). İslâm İktisadı. (Y. Z. Kavakcı, Çev.). İstanbul: Cağaloğlu
372
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Zekâtın Kurumsallaşmasının Seçilmiş İslam Ülkeleri Tecrübeleri Çerçevesinde Analizi
Yayınevi.
Akyüz, V. (2006). Zekât. İstanbul, Türkiye: İz Yayıncılık.
Ali, I. ve HATTA, Z. A. (2014). Zakat as a Poverty Reduction Mechanism
Among the Muslim Community: Case Study of Bangladesh, Malaysia, and
Indonesia, 8, 59–70. doi:10.1111/aswp.12025
Ashafa, S. A. (2014). The Administration of Zakat in Lagos and Ogun States.
Research on Humanities and Social Sciences, 4(21).
Aslan, H. (2015). Türkiye’de Tekafül (İslami Sigorta) Uygulamaları: Problem ve
Çözüm Önerileri. International Journal of Islamic Economics and Finance
Studies, 1(1).
Awaji, S. Al. (2014). Zakat Applications in the Kingdom of Saudi Arabia. 13
Temmuz 2016 tarihinde http://www.iticnet.org/file/document/watch/4275
adresinden erişildi.
Azaki, A. (2015). Social Protection and Safety Nets in Yemen. İngiltere.
http://www.ids.ac.uk/home/redirect/true adresinden erişildi.
Bait zakat. (2014). 12 Şubat 2016 tarihinde http://baitzakat.org.eg/wpcontent/uploads/2015/04/presedent-decision.pdf adresinden erişildi.
Beik, I. S., Nursechafia, MULJAWAN, D., YUMANITA, D., FIONA, A. ve
NAZAR, J. K. (2014). Towards an Establishment of an Efficient and Sound
Zakat System. Endonezya. 6 Haziran 2016 tarihinde http://www.zakatchamber.gov.sd/english/files/zakah_core_principles.pdf adresinden erişildi.
Cici, R. (2008). Günümüzde İslâm Ülkelerinde Zekâtın Kurumsallaştırılması
Çabaları. Bedreddin Çetiner (Ed.), Bir Sosyal Güvenlik Kurumu Olarak
Kur’ân ve Sünnette Zekât içinde . İstanbul: Ensar Neşriyat.
Es-Sağircî, E. M. S. (2010). Delilleri ile Hanefi Fıkhı. (S. Kocabaş, S. Duman ve
H. Aldemir, Çev.). İstanbul, Türkiye: Polen Yayınları.
Firdaus, M., BEIK, I. S., IRAWAN, T. ve JUANDA, B. (2012). Economic
Estimation and Determinations of Zakat Potential in Indonesia. Suudi
Arabistan.
Government of The Punjab. (2015). Zakat Budget. 3 Ağustos 2016 tarihinde
http://www.zakat.gop.pk/budget adresinden erişildi.
Guermat, C., AL-UTAIBI, A. T. ve TUCKER, J. P. (2006). The Practice of
Zakat: An Empirical Examination of Four Gulf Countries. Economics
Department Discussion Papers Series. 10 Temmuz 2016 tarihinde
http://people.exeter.ac.uk/cc371/RePEc/dpapers/DP0302.pdf
adresinden
erişildi.
Huda, N., ANGGRAINI, D., ALI, K. M., RINI, N. ve MARDONI, Y. (2014).
Solutions to Indonesian Zakah ProblemsAnalytic Hierarchy Process
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
373
M.SELÇUK ve Ş.GÖRMÜŞ
Aproach. Journal of Islamic Economics, Banking and Finance, 10(3).
Irti. (2015). Islamic Social Finance Report. Islamic Social Finance Report. Cidde.
http://www.irti.org/English/News/Documents/ISLAMIC
SOCIAL
FINANCE REPORT 2015.pdf adresinden erişildi.
Jaelani, A. (2015). Zakah Management for Poverty Alleviation in Indonesia and
Brunei Darussalam. Zakat Strengthening For Socio Economic Development
içinde . Cakarta. https://mpra.ub.uni-muenchen.de/69646/ adresinden
erişildi.
Kahf, M. (2000). Zakah Management in Some Muslim Societies. Jeddah.
Kahf,
M.
(2007).
Zakah.
12
Nisan
2016
tarihinde
http://monzer.kahf.com/papers/english/Zakah.pdf adresinden erişildi.
Lembaga Zakat Selangor. (2014). Az-Zakah: Spirit, Realisation And Obligation
Achievement Of Lembaga Zakat Selangor (MAIS). Selangor, Malezya:
Lembaga Zakat Selangor.
Lembaga Zakat Selangor. (2015). Lembaga Zakat Selangor Yıllık Raporları.
Malezya.
http://www.zakatselangor.com.my/laporan-kutipan-dan-agihanzakat/ adresinden erişildi.
Lembaga Zakat Selangor. (2016). Lembaga Zakat Selangor 2010-2015 Yılları
Arası
Yıllık
Faaliyet
Raporları.
1
Nisan
2016
tarihinde
http://www.zakatselangor.com.my/laporan-kutipan-dan-agihan-zakat/
adresinden erişildi.
Libya
Zakat
Fund.
(2012).
12
Mayıs
2016
http://zakatfund.ly/page_content.aspx?ID=3 adresinden erişildi.
tarihinde
Mahmud, K. T., HASSAN, M. K., SOHAG, M. K. ve ALAM, F. (2015).
Impact of zakat in alleviating rural poverty: A case study of Masjid Council
for Community Advancement (MACCA) in Bangladesh. Access to Finance
and Human Development—Essays on Zakah, Awqaf and Microfinance, 23.
Muhammad, I. (2016). Zakat Practice in Pakistan. 10 Nisan 2016 tarihinde
https://www.academia.edu/10078915/Zakat_Practice_in_Pakistan
adresinden erişildi.
Nik Hassan, N. M. B. N. (1987). Zakat in Malaysia Present and Future. Journal of
Islamic Economics, 1(1).
Powell, R. (2010). Zakat: Drawing Insights for Legal Theory and Economic Policy
from
Islamic
Jurisprudence.
Pittsburgh
Tax
Review,
43.
http://digitalcommons.law.seattleu.edu/faculty/90 adresinden erişildi.
Pusat Pungutan Zakat. (2016). Pusat Pungutan Zakat Faaliyet Raporları. 16
Haziran 2016 tarihinde https://www.zakat.com.my/info-ppz/laporan
adresinden erişildi.
374
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Zekâtın Kurumsallaşmasının Seçilmiş İslam Ülkeleri Tecrübeleri Çerçevesinde Analizi
Rahman, A. A., ALIAS, M. H. ve OMAR, S. M. N. (2012). Zakat institution in
Malaysia: Problems and issues. Global Journal of Al-Thalaqah, 2, 35–42.
Roni, R. A. ve TARMIDI, M. (2015). An Exploratory study of e-Zakat usage
among Malaysian Academician. Proceedings of the Fourth Asia-Pacific
Conference on Global Business, Economics, Finance and Social Sciences
içinde . Malezya.
Sadeq, A. A.-H. (1994). A Survey of The Institution of Zakah: Issues, Theories
and Administration. Suudi Arabistan.
Saidurrahman. (2013). The Politics of Zakat Management in Indonesia, The
Tension Between BAZ and LAZ, 07(02), 366–382.
Sari, M. D., BAHARI, Z. ve HAMAT, Z. (2013). Review on Indonesian Zakah
Management and Obstacles. Social Sciences, 2(2).
Shaikh, S. A. (2014). Welfare Potential of Zakat: An Attempt to Estimate
Economy Wide Zakat Collection in Pakistan. The Pakistan Society of
Development Economists (PSDE) içinde . Pakistan.
Şensoy, N. (2008). Çağdaş Bir Sosyal Güvenlik Kurumu Olarak Zekât: Malezya
Zekât Sandığı Örneği. B. Çetiner (Ed.), Bir Sosyal Güvenlik Kurumu Olarak
Kur’ân ve Sünnette Zekât içinde . İstanbul: Ensar Neşriyat.
Wahab, N. A. ve RAHMAN, A. R. A. (2012). Efficiency of Zakat Institutions in
Malaysia: An Aplication of Data Envelopment Analysis. Journal of Economic
Cooperation and Development, 33(1).
Wahid, H., KADER, R. A. ve AHMAD, S. (2012). Localization of Zakat
Distribution, Religiosity, Qualıty of Life and Attitude Change. (Perceptıons
of Zakat Recıpıents in Malaysia). The 13th Malaysia Indonesia Conference
on Economics, Management and Accounting (MIICEMA) içinde . Malezya.
Yavuz, Y. V. (2008). İslâm’da Zekât Müessesesi (6. Baskı.). Bursa: Feyiz Yayınları.
Zainal, H., Basarud-din, S. K., Yusuf, R. M. ve Omar, S. N. Z. (2016). Managing
Zakat Fund in Malaysia. Journal of Global Business and Social
Entrepreneurship, 1(2).
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
375
Asimetrik Panel Nedensellik Testi: Gelişmekte Olan Ülkelerin Borsaları Üzerine Bir…
Asimetrik Panel Nedensellik Testi: Gelişmekte Olan Ülkelerin Borsaları
Üzerine Bir Uygulama1
Şakir GÖRMÜŞ2
Veli YILANCI3
Mücahit AYDIN4
Özet
Değişkenler veya olaylar arasındaki ilişki anlamına gelen nedensellik kavramı geçmişten
bugüne kadar birçok bilim dalı tarafından inceleme konusu olmuştur. Özellikle oynaklığın
fazla olduğu değişkenlerde simetrik yerine asimetrik ilişiklerin incelenmesi daha güvenilir
sonuçlar elde edilmesine neden olmaktadır. Bu çalışmada panel veriler için yeni bir
asimetrik nedensellik testi geliştirilmesi amaçlanmıştır. Kónya’nın panel nedensellik
testinden yola çıkarak asimetrik panel nedensellik testi geliştirilmiştir. Geliştirilen asimetrik
panel nedensellik testi, gelişmekte olan 11 ülkenin borsa endeksleri ile döviz kurları
arasındaki asimetrik ilişkinin araştırılmasında kullanılmıştır ve sonuçlar simetrik panel
nedensellik testi ile karşılaştırılmıştır. Çalışmanın sonuçlarına göre simetrik panel
nedensellik testlerinin ortaya çıkaramadığı saklı ilişkiler yeni geliştirilen asimetrik panel
nedensellik testi ile ortaya çıkarılmıştır.
Anahtar Kelimeler: Asimetri, Panel Veri, Asimetrik Nedensellik, Borsa, Döviz Kurları.
Asymmetric Panel Causality Test: An Application on Stock Exchanges of
Developing Countries
Abstract
Causality which means the relationship between variables or events that have been studied
by many disciplines so far. Especially in the more volatility of variables analyzing
asymmetric relations leads to obtain more reliable results instead of symmetric ones. This
study aimed to develop asymmetric causality test for panel data because of the lack of
literature. This theory has been applied to investigate the asymmetrical relationship
between stock market indices and the foreign exchange rates for developing 11 countries. In
our thesis the relations between variables has been examined by symmetric causality test.
Finally, the hidden relations which can not be revealed by the symmetric panel causality
tests are revealed by newly developed asymmetric panel causality test.
Keywords: Asymmetry, Panel Data, Asymmetric Causality, Stock Exchange, Exchange
Rates.
Bu çalışma, Doç. Dr. Şakir GÖRMÜŞ ve Doç. Dr. Veli YILANCI danışmanlığında Mücahit
AYDIN’ın tamamladığı yüksek lisans tezinden üretilmiştir.
2
Doç.Dr., Sakarya Üniversitesi, Finansal Ekonometri Bölümü, sgormus@sakarya.edu.tr
3
Doç.Dr., Sakarya Üniversitesi, Finansal Ekonometri Bölümü, yilanci@sakarya.edu.tr
4
Arş.Gör., Sakarya Üniversitesi, Finansal Ekonometri Bölümü, aydinm@sakarya.edu.tr
1
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
377
Ş.GÖRMÜŞ, V.YILANCI ve M.AYDIN
GİRİŞ
Literatürde uzun yıllardır tartışma konusu olan kavramlardan biri nedensellik
kavramıdır. Nedensellik felsefe biliminden istatistik bilimine kadar bütün bilim
dalları tarafından incelenen çok kapsamlı bir konu olarak karşımıza çıkmaktadır.
Nedensellik ilk olarak felsefeciler tarafından tartışılmaya başlanmasına karşın son
zamanlarda istatistik ve ekonometri başta olmak üzere birçok farklı disiplinde ele
alınmaya başlanmıştır. İktisadi değişkenler arasındaki ilişkilerin belirlenmesi yoluyla
nedensellik iktisat teorisine olumlu bir katlı sağlamaktadır. Bu değişkenler
arasındaki ilişkinin varlığının ve yönünün belirlenmesi birçok farklı ekonometrik
test yardımıyla yapılmaktadır. Çalışmada öne çıkan diğer bir konu ise değişkenlerde
asimetri konusudur. Asimetri kavramı birçok farklı bilimde farklı anlamlarda
kullanılabilmektedir. Bu çalışmada üzerinde durulan asimetri ise değişkenlerin
pozitif ve negatif şoklara verdikleri tepkilerin farklı olabilmesi üzerine
kurgulanmıştır.
Bu çalışmada Konya’nın panel nedensellik testi geliştirilerek yeni bir asimetrik
panel nedensellik testinin literatüre kazandırılması amaçlanmıştır. Çalışmanın
uygulama kısmında ise 11 gelişmekte olan ülke için borsa ile döviz kuru arasındaki
ilişki yeni geliştirilen Konya’nın panel nedensellik testi incelenmiştir. Birinci
bölümde, panel nedensellik hakkında gerekli tanımlamalar yapıldıktan sonra
literatürde var olan panel nedensellik testleri incelenecektir. İkinci bölümde,
Asimetri kavramının açıklanacağı bölümdür. Bu bölümde asimetri kavramı
üzerinde durulacak ve değişkenlerde asimetri açıklanacaktır. Asimetrinin
kullanıldığı ekonometrik yöntemlere örmekler verilecektir. Üçüncü bölüm, Konya
panel nedensellik testinden yola çıkılarak yeni bir asimetrik panel nedensellik testi
geliştirilecektir. Dördüncü bölüm, borsa ile döviz kuru arasındaki ilişki teorik
olarak incelenecektir. Daha sonra konu ile ilgili kapsamlı bir literatür taraması
yapılacak ve gelişmekte olan 11 ülke için yeni geliştirilen asimetrik panel
nedensellik testi yardımıyla değişkenler arasındaki ilişki pozitif ve negatif şoklara
duyarlı olacak şekilde incelenecektir.
1. Panel Nedensellik Testleri
İktisadi değişkenler arasındaki ilişkilerin incelenmesi gerek iktisadi teorilerin
açıklanması gerekse ekonomik ve mali politikaların belirlenmesi konusunda büyük
önem arz etmektedir. Bundan dolayı değişkenler arasındaki ilişkinin varlığı ve
yönünün saptanması son zamanlarda giderek önem kazanmaya başlamıştır. Bu
ilişkiler gerek zaman serileri gerekse panel verilerde nedensellik testleri yardımıyla
incelenmektedir. Literatürde zaman serileri analizine uygulanan nedensellik
testlerinin daha yaygın olmasına rağmen son zamanlarda panel veri setlerinin
378
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Asimetrik Panel Nedensellik Testi: Gelişmekte Olan Ülkelerin Borsaları Üzerine Bir…
birbirleriyle olan nedensellik ilişkilerinin incelenmesi için birçok yeni test
geliştirilmiştir.
Panel veri setlerinin zaman serilerine göre çok daha fazla veri içermesi nedensellik
testlerinin uygulanması noktasında birçok avantajı da beraberinde getirmektedir.
Bu avantajlardan ilki, panel veri setleri çok fazla sayıda veri içermesinden dolayı
daha fazla gecikme katsayısı kullanılmasına izin vererek durağanlık varsayımının
rahatlamasına neden olacaktır (Holtz-Eakın vd., 1988: 1373). Diğer bir avantaj ise
veri sayısının fazla olması serbestlik derecesini arttırır ve değişkenler arasında çoklu
doğrusallık olma olasılığını azaltır (Hsiao, 2003: 3). Genel olarak nedensellik
analizinde panel veri modellerinin kullanılması, daha fazla sayıda veri içerdiğinden
zaman serileri kullanılarak yapılan nedensellik analizlerinde yeterince uzun veri seti
elde edilemediği durumlarda ortaya çıkabilecek muhtemel problemleri ortadan
kaldırmaktadır (Al-Irıanı, 2006: 3346).
Literatürde Holtz – Eakin vd. (1988), Nair-Reichert - Weinhold (2001), Venet ve
Hurlin (2003), Choe (2003), Hurlin (2004), Kónya (2006), Emirmahmutoğlu Köse (2011) ve Dumitrescu - Hurlin (2012) panel nedensellik testleri
bulunmaktadır.
2. Asimetri Kavramı
Asimetri kavramı ekonometri literatürüne Granger ve Yoon (2002) tarafından
ekonomik zaman serileri arasındaki saklı eşbütünleşme kavramı ile girmiştir.
Granger ve Yoon (2002) yaptıkları çalışmada iktisadi zaman serilerinin yalnızca
belirli tür (negatif veya pozitif) şoklara birlikte cevap vermeleri durumunda
aralarındaki eşbütünleşme ilişkisinin ne olacağı sorusuna cevap aramışlardır. Bu
durum bir örnekle şu şekilde açıklanabilir. X ve Y gibi iki zaman serisi
değişkenimizin olduğunu düşünelim. Bu iki zaman serisi değişkeni ortaya çıkan
pozitif şoklara birlikte tepki vermekte, fakat negatif şoklara verdikleri tepkiler farklı
olmaktadır. Bu durumda X ve Y serileri arasında bir nedensellik ilişkisinden söz
edilebilir mi? Granger ve Yoon (2002) temelde bu soruya yanıt aramak üzere ABD
için 1954:8 ile 2001:3 dönemi aylık veriler kullanarak işsizlik histerisini test
etmiştir. Standart eşbütünleşme testlerinin değişkenler arasında uzun dönemli bir
ilişki bulamamasına rağmen saklı eşbütünleşme ile değişkenler arasında bir ilişki
bulunmuştur. Bu da işsizlik ile çıktı arasında asimetrik bir ilişkinin varlığını
göstermektedir.
Görünüşte ilişki olmayan iki zaman serisi arasında aslında saklı bir ilişki
olabilmektedir. Bu ilişki ise serilerin bileşenleri arasındaki asimetrinin dikkate
alınması ile ortaya çıkarılabilir. Başka bir ifadeyle seriler arasındaki dinamik ilişkiler
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
379
Ş.GÖRMÜŞ, V.YILANCI ve M.AYDIN
asimetri kavramı ile ortaya çıkarılabilmektedir. Kısaca, saklı eşbütünleşme,
değişkenlerin pozitif ve negatif değişimlerini birikimli olarak içeren bileşenleri
arasındaki uzun dönemli ilişkinin asimetri ile açıklanması anlamına gelmektedir
(Hatemi-J ve Irandoust, 2012: 371). Literatürde yer alan asimetrik testlerden ilki
ise Granger ve Yoon Saklı Eşbütünleşme testidir.
3. Asimetrik Panel Nedensellik Testi
Panel nedensellik testleri, görünüşte ilişki olmayan iki zaman serisi arasında aslında
saklı bir ilişkinin olabileceğini ve bu ilişkinin ise serilerin bileşenleri arasındaki
asimetrinin dikkate alınarak ortaya çıkarılabileceği gerçeğini göz ardı etmektedir.
Bu da literatürde var olan simetrik panel nedensellik testlerinin saklı bir ilişkinin
olduğu durumlarda güvenilir sonuçlar veremeyeceği gerçeğini ortaya çıkarmaktadır.
Granger ve Yoon (2002) tarafından da belirtildiği gibi sadece pozitif veya sadece
negatif bileşenler arasında bir ilişki olabilmekte ve bu ilişki saklı ilişki olarak
nitelendirilmektedir. Hatemi-j (2011) yaptığı çalışmada panel veriler için asimetrik
nedensellik analizini incelemiştir. Çalışmda değişkenler pozitif ve negatif
bileşenlere ayrılarak VAR-SUR modeli yardımıyla Granger nedensellik analizi
uygulanmıştır. Yapılan çalışma asimetrik panel nedensellik analizi için bir temel
oluşturmaktadır.
Bu çalışmada geliştirilen asimetrik panel nedensellik testinin Hatemi-j tarafından
geliştirilen asimetrik panel nedensellik testinden üstün yanı ise kritik değerlerin
bootstrap yöntemiyle elde ediliyor olmasıdır. Bu amaçla Kónya tarafından literatüre
kazandırılan nedensellik testi asimetrik forma dönüştürülerek panel verilere
uygulanmıştır. Bu doğrultuda aralarındaki nedensellik ilişkisi incelenen panel veri
değişkenlerinin pozitif ve negatif bileşenleri kullanılarak literatüre asimetrik panel
nedensellik testi kazandırılacaktır. Kónya ‘nın çalışmasına dayanan bu yeni panel
nedensellik testi için öncelikle paneli oluşturan birimlerin ilgili değişkenleri
aşağıdaki gibi pozitif ve negatif şoklarına ayrılır.
X it X it 1 1it X i ,0 1ij
(1)
Yit Yit 1 2it Yi ,0 2ij
(2)
t
j 1
t
j 1
Burada X i,0 ve Yi,0 başlangıç değerlerini göstermektedir. 1t
2t
380
N (0, 2 ) ,
1t
N (0, 2 ) ile dağılan beyaz gürültü süreçleridir. Değişkenlerin bileşenleri
2t
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Asimetrik Panel Nedensellik Testi: Gelişmekte Olan Ülkelerin Borsaları Üzerine Bir…
arasındaki asimetrik ilişkinin incelenebilmesi için pozitif ve negatif şoklar aşağıdaki
şekilde tanımlanmaktadır.
1it max(1it , 0), 1it min(1it , 0)
2it max( 2it , 0), 2it min( 2it , 0)
Pozitif ve negatif
oluşturulmaktadır.
şoklar
için
birikimli
formlar
ise
aşağıdaki
şekilde
X it X i,0 1it X i ,0 1ij
Yit Yi ,0 1it Yi ,0 1ij
X it X i,0 1it X i ,0 1ij
Yit Yi ,0 1it Yi ,0 1ij
t
t
j 1
j 1
t
t
j 1
j 1
Pozitif bileşenler arasındaki panel asimetri ilişkisinin testi için aşağıdaki Görünürde
İlişkisiz Regresyon modeli (GİR) model kullanılır.
Y1,t 1,1 1,1, jY1,t j 1,1, j X 1,t j 1,1,
t
ly1
j 1
lx1
j 1
Y2,t 1,2 1,2, jY2,t j 1,2, j X 2,t j 1,2,
t
ly1
j 1
lx1
j 1
(3)
YN ,t 1, N 1, N , jYN ,t j 1, N , j X N,t j 1,N ,t
ve
ly1
j 1
lx1
j 1
X 1,t 2,1 2,1, jY1,t j 2,1, j X 1,t j 2,1,
t
ly2
lx2
j 1
j 1
X 2,t 2,2 2,2, jY2,t j 2,2, j X 2,t j 2,2,
t
ly2
lx2
j 1
j 1
(4)
X N,t 2, N 2, N , jYN,t j 2, N , j X N,t j 2,N ,t
ly2
lx2
j 1
j 1
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
381
Ş.GÖRMÜŞ, V.YILANCI ve M.AYDIN
Denklemlerde l Akaike ve Schwarz bilgi kriterleri yardımıyla belirlenen uygun
gecikme uzunluğunu göstermektedir (Kónya, 2006: 982-983). N yatay kesit birim
sayısını (i 1,.., N ) , t ise zaman boyutunu (t 1,.., T ) ifade etmektedir.
Burada pozitif şoklar için nedensellik ilişkisi şu şekilde test edilebilir.
X’den Y’ye doğru tek yönlü nedensellik,
değil iken
2,i, j
1,i , j
değişkeni tüm birimler için sıfıra eşit olduğu durumda ortaya
çıkmaktadır.
Y’den X’e doğru tek yönlü nedensellik ise
sıfıra eşit iken
2,i, j
Bunun yanında
değişkeni tüm birimler için sıfıra eşit
1,i , j
değişkeninin tüm birimler için
değişkeninin sıfıra eşit olmadığı durumlarda söz konusudur.
1,i , j
ve
2,i, j
değişkenlerinin her ikisi de sıfıra eşit değil ise X ile Y
arasında çift yönlü bir nedensellik söz konusu iken
1,i , j
ve
2,i, j
değişkenlerinin
her ikisi de sıfıra eşit ise pozitif bileşenler için X ile Y arasında bir nedensellik söz
konusu değildir.
Asimetrik panel nedensellik testi negatif ve pozitif şoklar için Kónya tarafından
belirlenen adımlar izlenerek yapılabilir (Kónya, 2006: 985-986). Pozitif şoklar için
uygulanması gereken adımlar şu şekildedir.
i)
İlk olarak (3) numaralı denklem X’den Y’ye doğru nedenselliğin
olmadığı (1, j ,i 0) temel hipotezi altında tahmin edilerek kalıntılar
e H0 ,i,t elde edilir. Bu kalıntılar NxT boyutunda bir matrisi ifade
etmektedir.
ii)
Elde edilen kalıntılar ile tekrar örnekleme işlemi yapılır. Bu örnekleme
işlemi yapılırken kalıntılardaki yatay kesit bağımlılığının bozulmaması
için her bir yatay kesit biriminden teker teker kalıntı seçmek yerine ilk
aşamada elde edilen kalıntı matrisinin sütunu olduğu gibi alınır. Bu
yöntemle elde edilen kalıntılar
iii)
382
e*H0 ,i ,t , t 1, ..., T *
şeklinde
tanımlanmaktadır. Burada T * , T ’den büyük değer alabilmektedir.
X’in Y’nin Granger nedeni olmadığı hipotezi varsayımıyla birlikte
Y’nin bootstrap örneklerini elde etmek için aşağıdaki model tahmin
edilir.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Asimetrik Panel Nedensellik Testi: Gelişmekte Olan Ülkelerin Borsaları Üzerine Bir…
Yi ,t * ˆ1,i ˆ1,i ,lYi ,t *1 e*H 0 ,i ,t ,
ly1
j 1
t 1,..., T *
(5)
Yi ,t * değeri yukarıdaki denklem sistemlerinde Y ‘nin
iv)
Elde edilen
v)
yerine konularak parametre kısıtı olmaksızın tahmin edilir. Daha sora
her bir yatay kesit için Wald istatistiği hesaplanır.
İkinci ve dördüncü adımlar uygun sayıda tekrarlanarak Wald
istatistiğinin dağılımı elde edilir. Bootstrap kritik değerler ise örnek
dağılımının uygun persantilleri seçilerek elde edilir.
i ,t
4. Asimetrik Panel Nedensellik Testinin Borsa ile Döviz Kurlarına Uygulanması
4.1.Borsa ile Döviz Kurları Arasındaki Teorik İlişki
Küreselleşme, gelişmekte olan ülkelerin finans piyasalarının uluslararası piyasalarla
etkileşimini sağlamaktadır. Gelişen teknoloji ile birlikte yatırımcıların yabancı ülke
borsalarına erişim olanağının artması finansal piyasaların etkinliğini arttırmaktadır.
Bununla birlikte küreselleşme finansal piyasaları olumsuz yönde de
etkileyebilmektedir. Özellikle gelişmekte olan ülkelerin küresel çapta bir finansal
krizden gelişmiş ülkelere oranla daha fazla etkilenmesi buna en güzel örnektir. 1997
Asya finans krizinde döviz kuru oynaklığını artması ve yatırımların riskli
olmalarından dolayı döviz kurları ve hisse senedi piyasaları arasındaki ilişki önemli
hale gelmiştir (Mishra, 2004: 210 ; Phylaktis ve Ravazzolo, 2005: 1032). Bu açıdan
bakıldığında oynaklığın yüksek olduğu hisse senetleri ve döviz kuru arasındaki
ilişkinin incelenmesinde asimetrinin dikkate alınması sağlıklı sonuçlara ulaşabilmek
için önem arz edebilir. İki değişken arasındaki ilişki basitçe şu şekilde açıklanabilir.
Finansal bir kriz ülkelerin para ve sermaye piyasalarını olumsuz bir şekilde
etkileyerek finansal piyasalardan yatırımcıların büyük oranda çekilmesine neden
olacaktır. Döviz kuru ile hisse senedi arasındaki ilişkinin yönü konusunda
literatürde farklı görüşler vardır (Nieh ve Lee, 2001: 477-478). Döviz kuru ile hisse
senedi arasındaki ilişki pozitif yönde olabileceği gibi negatif yönlü de
olabilmektedir. Bu noktada değişkenler arasındaki ilişkiyi inceleyen birçok teori
bulunmaktadır. Bunlar; Geleneksel yaklaşım, Portföy dengesi yaklaşımı, Hisse
senedi yaklaşımı ve Varlık piyasası yaklaşımı teorisi olarak sınıflandırılabilir (Yıldız,
2014: 78).
4.2. Veri Seti ve Yöntem
Çalışmada Çin, Hindistan, Brezilya, Meksika, Rusya, Endonezya, Türkiye,
Yunanistan, Malezya, Filipinler ve Arjantin için döviz kuru ve borsa arasındaki
ilişki geliştirilen asimetrik panel nedensellik testi yardımıyla incelenecektir. Bu
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
383
Ş.GÖRMÜŞ, V.YILANCI ve M.AYDIN
amaçla kullanılan veri aralığı Eylül 2007- Kasım 2015 arası olarak belirlenmiştir.
Borsa değişkenini temsil etmek üzere seçilen ülkelerin borsa endeksleri
kullanılmıştır. Bu endeksler bir tablo yardımıyla şu şekilde gösterilebilir.
Tablo 1: Ülkelerin Borsa Endeksleri
Ülkeler
Endeks İsimleri
Arjantin
Merval Index
Brezilya
Bolsa deValores do Estado de São Paulo Index
Çin
Shanghai Stock Exchange Composite Index
Endonezya
IDX Composite Index
Filipinler
Philippine Stock Index
Hindistan
Stock Market Index
Malezya
Kuala Lumpur Composite Index
Meksika
Índice de Precios y Cotizaciones
Rusya
Russia Trading System Index
Türkiye
Borsa İstanbul 100 Index
Yunanistan
Athens-Composite Index
Kısaltması
MERV
BOVESPA
SSE
JKSE
PSI
NIFTY 50
KLCI
IPC
RTS
BİST100
AT
Nominal döviz kurunu deflate etmek için, Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE) ve
Üretici Fiyat Endeksi (ÜFE) olmak üzere iki farklı fiyat endeksi kullanılmaktadır.
Bu çalışmada farklı ülkeler arasında karşılaştırılabilme kolaylığı sağladığı, ticarete
konu olmayan malların da nispi fiyat değişmelerini yansıtabildiği için, TÜFE ile
deflate edilen Reel Efektif Döviz Kuru (REDK) kullanılmıştır.
4.3. Uygulama Sonuçları
Döviz kuru ile borsa arasındaki nedensellik ilişkisi ilk olarak simetrik panel
nedensellik testi ile incelenmiştir. Bu amaçla literatürde yer alan panel nedensellik
testlerinden Kónya panel nedensellik testi kullanılmıştır. Kónya panel nedensellik
testinin seçilmesinin nedeni ise panelde bulunan her bir ülke için ayrı bootstrap
kritik değer hesaplamasıdır. Bu sayede her bir ülke bireysel olarak
değerlendirilebilmektedir. Yapılan analizlerde döviz kurundan borsa değişkenine
doğru bir nedenselliğin varlığı incelenmiştir.
Tablo 2 döviz kuru ile borsa arasındaki simetrik ve asimetrik ilişkinin ülke bazında
incelendiği nedensellik testi sonuçlarını göstermektedir. Bu sonuçlara göre Arjantin
için borsadan döviz kuruna doğru simetrik bir nedensellik ilişkisi bulunamamasına
rağmen pozitif bileşenler arasında borsadan döviz kuruna doğru bir nedensellik
ilişkisine rastlanmıştır. Arjantin ekonomisine duyulan güvenle birlikte Buenos
Aires borsası 2013 yılında dünyada en çok değer kazanan borsa olmuştur. Borsada
384
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Asimetrik Panel Nedensellik Testi: Gelişmekte Olan Ülkelerin Borsaları Üzerine Bir…
meydana gelen bu olumlu değişme döviz kurunun değer kazanmasına neden
olmuştur. Bu durum borsaya gelen pozitif bir şok döviz kuru üzerinde pozitif bir
şoka neden olmasıyla açıklanabilir.
Elde edilen sonuçlarda Çin için borsadan döviz kuruna doğru simetrik bir
nedensellik ilişkisi elde edilememesine rağmen pozitif ve negatif şoklar ayrı ayrı
incelendiğinde borsadan döviz kuruna doğru bir nedensellik ilişkisi olduğu ortaya
çıkmaktadır. Bu da değişkenler arasında asimetrik bir ilişkinin var olduğunu ortaya
koymaktadır. Endonezya için elde edilen sonuçlara göre ise borsadan döviz kuruna
doğru simetrik bir ilişki elde edilmiştir. Yapılan asimetrik nedensellik testi
sonuçlarına göre ise elde edilen bu ilişkinin kaynağının pozitif şoklar değil de
negatif şoklar olduğu görülmektedir. Yine aynı ülke için döviz kurunda borsaya
doğru simetrik bir ilişki elde edilememesine rağmen negatif şoklar incelendiğinde
değişkenler arasında bir ilişkinin olduğu anlaşılmaktadır.
Filipinler için borsadan döviz kuruna doğru simetrik bir nedensellik ilişkisine
rastlanamazken pozitif şoklar incelendiğinde borsadan döviz kuruna doğru bir
asimetrik ilişkinin varlığı tespit edilmiştir. Aynı ülke için döviz kurundan borsaya
doğru tespit edilen simetrik ilişkinin negatif şoklardan değil de pozitif şoklardan
kaynaklandığı görülmektedir. Tablo 15 incelendiğinde Filipinler için geçerli olan
durumun aynısının Hindistan için de geçerli olduğu görülmektedir. Malezya için
ise borsadan döviz kuruna doğru simetrik bir nedensellik ilişkisi bulunamamasına
rağmen pozitif bileşenler arasında borsadan döviz kuruna doğru asimetrik bir
ilişkiye rastlanmıştır.
Meksika için borsadan döviz kuruna doğru simetrik bir nedensellik ilişkisine
rastlanamazken negatif bileşenler incelendiğinde aynı ilişkinin aslında asimetrik
olarak var olduğu görülmektedir. Döviz kurundan borsaya doğru simetrik ilişki
olmasına rağmen asimetrik bir ilişkiye rastlanamamıştır. Rusya için döviz kurundan
borsaya, borsadan da döviz kuruna doğru simetrik ilişki bulunmasına rağmen
değişkenler arasında asimetrik olarak bir ilişkinin varlığına rastlanamamıştır.
Türkiye için sonuçlar incelendiğinde ise değişkenler arasında ne borsadan döviz
kuruna ne de döviz kurundan borsaya doğru bir nedensellik ilişkisi bulunamamıştır.
Fakat değişkeler arasındaki asimetrik ilişkiler incelendiğinde pozitif ve negatif
bileşenler için borsadan döviz kuruna doğru asimetrik bir ilişkinin varlığı
görülmektedir.
Bu sonuç Türkiye için borsadan döviz kuruna doğru bir nedensellik ilişkisinin
pozitif ve negatif şoklar ayrıştırıldığında ortay çıkarılabileceğini göstermektedir.
Son olarak Yunanistan için yapılan simetrik ve asimetrik testler neticesinde
değişkenler arasında simetrik veya asimetrik bir ilişkinin varlığına rastlanamamıştır.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
385
Ş.GÖRMÜŞ, V.YILANCI ve M.AYDIN
Asimetrik Nedensellik
Pozitif Şoklar
Negatif Şoklar
Ülkeler
Borsadan Döviz
Kuruna Doğru
Nedensellik
Döviz Kurundan
Borsaya Doğru
Nedensellik
Borsadan Döviz Kuruna
Doğru Nedensellik
Döviz Kurundan
Borsaya Doğru
Nedensellik
Borsadan Döviz
Kuruna Doğru
Nedensellik
Arjantin
Yok
Yok
Var
Yok
Yok
Brezilya
Yok
Var
Yok
Var
Yok
Çin
Var
Yok
Var
Var
Yok
Endonezya
Var
Yok
Yok
Var
Var
Filipinler
Yok
Var
Var
Var
Yok
Hindistan
Yok
Var
Var
Var
Yok
Malezya
Yok
Yok
Var
Yok
Yok
Meksika
Yok
Var
Yok
Yok
Var
Rusya
Var
Var
Yok
Yok
Yok
Türkiye
Yok
Yok
Var
Yok
Var
Yunanistan
Yok
Yok
Yok
Yok
Yok
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Simetrik Nedensellik
386
Tablo 2
Nedensellik Testi Sonuçlarının Özeti
Asimetrik Panel Nedensellik Testi: Gelişmekte Olan Ülkelerin Borsaları Üzerine Bir…
Döviz Kurundan
Borsaya Doğru
Nedensellik
Yok
Yok
Var
Yok
Yok
Yok
Yok
Yok
Yok
Yok
Yok
SONUÇ
Bu çalışmada gelişmekte olan ülkelerin borsa ve döviz kuru değişkenleri arasındaki
ilişki ilk olarak simetrik bir test olan Kónya panel nedensellik testi ile araştırılmıştır.
Elde edilen bulgulara göre farklı anlamlılık düzeylerinde Brezilya, Hindistan,
Meksika, Rusya ve Filipinler için döviz kurundan borsaya doğru bir ilişkinin var
olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Bir başka sonuç ise Çin, Rusya ve Endonezya için
farklı anlamlılık düzeylerinde borsadan döviz kuruna doğru bir nedensellik
ilişkisinin olduğunu ortaya koymaktadır.
Çalışmanın asıl amacı ise değişkenler arasındaki asimetrik ilişkilerin araştırılması
olmuştur. Bu amaçla değişkenlere yeni geliştirilen asimetrik panel nedensellik testi
uygulanmıştır. Öncelikle pozitif ve negatif bileşenlerin kendi aralarındaki
nedensellik ilişkisi incelenmiştir. Pozitif bileşenler için sonuçlar şu şekildedir. Çin,
Brezilya, Filipinler, Hindistan ve Endonezya için farklı anlamlılık düzeylerinde
nedensellik ilişkisi döviz kurundan borsaya doğru iken Çin, Hindistan, Türkiye,
Filipinler, Malezya ve Arjantin için ise nedensellik ilişkisinin farklı anlam
düzeylerinde borsadan döviz kuruna doğru olduğu görülmektedir.
Negatif bileşenler için ise sonuçlar şu şekildedir. Seçilen ülkelerden yalnızca Çin
için döviz kurundan borsaya doğru bir nedenselliğin varlığına rastlanmıştır.
Meksika, Endonezya ve Türkiye için ise nedenselliğin yönünün borsadan döviz
kuruna doğru olduğu görülmektedir. Çalışmada incelenen diğer bir durum ise
bileşenler arasındaki çapraz ilişkilerin test edilmesidir. Bileşenler arasındaki bu
ilişkiler incelendiğinde farklı anlamlılık düzeylerinde var olan saklı ilişkilerin ortaya
çıkarıldığı görülmektedir.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
387
Ş.GÖRMÜŞ, V.YILANCI ve M.AYDIN
KAYNAKÇA
Al-Irıanı, M. (2006). Energy-GDP Relationship Revisited: An Example
from GCC Countries Using Panel Causality. Energy Policy(34),
3342 –3350.
Choe, J. I. (2003). Do Foreign Direct Investment and Gross Domestic
Investment Promote Economic Growth? Review of Development
Economics, 7(1), 44–57.
Dumıtrescu, E.-I., & Hurlın, C. (2012). Testing for Granger Noncausality
in Heterogeneous Panels. Economic Modelling(29), 1450 – 1460.
Emirmahmutoglu, F., & Kose, N. (2011). Testing for Granger causality in
heterogeneous mixed panels. Economic Modelling(28), 870–876.
Granger, C., & Yoon, G. (2002). Hidden Cointegration. San Diego:
University of California, Department of Economics Working
Paper.
Hatemı-J, A. (2011). A New Method to Choose Optimal Lag Order in
Stable and Unstable VAR Models. Munich Personal RePEc
Archive, 1-11.
Hatemı-J, A., & Irandoust, M. (2012). Asymmetric interaction between
government spending and terms of trade volatility. Journal of
Economic Studies, 39(3), 368-378.
Hsıao, C. (2003). Analysis of Panel Data Second Edition. Cambridge:
Cambridge University Press.
Holtz-Eakın, D., Newey, W., & Rosen , H. (1988). Vector Autoregressions
with Panel Data. Econometrica, 56(6), 1371 – 1395.
Hurlın, C. (2004). Testing Granger causality in heterogeneous panel data
models with fixed coefficients. Document de recherche LEO, 123.
Hurlın, C., & Venet, B. (2003). Granger causality tests in panel data models
with fixed coefficients. Unpublished manuscript. University of
Paris IX, 1-30.
Kónya, L. (2006). Exports and Growth: Granger Causality Analysis on
OECD Countries with a Panel Data Approach. Economic
Modelling(23), 978-992.
388
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Asimetrik Panel Nedensellik Testi: Gelişmekte Olan Ülkelerin Borsaları Üzerine Bir…
Mıshra, A. (2004). “Stock Market and Foreign Exchange Market in India:
Are They Related? South Asia Economic Journal, 5(2), 209-232.
Nıeh, C., & Lee, C. (2001). Dynamic Relationship between Stock Prices
and Exchange Rates for G-7 Countries. The Quarterly Review of
Economics and Finance, 41, 477-490.
Phylaktıs, K., & Ravazzolo, F. (2005). Stock Prices and Exchange Rate
Dynamics. Journal of International Money and Finance, 24,
1031-1053.
Weınhold, D., & Nair-Reichert, U. (2001). Causality Test for CrossCountry Panels: A New Look at FDI and Economic Growth in
Developing Countries. Oxford Bulletın Of Economıcs &Amp
Statıstıcs, 63(2), 153-171.
Yıldız, A. (2014). Döviz Kuru ile Sektörel Hisse Senedi Endeksleri
Arasındaki İlişki. Finans Politik & Ekonomik Yorumlar, 51(593),
77-91.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
389
Ş.GÖRMÜŞ, V.YILANCI ve M.AYDIN
EKLER
Tablo 5: Borsa ile Döviz Kuru Arasındaki Kónya Panel Nedensellik Testi
Sonuçları
H0: Döviz Kuru, Borsa'nın nedeni değildir.
Ülkeler
Wald İst.
Arjantin
Bootstrap Kritik Değerler
%1
%5
%10
0.20198633
7.93098
4.64467
3.25349
Brezilya
4.0631855***
8.24846
4.7311
3.28926
Çin
1.585894
8.07446
4.6751
3.28322
Endonezya 2.6146087
8.45043
4.68565
3.20299
Filipinler
16.370936*
8.5904
4.60131
3.23834
Hindistan
6.2578212**
7.98761
4.6598
3.28626
Malezya
0.1178957
7.94089
4.68166
3.35522
Meksika
5.5588996**
8.33656
4.66604
3.24453
Rusya
7.074125**
8.40141
4.77851
3.41697
Türkiye
0.44075293
7.66981
4.52377
3.19646
Yunanistan 3.0178564
8.18549
4.72248
3.32036
Not: *, **, ve *** sırasıyla %1, %5 ve %10 anlamlılık düzeyinde sıfır hipotezinin
reddedildiğini göstermektedir.
Tablo 7: Borsa ile Döviz Kuru Pozitif Şokları Arasındaki Asimetrik Panel
Nedensellik Testi Sonuçları
H0: Döviz Kuru, Borsa'nın nedeni değildir.
Bootstrap Kritik Değerler
Ülkeler
Wald İst.
%1
%5
%10
Arjantin
0.0855
8.15848
4.72891
3.31117
Brezilya
9.4185361**
12.72408
7.66992
5.56677
Çin
11.43138**
16.63731
10.40109
7.87957
Endonezya
3.6972069***
8.83471
4.908
3.45098
Filipinler
7.7191499**
9.22983
5.0472
3.61386
Hindistan
5.33864***
12.06024
6.88488
5.02578
Malezya
0.079100744
8.73875
5.00324
3.46125
Meksika
1.4250512
10.57058
6.23193
4.35762
Rusya
0.31717681
8.59973
4.83919
3.34505
1.862538
11.98785
7.21161
5.16862
Türkiye
Yunanistan
0.84101694
8.53532
4.78678
3.31362
Not: *, **, ve *** sırasıyla %1, %5 ve %10 anlamlılık düzeyinde sıfır hipotezinin
reddedildiğini göstermektedir.
390
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Asimetrik Panel Nedensellik Testi: Gelişmekte Olan Ülkelerin Borsaları Üzerine Bir…
Tablo 8: Borsa ile Döviz Kuru Negatif Şokları Arasındaki Asimetrik Panel
Nedensellik Testi Sonuçları
Ülkeler
Wald İst.
H0: Döviz Kuru, Borsa'nın nedeni değildir.
Bootstrap Kritik Değerler
%1
%5
%10
Arjantin
0.4470
7.91767
4.6509
Brezilya
1.2112496
10.62738
6.34932
Çin
9.8656022**
11.4617
6.52038
Endonezya 0.16142239
8.05205
4.70425
Filipinler
0.33738219
8.37718
4.92465
Hindistan 0.00511
9.05167
5.3702
Malezya
1.3000
8.80081
4.94863
Meksika
0.0251
9.27125
5.314
Rusya
2.7004429
8.49252
4.86752
Türkiye
0.0916
9.81225
5.72514
Yunanistan 0.60322798
8.0519
4.71295
Not: *, **, ve *** sırasıyla %1, %5 ve %10 anlamlılık düzeyinde sıfır
reddedildiğini göstermektedir.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
3.29539
4.3271
4.61353
3.26392
3.39096
3.78146
3.37098
3.76523
3.33128
4.05085
3.32554
hipotezinin
391
Mükelleflerin Hakları Konusundaki Farkındalığı: Sakarya İli Örneği
Mükelleflerin Hakları Konusundaki Farkındalığı: Sakarya İli Örneği
Derya TABİLOĞLU1
Fatih YARDIMCIOĞLU2
Özet
Kamu hizmetlerinin temel finansman kaynağı olan vergiye mükelleflerin gönüllü uyumunun
sağlanmasında mükelleflerimizin vergi mevzuatı çerçevesinde mükellefiyetin başlangıcından
sona ermesine kadar geçen tüm süreçte var olan hakları ile yerine getirmek zorunda
oldukları yükümlülükleri bilmeleri önemlilik arzetmektedir. Bu çalışmanın amacı,
mükellefiyetin tesis edilmesinden, sona erdirilmesine kadar geçen süreçte mükelleflerin
sahip oldukları hakları ne ölçüde bildiklerinin araştırılmasıdır. Yapılan çalışmada sosyal
bilimlerde sıklıkla kullanılan anket yönteminden yararlanılmıştır.
Anahtar Kelimeler: Mükellef Hakları, Vergi Uyumu, Vergi Bilinci.
GİRİŞ
Devletin egemenlik gücüne dayanarak elde ettiği gelirler içerinde vergi temel gelir
kaynağı konumundadır. Kamusal ihtiyaçların karşılanması için sunulacak birçok
hizmetin temel finansman kaynağı olan verginin bu mali amacının yanında sosyal,
iktisadi ve diğer birçok amacı da sözkonusudur. Devletler günümüzde toplumu
oluşturan fert ve kurumlardan vergi alırlarken bazı temel ilkelere uymak
zorundadırlar. Devletler ihtiyacı olan geliri ne kadar sağlıklı toplarlarsa kamusal
ihtiyaçları sağlayacak hizmetleri o kadar rahat yerine getirebileceklerdir. Devletin
ihtiyacı olan bu gelirin toplanmasında da muhakkak mükelleflerin vergiye gönüllü
uyumun sağlanması önemlilik arzeder.
Kamu hizmetlerinin temel finansman kaynağı olan vergiye mükelleflerin gönüllü
uyumunun sağlanmasında mükelleflerimizin vergi mevzuatı çerçevesinde
mükellefiyetin başlangıcından sona ermesine kadar geçen tüm süreçte var olan
hakları ile yerine getirmek zorunda oldukları yükümlülükleri bilmeleri önemlilik
arzetmektedir.
Bu çalışmanın amacı, mükellefiyetin tesis edilmesinden, sona erdirilmesine kadar
geçen süreçte mükelleflerin sahip oldukları hakları ne ölçüde bildiklerinin
Doktora Öğrencisi, Sakarya Üniversitesi SBE Maliye ABD, derya.tabiloglu@gmail.com.
Doç. Dr. Sakarya Üniversitesi, Siyasal Bilgiler Fakültesi, Maliye
fatihyardimcioglu@gmail.com.
1
2
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Bölümü,
393
D. TABİLOĞLU ve F. YARDIMCIOĞLU
araştırılmasıdır. Yapılan çalışmada sosyal bilimlerde sıklıkla kullanılan anket
yönteminden yararlanılmıştır. Hazırlanılan ankette, araştırılmak istenen konunun
amacını en iyi yansıtacak sorulara yer verilmiştir. Anket formunda genellikle beşli
Likert ölçeğe göre hazırlanmış sorular yer almaktadır.
Bu kapsamda üç bölümden oluşan çalışmanın birinci bölümünde hak ve mükellef
kavramlarına değinilecek olup, mükellef haklarının geldiği aşamadan
bahsedilecektir. Çalışmanın ikinci bölümünde vergi hukukunda yer alan mükellef
haklarından kısaca bahsedilecektir. Çalışmanın üçüncü ve son bölümünde SPSS
yöntemiyle yapılan anket sonuçlarına yer verilecektir. Sonuç kısmında ise bulgular
özetlenecek ve öneriler sunulacaktır.
1. KAVRAMSAL ÇERÇEVE
1.Hak ve Mükellef Kavramı
Hak kavramı bir kişiye yasayla ya da toplum tarafından tanınan özgürlük ve yetkiyi
ifade eden bir kavram olarak tanımlanmaktadır. Hukuki anlamda hak ise ‘’hukuken
korunan ve yararlanılması hak sahibinin iradesine bırakılan menfaattir’’ (Öztan,
2002:57).
Mükellef kavramı ise Vergi Usul Kanunu'nun 8. maddesinde "vergi kanunlarına
göre kendisine vergi borcu terettüb eden gerçek veya tüzel kişi", "vergi
sorumlusu" ise "verginin ödenmesi bakımından, alacaklı vergi dairesine karşı
muhatap olan kişi" olarak tanımlanmıştır. Bir kişinin vergi mükellefi olarak
tanımlanabilmesi için ilki vergiyi doğuran olayın ilgilinin şahsında gerçekleşmiş
olması diğeri ise kişinin kendi mal varlığından vergi borcunu ödemek zorunda
olması olarak iki şartın gerçekleşmesi gerekmektedir. Mükellef ve vergi
sorumlusunun ayrımında bu iki şart önem arz etmektedir (Buyrukoğlu ve Erasa,
2012:116-117).
2. Mükellef Hakkı Kavramı
Mükellef hakları ‘’anayasa, sözleşme, yasa gibi asli ve diğer tali kaynaklar aracılıyla
hukukun vergi yükümlüsüne [mükellefe] tanıdığı, yükümlünün [mükellefin]
devletten vergilendirme yetkisi çerçevesinde vergi hukuku kurallarını yaratırken
[oluştururken] veya uygularken, bir şeyi yapmasını veya yapmamasını talep
edebileceği yetkilerdir’’ (Yaltı, 2006: 3). Bu bağlamda mükellef haklarının
çerçevesini vergilendirme yetkisi çizmektedir.
Devletin sahip olduğu vergilendirme yetkisinin kısıtlanması ve mükellefe bir takım
haklar tanınması 1215 tarihli Magna Charta (Büyük Özgürlük Fermanı)’ya kadar
uzanmaktadır (Gerçek, 2006:122). Magna Charta siyasi iktidarın vergilendirme
394
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Mükelleflerin Hakları Konusundaki Farkındalığı: Sakarya İli Örneği
yetkisini sınırlandıran içeriğiyle sadece İngiltere’de değil tüm dünyada vergileme
anlayışını değiştiren, vergilemenin hukuki alt yapısının oluşturulmasına öncülük
eden ve ‘’kanunsuz vergi olmaz’’ ilkesinin hukuki düzleme oturtulması amacına
hizmet eden bir belge olmuştur (Canbay, 2009:41).
Uluslararası düzeyde koruma sağlayan ve 1948 yılında Birleşmiş Milletler Genel
Kurulunca ilan edilen Türkiye Cumhuriyeti tarafından da 9119 Sayılı Bakanlar
Kurulu Kararı ile 1949 yılında kabul edilen ‘’İnsan Hakları Evrensel
Beyannamesi’’nin 17. maddesinin 2. fıkrası3 ve 1789 ‘’Fransız İnsan ve Yurttaş
Hakları Bildirisi’’nin 17. maddesi4 kişi hak ve özgürlüklerini güvenceye altına alan ve
aynı zamanda otoritenin keyfi uygulaması nedeniyle kimsenin mülkiyetinden yoksun
bırakılamayacağı kuralını benimseyen bildirilerdir. Bu bildiriler ile siyasi otoritenin
keyfi davranışlarının sınırlandırılmasının amaçlandığı görülmektedir (Çetin ve
Gökbunar, 2010:24). Yine Roma’da 4 Kasım 1950 tarihinde imzalanan ve İnsan
Hakları ve Temel Özgürlüklerin Korunmasına ilişkin Sözleşmeye eklenen Ek
protokolün 1. maddesi5 insan haklarına vurgu yaparken vergi mükelleflerinin hak ve
yükümlülüklerinin de sınırını çizmiştir. Bu açıdan bakıldığında mükellef hakkı
kavramı ile insan hakları kavramının yakından ilişkili olduğunu söyleyebiliriz.
Çünkü insan hakları ve korunması kavramının mükellef hakları üzerinde önemli bir
etkisi vardır. İnsan hakları kavramı mükellef haklarından çok daha geniş bir
kavramdır ancak insan hakları mükelleflerin haklarının analizi için bir ‘’başlangıç
noktası’’ olarak dikkate alınmalıdır (Brzeziński, 1990:17).
İnsan haklarıyla birlikte temeli atılan vergileme hak ve yükümlülükleri ile ilgili daha
sonraki dönemlerde ortaya çıkan vergileme ilkeleri ve vergileme sürecinde bu
ilkelere uyulması gerektiği vurgulanmış olsa da bugünkü anlamda mükellef
haklarının ortaya çıkışı ‘’mükellef bildirgeleri veya imtiyazları’’nın açıklanması ve bu
Hiç kimse keyfi olarak mülkiyetinden yoksun bırakılamaz (İnsan Hakları Evrensel
Beyannamesi m.17/2).
4
Mülkiyet dokunulmaz ve kutsal bir hak olması nedeniyle, yasa ile belirlenen kamu ihtiyacı
açıkça gerekmedikçe ve adil ve peşin bir tazminat ödenmedikçe, kimse bu haktan yoksun
bırakılamaz (Fransız İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi m.17).
5
Her gerçek ve tüzel kişinin mal ve mülk dokunulmazlığına saygı gösterilmesini isteme
hakkı vardır. Bir kimse, ancak kamu yararı sebebiyle ve yasada öngörülen koşullara ve
uluslararası hukukun genel ilkelerine uygun olarak mal ve mülkünden yoksun bırakılabilir .
Bu hükümler devletlerin, mülkiyetin kamu yararına uygun olarak kullanılmasını
düzenlemek veya vergilerin ya da başka katkıların veya para cezalarının ödenmesini
sağlamak için gerekli gördükleri yasaları uygulama konusunda sahip oldukları hakka halel
getirmez (İnsan Hakları ve Temel Özgürlüklerin Korunmasına ilişkin Sözleşmeye eklenen
Ek protokol m. 1).
3
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
395
D. TABİLOĞLU ve F. YARDIMCIOĞLU
haklara ilişkin birimlerin kurulması ile gerçekleşmiştir (Gerçek, 2006:122).
Mükellef hakları bildirgeleri mükelleflerin vergileme ilişkisinden doğan hak ve
yükümlülüklerini sade bir dil ile özetleyerek bu tür bilgileri daha ulaşılabilir ve
anlaşılabilir kılmayı amaçlamaktadır (OECD, 2003:6) Bu bildirgeler ile mükellef
ile idare arasında güven ilişkisinin kurulması ve vergiye ilişkin sorunların mükellef
yönünden değerlendirilerek açık bir şekilde ortaya konması ve güvence altına
alınması beklenmektedir (Çetin ve Gökbunar, 2010:26).
Mükellef hakları tarihsel süreç içerisinde bir dizi dalga oluşturmuştur (Bentley,
2002:2).
İlk dalgada modern vergi sistemlerinin kurulması ve tanımlanması
yer almış olup, vergi kararlarının gözden geçirilmesi ve vergi
toplama ve yaptırım gibi temel haklar vurgulanmıştır.
İkinci dalgada vergi otoriteleri ve mükellefler arasında yoğun
etkileşimi yönetmek için arama, el koyma, gizlilik ve yönetim
sürecini kolaylaştıran bir dizi haklara vurgu yapılarak yasal ve idari
çerçevenin geliştirilmesi esas alınmıştır.
Üçüncü dalga vergi mükelleflerinin haklarının açıklanması ve bu
sayede vergiye gönüllü uyumun artırılması ve gelişmiş doğrudan
yabancı yatırım ve ticareti için vergi çerçevesi kurmayı hedef
almıştır. Mükellef ve vergi otoriteleri arasında ve yabancı
yatırımcılar için kesinlik kavramının önemli olduğuna vurgu
yaparak şeffaflığı geliştirme odaklı bir düzenleme yapmayı esas
almıştır Bu haklar genellikle yapısal vergi reformu kapsamında
geliştirilmiştir
Dördüncü dalgada ise ticaret blokları ve anlaşmalarını nedeniyle
uluslararası artan korumaya vurgu yapılmıştır. Bu dalganın etkisinin
dolaylı olduğu ancak süreç içinde yerli korumanın gelişimi
etkileyeceği belirtilmiştir.
Somut olarak mükellef haklarına ilişkin düzenlemeler 1990 yılında yapılmaya
başlandığı söylenebilir. OECD tarafından hazırlanmış olan bir raporda OECD
üyesi tüm ülkelerin vergi sistemlerinde mükellef haklarına ilişkin hak ve
yükümlülüklerin yer aldığı ancak çok azının ‘’mükellef hakları bildirgesi’’ açıkladığı
görülmüştür. Süreç içerisinde mükellef haklarına yapılan vurgulamalar ve
oluşturulmaya çalışılan farkındalık ile birçok ülke vergi idarelerini yeniden
yapılandırma yoluna gitmiş ve ‘’mükellef hakları bildirgesini’’ açıklamaya özen
göstermiştir (Gerçek, 2006:122).
396
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Mükelleflerin Hakları Konusundaki Farkındalığı: Sakarya İli Örneği
Son yıllarda Türkiye’de de mükellef odaklı çalışmalara önem verildiği
görülmektedir. Özellikle 2005 yılında Gelirler Genel Müdürlüğü yerine kurulan
Gelir idaresi Başkanlığı’nın kuruluş amaçlarının6 arasında ‘’mükellef odaklılık’’
ilkesinin olması ayrıca Gelir İdaresi Başkanlığı’nın yürüttüğü kalite çalışmaları ve
2006 yılında ilan edilen Mükellef Hakları Bildirgesi ve yeni yapılanma içerisinde
2005 yılında kurulan Mükellef Hizmetleri Daire Başkanlığı da ülkemiz açısından
mükellef odaklı gelişimlerin olduğunun göstergelerindendir.
Günümüzde vergi idareleri vergileme alanında başarı sağlanabilmesi için mükellefle
işbirliği içinde olmak ve mükellefin vergiye gönüllü uyumunu artırmaya yönelik
düzenlemelerin yapılması gerektiğinin farkındadır. Bu amaçla ‘’mükellefe rağmen’’
değil ‘’mükellefle birlikte’’ vergileme sürecinin yönetilmesi gerektiği ve mükellefin
beklentilerini de dikkate alan bir yol izlemeyi hedef almışlardır. Dolayısıyla
mükellef haklarının çerçevesinin çizilmesiyle ulaşılmak istenen amaç vergileme
işlemine mükellef odaklı bir yaklaşım ve idare ve mükellef arasındaki güven
ilişkisinin kurulmasına ilişkin düzenlemelerin yapılmasıdır (Gerçek, 2006:123).
Vergi hukukunda mükelleflerin çeşitli hakları olmasına karşın vergi borcunu
ödemek anlamına gelen maddi yükümlülükleri ve defter tutma, beyanname verme
gibi vergilendirmeye ilişkin şekli ödevleri de yer almaktadır. Bu ödevlerin usulüne
uygun bir şekilde yerine getirilmemesi devletin vergi kaybına uğramasına neden
olacaktır. (Karaca ve Demirgil, 2014:369). Bu sebeple mükellef haklarının yasalarda
açık bir şekilde yer alması ve vergi idaresinin mükellefi bu konuda aydınlatması
ileride olası vergi kayıp ve kaçaklarının önlenmesinde önemli bir rol oynayacaktır.
2. VERGİ HUKUKUNDA YER ALAN MÜKELLEF HAKLARI
Mükellef hakları genellikle genel haklar ve özel haklar olmak üzere iki şekilde
sınıflandırılmaktadır. Bunlardan; adil, eşit ve saygılı hizmet alma hakları, bilgi alma
hakkı, idari ve yargısal başvuru hakkı, mükellefe ilişkin bilgilerin gizliliği hakkı,
temsilci kullanma hakkı ve belirlilik hakları gibi haklar ‘’Genel Haklar’’
sınıflandırmasına girerken; vergi hukukunda yer alan tarh ve tahsil sırasındaki
haklar, idari yollar sırasındaki haklar ve denetim sırasındaki haklar ise ‘’Özel
Bu Kanunun amacı; gelir politikasını adalet ve tarafsızlık içinde uygulamak; vergi ve diğer
gelirleri en az maliyetle toplamak; mükelleflerin vergiye gönüllü uyumunu sağlamak;
mükellef haklarını gözeterek yüksek kalitede hizmet sunmak suretiyle yükümlülüklerini
kolayca yerine getirmeleri için gerekli tedbirleri almak; saydamlık, hesap verebilirlik,
katılımcılık, verimlilik, etkililik ve mükellef odaklılık temel ilkelerine göre görev yapmak
üzere Maliye Bakanlığına bağlı Gelir İdaresi Başkanlığının kurulmasına, teşkilat, görev,
yetki ve sorumluluklarına ilişkin esasları düzenlemektir.
6
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
397
D. TABİLOĞLU ve F. YARDIMCIOĞLU
Haklar’’ olarak sınıflandırılmaktadır. Ancak konumuzu vergi hukukunda yer alan
mükellef haklarının oluşturması sebebiyle genel haklara ilişkin sınıflandırma
kapsamında bilgi verilmeyecek olup, yalnızca vergi hukukunda yer alan mükellef
haklarına değinilecektir.
2.1. Tarh ve Tahsil Sırasındaki Mükellef Hakları
Mükelleflerin kendilerine özel durum ve işlemlerine yönelik kullanabilecekleri tarh
ve tahsil sırasındaki haklarını aşağıdaki gibi sıralayabiliriz.
2.1.1. Mahsup
Mahsup önceden ödenen vergi borcunun sonradan hesaplanmış olan vergi
borcundan düşülmesidir. Verginin mahsubu ile amaçlanan çifte vergilemenin
önlenmesi olduğu için vergi kanunlarında sık sık mahsup hükümlerine
rastlanmaktadır (Pehlivan, 2006: 90). Örneğin GVK’nun 121. maddesinde kesinti
yapılan ‘’kazanç ve iratların’’ yıllık beyanname ile hesaplanan vergi borcundan
mahsup edileceği hükme bağlanmıştır. Bu açıdan bakıldığında mahsup işleminin
vergi borcunu sona erdiren bir işlem olduğu görülmektedir
2.1.2. İhtirazi Kayıtla Beyan
Beyan, mükellefin vergi alınacak olan gelirini idareye kendisinin bildirmesi esasına
dayanmaktadır. Bu beyanın kanunda belirtilen esaslara uygun bir şekilde ve yazılı
olarak yerine getirilmesi gerekmektedir (Tosuner ve Arıkan, 2013:183). İhtirazi
kayıtla beyan, mükelleflerin vergi kanunlarında bolca yer alan istisna ve muafiyet
gibi uygulamalar nedeniyle şüpheye düştükleri konularda başvurdukları bir
yöntemdir. Mükelleflerin kendi beyanlarına karşı dava açma hakları olmadıkları
halde ihtirazi kayıtla verdikleri beyannameye karşı daha sonra dava açma hakkına
sahiptir. Bu sayede mükellef haksız ödediği vergi için iade isteyebilecektir (GİB,
2009:14)
2.1.3. Pişmanlık ve Islah
Pişmanlık ve ıslah müessesesi VUK’nun 371. maddesinde düzenlenmiştir. Beyana
dayalı vergilerde mükellefin kanuna aykırı hareket ederek sebep olduğu vergi ziyaı
ve bu suçun işlenişine ortak olan kişilerin haklarında herhangi bir ihbar yapılmadan
önce kendiliğinden dilekçe ile haber vermesi durumunda, bu şahıslar için vergi ziyaı
cezası kesilmemektedir (VUK md.371)
2.1.4. Vergi AlacağınınTecili
Tecil, vadesi gelmiş amme borcunun ertelenmesidir (Arslan, 2011:174). Bu
müessese vergi borcunu tamamen ortadan kaldırmamakta olup sadece mükellefi
398
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Mükelleflerin Hakları Konusundaki Farkındalığı: Sakarya İli Örneği
borç ödeme konusunda rahatlatan bir uygulamadır (Bilici, 2003:128). AATUH
Kanun’un 48. maddesinde ‘’Amme borcunun vadesinde ödenmesi veya haczin
tatbiki veyahut haczolunmuş malların paraya çevrilmesi amme borçlusunu çok zor
duruma düşürecekse, borçlu tarafından yazı ile istenmiş ve teminat gösterilmiş
olmak şartıyla, alacaklı amme idaresince veya yetkili kılacağı makamlarca; amme
alacağı 36 ayı geçmemek üzere ve faiz alınarak tecil olunabilir’’ hükmü yer
almaktadır. Bu maddeden anlaşılacağı üzere burada borcun ertelenmesinin koşulu
mükellefin ‘’çok zor durumda’’ kalmasıdır (Bilici, 2003:128). Zor durumda kalan
mükellefin teminat göstermek suretiyle ve 36 aydan fazla olmamak koşuluyla
borçlarını erteletebilme hakkı vardır.
2.1.5. Vergi AlacağınınTerkini
VUK’nun 115. maddesinde düzenlenen terkin müesesesi ile yangın, yer sarsıntısı su
basması veya bunlara benzeyen afetler yüzünden varlıklarının en az üçte birini
kaybeden mükelleflerin bu afetlerin zarar verdiği gelir kaynaklarının ilişkili olduğu
vergi borç ve cezaları, zararla orantılı olarak kısmen veya tamamen terkin
olunmaktadır. Bu kanun hükmüne göre mükellefin devlete ödemek zorunda olduğu
vergi alacağı bir takım nedenlerin oluşmasıyla kısmen ya da tamamen ortadan
kalkmaktadır.Terkin müessesesi kanunda yer alan şartların gerçekleşmesine bağlı
olarak Maliye Bakanlı’ğı tarafından ‘’vergi ve cezaların’’ kısmen ya da tamamen
ortadan kaldırmasına imkan tanımaktadır (Şenyüz, 2008:155). Başka bir deyişle
‘’tahakkuk etmiş veya tahsil edilmiş bir verginin, tahakkuk kaydının iptali’’ veya
‘’tahsil edilen verginin mükelleflere ret ve iadesi’’ suretiyle vergi alacağının ortadan
kaldırılmasını ifade eden bir işlemdir (Tosuner ve Arıkan, 2014:137). Terkin
müessesesinin işlemesi ile birlikte mükellefin kamu borcu sonlanmakta iken idare
ise belli koşullar çerçevesinde alacaktan vazgeçmektedir.
2.1.6. Cezalarda İndirim
VUK’nun 376. maddesi vergi cezalarında indirim konusuna yer vermiştir.
Kanun’un 376. maddesindeki koşullar yerine getirildiği takdirde verilen cezanın
kanunda belirtilen oranlarda indirileceği hükme bağlanmıştır. Ancak burada dikkat
edilmesi gereken husus, bu indirimden yararlanabilmek için mükellefin kendisine
bildirilen cezayı ‘’dava konusu’’ yapmaması gerektiğidir. Bir diğer husus ise vergi
dairesine yapılacak olan başvuru için ‘’yükümlü veya sorumlunun’’ ihbarnamenin
tebliği tarihi itibariyle 30 günü geçirmemiş olması gerektiğidir. Mükellef bu şartlar
altında 30 günlük süre zarfında ‘’vergi veya vergi farkı’’ için vadesinde ödeme
yapacağını yahut teminat göstermek suretiyle üç ay içinde ödeyeceğini ilgili vergi
dairesine bildirmek zorundadır (Bilici, 2003:101). Bu şartlara uyan mükellefler için
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
399
D. TABİLOĞLU ve F. YARDIMCIOĞLU
Vergi ziyaı cezasında birinci defada yarısı, müteakiben kesilenlerde üçte biri;
Usulsüzlük veya özel usulsüzlük cezasının üçte biri İndirilir (VUK 376).
2.2. İdari Yollar Sırasındaki Mükellef Hakları
Vergi uyuşmazlıkları idari ve yargı aşamasında çözüme kavuşmaktadır. Vergi
hatalarının düzeltilmesi ve uzlaşma müessesesi vergi uyuşmazlıklarının yargıya
intikal etmeden çözümlenmesini sağlayan idari yollardır (Bakar, 2011:106).
2.2.1.Vergi hatalarının düzeltilmesi
VUK’nun116. maddesi vergi hatalarıyla ilgili düzenlemeye yer vermiştir. Anılan
madde hükmüne göre Vergi hatası, ‘’vergiye mütaallik hesaplarda veya
vergilendirmede yapılan hatalar yüzünden haksız yere fazla veya eksik vergi
istenmesi veya alınmasıdır’’. Verginin tarh ve tahsili sırasında yapılan vergiye ilişkin
hataların tespit edilmesi durumunda mükellefin vergi yargısına gitmeden önce
‘’vergi daresinden’’ düzeltme talep etme hakkı vardır. ‘’Hesap hataları’’ ve
‘’vergilendirmede yapılan hatalar’’ olmak üzere ikiye ayrılan vergi hataları yapılan
düzetme ölçüsünde vergi borcunu ortadan kaldırmaktadır. (Ercan ve Gül,
2009:109).
2.2.2. Uzlaşma
Uzlaşma müessesesi, uyuşmazlık konusunun idari aşamada çözülmeye çalışılarak
yargıya intikal ettirilmemesidir (Tosuner ve Arıkan, 2011:70). VUK’nun 376.
maddesinin akabinde gelen Ek maddeler (1-11) ile düzenlenen uzlaşma müessesesi
‘’ikmalen, re’sen ve idarece tarh edilen vergilerle bunlara ilişkin cezaların tahakkuk
edecekleri miktarı konusunda’’ mükellef ile idarenin uzlaşabileceğini hüküm altına
alınmıştır. Burada amaçlanan hem mükellef hem de idare açısından çıkacak
uyuşmazlıklar nedeniyle açılacak davaların ‘’asgariye’’ inmesini sağlamaktır (Arslan,
2011:173). Uzlaşma müessesesi ‘’tarhiyat öncesi uzlaşma’’ ve ‘’tarhiyat sonrası
uzlaşma’’ olmak üzere iki farklı şekilde uygulama alanı bulmaktadır.
Tarhiyat öncesi uzlaşmanın konusunu vergi incelemesi sonucu tarh edilecek vergiler
ve kesilecek cezalar oluşturmaktadır. Burada önem arz eden husus vergiye ilişkin
tarh işlemi yapılmadan ve ceza kesilmeden önce vergi idaresi ve mükellef arasında
uzlaşma sağlanmasına imkan verilmesidir. Tarhiyat öncesi uzlaşma kapsamına
VUK’nda yer alan ‘’vergi, resim, harç, vergi ziyaı cezası [ağır nitelikli fiiller hariç]’’
ile genel ve özel nitelikli kabahatler girmektedir (Şenyüz, 2008:184-186). Tarhiyat
öncesi uzlaşma müessesesi ile birlikte tarh edilecek ve kesilecek cezaya ilişkin
tarhiyattan önce ‘’pazarlık’’ suretiyle anlaşma sağlanabilecek ve uyuşmazlık yargıya
400
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Mükelleflerin Hakları Konusundaki Farkındalığı: Sakarya İli Örneği
intikal etmeden ‘’barışçı’’ bir yolla çözüme kavuşmuş olacaktır (Tosuner ve Arıkan,
2011:92).
Tarhiyat sonrası uzlaşma ise tarh edilmiş ve kesilmiş cezalar için gidilebilen bir
yoldur. Tarhiyat sonrası uzlaşma kapsamına ‘’ikmalen, re’sen ve idarece tarh edilen
vergiler’’ ile bunlara ilişkin kesilen vergi ziyaı cezası (359. maddede belirtilen
kaçakçılık suçları ve cezaları sebebiyle neden olunan vergi ziyaı cezası hariç)
girmektedir (Şenyüz, 2008:191-192). Uzlaşma süresi için cezalarda indirimde
olduğu gibi ihbarnamenin tebliği tarihinden itibaren mükellefin 30 günlük süresi
vardır. Ancak cezalarda indirim imkanından yararlanan mükellefin uzlaşma
talebinde bulunabilmesine imkan yoktur. Yani cezalarla indirim ve uzlaşma
müessesesinden aynı anda yararlanılamamaktadır(Bilici, 2003:122-123).
Mükellefler tarhiyatta vergi hatalarının bulunması, mükellefin yanılmaya düşmüş
olması, vergi ziyaına sebebiyet verilmesinin kanun hükmünün yeterince
anlaşılamamasından kaynaklanması ve uyuşmazlık konusu olayda yargı ile idare
arasındaki görüş farklılıklarının olması sebebiyle tarhiyat sonrası uzlaşmaya
başvurabilirler (Şenyüz, 2008:195-196).
2.3.Yargılama Sırasındaki Mükellef Hakları
Vergi hukukunda vergi uyuşmazlıklarının idari aşamada çözümlenmesinde
mükellefe bazı haklar tanındığı gibi uyuşmazlıkların yargı aşamasında
çözümlenmesi sırasında da mükellefe bazı haklar tanınmıştır (Egeli ve Dağ,
2012:140). Mükellefin ‘’soruşturma’’ ve ‘’sorgulama’’ sırasında ‘’avukat veya temsilci’’
bulundurma ve ondan yardım talep etme hakkı vardır (Gerçek, 2006:134).
Yargılama yapılması esnasında ise ‘’adil yargılanma hakkı’’ kapsamında mükellefin
talep edebileceği haklar; ‘’Mahkemeye başvurma hakkı’’,yargı yerinin ‘’tarafsız ve
bağımsız’’ olması, ‘’adil ve aleni’’ yargılanma hakkı, ‘’makul sürede’’ yargılanmayı
talep etme hakkı,‘’silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama’’ talep etme ve ‘’susma
hakkı’’ şeklinde sıralanabilir (Yaltı, 2006:81-82).
2.4. Denetim Sırasındaki Mükellef hakları
İktidarı elinde bulunduran devlet kamu harcamalarını finanse etme üzere vergi
veren vatandaşlarının vergisel ödevlerinin usul ve esaslara uygun bir şekilde yerine
getirilip getirilmediği tespit etmek ve beyan edilen hesap ve kayıtların
doğruluğundan emin olmak için (Erol, 2010:32) denetim elemanlarınca vergi
denetimi yapılmasını hükme bağlamıştır. VUK’nun 129. ve 136. maddelerinde
‘’yoklama ve vergi incelemesi’’ yapma yetkisi bulunan denetim elemanlarının ‘’işe
başlamadan önce kendilerini tanıtmaları’’ ve mükellefe kimlik ibrazında bulunması
gerektiği hüküm altına alınmıştır. Bu kanun hükmünden kimlik ibrazında
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
401
D. TABİLOĞLU ve F. YARDIMCIOĞLU
bulunmayan denetim elemanlarına mükellef tarafından ‘’bilgi ve belge’’ verme
zorunluluğunun olmadığı anlaşılmaktadır. Ayrıca kanun maddesi ile amaçlanan
idare ve mükellef arasında ‘’güven’’ ilişkisinin kurulması ve mükellef tarafından
ibraz edilen defter ve belgelerin yalnızca denetim elemanlarına verilmesini
sağlamaktır (Arslan, 2011:175).
VUK’nun 140 maddesinde denetim elemanlarının uymaları gereken kurallar
belirtilmiştir. Buna göre denetin elemanlarınca yapılan incelemenin mükellefin
haberdar edilmesi gerekmektedir. Mükellefin vergi incelemesini ‘’uygun’’ bir yerde
ve mesai saatleri içerisinde yapılmasını isteme hakkı vardır (Gerçek, 2006:134).
Mükellefin incelemenin iş yerinde yapılmasını eğer iş yeri uygun değilse dairede
inceleme yapılmasını isteme hakkı vardır. Ancak incelemenin dairede yapılması
halinde mükellefin defter ve belgeleri ibrazı için 15 günden az olmamak üzere süre
talep etme hakkı vardır (Arslan, 2011:175).
3. YÖNTEM
3.1. Literatür
Mükellef hakları ile ilgili literatürde teorik ve ampirik çeşitli çalışmalar mevcuttur.
Bu kısımda söz konusu çalışmaların ön plana çıkan
bulgularına kısaca
değinilecektir.
Gerçek (2006) tarafından mükellef haklarının gelişimi, türlerini ve gelir idaresince
mükellef odaklı yaklaşımın boyutunu teorik olarak ele alan çalışma sonucunda
mükellef hakları konusundaki mevzuatın dağınık halde olduğu belirtilmektedir. Bu
nedenle mükellefe ilişkin hak ve yükümlülüklerin sistematize edilerek açıklanması
ve geliştirici mekanizmaların oluşturulması ve vergi idaresi personelinin bu konu
hakkında eğitilmesi gerektiği önerilmektedir.
Cansiz (2006) tarafından yapılan çalışmada mükelleflerin vergileri nasıl algıladığı,
vergi sistemine bakışı, vergi ödeme isteklerine etki eden faktörler, vergi
kaçakçılığına bakışları ve vergi ödeme bilinçlerini arttıran faktörlerin neler olduğu
araştırmak amacıyla Afyonkarahisar ili ve ilçelerinde 816 kişiye anket yapılmıştır.
Anket sonuçlarına göre mükelleflerin büyük bir bölümü vergi sistemini adaletli
bulmadıklarını, vergi kanunlarını tam olarak anlamadıklarını ve vergi yönetiminin
iyi olmadığını ifade etmişlerdir. Anket bulgularından en önemlisi, mükelleflerin
vergiyi vatandaşlık görevi olarak algılaması ve vergi ödeme konusunda hükümet
politikalarından etkilenmediklerini beyan etmeleridir. Ayrıca mükellefler vergi
bilincinin düşük olduğu, mükelleflerin vergi yükümlülüğünü zamanında ifa
etmediği yönünde görüş bildirmişlerdir. Mükellefler aynı zamanda vergi ile ilgili af
beklentileri, yüksek vergi oranları, yaptırımların yetersizliği, denetim azlığı ve gelir
402
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Mükelleflerin Hakları Konusundaki Farkındalığı: Sakarya İli Örneği
dağılımının adil olmadığı gibi düşüncelerin vergi ödeme isteklerini azalttığı ve vergi
kayıp ve kaçaklarını arttırdığını beyan etmişlerdir. Mükellefler tarafından vergiye
gönüllü uyumu arttırabilmek için öncelikle devleti yöneten kişilere güven duyulması
gerektiği ve vergi oranlarındaki bir miktar düşüşün mükellefleri vergi ödeme
konusunda teşvik edeceği görüşü benimsenmiştir. Anketten çıkan genel sonuç ise
mükelleflerin vergi konusunda yeterince bilinçli olmadığı ve vergi ödeme görevinin
başka bireyler tarafından yerine getirilmesi beklentisi içinde olduklarıdır.
Ömürbek, Çiçek ve Çicek (2007) tarafından Süleyman Demirel Üniversitesi
İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi dördüncü sınıf öğrencilerine yönelik 316
öğrenciye anket uygulanmıştır. Ankette öğrencilere fiş ve fatura alımındaki bilinç
düzeyini ölçmeye yönelik soruların yanında vergi bilincini arttırıcı faktörlere ve
demografik değişkenlerin vergi uyumu üzerindeki etkisini tespit etmeye yönelik
çeşitli sorular yöneltilmiştir. Yöneltilen sorular bağlamında üniversite öğrencilerinin
bilinç düzeyinin ortalamanın üzerinde olduğu gözlemlenmiştir. Özellikle fatura ve
fiş alımı konusunda öğrencilerin bilinç düzeyinin oldukça yüksek olduğu
görülmektedir. Anket sonucunda vergi bilinci ile kişilerin vergiye karşı gösterdikleri
tepkiyi etkileyen yaş, eğitim düzeyi, cinsiyet ve ahlaki durumu vb. pek çok faktörün
etkili olduğu gözlemlenmiştir. Öğrencilere göre vergiyi ödeme/ödememe
hususunda en önemli faktör vergilerin nereye harcandığını hususunda devletin açık
ve şeffaf olması ve adil bir vergi sisteminin mevcudiyetidir.
Özdemir ve Ayvalı (2007) tarafından yapılan çalışmada vergi bilincine sahip 113
maliye öğretim elemanının fiş ve fatura alımında hangi etkenlerden etkilendiği
anket yöntemiyle elde edilen verilerin istatistiksel olarak test edilmesiyle ortaya
konmaya çalışılmıştır. Anket sonucunda fiş ve fatura alım sıklığının; evli, yüksek
gelire sahip, kamu hizmetlerinden faydalanabilen, vergi bilinci yüksek, ahlaklı ve
sorumluluk sahibi bireylerde daha fazla olduğu; vergi yükünü üzerinde aşırı
derecede hisseden ve vergi sisteminin adaletsiz olduğunu düşünen bireylerde ise
daha az olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Bu durum fiş veya fatura alma alışkanlığı
konusunda tek etkenin vergi bilinci olmadığını, vergi bilincine sahip bir bireyin de
fatura ve fiş alma duyarlılığında olamayabileceği, dolayısıyla sadece vergi bilinci
değil diğer etmenler üzerinde de yoğunlaşılması gerekliliğini ortaya koymaktadır.
Tosuner ve Demir (2008) tarafından Ege bölgesindeki 6 ilde faal beyannameli gelir
vergisi mükellefleri içerisinden tesadüfi olarak seçilen 640 kişi ile uygulanan anket
ile Ege Bölgesi’ndeki vergi ahlak skoru ortaya konmaya çalışılmıştır. Anket
sonucunda Ege Bölgesin’deki mükelleflerin 5’li Likert ölçeğine göre tespit edilen
vergi ahlak düzeyleri 3.4647’dır. Bu skorun ortalamanın biraz üzerinde olmasına
rağmen oldukça düşük bir skor olduğunu söylemek mümkündür.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
403
D. TABİLOĞLU ve F. YARDIMCIOĞLU
Hazman (2009) tarafından Afyonkarahisar ilinde vergiye gönüllü uyumu sağlamada
dışsal faktörlerin rolünün araştırmak amacıyla ticaret borsasına kayıtlı 231 firma ile
anket yapılmıştır. Anket sonuçlarına göre vergiye gönüllü uyumu olumsuz yönde
etkileyen etmenlerin; vergi kanunlarının suçları önleme konusunda yeterince
caydırıcı nitelikte olmaması, vergi kaçıran mükellefin ekonomik avantajlar elde
etmesi, vergi indirimlerinin yetersizliği, vergi kanunlarındaki boşluklar ve
mevzuatın karmaşık halde olmasından kaynaklandığı sonucuna ulaşılmıştır. Ayrıca
bu etkenlerin eğitim seviyesine göre farklılık gösterdiği ve eğitim seviyesi yükselen
bireylerin bu etkenlerden etkilenme olasılığının azaldığı ve vergiye gönüllü uyum
sağlamaya yöneldikleri sonucuna ulaşılmıştır.
Ay, Şahin ve Soylu, (2010) tarafından yönetişim kavramının, vergi gelirleri
üzerindeki etkisi ortaya koymayı amaçlayan ve Karaman ilinde 170 denekle yapılan
araştırmada mükelleflerin % 70’i vergiyi gönüllü olarak ödediklerini ancak vergi ile
ilgili hususlarda devletin halkı yeterince aydınlatmadığını beyan etmişlerdir.
Ankete katılanların % 70’i özel sektördeki müşteri temsilcisine benzer bir kurumun
varlığının yararlı olacağını beyan etmiştir. Ankete katılanların büyük bir çoğunluğu
devletin vergi gelirlerini nereye harcandığı konusunda şeffaf olmadığını ifade
etmişlerdir. Ayrıca vergi dairesinden istenen belgelere ulaşılabilme noktasında % 42
oranında olumlu yanıt alınmasına rağmen, kararsız ve bilgi edinemediğini beyan
eden % 58’lik kesimin çokluğu dikkat çekicidir. Çalışmada yönetişimin devlet halk
ve ilgili kuruluşların vergi politikalarının belirlenmesi konusunda karşılıklı etkileşim
sağlayarak uzmanlaşma ve vergiye gönüllü uyumun sağlanmasına katkı sağlayacağı
ifade edilmektedir. Bu nedenle özellikle halka en yakın kesim olan vergi
dairelerinin yönetişim konusunda yenilikler yapması gerektiği vurgulanmaktadır.
Mükellef haklarına yönelik çalışmalardan biri Çetin ve Gökbunar (2010)
tarafından vergi yöneticilerinin mükellefin bilgi düzeyi hakkındaki görüşlerini
ortaya çıkarmak amaçlı yapılan çalışmadır. Manisa Vergi Dairesi Başkanlığında
çalışan 98 personelle yapılan anket çalışmasında, vergi idaresi çalışanların
çoğunluğu mükelleflerin bilgi düzeylerinin düşük olduğunu beyan etmiştir.
Biniş (2012) tarafından vergi mükelleflerini temsil eden muhasebecilerin ve vergi
idaresi personelinin vergi hataları ve vergi uygulamaları hakkındaki görüşlerini
ortaya koymak için İzmir ilinde anket çalışması yapılmıştır. Çalışmada mevzuatın
karışık olması ve sık sık revize edilmesinin vergi hatalarına neden olan başlıca
hatalar olduğu sonucuna varılmıştır.
Egeli ve Dağ (2012) tarafından Türk vergi hukukunda yer alan mükellef haklarına
ilişkin kanuni düzenlemeler ve mevzuattan kaynaklanan sorunların ortaya
konulması ve vergi idarelerinin geldiği noktayı ortaya koyan bir çalışma yapılmıştır.
404
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Mükelleflerin Hakları Konusundaki Farkındalığı: Sakarya İli Örneği
Bu çalışma sonucunda önemli bir bölümü vergi hukukunda yer alan mükellef
haklarının kanununla düzenlenmiş haklar olmasına rağmen sistematik ve açık bir
şekilde belirtilmediği sonucuna ulaşılmıştır.
Buyrukoğlu ve Erasa (2012) mükellef haklarının vergi bilincinin oluşumu
üzerindeki etkilerini araştıran çalışmasında güvence altına alınan mükellef hakları
sayesinde mükellefin bilinç düzeyinin artığı ve bu sayede vergi kaçırma ya da
vergiden kaçınma oranlarının azalma göstereceğine vurgu yapmışlardır.
Çiçek, Bozdoğan ve Bozdoğan (2012) tarafından vergi cezalarının vergi kaçakçılığı
üzerindeki caydırıcı etkisini tespit etmek üzere Tokat ili özelinde 400 vergi
mükellefini kapsayan anket çalışması yapmışlardır. Anketten elde edilen bulgulara
göre mükelleflerin % 55’i vergi kaçıranların yakalanmaları halinde ceza alma
olasılığının düşük olduğunu düşünmektedir. Mükelleflerin % 88’i kaçırdığı vergi
dolayısıyla bir defa cezalandırılan mükellefin tekrar denetlenmesi halinde caydırıcı
etkisi olacağını düşünmektedir. Ayrıca eğitim seviyesi arttıkça vergi kaçıran
bireylerin hapis cezası ile cezalandırılmasının vergi kaçakçılığı üzerinde daha
caydırıcı etkisi olacağını düşünen mükellef sayısı da artış göstermektedir. Sonuç
olarak Tokat’taki vergi mükelleflerinin % 84’ü vergi kaçıranlara yönelik uygulanan
cezayı yeterince caydırıcı bulmamaktadır. Bu durum mükelleflerin cezalara olan
güvensizliğini ve cezaların yeterli olmadığını göstermektedir. Bu nedenle cezaların
daha katı bir şekilde ve yaptırım gücünü yüksek olması mükellef üzerinde daha
caydırıcı etki yapacaktır.
Mutlu ve Taşcı (2013) Malatya’da bulunan 422 mükelleften Ticari Kazanç, Zirai
Kazanç, Serbest Meslek Kazancı, Ücretli, Esnaf (Basit Usul) ve Kurum Kazancı
elde edenler üzerinde yapmış olduğu anket çalışmasında, devletin mükellefe müşteri
odaklı bakmasının, mükellefin vergilemeye gönüllü uyumuna olumlu etkisini
artırdığını kanıtlar nitelikte bulgular elde etmiştir. Yapılan alan çalışmasına göre;
kurum kazancına sahip bireylerde vergiye gönüllü uyumun daha fazla olduğu
görülmektedir. Ayrıca vergiye gönüllü uyumun, vergi uygulamalarında yapılan
değişiklikler, farklı gelir grubunda yer alma, yas, eğitim düzeyi ve cinsiyete göre de
anlamlı bir şekilde etkilendiği görülmüştür. Bahsi geçen kazanç türleri içerisinde
zirai kazanç elde eden mükelleflerin vergi denetimi ile ilgili düşünceleri vergiye
gönüllü uyumu daha çok etkilemekte iken esnafların denetim ile ilgili
düşüncelerinin diğer kazanç türlerine göre daha az etkilendiği görülmüştür.
Karaca ve Demirgil (2014) tarafından yapılan çalışmada 6009 Sayılı Kanun öncesi
vergi inceleme elemanlarının sorumlulukları çerçevesinde yapmış oldukları bazı
incelemelerde vergi mükelleflerinin bir takım haklarının ihlal edildiğine
değinmiştir. Karaca ve Demirgil çalışmasında, 6009 sayılı yasa sonrası mükellefin
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
405
D. TABİLOĞLU ve F. YARDIMCIOĞLU
yasadığı hak kaybının, vergi denetiminde keyfiliğe yol açan bazı uygulamaların
mükellef hakları kapsamında kanuni güvenceye alındığına dair uygulamalara yer
vermiştir.
Şahpaz, Akgül ve Yardımcıoğlu (2014) tarafından Sakarya İli’nde 240 fırıncı
esnafına anket yapılmıştır. Çalışmada katılımcıların Türk vergi sistemini karmaşık
bulduğu, vergi yükü ve oranlarını yüksek algıladığı tespit edilmiştir. Ankete katılan
kişilerin %46’sı ödemiş olduğu vergi hakkında yeterli bilgi sahibi olmadığını beyan
etmiş ve %78’i ödediği vergi için devletten hesap sorma hakkına sahip olacağını
ifade etmiştir. Ödenen vergilerin kendisine hizmet olarak geri döndüğü inancında
olan %80’lik kesim ise vergi kaçırmaya olumlu bakmadıklarını beyan etmiştir.
Dumlupınar ve Yardımcıoğlu (2015) tarafından Trabzon İli’nde 355 vergi
mükellefi ile vergi denetimin bu mükelleflerin kayıt dışı tutum ve davranışları
üzerindeki etkisini araştıran bir anket çalışması yapılmıştır. Çalışma sonucunda
denetim oranlarının düşük olduğu ve denetime yeterli zaman ayrılmadığı bu
durumun kayıt dışı ekonominin varlığı üzerinde önemli bir etken olduğu sonucuna
ulaşılmıştır.
Gerger, Bakar ve Gerçek (2016) tarafından Türkiye genelinde mükellef hakları
algısı ve gelir idaresine bakışı tespit etmek amacıyla mükellef ve idare arasında
köprü görevi gören serbest muhasebeci ve mali müşavirlerle anket çalışması
gerçekleştirilmiştir. Gerçekleştirilen anket çalışmasında gelir idaresine güven
duyma ya da direnç göstermeye yönelik faktörler eşitlik modellemesi yaklaşımı ile
analiz edilmiştir. Bu amaçla Gelir İdaresine Direnç Modeli (GİDİM)
geliştirilmiştir. Bu model sonucuna göre gelir idaresine güven duymaya ya da direnç
göstermeye yönelik en önemli faktörün ‘’mükellef haklarına yaklaşım’’ olduğu tespit
edilmiştir. Bu nedenle gelir idaresi tarafından mükellef haklarının açık ve net bir
şekilde ifade edilmesi ve kanuni güvence altına alınması idareye güven duyma ve
direnç azaltma noktasında önem arz etmektedir.
3.2. Araştırmanın Amacı ve Hipotezleri
Bu çalışmanın amacı, mükellefiyetin tesis edilmesinden, sona erdirilmesine kadar
geçen süreçte mükelleflerin sahip oldukları hakları ne ölçüde bildiklerinin Sakarya
ili özelinde araştırılmasıdır.
Çalışmanın hipotezleri aşağıdaki gibidir;
406
H1: Mükellefler tarh ve tahsil sırasındaki haklarını bilmemektedirler.
H2: Mükellefler idari yollar sırasındaki haklarını bilmemektedirler.
H3: Mükellefler yargılama sırasındaki haklarını bilmemektedirler.
H4: Mükellefler denetim sırasındaki haklarını bilmemektedirler.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Mükelleflerin Hakları Konusundaki Farkındalığı: Sakarya İli Örneği
3.3. Araştırmanın Önemi
Çalışma çeşitli açılardan önem arz etmektedir;
İlk olarak, yapılan literatür çalışması sonucunda mükellef haklarıyla ilgili çok sayıda
çalışma yapıldığı görülmüştür. Ancak çalışmaların çoğunda mükellef hakları geniş
anlamda ele alınmış olup mükellefin, haklarını bilip bilmediğinden ziyade vergiye
bakışı, vergiyi algılayış biçimi, mükellef haklarına vergi idaresinin bakışı gibi
konular ele alınmıştır. Bu çalışma Vergi Hukuku kapsamında vergileme ile ilgili
mükellefi doğrudan ilgilendiren haklarıyla ilgili ayrıntılı sorulara yer verildiği için
diğer çalışmalardan ayrılmaktadır.
Ayrıca Sakarya İli özelinde mükellef hakları ile ilgili herhangi bir çalışmanın
yapılmamış olduğu görülmektedir. Yeni bir il örneğinin varlığının ileride diğer il
örnekleriyle karşılaştırma yapılmasına imkan sağlaması yönüyle literatüre katkı
sağlayacağı düşünüldüğünde çalışmanın önemi artmaktadır.
3.4. Araştırmanın Kapsamı, Sınırlılıkları ve Yöntemi
Özel Hukuk ve Kamu Hukuku kapsamında mükellef haklarına ilişkin birçok kanun
maddesi yer almaktadır. Bu açıdan bakıldığında mükellef hakları kavramı
kanunlarda çok geniş bir yer kaplamaktadır. Bu çalışmada sadece Kamu Hukuku
dallarından biri olan Vergi Usul Kanunu’nda yer alan mükellef hakları ele
alınmıştır.
Mkelleflerin hakları konusundaki farkındalığı ile ilgili bilgi edinmek için sosyal
bilimlerde sıklıkla kullanılan anket yönteminden yararlanılmıştır. Hazırlanılan
ankette, araştırılmak istenen konunun amacını en iyi yansıtacak sorulara yer
verilmiştir. Anket formunda mükellef hakları ile ilgili 17 adet soru, mükelleflerin
vergi ve vergi idaresine ilişkin değerlendirmelerini tespite yönelik 11 adet soru
olmak üzere 5’li likert ölçeğe göre hazırlanmış toplam 28 adet soru yer almaktadır.
Söz konusu sorularla mükelleflerin haklarına yönelik algıları ölçülmeye çalışılmıştır.
Ayrıca ankette katılımcıların demografik özelliklerini ölçmeye yönelik sorular da
yer almaktadır.
3.5. Araştırmanın Evren ve Örneklemi
Mükelleflerin hakları konusundaki farkındalıklarını tespit etmek amacıyla
gerçekleştirdiğimiz anket çalışmamızın ana kütlesi Sakarya genelindeki vergi
mükellefleridir. Kaynakların kısıtlı olması nedeniyle ana kütlenin tamamına
ulaşmak mümkün olmadığı için ana kütleyi temsil edecek mükellefler arasından
olasılık hesabına dayanmayan örnekleme tekniklerinden "kolayda örnekleme"
yöntemi ile örnek kitle oluşturulmuştur. Ana kütlenin tamamına ulaşmanın kısıtlı
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
407
D. TABİLOĞLU ve F. YARDIMCIOĞLU
zaman ve yüksek maliyet nedeniyle mümkün olmadığı durumlarda deneklerin
araştırmacı tarafından seçildiği bir yöntem olan kolayda örnekleme sosyal
bilimlerde sıkça kullanılmaktadır.
Muhtemel hataları düzeltebilme ve anketten beklenen amacın gerçekleştirilmesi
amacıyla pilot bir uygulama yapılmış daha sonra anket Sakarya ilindeki faal gelir
vergisi ödeyen mükelleflerine yüz yüze görüşme yöntemi ile uygulanmıştır.
Anketlerde elde edilen veriler, SPSS for Windows 22.0 programı kullanılarak
analiz edilmiştir.
Gelir İdaresi Başkanlığının verilerine göre Sakarya İlinde ‘’Faal Gelir Vergisi
Mükellef Sayısı’’ Ağustos 2016 itibariyle 20.093 ‘tür. Sakarya ili merkez ve
ilçelerden rastgele 282 denekten toplanan veriler SPSS 21 programına aktarılmış ve
bu program yardımıyla yüzde dağılımları ile ilgili değerlendirmeler yapılmıştır.
282 kişinin katıldığı anket çalışmasında, ankete katılanların % 66.3’ü erkek ve %
33.7’si kadın mükelleflerden oluşmaktadır. Değerlendirme altına alınan
mükelleflerden % 74.1’i evli % 25.9’u ise bekârdır.
Ankete katılanların % 28’i 20-29 yaş aralığında, % 28’i 30-39 yaş aralığında, %
22.3’ü 40-49 yaş aralığında, % 15.2’si 50-59 yaş aralığında ve % 6.4’ü 60 yaş
üzerinde yer almaktadır. Bu tablodan anlaşılacağı üzere ankete katılan mükelleflerin
% 78.3’ü 50 yaş altında yer almaktadır.
Eğitim düzeyleri açısından bakıldığında çalışmaya dâhil olan mükelleflerin % 13.1’i
ilkokul, % 14.9’u ortaokul, % 30.1’i lise, % 18.8’i önlisans, % 24.1’i lisans ve %
3.9’u lisansüstü eğitime sahiptir. Bu tablodan anlaşılacağı üzere ankete katılan
kişilerin % 46.8’ini üniversite mezunları oluşturmaktadır.
Tablo 1: Sakarya İlindeki Mükelleflerin Demografik Özellikleri
Cinsiyet
Medeni Hâl
Yaş
Meslek
408
Kadın
Erkek
Evli
Bekâr
20-29 Arası
30-39 Arası
40-49 Arası
50-59 Arası
60 Ve Üstü
Tüccar
Esnaf
Serbest Meslek
Sanayici
Sayı
95
187
209
73
79
79
63
43
18
10
137
127
8
Yüzde
33.7
66.3
74.1
25.9
28.0
28.0
22.3
15.2
6.4
3.5
48.6
45.0
2.8
Eğitim
Aylık
Gelir
İlkokul
Ortaokul
Lise
Önlisans
Lisans
Lisansüstü
0-1000 Tl Arası
1001-2000 Tl Arası
2001-3000 Tl Arası
3001-4000 Tl Arası
4001 Tl ve Üzeri
0-1000 Tl Arası
Sayı
37
42
85
39
68
11
4
97
100
44
37
4
Yüzde
13.1
14.9
30.1
18.8
24.1
3.9
1.4
34.4
35.5
15.6
13.1
1.4
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Mükelleflerin Hakları Konusundaki Farkındalığı: Sakarya İli Örneği
Ankete katılanların % 3.5’i Tüccar, % 48.6’sı Esnaf, % 45’i Serbest Meslek ve % 8’i
Sanayicilerden oluşmaktadır. Yapılan çalışma vergi yükünü üzerinde hisseden
mükellefleri hedef aldığı için tevkifat usülüyle vergilendirilen mükellefler kapsam
dışında bırakılmış olup yalnızca beyanname verme yoluyla vergilendirilen
mükelleflere anket uygulanmıştır. Bu nedenle mükellefler özellikle bu dört meslek
grubu içersinden seçilmiştir.
Gelir düzeyleri açısından bakıldığında ise ankete katılanların % 1.4’ü 0-1000 tl
arasında, % 34.4’ü 1001-2000 tl arasında, % 35.5’i 2001-3000 tl arasında, % 15.6’sı
3001-4000 tl arasında ve % 13.1’i 4001 tl ve üzerinde yer almaktadır.
3.6. Ölçme Aracı
Sakarya ili özelinde yapılan anket çalışmasında, mükelleflere demografik
özelliklerini belirlemeye yönelik yaş, cinsiyet, medeni durum, eğitim, meslek ve
aylık gelirlerine yönelik soruların dışında mükellef haklarına yönelik bilgi düzeyini
ölçen 28 soruluk bir anket formu yöneltilmiştir. Bu sorularda sınıflama ölçeği
kullanılmış olup veriler SPSS programına girilirken 1’den başlanarak numerik
olarak kodlanmıştır.
Ankette demografik özellikler dışında mükelleflere yöneltilen sorular bilgi düzeyini
ölçmeye yönelik sorular oldukları için 5’li Likert ölçeğine göre sorulmuş olup
mükellef haklarına yönelik ilk 17 soru için cevapların, Kesinlikle Bilmiyorum,
Bilmiyorum, Fikrim Yok, Biliyorum, Kesinlikle Biliyorum şeklinde işaretlenmesi
istenmiştir. Geriye kalan 11 soru vergi ve vergi idaresi ile ilgili görüşlere katılım
derecesini belirtmek amacıyla sorulduğu için cevapların, Kesinlikle Katılmıyorum,
Katılmıyorum, Kararsızım, Katılıyorum, Kesinlikle Katılıyorum şeklinde
işaretlenmesi istenmiştir.
3.7. Araştırma Bulguları
Bu kısımda mükelleflerin Vergi Usul Kanunu’nda yer alan mükellef haklarına
ilişkin bilgi düzeyini ortaya çıkarmaya yönelik sorulara verdikleri cevapların analizi
üzerinde durulacaktır. Ayrıca mükelleflerin vergi ve vergi idaresi ile ilgili
değerlendirmelere katılım derecesine ilişkin görüşlerine de yer verilecektir.
Çalışmada mükellef haklarına ilişkin sorular dört gruba ayrılmıştır. Bunlar sırasıyla;
tarh ve tahsil sırasındaki mükellef hakları, idari yollar sırasındaki mükellef hakları,
yargılama sırasındaki mükellef hakları ve denetim sırasındaki mükellef haklarından
oluşmaktadır.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
409
D. TABİLOĞLU ve F. YARDIMCIOĞLU
Yüzdeler
1.Mükellefin önceden ödediği bir vergi borcunu
sonradan hesaplanan vergi borcundan düşebilme
hakkı vardır.
2.Mükellefin Vergi Usul Kanununa göre kendi
beyanına göre yapılan işlemlere karşı dava
açamayacak olduğu halde ihtirazi (çekinceli)
kayıtla verdiği beyannameler için dava açma
hakkı vardır.
3.Mükellef kaçakçılık sucu nedeniyle sebep
olduğu vergi ziyaı için pişmanlık talebiyle
beyanname verdiği takdirde vergi ziyaı cezası
kesilmez.
4.Mükellefin vergi borcunu çok zor durumda
kaldığı takdirde 36 ayı geçmemek üzere düşük
bir faiz ödemek suretiyle erteleme hakkı vardır
5.Mükellefin doğal afetlerden zarar görmesi
durumunda vergi borçlarının bir kısmının ya da
tamamının silinmesini talep etme hakkı vardır.
6.Mükellefin kesilen vergi ve cezaların kendisine
bildirildiği tarihten itibaren 30 gün içinde Vergi
Mahkemesine dava açma hakkı vardır.
%
%
%
%
Kesinlikle
Bilmiyorum
Biliyorum
Fikrim Yok
Katılma Dereceği
Bilmiyorum
Kesinlikle
Bilmiyorum
Tablo 2: Tarh ve Tahsil Sırasındaki Mükellef Haklarına İlişkin Değerlendirmeler7
%
23.8 20.9 16.7 29.1 9.6
25.9 23.8 22.7 19.1 5.5
24.1 27.7 24.1 14.5 9.6
11.0 21.6 18.8 37.2 11.3
7.4
16.3 17.4 42.9 16.0
9.9
17.7 15.2 37.6 19.5
Mükellefin tarh ve tahsil sırasındaki haklarına ilişkin sorulara verdikleri cevaplar
ışığında tablo 2’deki verileri değerlendirdiğimizde;
İçsel tutarlılığın ölçümünde en yaygın kullanılan yöntem Cronbach Alpha olarak bilinen
alfa katsayısıdır. Alfa değer olası olası tüm ikiye ayırma kombinasyonları sonucu ortaya
çıkacak olan ikiye ayırma katsayılarının bir ortalamasını göstermektedir ve 0 ila 1 arası
değerler almaktadır. Her ne kadar literatürde kabul edilebilir değer 0.7 olması belirtilse de
bu değerin 0.5’e kadar makul kabul edilebileceği öngörülmektedir (Altunışık ve diğ, 2010).
Bu çalışmada iç tutarlılığın ölçümü bu katsayı kullanılarak yapılmıştır. Öğrencilerin eğitim
için Türkiye’yi tercih nedeni ile ilgili sorulara ilişkin iç tutarlılığın araştırılması amacıyla
yapılan Cronbach’s Alpha test değeri 0.764’dür. Bu anlamda soruların iç tutarlılığa sahip
olduğu belirtilebilir.
7
410
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Mükelleflerin Hakları Konusundaki Farkındalığı: Sakarya İli Örneği
Ankete katılan 282 kişiden % 61’i önceden kesinti suretiyle ödediği verginin
sonradan hesaplanan vergiden düşebilme hakkı olduğunu bilmediğini, % 72.4’si
ihtirazi (çekinceli) kayıtla verdiği beyannameler için dava açma haklarının olduğunu
bilmediğini, % 75.9’u kaçakçılık sucu nedeniyle sebep olduğu vergi ziyaı için
pişmanlık talebiyle beyanname verdiği takdirde vergi ziyaı cezası kesilmediğini
bilmediğini, % 51.4’ü zor durumda kaldığı takdirde borçlarının ertelenmesini
isteyebilme hakkı olduğunu bilmediğini, % 41.1’i doğal afetlerden zarar gördüğü
takdirde vergi borçlarının bir kısmının ya da tamamının silinmesini talep etme
hakkı olduğu bilmediklerini, % 42.8’i kendisine kesilen vergi ve cezalar için 30 gün
içinde vergi mahkemesine dava açma hakkı olduğunu bilmediğini beyan etmiştir.
Tüm bu oranları değerlendirdiğimizde mükelleflerin tarh ve tahsil sırasındaki
mükellef haklarına ilişkin bilgi düzeylerinin düşük olduğu sonucu belirtilebilir.
9.Vergi Dairesince düzeltme talebi reddedilen
mükellefin şikâyet yolu ile Maliye Bakanlığına
başvuru hakkı vardır.
10.Mükellefin kesilen vergi cezasını dava konusu
yapmamış olmak şartıyla ihbarnamenin kendisine
bildirildiği tarihten itibaren 30 gün içinde
cezalarda indirim talep etme hakkı vardır.
Biliyorum
%
%
%
Kesinlikle
Bilmiyorum
Fikrim Yok
7.Mükellefin vergi idaresi ile arasında çıkan
uyuşmazlıkların çözümü için yargı yoluna
gitmeden önce uzlaşma talep etme hakkı vardır
8.Mükellefin vergi hatasının bulunması
durumunda düzeltme talep etme hakkı vardır
%
Bilmiyorum
Kesinlikle
Bilmiyorum
Tablo 3: İdari Yollar Sırasındaki Mükellef Halklarına İlişkin Değerlendirmeler8
%
8.5
19.9 12.4 40.8 18.4
9.2
21.3 12.4 38.3 18.8
17.0 22.7 25.2 23.4 11.7
12.1 23.8 23.8 27.0 13.5
Mükelleflerin idari yollar sırasındaki haklarına ilişkin sorulara verdikleri cevaplar
ışığında tablo 3’teki verileri değerlendirdiğimizde;
Ankete katılan 282 kişinin % 40.8’i vergi idaresi ile arasında çıkan uyuşmazlıkların
çözümü için yargı yoluna gitmeden önce uzlaşma talep etme hakkı olduğunu
İç tutarlılığın araştırılması amacıyla yapılan Cronbach’s Alpha test değeri 0.775’dir. Bu
anlamda soruların iç tutarlılığa sahip olduğu belirtilebilir.
8
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
411
D. TABİLOĞLU ve F. YARDIMCIOĞLU
bilmediğini, % 51.9’u vergi hatasının bulunması durumunda düzeltme talep etme
hakkı olduğunu bilmediğini, % 64.9 ‘u Vergi Dairesince düzeltme talebi
reddedildiği takdirde şikâyet yolu ile Maliye Bakanlığına başvuru hakkı olduğunu
bilmediğini, % 59.7’si kesilen vergi cezasını dava konusu yapmamış olmak şartıyla
ihbarnamenin kendisine bildirildiği tarihten itibaren 30 gün içinde cezalarda
indirim talep etme hakkı olduğunu bilmediğini beyan etmiştir. Bu oranlara bakarak
mükelleflerin yarısından coğunun idari haklar sırasındaki mükellef haklarına ilişkin
bilgi düzeylerinin düşük olduğu belirtilebilir.
%
%
%
%
Kesinlikle
Bilmiyorum
Biliyorum
Yüzdeler
Fikrim Yok
Katılma Dereceği
Bilmiyorum
Kesinlikle
Bilmiyorum
Tablo 4: Yargılama Sırasındaki Mükellef Haklarına İlişkin Değerlendirmeler9
%
11.Mükellefin makul sürede ve adil bir şekilde
yargılanmayı talep etme hakkı vardır
8.9 18.4 17.7 35.8 19.1
12.Mükellefin soruşturma ve sorgulama sırasında
avukat veya temsilci bulundurma ve ondan yardım
talep etme hakkı vardır.
6.4 17.4 17.0 36.5 22.7
Mükellefin yargılama sırasındaki haklarına ilişkin sorulara verdikleri cevaplar
ışığında tablo 4’deki verileri değerlendirdiğimizde;
Ankete katılan 282 kişinin % 45’i makul sürede ve adil bir şekilde yargılanmayı
talep etme hakkı olduğunu, % 40.8’i ise soruşturma ve sorgulama sırasında avukat
ve temsilci bulundurma ve ondan yardım talep etme hakkı olduğunu bilmediğini
beyan etmiştir. Bu oranlara bakarak yine mükelleflerin büyük bir coğunun
yargılama sırasındaki haklarına ilişkin bilgi düzeylerinin düşük olduğunu
söylenebilir.
Mükelleflerin denetim sırasındaki haklarına ilişkin sorulara verdikleri cevaplar
ışığında tablo 5’i değerlendirdiğimizde;
Ankete katılan 282 kişinin % 24.5’i kimlik ibrazında bulunmayan denetim
elemanlarına bilgi ve belge verme zorunluluğunun olmadığını, % 30.8’i vergi
denetiminin uygun bir yerde ve mesai saatleri içerisinde yapılmasını isteme hakkı
olduğunu, % 72.4’ü vergi denetiminden önce mektup ya da telefon vasıtasıyla
İç tutarlılığın araştırılması amacıyla yapılan Cronbach’s Alpha test değeri 0.727’dir. Bu
anlamda soruların iç tutarlılığa sahip olduğu belirtilebilir.
9
412
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Mükelleflerin Hakları Konusundaki Farkındalığı: Sakarya İli Örneği
denetimi yapılacak vergi konusuna ilişkin gerekli belgeler konusunda
bilgilendirilme isteme hakkı olduğunu, % 60.6’sı zor durumda kaldığı takdirde
belgeleri hazırlayabilmek için ek süre isteme hakkı olduğunu, % 27.3’ü denetim
sürecinde ve sonrasında şahsi bilgilerinin gizli kalmasını isteme hakkı olduğunu
bilmediğini beyan etmiştir. Bu oranlara bakarak mükellefin kimlik ibrazında
bulunmayan denetim elemanına bilgi vermek zorunda olmaması, vergi denetiminin
uygun bir ve mesai saatleri içerisinde yapılmasını isteme ve vergi mahremiyeti
konusundaki bilgi düzeyinin yüksek olduğu söylenebilir. Ancak denetimi yapılacak
konu hakkında bilgi istenmesi ve ek süre talebine ilişkin bilgi düzeyleri oldukça
düşük olduğu belirtilebilir.
Biliyorum
13.Mükellefin kimlik ibrazında bulunmayan
denetim elemanlarına bilgi ve belge verme
zorunluluğu yoktur.
%
%
%
5.0
9.6
9.9
14.Mükellefin vergi denetimini uygun bir yerde
ve mesai saatleri içerisinde yapılmasını isteme
hakkı vardır.
6.7
10.3 13.8 46.1 23.0
Kesinlikle
Bilmiyorum
Fikrim Yok
%
Kesinlikle
Bilmiyorum
Bilmiyorum
Tablo 5: Denetim Sırasındaki Mükellef Haklarına İlişkin Değerlendirmeler10
%
43.6 31.9
15.Vergi denetiminden önce mükellefin mektup
ya da telefon vasıtasıyla denetimi yapılacak vergi
konusuna ilişkin gerekli belgeler konusunda
bilgilendirilmesini isteme hakkı vardır.
14.9 25.9 31.6 17.0 10.6
16.Mükellef zor durumda ise belgeleri
hazırlayabilmesi için ek süre isteme hakkı vardır.
10.6 23.0 27.0 27.3 12.1
17.Denetim sürecinde ve sonrasında mükellefin,
şahsi bilgilerinin gizli kalmasını isteme hakkı
vardır.
5.7
9.2
12.4 42.2 30.5
İç tutarlılığın araştırılması amacıyla yapılan Cronbach’s Alpha test değeri 0.748’dir. Bu
anlamda soruların iç tutarlılığa sahip olduğu belirtilebilir.
10
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
413
D. TABİLOĞLU ve F. YARDIMCIOĞLU
Fikrim Yok
Biliyorum
Kesinlikle
Bilmiyorum
Bilmiyorum
Kesinlikle
Bilmiyorum
Tablo 6: Vergi Ve Vergi İdaresi İle İlgili Değerlendirmeler11
%
7.8
%
4.3
%
8.2
%
28.7
%
51.1
5.7
5.7
4.6
29.8
54.3
13.5
15.2
30.9
26.6
13.8
24.8
17.0
29.1
17.7
11.3
5.3
12.1
16.7
28.7
37.2
3.9
3.9
11.7
33.3
47.2
24.Vergi mevzuatını çok karmaşık bulduğum için
anlamakta zorluk çekiyorum.
7.8
6.4
11.7
36.5
37.6
25.Maliye Bakanlığı’nın internet uygulamalarından
yeteri kadar faydalanabiliyorum.
16.3
20.6
25.5
24.5
13.1
26.Mükellefin hakları konusunda yeteri kadar bilgi
sahibi olması vergi idaresine olan güvenini
artırmaktadır.
5.0
8.2
16.0
38.7
32.3
30.1
27.7
18.4
13.5
10.3
3.5
6.7
17.4
39.4
33.0
Katılma Dereceği
Yüzdeler
18.Genel olarak vergi oranlarını çok yüksektir.
19.Vergi kayıp ve kaçakları vergi sisteminin
adaletsizliğinden kaynaklanmaktadır.
20.Toplanan vergiler kamu hizmeti olarak geri
dönmektedir.
21.Vergilerin nereye harcandığı konusunda devlet açık
ve şeffaftır.
22.Eğitim düzeyinin artması mükellef hakları
konusunda farkındalık oluşturmaktadır.
23.Basit ve anlaşılır bir şekilde düzenlenmiş vergi
mevzuatında mükellef haklarını daha iyi anlayabilir.
27.Vergi idaresi mükellef hakları konusunda halkı
yeterince bilinçlendirmektedir.
28.Medyada, yazılı ve görsel basında mükellef haklarının
anlatılması mükellefin vergi ödeme konusundaki
gayretini artıracaktır.
Mükelleflerin vergi ve vergi idaresine ilişkin görüşlere katılım derecesine
bakıldığında;
Ankete katılan 282 mükelleflerin %79.8’i vergi oranlarını yüksek ve % 84.1’i vergi
sistemini adaletsiz bulmaktadır. Ankete katılan mükelleflerin% 40.4’ü toplanan
vergilerin kamu hizmeti olarak döneceğini düşünürken,% 30.9’u kararsız kaldığını
ve % 28.7’i ise bu görüşe katılmadıklarını beyan etmiştir.
İç tutarlılığın araştırılması amacıyla yapılan Cronbach’s Alpha test değeri 0.656’dır. Bu
anlamda soruların iç tutarlılığa sahip olduğu belirtilebilir.
11
414
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Mükelleflerin Hakları Konusundaki Farkındalığı: Sakarya İli Örneği
Ankete katılan mükelleflerin % 29’u vergilerin nereye harcandığı konusunda
devletin açık ve şeffaf olduğunu düşünmekte, % 65.9 ‘u eğitim düzeyinin artması
mükellef hakları konusunda farkındalık oluşturacağı inancındadır.
Ankete katılanların büyük bir çoğunluğu (%80.5’i) basit ve anlaşılır bir şekilde
düzenlenmiş vergi mevzuatında haklarını daha iyi öğrenebileceklerini beyan
etmekte ve yine büyük bir çoğunluk (%74.1) vergi mevzuatını karmaşık bulduğunu
beyan etmektedir.
Vergi idaresi ile ilgili görüşlere katılım derecesine baktığımızda; ankete katılan
mükelleflerin yalnızca % 37.6’sının Maliye Bakanlığı’nın internet uygulamalarından
yeteri kadar faydalanabildi görülmektedir. Özellikle teknoloji çağında internetin
etkin kullanımı epey bir önem arz etmesine rağmen söz konusu oranın oldukça
düşük olduğu söylenebilir. Ankete katılan mükelleflerin % 71’i hakları konusunda
yeterince bilgi sahibi olursa vergi idaresine olan güvenininin artacağını beyan
etmiştir. Ayrıca mükelleflerin % 57.8’i vergi idaresinin mükellef hakları konusunda
halkı yeterince bilinçlendirmediğini beyan ederken, % 18.4’ü bu konuda kararsız
olduklarını beyan etmiştir. % 72.4’ü ise medyada, yazılı ve görsel basında mükellef
haklarının anlatılması mükellefin vergi ödeme konusundaki gayretini artıracağını
ifade etmiştir.
SONUÇ VE ÖNERILER
Gerek ulusal gerekse uluslararası düzlemde iktidar sahiplerinin keyfi uygulamalarını
sınırlayan ve yasalarca kanuni güvence altına alınmış olan hakların mükellef
tarafından bilinmesi devlete olan güveni arttıracak, vergi kayıp ve kaçaklarını
azaltacak olan önemli konulardan bir tanesidir. Mükellefler, haklarının yasalar
tarafından korunduğunu ve mükellef lehine uygulamalar içerdiğini bildikleri ölçüde
vergiye gönüllü uyum sağlama yoluna gideceklerdir. Ancak yapılan çalışmada
mükelleflerin büyük çoğunluğunun mükellef hakları konusunda yeterince bilgi
sahibi olmadığı görülmektedir. Yapılan çalışmanın bulgularını kısaca aşağıdaki gibi
özetlenebilir;
Mükelleflerin tarh ve tahsil sırasındaki haklara ilişkin bilgi düzeyleri;
Önceden ödenen bir vergi borcunun sonradan hesaplanan vergi borcundan
düşmesine imkan sağlayan mahsup müessesesine ilişkin mükelleflerin %
61’i bilgi sahibi değildir.
Kendi beyanlarına karşı dava açamayacak oldukları ancak ihtirazi olarak
verdikleri beyannamelere karşı kava açabileceklerini bilmeyen mükellef
oranı % 72.4’tür.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
415
D. TABİLOĞLU ve F. YARDIMCIOĞLU
Kaçakçılık sucu nedeniyle sebep olduğu vergi ziyaı için pişmanlık talebiyle
beyanname verdiği takdirde vergi ziyaı cezası kesilmediğini bilmeyen
mükellef oranı % 75.9’dur.
Vergi borçlarının ertelenmesine imkan sağlayan tecil müessesesine ilişkin
mükelleflerin % 51.4’ü bilgi sahibi değildir.
Vergi borcunun kısmen ya da tamamen silinmesine imkan tanıyan terkin
müessesinden haberdar olmayan mükellef oranı % 41.1’dir.
Vergi mahkemesine kendisine kesinlen vergi ve cezalar için otuz güç içinde
dava açma hakları olduğunu bilmeyen mükellef oranı % 42.8’dir.
Mükelleflerin idari yollar sırasındaki haklara ilişkin bilgi düzeyleri;
İdare ve mükellef arasındaki uyuşmazlığa ilişkin yargıya intikal etmeden
çözüm yolu sunan uzlaşma müessesesinden haberdar olmayan mükellef
sayısı % 40.8’dir.
Vergi hatasının bulunması durumda düzeltme talep edebilme hakkı
olduğunu bilmeyen mükellef oranı % 51.9’dir.
Vergi dairesince düzeltme talebi reddedilen mükellefin şikâyet yolu ile
maliye bakanlığına başvuru hakkının olduğunu bilmeyen mükellef oranı %
64.9’dur.
Dava edilmemiş olmak şartıyla kesilen cezaya karşı indirim hakkı sağlayan
cezalarda indirim müessesinden haberdar olmayan mükellef oranı %
59.7’dir.
Mükelleflerin yargılama sırasındaki haklara ilişkin bilgi düzeyi;
Adil ve makul sürede yargılanmayı isteme hakkı olduğunu bilmeyen
mükellef oranı % 45’dir.
Avukat ve temsilci bulundurma hakkı olduğunu bilmeyen mükellef oranı %
40.8’dir.
Mükelleflerin denetim sırasındaki haklara ilişkin bilgi düzeyi;
Kimlik ibraz etmeyen vergi denetim elemanına bilgi verme zorunluluğunun
olmadığını bilmeyen mükellef oranı % 24.5’dir.
Uygun yer ve zamanda denetim yapılması isteme hakkı olduğunu bilmeyen
mükellef oranı % 30’dur.
416
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Mükelleflerin Hakları Konusundaki Farkındalığı: Sakarya İli Örneği
Vergi denetiminden önce mektup ya da telefon vasıtasıyla denetimi
yapılacak vergi konusuna ilişkin gerekli belgeler konusunda bilgilendirilme
isteme hakkı olduğunu bilmeyen mükellef oranı % 72.4’dür.
Zor durumda ise belgeleri hazırlayabilmesi için ek süre isteme hakkı
olduğunu bilmeyen mükellef oranı % 60.6’dır.
Denetim sürecinde ve sonrasında şahsi bilgilerinin gizli kalmasını isteme
hakkı olduğunu bilmeyen mükellef oranu % 27.3’dir.
Ayrıca mükelleflerin çoğunluğunun vergi oranlarını yüksek, vergi sistemini
adaletsiz bulduğu görülmektedir. Mükellefler vergi mevzuatının karmaşıklığı
nedeniyle anlaşılmasının güç olduğu ve basit bir şekilde hazırlanan vergi
kanunlarında haklarını daha iyi bileceklerini ifade etmektedirler. Maliye
bakanlığının halkı yeterince bilinçlendirmediğini ifade eden mükellefler, medyada,
yazılı ve görsel basında haklarının anlatılmasının idareye olan güveni arttıracağını
ve vergi ödeme gayretlerini arttıracağını inancındadırlar.
Sonuç olarak yapılan bu çalışmada mükelleflerin büyük bir bölümünün vergi
hukukunda yer alan hakları konusunda yeterince bilgi sahibi olmadığı
görülmektedir. Bu sonuç çalışmamızın başında belirtilen ‘’mükellefler haklarını
bilmemektedir’’ hipotezimizi doğrulamaktadır.
Mükellef haklarının bilinmesi idare ve mükellef arasındaki güven ilişkisinin
kurulması açısından önem teşkil etmektedir. Bu nedenle vergi mevzuatında yer alan
mükellef haklarına ilişkin bilgilerin daha sistematize ve daha anlaşılır bir şekilde
belirtilmesi ve mükelleflere hakları konusunda bilgilendirmelerin gerek görsel
geekse yazılı araçlarla daha sık bir şekilde yapılması önerilebilir. Bu sayede vergiye
ilişkin bilgi düzeyi artan mükellefin bilinç düzeyi de artacak ve vergi kaçırma
eğilimi azalış gösterebilecektir.
KAYNAKÇA
Altunışık, R., Coşkun, R., Bayraktaroğlu, S., & Yıldırım, E. (2010). Sosyal
bilimlerde araştırma yöntemleri: SPSS uygulamalı. Sakarya
yayıncılık.
Arslan, M. (2011). Vergi Hukuku (Yedinci Ba). Bursa: MKM Yayınclık.
Ay, H., Şahin, Ü., & Soylu, H. (2010). Mükellef ile Vergi Dairesi İlişkilerinde
Yönetişimin Rolü ve Karaman İli Örneği. C.Ü İktisadi ve İdari Bilimler
Dergisi, Cilt:11(Sayı:1), 272–288.
Bakar, F. (2011). Mükellef Haklari ve Türki̇ye’de Mükellef Haklarinin
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
417
D. TABİLOĞLU ve F. YARDIMCIOĞLU
KorunmasinaYöneli̇k Öneri̇ler. Uludağ Üniverstesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Bentley, D. (2002). The Significance of Declarations of Taxpayers ’ Rights and
Global Standards for the Delivery of Tax Services by Revenue Authorities.
Bond University Law Faculty Publications, (Mayıs). Retrieved from
http://epublications.bond.edu.au/law_pubs/35
Bilici, N. (2003). Vergi Hukuku (Yedinci Ba). Ankara: Yaklaşım Yayınları.
Biniş, M. (2012). Vergi Hatalarının Mükellef ve İdare Açısından Sonuçları ve Bu
Sonuçları Saptamaya Yönelik Yapılan Bir Araştırma. Süleyman Demirel
Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi , Cilt:17(Sayı:2), 485–
508.
Brzeziński, B. (1990). Taxpayers’ Rights: Some Theoretical Issues, 17–19.
Retrieved from http://www.profinfo.pl/img/401/pdf40146684_5.pdf
Buyrukoğlu, S., & Erasa, İ. (2012). Vergi Bilincinin Oluşmasında Mükellef
Haklarının Yeri ve Önemi. Vergi Dünyası Dergisi, (Sayı:375), 116–127.
Canbay, T. (2009). Dünyada Vergileme Anlayışındaki Değişim (Antikçağdan
Günümüze). (D. Yayınları, Ed.). Bursa.
Cansiz, H. (2006). Vergi Mükelleflerinin Vergiyi Algılama Hakkındaki Görüşleri:
Afyonkarahisar İli Örneği. Afyon Kocatepe Üniversitesi İ.İ.B.F Dergisi,
Cilt:8(Sayı:2), 115–138.
Çetin Gerger, G., Bakar, F., & Gerçek, A. (2016). Türkiye’de Mali Müşavirlerin
Mükellef Haklarına ve Gelir İdaresine Bakışını Etkileyen Faktörlerin
Belirlenmesi. Sosyo Ekonomi Dergisiekonomi, Cilt:24(Sayı: 29), 45–71.
http://doi.org/10.17233/se.2016.06.002
Çetin, G., & Gökbunar, R. (2010). Mükellef Haklarına Vergi İdaresi
Çalışanlarının Bakışı. Yönetim ve Ekonomi Dergisi, Cilt:17(Sayı:1), 23–46.
Çiçek, H., Bozdoğan, K., & Bozdoğan, D. (2012). Vergiye Mükellef Tepkileri ve
Vergi Kaçakçılığında Vergi Cezalarının Caydırıcılık Etkisi : Tokat İli Örneği.
Finans Politik & Ekonomik Yorumlar Dergisi, Cilt:49(Sayı: 564), 61–75.
Dumlupınar, S., & Yardımcıoğlu, F. (2015). Vergi Denetimlerinin Kayıtdışı
Ekonomi Üzerine Etkisi : Trabzon İli Örneği. Maliye Araştırmaları Dergisi,
Cilt:1(Sayı:1), 1–16.
Egeli, H., & Dağ, M. (2012). Türk Vergi Hukuku Açısından Mükellef Haklarının
Değerlendirilmesi. Maliye Dergisi, (Sayı: 163), 130–146. Retrieved from
418
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Mükelleflerin Hakları Konusundaki Farkındalığı: Sakarya İli Örneği
http://dergiler.sgb.gov.tr/calismalar/maliye_dergisi/yayinlar/md/163/16308.pdf
Ercan, İ., & Gül, A. (2009). Vergi Mükellefinin Ödev ve Hakları. İstanbul:
İSMMMO Yayınları.
Erol, A. (2010). Vergi İncelemesi & Mükellef Hakları (No:133 ed.). İstanbul:
İSMMMO Yayınları.
Gerçek, A. (2006). Vergilemede Mükellef Hakları ve Türkiye’deki Durumun
İncelenmesi. Vergi Sorunları Dergisi, (Sayı:209), 121–149.
GİB. (2009). Vergi Uyuşmazlıklarının Yargı Aşamasında Çözümlenmesi. Mükellef
Hizmetleri Daire Başkanlığı, Yayın No:9, 1–20.
Hazman, G. G. (2009). Vergi Bilincini Etkileyen Muhtemel Dışsal Etkenlerin
Lojistik Regresyon Analizi ile Tespiti. Akademik İncelemeler Dergisi,
Cilt:4(Sayı:1), 53–71.
Karaca, C., & Demirgil, B. (2014). Vergilemede Mükellef Haklari Ve
Vergi̇İnceleme ElemanlarininMali̇ Sorumluluklari. C.Ü. İktisadi ve İdari
Bilimler Dergisi, Cilt:15(Sayı:1), 365–382.
Mutlu, A., & Taşcı, K. (2013). Vergi Dairelerinin Mükellefe Davranış
Biçimlerinin Vergilemede Gönüllü Uyuma Etkisi:Malatya Örneği. Elektronik
Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt:12(Sayı:45), 214–233.
Ömürbek, N., Çiçek, H. G., & Çicek, S. (2007). Vergi Bilinci Üzerine Bir
İnceleme : Üniversite Öğrencileri Üzerinde Yapılan Anketin Bulguları.
Maliye
Dergisi,
(Sayı:153),
102–122.
Retrieved
from
http://212.174.133.188/calismalar/maliye_dergisi/yayinlar/md/153/omurbek_
cicek_cicek.pdf
Özdemir, A. R., & Ayvalı, H. (2007). Vergi Bilincine Sahip Bireylerin Fiş veya
Fatura Alma Duyarlılığını Etkileyen Faktörler. Maliye Dergisi, (Sayı:153),
51–73.
Öztan, B. (2002). Medeni Hukukun Temel Kavramları. Ankara: Turhan Kitapevi.
Pehlivan, O. (2006). Vergi Hukuku. Trabzon: Derya Kitapevi.
Şahpaz, K., Akgül, Ö., & Yardımcıoğlu, F. (2014). Fırıncı Esnafının Vergi Bilinci
ve Vergi Algısı: Sakarya İli Örneği. Siyaset, Ekonomi ve Yönetim
Cilt:2(Sayı:3),
59–82.
Retrieved
from
Araştırmaları
Dergisi,
http://www.siyasetekonomiyonetim.org
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
419
D. TABİLOĞLU ve F. YARDIMCIOĞLU
Şenyüz, D. (2008). Vergi Ceza Hukuku (Dördüncü B). Bursa: Ekin Kitapevi.
Tosuner, M., & Arıkan, Z. (2011). Vergi Uyuşmazlıklarının İdari Aşamada
Çözümü ve Türk Vergi Yargısı. İzmir: Kanyılmaz Matbaası.
Tosuner, M., & Arıkan, Z. (2013). Türk Vergi Sistemi. İzmir: Kanyılmaz
Matbacılık.
Tosuner, M., & Arıkan, Z. (2014). Vergi Usul Hukuku. İzmir: Kanyılmaz
Matbacılık.
Tosuner, M., & Demir, İ. C. (2008). Ege Bölgesi’nin Vergi Ahlâk Düzeyi. Afyon
Kocatepe Üniversitesi İ.İ.B.F Dergisi, Cilt:10(Sayı:2), 355–373.
Yaltı, B. (2006). Vergi Yükümlüsünün Hakları (Birinci Ba). İstanbul: Beta
Yayınevi.
420
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Kamu Teşviklerinin Yenilenebilir Enerji Yatırımları Üzerine Etkisi: Türkiye…
Kamu Teşviklerinin Yenilenebilir Enerji Yatırımları Üzerine Etkisi: Türkiye
Örneği
Yüksel BAYRAKTAR1
Halil İbrahim KAYA2
Abstract
In recent years, energy production from renewable energy sources has been a subject of
interest all over the world in terms of issues sustainable development, climate change and
energy security. Turkey has implemented a various regulations about this area in the last 10
years. Public incentives for energy production from renewable energy sources has led to a
significant increase on investments in renewable energy sources in Turkey. The aim of this
study ise the role of public incentives and regulations on renewable energy investments In
this study,Installed capacity data of renewable energy sources were utilized while examining
the case. As a result, it was determined that public incentives and regulations about
investments in renewable energy causes to an increase renewable energy investments.
Keywords: Renewable Energy Invesment, Public Incentives.
JEL Classification Code: Q4, Q42.
1. GİRİŞ
Dünya nüfusunun, sanayi üretiminin, şehirleşmenin her geçen gün artması enerji
ihtiyacının öneminin gittikçe artmasına neden olmaktadır. Enerji ihtiyacının
karşılanmasında fosil kaynaklar başat rolü oynamaktadır. Fosil kaynakların enerji
talebinin karşılanmasında diğer kaynaklara göre daha fazla kullanılması, fosil
kaynakları yeterince bulunmayan ülkeleri fosil kaynak zengini ülkelere bağımlı hale
getirerek hem ekonomik açıdan hem de enerji arz güvenliği açısından problemler
yaşamalarına yol açmaktadır. Ayrıca fosil kaynakların kullanımı ciddi çevre
problemlerini de beraberinde getirmektedir.
Fosil kaynakların kullanımından doğan problemler, birçok ülkeyi enerji
kullanımında hidrolik enerjisi, rüzgâr enerjisi, güneş enerjisi, jeotermal enerjisi,
biyokütle enerjisi ve hidrojen enerji gibi yenilebilir enerji kaynaklarına
yöneltmektedir. Bu kaynakların kullanılarak enerji elde edilmesi son dönemde
ülkelerin üzerinde önemle durdukları bir konu haline gelmiştir. Fosil kaynakların
kullanımından ve bağımlılığından kaynaklanan sorunları çözebilmek için dünya
1
2
Doç, Dr, İstanbul Üniversitesi, İktisat Fakültesi, ybayraktar@istanbul.edu.tr.
Arş, Gör, Cumhuriyet Üniversitesi, İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi, halilkaya@cumhuriyet.edu.tr.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
421
Kamu Teşviklerinin Yenilenebilir Enerji Yatırımları Üzerine Etkisi: Türkiye…
Kamu Teşviklerinin Yenilenebilir Enerji Yatırımları Üzerine Etkisi: Türkiye
Örneği
Yüksel BAYRAKTAR1
Halil İbrahim KAYA2
Abstract
In recent years, energy production from renewable energy sources has been a subject of
interest all over the world in terms of issues sustainable development, climate change and
energy security. Turkey has implemented a various regulations about this area in the last 10
years. Public incentives for energy production from renewable energy sources has led to a
significant increase on investments in renewable energy sources in Turkey. The aim of this
study ise the role of public incentives and regulations on renewable energy investments In
this study,Installed capacity data of renewable energy sources were utilized while examining
the case. As a result, it was determined that public incentives and regulations about
investments in renewable energy causes to an increase renewable energy investments.
Keywords: Renewable Energy Invesment, Public Incentives.
JEL Classification Code: Q4, Q42.
1. GİRİŞ
Dünya nüfusunun, sanayi üretiminin, şehirleşmenin her geçen gün artması enerji
ihtiyacının öneminin gittikçe artmasına neden olmaktadır. Enerji ihtiyacının
karşılanmasında fosil kaynaklar başat rolü oynamaktadır. Fosil kaynakların enerji
talebinin karşılanmasında diğer kaynaklara göre daha fazla kullanılması, fosil
kaynakları yeterince bulunmayan ülkeleri fosil kaynak zengini ülkelere bağımlı hale
getirerek hem ekonomik açıdan hem de enerji arz güvenliği açısından problemler
yaşamalarına yol açmaktadır. Ayrıca fosil kaynakların kullanımı ciddi çevre
problemlerini de beraberinde getirmektedir.
Fosil kaynakların kullanımından doğan problemler, birçok ülkeyi enerji
kullanımında hidrolik enerjisi, rüzgâr enerjisi, güneş enerjisi, jeotermal enerjisi,
biyokütle enerjisi ve hidrojen enerji gibi yenilebilir enerji kaynaklarına
yöneltmektedir. Bu kaynakların kullanılarak enerji elde edilmesi son dönemde
ülkelerin üzerinde önemle durdukları bir konu haline gelmiştir. Fosil kaynakların
kullanımından ve bağımlılığından kaynaklanan sorunları çözebilmek için dünya
1
2
Doç, Dr, İstanbul Üniversitesi, İktisat Fakültesi, ybayraktar@istanbul.edu.tr.
Arş, Gör, Cumhuriyet Üniversitesi, İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi, halilkaya@cumhuriyet.edu.tr.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
421
Y. BAYRAKTAR ve H.İ. KAYA
genelinde birçok ülke, yenilenebilir enerji kaynakları kullanımını arttırmaktadır.
Ülkeler yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımının ve bu alana yapılan
yatırımların arttırılması için çeşitli kamu teşvik mekanizmalarını hayata
geçirmektedirler. Dahası son dönemlerde fosil yakıt bağımlısı ülkelerin dışında,
fosil yakıt zengini ülkelerin de yenilenebilir enerji yatırımlarını teşvik ettiği
görülmektedir.
Dünyada her yıl yenilenebilir enerjinin kullanımı artmaktadır. Yenilenebilir enerji
konusu, Türkiye’nin de 2023 hedefleri içerisinde yer almaktadır. Türkiye’nin 2023
enerji stratejisi kapsamında yenilenebilir enerjinin elektrik üretimindeki payının
%30’a çıkarılması ve bu doğrultuda yenilenebilir enerji yatırımlarını kamu teşvik
mekanizmaları aracılığıyla arttırması bulunmaktadır. Bu nedenle Türkiye son
dönemlerde yenilenebilir enerjinin yaygınlaşması için çeşitli kanun ve yönetmelikler
çıkararak bu alana özel önem atfetmektedir. Türkiye’nin fosil yakıtlar açısından
fakir bir ülke olması ve enerji arz güvenliğinde zaman zaman yaşanan problemler bu
konuyu daha da önemli hale getirmektedir.
2. Yenilenebilir Enerji Kaynaklarının Türkiye’deki Durumu
Türkiye, son 15 yıl içerisinde hem ekonomik ve sosyal gelişme göstermekte hem de
nüfusu artmaktadır. Türkiye bu gelişmelere paralel olarak kesintisiz, kaliteli,
güvenilir ve ekonomik koşullarda çevresel etkiyi de göz önünde bulundurarak enerji
üretimi gerçekleştirmek durumundadır. Bunun için ülke içerisinde yer alan
kaynakların kullanılması ve bu alanlara yatırım yapılması özel önem taşımaktadır
(Pasin ve Altınbilek, 1997:1). Ülkedeki kaynaklar içerisinde yenilenebilir enerji
kaynakları, gerek enerji üretimine katkısı gerekse sosyal ve çevresel etkisi
bakımından ayrışmaktadır. Yenilenebilir enerji; enerji kaynaklarının stoklarında
herhangi bir azalma olmadan üretimine ve tüketimine devam edilebilen enerji
türüdür (Aydın, 2014: 26). Yenilenebilir enerji; güneşten dünyaya yansıyan
enerjinin doğrudan ve/veya dolaylı bir biçimde kullanılması sonucunda ortaya
çıkmaktadır. Tabiatın kendi dengesi içerisinde yeniden ve aynı şekilde mevcut
olabilen enerji kaynakları; güneş, su, biyogaz, biyokütle, rüzgâr hidrojen, jeotermal
enerji ve deniz akıntıları gibi kaynakları kapsamaktadır (Albayrak, 2011: 20). Tablo
1’de yenilenebilir enerji kaynaklarına yer verilmiştir.
Tablo 1: Yenilenebilir Enerji Kaynakları
Yenilenebilir
Enerji
Kaynakları
DalgaGüneş Rüzgâr
Gel Git
Enerjisi enerjisi
Enerjisi
Okyanus,
Kaynak
Güneş Rüzgâr
Deniz
Kaynak: Tiftikçigil ve Yesevi (2015).
422
Biyokütle Jeotermal Hidrolik Hidrojen
Enerjisi Enerjisi Enerjisi Enerjisi
Biyolojik Yeraltı
Atıklar
Suları
Akarsu,
Nehir
Su
Ve
Hidroksitler
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Kamu Teşviklerinin Yenilenebilir Enerji Yatırımları Üzerine Etkisi: Türkiye…
Türkiye’nin diğer gelişmekte olan ülkelerle kıyaslandığında yenilenebilir enerji
kaynakları kullanımı düşüktür. Türkiye fosil kaynaklara olan bağımlılığını ve
ithalatını azaltabilmek için yenilenebilir enerji kaynaklarını harekete geçirmek
durumundadır. Türkiye’de hidrolik enerjisi ve suyla ilişkili kaynakların elektrik
üretiminde kullanımı, 1950’li yıllardan bu yana devam etmektedir. Ancak güneş,
rüzgâr, biyogaz, biyokütle ve jeotermal kaynakları henüz tam anlamıyla
kullanabildiği söylenemez (Erdil ve Erbıyık, 2015: 673). Tablo 2’de Türkiye’nin
yenilenebilir enerji kaynaklarının potansiyeli ile ilgili bilgilere yer verilmiştir.
Tablo 2: Türkiye’de Yenilenebilir Enerji Kaynakları Potansiyeli
Yenilenebilir enerji kaynakları
Güneş enerjisi (TW saat/yıl)
Güneş enerjisi (su) (mtep)
Hidroelektrik (TW saat/yıl)
Rüzgar enerjisi (TW saat/yıl)
Jeotermal(elektrik)(TWsaat/yıl)
Jeotermal ısınma (mtep)
Klasik Biyokütle (mtep)
Modern Biyokütle(mtep)
Kaynak: Öztürk ve Yüksel, 2016: 1265.
Teknik potansiyel
6105
500
240
120
2
7500
10
40
Ekonomik potansiyel
305
25
130
60
1
2850
8
25
Birçok araştırmacıya göre Türkiye, yenilenebilir enerji kaynakları açısından zengin
bir ülkedir. Türkiye hidroelektrik, rüzgâr ve jeotermal enerji açısından Avrupa
ülkeleri içerisinde en büyük potansiyele sahip olan ülkelerden biridir. Biyokütle ve
güneş enerjisi kaynakları da Türkiye’nin enerji bağımlılığını azaltmak için
potansiyeli olan kaynaklar olarak öne çıkmaktadır (Erdil ve Erbıyık, 2015: 675).
Tablo 3’te Türkiye’de yenilenebilir enerji üretimi hakkında 2000-2020 yıllarına ait
bilgilere yer verilmiştir.
Türkiye’nin 2000-2020 yılları arasında yenilenebilir enerji üretimi hakkında bilgi
veren Tablo 3’e bakıldığında, en çok üretimin hidroelektrik enerjisinden
kaynaklandığı görülmektedir. 2015 yılında 15 mtep olan yenilenebilir enerji arzının
2020 yılına gelindiğinde yaklaşık 20 mtep’e yaklaşacağı tahmin edilmektedir. Tablo
3 incelendiğinde göze çarpan diğer bir durum ise, yenilenebilir enerji kullanımının
hacim acısından artmasına rağmen, toplam birincil enerji arzı içerisindeki payının
düştüğü görülmektedir. Buradan çıkan sonuca göre, fosil enerji arzının yenilenebilir
enerji arzından daha fazla bir biçimde arttığı anlaşılmaktadır (Canka Kılıc, 2011:
41).
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
423
Y. BAYRAKTAR ve H.İ. KAYA
Tablo 3: Türkiye’de Yenilenebilir Enerji Kaynaklarından Üretim (2000-2020)
2000
2005
Birincil enerji üretimi
Hidroelektrik (ktoe)
2,656
4,067
Jeotermal, güneş ve rüzgar (ktoe)
978
1,683
Biyomass ve atık
6,457
5,325
Yenilenebilir enerji üretimi (ktoe)
10,091
11,074
Toplam üretime oranı (%)
38
48
Toplam Birincil enerji üretime 12
12
oranı (%)
Üretim
Hidroelektrik (GWh)
30,979
47,287
Jeotermal, güneş ve rüzgar (GWh)
109
490
Yenilenebilir enerji üretimi (GWh) 30,988
47,777
Toplam Üretime Oranı (%)
25
29
Toplam Tüketim
Jeotermal, güneş ve rüzgar (ktoe)
910
1385
Biyomass ve Atık (ktoe)
6457
5325
Toplam yenilenebilir tüketim (ktoe) 7367
6710
Toplam tüketime oranı (%)
12
10
Kaynak: Öztürk ve Yüksel (2016), s.1265.
2010
2015
2020
4,093
2,896
4,416
12,215
33
10
7,060
4,242
4,001
15,303
29
9
9,416
6,397
3,925
19,741
30
9
57,009
5,274
62,283
26
82095
7020
89,145
25
109,524
8766
118,290
25
2145
4416
6561
7
3341
4001
7342
6
5346
3925
9271
6
Yenilenebilir enerjiden elektrik üretiminin 2000 yılında 30 TWh, 2005 yılında 47
TWh, 2010 yılında 62 TWh ve 2015 yılında 89 TWh olduğu ve 2020 yılı
projeksiyonuna göre ise 118 TWh’a ulaşacağı tahmin edilmektedir. Bu durum
ülkenin yenilenebilir enerji kaynaklarından elektrik üretiminin sürekli artış
eğiliminde olduğunu göstermektedir.
2.1. Türkiye’de Güneş Enerjisi
Güneş enerjisi diğer enerji üretim sistemlerine kıyasla, çevreye daha az zarar veren,
bol ve kolay ulaşılabilen, ayrıca sürdürülebilir enerji üretimi için en güvenli
yollardan birisidir. Türkiye, 781.000 km2 yüzey alanıyla 36-42 kuzey enlemleri
arasında güneşli bir kuşakta yer almakta ve güneş enerjisi potansiyeli bakımından
birçok ülkeden iyi durumdadır. Türkiye’nin güneş enerjisi açısından yüksek bir
potansiyele sahip olmasına rağmen bu potansiyeli etkin bir biçimde kullandığı
söylenemez. Şekil 1’de Türkiye’nin Güneş Enerji Potansiyeli Atlasına yer
verilmiştir.
424
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Kamu Teşviklerinin Yenilenebilir Enerji Yatırımları Üzerine Etkisi: Türkiye…
Şekil 1:Türkiye’nin Güneş Enerji Potansiyeli Atlası Kaynak: YEGM
Türkiye, güneş enerjisini etkin ve verimli kullanabilmek için GEPA (Güneş
Enerjisi Potansiyeli Atlası)’nı hazırlamıştır. Yenilenebilir Enerji Genel Müdürlüğü
tarafından kullanıma sunulan bu atlasa göre Türkiye’nin yıllık toplam güneşlenme
süresi 2727 saat (günlük toplamı 7,5 saat), yıllık toplam gelen güneş enerjisi ise
1527 kWh/m2 yıl olarak belirtilmiştir. Türkiye, yıllık 110 gün gibi yüksek bir güneş
enerjisi potansiyeline sahiptir ve gerekli yatırımların yapılması durumunda yılda
birim metre karesinden ortalama olarak 1100 kWh’lik güneş enerjisi üretebilecek
durumdadır (Çanka Kılıc, 2015: 31). Bu da oldukça önemli bir potansiyeldir.
Türkiye’de son yıllarda yenilenebilir enerjiye yönelik getirilen kanun ve mevzuatlar
kapsamında güneş enerjisinden elektrik elde edilmesine yönelik yatırımların
arttığını söylemek mümkündür. Türkiye’de güneş enerjisinden elektrik üretiminin
yaygınlaştırılmasını amaçlayan 5346 sayılı Yenilenebilir Enerji Kanunu 2010
yılında revize edilmiş ve 2013 yılında mevzuat çalışmaları tamamlanmıştır. Güneş
enerjisinden elektrik üretimine yönelik getirilen teşvikler ve kolaylıklar neticesinde
ülkenin kurulu gücünde artışlar yaşanmıştır. Ayrıca güneş enerji sistemlerinde
yakalanan teknolojik gelişmeler maliyetlerin düşmesine ve verimliliğin artmasına
neden olmaktadır. Bu durum güneş enerji sistemleri kullanımını giderek daha
yaygın hale getirmektedir. Enerji Bakanlığı verilerine göre lisanssız elektrik üretim
santralleri ile birlikte 2015 yılı sonu itibariyle güneş enerjili santral sayısı 362’ye ve
bu santrallerin toplam kurulu gücü toplam 248,8 MW’ye ulaşmıştır (ETKB,2016).
2.2. Türkiye’de Rüzgâr Enerjisi
Güneş radyosyonunun yer yüzeylerini farklı ısıtmasından kaynaklanan rüzgar
enerjisi en önemli yenilenebilir enerji kaynaklarından biridir. Yer yüzeylerinin farklı
ısınması, basıncın, sıcaklığın ve nemin farklı olmasına, bu farklılıklar ise havanın
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
425
Y. BAYRAKTAR ve H.İ. KAYA
hareketine neden olmaktadır. Yüksek basınçtan alçak basınca doğru olan hava
hareketi ise rüzgârı ortaya çıkarmaktadır (Şenel ve Can, 2015: 47). Rüzgâr enerjisi,
yenilenebilir ve tükenmez bir kaynak olmasının yanı sıra, çok az olumsuz çevresel
etkiye sahiptir. Rüzgâr enerjisi son dönemlerde dünya genelinde artan enerji
ihtiyacını karşılayabilmek için elektrik üretiminde kullanılmaktadır.
Rüzgâr enerji sistemleri yatay eksenli ve dikey eksenli olmak üzere iki gruba
ayrılmaktadır. Yatay eksenli sistemler, dikey eksenli sistemlere kıyasla daha ucuzdur
ve kurulumları ile üretimleri daha kolay performansları ise daha yüksektir. Ancak
bu sistemlerin bakımı zordur. Dikey sistemlerin avantajı ise daha az gürültülü
olmaları, mekanizmalarının daha güvenilir olması ve görsel anlamda daha zarif
olmasıdır (Öztürk ve Yüksel, 2016: 1266). Rüzgâr türbinlerinin ilk kurulum
maliyetleri çok yüksektir. Buna karşın türbinlerin hammaddeye ihtiyaç
duymamaları işletme maliyetlerinin düşük olmasına neden olmaktadır. Rüzgâr
türbin teknolojisinin ilerlemesi neticesinde rüzgâr enerjisinden elektrik üretimi
maliyeti giderek düşmektedir. Bu durum yenilenebilir enerji türleri içerisinde
rüzgâr enerjisinin kullanımını arttırmaktadır. Bir rüzgâr türbini 8000 farklı
bileşenden oluşmaktadır. Türkiye, türbin bileşenlerinin büyük bir kısmını
yurtdışından ithal etmektedir. Rüzgâr türbini ana bileşenlerinden olan kuleler ise
genellikle yerli piyasada üretilmektedir (Can ve Şenel: 2015: 48).
Türkiye rüzgâr potansiyeli bakımından zengin bir ülkedir. Kıyı alanları, dağlık
alanlar ve açık araziler rüzgâr potansiyelinin yüksek olduğu alanlardır. 1990’lı
yıllardan bu yana Türkiye’nin rüzgâr enerjisi ile ilgili üretim potansiyelinin
belirlenebilmesi için çeşitli ölçümler yapılmaktadır. Türkiye’nin batı kıyıları rüzgar
potansiyeli yüksek olan yerledir. En yüksek rüzgâr hızı Marmara denizinin
kenarlarında ve Antakya’da küçük bir alanda belirlenmiştir. Deniz seviyesinden 50
m yükseklik hesaba katılarak yapılan ölçümlerde Ege, Marmara ve Doğu Anadolu
Bölgelerinin yüksek enerji potansiyellerine sahip olduğu görülmüştür. Türkiye’nin
yıllık ortalama rüzgâr hızı 2.58 (m/s) ve yıllık ortalama 25.82 (W/m2) rüzgar
yoğunluğu bulunmaktadır (Öztürk ve Yüksel, 2016: 1267).
2016 Ocak ayında Türkiye Rüzgâr Enerji Birliği tarafından yayınlanan rapora göre
Türkiye’de kurulumu tamamlanmış ve faaliyette bulunan 113 rüzgâr enerji santrali
bulunmaktadır. Bu rüzgâr enerji santrallerinin toplam kurulu gücü 4.718,30
MW’ye ulaşmıştır. İşletmede bulunan rüzgâr enerji santrallerinin bölgelere göre
dağılımına bakıldığında %37.72’lik oranla Ege Bölgesi başı çekmektedir. Ege
Bölgesi’ni sırasıyla Marmara, Akdeniz, İç Anadolu, Karadeniz ve Güneydoğu
Anadolu Bölgesi takip etmektedir. Ege ve Marmara Bölgesinde sırasıyla 1.779,5
MW ve 1.743,25 MW’lik rüzgâr santralleri kurulu gücü bulunmaktadır. En fazla
426
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Kamu Teşviklerinin Yenilenebilir Enerji Yatırımları Üzerine Etkisi: Türkiye…
rüzgar enerji santralinin bulunduğu il ise Balıkesir’dir. Ayrıca inşa halinde bulunan
1.868,85 MW güce sahip 61 rüzgâr enerji santrali bulunmaktadır. Mevcut
toplamın yaklaşık %30’una tekabül eden bu güç teşvik mekanizmalarının yatırımları
teşvik ettiğinin örneği olarak gösterilebilir (TUREB, 2016). Tablo 4’de Türkiye’de
Rüzgar Enerji Santrallerinin son 10 yıl içerisindeki gelişimine yer verilmiştir.
Tablo 4: Türkiye’de Rüzgâr Enerji Santralleri Yıllık Kurulum ve Kümülatif
Kurulum Verilerine (2006-2015, MW)
Yıllar
Yıllık Kurulum
Kümülatif
Kurulum
2006
31
51
2007
95
146
2008
217
363
2009
428
791
2010
537
1.329
2011
476
1.805
2012
506
2.312
2013
646
2.958
2014
803
3.762
2015
956
4.718
Kaynak: TUREB (2016)
Türkiye bir yandan enerji bağımlılığını ve ithalatını azaltmak için rüzgâr enerjisi
kullanımını artırmaya yönelik teşvikler getirirken, diğer yandan türbinlerin
yapımına yönelik yerli malı kullanımını arttırmak için teşvikleri hayata
geçirmektedir. Tablo 4’te görüldüğü üzere Türkiye’nin rüzgâr enerji santralleri
kurulumunda her yıl artış görülmektedir. 2005 yılında yürürlüğe giren 5346 sayılı
Yenilenebilir Enerji Kaynaklarının Elektrik Enerjisi Üretimi Amaçlı Kullanımına
İlişkin Kanun ile birlikte rüzgar enerji santralleri kurulumunda bir ivme yakalandığı
görülmektedir. Ancak esas artış 2011 yılında yürürlüğe giren 6094 sayılı
Yenilenebilir Enerjisi Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun kapsamında
getirilen teşvikler neticesinde ortaya çıkmıştır. 2010 yılında 1.329 MW olan
kümülatif kurulumun 2015 yılına gelindiğinde yaklaşık 4 kat artış gösterdiği
görülmektedir.
2.3. Türkiye’de Biyokütle Enerjisi
Biyokütle, 100 yıllık periyottan daha kısa sürede yenilenebilen, karada ve suda
yetişen bitkiler, hayvan artıkları, besin endüstrisi ve orman ürünleri ile kentsel
atıkları içeren tüm organik maddeler olarak tanımlanabilir. Ana bileşenleri
karbonhidrat bileşikleri olan bitkisel ve hayvansal kökenli tüm doğal maddeler
biyokütle enerji kaynağı, bu kaynaklardan elde edilen enerji ise biyokütle enerjisi
olarak tanımlanır (Acaroğlu, 2007: 87). Biyokütle enerjisi üç temel alanda
kullanılmaktadır. Bunlar; elektrik, ısı ve ağırlıklı olarak ulaşım amaçlı kullanılan
biyoyakıt üretimidir (Deloitte, 2014: 5). Biyokütle enerjisi klasik ve modern olmak
üzere ikiye ayrılmaktadır. Günümüzde biyokütle enerjisi önemli bir yenilenebilir
enerji kaynağı durumundadır. AB ülkelerinin toplam enerji tüketiminin yaklaşık
yıllık % 7’si biyokütleden sağlanmaktadır. Biyokütlenin enerji olarak kullanımında
katı, sıvı ve gaz yakıtlar elde etmek için çeşitli teknolojiler kullanılmaktadır.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
427
Y. BAYRAKTAR ve H.İ. KAYA
Biyoetanol, biyogaz, biyodizel gibi yakıtlarla birlikte, gübre, hidrojen, metan ve
odun briketi gibi daha birçok yakıt türü sıralanabilir (Kapluhan, 2014: 102-104).
Yenilenebilir enerji kaynakları içerisinde ulaşım ihtiyacını karşılayabilmek için
sadece biyokütle, sıvı yakıt veya biyodizele çevrilebilmektedir (Öztürk ve Yüksel,
2016:1267). Biyodizel, kanola, ayçiçek, soya, aspir gibi yağlı tohum bitkilerinden
elde edilen bitkisel yağların veya hayvansal yağların bir katalizör eşliğinde kısa
zincirli bir alkol ile reaksiyonu sonucunda açığa çıkan ve yakıt olarak kullanılan bir
üründür. Biyodizel, herhangi bir dizel motorunda kullanılabilir. Biyoetanol ise
şeker pancarı, mısır, buğday ve odunsular gibi şeker, nişasta ve selüloz özlü tarımsal
ürünlerin fermantasyonu ile elde edilen ve benzinle belirli oranlarda harmanlanarak
kullanılan alternatif bir yakıttır. Biyogaz, organik bazlı atık/atıkların (Hayvansal,
bitkisel ve endüstriyel atıklar) oksijensiz ortamda fermantasyonu sonucu ortaya
çıkan renksiz-kokusuz, havadan hafif, parlak mavi bir alevle yanan bileşiminde,
metan, karbondioksit, hidrojen sülfür, azot ve hidrojen bulunan bir gaz karışımıdır
(ETKB, 2016). Türkiye biyokütle potansiyeli açısından zengin bir ülke
konumundadır. Yenilenebilir Enerji Genel Müdürlüğü tarafından yayınlanan
Biyokütle Enerji Potansiyeli Atlası’na göre Türkiye’de biyokütle potansiyeline
Tablo 5’te yer verilmiştir.
Tablo 5: Türkiye’de Biyokütle Enerji Potansiyeli
Kaynak
Hayvansal Atıkların Enerji Değ.
Bitkisel Atıkların Enerji Değ.
Kentsel Orgn.AtklarınEnrj. Değ.
Orman Atıklarının Enerji Değ.
Toplam
Potansiyel (TEP/Yıl)
1.323.714
15.941.321
2.186.228
855.805
20.307.069
Kaynak: Deloitte, (2014).
Tablo 5’te yer verilen BEPA Atlasına göre biyokütle potansiyeli içerisinde en fazla
potansiyele bitkisel atıklar (% 78) sahiptir. Bitkisel atıkları sırasıyla kentsel organik
atıklar (% 11), hayvansal atıklar (% 7) ve orman atıkları (% 4) takip etmektedir.
2012 verilerine göre Türkiye’de birincil enerji arzı 120 milyon TEP olarak
gerçekleşmiştir. Biyokütle atlasına göre Türkiye’nin biyokütle potansiyeli 20 milyon
TEP’tir. Biyokütle potansiyelinin harekete geçmesi için gerekli düzenlemeler
yapıldığı ve teknolojik-lojistik kısıtlamalar ortadan kaldırıldığı varsayıldığında
Türkiye’nin
enerji
açığında
ciddi
bir
iyileşme
sağlanabileceği
görülmektedir(Deloitte, 2014).
Türkiye’de biyokütle kaynaklarına dayalı enerji üretimine yönelik araştırmalar
2000’li yıllarda başlayıp, Yenilenebilir Enerji Kanunu’nun yürürlüğe girmesini
428
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Kamu Teşviklerinin Yenilenebilir Enerji Yatırımları Üzerine Etkisi: Türkiye…
takiben özel sektörün de katkıları ile hızla gelişmeye başlamıştır. Tablo 6’de
Türkiye’de Biyokütle Kurulu Güç Gelişimine yer verilmiştir.
Tablo 6:Türkiye’de Biyokütle Kurulu Güç Gelişimi (2007-2013)
Yıllar
2007 2008 2009 2010 2011
Yıllık Kurulum (MW)
17
27
21
19
Kümülatif
Kurulum
43
60
87
108
127
(MW)
2012
33
160
2013
78
238
Kaynak: Deloitte (2014).
2005 yılına yürürlüğe giren 5346 sayılı Yenilenebilir Enerji Kaynaklarının Elektrik
Enerjisi Üretim Amaçlı Kullanımına İlişkin Kanun ile yenilenebilir enerji
alanındaki yasal düzenlemelerin yapılması Türkiye’de birincil enerji arzında
yenilenebilir enerji payının geliştirilmesinin önünü açmıştır. Yenilenebilir Enerji
Kanunu dışında 5627 sayılı Enerji Verimliliği Kanunu ve 6446 sayılı Elektrik
Piyasası Kanunu da yenilenebilir enerjiye ilişkin düzenlemeler içermektedir. 5346
sayılı Yenilenebilir Enerji Kanunu ile tanımlanmış teşvikler biyokütle yatırımlarını
da kapsamaktadır. Biyokütle yatırımları, en yüksek sabit fiyatlı alım garantisi olan
13,3 ABD Doları Cent/kWh ile desteklenmekte, yurtiçi ekipman kullanımı
durumunda “yerli katkı ilavesi” adı altındaki ilave teşvikler bu fiyat 18,1 ABD
Doları cent/kWh’a ulaşabilmektedir (Deloitte, 2014: 11-13). Yürürlüğe giren
düzenlemelerin ve teşvik mekanizmalarının biyokütle yatırımlarını arttığı görünen
bir gerçektir. Türkiye devlet destekleri ile biyokütle yatırımlarını her geçen yıl
arttıran bir ülke konumundadır.
2.4. Türkiye’de Hidroelektrik Enerjisi
Hidroelektrik güç sistemleri fosil yakıtlara en uygun alternatif olan yenilenebilir
enerji kaynaklarından biridir. Bu sistemlerin birçok avantajı bulunmaktadır.
Bunların içerisinde en önemli olan hava kirliliğine neden olmaması ve düşük
maliyetli olmalarıdır. Hidroelektrik kaynağı Türkiye’nin en önemli yenilenebilir
enerji kaynağıdır. Türkiye’nin hidroelektrik güç potansiyeli 433,000 GWh olarak
dünya potansiyelinin % 1’ini ve Avrupa potansiyelinin % 16’sını oluşturmaktadır.
Ancak ülke bu kaynağının % 62’sini kullanılabilir enerjiye çevirememektedir
(Öztürk ve Yüksel, 2016: 1267-1268). Tablo 7’de Türkiye’nin 2005-2015 yılları
arasında hidrolik enerjisi kurulu gücüne yer verilmiştir.
Tablo 7: Türkiye’nin 2005-2015 Yılları Arasında Hidrolik Enerjisi Kurulu Gücü
(MW)
Yıllar 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015
Kurulu
12.90 13.06 13.39 13.82 14.55 15.83 17.13 19.60 22.28 23.64 25.17
Güç
Kaynak: EMO İzmir Subesi (2015).
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
429
Y. BAYRAKTAR ve H.İ. KAYA
Tablo 7’de Türkiye’nin 2005-2015 yılları arasında Hidrolik enerjisi kurulu gücüne
yer verilmiştir. 2005 yılında 12.906 MW’lik kurulu güce sahip olan Türkiye’nin
kurulu güç miktarını her yıl arttırdığı görülmektedir. 2005 ve 2010 yılları daha önce
belirtildiği üzere yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımına yönelik destek ve
teşviklerin kanun-yönetmelik kapsamında arttırılmaya çalışıldığı yıllardır.
Görüldüğü üzere 2005 yılından 2011 yılına Türkiye’de hidrolik kurulu gücünde
yaklaşık 5000 MW’lik artış yaşanmıştır. 2005 yılından 2015 yılına gelindiğinde
kurulu güç miktarında yaklaşık 2 katlık bir artış gözlenmektedir. Türkiye
hidroelektrik kapasitesini kullanabilmek için bu alanda yatırımlarını arttıran bir
ülke profili çizmektedir.
2.5. Türkiye’de Jeotermal Enerji
Jeotermal enerji jeolojik yapıya bağlı olarak oluşan, doğrudan ya da başka enerji
türlerine dönüştürülerek yararlanılabilen, yeryüzüne su, buhar ve gaz ile de
taşınabilen yer kabuğunun ulaşılabilir derinliklerindeki doğal kaynağın ısı
enerjisidir. Jeotermal kaynakların kullanım alanları, gelişen teknolojiye bağlı olarak
çeşitlenmiş ve yaygın bir hal almıştır. Jeotermal enerji, doğrudan veya elektrik
üretiminde kullanılmaktadır. Jeotermal enerjisi ısıtma uygulaması, endüstride,
kimyasal madde üretiminde ve elektrik enerjisi üretiminden kullanılmaktadır
(Akkuş ve Alan, 2016: 3-5). Jeotermal enerji, enerji üretimi açısından en verimli
yenilenebilir enerji kaynaklarından biridir. MW kapasitesi açısından rüzgar ve
güneşe kıyasla daha fazla elektrik üretimi sağlanabilmektedir. Dünyada jeotermal
enerji kapasitesi açısından lider ülke ABD’dir. ABD 3,4 GW kapasite ile dünya
kapasitesinin % 29,4’üne sahiptir (Tiftikçigil ve Gül Yesevi, 2015: 84-85).
Jeotermal kaynakların doğrudan kullanımı 78 ülke tarafından yapılmaktadır.
Dünya’da toplam kurulu kapasite 15.359 MW’ye ulaşmıştır ve yıllık jeotermal
enerji kullanımı jeotermal ısı pompaları hariç 62.139 GWh’dir (Aydın, 2014: 205).
Türkiye’de jeotermal kaynakları arama çalışmaları 1960’lı yıllarda MTA Genel
Müdürlüğü tarafından başlatılmıştır. Elektrik enerjisi üretimi ile ilgili ilk jeotermal
kaynak arama projesi, MTA-UNDP işbirliği ile 1967 yılında Denizli-Kızıldere
jeotermal sahasında başlatılmıştır. Proje çalışması sonucunda, Kızıldere
rezervuarının enerji üretimi için uygun olduğu belirlenmiştir (Gürmat, 2015).
Türkiye, önemli miktarlarda jeotermal kaynak potansiyeline sahiptir ve bu alanda
dünya ülkeleri içerisinde ilk sıralarda yer almaktadır. Jeotermal sahalarda MTA
tarafından açılan 596; özel sektör, belediyeler ve il özel idareleri tarafından açılan
963 kuyu ile birlikte toplamda 1559 adet kuyu bulunmaktadır. Türkiye’de jeotermal
sistemlerdeki teorik potansiyel Türkiye Jeotermal Derneği’ne göre 62.000MWt
şeklinde belirlenmiştir (Akkuş ve Alan, 2016: 31). Tablo 8’de Türkiye’nin 2005430
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Kamu Teşviklerinin Yenilenebilir Enerji Yatırımları Üzerine Etkisi: Türkiye…
2015 yılları arasında Jeotermal Enerji Kurulu Gücü hakkında verilere yer
verilmiştir.
Tablo 8: Türkiye’de 2005-2015 Yılları Arası Jeotermal Enerjisi Kurulu Gücü
(MW)
Yıllar
Yıllık Kurulum
Kümülatif Kurulum
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
15
15
15
8
23
7
30
47
77
17
94
20
114
50
164
140
304
100
404
231
635
Kaynak: Gürmat (2015).
Tablo 8’de Türkiye’nin jeotermal enerji kurulu gücüne yer verilmiştir. Son 10 yıllık
verilerin yer aldığı tabloda jeotermal enerji yatırımlarının sürekli artış eğiliminde
olduğu görülmektedir. 2005 yılında yürürlüğe giren 5346 sayılı Yenilenebilir Enerji
Kanunu ve 2007 yılında yürürlüğe giren 5686 sayılı Jeotermal Kaynaklar ve Doğal
Mineralli Sular Kanunu jeotermal kaynaklara olan yatırımları arttırmıştır. Ayrıca
2011 yılında yürürlüğe giren 6094 sayılı Yenilenebilir Enerjisi Kanununda
Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ve Yenilenebilir enerjiyi destekleme
mekanizması bu alanda bulunan yatırımların her geçen yıl büyümesine neden
olmuştur. Tablo 8’de yer alan istatistikler stratejik sektörlerin devlet tarafından
desteklenmesinin önemini göstermektedir. 2005 yılından 2015 yılına gelindiğinde
jeotermal enerjisi kurulu gücünün 620 MW arttığı görülmektedir. Son 5 yıl
içerisinde ise yaklaşık 7 katlık bir artış görülmektedir.
Dünyada jeotermal zenginliği ile yedinci sırada yer alan Türkiye, jeotermal
potansiyeli ile toplam elektrik enerjisi ihtiyacının % 5’i kadarını, ısıtmada ise ısı
enerjisi ihtiyacının % 30’unu karşılayabilecek potansiyele sahiptir. Jeotermal enerji
potansiyelinin tam kullanılması durumunda yıllık 80 milyar USD yurtiçi katma
değer sağlanacağı belirtilmektedir. Dünyada 15’ten fazla ülke jeotermal enerjiye
tarife garantisi teşvik sistemini uygulamaktadır. Türkiye’de jeotermal enerjiye tarife
garantisi uygulayan ülkelerden biridir. Türkiye’de 13,2 $ cent/kWh miktarında
teşvik verilmektedir. Bu miktar Fransa’da 23 € cent/kWh, İsviçre’de 32€ cent
kWh’dır. Bu oranlama Türkiye’nin teşviklerinin çeşitli Avrupa ülkelerine kıyasla
düşük olduğunu göstermektedir.
3. Türkiye’nin Yenilenebilir Enerji Politikası
Türkiye fosil yakıtlara olan bağımlılığını ortadan kaldırabilmek, enerji arz
güvenliğini sağlayabilmek ve ithalat giderlerini azaltabilmek amacıyla son yıllarda
yenilenebilir enerjiye yatırım yapan ülkelerden biridir. Türkiye ekonomisinin son
yıllarda göstermiş olduğu büyüme trendi enerjiye olan talebin her geçen gün
artmasına neden olmaktadır. Bu durum Türkiye’yi enerji talebini karşılayabilmek
için enerji kaynaklarında çeşitlilik oluşturmaya yöneltmiştir.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
431
Y. BAYRAKTAR ve H.İ. KAYA
Büyüyen ekonomisi ve artan nüfusu ile birlikte Türkiye’de artan enerji talebi enerji
konusunu hükümetlerin en önemli konuları haline getirmektedir. Türkiye
ekonomisi ithal enerji kaynaklarına bağımlı bir ülkedir. Türkiye’nin birincil enerji
tüketiminin % 90’ı, ağırlıklı kısmı ithal edilmekte olan fosil yakıtlara bağlıdır.
Mevcut tahminlere göre, 2011-2023 döneminde birincil enerji talebinde %90’lık bir
artış beklenmektedir. Bu durum yerli ve yenilenebilir enerji kaynaklarından elde
edilen enerjiye yönelik yatırımların arttırılmasını ve enerji verimliliği hususunda
politikaların düzenlenmesini gerektirmektedir. Türkiye geleceğe dönük olarak
yenilenebilir enerjinin önemli bir rol oynadığı yenilikçi bir enerji politikası
yürütmektedir (ETKB, 2014: 8). Türkiye yenilenebilir enerji konusunda özellikle
2010 yılında getirmiş olduğu kanun ve yönetmelikler aracılığıyla bu alana özel
önem vermektedir. Türkiye’nin yenilenebilir enerji politikasında geleceğe yönelik
belirlemiş olduğu hedefler şu şekildedir (AB Bakanlığı, 2014: 38, Yılmaz ve
Hotunoğlu, 2015: 77-78):
i) Elektrik enerjisi üretmek için yenilenebilir kaynakların kullanımını
arttırmak,
ii) Güvenli, ekonomik ve maliyeti etkin bir şekilde yenilenebilir enerji
üretimini teşvik etmek,
iii) Sera gazı emisyonlarının azaltılmasını sağlamak,
iv) Enerji kaynaklarının çeşitliliğini arttırmak,
v) Atık ürünleri kullanmak ve çevreyi korumak,
vi) Hidroelektrik potansiyelinin tamamını elektrik enerjisi üretiminde
kullanmak,
vii) 600 MW’lik jeotermal potansiyeli işletmeye sokmak,
viii) Rüzgar enerjisine dayalı gücün 20.000 MW’a ulaştırmak,
ix) Güneş ve diğer yenilenebilir kaynakların kullanımı için gereken
düzenlemeleri yapmak,
x) Yerli ve yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımı için alınacak tedbirler
sonucunda, elektrik üretiminde doğal gazın payının %30’un altına
düşürmek.
Türkiye, yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımını hem sosyal hem de
ekonomik açıdan desteklemektedir. Yukarıda maddeler içerisinde yer alan sera gazı
salınımının azaltılması konusu tüm dünyanın son dönemler de önem verdiği bir
konudur. Küresel ısınma, çevre felaketleri vb. gibi nedenlerden dolayı fosil
yakıtların kullanımının azaltılarak temiz enerji kaynaklarının kullanımının
arttırılması son dönemlerde birçok kalkınmış ülkenin öncelikleri arasındadır. Diğer
taraftan fosil yakıtlar bakımından dışa bağımlı olan ülkelerin ekonomik ve siyasi
432
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Kamu Teşviklerinin Yenilenebilir Enerji Yatırımları Üzerine Etkisi: Türkiye…
açıdan baskı yaşadıkları bilinmektedir. Türkiye bu konuda problem yaşayan
ülkelerden biridir. Enerji konusunda dışa bağımlı olan Türkiye’nin yerli ve
yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanım kapasitesini arttırması ülkenin ekonomik
ve siyasi açıdan daha bağımsız hareket edebilmesini sağlayacaktır.
Türkiye, enerji talebinin ancak % 28’ini yerli kaynaklardan karşılayabilmektedir. Bu
durum Türkiye’nin enerji kaynaklarında dışa bağımlılık oranının % 72 olduğunu
göstermektedir. Özellikle petrol ve doğalgaz da bu oran sırasıyla % 92 ve % 98
şeklinde gerçekleşmektedir. Bu veriler dikkate alındığında Türkiye’nin üretim
yapabilmek için ihtiyaç duyduğu enerjinin büyük bir kısmının ithalata dayalı olduğu
görülmektedir. (Tiftikçigil ve Yesevi, 2015: 23). Türkiye bir yandan fosil yakıtların
tüketimini azaltmayı hedeflerken, diğer yandan yenilenebilir enerji kapasitesi
kullanım oranını arttırmak zorundadır. Zira nüfus ve ekonomik yapı sürekli olarak
büyüyen bir trend izlemektedir.
3.1. Türkiye’de Yenilenebilir Enerjiyi Teşvik Etmek Amacıyla Çıkarılan Kanunlar
ve Yönetmelikler
Enerji açısından dışa bağımlı olan Türkiye, bu bağımlılığı ortadan kaldırabilmek ve
2023 hedeflerine ulaşabilmek için “Ulusal Yenilenebilir Enerji Stratejisi” ortaya
koymuştur. Türkiye 2023 yılına kadar yenilenebilir enerjinin toplam elektrik
enerjisi talebinin en az % 30’unu karşılamasını, yenilenebilir enerjinin ulaştırma
sektörünün enerji ihtiyacının % 10’unu karşılamasını ve enerji yoğunluğunu en az %
20 düşürmeyi hedeflemektedir.
Türkiye’nin yerli ve yenilenebilir enerji potansiyelinin farkına varması ve bundan
yararlanabilmesi için bir dizi kanunlar çıkardığı görülmektedir. Son 15 yıl içerisinde
yenilenebilir enerji potansiyelini harekete geçirmek için çıkarılan bu kanunlar, bu
alanda bir hareketlenmeye ve yatırımcıların alana yönelmesine neden olmuştur.
Tablo 9’da Yenilenebilir enerji düzenlemelerinin ve politikalarının gelişimine ve
enerji verimliliği düzenlemelerine yer verilmiştir.
Tablo 9: Türkiye’de Yenilenebilir Enerjiye Yönelik Getirilen Kanun ve
Yönetmelikler
Yıl
Düzenleme ve Politika Uygulaması
2005 Yenilenebilir Enerji Kaynaklarının Elektrik Enerjisi Üretimi Amaçlı
Kullanımına İlişkin Kanun, No:5346.
2007 Jeotermal Kaynaklar ve Doğal Mineralli Sular Kanunu, No:5686.Enerji
Verimliliği Kanunu, No:5627.
2008 Ulaşımda Enerji Verimliliğinin Artırılmasına İlişkin Usul ve Esaslar
Hakkında Yönetmelik.
2009 Elektrik Enerjisi Piyasası ve Arz Güvenliği Strateji Belgesi.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
433
Y. BAYRAKTAR ve H.İ. KAYA
2010 Yenilenebilir Enerjisi Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun,
No:6094.
Türkiye İklim Değişikliği Stratejisi (2010-2020)
2011 Yenilenebilir Enerji Destekleme Mekanizması, Lisanssız Elektrik Üretim
Yönetmeliği.
2012 Enerji Verimliliği Strateji Belgesi Elektrik Piyasası Rüzgâr ve Güneş
Ölçümlerine İlişkin Tebliğ
2013 Elektrik Piyasası Kanunu, No: 6446. Lisanssız Elektrik Üretimine İlişkin
Yönetmelik
Yenilenebilir Enerji Kaynaklarından Elektrik Enerjisi Üreten Tesislerde
Kullanılan Aksamın Yurtiçinde İmalatı Hakkında Değişiklik Yapılmasına
Dair Yönetmelik
Kaynak: ETKB (2014)
5346 Sayılı Yenilenebilir Enerji Kaynaklarının Elektrik Enerjisi Üretimi Amaçlı
Kullanımına Dair Kanun
Bu kanun yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımına yönelik çıkartılan ilk kanun
olma özelliği taşımaktadır. Kanun ile yenilenebilir enerji kaynaklarının elektrik
enerjisi üretimi amaçlı kullanımının yaygınlaştırılması, bu kaynakların güvenilir,
ekonomik ve kaliteli bir biçimde ekonomiye kazandırılması, kaynak çeşitliliğinin
artırılması, sera gazı emisyonlarının azaltılması, atıkların değerlendirilmesi,
çevrenin korunması ve bu amaçların gerçekleştirilmesinde ihtiyaç duyulan imalat
sektörünün geliştirilmesi amaçlanmaktadır. Kanun, yenilenebilir enerji kaynak
alanlarının korunması, bu kaynaklardan elde edilen elektrik enerjisinin
belgelendirilmesi ve bu kaynakların kullanımına ilişkin usul ve esasları
kapsamaktadır. Kanun, Yenilenebilir enerji kaynaklarını; rüzgar, güneş, jeotermal,
biyokütle, biyogaz, dalga, akıntı enerjisi ve gel-git ile kanal veya nehir tipi veya
rezervuar alanı 15 km2 altında olan hidroelektrik üretim tesisi kurulmasına uygun
elektrik enerjisi üretim kaynakları olarak ifade etmektedir.
5346 sayılı kanun kapsamında yatırım dönemine ilişkin hususlar düzenlemeye tabii
tutulmuştur. Kanuna göre, yenilenebilir enerji kaynaklarını kullanarak sadece kendi
ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla azami 1000 kWh kurulu güce sahip izole elektrik
tesisi ve şebeke destekli elektrik üretim tesisi kuran gerçek ve tüzel kişilerden kesin
projesi, planlaması, master planı, ön incelemesi veya ilk etüdü DSİ ve EİE
tarafından hazırlanan projeler için hizmet bedelleri alınmayacağı belirtilmiştir.
Görüldüğü üzere yatırımların teşviki amacıyla yatırımcılar için maliyet oluşturan bu
hizmetlerin bedelsiz bir biçimde yapılması hükmü getirilmiştir. Ayrıca kanun
kapsamında; enerji üretim tesis yatırımları, kullanılacak elektro-mekanik
sistemlerin yurtiçinde imalat olarak temini, güneş pilleri ve odaklayıcılı üniteler
434
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Kamu Teşviklerinin Yenilenebilir Enerji Yatırımları Üzerine Etkisi: Türkiye…
kullanan elektrik üretim sistemleri kapsamındaki yapılacak Ar-Ge ve imalat
yatırımları, biyokütle kaynaklarını kullanarak elektrik enerjisi veya yakıt üretimine
yönelik Ar-Ge tesis yatırımları Bakanlar Kurulu kararı ile teşviklerden
yararlandırılabilir hükmü getirilmiştir.
5686 Sayılı Jeotermal Kaynaklar ve Doğal Mineralli Sular Kanunu
Bu kanun 2007 yılının Haziran ayında jeotermal ve doğal mineral su kaynaklarının
üretimi ve korunmasının düzenlenmesi amacıyla yasalaştırılmıştır. Kanunun amacı,
jeotermal ve doğal mineralli su kaynaklarının etkin bir şekilde aranması,
araştırılması, geliştirilmesi, üretilmesi, korunması, bu kaynaklar üzerinde hak sahibi
olunması ve hakların devredilmesi, çevre ile uyumlu olarak ekonomik şekilde
değerlendirilmesi ve terk edilmesi ile ilgili usul ve esasları düzenlemek şeklinde ilgili
kanunda belirtilmiştir.
Kanuna göre, jeotermal ve doğal mineral sular üzerinde hüküm ve tasarruf sahibi
devlettir. Kaynaklar ile ilgili arama faaliyetlerinin yapılması için 3 yıl süreyle geçerli
olacak özel lisans alma zorunluluğu bulunmaktadır. Jeotermal kaynakların
kullanımı ve işletimi için kullanım lisansı alınması gerekmektedir. İşletme ruhsatı
30 yıllığına verilmektedir. Süre sonunda ruhsat sahibinin talep etmesi durumunda
onar yıllık dönemler halinde uzatım gerçekleştirilebilir. Araştırma ve kullanma
lisansları devredilebilir.
5627 Sayılı Enerji Verimliliği Kanunu
Kanun, enerji kaynakları kullanımında verimliliğin arttırılması ve bu şekilde enerji
maliyetlerinin düşürülmesi ile çevrenin korunmasını amaçlamaktadır. Bu kanun,
enerjinin üretim, iletim, dağıtım ve tüketim aşamalarında, endüstriyel işletmelerde,
binalarda, elektrik enerjisi üretim tesislerinde, iletim ve dağıtım şebekeleri ile
ulaşımda enerji verimliliğinin artırılmasına ve desteklenmesine, toplum genelinde
enerji
bilincinin
geliştirilmesine,
yenilenebilir
enerji
kaynaklarından
yararlanılmasına yönelik uygulanacak usul ve esasları kapsamaktadır. Kanunun 17.
ve 18. Maddeleri Yenilenebilir enerji kaynaklarının elektrik enerjisi üretimi amaçlı
kullanımına ilişkin 5346 sayılı kanun ile ilgili olup, ilgili kanunda tanzim edilmiştir.
Enerji verimliliği kanununa göre, yenilenebilir kaynaklardan elde edilen elektrik 5
ve 5.5 Euro/cent kWh sabit fiyattan 10 yıllık süreyle satın alınır. Fiyat 2011 yılına
kadar kurulan işletmeler için geçerlidir. Ayrıca kanun 2001 yılında çıkarılan
Elektrik Piyasası Kanunu’nda ve belli güç santrallerinin lisanstan muaf tutulması
durumunda düzenlemeye gitmiştir. Muaf tutulan uygulamalar arasında,
yenilenebilir enerji ile kurulum kapasitesi maksimum 500 kWh olan enerji
işletmeleri bulunmaktadır.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
435
Y. BAYRAKTAR ve H.İ. KAYA
6094 Sayılı Yenilenebilir Enerji Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun
Yenilenebilir enerji kaynaklarının enerji üretiminde kullanılmasına dair hükümlerin
yer aldığı 6094 sayılı kanun 29 Aralık 2010 tarihinde TBMM’inde kabul edilmiştir.
Kanun 8 Ocak 2011 yılında Resmi Gazete’nin 27809 sayısında yayınlanarak
yürürlüğe girmiştir. Yenilenebilir enerji kanunu, çeşitli teşvikler yoluyla
yenilenebilir enerji kaynaklarında enerji üretimini teşvik etmeyi amaçlamaktadır.
Bu teşvikler; rüzgar, güneş, biomass, hidrolik, ve jeotermal gibi kaynaklardan
elektrik üretimini kapsamaktadır. Yasal çerçeve, üretim çeşitlerine göre devlete
elektrik satış fiyatlarını ayarlamaktadır. Kanuna göre, yenilenebilir enerji işletmeleri
7.3 ABD Doları/ cent ve 13.3 ABD Doları/cent arasında fiyattan satış
yapabilecektir. Hidroelektrik üretim tesisleri ve rüzgar enerjisi üretim tesisleri 7.3
ABD Doları/cent fiyatından elektrik satabilecektir. Jeotermal enerji arz edenler ise
üretmiş oldukları elektriği en fazla 10.5 ABD Doları/cent fiyatından
satabileceklerdir. Biyomass ve güneş enerjisinden elektrik elde edenler ise 13.3
ABD Doları/cent fiyatından üretmiş oldukları elektriği satabileceklerdir. Kanun
aynı zamanda yerli üretim olarak üretilen ekipman ve bileşenleri de ayrıca
desteklemektedir (Canka Kılıc, 2011: 45).
Lisans sahibi gerçek ve tüzel kişilerin, 31.12.2020 tarihinden önce işletmeye giren
üretim tesislerinde yararlanılan mekanik ve elektro-mekanik aksamın yurt içinde
üretilmesi halinde, bu tesislerden elde edilip iletim ve dağıtım sistemine gönderilen
elektrik enerjisi için, I sayılı cetvelde sunulan fiyatlara, II sayılı cetvelde yer alan
yerli katkı ilavesi eklenmektedir. Destek mekanizması 31.12.2015’ten önce
işletmeye alınan tesisler için işlem görürken (daha fazla uzatılması Bakanlar
Kuruluna bırakılmıştır) Aralık 2013’te çıkan Bakanlar Kurulu kararı ile 31.12.2020
yılına kadar uzatılmıştır. Ayrıca kanunun yayımı tarihi itibariyle işletmede olanlar
dâhil, 31/12/2015 tarihine kadar işletmeye girecek bu Kanun kapsamındaki
yenilenebilir enerji kaynaklarına dayalı üretim tesislerinden, ulaşım yollarından ve
lisanslarında belirtilen sisteme bağlantı noktasına kadarki TEİAŞ ve dağıtım
şirketlerine devredilecek olanlar da dâhil enerji nakil hatlarından yatırım ve işletme
dönemlerinin ilk on yılında izin, kira, irtifak hakkı ve kullanma izni bedellerine %
85 indirim uygulanır.
6446 Sayılı Yeni Elektrik Piyasası Kanunu
6446 sayılı kanun, elektrik piyasasına birçok yenilik ve teşvik getirmiştir. Özellikle
yenilenebilir kaynakların kullanımını arttırmaya yönelik getirmiş olduğu yenilik ve
teşvikler şu şekilde sıralanmaktadır:
436
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Kamu Teşviklerinin Yenilenebilir Enerji Yatırımları Üzerine Etkisi: Türkiye…
(i). Kanunun lisans esasları alt başlığında, birden çok yapı veya müştemilatının
yüzeylerinde tesis edilen aynı tür yenilenebilir enerji kaynağına dayalı
üretim tesisleri sisteme aynı noktadan bağlanmak kaydıyla tek üretim
lisansı kapsamında değerlendirilebilir. Bu durum iki ayrı lisans almanın
önüne geçerek, hem maliyetlerin azalmasını hem de bürokratik işlemlerin
kısalmasını hedeflemektedir.
(ii). Kanunda lisanssız yürütülebilecek faaliyetler alt başlığı altında, 1 MW’ye
kadar yenilenebilir enerji kaynaklarına dayalı kurulu gücü bulunan üretim
tesislerinin lisans alma ve şirket kurma yükümlülüğünden muaf tutulduğu
belirtilmektedir. Ayrıca ürettiği enerjinin tamamını iletim veya dağıtım
sistemine vermeden kullanan, üretimi ve tüketimi aynı ölçüm noktasında
olan, yenilenebilir enerji kaynaklarına dayalı üretim tesisleri de lisans alma
şirket kurma yükümlülüklerinden muaf tutulmuştur.
(iii). Kanunda lisanssız yürütülebilecek işlemler kapsamında, arz güvenliğinin,
rekabetin sağlanabilmesi için Bakanlar Kurulu’nun, lisanssız faaliyet
yapabilecek yenilenebilir enerji kaynaklarına dayalı üretim tesislerinin kurulu
güç üst sınırını kaynak bazında beş katına kadar arttırmaya yetkili olduğu
belirtilmiştir.
3.2. Türkiye’de Yenilenebilir Enerjiye Yönelik Teşvik Mekanizmaları
Türkiye enerji ithalatçısı bir ülke durumundadır. Türkiye’nin kendi sürdürülebilir
kaynaklarını enerji üretiminde kullanması, diğer ülkelere olan bağımlılığını ortadan
kaldırması açısından hayati önem taşımaktadır. Bu bakış açısından yola
çıkıldığında, yenilenebilir enerjinin ekonomik, sürdürülebilir ve çevre dostu bir
kaynak olması diğer kaynaklara göre daha kullanışlı olmasına neden olmaktadır.
Türkiye’nin coğrafi konumu, biomass, hidroelektrik, jeotermal, güneş ve rüzgâr
enerjisinin kullanımı açısından bir çok avantaja sahiptir (Yüksel, 2010: 1469).
Türkiye’nin enerji politikası içerisinde yenilenebilir enerji teknolojilerinin
geliştirilmesi, enerji tasarrufu ve enerjinin etkin bir biçimde kullanımı öncelikli
konular arasındadır. Bu bağlamda, Türkiye’nin enerji maliyetinin düşürülmesi için
hükümet, özel sektör ve tüketiciler arasında etkin bir işbirliğinin sağlanması
gerekmektedir (Şimşek ve Şimşek, 2013: 525).
Türkiye’de yenilenebilir enerjiyi teşvik etmek amacıyla son 10 yıl içerisinde birçok
yasa yürürlüğe girmiştir. 10 Mayıs 2005 tarihli ve 5346 sayılı yenilebilir enerji
kaynakları hakkındaki kanun bu konuyla ilgili yapılan yasal düzenlemelerin başında
gelmektedir (Tükenmez ve Demireli, 2012: 7). Türkiye yasal düzenlemelerle
birlikte yenilenebilir enerji yatırımlarını teşvik etmek amacıyla dünya da yaygın bir
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
437
Y. BAYRAKTAR ve H.İ. KAYA
biçimde kullanım alanı bulan çeşitli kamu teşvik mekanizmalarını hayata
geçirmiştir. Bu teşvik mekanizmalarının başında; sabit fiyat garantisi, lisanssız
üretim ve mali teşvikler (KDV istisnası, gümrük muafiyeti vd. ) gelmektedir
(Yılmaz ve Hotunoğlu, 2015: 83). Bunlara ek olarak, hükümet alım garantisi ve
arazi kullanım destekleri gibi teşvikler vererek yenilenebilir enerjiye yönelik özel
sektör yatırımlarını arttırmayı hedeflemektedir. Bunlar son dönem enerji politikası
değişikliğinin somut göstergeleri olarak görülebilir.
Sabit Fiyat Garantisi
Yenilenebilir enerji teknolojilerindeki yatırımları hızlandırmak için kullanılan
destekleme mekanizmalarından biri olan tarife garantisi, yenilenebilir enerjiden
elde edilen elektriğin satımı için uzun dönemli satın alım sözleşmesi sunmaktadır.
Tarife garantisi politikalarında üç esas madde bulunmaktadır. Bunlar; şebekeye
giriş garantisi, sabit ve uzun dönemli satın alım anlaşması ve üretilen birim başına
hesaplanan fiyat garantisi şeklindedir. Küresel yenilenebilir enerji raporuna (GSR
2015) göre 100’ün üzerinde ülkede tarife garantisinin çeşitli uygulamaları
kullanılmaktadır. Özellikle Almanya, İtalya, İngiltere, Fransa ve Çin tarife garantisi
sistemini verimli bir biçimde uygulayan ülkelerdir (Abolhosseini ve Hesmati, 2014:
877).
Sabit fiyat garantisi sisteminin de kendi içerisinde farklı şekilleri bulunmaktadır.
Bunlar; sabit fiyatlı tarife garantisi ve prim fiyatlı tarife garantisi şeklindedir. Sabit
fiyat garantisi sisteminde yenilenebilir enerji sisteminin devreye girdiği günden
itibaren komisyonlar tarafından genellikle 10-20 yıl arasında birim başına sabit bir
fiyatla alım garantisi verilmektedir. Prim fiyatlı tarife garantisinde yine satın alma
garantisi bulunmaktadır. Burada en yüksek piyasa fiyatının üzerine bir prim
eklenerek fiyatlar belirlenmektedir. Yani önceden belirlenen ve uyulan bir sabit fiyat
yoktur (Şimşek ve Şimşek, 2013: 523).
Son dönemler de yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımına önem gösteren
Türkiye, çeşitli kamu teşvik mekanizmalarını hayata geçirerek bu alana yapılan
yatırımları arttırmaya çalışmaktadır. Sabit fiyat garantisi ve/veya daha genişletilmiş
şekliyle tarife garantisi de bu teşviklerden birini oluşturmaktadır. Türkiye’de gerçek
ve tüzel kişiler, yenilenebilir enerji kaynaklarından üretmiş oldukları elektrik
enerjisini dağıtım sistemine göndermeleri halinde 10 yıl süre ile her kaynağa farklı
uygulanan sabit bir fiyattan desteklenmektedirler.
Tablo 10’da Türkiye’de yenilenebilir enerji için uygulanan sabit fiyat garantisine yer
verilmiştir.
Tablo 10: Yenilenebilir Enerji İçin Tarife Garantisi (ABD $ cent/kWh)
438
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Kamu Teşviklerinin Yenilenebilir Enerji Yatırımları Üzerine Etkisi: Türkiye…
Yenilenebilir
Enerji
Kaynağına Dayalı Üretim
Tesisi
Hidrolik
Rüzgar
Jeotermal
Biyokütle
Foto voltaik güneş (PV
güneş)
Yoğunlaştırılmış
güneş
enerjisi (CSP)
Uygulanacak
Fiyatlar
Maksimum
Teşvik
7,3
7,3
10,5
13,3
13,3
Teknoloji
Bazında yerli
katkı ilavesi
2.3
3.7
2,7
5,6
6,7
13.3
9,2
22,5
9,6
11
13,2
18,9
20
Kaynak: Resmi Gazete, Kanun No:6094
Tablo 10’da 2010 yılında yürürlüğe giren “6094 nolu Yenilenebilir enerji
kaynaklarının elektrik enerjisi üretimi amaçlı kullanımına ilişkin kanunda değişiklik
yapılmasına dair kanun” ile birlikte yenilenebilir enerji türlerine yönelik olarak
getirilen tarife garantilerine yer verilmiştir. Teşvikler içerisinde en yüksek oran
güneş enerjisine yönelik verilmektedir. Türkiye’nin birçok Avrupa ülkesiyle
kıyaslandığında güneşlenme saatinin fazla olduğu bilinmektedir. Buna karşın
Türkiye’nin sabit fiyat garantisinde vermiş olduğu fiyat; Almanya, Finlandiya vb.
gibi birçok Avrupa ülkesinden düşük bir fiyattır. Ayrıca Türkiye tarife garantisini
10 yıllık süre ile vermektedir. Buna karşın yenilenebilir enerjiye çok önem veren
birçok Avrupa ülkesi bu süreyi 15 yıl olarak belirlemişlerdir. Bu durum teşviklerin
Türkiye açısından ümit verici olmasına karşın, Avrupa ülkeleri ile kıyaslandığında
düşük olduğunu göstermektedir (Gözen, 2014: 281).
Tarife garantisi sistemi etkin bir sistem olarak değerlendirilebilir. Bu sistemin
etkinliği, elektriğin piyasa fiyatı ile tarife garantisinin değeri arasındaki farka
bağlıdır. Bir işletmenin en önemli problemlerinden bir tanesi üretmiş olduğu mal
ve hizmeti satabilmesidir. Tarife garantisi yöntemiyle yatırımcıların yatırım
yapmadan önce geleceğe yönelik beklentilerini olumlu hale getirmek ve risklerini
azaltmak amaçlanmaktadır. Teşvik politikaları olmasa, yenilenebilir enerji
üreticileri ürettikleri elektriği ancak piyasa fiyatına bağlı bir biçimde satabilirler.
Tarife garantisi mekanizması üreticilere sabit bir fiyattan ürettikleri elektriği satma
garantisi vermektedir. Tarife garantileri geleceğe yönelik belirsizliği ortadan
kaldırması açısından, yatırımcılara pozitif sinyal göndermektedir (Acar vd., 2015:
14).
Lisanssız Üretim Hakkı
Türkiye’de elektrik sektörü içerisinde faaliyette bulunabilmek için Enerji Piyasası
Düzenleme Kurumu (EPDK), lisans vermektedir. Bu lisans türleri, üretim lisansı,
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
439
Y. BAYRAKTAR ve H.İ. KAYA
otomatik üretim lisansı, otomatik üretim grup lisansı, iletim lisansı, dağıtım lisansı,
toptan satış lisansı, perakende satış lisansı şeklindedir. Lisans düzenleme otoriteleri,
yenilenebilir enerji yatırımlarını teşvik etmek için, toplam lisans ücretinin yalnızca
% 1’ini ödeyecekler ve projenin tamamlanma tarihinden sonra 8 yıl boyunca yıllık
lisans ücretini ödemeyeceklerdir. Kurulu kapasite 1 MW’ye kadar olan yapılar
lisanssız üretim hakkına sahip olacaklardır. Ayrıca TEİAŞ ve dağıtım şirketleri
tarafından yenilenebilir enerjiden elde edilen elektriğin sisteme alınmasında öncelik
verilecektir (Şimsek ve Şimsek, 2013: 528).
Yenilenebilir enerjiyi teşvik etmek amacıyla çıkarılan kanun ve yönetmelikler, bu
sektörün son dönemlerde hareketlenmesine neden olmuştur. Hükümet
yenilenebilir enerjiyi teşvik etmek amacıyla lisanssız elektrik üretimine izin
vermektedir. Yönetmeliğe göre lisanssız elektrik üretimi “Tüketicilerin elektrik
ihtiyaçlarının tüketim noktasına en yakın üretim tesislerinden karşılanması, arz
güvenliğinin sağlanmasında küçük ölçekli üretim tesislerinin ülke ekonomisine
kazandırılması ve etkin kullanımının sağlanması, elektrik şebekesinde meydana
gelen kayıp miktarlarının düşürülmesi amacıyla lisans alma ve şirket kurma
yükümlülüğü olmaksızın, elektrik üretebilmeleridir…” şeklinde ifade edilmektedir.
Türkiye’de geçici kabulü gerçekleştirilen lisanssız elektrik üretim santrallerinin
güçlerinin dağılımı şu şekildedir (Tutaşı, 2015):
2014 Aralık Ayı itibariyle Türkiye’de geçici kabulü yapılan lisanssız
elektrik enerji santrallerinin sayısı 113’tür.
(ii).
113 santralin toplam kurulu gücü yaklaşık 49 MW’dir.
(iii).
21 dağıtım bölgesinden 17’sinde geçici kabulü yapılmış lisanssız
elektrik üretim santrali mevcuttur.
(iv).Geçici kabulü yapılmamış 4 bölge Aras, Çoruh, Trakya ve Yeşilırmak
EDAŞ’tır.
(v).
Lisanssız elektrik üretiminin üst sınırı olan 1 MW kapasitede
kurulan santrallerin sayısı 7’dir ve bunların tamamı güneş enerjisine
ayrılmıştır.
(vi).Türkiye’de lisanssız elektrik üretimi için toplam 5643 başvuru
gerçekleşmiş, bu başvuruların 2463’ü olumlu, 2236’sı değerlendirmede ve
944’ü olumsuz şekilde sonuçlanmıştır.
(vii).
2463 olumlu başvurunun 1995 adeti güneş enerjisi için
gerçekleştirilmiştir.
(i).
Türkiye enerji arz güvenliğini sağlayabilmek ve ithal bağımlılığını önleyebilmek için
yenilenebilir enerji kaynaklarına özel önem atfetmektedir. Bu kaynakları etkin
kullanabilmek ve ekonomiye kazandırabilmek adına getirdiği teşvik sisteminin bir
440
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Kamu Teşviklerinin Yenilenebilir Enerji Yatırımları Üzerine Etkisi: Türkiye…
parçası olan lisanssız üretime yönelik önemli miktarlarda talep oluştuğu
görülmektedir. Lisanssız üretimin yaygınlaşması için üreticilerin bu konuda bilinçli
hale getirilmesi ve bu sektöre yönelik cesaretlendirilmesi gerekmektedir. Buna ek
olarak, bürokratik kolaylıkların sağlanması ve işlemlerin hızlandırılması konuya
olan ilginin artmasına vesile olabileceği düşünülmektedir.
Yenilenebilir Enerjiye Yönelik Diğer Teşvikler
Sabit fiyat garantisi ve lisanssız Üretim gibi teşvik mekanizmalarının yanı sıra
Türkiye genel teşvikler yoluyla da yenilenebilir enerji yatırımlarını arttırmayı
hedeflemektedir Bu çerçevede; hidrolik, rüzgar, jeotermal, güneş, biokütle ve
termik yatırımları genel teşvik sistemi kapsamında desteklenmektedir. 1 Ocak 2012
tarihinden itibaren geçerli olan bu genel teşvik uygulaması sisteminde öngörülen
destekler, KDV İstisnası, Gümrük Vergisi Muafiyeti ve Gelir Vergisi Stopaji
Desteği şeklindedir. Ayrıca yenilenebilir enerji yatırımları bölgesel teşvik
uygulamaları, büyük ölçekli yatırımların teşviki ve stratejik yatırımların teşviki
kapsamında da desteklenerek, yatırım kapasitelerinin arttırılması hedeflenmektedir
(Yılmaz ve Hotunoğlu, 2015: 90).
SONUÇ
Yenilenebilir enerji kaynakları fosil kaynaklara alternatif bir enerji kaynağıdır.
Enerji talebinin her geçen yıl artması, alternatif enerji kaynaklarının stratejik
önemini de artırmaktadır. Dünya genelinde enerji talebinin her geçen gün artması
sürdürülebilir, temiz, güvenilir, kesintisiz ve yerli kaynaklara olan ilgiyi
artırmaktadır. Fosil kaynaklara bağımlı olan ülkeler, aynı zamanda enerji arz
güvenliği açısından da problemler yaşayabilmektedir. Bu durum ülkeleri gerek siyasi
gerekse ekonomik açıdan kırılgan bir hale sokmaktadır. Birçok ülke bu kırılganlığı
minimize edebilmek ve enerji arz güvenliğini sağlayabilmek için yenilenebilir
enerjiye olan yatırımlarını artırmaktadır. Yatırımların arttırılması için ise çeşitli
kamu teşvik mekanizmalarını devreye sokmaktadırlar. Kamu teşvik mekanizmaları
içerisinde tarife garantileri, vergi teşvikleri, yeşil sertifikalar gibi birçok teşvik aracı
bulunmaktadır.
Türkiye, doğalgaz ve petrolün bol olduğu bir coğrafya da bulunmasına rağmen
kendi sınırları içerisinde bu kaynaklara yeterince sahip olamayan bir ülkedir. Bu
durum her geçen yıl artan enerji talebini karşılayabilmek için daha fazla doğalgaz ve
petrol ithal edilmesine neden olmaktadır. Dolayısıyla ülkenin siyasi ve ekonomik
kırılganlığı da artmaktadır. Fosil kaynaklara yeterince sahip olmayan Türkiye,
yenilenebilir enerji kaynakları açısından zengin bir potansiyele sahiptir. Ancak
Türkiye bu zengin potansiyeli yeterince kullanamamaktadır. Özellikle rüzgar ve
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
441
Y. BAYRAKTAR ve H.İ. KAYA
güneş gibi kaynaklar için potansiyelin çok altında bir kurulu güç ve üretim
bulunmaktadır. Türkiye, jeotermal kaynaklar açısından da dünyanın en fazla
potansiyeline sahip ülkelerden biridir. Ancak bu kaynakların da etkin ve verimli bir
biçimde kullanıldığı söylenemez. Türkiye son 10 yıl içerisinde mevcut potansiyeli
harekete geçirebilmek adına bir dizi kanun, yönetmelik ve düzenlemeyi hayata
geçirmiştir. Ayrıca yenilenebilir enerji kaynaklarına yönelik destekleme
mekanizmasını yürürlüğe koymuştur. Bu durum ülke de yenilenebilir enerji
kaynaklarından enerji üretimine yönelik yatırımların artmasına neden olmuştur.
2005 yılında yürürlüğe giren 5346 sayılı Yenilenebilir Enerji Kaynaklarının Elektrik
Enerjisi Üretimi Amaçlı Kullanımına İlişkin Kanun bu alanda ilk olma özelliğini
taşımaktadır. Bu kanunun yürürlüğe girmesinden 5 yıl sonra 6094 sayılı
Yenilenebilir Enerji Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ve destekleme
mekanizmaları yenilenebilir enerji alanına yapılan yatırımları arttırmıştır.
Yenilenebilir enerjiyi destekleme mekanizmaları arasında en çok kullanılan araç
tarife garantisi sistemidir. Bu sistem ile Türkiye’de üretilen yenilenebilir enerji
kaynaklarına alım garantisi ve öncelik hakkı getirilmiştir. Ayrıca Türkiye’de 1MW
gücüne kadar üretim yapan yenilenebilir enerji kaynaklarına dayalı elektrik üretim
tesislerinde lisans zorunluluğu bulunmamaktadır. Çıkarılan kanunlar ve
düzenlemeler neticesinde son 10 yıl içerisinde yenilenebilir enerji kaynaklarından
elektrik üretiminin arttığını ve kurulu güç miktarlarında gözle görülür bir artış
yaşandığını söylemek mümkündür.
Yenilenebilir enerjiye yönelik teşvik mekanizmaları tüm dünyada uygulanan bir
sistemdir. Türkiye’de teşvik mekanizması ilk olarak 2005 yılında fiyat tarifesi
garantisi sistemi ile başlamıştır. Teşvik mekanizması 2011 yılında geliştirilmiştir ve
halen uygulanmaya devam edilmektedir. Yenilenebilir enerji potansiyelinin
kullanımını kolaylaştırmak için çıkarılan kanunlar, yönetmelikler ve düzenlemeler
tam anlamıyla yeterli olmamasına rağmen ülkenin bu alana yönelik yatırımlarının
artmasına vesile olmuştur. 2005 yılında 51 MW kurulu güce sahip olan rüzgar
enerji santralleri, 2015 yılına gelindiğinde 4.718 MW Kurulu güce ulaşmıştır.
Jeotermal enerji açısından çok zengin bir ülke olan Türkiye, potansiyelinin çok
altında bir kurulu güce sahip olmasına rağmen, bir ivme yakalandığı söylenebilir.
Jeotermal kurulu gücü 2005 yılında 15 MW iken 2015 yılında bu miktar 635
MW’ye çıkmıştır. Aynı şekilde biyokütle kurulu gücü 238 MW’ye ve güneş enerjisi
kurulu gücü de 248 MW’ye ulaşmıştır. Türkiye’de elektrik üretiminin % 25’i
yenilenebilir enerji kaynaklarından sağlanmaktadır. Hidrolik enerjisi bu oranın
yakalanmasın da en çok yararlanılan kaynak durumundadır. 2005 yılında 12.906
442
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Kamu Teşviklerinin Yenilenebilir Enerji Yatırımları Üzerine Etkisi: Türkiye…
MW olan hidroelektrik kurulu gücü 2015 yılına gelindiğinde yaklaşık 2 kat artarak
25.171 MW’ye yükselmiştir.
KAYNAKÇA
AB Bakanlığı (2014), Avrupa Birliği Sürecinde Enerji Faslı, www.ab.gov.tr (e.t:
27.04.2016).
Abolhosseini, Shahrouz, Heshmati (2014), “The Main Support Mechanisms to
Finance Renewable Energy Development”, Renewable and Sustainable
Energy Reviews, (40), s.876-885.
Acar, Sevil, Kitson, Lucy, Bridle, Richard (2015), “Türkiye’de Kömür Teşvikleri ve
Yenilenebilir
Enerji
Teşvikleri”,
GSI
Report,
www.iisd.org
(e.t.:20.04.2016).
Acaroğlu, Mustafa (2007), Alternatif Enerji Kaynakları, Nobel Yayınları,
Genişletilmiş 2. Baskı, Ankara.
Akkuş, İbrahim, Alan, Hüseyin (2016), “Türkiye’nin Jeotermal Kaynakları,
Projeksiyonlar, Sorunlar ve Öneriler Raporu”, TMMOB Jeoloji
Mühendisleri Odası, Yayın No:123, Ankara.
Albayrak, Berat (2011), Elektrik Enerjisi Üretiminde Yenilenebilir Enerji
Kaynakları ve finansmanı: bir uygulama, Kadir Has Üniversitesi Sosyal
Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul.
Aydın, Levent (2014), Enerji Ekonomisi ve Politikaları, Seçkin Yayıncılık, 1.
Baskı, Ankara.
Canka Kılıc, Fatma (2011), “Recent Renewable Energy Developments, Studies,
İncentives in Turkey”, Energy Education Science and Technology (A):
Energy Science and Research, 28(1), s.37-54.
Canka Kılıç, Fatma (2015), “Güneş Enerjisi, Türkiye’deki Son Durumu ve Üretim
Teknolojileri”, Mühendis ve Makine, Cilt:56, Sayı: 671, s. 28-40.
DELOİTTE (2014),
26.04.2016).
Biyokütlenin
Altınçağı,
www.deloitte.com.tr
(e.t:
EMO İzmir Şubesi (2015), Enerji Raporu, EMO Yayın No: GY/2015/614,
www.izmir.emo.org.tr (e.t:10.05.2016).
Erdil, Ayşenur, Erbıyık, Hikmet (2015), “Renewable Energy Sources of Turkey
and Assessment of Sustainability”, Procedia- Social and Behavioral
Sciences, (207), s. 669-679.
ETKB (2014), Türkiye Ulusal Yenilenebilir Enerji Eylem Planı, www.enerji.gov.tr
(e.t: 27.04.2016).
ETKB (2016), http://www.enerji.gov.tr/tr-TR/Sayfalar/Gunes (e.t: 16.05.2016).
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
443
Y. BAYRAKTAR ve H.İ. KAYA
Gözen, Mustafa (2014), “Renewable Energy Support Mechanism in Turkey:
Financial Analysis and Recommendations to Policymakers, International
Journal of Energy Economics and Policy, Vol:4, No2, s.274-287.
http://jeotermal2016.org/sunum/9B_AliKaraduman.pdf
Gürmat,
(2015),
adresinden erişilmiştir.
Kapluhan, Erol (2014), Enerji Coğrafyası Açısından Bir İnceleme: Biyokütle
Enerjisinin Dünyadaki ve Türkiye’deki Kullanım Durumu”, Marmara
Coğrafya Dergisi, Sayı: 30 (Temmuz), s.97-125.
Öztürk, Murat, Yüksel, Yunus Emre (2016), “Energy Structure of Turkey for
Sustainable Development”, Renewable and Sustainable Energy Reviews,
(53), s.1259-1272.
Pasin, Suat, Altınbilek, Doğan (1997), “Türkiye’de Hidroelektrik Enerjisi
Potansiyeli ve Gelişme Durumu”, DEKTMK Türkiye 7. Enerjş Kongresi,
Yeni ve Yenilenebilir Enerji Kaynakları Cilt:3, ODTÜ, Ankara.
Şenel, Mahmut Can, Koç, Erdem (2015), “Dünyada ve Türkiye’de Rüzgar Enerjisi
Durumu-Genel Değerlendirme”, Mühendis ve Makine, Cilt:56, Sayı: 663,
s.46-56.
Şimşek, Hayal Ayça, Şimşek, Nevzat (2013), “Recent İncentives for Renewable
Energy in Turkey”, Energy Policy, (63), s.521-530.
Tiftikçigil, Burcu, Gül Yesevi, Çağla (2015), Türkiye’nin Enerji Görünümü
Stratejileri ve İlişkileri, Derin Yayınları, 1. Baskı, İstanbul.
TUREB (2016), Türkiye Rüzgar Enerjisi İstatistik Raporu, www.tureb.com.tr (e.t:
25.04.2016).
Tutaşı,
Can
(2015),
Lisanssız
Elektrik
Üretim
Raporu,
https://tutasi.com/2015/01/11/35-lisanssiz-elektrik-uretim-raporu
(e.t:
12.05.2016).
Tükenmez, Mine, Demireli Erhan (2012), “Renewable Energy Policy in Turkey
with New Legal Regulations”, Renewable Energy, (39), s.1-9.
YEGM (2016), Güneş Enerjisi Potansiyeli Atlası (GEPA), http://www.eie.gov.tr/
(e.t: 15.05.2016).
Yılmaz, Olcay, Hotunoğlu, Hakan (2015), “Yenilenebilir Enerjiye Yönelik
Teşvikler ve Türkiye”, Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler
Dergisi, Yıl:2, Sayı:2, s.74-97.
Yüksel, İbrahim (2010), Energy Production and Sustainable Energy Policies in
Turkey, Renewable Energy, (35), s.1469-1476.
444
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Kamu Teşviklerinin Yenilenebilir Enerji Yatırımları Üzerine Etkisi: Türkiye…
5346 sayılı Yenilenebilir Enerji Kaynaklarının Elektrik Enerjisi Üretimi Amaçlı
Kullanımına
İlişkin
Kanun,
R.G.,
18.05.2005
Sayı:25819,
http://www.mevzuat.gov.tr/ (e.t: 10.05.2016).
5686 sayılı Jeotermal Kaynaklar ve Doğal Mineralli Sular Kanunu, R.G:
13.06.2007 Sayı:26551, http://www.resmigazete.gov.tr/ (e.t: 12.05. 2016).
5627 sayılı Enerji Verimliliği Kanunu, R.G: 02.05.2007 Sayı: 26510,
http://www.resmigazete.gov.tr/ (e.t: 12.05.2016).
6094 sayılı Yenilenebilir Enerji Kaynaklarının Elektrik Enerjisi Üretimi Amaçlı
Kullanımına İlişkin Kanunda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun, R.G:
08.01.2011 Sayı:27809, http://www.resmigazete.gov.tr/ (e.t: 12.05.2016).
6446 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu, R.G:
http://www.resmigazete.gov.tr/ (e.t:12.05.2016).
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
30.03.2013
Sayı:
28603,
445
Alternatif Bir Sistem Olarak Ortaklık Ekonomisi’nin Değerlendirilmesi
Alternatif Bir Sistem Olarak Ortaklık Ekonomisi'nin Değerlendirilmesi
Harun KILIÇASLAN1
Özet
Çalışmanın amacı, Necmettin Erbakan tarafından Adil Ekonomik Düzen olarak ele alınan
Ortaklık Ekonomisi'ni bir ekonomik sistem olarak Kapitalizm'in ve Sosyalizm'in temel
özellikleriyle karşılaştırmaktır. Konunun değerlendirmesinde İslam Ekonomisi ile ilişkisi de
ele alınmaktadır. Piyasa ekonomisi temelli bir sistem olan Ortaklık Ekonomisi'nin merkezî
planlamaya da yer vererek benzerlikler içermekle beraber Kapitalizm ve Sosyalizm'den
belirgin olarak ayrıştığı görülmektedir. Diğer yandan Ortaklık Ekonomisi'nin üretim ve
bölüşüm ilişkilerine yönelik yaklaşımlarıyla üretim faktörlerinin ve bu bağlamda devletin
ekonomideki işlevleri yeniden tanımlanabilir. Temel aksiyomlarıyla bütünlüklü bir sistem
oluştursa da dünyada uygulama örneği bulunmayan Ortaklık Ekonomisi'nin pratikte yer
bulabilmesi için daha fazla araştırma yapılarak konunun somutlaştırılması gerektiği
sonucuna varılmıştır. Yapılan değerlendirmede ayrıca Ortaklık Ekonomisi'nin literatüre
önemli katkıları içeren potansiyeli barındırdığı sonucuna ulaşılmıştır.
Anahtar Kelimeler: Ortaklık Ekonomisi, Adil Ekonomik Düzen, İslam Ekonomisi
Evaluation of The Partnership Economy as an Alternative System
Abstract
The purpose of this study is to compare the Partnership Economy which is held as
Just Economic Order by Necmettin Erbakan, as an economic system with the basic features
of capitalism and socialism. During the assessment of the subject its relation with the
Islamic economy is also addressed. Although the Partnership Economy which is a system
based on market economy, contains similarities by giving space to the central planning, it
appears to distinct itself from Capitalism and Socialism significantly. On the other hand, the
Partnership Economy’s approach towards production and distribution relations, production
factors, and in this context, functions of the state in the economy may be redefined.
Although it forms an integral system with its basic axioms, it is concluded that in order to
include the Partnership Economy in practice which doesn’t has any application sample in
the world, the embodiment of the subject by conducting further researches is required. In
the evaluation, it is also found that Partnership Economy contains a potential including
significant possible contributions to the literature.
Key Words: Partnership Economy, The Just Economic Order, Islamic Economics
JEL Classification Codes: P40, P50, P51
Yrd. Doç. Dr.
harun@sakarya.edu.tr.
1
Sakarya
Üniversitesi,
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Siyasal
Bilgiler
Fakültesi,
Maliye
Bölümü,
447
H. KILIÇASLAN
GİRİŞ
Günümüzde dünyanın hemen her yerindeki üniversitelerde ekonomi ile ilgili
dersler verilmekte, bilimsel araştırmalar yayınlanmaktadır. Her yıl binlerce öğrenci
ekonomi ile ilgili bölümlerden mezun olmakta, yüzlerce bilimsel toplantı tertip
edilmekte ve binlerce akademisyen ekonomi ile ilgili konulara odaklanmaktadır.
Ekonomi alanındaki yayın sayısı bir insanın takip edemeyeceği miktara ulaşmıştır.
Bu alandaki aktiviteler ve üretim çok fazla olsa da temelde iki ekonomik sistem
üzerine yoğunlaşılmıştır. Bunlar hemen herkesin hakkında bir miktar bilgi sahibi
olduğu Kapitalizm ve Sosyalizmdir. Yukarıda bahsi geçen aktivitelerin büyük
çoğunluğu bu iki sisteme hizmet etmektedir. Bu iki sistemin oluşturduğu yelpazede
okumak isteyen meraklılar için kütüphanelerde sayısız kaynak bulunabilmektedir.
Bu iki sistemin dışında İslam ekonomisi adı altında çalışmalar da yapılmış ancak
bunlar sayıca çok az miktarda kalmıştır. Bu alandaki çalışmalara ilginin arttığını da
belirtmekte fayda var. Türkiye'de de bu ilginin gecikmiş de olsa arttığını
gözlemlemek mümkündür. İslam ekonomisi alanında yapılan çalışmalar finans
alanında temerküz etmiş görünüyor. Bu konudaki çalışmaların İslamî Finans adı
altında uygulama sahasında da görünürlüğü artmaya başlamıştır. Katılım
bankacılığının konvansiyonel bankacılık yanında yer bulmaya başlaması buna örnek
gösterilebilir. Ne var ki bu uygulamalara eleştiriler de yöneltilmektedir. En temel
eleştiri ise İslami Finans araçlarının kapitalist sistemin içerisinde uygulanıyor
olması ve sistemin bütününe ilişkin bir çözüm sunmamasıdır. Buna göre sadece
finans boyutunun İslamî olması sistemi adil bir zemine oturtmaya yetmemektedir
(Kılıçaslan, 2016: 45-47).
Bu çalışmanın amacı, Necmettin Erbakan tarafından Adil Ekonomik Düzen olarak
ele alınan Ortaklık Ekonomisi'ni bir ekonomik sistem olarak Kapitalizm'in ve
Sosyalizm'in temel özellikleriyle karşılaştırmaktır. Konunun değerlendirmesinde
İslam Ekonomisi ile ilişkisi de ele alınmaktadır.
1. Ortaklık Ekonomisi
Ortaklık Ekonomisi ile ilgili ilk çalışmalar Türkiye’de Arif Ersoy (1986) ve Adil
Düzen adı altında Süleyman Karagülle tarafından yapılmış ve iktisat literatürüne
kazandırılmıştır. Ortaklık Ekonomisi, Ersoy (1995)’un ‘silm sosyal yapılanma
modeli’ içerisinde ekonomik boyutu teşkil etmektedir. Türkiye’de Ortaklık
Ekonomisi, siyasetçi kimliğiyle bilinen Necmettin Erbakan tarafından bir söylem
olarak Adil Ekonomik Düzen şeklinde Türk siyasî literatürüne kazandırılmıştır.
Çalışmada göz ardı edilen bazı nüanslarla beraber Adil Ekonomik Düzen ile
Ortaklık Ekonomisi aynı anlamda kullanılmıştır. Ortaklık ekonomisi; toplumu
448
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Alternatif Bir Sistem Olarak Ortaklık Ekonomisi’nin Değerlendirilmesi
oluşturan birey veya sosyal grupların ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla gönüllü
işbirliğine gitmeleri ve aralarında oluşturdukları dayanışmayı da ortak iradelerinin
ürünü olan serbestçe yaptıkları anlaşmalarla düzenlemelerini içeren bir ekonomik
sistem olarak tanımlanabilir (Öztürk, 2013:166). Ortaklık Ekonomisi çalışmaları
Türkiye’de bir ekonomik sistem tartışması üzerinden yürürken Batı’da da bütüncül
bir sistem olarak ele alınmasa da Weitzman (1984)’ın çalışmasında olduğu gibi
kapitalizmin sorunlarına çare olarak Ortaklık Ekonomisi’ni andıran bazı
uygulamalar önerilmiştir. Weitzman, söz konusu çalışmada stagflasyonla
mücadelede mikro ekonomik bir çözüm olarak emeğin kâra ortak edilmesinden söz
etmektedir. Sistem bir bütün olarak ortaklığa dayanmasa da mevcut
makroekonomik sorunlara çözüm olarak kısmî uygulamaların gösterilmesi dikkate
değerdir.
Bu noktadan sonra Türkiye'de Necmettin Erbakan tarafından siyasî söylemle Adil
Ekonomik Düzen olarak gündeme getirilen Ortaklık Ekonomisi’nden söz etmek
gerekiyor. Ortaklık Ekonomisi, Erbakan tarafından teorik çerçevede ortaya
konulmuş ve uygulamaya geçirilmesi yolları da örneklendirilerek açıklanmış bir
ekonomik sistemdir. Ortaklık Ekonomisi sistemi ekonomiyi sadece bir yönüyle
değil, üretim, tüketim ve bölüşüm ilişkileriyle bir bütün olarak ele almakta ve
sisteme ilişkin ilkeler ortaya koymaktadır. Sistem içerisinde aktörlerin ekonomideki
rolleri de tanımlanmıştır. Ortaklık Ekonomisi içerisinde genel ilkeler yanında para,
kredi, vergi ve sosyal güvenlikle ilgili ilkeler ifade edilmiştir. Erbakan, ayrıca
Ortaklık Ekonomisi’nin Kapitalizm ve Sosyalizm ile karşılaştırmasına da
değinmiştir. Bu şekilde sistemin teorik temellerini açıklamanın yanında ekonomik
sistemlere ilişkin temel bir yaklaşım modeli de getirmiştir. Bu yaklaşım modeliyle
bir yandan Ortaklık Ekonomisi’ne adalet temelinde ahlakî bir meşruiyet
kazandırılırken diğer yandan Kapitalizm ve Sosyalizme aynı perspektiften eleştirel
yaklaşılmıştır (Kılıçaslan, 2016: 47).
1.1. Ortaklık Ekonomisinin Ayırt Edici Temel Özellikleri
Ortaklık Ekonomisi yaklaşımı içerisinde hem kapitalizme hem de sosyalizme
yönelik eleştiri getirilmiştir. Şekil 1’de Erbakan’ın deyimiyle Adil Ekonomik
Düzen’in ayırt edici özellikleri belirtilirken aynı zamanda diğer ekonomik
sistemlerin eleştirilen boyutları da görülmektedir. Hakkı üstün tutan ve kuvveti
üstün tutan sistemler ayrımı Ortaklık Ekonomisi’nin dayandığı temel felsefenin bir
ürünüdür. Buna ilişkin açıklamalar çalışmanın ikinci başlığında ele alınmaktadır.
Kapitalizme yönelik eleştiride faiz, tekel oluşumu ve tröstler öne çıkmaktadır. Buna
göre Kapitalizm, adil düzenin savunduğu gibi serbest piyasaya dayalıdır ancak faizi
de içeren bir sistem olduğu için birçok zararı yanında tekeller ile tröstleri önlemede
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
449
H. KILIÇASLAN
başarısız olmaktadır. Buna karşılık komünizm eleştirisinde özel mülkiyetin
bulunmayışı ve kâra yer vermemesi gibi nedenler insan tabiatına aykırı görülmüştür.
Komünizmde her ne kadar faiz söz konusu olmasa da sayılan özellikler nedeniyle
eleştirilmiştir çünkü serbest piyasa ortadan kalkınca ekonominin merkezî planlarla
ve merkezî fiyatlarla yönetilmesi sonucunda ekonomi tahribata uğramaktadır.
Ortaklık Ekonomisi kâra, mülkiyet hakkına ve serbest piyasa sistemine yer verirken,
faize, tekelleşmeye, tröstlere karşı çıkmaktadır (Ersin ve Yıldırım, 2015:146).
EKONOMİK DÜ)ENLERİN DAYANDIKLARI TEMEL GÖRÜŞLER VE Ö)ELLİKLERİ
KUVVETİ Ü“TÜN TUTAN “İ“TEM
HAKKI Ü“TÜN TUTAN “İ“TEM
ADİL EKONOMİK DÜ)EN
SERMAYE KUVVETİ
(KAPİTALİ)M
“İYA“İ KUVVET
(“O“YALİ)M
Ö)EL-KAMU MÜLKİYETİ DENGE“İ
FAİ) YOK, KAR VAR
TEKELDEN KORUNMUŞ
ÜRETİME VE EMEĞE KREDİ
MAKRO PLANLAMA
FAYDALIYA, ÜRETİME, AHLAKLIYA,
TAM TEŞVİK, TAM DESTEK
7. HERKESE REFAHI TEŞVİK
8. ORTAKLIKLAR, ŞAHI“LAR,
KAMU Hİ)METLERİ
GENEL Hİ)METLER,
TAN)İM Hİ)METLERİ
9. VERGİ YOK, DEVLET Hİ)MET VE
KATKI“ININ KARŞILIĞINDA BİR
ORTAK OLARAK HAKKINI ALIYOR.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
KAMU MÜLKİYETİ E“A“I
FAİ) YOK, KAR YOK
DEVLET TEKELİ
DEVLET KURUMLARINA KREDİ
MAKRO VE MİKRO PLANLAMA
ÜRETİMDE DE TÜKETİMDE DE
“İYA“İ BASKI
7. TEŞVİK YOK, BASKI VAR
8. MERKE)İ PLANLAMA
9. FİYAT MEKANİ)MA“I YOLUYLA KEYFİ,
HAKSIZ VERGİNİN FAKİRLERE
ÖDETTİRİLME“İ
1.
2.
3.
4.
5.
6.
Ö)EL MÜLKİYET ESASI
FAİ) VAR, KAR VAR
SERMAYE TEKELİ
SERMAYEYE KREDİ
MAKRO VE MİKRO PLAN YOK
TÜKETİMİ TEŞVİK
FAKİRDEN ALIP )ENGİNE VEREN
TEŞVİK
8. SERMAYE TEŞEBBÜ“Ü
9. KARDAN VE MAL Ü)ERİNDEN KEYFİ,
HAK“I) VERGİNİN FAKİRLERE
ÖDETTİRİLME“İ
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
Kaynak: (Ersin, 2015: 226)
Şekil 1: Ekonomik Düzenlerin Ayırımı
Adil Ekonomik Düzen hakkı üstün tutan bir temele dayandığı için kuvveti üstün
tutan Kapitalizm ve Sosyalizmden daha temelden ayrılmaktadır. Çünkü adil
olmayan Sosyalizm siyasî kuvveti üstün tutarken Kapitalizm ise sermaye kuvvetini
üstün tutmaktadır. Bu nedenle her iki sistem de gücün üstünlüğüne dayalı
çalışmaktadır. Ancak Ortaklık Ekonomisi’nde hak üstün tutulmuştur (Erbakan,
2014: 262).
1.2. Ortaklık Ekonomisi ve İslam Ekonomisi İlişkisi
Yakın tarihimizin Müslüman düşünürlerinin kapitalizm ve sosyalizm eleştirileri
bilinmektedir. Ali Şeriati Seyyid Kutub’un bu konuda yazılmış eserleri mevcuttur.
Seyyid Kutub (2007)’un İslam-Kapitalizm Çatışması ismiyle Türkçeye çevrilmiş
450
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Alternatif Bir Sistem Olarak Ortaklık Ekonomisi’nin Değerlendirilmesi
eseri örnek gösterilebilir. Bir yandan eleştiriler yazılırken aynı yazarlar İslam’ın
ekonomik meselelere bakışıyla ilgili fikirler ve öneriler de sunmuşlardır. İslam
Ekonomisi başlığı altında çok sayıda eser üretilmeye başlanmış ve Türkiye’de de
İslam Ekonomisi terimi Muhammed Hamidullah tarafından ilk defa literatüre
kazandırılmıştır (Eskicioğlu, 1999: 9). Ortaklık Ekonomisi veya Adil Ekonomik
Düzen adı altında yapılan çalışmaların temel dayanağını İslam hukuku
oluşturmaktadır. Bu nedenle İslam Ekonomisi ve Ortaklık Ekonomisi kaynaklar
yönüyle aynı temele yaslanmaktadır ve genelde örtüşmektedir(Ersin ve Yıldırım,
2015: 168-170. Kapitalizm ve Sosyalizm’de olduğu gibi İslam Ekonomisi teorisi
içerisinde de bazı ekollerin gelişmesi beklenmelidir. Bunlar bir bilim olarak İslam
Ekonomisi’nin gelişimini ve olgunlaşmasını sağlayabilir. Ortaklık Ekonomisi de bu
bağlamda değerlendirilebilir.
2. Ortaklık Ekonomisi’nin Hak Kavramı Çerçevesinde Temel Felsefesi
Ortaklık Ekonomisi öncelikle ekonominin temel öznesi olan insana ilişkin
yaklaşımıyla dikkat çekmektedir. Buna göre insanlar fıtrî olarak iyinin, doğrunun,
güzelin, faydalı ve adil olanın yanında durmaya eğilimlidir. Diğer sistemlerde
öngörüldüğü gibi; ‘Homo homini lupus’ (İnsan insanın kurdudur), ‘Anything that
can go wrong, will go wrong’ (Yanlış gidebilen her şey yanlış gider, yanlış
gidecektir) veya ‘Bellum omnium contra omnes’ (Herkesin herkesle savaşı) ve
benzeri korku üzerine kurulu anlayışları reddetmektedir. İnsan, adil ve uygun şartlar
altında faydalı işlerde gönüllü olarak yer alacak, zararlı ve kötü işlerden ise uzak
duracaktır. Böylece insanlar işbirliği ve dayanışma içinde iktisadî sorunları
kolaylıkla aşacaktır. Ayrıca Ortalık ekonomisi yaklaşımı günümüz sorunlarına
sistematik sorunların kaynaklık ettiğini savınmaktadır. Bu nedenle sistematik bir
çözüm üretilebildiğinde insanların çok kolay bir şekilde uyum içinde
çalışabileceğini iddia etmektedir (Öztürk ve İnan, 2014: 42-43).
Erbakan (2014: 261-262), ekonomik sistemler arasındaki farkın temelde hak ve
paylaşım anlayışındaki farklardan kaynaklandığını ifade etmektedir. Ortaklık
Ekonomisi’nin temel felsefesini belirleyen en önemli öge hak kavramıdır. Buna
göre gerçek hak ancak temel insan haklarından, emekten, karşılıklı rıza ile yapılan
sözleşmeden ve adalet gereği doğan haklardan doğabilmektedir. Batıl hak
anlayışına göre ise kuvvet, çoğunluk, imtiyaz ve çıkar hak sebebi sayılabilmektedir.
Dolayısıyla Şekil 1’de ifade edilen ayırımdaki hakkı üstün tutma ve kuvveti üstün
tutma özellikleri bu anlayıştan doğmaktadır. Böylece sistem daha temelden hak
kavramı üzerine kurulu bir adalet anlayışına dayanmaktadır. Ortaklık
Ekonomisi’nin Adil Ekonomik Düzen olarak siyasî literatüre girmesinin arka
planında bu felsefe yatmaktadır.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
451
H. KILIÇASLAN
3. Ortaklık Ekonomisinde Devlet
Devletin Ortaklık Ekonomisi’ndeki yeri Tablo 1’deki Genel başlığı altında
belirtilen üç temel ilkeyle belirlenir. Ekonomik faaliyetler temelde şahıslar
tarafından yürütülmektedir. Yani serbest piyasa koşulları bu sistemde temel işlevi
görmektedir. Şahıslar serbest piyasa koşullarından ekonomik faaliyetlerini bireysel
olarak, işletmeler aracılığıyla veya vakıf olarak yürütebilmektedirler. Devlet ise ülke
ve bölgelerin makro planını yaptırır. Bunlarla ilgili yatırım projelerini yaptırır ve
böylece herkes ülkenin her yerinde tarım, sanayi ve hizmetler sektöründe gerek
mevcut yatırımların verimliliğini artırmak yönünden ve gerekse yeni yatırımlar
yönünden hangi projelerin teşvik edileceğini bilir. Şahıslar ya tek başına veya
şirketler veya vakıflar halinde bu projelerden istediklerini seçerler ve bunları
yürütürler. Devlet bu projeleri her bakımdan destekler ve çesitli teşviklerle bunlar
içinde en faydalı ve verimlilerinin öncelikle gerçeklesmesini yönlendirir (Ersin,
2015: 228).
Devletin ekonomideki faaliyetleri düzenleme ve genel hizmetler olmak üzere ikiye
ayrılmaktadır. Genel hizmetler olarak güvenlik, yönetim, yargı, enerji temini, su,
yol, altyapı hizmetleri, sağlık, eğitim ve öğretim hizmetleri, ulaşım, iletişim
hizmetleri vs. sıralanmaktadır. Devlet ayrıca tıpkı Noterler gibi ve yeminli
muhasipler ve yeminli mimari bürolar gibi muhasebe ve ambar vs. gibi hizmetlerin
yürütülmesini de sağlar. Devlet ayrıca temel ekonomik malların düzenleme
hizmetlerini yürütür. Mesela Adil Ekonomik Düzen’de bugünkü ‘Toprak
Mahsulleri Ofisi’nin yerini bir Buğday Vakfı alacaktır. Bu kuruluşun vakıf olarak
adlandırılması, hiçbir kâr gayesi gütmeyip sırf vatandaşa hizmet için kurulmuş
olmasıdır. Bu vakıf bütün ülke sathında belde seviyesine kadar teskilatlanmıstır.
Buğdayı olup satmak isteyen bugdayını bu vakfa verecek o günkü fiyat üzerinden
parasını alacaktır. Veya buğday satın almak isteyen kimse o esnadaki fiyat
üzerinden parasını verip diledigi kadar bugdayı alacaktır. Vakfın vazifesi bu
muameleleri yapmak ve depolarındaki bugdayı iyi bir sekilde muhafaza etmektir.
Bu hizmetleri sırf bir hizmet olarak yapacaktır. Ayrıca bu hizmetlerden dolayı kâr
gayesi gütmeyecektir (Ersin, 2015: 228). Son örnek olayla açıklanan devletin bu
fonksiyonu eleştiri konusu olmuştur (Özel, 1997: 327). Örnek olayın
basitleştirilmiş bir model olduğu kabul edilmelidir. Ayrıca sistemin bu boyutu
iletişim teknolojilerinin de gelişimiyle ve borsa benzeri yapılarla zenginleştirilmeye
açıktır. Açıklamadaki araçlar yerine sistemin bu noktadaki amacı öne çıkarılarak
değerlendirme yapılmalıdır.
452
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Alternatif Bir Sistem Olarak Ortaklık Ekonomisi’nin Değerlendirilmesi
4. Ortaklık Ekonomisinin Temel İlkeleri
Devletin ekonomideki konumlandırılması ve ekonomideki para, kredi, vergi ve
sosyal güvenlikle ilgili ilkeler Tablo 1’de toplu olarak gösterişmiştir. Genel başlıklı
sütunda gösterilenler bir önceki kısımda ele alınan devletin ekonomideki yerine
ilişkin ilkeleri içermektedir.
ADİL EKONOMİK
DÜ)EN
Tablo 1: Ortaklık
Temel
İlkeleri
ADİLEkonomisinin
EKONOMİK DÜ)ENİN
TEMEL
E“A“LARI
GENEL
1- DEVLET
KREDİ
PARA
1- MAL=PARA
1- ORTAKLIKLAR
VERGİ
1- DEVLETİN Hİ)METİ
“O“YAL GÜVENLİK
1- HERKE“ “İGORTALI
KARŞILIĞI ALDIĞI HAK
MAKRO PLAN
2- FAİ) YOK
PROJE
3- KARŞILIK“I)
PARA YOK
DESTEK
(Tam Destek)
2- DEVLET
2- HAKKI MÜKTE“EP
4- PARA KARŞILIĞI
- ARSA
- TE“İ“
- STANDART MAL
TAN)İM
Hİ)METLERİ
3- ŞAHI“LAR
EKONOMİK
FAALİYETLER
2- “İGORTA VE EMEKLİLİK
İÇİN PARA ÖDENME)
3- ÜRETİM CİN“İNDEN
3- İŞ“İ)LİK VE EMEKLİLİKTE
4- GELİRDEN VERGİ YOK
3- EMEK KARŞILIĞI
4- REHİN KARŞILIĞI
- ALTIN ve DÖVİ)
5- İ“TENİLEN ANDA
DEĞİŞTİRME
5- ÖDENMİŞ VERGİ
KARŞILIĞI
MAL – PARA
6- HERKE“E EŞİT
MUAMELE
5- VERGİ
- KREDİ
- Hİ)MET
- “İGORTA
6- BEYANA GÖRE
6- YATIRIM PROJE“İ
GENEL Hİ)METLER
2- TEK VERGİ
KARŞILIĞI
YÖNLENDİRME
TEŞVİK
Ta Teşvik
KAR ORTAKLIĞI
ANLAŞMALARI
KARŞILIĞI
7- “ELEM “ENEDİ
KARŞILIĞI
7- FİYATLAR
ARZ – TALEBE
DAYALI KRİTERLERE
GÖRE TE“PİT EDİLİR
- GAYRİMENKUL
DEĞERİ
- Hİ““E “ENEDİ
BEDELİ
- İ“TİMLAK BEDELİ
7- ÜRETİMDEN ALINACAK PAY
ANAYA“A İLE BELİRLENİR
HERKE“İN YAŞ, TAH“İL,
Hİ)MET, EHLİYET
E“A“INA GÖRE NE
ALACAĞI KAT“AYI İLE
BELİRLENİR
4- İŞ“İ)LİK VE EMEKLİLİK
KARŞILIĞI BÜTÇEDEN
ÖDENİR. MİLLİ GELİRLE
ORANTILI PAY
5- İŞ“İ)LİK VE EMEKLİLİK
TALEBE VE BEYANA GÖRE
İ“TEDİĞİ )AMAN
6- EMEKLİ OLAN KREDİ
HAKKINI KAYBEDER
7- EMEKLİLİK MAAŞI
EMEKLİYE AYRILDIĞI
)AMANKİ ME“LEKİ
DERECE, YAŞ, TAH“İLE
GÖREDİR.
Kaynak: (Erbakan, 2014: 264)
Ortaklık Ekonomisi’nde paranın yeniden tanımlanması söz konusudur. Paraya
ilişkin yaklaşımı yine paraya ilişkin getirilen ilkelerle açıklamak mümkümndür. Bu
ilkeler para= mal ilkesi, faiz yok ilkesi, karşılıksız para yok ilkesi, paranın bir mal
(arsa, tesis, standart mal, altın ve döviz) karşılığında olması ilkesi, istenilen anda
değiştirme ilkesi, herkese eşit muamele ilkesi, fiyatlar arz-talebe göre tespit edilir
ilkesi’ dir. Diğer bir prensip ise kredi konusunun dayandığı temeli oluşturmaktadır.
‘Herkes ne kadar ürettiyse o kadar tüketme hakkına sahiptir’ prensibi söz
konusudur. Ancak sistem kimi durumlarda bir kişi ürettiğinden fazla tüketmesine
izin vermektedir. Bu da kredi sistemiyle yürütülmektedir. Buna göre kredi, bir
kimsenin sonradan geri vermek şartıyla ve belirli şartlar altında geçici bir süre için
ürettiğinden daha fazla tüketme hakkı kullanma imkânı olarak tanımlanmaktadır.
Nitekim kredi ile ilgili ilkeler üretime verilen önemi göstermektedir. Çünkü bu
sistemde krediler üretimin artırılmasını teşvik etmektedir. Üstelik krediler
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
453
H. KILIÇASLAN
faizsizdir. Tablo 1’de Kredi başlığı altında enflasyona yol açmadığı savunulan yedi
tür faizsiz kredi sayılmıştır. Bunlar Ortaklıklar, Hakkı Müktesep Karşılığı Kredi,
Emek Karşılığı Kredi, Rehin Karşılığı Kredi, Ödenmiş Vergi Karşılığı Kredi,
Yatırım Projesi Karşılığı Kredi ve Selem Senedi Karşılığı Kredi olarak
sıralanmaktadır. Çalışmanın sınırları içerisinde tek tek açıklamalarına
değinilmeyecektir (Ersin ve Yıldırım, 2015: 148-151).
Erbakan (2014: 274-279)’a göre, bu sistemde devletin de hakka uyma mecburiyeti
vardır dolayısıyla ancak ve sadece kendi hakkını alacaktır. Bundan dolayı vergi,
devletin üretime yaptığı katkı ve kendi hizmetlerinden dolayı hakkını alması
demektir. Ortaklık Ekonomisi’nde devletin payı anayasa ile belirlenmektedir. Diğer
faktörlerin hasıladaki payı serbest bir ortamda tarafların irade ve rızası ile
belirlenmektedir. Devlet güçlü olduğu için payını (vergiyi) artırma yetkisi
bürokratların keyfi kararına bırakılmamaktadır. Devlet ayrıca toprağın, madenlerin,
ormanların meraların sahibidir. Çünkü bunların hakiki sahipleri şehitlerdir.
Şehitleri de devlet temsil etmektedir. Dolayısıyla bunlardan çeşitli şekilde
yararlananlar da yine devletin payını hak ölçülerine uygun olarak vereceklerdir.
Ayrıca devlet şu veya bu sebeple bazı tesislerin ve işletmelerin de sahibi olabilir. Bu
takdirde bu tesislerin ve işletmelerin üretimlerinde devletin sadece yaptığı genel
hizmetler karşılığında değil aynı zamanda tesis sahibi olarak da hakkını alması
doğaldır.
Vergi ile ilgili Tablo 1’de sayılan ilkelerin her birinin açıklamasına çalışmada yer
verilmeyecektir. Yukarıdaki açıklamalardan anlaşılacağı üzere devletin vergi dışında
da bazı gelirleri söz konusudur ancak bunlar içerisinde vergi en önemli yeri
tutmaktadır. Vergilerin birçok ilkesinin içerisinde verginin anayasa ile belirlenmesi
ilkesi günümzdeki Anayasal İktisat görüşlerini ve buradan hareketle malî kural
uygulamalarını hatırlatmaktadır (Günaydın ve Eser, 2009). Dolayısıyla Anayasal
İktisatçıların önerdiği anayasa ile malî kural konulması konusu Ortaklık Ekonomisi
içerisinde de mevcuttur. Bu lişkiye dikkat çekilmesinde yarar vardır.
Sosyal güvenlikle ilgili getirilen ilkelerin başında herkesin sigartalı kabul
edilmesidir. Ayrıca prim ödenmesine gerek yoktur çünkü sosyal güvenlik sistemi
bütçeden finanse edilmektedir. İşsizlik ve emeklilikle ilgili ödemeler kişilerin yaş,
eğitim, hizmet ve ehliyet gibi özelliklerine göre belirlenmektedir. Kişilerin
emeklilik yaşını serbestçe seçebileceği bu sistemde kişiler emekli olmakla kredi
hakkını da kaybetmektedir. Sistemin genelinde üretim ver kredinin oynadığı
önemli rol sosyal güvenlik sistemiyle de ilişkilendirilerek kişilerin emekliliği yerine
yatırım ve üretimi teşvik edilmesi amaçlanmıştır (Erbakan, 2014: 283).
454
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Alternatif Bir Sistem Olarak Ortaklık Ekonomisi’nin Değerlendirilmesi
Buraya kadar sistemin temel ilkelerinin özetlenmesine çalışılmıştır. Ortaklık
Ekonomisi ile ilgili genel olarak ifade etmek gerekirse Ortaklık Ekonomisi özellikle
üretim ve bölüşüm boyutuyla özellikli bir durum arz etmektedir. Fiyat oluşumu
genel olarak piyasaya bırakılmıştır. Ancak devletin düzenleyici ve müdahaleci
rolüne de makro anlamda yer verilmiştir. Özel (1997: 327)’e göre ekonomik
sistemler arasındaki fark temelde fiyat oluşumunun nasıl öngörüldüğü noktasında
ortaya çıkmaktadır. Mülkiyet ve bölüşüm buna göre ikincil önemdedir. Bu nedenle
ilgili çalışmasında Özel, Ortaklık Ekonomisi’nde piyasa ekonomisine vurgu
yapılırken sistem içerisinde çeşitli mallara ilişkin vakıflar aracılığıyla ülke çapında
fiyatların arz ve talebe göre eşitlenmesinde kurulması öngörülen mekanizmayı
eleştirmektedir. Devletin planlama, düzenleme ve müdahale gibi fonksiyonlara
sahip olarak bir anlamda piyasa ekonomisinin işleyişinin sağlanmasından sorumlu
olduğu Ortaklık Ekonomisi’nde devletin müdahaleci rolü ve müdahale araçları
sistemin zayıf noktalarından birini oluşturmaktadır ve eleştiri konusu yapılabilir.
Ancak sistemin piyasa temelli olmadığını iddia etmek güçtür.
Ortaklık ekonomisi’ne göre mevcut sistemlerin sorunu, Ricardo’nun da belirttiği
gibi, servetin nedenleri üzerinde yoğunlaşmak ve esas meseleyi yani bölüşüm
ilişkilerini göz ardı etmektir. Ortaklık ekonomisi hakkı üstün tutan anlayışıyla
üretime katılan faktörler arasında bölüşümün adalet ve hakkaniyet merkezinde
uyum ve koordinasyon ile sağlanmasını, böylece gelişmenin daha kolay ve hızlı
gerçekleşeceğini ifade ederek, çatışma yerine dayanışmayı esas alan yapısı nedeniyle
iktisadi sorunlara kalıcı cevap verebileceği iddia etmektedir (Öztürk ve İnan, 2014:
44).
SONUÇ
Ortaklık Ekonomisi bugüne kadar iktisatçılar tarafından ilgi görmemiştir. İslam
Ekonomisi alanında çalışanlarca da yeteri kadar incelenmemiş hatta birçok
araştırmacı Ortaklık Ekonomisini sadece bir siyasal söylem olarak işitmekle kalmış
ve Adil Ekonomik Düzen başlığı ötesinde bir bilgi sahibi olamamıştır. Bu nedenle
Ortaklık Ekonomisinin teorik açıklamalar içeren bilimsel bir yaklaşım olduğu
gözlerden kaçmıştır.
Ortaklık Ekonomisi yaklaşımının (teorisinin) hak ettiği ilgiyi göremediğini
internette yapılacak aramalardan gözlemlemek mümkündür. Ortaklık Ekonomisi
teorisinin bilimsel olarak ele alınması, ekonomi biliminde açılım yapılmasına imkân
verecek bir potansiyeli barındırabilir. Bu alanda yapılacak tartışmaların daha güçlü
bir bilimsel zemin bulması gerekliliği açıktır. Konunun, uzmanları tarafından ele
alınmadıkça, eskimiş bir siyasal söylem görünümünden kurtarılarak uygulanmaya
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
455
H. KILIÇASLAN
hazır bir ekonomik
görünmemektedir.
model
olarak
savunulur hale getirilmesi
mümkün
Çalışmada da değinildiği gibi kısmen bazı özelliklerinin değişik çalışmalarda benzer
bir şekilde yer aldığı ve kimi iktisadi ekoller ile benzer yönlerinin olduğu
söylenebilir. Ancak Adil Ekonomik Düzen olarak da ifade bulan Ortaklık
Ekonomisi, İslam Ekonomisi çerçevesinde bir ekol olarak değerlendirilip
Kapitalizm ve Sosyalizm’den temelden ayrıldığı ortaya çıkmaktadır. Eksik görülen
ve eleştirilen boyutları dışında sistemi anlamaya, açıklamaya ve geliştirmeye yönelik
çalışmaların artmasıyla iktisat literatüründe İslam Ekonomisi çerçevesinde önemli
katkıların ortaya çıkacağı düşünülmektedir.
KAYNAKÇA
Ersin, İ. (2015), Necmettin Erbakan’ın Ekonomik Söylem Ve Uygulamaları,
Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, T.C. Abant İzzet Baysal Üniversitesi
Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bolu.
Ersin, İ., Yıldırım, C. (2015), "İslam Ekonomisi Çerçevesinde Necmettin
Erbakan’ın Adil Düzen Söylemi”, AİBÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi,
Cilt: 15, Sayı: 1, s.146-173.
Ersoy, A. (1995), Silm Sosyal Yapılanma Modeli, Yörünge Yayını, İzmir.
Ersoy, A. (1986), İktisadi Müesseseleşme Tarihi – İktisadi Kalkınmanın Tarihi
Seyri, Akevler Akdeniz Bilimsel Araştırma Merkezi Tarihsel Araştırmalar
Serisi NO: 1, İzmir.
Erbakan, N. (2014), "Yeni Bir Dünya ve Adil Düzen”, Prof. Dr. Necmettin
Erbakan Külliyatı, Editör: Tacettin Çetinkaya, MGV Yayınları, Ankara.
Eskicioğlu, O. (1999), İslam ve Ekonomi, Çağlayan Matbaası, İzmir,
http://www.enfal.de/islamekonomi.pdf, 19.10.2016.
Günaydın, İ., Eser, L.Y. (2009), “Maliye Politikasındaki Yeni Trend: Mali
Kurallar”, Maliye Dergisi, Sayı: 156, s.51-65.
Kılıçaslan, H. (2016), “Ortaklık Ekonomisi”, Anadolu Gençlik Dergisi, Sayı: 197,
s.44-48.
Kutub, S. (2007), İslam-Kapitalizm Çatışması, Hikmet Neşriyat, İstanbul.
Weitzman, M. (1984), The Share Economy, Harvard University Press.
Özel, M. (1997), “İktisat, fiyat ve adalet üzerine”, İktisat Risaleleri, Derleyen:
Mustafa Özel, İz Yayıncılık, İstanbul.
456
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Alternatif Bir Sistem Olarak Ortaklık Ekonomisi’nin Değerlendirilmesi
Öztürk, M. (2013), İktisadi Sistemlerde Bölüşüm Ve Ortaklık Ekonomisi,
Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, T.C. İnönü Üniversitesi Sosyal
Bilimler Enstitüsü, Malatya.
Öztürk, M., İnan, Ş. (2014), “İktisadi Sistemlerde Bölüşüm Sorunu: Alternatif Bir
Yaklaşım Olarak Ortaklık Ekonomisi”, Akademik Yaklaşımlar Dergisi,
Cilt: 5, Sayı: 2, s.24-55.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
457
Hasan H. TAYLAN
458
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Sakarya Üniversitesi Öğrencileri Penceresinden Türkiye’de Aile İçi Sorunlar
Sakarya Üniversitesi Öğrencileri Penceresinden Türkiye’de Aile İçi
Sorunlar
Hasan H. TAYLAN1
Özet
TÜİK 2015 verilerine göre Türkiye’de bir önceki yıl, evlenmelerin oranı azalmış;
boşanmalar ise artmıştır. Türkiye’de aile içi şiddet, gündemdeki yerini korumakta; özellikle
de kadına yönelik şiddet, önlenmesi çok güç önemli bir sosyal sorun halinde yürürlüktedir.
Birçok sosyal politika ve sosyal hizmet müdahalesine rağmen varlığını kararlılıkla
sürdürmektedir. Son zamanlarda internet ve sosyal medyanın da etkisiyle boşanma, eşe
sadakatsizlik ve aldatma, aile kurumu için önemli bir sorun haline gelmiştir. Çocuk ihmali
ve istismarı, yaşlılara yönelik şiddet, ailede geçimsizlik diğer önemli aile içi sorunlardandır.
Ailedeki sorunların neler olduğu özellikle de evlilik kurma aşamasındaki gençlerin
algılamalarında aile değerlerinin ve sorunlarının ortaya konulması önem arz etmektedir. Bu
araştırmayla Türkiye’nin çeşitli illerinden gelen üniversite öğrencilerinin aile değerleri ve
aile içi sorunlara ilişkin algısı ölçülmüştür. Onların penceresinden aile içi sorunların ve aile
değerlerinin neler olduğunun ortaya konulması amaçlanmaktadır.
Bu amaç doğrultusunda 2015 yılı Mayıs ayında, Sakarya Üniversitesinde öğrenim gören,
sosyal, sağlık ve sayısal bilim alanlarının son sınıflarından rassal biçimde seçilmiş toplam
367 öğrenciye; “aile değerleri ölçeği”, aile içi sorunları ölçmeye yönelik sorular ve sosyodemografik sorulardan oluşan anket uygulanmıştır. Elde edilen veriler, SPSS eşliğinde
analiz edilip, yorumlanmıştır.
Araştırmanın bulgularına göre, gençlerin penceresinden en temel aile içi sorunlar sırasıyla,
aile içi iletişimsizlik (%42,3); aldatma-sadakatsizlik (%30,5); boşanma (%10,4) ve şiddet
(%9,1) olarak belirmektedir.
Anahtar Kelimeler: Aile Yapısı, Aile Değerleri, Aile İçi Sorunlar, Boşanma, Aile İçi Şiddet.
1. GİRİŞ
Sanayileşme, kentleşme, teknolojik devrim ve küreselleşme süreci, modern tüketim
kültürü, dijital medyaların modern yaşamı kuşatması gibi sosyo-ekonomik ve
yapısal etkenler; özne merkezli dünya tasarımlarının, bireyselciliğin ve “ben
nesli”nin hızlı yükselişi gibi etkenler; sağlık ve ruhsal kaynaklı bireysel etkenler, 21.
yüzyılın ailesini derinden etkilemektedir.
1
Yrd. Doç. Dr., Sakarya Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, htaylan@sakarya.edu.tr.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
459
Hasan H. TAYLAN
A. Giddens (2000: 143), 20. ve 21. yüzyıldaki ailenin dönüşümünü şu şekilde
özetlemektedir: i) geniş aileler ve akrabalıklar etkilerini kaybetmektedirler; ii)
özgürce eşini seçmeye yönelik bir eğilim bulunmaktadır; iii) evlilikte ve aile içinde
de geçerli olan kadın hakları geniş bir biçimde benimsenmeye başlanmaktadır; iv)
akraba evliliği azalmaktadır; v) cinsel özgürlük kısıtlayıcı nitelikteki toplumlarda
gelişmektedir; vi) çocuk hakları genişletilmeye başlamıştır.
Yukarıda saydığımız makro ve mikro belirleyenler kadar Giddens’ın işaret ettiği
hususlardan olan kadının çalışma yaşamına girmesi, eşitlikçi ve özgürlükçü bir aile
modeki yanı sıra geniş aileden çekirdek aileye geçiş, aile ve akrabalık bağlarının
zayıflaması, modern toplumda ailenin yapısında, işlevlerinde ve iç ilişkilerinde bir
takım sonuçlar doğurmuştur. Bu sonuçların bazıları olumlu denilebilecek nitelikte
sonuçlar olsa da birçoğu olumsuz nitelikte sonuçlardır. Aile içi sorunlar olarak
kavramsallaştırdığımız bu olumsuz nitelikteki sonuçlardan bazıları, boşanma, aile
içi şiddet, aldat(ıl)ma/ sadakatsizlik, aile içi iletişim-sizlik, çocuk ihmali ve
istismarıdır.
Aile içi sorunlar denildiğinde aile üyelerinin birbirleriyle olan ilişkilerinde ve
bağlarındaki sorunlar olarak anlaşılmalıdır. Boşanmaların günümüzde hızla artıyor
olması hem bir sonuç, hem bir diğer aile sorunları için bir neden hem de başlı
başına bir aile içi sorunun kendisidir. TÜİK’in açıkladığı raporlara göre (TÜİK,
2012; 2013; 2014; 2015) her geçen yıl evlilik oranlarının aksine (evlenmeler
azalmakta; evlilik yaşı artmaktadır) boşanmalar artmaktadır. Aile içi şiddet,
Türkiye’nin gündeminde uzunca yıldır kalmakta; yapılan birçok araştırmada şiddete
uğrayan kadınların oranının üçte biri geçtiği; aile içinde hem çocuğa hem de
özellikle son yıllarda artmakta olan yaşlılara yönelik şiddetin varlığı tespit
edilmektedir (KSGM, 2009). Şiddet ve içeriklerinden uzak kalmak, eğitim, kültür,
yaşam kalitesi, imkânlar ve sosyal yapı ile yakından ilişkilidir. Aile, şiddet
konusunda sadece bir bileşen ve şiddet ve türlerinin ilk öğrenildiği yerdir. Yapılan
bir araştırmada aile içinde kızların çoğunluğunun annesinden, erkelerin çoğunluğu
ise babasından daha çok şiddet gördüğü tespit edilmiştir. Ebeveynler kendi
cinsiyetlerine daha kolay şiddet uygulayabilmektedir (Genç, 2016a, 150).
Çocuğun ihmali ve istismarı da çok gündemde yer tutmasa da özellikle sosyal
hizmet ve psikoloji literatüründe yer tutmaktadır. Eşler arası uyum sorunları, eşler
arası iletişim çatışmaları, geçimsizlik, kuşaklar arası çatışma, ebeveyn-çocuk iletişim
sorunları (Şener ve Terzioğlu, 2002; Nazlı, 2007; Velidedeoğlu-Kavuncu, 2011;
Yıldırım ve Yıldırım, 2011; Genç, 2016b) gibi aile içi iletişim sorunları da önemli
aile içi sorunlardandır. Son olarak son zamanlarda özellikle gündeme gelen ve
iletişim teknolojilerindeki gelişmelere eşlik eden bir aile içi sorunu, eşler arasındaki
460
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Sakarya Üniversitesi Öğrencileri Penceresinden Türkiye’de Aile İçi Sorunlar
sadakatsizlik ve eşlerin altadılması olgusudur (Tüzer, 2011). Özellikle cep
telefonların, internet ve sosyal medyanın yaygınlaşması ve yoğun kullanılmasıyla
eşlerin aldatılma ve sadakatsizliğe maruz kalması akademik gündeme konu olmaya
başlanmıştır.
Bu araştırmada yukarıda sayılan aile içi sorunların ve başka aile sorunlarının,
gelecekte evlilik kuraracak, mustakbel ve muhtemel eşlerin/eş adaylarının gözünden
değerlendirilmesi amaçlanmaktadır. Ayrıca üniversiteli gençlerin kendi ailelerinden,
yakınlarındaki ailelerden, her türlü medyadaki ailelerden ve deneyimlerinden yola
çıkarak edindiği izlenimlerin, algılamaların, aile değerleri ve evlilik beklentilerinin
belirlenmesi amaçlanmaktadır.
2. Metodoloji
2.1. Model
Ailedeki sorunların neler olduğu özellikle de evlilik kurma aşamasındaki gençlerin
algılamalarında aile değerlerinin ve sorunlarının ortaya konulması önem arz
etmektedir. Bu araştırmayla Türkiye’nin çeşitli illerinden gelen üniversite
öğrencilerinin aile değerleri ve aile içi sorunlara ilişkin algısı ölçülmüştür. Onların
penceresinden aile içi sorunların ve aile değerlerinin neler olduğunun ortaya
konulması amaçlanmaktadır.
Bu amaç doğrultusunda 2015 yılı Mayıs ayında, Sakarya Üniversitesinde öğrenim
gören, sosyal, sağlık ve sayısal bilim alanlarının son sınıflarından rassal biçimde
seçilmiş toplam 367 öğrenciye; “aile değerleri ölçeği”, aile içi sorunları ölçmeye
yönelik sorular ve sosyo-demografik sorulardan oluşan anket uygulanmıştır. Elde
edilen veriler, SPSS eşliğinde analiz edilip, yorumlanmıştır.
2.2. Araştırma Soruları
Evlilik çağındaki daha çok son sınıf öğrencilerinden seçilen gençlerin aile ve evlilik
algılamaları, aile değerleri ve aile içi sorun algılamalarınını ortaya koymak için şu
sorulara cevap arandı:
(i)-üniversite öğrencilerinin (gençlerin) önem verdikleri aile değerleri nelerdir?
(ii)-üniversite öğrencileri ne tür toplumsal cinsiyetçi rol tutumlarına sahiptir.
(iii)-üniversite öğrencilerine göre Türkiye’de ailelerde hangi aile içi sorunlar vardır?
2.3. Örneklem
Bu sorular doğrultusunda 2015 yılı Mayıs ayında, Sakarya Üniversitesi son
sınıflarında öğrenim gören, sosyal, sağlık ve sayısal bilim alanlarından rassal
biçimde seçilmiş toplam 367 öğrenciyle yüzyüze görüşülmüştür.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
461
Hasan H. TAYLAN
2.4. Veri Toplama Araçları ve Analiz
Veri toplama aracı yüzyüze görüşmeye dayalı anket formudur. Araştırmanın
amacına uygun olarak oluşturulan anket formu, üç ana bölümden oluşmaktadır. İlk
bölümde, öğrencilerin aile yapıları ve ilişkileri yer almıştır. İkinci bölümde, aile
değerlerini ölçmeye dönük sorulardan oluşmaktadır. Üçüncü bölümde, aile içi
sorun algılamalarına yönelik sorulara yer verilmiştir. Dördüncü bölüm ise
öğrencilerin sosyo-demografik özelliklerine ilişkindir. Elde edilen veriler, SPSS
eşliğinde analiz edilip, yorumlanmıştır.
3. Araştırmanın Bulguları
3.1. Demografik özellikler
Tablo 1: Katılımcıların Özellikleri
Öğrenim gördüğü alanlar
Sosyal Bölümler
Sayısal Bölümler
Sağlık ve Tıbbi Bölümler
Cinsiyet
Kız
Erkek
Gelir Düzeyi (ortalama gelir= 2572,87 TL)
Ortalama gelirin altı
Ortalama gelirin üstü
Uzun süre yaşanılan yer
Köy/Kasaba/Belde
Küçük İlçe/İl Merkezi (5.000-100.000 nüfuslu)
Büyük İlçe/ İl Merkezi (100.000-750.000)
Büyükşehir Merkezli (750.000 ve üzeri nüfuslu)
Anne eğitim
Okur- yazar ama diploma yok
İlkokul mezunu
Ortaokul/ilköğretim mezunu
Lise mezunu
Üniversite mezunu
Yüksek lisans +
Baba eğitim
Okur- yazar ama diploma yok
İlkokul mezunu
Ortaokul/ilköğretim mezunu
Lise mezunu
Üniversite mezunu
Yüksek lisans +
40,4
32,4
27,2
52,9
47,1
62,4
37,6
32,0
59,6
6,0
2,4
15,5
38,7
21,0
17,2
7,1
,5
3,5
30,8
20,2
31,9
12,0
1,6
Katılımcıların üçte birinin ailesinin toplam aylık geliri asgari ücret civarındadır.
Türkiye'de dört kişilik standart bir ailenin yoksulluk sınırı, Ocak-Ekim 2014
462
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Sakarya Üniversitesi Öğrencileri Penceresinden Türkiye’de Aile İçi Sorunlar
itibariyle 3800 TL civarında olduğu düşünüldüğünde (Türk-İş’e ve Türkiye
İstatistik Kurumu’na göre) yoksulluk sınırının altında bir gelire sahip ailelerin oranı
yüzde 90-95 bandındadır. Bu okulların dezavantajlı öğrencileri ihtiva eden okullar
olduğu düşünüldüğünde yoksullukla risk altındaki gençler ilişkisi daha berraklaşır.
Anne ve baba eğitimine ilişkin her iki istatistiki veri, Türkiye ortalamasının
üzerindedir. TÜİK 2014 verilerine göre, Türkiye’de 2013 yılında okuma yazma
bilmeyen erkek nüfus oranı yüzde 1,4 iken, kadınlarda bu oran yüzde 7’dir.
3.2. Aile Yapısı ve İlişkileri
Grafik 1: Aile Biçimleri
82
13.9
4.1
Çekirdek aile (anne, baba,
kardeş)
Geniş aile (büyükanne,
büyükbaba, amca vb. dâhil)
Parçalanmış aile (boşanma
veya vefat olan)
Öğrenci aileleri çok büyük oranda çekirdek aile (%62,4) özelliği göstermektedir.
Öğrenci ailelerinin %14,5’i geniş aile iken, %3,1’i parçalanmış (boşanmış ya da ayrı
yaşayan) ailedir.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
463
Hasan H. TAYLAN
Grafik 2: Hanehalkı Büyüklüğü
15.6
7+
67.8
4-6 kişi
1-3 kişi
16.6
Ankete katılan öğrencilerin yarıdan fazlasında (%63,9) ailedeki birey sayısı 4-5
kişiden oluşurken, 6 ve daha üzeri bireye sahip olduklarını belirtenlerin oranı
%24,5, 1-3 arası bireye sahip olduklarını belirtenlerin oranı ise %11,6’dır. Ortalama
hane halkı büyüklüğü (genişliği) 4,77’dir.
Grafik 3: Ebeveyn Durumu
89.9
Birlikte Yaşıyor
6.3
3.8
Boşanmış Ya da Ayrı Yaşıyor
En az Biri Vefat Etmiş
Öğrencilerin çok büyük bir kısmının (%92) ailesi öğrencilerle birlikte aynı evde
otururlarken, anne veya babasından birisinin vefat ettiğini belirtenlerin oranı %3,1,
ailesinin boşanmış olduğunu belirtenlerin oranı ise %5’tir.
464
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Sakarya Üniversitesi Öğrencileri Penceresinden Türkiye’de Aile İçi Sorunlar
Grafik 4: Aile içi Otorite
42.1
21.3
18.3
15.8
2.5
Baba
Anne
Aile Büyükleri
Anne-Baba birlikte
Tüm Aile Hep
Birlikte
Geleneksel ve ataerkil ailelerin en temel özelliklerinden olan aile içinde son kararı
verme yetkisinin (aile içi otorite ölçütü) erkekte ya da aile büyüklerinde olması
durumu, üniversiteli gençlerin ailelerinde özellikle de “baba”nın otorite rolü
bakımından halen devam etmektedir. Ancak modern ve eşitlikçi aile içi ilişkilerin
belirleyici olduğu ailelerin özelliklerinden olan aile içinde otoritenin tüm aile üyeleri
veya eşler arasındaki paylaşımı, üniversiteli gençlerin ailelerinde önemli oranda
gözlenmektedir (ailelerin %37,1’i). Buradaki verilerden hareketle, babanın aile içi
otorite statüsü devam etse de, ailelerin toplamındaki oranı azalmakta; aile içi otorite
eşler arasında paylaşılmaya doğru evrilmektedir.
Son yıllardaki geleneksel aile değerlerinden modern aile değerlerine dönüşüm,
kadının aile içindeki statü ve konumunun artmasında ve aile içindeki rol
paylaşımının daha eşitlikçi biçime bürünmesinde kendini göstermektedir.
Üniversite son sınıf öğrencileri de bu dönüşüme hızlı uyum sağlayan, -belki de- bu
dönüşümün önemli aracılarından olarak aile rol tutumları daha modern, eşitlikçi ve
paylaşımcıdır. Özellikle “eşler ev işlerinde birbirlerine yardımcı olmalıdır” ve “kadın
kendini yorgun hissettiğinde yemek yapmayabilir” yargılarına katılım diğer
geleneksel yargılara nispeten daha yüksektir.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
465
Hasan H. TAYLAN
Fikrime çok aykırı
uygun
Fikrime
değil
Kararsızım
Fikrime uygun
Tutumlar
Fikrime çok uygun
Tablo 2: Cinsiyetçi Rol Tutumları
Eşler ev işlerinde birbirlerine yardımcı
olmalıdır.
Kadın kendini yorgun hissettiğinde yemek
yapmayabilir.
Bazı işler erkeklere aittir, bazı işler de
kadınlara aittir; kadın ve erkek diğerinin işine
karışmamalı.
Kadınlar gerektiğinde erkek işi yapabilir.
51,9
39,1
3,8
1,6
3,6
35,8
38,0
15,3
9,8
1,1
26,0
25,7
27,0
18,6
2,7
25,7
42,1
21,6
8,2
2,5
Ailenin reisi erkek olmalıdır.
23,5
25,7
11,2
25,1
14,5
Kadın, her zaman kocasına itaat etmelidir.
14,5
22,7
12,6
26,8
23,5
Erkek çocuğu, babasına haksız da olsa itaat
etmelidir.
10,7
16,4
21,3
32,2
19,4
3.3. Aile Değerleri
Grafik 5: Ailenin Önemi
Aile sizi içi
Pek Ö e li Değil
1.1
Fikrim Yok
1.1
Biraz Ö e li
Çok Ö e li
e kadar ö e lidir ?
4.4
93.4
Aile, Türk toplumu için oldukça yüksek önemsenen bir kurumdur. Gençlerde de
görüldüğü üzere aile yüksek düzeyde önemsenmektedir.
466
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Sakarya Üniversitesi Öğrencileri Penceresinden Türkiye’de Aile İçi Sorunlar
Tablo 3: Aile Değerleri (Önem Derecesi)
Aile değerleri (önem derecesi)
Çok
önemli
97,8
Biraz
önemli
2,2
Önemsiz
Fikrim yok
-
-
Eşler arasında çıkabilecek sorunları
rahatça konuşabilmek
Ayni dini inançları paylaşmak
90,7
7,7
,5
1,1
67,2
22,4
9,8
,5
Çocuk sahibi olmak
53,3
32,5
10,4
3,8
Ev işlerini paylaşmak
38,5
49,7
9,6
2,2
Eşlerin aynı sosyal çevreden olması
38,3
47,0
13,9
,8
İyi bir gelir
36,6
59,0
3,8
,5
Siyasi konularda anlaşmak
31,2
40,5
26,8
1,4
Eşe sadakat
En önem verilen aile değeri, eşe sadakattir. Sonra sırasıyla, sorunları rahatça
konuşabilmek (iletişimin önemi), aynı dini inançlara sahip olmaktır.
Siyasi konularda anlaşmak, iyi bir gelir, eşlerin aynı sosyal çevreden olması, gençler
tarafından pek önemsenmemektedir.
Gençlerin çoğunluğuna göre, evlilik modası geçmemiş ve önemli bir kurumdur
(%79,8). Kadın ve erkeğin evlenmeden birlikte yaşaması sorunlu bir durumdur
(%68,3). Her iki soruda ölçülmek istenen aile ve evlilik kurumuna verilen önemdir.
Gençler için “aile” ve “evlilik” iki önemli değerdir.
Ayrıca gençler için anne-baba önemlidir. Gençler, anne-babalarının yaşlılıklarında
“bakılma”larının önemli bir sorumluluk olduğunu yüksek oranda (%83,6)
belirtmişlerdir. “Anne-baba”, gençler için önemli bir değerdir.
Gençlerin büyük çoğunluğuna (%83,6) göre, eşlerin ev ve çocuk konusunda eşit
sorumlulukları vardır.
Çalışan annelerin çocuklarıyla çok fazla ilgilenemeyeceğinden çalışmalarının
sakıncalı olduğu geleneksel fikri, gençlerde değişmekte olduğu gözlenmektedir.
Belki de kadının çalışma yaşamına girmesinin uzun tarihi serüveni, bu fikrin
değişmesinde etkili olduğu söylenebilir ya da cevaplayıcı gençlerin kişisel
deneyimlerinden yola çıkarak bu soruya cevapladığı düşünülebilir. Gençlerin üçte
ikisine yakını (%63,8) annenin çalışmasının çocuk bakımı ve yetiştirmesinde bir
olumsuzluk doğurmayacağı fikrindedir.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
467
Hasan H. TAYLAN
Katılmıyorum
Kesinlikle katılmıyorum
30,3
10,1
3,0
3,3
Ev ve çocukların bakımında erkekler de kadınlar
kadar sorumluluk almalıdır.
48,6
35,0
9,8
3,3
3,3
Çalışan bir anne de, çocuklarıyla çalışmayan bir
anne kadar sıcak ve güvenli ilişkiler kurabilir.
34,2
29,6
24,7
7,9
3,6
Kadın için, bağımsızlığın en iyi yolu bir işte
çalışmaktır.
22,1
27,6
23,8
16,7
9,8
Henüz okula gitmeyen bir çocuk, annesi
çalışmaya başlarsa bundan zarar görür.
15,8
37,7
31,1
8,5
6,8
Çocuk sahibi olmak topluma karşı bir görevdir.
9,8
19,1
28,4
26,8
15,8
İki insanın evlenmeden birlikte yaşamasında bir
sorun yoktur.
8,7
11,2
11,7
16,1
52,2
Evlilik modası geçmiş bir kurumdur.
8,7
4,6
6,8
19,1
60,7
468
Katılıyorum
53,3
Aile Değerleri
Kesinlikle katılıyorum
Anne ya da baba ciddi bir hastalığa yakalanmışsa
ya da gücü kuvveti kalmamışsa, ona bakmak
yetişkin çocuğun görevidir.
Ne katılıyorum ne de
katılmıyorum
Tablo 4: Aile Değerleri
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Sakarya Üniversitesi Öğrencileri Penceresinden Türkiye’de Aile İçi Sorunlar
Grafik 6: Eşte Aranan Özellikler
Namuslu olmalı
33.9
Eşi ve çocuklarına bağlı olmalı
16.7
Dindar olmalı
13.4
Anlayışlı olmalı
11.5
Huyu güzel olmalı
10.1
Cesur olmalı
5.5
Yakışıklı/ güzel
3.3
Akıllı olmalı
2.7
Zengin olmalı
1.1
Becerikli olmalı
0.8
İyi bir mesleğe sahip olmalı
0.8
Yakın sosyal çevreden olmalı
0.3
Gençlerin evleneceği eşte en çok aradığı ilk beş özellik, namusluluk, eşi ve
çocuğuna bağlılık, dindarlık, anlayışlılık ve huy güzelliğidir.
Son zamanlarda internet ve sosyal medya, evliliklerde önemli birer araç haline
gelmiştir. Gençler, evliliklerini sanal ortamdan tanıştıklarıyla yapmaları konusunda
hala kararsızdır. Gençlerin yarıya yakını sanal ortamdan tanıştığı biriyle
evlenmeyeceğini söylemekte; %14,2’si evlenebileceğini ifade etmektedir. Erkekler,
kızlara göre sanal ortam evliliğine daha sıcak bakmaktadır.
Flört etmiş biriyle evlilik etmeme fikri, değişmekte; gençlerin üçte ikisinden fazlası
daha önce flört etmiş biriyle evlenebileceğini belirtmiştir. Ancak daha önce flört
etmiş biriyle evlenmemde sakınca yok diyenlerin çoğunluğunu kızlar oluşturmakta;
erkeklerin ancak yarısına yakını flört etmiş biriyle evlenebileceğini ifade
etmektedir.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
469
Hasan H. TAYLAN
Tablo 5: Ailede Yeni Durumlar
%
Kız
Erkek
Evet evlenirim
Hayır evlenmem
Kesin kararım yok
14,2
44,5
41,3
13,6
45,1
41,3
16,7
41,0
42,3
Evet, evlenirim
Hayır, evlenmem
Kesin kararım yok
63,9
11,7
24,3
68,5
21,4
10,1
47,4
20,5
32,1
Evet
Hayır
Fikrim yok
20,5
51,9
27,6
21,0
51,7
27,3
19,2
52,6
28,2
Tek çocuk
2 çocuk
3 çocuk
4+
11,2
44,5
28,0
16,3
10,7
48,4
26,0
14,9
13,5
31,1
33,8
21,6
Sanal ortamda tanıştığınız biriyle evlenir misiniz?
Flört etmiş birliyle evlenir misiniz?
Evlendikten sonra eşinizin ailesiyle aynı evde yaşar mısınız?
Kaç çocuk sahibi olmak isterdiniz?
Evlendikten sonra gençlerin yarısı, eşlerinin aileleriyle yaşamaya yanaşmamaktadır.
Ancak beşte biri, eşlerinin aileleriyle birlikte yaşamaya sıcak bakmaktadır. Eşlerin
ailelerinin yanında yaşama fikrine hem kızlar hem de erkekler benzer oranda cevap
vermişlerdir. Erkeğin, eşinin ailesinin yanında yaşamaya (matrilocal) istekli oluşu,
henüz yeni bir sosyolojik gelişmedir. Ataerkil ve geleneksel ailenin temel
karakteristiklerinden olan eşlerin erkeğin baba yanına yerleşmesi (patrilocal)
kuralının değişmeye başladığını görmekteyiz. Matrilocal yerleşme kısmen
sanayileşme ve kentleşme sürecinde 1970’lerin başlarından itibaren gözlenmekteyse
de oranları hayli düşüktü; son zamanlarda ise matrilocal yerleşimin artmaya
başladığını gözlemekteyiz. Buradaki bulgu da bu gözlemi teyit eder niteliktedir.
Gençlerin yarıya yakını (%44,3) 3 çocuğun üzerinde çocuk sahibi olmak
istemektedir. 1980’lerdeki nüfus planlaması ve az çocuk yapmaya yönelik resmi
politikaların, 2000’ler sonrasında çok çocuk (en az 3 çocuk) yapmaya yönelik resmi
politikalara (ricaların) dönüştüğünü gösteren bu bulgular, resmi ricaların yerini
bulmaya başladığını göstermektedir.
3.4. Aile İçi Sorunlar
470
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Sakarya Üniversitesi Öğrencileri Penceresinden Türkiye’de Aile İçi Sorunlar
Grafik 7: En Önem Verilen Aile İçi Konu
Evliliğinizde kendi ailenizden farklı olmasını istediğiniz en önemli
konu ne olur?
46.5
22.4
15.6
10.5
5.1
Eşler Arası Sağlıklı
İletişim
Aile İçinde Eşit
Görev Ve Rol
Paylaşımı
Çocuklarla Sağlıklı
İlişkiler
Çocuk EğitimiTerbiyesi
Diğer
Gençlerin, evliliklerinde, ailelerinden farklı olmasını istediği en önemli üç konu,
eşler arası sağlıklı iletişim, aile içinde eşit görev ve rol paylaşımı ve çocuklarla
sağlıklı ilişkidir. Her üç konu da esasında gençlerin ailelerinde eksik olan ve
ailelerini eleştirdiği konulardır. Aynı zamanda özellikle aile içi iletişimsizlik en
önemli aile içi sorun olarak belirmektedir.
Tablo 6: Aile Sorunlarına Tutumlar
%
Kız
Erkek
Evet, uygundur
Hayır, uygun değildir
Fikrim yok
82,2
4,8
13,0
84,3
3,9
11,8
75,0
8,3
16,7
Evet, uygundur
Hayır, uygun değildir
Fikrim yok
93,7
2,5
3,8
95,8
1,7
2,4
88,5
5,1
6,4
Evet, uygundur
Hayır, uygun değildir
Fikrim yok
92,1
2,5
5,5
93,4
1,7
4,9
89,7
3,8
6,4
Anlaşamayan eşlerin boşanması uygun mudur?
Şiddet gören eşin boşanma kararı uygun mudur?
Aldatılan eşin boşanma kararı uygun mudur?
Anlaşamayan eşlerin boşanması gençlerin çoğuna (%82,2) uygundur. Özellikle
kızlara göre daha uygundur (%84,3).
Şiddet gören eşlerin boşanma kararı ise gençlerin büyük çoğunluğuna göre (%93,7)
uygundur. Yine kızlar, erkeklere göre bu fikre daha çok katılmaktadır.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
471
Hasan H. TAYLAN
Aldatılan eşin boşanması gençlerin büyük çoğunluğuna (%92,1) göre uygundur.
Erkeklere nispeten kızlar bu fikre daha uygun bulmaktadır.
Burada bir sıralama yaparsak boşanma için en uygun bulunan neden şiddet
görmektir. Sonra aldatılmak ve son olarak da anlaşamama-geçimsizliktir.
Grafik 8: Aile İçi Sorunlar
Aile İçi İletişimsizlik
42.4
Aldatma-Sadakatsizlik
30.3
Boşanma
10.5
Aile İçi Şiddet
9.1
Kuşaklar Arası Çatışma
6.3
Çocuk İhmal ve İstismarı
0.8
Diğer
0.6
Gençler için toplumda görülen en önemli aile içi sorunlar sırasıyla, aile içi
iletişimsizlik, aldatma-sadakatsizlik, boşanma ve aile içi şiddettir.
SONUÇ
Sakarya Üniversitesinde öğrenim gören üniversite öğrencilerine göre;
Türk ailesinde ataerkil ve geleneksel aile ilişkilerinin yerine modern ve paylaşımcı
aile ilişkileri gelişmektedir. Aile içinde ayrılmış cinsiyetçi roller değil; paylaşılmış
aile içi roller ön plana çıkmıştır.
Aile, oldukça yüksek önemsenen bir kurumdur. En önem verilen aile değerleri, eşe
sadakat, sorunları rahatça konuşabilmek, aynı dini inançlara sahip olmaktır. Siyasi
konularda anlaşmak, iyi bir gelir, eşlerin aynı sosyal çevreden olması, gençler
tarafından pek önemsenmemektedir.
Gençlerin çoğunluğuna göre, evlilik modası geçmemiş ve önemli bir kurumdur.
Kadın ve erkeğin evlenmeden birlikte yaşaması sorunlu bir durumdur. Gençler için
“aile” ve “evlilik” iki önemli değerdir. “anne-baba” da gençler için önemli bir
değerdir.
Gençlerin evleneceği eşte en çok aradığı ilk beş özellik, namusluluk, eşi ve
çocuğuna bağlılık, dindarlık, anlayışlılık ve huy güzelliğidir.
472
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Sakarya Üniversitesi Öğrencileri Penceresinden Türkiye’de Aile İçi Sorunlar
Son zamanlarda internet ve sosyal medya, evliliklerde önemli birer araç haline
gelmiştir. Gençler, evliliklerini sanal ortamdan tanıştıklarıyla yapmaları konusunda
hala kararsızdır. Erkekler, kızlara göre sanal ortam evliliğine daha sıcak
bakmaktadır.
Flört etmiş biriyle evlilik etmeme fikri, değişmekte; gençlerin üçte ikisinden fazlası
daha önce flört etmiş biriyle evlenebileceğini belirtmiştir. Ancak daha önce flört
etmiş biriyle evlenmemde sakınca yok diyenlerin çoğunluğunu kızlar oluşturmakta;
erkeklerin ancak yarısına yakını flört etmiş biriyle evlenebileceğini ifade etmektedir.
Gençlerin, evliliklerinde, ailelerinden farklı olmasını istediği en önemli üç konu,
eşler arası sağlıklı iletişim, aile içinde eşit görev ve rol paylaşımı ve çocuklarla
sağlıklı ilişkidir. Her üç konu da gençlerin ailelerinde eksik olan ve ailelerini
eleştirdiği konulardır.
Gençler için boşanma için en uygun bulunan neden şiddet görmektir. Sonra
aldatılmak ve son olarak da anlaşamama-geçimsizliktir.
Gençler için toplumda görülen en önemli aile içi sorunlar sırasıyla, aile içi
iletişimsizlik, aldatma-sadakatsizlik, boşanma ve aile içi şiddettir.
Araştırmadan çıkan en önemli sonuç ise, toplum yapısındaki değişimlere benzer
biçimde aile yapısında, ilişkilerinde ve değerlerinde de değişimler yaşanmaktadır.
Bu değişimler, geleceğin eş adayları üniversite gençlerinde görülmektedir. Ataerkil
ve geleneksel aile içi ilişkiler yerine, modern ve paylaşımcı aile içi ilişkiler
gelişmektedir. Ayrıca gençlerin penceresinden aile içinde en önemli sorunlar, aile
içi iletişimsizlik, aldatma-sadataksizlik, boşanma ve aile içi şiddet olarak
belirmektedir.
KAYNAKLAR
Yıldırım, Emel ve Ergün Yıldırım (2011), “Aile İçi İlişkiler ve İletişim”, Aile
Sosyolojisi, Ed.: Kadir Canatan ve Ergün Yıldırım, Açılım Kitap, İstanbul.
Nazlı, Serap (2007), Aile Danışmanlığı, Anı Yayıncılık, Ankara.
Tüzer, Verda (2011), “İnternet, Siberseks ve Sadakatsizlik”, Psikiyatride Güncel
Yaklaşımlar, 3 (1).
Velidedeoğlu-Kavuncu, Nur (2011), Kadın Erkek İlişkilerinde Sorunlar ve
Çözümler, Efil Yayınevi Yayınları, Ankara.
Yusuf Genç (2016a) “Gençlerin Sözel Şiddeti Öğrenme Yoları ve Şiddet
Eğilimleri”, ASOS JOURNAL (The Journal of Academic Social Science),
Number:30, pp.144-155, ISSN:2148-2489,
Doi
Number
:http://dx.doi.org/10.16992/ASOS.1335
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
473
Hasan H. TAYLAN
Genç, Yusuf, (2016b) “Eşler Arası Sorunların Oluşumunda İletişimin Rolü”
1.Uluslararası İletişim, Edebiyat, Müzik Ve Sanat Çalışmalarında Güncel
Yaklaşımlar Kongresi, 24-25 Mart 2016, Kocaeli Wellborn Hotel’
http://www.iletisimedebiyatmuzikkongresi.org/source/1-iletisimkongresi.pdf
Giddens, Anthony (2000), Sosyoloji, Ayraç Yayınları, Ankara.
Şener, Arzu ve Günsel Terzioğlu (2002), Eşler Arası Uyuma Etki Eden Faktörlerin
Araştırılması, Aile Araştırma Kurumu, Ankara.
TÜİK (2013), Evlenme ve Boşanma İstatistikleri, 2012, Türkiye İstatistik Kurumu,
Ankara.
TÜİK (2014), Evlenme ve Boşanma İstatistikleri, 2013, Türkiye İstatistik Kurumu,
Ankara.
TÜİK (2015), Evlenme ve Boşanma İstatistikleri, 2014, Türkiye İstatistik Kurumu,
Ankara.
TÜİK (2016), Evlenme ve Boşanma İstatistikleri, 2015, Türkiye İstatistik Kurumu,
Ankara.
474
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Tüketici Güven Endeksi ile Makro Değişkenler Arasındaki İlişki
Tüketici Güven Endeksi ile Makro Değişkenler Arasındaki İlişki
Furkan BEŞEL1
Fatih YARDIMCIOĞLU2
Özet
Bu çalışmada Türkiye’de Tüketici Güven Endeksi ile Döviz Kuru, Petrol Fiyatları ve
İşsizlik arasındaki ilişki 2005:01 - 2014:10 dönemi itibarıyla aylık veriler ile analiz
edilmiştir. Zivot- Andrews birim kök testi sonuçlarına göre tüm değişkenler birinci farkında
durağan olmaktadır. Gregory-Hansen testi sonuçlarına göre değişkenler arasında
eşbütünleşme ilişkisi olduğu tespit edilmiştir. Toda-Yamamoto nedensellik testi sonuçlarına
göre döviz kurundan tüketici güven endeksine tek yönlü, döviz kurundan işsizlik oranına
doğru tek yönlü ve petrol fiyatlarından işsizlik oranlarına doğru tek yönlü nedensellik ilişkisi
olduğu sonucuna ulaşılmıştır.
Anahtar Kelimeler: Tüketici Güven Endeksi, Döviz Kuru, Petrol Fiyatları, İşsizlik,
Gregory Hansen Eşbütünleşme Testi, Toda Yamamoto Nedensellik Analizi.
The Relationship Between Consumer Confidence Index and
Macroeconomics Variables
Abstract
This study investigates the relationship between consumer confidence index, exchange
rates, oil prices and unemployment rates in Turkey over the period from 2005:01-2014:10
by using monthly data sets. According to the Zivot-Andrews Unit Root Test all of the
variablesare stationary at their first difference level. According to the Gregory-Hansen
Cointegration Test there is cointegration relationship between variables. The results of
Toda-Yamamoto Causality Test are there is uni-directional causality relationship from
exchange rates to consumer confidence index, there is uni-directional causality relationship
from exchange rates to unemployment rates and there is uni-directional causality
relationship from oil prices to unemployment rates.
Key Words: Consumer Confidence Index, Exchange Rates, Oil Prices, Unemployment,
Gregory Hansen Cointegration Test, Toda Yamamoto Causality Analysis.
Arş. Gör., Sakarya Üniversitesi SBF Maliye Bölümü, fbesel@sakarya.edu.tr
Doç. Dr., Sakarya Üniversitesi SBF Maliye Bölümü, fyoglu@sakarya.edu.tr
1
2
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
475
F. BEŞEL ve F. YARDIMCIOĞLU
1. GİRİŞ
Bireylerin ekonomik eylem ve işlemlerinde beklentilerin her zaman önemli bir yeri
olmuştur. İktisat biliminin temel varsayımı olan Homoeconomicus, geçmiş
bilgilerinden elde ettiği tecrübe ile geleceğe dönük beklentilerini kullanarak kararlar
almaktadır. Esasında bireyin mikro ve makro düzeyde karşılaştığı ekonomik olaylar
geleceğe dönük tüketim, yatırım, tasarruf gibi makro kararlarını da etkilemektedir.
Bu bağlamda beklentileri ana eksene yerleştirdiğimizde karar mekanizmasının
temeli bireyin duyduğu güvene dayanacaktır.
Tüketicilerin algıladıkları güven beklentilerinin temelini oluşturmakla birlikte
tüketicinin kendi dünyasına yönelik tecrübelerinden (mikro) ve içinde bulunduğu
ülke ve toplumun ekonomik gösterge ve performansından (makro) etkilenmektedir.
İktisat teorisi açısından tüketici güveni kavram olarak mikro iktisat bağlamında
değerlendirilebilecek gibi gözükse de dolaylı olarak da olsa tüketicinin güven
algısının belirlenmesinde makroekonomik gelişmeler de etkili olacaktır.
Mikro ve makro göstergelerin bireyin güven algısını etkileyerek beklenti ve iktisadi
kararlarını belirleyici yönü olduğu kabul edilmektedir. Ancak bu çalışmanın
hazırlanma motivasyonunu da sağlayan husus, madalyonun diğer yüzü
diyebileceğimiz, tüketici güven endeksinin makro değişkenler üzerinde bir etkisi
olup olmadığıdır. Ekonomik krizlerin öncül göstergelerinden biri olan tüketici
güveni ve ekonomi içerisindeki aktörlerin güven düzeyinin analizi de önem arz
etmektedir.
Özsağır (2007)’a ait şu ifade konunun önemini özetlemektedir: “Bir ekonomide yeri
doldurulamaz tek sermaye, ekonomik ajanlar arasındaki güvendir.”
TÜİK tarafından hesaplanan ve yayınlanan Tüketici Güven Endeksi, Aylık
Tüketici Eğilim Anketi ile hazırlanmaktadır. Bu araştırma ile tüketicilerin kişisel
mali durumları ve genel ekonomiye ilişkin mevcut durum değerlendirmeleri ve
gelecek dönem beklentileri ile yakın gelecekteki harcama ve tasarruf eğilimlerinin
ölçülmesi amaçlanmaktadır.
Mevcut durum değerlendirmeleri, beklentiler ve eğilimler aşağıdaki konu başlıkları
kapsamında ölçülmektedir3:
Kişisel Mali Durum: Tüketicinin, geçen 12 aylık dönemde hanesine ait maddi
durumu, gelecek 12 aylık dönemde hanesine ait maddi durumu ile ilgili beklentisi,
3
http://www.tuik.gov.tr Erişim Tarihi: 10.08.2016
476
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Tüketici Güven Endeksi ile Makro Değişkenler Arasındaki İlişki
hanesi için mali durum değerlendirmesi, gelecek 3 aylık dönemde borç kullanma
ihtimali.
Genel Ekonomi: Tüketicinin geçen 12 aylık dönemde Türkiye’nin genel ekonomik
durumuna ilişkin değerlendirmesi, gelecek 12 aylık dönemde Türkiye’nin genel
ekonomik durumuna ilişkin beklentisi, Türkiye’de gelecek 12 aylık dönemde işsiz
sayısı değerlendirmesi, mevcut dönemin dayanıklı tüketim malları satın almak için
uygunluğuna ilişkin düşüncesi, mevcut dönemin tasarruf etmek için uygunluğuna
ilişkin düşüncesi, geçen 12 aylık dönemde tüketici fiyatlarının değişimine ilişkin
düşüncesi, gelecek 12 aylık dönemde tüketici fiyatlarının değişimine ilişkin
beklentisi, gelecek 12 aylık dönemde ücretlerin değişimine ilişkin beklentisi.
Harcama ve Tasarruf Eğilimleri: Tüketicinin, gelecek 3 aylık dönemde yarı-
dayanıklı tüketim mallarına yönelik harcama yapma düşüncesi, gelecek 12 aylık
dönemde dayanıklı tüketim mallarına yönelik harcama yapma düşüncesi, gelecek 12
aylık dönemde otomobil satın alma ihtimali, gelecek 12 aylık dönemde konut satın
alma veya inşa ettirme ihtimali ve gelecek 12 aylık dönemde konut tamiratı için
para harcama ihtimali, gelecek 12 aylık dönem içerisinde tasarruf etme ihtimali.
Tüketici Güven Endeksi aşağıdaki alt kalemlerden hesaplanmaktadır:
Gelecek 12 aylık dönemde hanenin maddi durum beklentisi
Gelecek 12 aylık dönemde genel ekonomik durum beklentisi
Gelecek 12 aylık dönemde işsiz sayısı beklentisi
Gelecek 12 aylık dönemde tasarruf etme ihtimali
Endeksler Avrupa Birliği’nin kullandığı denge yöntemine göre hesaplanmakta olup
denge, toplam cevap verenlerin içerisinde pozitif ve negatif cevap verenlerin
yüzdelerinin farkı alınarak hesaplanmaktadır. Bu farka 100 eklenerek her bir soru
için ayrı yayılma endeksi oluşturulmakta ve daha sonra seçilen soruların yayılma
endekslerinin aritmetik ortalaması alınarak genel endeks hesaplanmaktadır.
Grafik 1’de çalışmanın analiz kısmında kullanılan veri setine ilişkin Tüketici Güven
Endeksi’nin seyri sunulmuştur.
2004 yılı Ocak ayından itibaren yayınlanmaya başlanmış Tüketici Güven
Endeksinin ele alınan dönem itibarıyla dalgalı bir seyir izlediği özellikle 2008 global
krizinden etkilenerek krizin hemen öncesi ve sonrasında en düşük düzeylerine
indiği sonraki dönemlerde artış trendine girdiği görülmektedir.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
477
F. BEŞEL ve F. YARDIMCIOĞLU
TGE
100
90
80
70
60
50
04
05
06
07
08
09
10
11
12
13
14
Grafik 1: Tüketici Güven Endeksinin Seyri (2005:01 - 2014:10)
2. Ampirik Literatür Özeti
Türkiye için Tüketici Güven Endeksi 2004 yılı Ocak ayından itibaren TÜİK
tarafından aylık olarak yayınlanmaktadır. Ekonometrik analizde zaman serisi
çalışmalarında genel kanaat en az 30 ve üzeri gözlem ile çalışmanın ancak doğru
sonuçlar verebileceği yönündedir. Tüketici Güven Endeksi veri setinin aylık
yayınlanmış olması konuyla ilgili ekonometrik analiz yapılmasına imkân
sağlamaktadır. Ancak kanaatimizce tüketici güven endeksinin aylık değişiminden
ziyade yıllık değişimleri daha anlamlı ve gerçekçi olacaktır. Veri setinin 2004 yılı
itibarıyla yayınlanmaya başlamış olması nedeniyle gözlem sayısı çok düşük
olacağından şimdilik yıllık veri ile çalışma imkânı bulunmamaktadır. Belki de bu
sebeple Tüketici Güven Endeksi gibi iktisadi açıdan kıymetli bir veri seti ile
yapılmış ampirik uygulama sayısı çok azdır.
Literatürde Türkiye özelinde yapılmış ampirik çalışmalardan ulaşılabilenler aşağıda
özetlenerek sunulmuştur.
Kandır (2006) tüketici güven endeksinin İMKB mali sektör şirketlerinin hisse
senedi getirilerini tahmin etme kabiliyetini incelemek amacıyla Şubat 2002 –
Haziran 2005 dönemi için 28 mali sektör şirketinin hisse senedi getirilerini bağımlı
değişken olarak kullanarak regresyon analizi yönteminden yararlanmıştır. Çalışma
sonucunda tüketici güven endeksinin mali sektör hisse senetlerinin çoğunluğu için
önemli bir faktör olduğunu bulgusu elde edilmiştir.
Topuz (2011) hisse senedi fiyatlarının seyri ile tüketicilerin güveni arasında iki
yönlü nedensellik ilişkisi olabileceği varsayımı altında tüketici güveni ve hisse
senedi fiyatları arasındaki nedensellik ilişkisini ele aldığı çalışmada 2004:01478
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Tüketici Güven Endeksi ile Makro Değişkenler Arasındaki İlişki
2009:01 dönemlerini kapsayacak şekilde Granger nedensellik analizi yapmıştır.
Farklı gecikme uzunlukları dikkate alınarak yapılan testler sonucunda hisse
senetlerinden tüketici güvenine doğru tek yönlü bir nedensellik ilişkisi olduğu
sonucuna ulaşmıştır.
Gürgür ve Kılınç (2015), Türkiye’deki tüketici güven endeksi ile başlıca finansal ve
makroekonomik değişkenler arasındaki kısa ve uzun vadeli ilişkiyi araştırmışlardır.
Analiz sonucunda tüketici güveninin gerek kısa vadede gerekse uzun vadede döviz
kuru, tüketici kredileri faizi, işsizlik oranı ve tüketici fiyatlarından etkilendiği ve
kısa vadede özellikle döviz kuru ve tüketici fiyatlarının etkisinin daha kuvvetli
olduğu sonucuna ulaşmışlardır.
Tunalı ve Özkan (2016), tüketici fiyat endeksi ile tüketici güven endeksi arasındaki
kısa ve uzun dönemli ilişkilerin incelenmesini amaçladıkları çalışmalarında 2004:01
- 2015:12 dönemini içeren aylık frekansta 144 adet gözlemden oluşan veri seti
kullanılmışlar ve Türkiye’de incelenen dönem arasında tüketici güven endeksi ile
tüketici fiyat endeksi arasında uzun dönemli ilişkinin; kısa dönemde ise Tüketici
fiyat endeksinden tüketici güven endeksine bir nedensellik ilişkisinin olduğu
sonucuna ulaşmışlardır.
3. Veri Seti, Ekonometrik Yöntem ve Analiz
3.1. Veri ve Metodoloji
Bu çalışmada Türkiye’de Tüketici Güven Endeksi (TGE), Döviz Kuru (EX),
Petrol Fiyatları (OIL) ve İşsizlik (UNEMP) arasındaki ilişkiyi belirlemek amacıyla
2005:01 - 2014:10 dönemine ait aylık verilerden oluşan seriler kullanılmıştır. TGE
veri seti Türkiye İstatistik Kurumu’ndan, EX ve UNEMP veri setleri Türkiye
Cumhuriyeti Merkez Bankası elektronik veri dağıtım servisinden, OIL veri seti ise
Petrol İhraç Eden Ülkeler (OPEC) veri tabanından temin edilmiştir. Döviz kuru
olarak, TÜFE bazlı reel efektif döviz kuru (2003=100); petrol fiyatları ise ham
petrol varil fiyatı olup dolar cinsinden kullanılmıştır.
3.2. Ekonometrik Yöntem
Çalışmanın bu kısmında ekonometrik analizde kullanılacak, yapısal kırılmanın
dikkate alındığı Zivot-Andrews birim kök testi, Gregory-Hansen eş bütünleşme
testi ve Toda-Yamamoto nedensellik testi hakkında kısaca bilgi verilecektir.
Ampirik bulgular EViews 8.1 ekonometri paket programı kullanılarak elde
edilmiştir.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
479
F. BEŞEL ve F. YARDIMCIOĞLU
3.2.1. Zivot-Andrews Birim Kök Testi
Perron (1989) tarafından geliştirilmiş olan yapısal kırılmalı birim kök testi kırılma
tarihinin önceden bilindiği varsayımına (dışsal olduğuna) dayanmaktadır. Zivot ve
Andrews (1992), Perron’un test istatistiğini yapısal kırılmaların önceden
bilinmediği ve içsel olarak ele alındığı şekilde geliştirmişler ve test istatistiğini
belirlemede aşağıdaki modellerin kullanılmasını önermişlerdir.
ZA birim kök testi için ele alınan modeller (Zivot ve Andrews,1992:254):
yt t yt 1 1DU ( ) i yt i et
k
i 1
yt t yt 1 2 DT ( ) i yt i et
(Model A)
k
i 1
yt t yt 1 2 DT ( ) 1DU ( ) i yt i et
(Model B)
k
i 1
(Model C)
Yukarıda belirtilen modellerde, Model A ortalamada, Model B eğimde, Model C
ise hem eğimde hem de ortalamada meydana gelen yapısal değişimleri
t
içermektedir.
=
1,2,…,T
zamanı,
TB kırılma
zamanı,
TB / T ( (0.15,0.85)) nispi kırılma yansımasını ifade etmektedir. Yapısal
kırılmanın varlığı sadece bölgesinde aranmaktadır (Yılancı ve Özcan, 2010:25).
Modellerde yer alan DU ortalamadaki, DT ise trenddeki kırılmayı ifade eden kukla
değişkenler olup şu şekilde tanımlanmaktadırlar:
DU t
1
0
DTt
t-TB
0
480
t
TB iken
diğer durumlarda.
t
TB iken
diğer durumlarda.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Tüketici Güven Endeksi ile Makro Değişkenler Arasındaki İlişki
Kırılma noktasının tahmini için t = 2,…,(T-1) için En Küçük Kareler (EKK)
yöntemiyle (T-2) sayıda regresyon kurulur ve t 1 değişkeninin katsayısı olan
için en küçük t istatistiğini veren modelde yer alan, dolayısıyla seride birim kök
vardır temel hipotezini kabul etmeye yönelik en az kanıtı veren tarih kırılma
noktasını vermektedir.
y
Bu testte 1 hipotezinin doğruluğu sınanmaktadır. Kırılma tarihi tespit
edildikten sonra ’ya ait t istatistiğinin mutlak değer olarak ZA kritik
değerlerinden büyük olması halinde yapısal kırılma olmadan birim kökün var
olduğunu gösteren sıfır hipotezi reddedilmektedir. Alternatif hipotez ise trend
fonksiyonunda meydana gelen yapısal kırılmanın varlığı ile beraber serinin trend
durağan olduğunu belirtmektedir (Yılancı ve Özcan, 2010:26).
3.2.2. Gregory-Hansen Eşbütünleşme Testi
Birim kök testi sonuçlarının elde edilmesinden sonra Gregory ve Hansen (1996)
tarafından geliştirilmiş olan ve tek yapısal kırılmaya izin veren eşbütünleşme testi
uygulanacaktır. Gregory ve Hansen Johansen eşbütünleşme testini yapısal kırılmayı
içsel olarak ele alacak şekilde geliştirmişlerdir (Arısoy, 2013:152).
Yapısal kırılmaya izin veren Gregory ve Hansen eşbütünleşme testinde, değişkenler
arasındaki uzun dönem ilişkinin varlığı üç farklı model kullanılarak test edilir. Bu
modeller:
Model C (Sabitte Kırılma):
y1t 1 2t T y2t et
t = 1,…,n
şeklinde ifade edilmekte olup modelde 1 kırılmadan önceki sabit terimi,
kırılmanın sabit terimde meydana getirdiği değişikliği göstermektedir.
2 ise
Model C/T (Trendli Sabitte Kırılma):
y1t 1 2t t T y2t et
t = 1,…,n
şeklinde belirtilir. Bu modelde hem sabit terimdeki hem de trenddeki kırılmalar
dikkate alınmaktadır.
Model C/S (Rejim Değişikliği):
y1t 1 2t 1T y2t 2T y2tt et
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
t = 1,…,n
481
F. BEŞEL ve F. YARDIMCIOĞLU
1 ve 2 sabitte kırılmayı gösteren modelde ifade edildiği
üzeredir. Burada 1 kırılmadan önceki eğim katsayısını, 2 ise kırılmadan sonra
şeklinde belirtilirken
eğimde meydana gelen değişikliği ifade etmektedir (Gregory ve Hansen,
1996:103).
Üç model için yapısal kırılma aşağıda belirtilen kukla değişkenler sayesinde
tanımlanabilir:
1t
0,
eğer
1,
eğer
t n
t
n
n ile de yapısal
Burada ile (0,1) değerlerini alan yapısal kırılma noktası,
kırılma noktasının tamsayı kısmı ifade edilmektedir (Gregory ve Hansen,
1996:102). İncelenen bu üç model için hesaplanan Philips test istatistikleri (
Z
*
t )
Z*
ve
*
ve Augmented Dickey Fuller test istatistiği
( ADF )’nin minimum
olduğu tarih eşbütünleşme testi için uygun kırılma tarihini belirlemektedir. Test
istatistikleri;
Z* inf Z ( )
Zt* inf Zt ( )
ADF * inf ADF ( )
T
şeklinde ifade edilmektedir (Gregory ve Hansen, 1996:106).
Uygun model için belirlenen test istatistikleri tablo kritik değerleri ile karşılaştırılır
ve değişkenler arasında eşbütünleşme yoktur temel hipotezine karşı bir yapısal
kırılmayla birlikte değişkenler arasında eşbütünleşme ilişkisinin olduğunu gösteren
alternatif hipotez test edilir. Değişken sayısına göre belirlenen tablo kritik değerleri,
Gregory ve Hansen (1996)’in yaptıkları çalışmada yer almaktadır (Tıraşoğlu ve
Yıldırım, 2012:115).
482
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Tüketici Güven Endeksi ile Makro Değişkenler Arasındaki İlişki
3.2.3. Toda-Yamamoto Nedensellik Testi
Toda ve Yamamoto (1995), seriler arasındaki nedensellik ilişkisinin, durağanlık ve
eşbütünleşme önsel bilgisine ihtiyaç olmaksızın gözlemlenebileceği bir test
geliştirmişlerdir.
Toda ve Yamamoto testi için öncelikle VAR modelinde uygun gecikme seviyesi (p)
belirlenir. Daha sonra p gecikmeye maksimum bütünleşme derecesi (dmax) eklenir.
Bir sonraki aşamada p+dmax gecikme için serilerin orijinal değerleri ile EKK modeli
tahmin edilir (Büyükakın vd., 2009:111).
Toda ve Yamamoto testinde kullanılan VAR (p+dmax) modeli:
Yt 0
p dmax
X t 0
i 1
1(i d )Yt (i d )
p d max
i 1
p dmax
i 1
1(i d )Yt (i d )
p d max
i 1
2( i d )
X t (i d ) 1t
2(i d ) X t (i d ) 2t
şeklinde tanımlanmaktadır (Toda ve Yamamoto, 1995:230).
Son olarak değişkenler için sırasıyla kısıt konur ve p gecikme için standart Wald
testi kullanılarak bu kısıtların anlamlılığı sınanır (Büyükakın vd., 2009:111).
0
Örneğin ilk eşitlik için 2(i d )
temel hipotezi kabul edilirse, X’ten Y’ye doğru
nedensellik ilişkisinin olmadığı sonucuna ulaşılır. Diğer nedensellik ilişkileri de
benzer şekilde sınanır.
3.3. Çalışmanın Analizi
3.3.1. Zivot-Andrews Birim Kök Testi Testi Sonuçları ve Değerlendirilmesi
Analizde ikitisadi çalışmalarda genel kabul gören, hem düzeyde hem de eğimde
kırılmayı dikkate alan Model C (Model C/S) sonuçları değerlendirilecektir.
Kırılmaların yer aldığı tarihler test istatistiklerinin sağında (TB) belirtilmiştir.
Tablo 1: Zivot-Andrews Birim Kök Testi Sonuçları
Değişkenlerin Seviye Değerleri
Değişkenlerin Birinci Farkı
t-ist.
TB
t-ist.
TB
LNTGE
-4.12 (1)
2010:02
-8.19*** (1)
2008:12
LNEX
-3.74 (4)
2007:04
-6.31*** (3)
2011:11
LNOIL
-4.46 (1)
2008:08
-7.27*** (0)
2009:01
LNUNEMP
-4.64 (12)
2008:09
-5.67*** (3)
2009:03
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
483
F. BEŞEL ve F. YARDIMCIOĞLU
Not: Tablo kritik değerleri, Model C için %1; -5.57, %5; -5.08’dir. Optimal gecikme uzunlukları
Schwarz bilgi kriterine göre belirlenmiştir. Parantez içindeki değerler uygun gecikme uzunluğunu
ifade etmektedir.
*** ve ** sırasıyla serinin %1 ve %5 anlamlılık seviyesinde durağan olduğunu göstermektedir.
Uygulamada maksimum gecikme sayısı Schwert (1988)’in geliştirdiği
formülü kullanılarak belirlenmiştir.
k 12 x(T /100)0.25
ZA testi sonuçlarına göre; LNTGE, LNEX, LNOIL ve LNUNEMP serisileri
seviye değerinde, %1, ve %5 anlamlılık düzeyinde Model C için, test istatistiği
mutlak değerce kritik değerlerden küçük olduğundan birim kök içermektedir.
Değişkenlerin birinci farkı alındığında ise her iki anlam düzeyinde de durağan hale
gelmektedir. Dolayısıyla tüm değişkenler birinci farkında durağan olmaktadır, yani
I (1)’dir. Tüketici Güven Endeksi için kırılma tarihi 2008’in 12.ayı iken döviz kuru
değişkeni için 2011’in 11. ayıdır. Petrol fiyatlarında 2009’un 1.ayı işsizlik
oranlarında ise 3.ayında kırılma görülmektedir. Kırılma tarihleri özellikle 2008
krizinin sonuçlarına işaret etmektedir.
3.3.2. Gregory-Hansen Eşbütünleşme Testi Sonuçları ve Değerlendirilmesi
Serilerin durağanlık düzeylerinin belirlenmesinden sonra tüm değişkenlerin I (1)
olmasından dolayı değişkenler arasında yapısal kırılma altında uzun dönemli bir
ilişki olup olmadığının tespiti amacıyla Gregory-Hansen eşbütünleşme testi
yapılmış ve minimum ADF test istatistiği ve kırılma dönemi Tablo 2’de
gösterilmiştir.
Tablo 2: Gregory-Hansen Eşbütünleşme Testi Sonuçları
Model
Kırılma Dönemi
ADF İstatistiği
Model C/S
2009:11
-6.76 (1)
Not: Kritik değerler Gregory and Hansen (1996:109)’dan alınmış olup %1 için -6.51, %5 için 6.00’dır. Parantez içindeki değer Akaike Bilgi Kriteri tarafından seçilen gecikme sayısını
göstermektedir.
Minimum ADF istatistiği mutlak değer olarak kritik değerlerden büyük
olduğundan seriler arasında eşbütünleşme olmadığını gösteren temel hipotez red
edilir. Dolayısıyla Gregory-Hansen testi sonuçlarına göre değişkenler arasında uzun
dönemli bir ilişki olduğunu ifade etmek mümkündür. Ayrıca, model için 2009’un
11.ayında yapısal kırılma söz konusudur.
3.3.3. Toda-Yamamoto Nedensellik Testi
Çalışmanın bu bölümünde Tüketici Güven Endeksi ile diğer değişkenler arasındaki
nedensellik ilişkisinin varlığı ve yönü Toda-Yamamoto nedensellik testi
kullanılarak analiz edilecektir.
Değişkenler arasında nedensellik ilişkisi incelendiğinde;
484
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Tüketici Güven Endeksi ile Makro Değişkenler Arasındaki İlişki
Döviz kuru, tüketici güven endeksinin Granger nedenidir,
Döviz kuru, işsizliğin Granger nedenidir,
Petrol fiyatları, işsizliğin Granger nedenidir sonuçlarına ulaşılmaktadır.
Tablo 3: Toda-Yamamoto Nedensellik Testi Sonuçları
Temel Hipotez
LNEX
LNOIL
LNUNEMP
LNTGE
LNOIL
LNUNEMP
LNTGE
LNEX
LNUNEMP
LNTGE
LNEX
LNOIL
LNTGE
LNTGE
LNTGE
LNEX
LNEX
LNEX
LNOIL
LNOIL
LNOIL
LNUNEMP
LNUNEMP
LNUNEMP
2 İstatistiği
9.764748**
0.229608
2.502883
1.134927
2.515276
1.833307
3.832502
2.909462
0.508752
4.222692
9.527896**
9.341484**
Olasılık Değeri
0.0207
0.9727
0.4748
0.7686
0.4725
0.6077
0.2801
0.4058
0.9170
0.2384
0.0230
0.0251
Not: Uygun VAR modeli için p değeri Schwarz Bilgi Kriterine göre belirlenmiştir. Gecikme
uzunluğu (p=1) + (dmax=2) = 3 şeklinde belirlenmiştir.
**, %5 anlamlılık düzeyinde nedensellik ilişkisi olduğunu göstermektedir.
Tüketici Güven Endeksi sadece döviz kurundaki değişmeler tarafından
açıklanabilmekte iken; işsizlik, döviz kuru ve petrol fiyatlarındaki değişmeler
tarafından açıklanabilmektedir.
SONUÇ
Ekonomik aktörlerin kararlarında beklenti ve güven unsurunun önemi literatürde
kabul edilen bir gerçektir. Bu bağlamda TÜİK tarafından 2004 yılından itibaren
yayınlanan Tüketici Güven Endeksi’nin makro değişkenlerle ilişkisinin araştırıldığı
bu çalışmada Tüketici Güven Endeksi, Döviz Kuru, Petrol Fiyatları ve İşsizlik veri
setleri 2005:01 - 2014:10 dönemi itibarıyla aylık veriler ile analiz edilmiştir.
Çalışmada kullanılan Gregory Hansen eşbütünleşme testi sonuçlarına göre
aralarında eşbütünleşme ilişkisi bulunan değişkenler Toda Yamamoto nedensellik
analizi ile incelenmiştir.
Nedensellik analizi sonucunda Tüketici Güven Endeksi sadece döviz kurundaki
değişmeler tarafından açıklanabilmekte; işsizlik ise döviz kuru ve petrol
fiyatlarındaki değişmeler tarafından açıklanabilmektedir.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
485
F. BEŞEL ve F. YARDIMCIOĞLU
Bu bağlamda Tüketici Güven Endeksi’nin döviz kurundaki değişimlere duyarlı
olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Elde edilen bulgulara göre ekonomi ve maliye
politikalarına yön verenler için tüketicilerin güvenini sağlama amacı güdüldüğünde
çalışmada kullanılan makro değişkenlerden kullanılabilecek en etkili araç döviz
kurudur.
Veri seti için henüz ekonometrik analizde kullanılabilecek yıllık yeterli gözlem
sayısının mevcut olmaması çalışmanın en önemli handikapıdır. İlerleyen yıllarda
yeterince gözlem sayısına ulaşıldığında yapılacak analizler daha gerçekçi sonuçlara
ulaşılmasını sağlayabilecektir. En nihayetinde tüketici güven endeksinin
tüketicilerinin algılarından meydana geldiği ve bu algının da aylık değişimlerden
ziyade yıllık değişimler ile anlamlı olabileceği unutulmamalıdır.
KAYNAKLAR
ARISOY, İbrahim (2013), “Kaldor Yasası Çerçevesinde Türkiye’de Sanayi Sektörü
ve İktisadi Büyüme İlişkisinin Sınanması”, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi
İİBF Dergisi, C.8 (1), ss.143-162.
BÜYÜKAKIN, Figen, H. Bozkurt ve V. Cengiz (2009), “Türkiye'de Parasal
Aktarımın Faiz Kanalının Nedensellik ve Toda-Yamamoto Yöntemleri İle
Analizi”, Erciyes Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi ,
S.33, ss.101-118.
GREGORY, Allan W. and Bruce E. Hansen (1996), “Residual-based tests for
cointegration in models with regime shifts”, Journal of Econometrics, V. 70
(1), pp.99-126.
GÜRGÜR, Tuğrul ve Z. KILINÇ (2015), “What Drives the Consumer
Confidence in Turkey?”, Research Notes in Economics, V.17, pp.1-13
http://www.opec.org/opec_web/en/
http://www.tcmb.gov.tr/wps/wcm/connect/TCMB+TR/TCMB+TR/Main+Menu
/Istatistikler/Elektronik+Veri+Dagitim+Sistemi+EVDS1
http://www.tuik.gov.tr
http://www.tuik.gov.tr/Start.do;jsessionid=8GZnJhtBx4F829pLDKp171zGMFlB
TxjTNXKyGgKGm7sB2vV2ygrN!-1198864853
KANDIR, Serkan Yılmaz (2006), “Tüketici Güveni ve Hisse Senedi Getirileri
İlişkisi: İMKB Mali Sektör Şirketleri Üzerinde Bir Uygulama”, Ç.Ü. Sosyal
Bilimler Enstitüsü Dergisi, C.15, S.2, ss.217-230.
ÖZSAĞIR, Arif (2007), “Ekonomide Güven Faktörü”, Elektronik Sosyal Bilimler
Dergisi, C.6, S.20, ss.46-62.
486
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Tüketici Güven Endeksi ile Makro Değişkenler Arasındaki İlişki
PERRON, Pierre (1989), “The Great Crash, the Oil Price Shock, and The Unit
Root Hypothesis”, Econometrica, V.57, pp.1361-1401.
SCHWERT, William G. (1988), “Tests For Unit Roots: A Monte Carlo
Investigation”, NBER Technical Working Paper Series, No: 73.
TIRAŞOĞLU, Muhammed ve B. Yıldırım (2012), “Yapısal Kırılma Durumunda
Sağlık Harcamaları ve Ekonomik Büyüme İlişkisi: Türkiye Üzerine Bir
Uygulama”, Electronic Journal of Vocational Colleges, C.2, S. 2, ss.111-117.
TODA, Hiro Y. and T. Yamamoto (1995), “Statistical Inference In Vector
Autoregressions With Possibly Integrated Processes”, Journal of
Econometrics, V. 66, No.1-2, pp.225-250.
TOPUZ, Yusuf Volkan (2011), “Tüketici Güveni ve Hisse Senedi Fiyatları
Arasındaki Nedensellik İlişkisi: Türkiye Örneği”, Ekonomik ve Sosyal
Araştırmalar Dergisi, C.7, S.1, ss.53-65.
TUNALI, Halil ve İ. E. ÖZKAN (2016), “Türkiye’de Tüketici Güven Endeksi ve
Tüketici Fiyat Endeksi Arasındaki İlişkinin Ampirik Analizi”, İktisat
Politikası Araştırmaları Dergisi, C.3, S.2, ss.53-66.
YILANCI, Veli ve B. Özcan (2010), “Yapısal Kırılmalar Altında Türkiye için
Savunma Harcamaları ile GSMH Arasındaki İlişkinin Analizi”, C.Ü.
İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, C.11, S.1, ss.21-33.
ZIVOT, Eric ve D. W.K. Andrews (1992), “Further Evidence of the Great Crash,
The Oil-Price Shock and The Unit Root Hypothesis”, Journal of
Business and Economic Statistics, V.10, No.3, pp.251-270.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
487
Mikrokredi Uygulamaları Gelir İlişkisi: Panel Veri Analizi
Mikrokredi Uygulamaları Gelir İlişkisi: Panel Veri Analizi
Kadriye İZGİ ŞAHPAZ1
Fatih SAVAŞAN2
Özet
Mikrokredi ticari bankaların kredi vermek istemediği, düşük gelirli veya gelirsiz yoksul
insanlara kredi alma imkanı tanıyarak yeni bir iş kurmaları veya var olan işlerini
geliştirmelerini sağlayacak başlangıç sermayesini vermeyi amaçlamaktadır. Bu amaçla kredi
alma imkanı bulan yoksul insanların krediyle kurdukları işlerden düzenli gelir elde etmeleri
ve kendilerini yoksulluğun dışına itmeleri beklenmektedir. Mikrokredinin gelir sağlama
beklentisini tespit etmek amacıyla bu çalışmada 1999 ile 2014 yılları arasında 28 ülkeye ait
toplam mikrokredi miktarları ile kişi başına gayrisafi yurtiçi hasılaları arasındaki ilişki
araştırılmıştır. Bu bağlamda toplam mikrokredi miktarı ile reel faiz oranı, istihdam,
enflasyon ve ihracat bağımsız değişkenleri de analize dâhil edilmiştir. Elde edilen
bulgularda kullanılan mikrokredi miktarı ile kişi başına milli gelir arasında düşükte olsa
anlamlı bir ilişki bulunmuştur.
Anahtar Kelimeler: Mikrokredi, Gelir, Panel Veri.
The Relationship between Microcredit and Income: Panel Data Analysis
Abstract
Microcredit aims to provide the initial capital to the people with no or low income to
whom commercial banks avoid giving credits so that they would start up a business or
develop it if they have one. Thus, the poor would find a way to earn income and push
themselves out of poverty. This study investigates the relationship between gross domestic
product per capita and the total amount of microcredit using a sample of 28 countries over
the period from 1999 to 2014. The model includes total microcredit, real interest rate,
employment, inflation rate and exports as the explanatory variables. The findings indicate
that, in line with theoretical expectations the amount of microcredit affects per capita
income positively and significanlty although the size of the effect is not large.
Key words: Microcredit, Income, Panel Data.
JEL Classification Codes: D31, G21
1
2
Arş. Gör., Sakarya Üniversitesi, SBF Maliye Bölümü, kadriyeizgi@sakarya.edu.tr
Prof. Dr., Sakarya Üniversitesi, SBF Maliye Bölümü, fsavasan@sakarya.edu.tr
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
489
K. İZGİ ŞAHPAZ ve F. SAVAŞAN
GİRİŞ
Günümüzde birçok ülkede var olan mikrokredi sisteminin ilk uygulaması 1974
yılında Güney Asya ülkesi olan Bangladeş’te doğmuştur. Mikrokredi kavramı
Bangladeş’te ekonomi profesörü olan Muhammed Yunus tarafından literatüre
geleneksel ticari bankaların kredi vermekten kaçındığı, kefil ve teminat
gösteremeyecek kadar düşük gelirli, gelirsiz veya başlangıç sermayesiz, çoğunlukla
eğitimsiz yoksul insanlara sunulan çok küçük miktarlardaki kredi hizmeti olarak
sunulmuştur. Muhammed Yunus kredilerin bir insan hakkı olarak kabul edilmesi
gerektiğine ve kredilerin yeryüzünden açlığı silmekte önemli bir rol oynayacağına
inanmaktadır. Bu doğrultuda mikrokredi ile çoğu ekonomik ve finansman
kurumunun dışladığı, yoksul kesimlere (özellikle yoksulluktan daha fazla etkilendiği
düşünülen kadınlara) kredi alma imkânı tanınarak kendi işlerini kurmaları böylece
gelir getirici bir ekonomik faaliyette bulunmaları ve geçimini sağlayacak bir gelir
düzeyine kavuşmalarına fırsat vermek amaçlanmaktadır.
Ayrıca mikrokrediden yoksullukla mücadele etmek, gelir arttırıcı ve istihdam
sağlayıcı amaçları gerçekleştirmesinin yanı sıra kadınların aile ve toplum içinde
güçlendirilmesi, kadın ve çocukların sağlık ve eğitim düzeylerinin iyileştirilmesi,
cinsiyet ayrımcılığının ve kadınların sosyal dışlanmışlığı ile mücadele etmesi gibi
ciddi sosyal beklentilerde söz konusudur. Bu çalışmada bu hedefler içerisinden
mikrokredi uygulamalarının gelir arttırıcı etkisi üzerinde durulacaktır. Bu amaçla
çalışmada mikrokredinin amaçları arasından gelir düzeyini arttırıcı etkisinin olup
olmadığı test edilmek istenmektedir.
Çalışmada mikrokredi ile gelir düzeyi arasındaki ilişkiyi irdelemek için kullanılan
panel veri seti 28 ülkenin 1999-2014 dönemi rakamlarını içermektedir. İlk
bölümde mikrokredinin tarihi süreci, tanımı ve amaçlarına yer verilecek; ikinci
bölümde ise mikrokredi uygulamalarına değinilecektir. Üçüncü bölümde
mikrokredi ve gelir düzeyi arasında yapılan ampirik çalışmaların bulguları ele
alınacaktır. Yöntem ve ampirik sonuçların sunulduğu dördüncü bölümün ardından
çalışma değerlendirme ile sona erecektir.
1. Mikrokredinin Tanımı, Amacı ve İşleyişi
Mikrokredi kavramının mahiyetinin anlaşılabilmesi için mikrokrediyi literatüre
takdim eden Muhammed Yunus’un kavramı geliştirme sürecini izlemek ve
değerlendirmek faydalı olacaktır. Bangladeş’te Chittagong Üniversitesi’nde
ekonomi bölüm başkanı olan Prof. Dr. Muhammed Yunus öğrencilerine ekonomi
kuramlarının nasıl her türden ekonomik soruna çözüm bulduğunu anlatırken
490
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Mikrokredi Uygulamaları Gelir İlişkisi: Panel Veri Analizi
Bangladeş’in içinde bulunduğu aşırı kıtlık ve yoksulluk durumunun yaşanıyor
olması Onu çözümü sınıfın dışında aramaya itmiş ve 1974 yılı mikrokredi
serüveninin başlangıcı olmuştur.
Yunus, yoksulların gerçek yaşam ekonomilerini anlamak amacıyla üniversitesinin
yakınındaki Cobra köyünü ekibi/öğrencileri ile ziyaret etmeye başlamıştır. Yunus
ziyaretleri sırasında evinin önünde bambudan tabure ören yirmi bir yaşında üç
çocuk annesi Safiye Begüm ile tanışmıştır. Begüm tabureleri yapmak için ihtiyaç
duyduğu bambuları alacak sermayesi ve birikimi olmadığından gerekli malzemeyi
22 cent borçlanarak almakta ve her akşam bambu tabureleri yine borçlu olduğu
kişiye günlük 2 cent kar ile satmakta ve ailesinin geçimini sağlamaya çalışmaktadır.
Yunus, söz konusu kişinin tam bir sömürü ile karşı karşıya olduğunu ve bu kişinin
üretimde kullanacağı malzemeyi kendisinin alabilmesi durumunda daha fazla
kazanacağını düşünmektedir (Karabulut,2007: 82-83).
Yunus ve ekibi Safiye gibi aynı sömürü yöntemiyle borçlanan 42 aileyi tespit etmiş
ve bu ailelere toplamda 27 dolar dağıtmıştır. Böylece bu ailelerin tefeciye
borçlanmadan malzeme alabileceklerini ve ürünlerini serbest pazarda satıp malzeme
maliyeti ile satış fiyatı arasında çok daha fazla kazanç sağlamalarını amaçlamıştır.
Mikrokredinin resmi olmayan ilk uygulaması Yunus’un cebinden verdiği 27 dolar
borç ile başlamıştır.
Bu süreçte Muhammed Yunus kredilerin bir insan hakkı olarak kabul edilmesi
gerektiğine ve kredilerin yeryüzünden açlığı silmekte önemli bir rol oynayacağına
inanmaktadır. Yunus, mikrokredinin yoksulluğa tek başına son verecek bir
uygulama olmamakla birlikte yoksulların yoksulluktan kurtulmaları ve ekonomiye
dâhil edilmelerini sağlayacak olan çıkışlardan biri olarak görmektedir.
Mikrokredi, geleneksel ticari bankaların kredi vermekten kaçındığı, kefil ve teminat
gösteremeyecek kadar düşük gelirli, gelirsiz veya başlangıç sermayesiz, çoğunlukla
eğitimsiz yoksul insanlara sunulan çok küçük miktarlardaki kredi hizmetidir.
Geleneksel ticari bankalar, küçük krediler kar getirmeyeceğinden ve teminat
gösteremeyecek fakir insanların kredi geri ödemelerinin riskli olacağından fakir
insanlara kredi vermekten kaçınmaktadırlar (Aghion ve Morduch, 2005:1).
Mikrokredi bu boşluğun doldurulmasına yönelik başlatılmış bir projedir. Projenin
amacı emek piyasasından dışlanmış yoksul insanlara (özellikle yoksulluktan daha
fazla etkilendiği düşünülen kadınlara) kredi alma imkânı tanıyarak kendi işlerini
kurma fırsatı verilmesi (Adaman ve Bulut, 2007: 23), söz konusu kesimin gelir
getirici ekonomik faaliyette bulunmaları ve geçimini sağlayacak bir gelir düzeyine
kavuşmaları böylece hem kadınlar aracılığıyla çocuklarının ve ailelerinin yoksullukla
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
491
K. İZGİ ŞAHPAZ ve F. SAVAŞAN
mücadele edilmesi hem de ülkenin
hedeflenmektedir (Karabulut, 2007: 81).
üretim
düzeyinin
yükseltilmesi
Hedeflerine ulaşmak açısından mikrokredi uygulamasını farklı kılan en temel
özelliği grup kredisine dayanmasıdır. Herhangi bir maddi teminata sahip olmayan
yoksul insanlara sunulan bu kredi hizmeti için yoksullardan bir araya gelerek grup
oluşturmaları istenmektedir. Grup üyelerinin her biri kendisi için kredi almakta
fakat kredilerin geri ödenmesinde eşit sorumluluğa sahip olmaktadırlar. Krediler,
grubun her üyesinin her kredinin arkasında durmaya söz vermesi yani “ahlaki
teminat” ile geri toplanmaktadır. Ayrıca grup üyelerinin kredi almaya devam
edebilmesi grup üyelerinin tamamının kredi geri ödemesini başarı ile yapmasına
bağlıdır (Wrenn, 2007:11; Aghion, 2005:85-118). Burada yoksulluğun yoksulların
grup dayanışması ile azaltılması amaçlanmaktadır. Bir bakıma kredi veren
bankaların riski kredi kullananlar arasında paylaşılmakta bir tür kooperatif sigorta
sistemi devreye girmektedir.
Grup
Oluşturma
Eğitim
•5 kişilik gönüllü gruplar oluşturulur.
•Maddi teminata karşılık grup garantisinin sağlanması
amaçlanır.
•Gruba bir haftalık mikrokredi eğitimi verilir.
•Grup üyeleri tek tek sınava tabi tutulur.
•Tüm üyeleri sınavı geçen gruplara kredi verilir.
•Grup içindeki ilk iki üyeye kredi verilir.
•Geri ödemeler gerçekleşirse diğer iki üyeye ve en son 5.
üyeye kredi verilir.
Kredi
Kullandır- •Geri ödemeyi garanti etmek için grup fonu oluşturulur.
ma
Geri
Ödeme
•Faiziyle birlikte krediler haftalık olarak ödenir.
•Banka çalışanları müşterilere giderek ödemeleri toplar.
Şekil 3. Grameen Bank Mikrokredi İşleyişi
Mikrokredinin verilme süreci örnek bir model çerçevesinde Şekil 1’deki gibi
işlemektedir. Burada grup üyelerinin kredi kullanmada ve geri ödemede
492
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Mikrokredi Uygulamaları Gelir İlişkisi: Panel Veri Analizi
birbirlerinin davranışlarına bağlılığına dikkat edilmelidir. Kolektif sorumluluk
dikkat çekicidir.
2. Dünyada Mikrokredi Uygulamaları
1970’li yıllarda Prof. Dr. Muhammed Yunus’un Bangladeş’in Chittagong
bölgesinde tefecilerden yüksek faizle borçlanan 42 yoksul haneye 27 dolar dağıtarak
yardımcı olmak amacıyla başlattığı mikrokredi denemesi bugün 1000’den fazla
mikrokredi kuruluşu tarafından yaklaşık 100 milyon borçluya toplamda 90 milyar
dolar mikrokredi dağıtılarak dünya tarafından tanınan bir uygulama haline
gelmiştir (Tablo 1). Bu süre içerisinde mikrokredinin bu kadar genişlemesinde
başta mikrokredinin mucidi Muhammed Yunus ve ekibinin bireysel çabalarının
yanı sıra uluslararası yardım kuruluşları, STK ve üst düzey siyasi destek gruplarının
Grameen Bank’ın keşfedilmesinden sonra daha hızlı bir şekilde ciddi anlamda
destek olmalarının etkisi büyüktür. Bu etkilerin en önemlisi Birleşmiş Milletler
(BM) tarafından 2005 yılının Mikrokredi Yılı3 olarak ilan edilmesi ve 2006 yılında
Nobel Barış ödülünün mikrokredinin mucidi ve Grameen Bank’ın kurucusu
Yunus’a verilmesidir. Nobel Komitesi mikrokredinin yoksulluğu azaltmada önemli
bir rol oynayacağını belirtmiş ve ödül politika yapıcıların, kalkınma
ekonomistlerinin ve sosyal düşünürlerin küresel alanda dikkatini çekmeyi
başarmıştır.
2005 yılının Mikrokredi Yılı ilan edilmesi süreci 1998 yılında başlamış ve 18 Kasım 2004 yılında
ilan edilmiştir. 2005 yılının Mikrokredi Yılı ilan edilmesi ile üye devletlerin, BM kuruluşlarının ve
mikrokredi ortaklarının sürdürülebilirliğini ve tabana yayılmış kapsayıcı finansal sektörlerin
kurulması için ortak bir zeminde buluşturulması amacıyla şu 5 hedef tasarlanmıştır:
1. Milenyum Kalkınma Hedefleri’ne ulaşmada mikrokredi ve mikrofinansın desteğini almak;
2. Kalkınma sürecinin hayati parçaları olan mikrokredi ve mikrofinansın kavranması ve kamu
bilincinin oluşturulmasını sağlamak;
3. Tabana yayılan finansal sektörleri teşvik etmek;
4. Finansal hizmetlere erişimin sürdürülebilirliliğini sağlamak;
5. Mikrokredi ve mikrofinansın başarısını ve sosyal etkilerini inşa etmek ve genişletmek için
stratejik
ortakların
teşvik
edilmesi
ve
desteklenmesiyle
yeni
ortakların
cesaretlendirilmesidir.
(http://www.yearofmicrocredit.org/pages/whyayear/whyayear_learnaboutyear.asp#objectives)
3
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
493
K. İZGİ ŞAHPAZ ve F. SAVAŞAN
Tablo 1: 2014 Yılında Dünya’da Mikrokredi Büyüklükleri
Bölgeler
Latin
Amerika ve
Karayipler
Doğu Asya
ve Pasifik
Güney Asya
Doğu
Avrupa
Merkez
Asya
Afrika
ve
Borçlu
Kadın
Başına
Toplam Kredi
Borçluların Ortalama
Büyüklüğü
Yüzdesi
Kredi
(Dolar)
Miktarı
Personel
Sayısı
MFK
Aktif
Borçlu
Sayısı
162.355
349
21.594.541
%39.28
1.736
40.589.502.815
78.662
139
15.068.449
%73.24
859
12.947.687.411
183.601
164
55.554.762
%68.64
208
12.820.174.819
47.526
142
3.516.582
%36.02
2.970
11.294.530.485
52.864
217
5.257.179
%57.83
1.002
8.199.053.661
31
2.067.484
%57.67
581
1.213.393.020
Orta Doğu
ve
Kuzey 12.833
Afrika
Kaynak:
Microfinance
Tarihi:10.01.2016
Information
Exchange,
www.mixmarket.org,
Erişim
3. Mikrokredi ve Gelir İlişkisi: Literatür
Mikrokredi ticari bankaların kredi vermek istemediği, düşük gelirli veya gelirsiz
yoksul insanlara kredi alma imkanı tanıyarak yeni bir iş kurmaları veya var olan
işlerini geliştirmelerini sağlayacak başlangıç sermayesini vermeyi amaçlamaktadır.
Bu amaçla kredi alma imkanı bulan yoksul insanların krediyle kurdukları işlerden
düzenli gelir elde etmeleri ve kendilerini yoksulluğun dışına itmeleri
beklenmektedir. Mikrokredi uygulamalarının borçluların ve hanelerinin gelirleri
üzerindeki bu beklentileri gerçekleştirip gerçekleştirmediğine yönelik yapılmış
ampirik çalışmaların bazıları Tablo 2’de özetlenmiştir. Bu çalışmaların bazılarında
(Copestake, Dawson, Fanning, McKay ve Wright-Revolledo, 2005; Rahman,
Rafiq ve Momen, 2009; Imai ve Azam, 2011; Duong ve Nghiem, 2014; AlMamun, Nurul ve Mazumder, 2015) mikrokredi uygulamasının kişisel ve
hanegeliri üzerinde olumlu etkilerinin olduğu tespiti yapılmaktadır. Mikrokredi
programına katılımın borçluların ortalama hane gelirlerini arttırdığına yönelik
bulgulara ulaşılan bu çalışmalarda dikkat çeken ortak nokta ise kredi büyüklüğü ve
programa üyelik süreleri ile gelirin doğrusal ilişkisidir. Buna göre daha eski
mikrokredi kullanıcılarının ortalama aylık hane gelirlerinin yeni mikrokredi
kullanıcılarından daha yüksek olduğu ve kredi miktarı yükseldikçe hanelerin yaşam
düzeylerinin, gelirlerinin (harcamalarının da) ve varlık birikimlerinin yükseldiği
494
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Mikrokredi Uygulamaları Gelir İlişkisi: Panel Veri Analizi
yönündedir. Öte yandan bazı çalışmaların ise mikrokredi hizmetine ulaşan borçlu
ve hanelerin gelirlerinde artış olduğuna yönelik bulgulara ulaşamadıkları
görülmektedir (Diagne ve Zeller, 2001; Deininger ve Liu, 2009; Ondoro ve
Omena, 2012; Angelucci, Karlan ve Zinman, 2014; Tarozzi, Desai ve Johnson,
2014; Augsburg, Haas, Harmgart ve Meghir, 2015).
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
495
K. İZGİ ŞAHPAZ ve F. SAVAŞAN
Tablo 2: Mikrokredinin Gelir Üzerindeki Etkilerine Yönelik Yapılmış Ampirik Çalışmalar ve Test Sonuçları
Yazar / Yazarlar
(Yıl)
Çalışmanın Adı
Uygulandığı
Kapsadığı
Ülke/Ülke
Dönem
Grupları/Bölge
Access to Credit and
Diagne ve Zeller
Its
Impact
on Malavi
(2001)
Welfare in Malawi
Monitoring
the
Diversity of the
Copestake,
Poverty
Outreach
Dawson, Fanning,
and
Impact
of
McKay
ve
Peru
Microfinance:
A
Wright-Revolledo
Comparison
of
(2005)
Methods Using Data
from Peru
Economic and Social
Deininger ve Liu
Impacts of Self-Help Hindistan
(2009)
Groups in India
Rahman, Rafiq
ve Momen (2009)
496
Impact
of
Microcredit
Bangladeş
Programs
on Higher Income
Göstergesi
Yöntem
Sonuç
1995
Kredi talebi, krediye
erişim,
hanehalkı Anket
geliri, tüketimi ve Verisi
varlıkları
Toplam hanehalkı yıllık geliri, tarımsal gelir ve
mevsimlik tarım dışı gelirler üzerinde resmi veya
resmi olmayan kredilere erişimin marjinal
etkilerinin araştırıldığı çalışmada bu gelir türleri
üzerinde kredilerin istatistiksel olarak anlamlı bir
etkisi bulunamamıştır.
2002
Kişi başına gıda ve
giyim
tüketimi,
toplam
varlıklar, Anket
yoksulluk
sınırı; Verisi
günlük 2 doların
altında gelir düzeyi
Çalışmada mikrokredi programının bireysel gelir
ve hane geliri üzerinde anlamlı etkisinin olduğu
fakat işletme satışları veya karı üzerinde önemli
bir etkisinin olmadığı görülüştür.
ŞubatHaziran
2004
Anket
Gelir, tüketim ve Verisi
varlık düzeyi, enerji Karşılaştır
ve protein tüketimi
ma
Grupları
2009
Hanehalkı
geliri,
tüketim harcamaları
ve varlıkları
Anket
Grup kredilerinin (self-help groups/yardımlaşma
grupları) yeterli beslenme, kişi başına gelir,
tüketim ve varlıklarda değişiklik yaratıp
yaratmadığının
araştırıldığı
çalışmada
katılımcıların gelir ve varlık düzeylerinde bir artış
görülmemiş fakat tüketim ve beslenme şartlarında
iyileşmeler olduğu görülmüştür.
Mikrokredi ile hanelerin gelirleri arasında pozitif
ve anlamlı bir ilişki görülmüştür. Kredi miktarı
yükseldikçe hanelerin yaşam düzeylerinin,
gelirlerinin (harcamalarının da) ve varlık
ICPESS 2016-ISTANBUL , 24-26 August 2016
Mikrokredi Uygulamaları Gelir İlişkisi: Panel Veri Analizi
Borrowers:
Evidence
Bangladesh
Yazar / Yazarlar
Çalışmanın Adı
(Yıl)
Imai ve
(2011)
Verisi
birikimlerinin yükseldiği görülmektedir. Kredi
kullananların gelirlerinin yüksek, orta ve düşük
olarak gruplandırıldığı çalışmada yüksek gelir
grubundaki borçluların orta ve düşük gelir
gruplarına göre gelir, varlık birikimi ve yaşam
şartlarının daha iyi olduğu görülmektedir.
Yöntem
Sonuç
From
Uygulandığı
Kapsadığı
Ülke/Ülke
Dönem
Grupları/Bölge
Does Microfinance
Reduce Poverty in
New
Azam Bangladesh?
Bangladeş
Evidence
from
Household
Panel
Data
19972004
Effect
of
Microfinance
Services
on
the
Ondoro
ve
Financial
Kenya
Omena (2012)
Empowerment
of
Youth
in Migori
County, Kenya
2012
Effects
of
Microfinance
on
Duong ve Nghiem Poverty Reduction
Vietnam
(2014)
In
Vietnam:
A
Pseudo-Panel Data
Analysis
1992,
1998,
2002,
2004,
2006,
2008,
2010
ICPESS 2016-ISTANBUL , 24-26 August 2016
Göstergesi
Çalışmada mikrokredinin hane gelirleri ve gıda
tüketimi üzerinde anlamlı ve pozitif etkisinin
Kredi
miktarları,
Panel Veri olduğu bulunmuştur. Fakat bu anlamlı ve pozitif
hane geliri, gıda
etkinin alınan kredi üretken kullanıldığında hane
Analizi
harcamaları
geliri üzerinde üretken kullanılmadıysa gıda
tüketimi üzerinde ortaya çıktığı tespit edilmiştir.
Çalışmada mikrokredi hizmetinin katılımcıların
gelir, tasarruf ve yatırımları üzerinde çok fazla
etkisinin olmadığı görülmüştür. Katılımcıların
Mikrokredi öncesi ve
Anket
mikrokrediye katıldıktan beş yıl sonra öncesine
sonrası gelir, tasarruf,
verisi
göre gelirinin çok düşük olduğunu belirtenlerin
yatırım ve tüketim
ANOVA
oranının %34,9’dan %18,6’ya düştüğü, yeterli
düzeyi.
diyenlerin ise oranının %18,1’den %34,3’e
yükseldiği fakat gelirinin yüksek veya çok yüksek
olduğunu belirtenlerin olmadığı görülmüştür.
Kredi miktarı, kredi
Sahte Panel
alınan kurumlar,
hane
geliri
ve Analizi
tüketim
Vietnam’da
yoksullukla
mücadelede
mikrofinansın hane geliri ve tüketimi üzerindeki
etkilerinin araştırıldığı çalışmada daha yüksek
miktarda alınan kredilerin hane halklarının gelir
ve tüketim düzeyleri üzerinde daha büyük etkileri
olduğu görülmüştür.
497
K. İZGİ ŞAHPAZ ve F. SAVAŞAN
Mikrokredi programına katılanların haneiçi
gelirleri ve net varlıkları üzerinde mikrokredinin
etkisinin olup olmadığının incelendiği çalışmada
Anket
“Mikrokredi yoksulluk tuzağına neden olur”,
Verisi
“Mikrokredi daha yoksul köylerde daha sınırlı
Panel Veri
fırsatlar sunmaktadır “ hipotezleri reddedilmiş ve
Analizi
bu
hipotezleri
doğrulayan
kanıtlara
ulaşılamamıştır.
Estimating
the
Long-Run Impact of
Microcredit
Woutersen
ve
Bangladeş
Programs
on
Khandker (2014)
Household Income
and Net Worth
1991/92
1998/99
2010/11
Toplam
kredi
miktarı ve müşteri
sayıları,
hanehalkı
geliri ve net varlıkları
Microcredit Impacts:
Evidence from a
Angelucci, Karlan Randomized
ve
Microcredit Program Meksika
Placement
Zinman (2014)
Experiment
by
Compartamos Banco
20092010,
20112012
Kredi,
hanehalkı
geliri, varlıklar ve Anket
harcamalar,
verisi
mikrogirişim, işgücü
arzı, sosyal statü ve
refah
Mikrokredi uygulamasının haneiçi /işletme geliri,
tüketim ve refah üzerinde istatistiksel olarak
anlamlı bir etkisinin olduğu görülmemiştir.
Göstergesi
Yöntem
Sonuç
Krediye erişim, kredi
miktarı, tarım ve
tarım dışı serbest
meslek faaliyetleri ve
gelirleri, hanehalkı
tüketim düzeyi
Anket
verisi
RTC
(Randomiz
ed
Controlled
Trials/Ran
domize
Kontrollü
Araştırma)
Yapılan çalışmada gelir getirici aktiviteler dikkate
alındığında hanehalkı refahında net bir
iyileşmenin olduğuna yönelik bir işaret elde
edilememiştir.
Yazar(lar) (Yıl)
Çalışmanın Adı
Uygulandığı
Kapsadığı
Ülke/Ülke
Dönem
Grupları/Bölge
The Impacts of
Tarozzi, Desai ve Microcredit:
Etiyopya
Johnson (2014)
Evidence
from
Ethiopia
498
20032006
ICPESS 2016-ISTANBUL , 24-26 August 2016
Mikrokredi Uygulamaları Gelir İlişkisi: Panel Veri Analizi
Impact
of
Microcredit
on
Al-Mamun, Nurul
Income,
Poverty,
ve
Mazumder
Malezya
and
Economic
(2015)
Vulnerability
In
Peninsular Malaysia
The Impacts of
Augsburg, Haas, Microcredit:
Harmgart
Evidence
from Bosna Hersek
and
ve Meghir (2015) Bosnia
Herzegovina
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
2015
2010
Toplam
kredi
miktarı, aylık müşteri
Anket
sayıları
hanehalkı
verisi
üretim, tüketim ve
yatırım aktiviteleri
Krediye erişim, kredi
miktarı, borçlu sayısı,
hanehalkı
geliri,
tüketim
ve
tasarruflar.
Anket
verisi
RTC
(Randomiz
ed
Controlled
Trials/Ran
domize
Kontrollü
Araştırma)
499
Mikrokredinin
gelir
üzerindeki
etkisinin
araştırıldığı çalışmada mikrokredi programına
katılımın borçluların ortalama aylık hane
gelirlerini arttırdığı ve daha eski mikrokredi
kullanıcılarının ortalama aylık hane gelirlerinin
yeni mikrokredi kullanıcılarından daha yüksek
olduğu görülmüştür.
Mikrokredi programının genel hane gelirini
arttırdığına yönelik bir kanıta ulaşılamamıştır.
Ayrıca tüketim ve tasarruflarda bir düşüş olduğu
gözlenmiştir.
K. İZGİ ŞAHPAZ ve F. SAVAŞAN
4. Model ve Bulgular
Çalışmanın bu kısmında gelir ve mikrokredi arasındaki ilişkiyi test etmek için
oluşturulan veri seti, model ve yöntem tanıtılmış, daha sonra analiz sonuçları
yorumlanmıştır.
4.1.Veri Seti ve Model
Bu çalışmada 281
ülkede 1999-2014 dönemlerinde dağıtılan mikrokredi
miktarlarının gelir düzeyi üzerindeki etkisi araştırılmıştır. Geliri etkilemesi
beklenen değişkenlerin seçiminde ilgili teori ve ampirik çalışmalar dikkate alınarak
temel mikrokredi değişkenin yanı sıra istihdam, ihracat, enflasyon ve faiz oranları
gibi bağımsız değişkenler de kontrol değişkenleri olarak modele eklenmiştir.
Mikrokredi veri seti MIX Market (Microfinance Information Exchange)2 aracılığı
ile diğer değişkenlere ait büyüklükler ise Dünya Bankası3 tarafından yayınlanan
Dünya Kalkınma Göstergeleri’nden elde edilmiştir.
1999-2014 yılları arasında 28 ülke için kişi başına düşen gelir ile mikrokredi
arasındaki ilişkiyi test ettiğimiz panel veri modeli aşağıdaki gibi kurulmuştur:
=∝ +
+
+
İ
+
İ
+
Ü
+
Modelde i alt indisi, birimleri (burada ülkeleri); t alt indisi ise zamanı (burada
yılları) göstermektedir. Çalışmanın birim boyutu 28 ülkeden, zaman boyutu ise 16
yıldan oluşmaktadır. Panel veri modelinin tahmininde Stata 12 paket programı
kullanılmıştır.
Modelde kullanılan değişkenlere ait kısaltmalar ise aşağıda açıklanmaktadır:
Analizde yer alan ülkeler: Arnavutluk, Bangladeş, Bolivya, Bulgaristan, Dominik Cumhuriyeti,
Ermenistan, Filipinler, Guatemala, Hindistan, Honduras, Kenya, Kırgızistan, Kolombiya, Kosta Rika,
Madagaskar, Meksika, Mısır, Mozambik, Nijerya, Nikaragua, Paraguay, Peru, Sırbistan, Sri Lanka,
Tanzanya, Uganda, Ürdün, Vietnam.
2
2002 yılında kurulan MIX (Microfinance Information Exchange-Mikrofinans Bilgi Değişimi),
Washington, DC merkezli olup Afrika, Asya, Avrupa ve Latin Amerika bölgelerinde ofisleri bulunan
kar amacı gütmeyen bir organizasyondur. MIX, piyasa etkinliğini ve şeffaflığı sağlamak için
mikrofinans kuruluşları ve destekleyici kuruluşların kurumsal verilerini paylaşan bir veri merkezidir.
Bu merkez, mikrofinans kuruluşlarının faaliyet gösterdikleri piyasalara ait doğruluğu kabul edilmiş
sosyal ve mali performans verilerini toplayarak dünya genelinde raporlama standartları oluşturmak,
raporlama yükünü hafifletmek ve doğru yatırımları teşvik için risk ve fırsat analizi yapma olanağı
sağlamaktadır. Çalışmada mikrokredi verileri MIX Market’ten sağlanmıştır (MIX Market,
http://www.mixmarket.org/about).
3
World Bank (2016), http://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?source=world-developmentindicators, Erişim Tarihi: 10.10.2016.
1
500
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Mikrokredi Uygulamaları Gelir İlişkisi: Panel Veri Analizi
lnKBGSYH: Ülkelerin Amerikan doları cinsinden kişi başına düşen gayrisafi yurt
içi hasıla miktarlarının logaritmik değerini ifade etmektedir. Modelde bağımlı
değişken olarak yer almaktadır.
lnRMK: Ülkelerin Amerikan doları cinsinden reel toplam mikrokredi miktarının
logaritmik değerini ifade etmektedir. Analizde mikrokredi miktarları 1999-2014
yıllarına ait ABD gayrisafi yurt içi hasıla deflatörü kullanılarak reel mikrokredi
miktarlarına çevrilmiş ve logaritması alınmıştır. Kullanılan mikrokredi miktarının
kişi başına düşen gelir üzerinde olumlu (+) etkisinin olması beklenmektedir.
lnİHR: 2010 yılı sabit fiyatlarıyla oluşturulmuş Amerikan doları cinsinden reel
ihracat miktarlarının logaritmik değerini ifade etmektedir. Kullanılan ihracat
değişkeninin kişi başına düşen gelir üzerinde olumlu (+) etkisinin olması
beklenmektedir.
lnİST: Ülkelerin yıllık istihdam oranlarının logaritmik değerini ifade etmektedir.
İstihdam oranındaki artışlar kişi başına düşen gelirleri olumlu etkileyeceğinden bu
değişkenin katsayısının pozitif (+) işaretli olması beklenmektedir.
TÜFE: Ülkelerin yıllık tüketici fiyat endeksleridir. Hanehalkının geliri üzerinde
etki eden bir değişken olarak modele eklenmiştir ve enflasyon oranı değişkenine ait
katsayının negatif (-) işaretli çıkması beklenmektedir.
RFO: Ülkelerin yıllık reel faiz oranlarıdır ve faiz oranı değişkenine ait katsayının
negatif (-) işaretli çıkması beklenmektedir.
µ: Hata terimini belirtmektedir.
4.2. Yöntem ve Analizler
Veriler ve model oluşturulduktan sonra kullanılacak yöntemin belirlenmesi
gerekmektedir. Panel veri modelleri panel en küçük kareler (EKK), sabit etkiler
veya tesadüfi etkiler yaklaşımlarına göre tahmin edilebilmektedir. Hem sabit hem
de eğim parametrelerin birimlere ve zamana göre sabit olduğu modellere “Klasik
Model” denilmektedir ve bu modellerin tahmininde havuzlanmış en küçük kareler
yöntemi kullanılmaktadır. Panel verilerin kullanımı ile her bir birimde
gözlenemeyen birim etkilerinin ortaya çıkabileceğinden eğer etkilere hata terimi
gibi tesadüfi bir değişken olarak davranılıyorsa, “tesadüfü etkiler”; her bir yatay kesit
gözlem için tahmin edilen bir parametre olarak davranılıyorsa, “sabit etkiler” söz
konusu olmamaktadır (Tatoğlu, 2013:78).
Tahminciler arasında karar vermek için önce panel veri modelinde, klasik modelin
geçerliliği bir başka ifade ile birim ve/veya zaman etkilerinin olup olmadığı F testi
ile sınanmıştır. F testinde tüm birim etkilerin sıfıra eşit olduğu hipotezi (H0:µi=0)
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
501
K. İZGİ ŞAHPAZ ve F. SAVAŞAN
sınanmış ve birim etkilerin sıfıra eşit olduğu H0 hipotezi Tablo 3’te gösterilen F
istatistiği ve olasılık değerine göre reddedilmiştir. Buna göre birim etkilerin var
olduğu ve klasik modelin uygun olmadığı anlaşılmıştır. Aynı hipotez ile tesadüfi
etkiler modelinde birim etkinin varlığını sınamak için Breusch-Pagan Lagrange
Çarpanı testi kullanılmıştır. Tablo 3’te yer alan LM test istatistiği ve olasılık
değerine göre H0 hipotezi reddedilmiş ve klasik modelin uygun olmadığı
anlaşılmıştır.
Tablo 3. Hausman Test İstatistiği Sonuçları
F- istatistik
1196.41 (0.0000)
Lm istatistik
3029.40 (0.0000)
Hausman Test
Hesaplanan Test İstatistiği
18.17
Olasılık Değeri
0.0027
Hausman test istatistiği hipotezi:
H0: Tesadüfi etkiler modeli sabit etkiler modelinden daha etkindir.
H1: Sabit etkiler modeli tesadüfi etkiler modelinden daha etkindir.
Sabit etkiler tahmincisi ile tesadüfi etkiler tahmincisi arasında tercih yapmak için
ise Hausman testi uygulanmıştır. Tesadüfi etkiler modelini sabit etkiler modeline
karşı sınamak için kullanılan ve “parametreler arasındaki fark sistematik değildir”
bir başka ifade ile “tesadüfi etkiler modeli etkindir” şeklindeki H0 hipotezini test
edilmiştir. Tablo 3’te yer alan Hausman test istatistiği ve olasılık değeri
incelendiğinde H0 hipotezinin reddedildiğine ve sabit etkiler tahmincisinin etkin
olduğuna karar verilmiştir. Sabit etkiler modeli de olası heteroskedasite ve
otokorelasyon varlığına karşın kümelenmiş standart hatalarla tahmin edilmiş ve
sonuçlar Tablo 4’te gösterilmiştir.
Sabit etkiler tahmini sonucunda lnRMK ve lnİHR değişkenlerinin katsayılarının
beklentilere uygun işaret aldıkları (lnRMK=0.030, lnİHR=0.20) ve istatistiksel
açıdan anlamlı oldukları görülmektedir. lnİST ve RFO değişkenlerinin
katsayılarının beklentilere uygun işaret aldıkları (İST=0.006 ve RFO=-0.0021)
fakat istatistiksel olarak anlamlı olmadıkları, TÜFE değişkeninin ise istatistiksel
bakımdan anlamlı olduğu fakat beklentilere uygun işaret almadığı (TÜFE=0.0012)
görülmüştür. Çalışmanın temel konusunu oluşturan mikrokredi miktarı
değişkeninin gelir düzeyini pozitif ve anlamlı biçimde etkilediği görülmektedir
502
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Mikrokredi Uygulamaları Gelir İlişkisi: Panel Veri Analizi
(Tablo 4). Buna göre mikrokredi miktarındaki 1 birimlik artış kişi başına düşen
gelir düzeyi üzerinde ortalama 0.03’lük bir artış yarattığı sonucuna ulaşılmıştır. Bir
diğer ifadeyle, kişi başına gelirin mikrokredi esnekliği 0,03’tür.
Tablo 4. 1999-2014 Mikrokredi ile Gelir Düzeyi İlişkin Sabit Etkiler Tahmini
(Dirençli Standart Hatalar)
Bağımlı Değişken: LnKBGSYİH
Bağımsız Değişkenler
Sabit Etkiler
Katsayılar (Olasılık Değerleri)
lnRMK
0.0306694 (0,002)
lnİHR
0.2048037 (0,000)
TÜFE
0.0012458 (0,069)
lnİST
0.0038516 (0,367)
RFO
-0.0019677 (0.192)
R2
F Değeri
0.8415
73.74 (0.000)
SONUÇ
Kırk yılı aşan uygulamasıyla mikrokredi bugün binden fazla kuruluş tarafından
yaklaşık 100 milyon borçluya toplamda 90 milyar dolar kredi kullandıran bir
büyüklüğe ulaşmıştır. Yoksullukla mücadelede gelir seviyesi düşük olan kişilerin
gelir getirici bir ekonomik faaliyette bulunmaları ve geçimlerini sağlayacakları bir
gelir düzeyine kavuşmaları amacına ne ölçüde ulaşılıp ulaşılmadığı araştırmaya
değer bir konudur. Veri setleri yeterli uzunluğa ulaştıkça ekonometrik sınmaların
yenilenmesi araştırma sorusuna yeni bulgular çerçevesinde yanıt verilmesine imkân
vermektedir. Mikrokredi ile gelir artışı beklentisi arasındaki ilişki çalışmada 19992014 dönemi için 28 ülke örneği özelinde incelenmiştir. Analiz sonuçlarına göre
mikrokredi miktarındaki artış kişi başına gelirde düşük ama anlamlı bir artışa yol
açmaktadır. Dünyada mikrokredi uygulamalarına ait mikrokredi müşterisi başına
düşen ortalama kredi miktarlarının düşüklüğü (Tablo 1) ve mikrokredi kullanan
kişi sayısının azlığı düşünüldüğünde mikrokredi miktarındaki artışın gelir
üzerindeki etkisinin düşük olmasının beklenen bir sonuç olduğunu söylemek
mümkündür.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
503
K. İZGİ ŞAHPAZ ve F. SAVAŞAN
KAYNAKLAR
Adaman, Fikret ve Tuğçe Bulut (2007), Diyarbakır’dan İstanbul’a 500 Milyonluk
Umut Hikayeleri Mikrokredi Maceraları, İletişim Yayınları, İstanbul, s:12.
Aghion, A., ve MORDUCH, J., (2005), The Economics of Microfinance, MIT
Press, Cambridge.
Aghion, B. A. (2005), The Economics of Microfinance, The MIT Press,
Cambridge London,.
Alessandro, Tarozzi, Jaikishan Desai ve Kristin Johnson (2014), “The Impacts of
Microcredit: Evidence from Ethiopia”,
American Economic Journal:
Applied
Economics
7(1),
54-89.,
https://www.povertyactionlab.org/sites/default/files/publications/538%20Ta
rozzi%20et%20al%20Ethiopia.pdf, Erişim Tarihi, 01.09.2016
Al-Mamun, Abdullah, Mohammad Nurul ve Huda Mazumder (2015), “Impact of
Microcredit on Income, Poverty, and Economic Vulnerability in Peninsular
Malaysia” Development in Practice, Vol. 25, No. 3, 333–346,
http://dx.doi.org/10.1080/09614524.2015.1019339,
Erişim
Tarihi,
01.09.2016.
Augsburg Britta, Ralph De Haas, Heike Harmgart ve Costas Meghir (2015), “The
Impacts of Microcredit: Evidence from Bosnia and Herzegovina” , American
Economic
Journal:
Applied
Economics,
7(1):
183–203
http://dx.doi.org/10.1257/app.20130272, Erişim Tarihi, 01.08.2016
Copestake James., P. Dawson, J.P.Fanning, A. McKay ve K. Wright-Revolledo
(2005), “Monitoring the Diversity of the Poverty Outreach and Impact of
Microfinance: A Comparison of Methods Using Data from Peru “,
Development
Policy
Review,
23
(6):
703-723,
http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1467-7679.2005.00309.x/epdf,
Erişim Tarihi:10.03.2015.
Deininger, Klaus ve Yanyan Liu (2009), “Economic and Social Impacts of SelfHelp Groups in India”, Policy Research Working Paper 4884, The World
http://elibrary.worldbank.org/doi/pdf/10.1596/1813-9450-4884,
Bank,
Erişim Tarihi: 10.03.2015.
Diagne, Aliou ve Manfred Zeller (2001), “Access to credit and its impact on
welfare in Malawi”, International Food Policy Research Institute, Research
Report 116, Washington, D.C., http://www.ifpri.org/publication/accesscredit-and-its-impact-welfare-malawi, Erişim Tarihi: 10.10.2016.
Duong, Hoai An ve Hong Son Nghiem (2014), “Effects of Microfinance on
Poverty Reduction In Vietnam: A Pseudo-Panel Data Analysis”, Journal of
Accounting, Finance and Economics Vol. 4. No. 2. December 2014. Pp. 58
–
67,
504
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Mikrokredi Uygulamaları Gelir İlişkisi: Panel Veri Analizi
http://www.jafepapers.com/uploads/2014/December/1422515246_5.Hoai_
An_Duong.pdf, Erişim Tarihi: 10.10.2016.
Imai, Katsushi S ve Md. Shafiul Azam (2011), “Does Microfinance Reduce
Poverty in Bangladesh? New Evidence from Household Panel Data”,
Research Institute for Economics and Business Administration, Kobe
Unversty, http://www.rieb.kobe-u.ac.jp/academic/ra/dp/English/DP201024.pdf, Erişim Tarihi: 10.03.2015.
International
Year
of
Microcredit
2005
,
http://www.yearofmicrocredit.org/pages/whyayear/whyayear_learnaboutyear.
asp#objectives, Erişim Tarihi:10.10.2016.
Karabulut, Tahsin (2007), Yoksullukla Mücadelede Mikrokredi Uygulaması, Nobel
Basımevi, Ankara.
Manuela Angelucci, Dean Karlan ve Jonathan Zinman (2014), “Microcredit
Impacts: Evidence from a Randomized Microcredit Program Placement
Experiment
by
Compartamos
Banco”,
https://www.dartmouth.edu/~jzinman/Papers/Compartamos%20Impact%20
AEJ-AE%20FINAL.pdf, Erişim Tarihi: 10.10.2016.
Microfinance
Information
Tarihi:10.01.2016.
Exchange,
www.mixmarket.org,
Erişim
Ondoro, Charles O. ve Dorine Omena (2012), “Effect of Microfinance Services on
the Financial Empowerment of Youth in Migori County, Kenya”, Business
and Management Review Vol. 2(3) pp. 22 – 35 May, ISSN: 2047 – 0398,
http://www.businessjournalz.org/articlepdf/BMR_2306may312.pdf, Erişim
Tarihi:03.05.2015.
Rahman, Sayma, Rafiqul Bhuyan Rafiq ve Mohammad A. Momen (2009),
“Impact Of Microcredit Programs On Higher Income Borrowers:
Evidence From Bangladesh”, International Business & Economics Research
Journal
–
February,
Volume
8,
Number
2,
http://cluteinstitute.com/ojs/index.php/IBER/article/viewFile/3109/3157,
Erişim Tarihi: 15.10.2016.
Tatoğlu, Ferda Yerdelen (2013), Panel Veri Ekonometrisi Stata Uygulamalı, Beta
Yayınları, İstanbul.
World
Bank
http://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?source=worlddevelopment-indicators, Erişim Tarihi: 10.10.2016.
(2016),
Woutersen, Tiemen ve Shahidur R. Khandker (2014), “Estimating the Long-Run
Impact of Microcredit Programs on Household Income and Net Worth”,
Policy
Research
Working
Paper
7040,
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
505
K. İZGİ ŞAHPAZ ve F. SAVAŞAN
file:///C:/Users/SAU/Downloads/SSRN-id2500582.pdf,
01.09.2016
Erişim
Tarihi,
Wrenn, Eoin (2007) “Perceptions of the Impact of Microfinance on Livelihood
Security”,
Kimmage
Development
Studies
Centre,
http://kimmagedsc.ie/wpcontent/uploads/2013/10/eoinwrennsmallpdf.com_.pdf, Erişim Tarihi,
01.09.2015.
506
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Sakarya'da Risk Altındaki Lise Gençliğinin Profili
Sakarya'da Risk Altındaki Lise Gençliğinin Profili
Hasan H. TAYLAN1
Yusuf GENÇ2
Y. Mustafa KESKİN3
Özet
Gençlik ve Spor Bakanlığı’nın Gençlik Projeleri Destek Programı kapsamınca desteklenen
“Bilinçli Gençlerle Aydınlık Gelecek” isimli proje kapsamında risk altındaki lise
öğrencilerinin profilinin belirlenmesi amacıyla bilimsel araştırma yapılmıştır.
Araştırmada, risk altındaki öğrencilerin, yaş, cinsiyet, aile geliri, ebeveyn eğitim durumu
gibi sosyo-ekonomik ve demografik özelliklerini; aile yapılarını; boş zaman değerlendirme
faaliyetlerini; arkadaşlarıyla ilişkilerinin niteliğini; sahip oldukları değerleri; sosyal güven
durumunu ve yaşam memnuniyetlerini; okul başarı durumunu ve eğitim sorunlarını ortaya
çıkarmak amaçlanmıştır.
Risk altındaki gençlerin profilini belirlemek üzere yüz yüze görüşme yoluyla uygulanan
ankete dayalı bir alan taraması (survey) gerçekleştirilmiştir. 2014 yılı Nisan ve Mayıs ayında
dezavantajlı öğrencilerin daha çok eğitim aldığı tarafımızca değerlendirilen Sakarya Akyazı
Anadolu İmam Hatip Lisesi; Sakarya Erenler Anadolu Lisesi ve Yunus Çiloğlu Kız Teknik
ve Meslek Lisesi’nden 330 kız ve erkek öğrenci örneklem olarak belirlenmiştir. Alan
taramasıyla elde edilen veriler, SPSS aracılığıyla analiz edilip, betimleyici bir yaklaşımla
yorumlanmıştır.
330 öğrenciyle birebir görüşme yoluyla uygulanan anketimizde elde edilen tüm bulguları
kısaca özetlersek, araştırmamızın sonucunda; dezavantajlı ve risk altındaki öğrenciler ortak
özellik olarak ders çalışma yerine televizyon izlemeyi, çevrimiçi ve çevrimdışı oyun
oynamayı, internet kullanmayı ve özellikle de sosyal medya takibini çok fazla tercih
etmektedirler. Derslerine ek takviye almamakta ve kendilerini başarılı bulmaktadırlar, fakat
gerçek başarı puanları daha düşüktür. Başkalarını güven düzeyleri düşüktür ve okulda
kendilerini çok az güvende hissetmektedirler. Okul şiddetine maruz kalma 10’da 1’dir. Her
yüz çocuktan dördü en az bir kez disiplin soruşturması geçirmiştir. Sınıf tekrarı oldukça
yüksek orandadır; her beş öğrenciden biri sınıf tekrarı yapmıştır. Yine okulu terk düşüncesi
yüksektir; her dört öğrenciden biri zaman zaman okulu terk etmeyi düşünmektedir. Ailenin
çocuğunun okul ve devam takibi arttıkça ve veli toplantılarına katılımı arttıkça öğrencilerin
başarılı olma olasılığı artmakta; takdir ve teşekkür belgesi alma ihtimali artmakta; sınıf
tekrarı ihtimali azalmakta; disiplin soruşturması geçirme ihtimali azalmakta ve okul terk
düşüncesi azalmaktadır.
Yrd. Doç. Dr., Sakarya Üniversitesi, htaylan@sakarya.edu.tr
Doç. Dr., Sakarya Üniversitesi, ygenc@sakarya.edu.tr
3
Prof. Dr., Abant İzzet Baysal Üniversitesi, keskin_m3@ibu.edu.tr
1
2
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
507
Hasan H. TAYLAN, Y. GENÇ, Y. Mustafa KESKİN
Anahtar Kelimeler: Risk Altındaki Gençler, Lise Gençliği, Akademik Başarı, Okul Erken
Terk, Aile Faktörü
1. GİRİŞ
Risk altındaki çocuk ve gençler, genelde okul ortamını bozan, okul çalışanlarına
güçlükler yaşatan “zor” çocuk ve gençlerdir. Bu gençlerin okul sistemi içinde
tutulması ve sağlıklı bilgilerle donatılması büyük önem taşır. Tüm araştırmalar,
eğitim sistemi dışında bu çocukların daha zor koşullarda yaşamlarını sürdürmeye
başladıklarını göstermektedir. Madde deneyen çocuklar bağımlıya, suça itilen
çocuklar bir süre sonra suçlu (kriminal) kişiliklere dönüşmektedir (Ögel, Eke, Tarı
ve Erol, 2005: 5).
Risk altındaki öğrenim gören gençler (18 yaş altındaki çocuklar), içinde
bulundukları olumsuz sosyo-ekonomik ve çevresel şartlardan dolayı diğer öğrenci
yaşıtlarına göre dezavantajlı durumdadır. Özellikle öğrenim çağındaki risk altındaki
gençler, okul başarısı düşüklüğü, okul devamsızlığı, okulu erken terk, çalışma
yaşamına erken dahil olma, şiddet eğiliminde olma, suça yönelim, suça maruz
kalma riski altındadırlar. Risk altındaki öğrenciler denildiğinde ilk akla okulu terk
aşamasındaki çocuklar/gençler, çalışan öğrenci gençler, suça bulaşma riski yüksek
öğrenciler, okul başarısı düşük öğrenciler/gençler gelmektedir. Bu öğrenci
grubunun sosyo-ekonomik ve ailevi profillerinin belirlenmesi, etkin ve önleyici
psiko-sosyal müdahale için önem arz etmektedir.
Risk altında olan çocuk ve gençlerin en çok sergiledikleri davranışlar, okuldan
kaçma, alkol-madde kullanma, suç işleme ya da suç işleme eğilimi içinde olma,
şiddet eğilimi gösterme, sokakta çalışma, evden kaçma, kendine zarar verme, erken
cinsel ilişkide bulunma vb. davranışlardır. Bu durumlara yol açan en önemli
etkenler ise genetik etkenler, kurallara karşı gelme (normsuzluk), ailesel etkenler,
göç, psikolojik (dürtü kontrol eksikliği engellenme eşiğinin düşük olması, sosyal
beceri düşüklüğü, huzursuzluk) etkenler, çevresel (yoksulluk, ekonomik geleceğin
zayıf olması, riskli davranışların o çevre içinde yaygın olması, kabul görme, yüksek
riskli arkadaşların varlığı) etkenlerdir (Taşdelen, Turhan, Erikci ve Özkan, 2014: 67).
Okul çağındaki gençler, normların kendilerini kısıtlayan birer engel olduğu algısıyla
norm dışı davranışlara girerek kendilerine dikkat çektirme ve varlıklarını ispat etme
gayretine girerler. Toplum tarafından bireyleri sınırlayıcı olarak ihdas edilen
normların çiğnenmesi o kişinin sapkın bir davranışa yöneldiği anlamına gelir. Bu
sapkın davranışların tekrarı bireyi daha fazla norm ihlal etmeye sürükler (Gül ve
Güneş, 2009, s.84-86) ve eğitimden kopma eğilimine yol açar. Bu tür gençleri
kazanabilecek alternatifler geliştirmek gerekir.
508
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Sakarya'da Risk Altındaki Lise Gençliğinin Profili
Dezavantajlı ve risk altındaki çocuk ve gençlerin belirlenmesi, eğitimi ve
entegrasyonu bütüncül bir yaklaşımı gerektirir. Toplumun birçok kesiminden
formel ve informel kaynakların, resmi kurum ve kuruluşların, sivil toplum
kuruluşlarının, okulların, aile ve sosyal çevrenin birlikte çalışmalarını sağlayan bir
yapının oluşturulması gerekir. Bu sayede dezavantajlı ve risk altındaki çocuk ve
gençlerin eğitimleri ve toplumsal yaşama katılımları sağlanabilir (Taşdelen, Turhan,
Erikci ve Özkan, 2014: 62).
Risk altındaki ve dezavantajlı gençlerin eğitimi ve sosyal hayata entegrasyonu için
evvela bu gençlerin hangi sosyo-ekonomik ve kültürel çevreden geldikleri, hangi
etkenlerin risk altındaki genç profilini oluşturduğu, söz konusu bu çocuk ve
gençlerin hangi toplumsal çevrede yaşadığı, daha çok hangi okullarda öğrenim
gördüğü gibi sorulara cevap aranması, bir nevi profillerinin belirlenmesi
gerekmektedir. Biz de bu belirlememizden yola çıkarak Gençlik ve Spor
Bakanlığı’nın Gençlik Projeleri Destek Programı kapsamında desteklenen “Bilinçli
Gençlerle Aydınlık Gelecek” isimli projenin de desteğiyle risk altındaki lise
öğrencilerinin profilinin belirlenmesi amacıyla bilimsel bir araştırma yaptık.
Araştırmada okulu terk oranlarının yüksek; okul akademik başarı düzeyinin düşük
olduğu; düşük sosyo-ekonomik düzeye sahip ailelerin çocuklarının öğrenim
gördüğü liselerdeki öğrencilerin; aile yapıları ve aile durumları; televizyon, internet
gibi medya takip alışkanlıkları; arkadaş ilişkileri; değer algıları, güven düzeyleri ve
yaşam memnuniyetleri; okul başarı durumunu ve eğitim sorunları araştırılmıştır.
Okul başarı durumunu ve eğitim sorunlarını; ayrıca dezavantajlı liseli gençlerin okul
başarısında aile takibi ve ilgisinin rolünü ortaya çıkarmak amaçlanmıştır.
2014 yılı Nisan ve Mayıs aylarında Sakarya’da Risk Altındaki Lise Gençliğinin
Profili adını taşıyan risk altındaki ve eğitim hayatından kopma aşamasına gelen
Akyazı Anadolu İmam Hatip Lisesi’nden; Erenler Anadolu Lisesi’nden ve Yunus
Çiloğlu Kız Teknik ve Meslek Lisesi’nden 330 lise öğrencisinin profilini ortaya
çıkarmak üzere bir alan taraması (survey) gerçekleştirilmiştir.
2. Metodoloji
2.1. Model
Sakarya'da Risk Altındaki Lise Gençliğinin Profili adını taşıyan Risk altındaki ve
eğitim hayatından kopma aşamasına gelen dezavantajlı lise öğrencilerinin profilini
ortaya çıkarmak üzere yüz yüze görüşme yoluyla uygulanan ankete dayalı bir alan
taraması (survey) gerçekleştirilmiştir.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
509
Hasan H. TAYLAN, Y. GENÇ, Y. Mustafa KESKİN
Çalışma kapsamında araştırmanın sorunu ve amacına uygun olarak oluşturulan
sorular, çözümlenmesi için önceden belirlenen anket formuyla soruşturulmuştur.
Soruşturma sonucu elde edilen veriler ise belirlenen SPSS aracılığıyla istatistik
teknikleriyle analiz edilip, yorumlanmıştır.
2.2. Araştırma Soruları
Sosyal, ekonomik ve eğitim ihtiyaçları sebebiyle dezavantajlı durumda olan ve bu
yüzden sosyal yaşamın dışına itilmiş risk altındaki gençleri “anlamak” ve bu
gençlerin profili ortaya koymak için şu sorulara cevap arandı:
(i)-Risk altındaki öğrenciler, nasıl bir sosyo-ekonomik ve demografik
profile sahiptir?
(ii)-Risk altındaki gençler, boş zamanlarını nasıl değerlendirmekte ve
televizyon ve internet gibi medya takip eğilimleri ne şekildedir?
(iii)-Gençlerin, arkadaşlarıyla ilişkilerinin niteliği nasıldır?
(iv)-Risk altındaki gençlerin değer algıları, sosyal güven algılamaları ve
yaşam memnuniyetleri ne düzeydedir?
(v)-Okul başarı durumunları nasıldır? ve eğitim sorunları nelerdir?
(vi)-Dezavantajlı liseli gençlerin okul başarısında aile takibi ve ilgisinin rolü
var mıdır?
2.3. Örneklem
Sakarya İlinde Akyazı Anadolu İmam Hatip Lisesi’nden; Erenler Anadolu
Lisesi’nden ve Yunus Çiloğlu Kız Teknik ve Meslek Lisesi’nden 330 kız ve erkek
öğrenci örneklem olarak belirlenmiştir.
2.4. Veri Toplama Araçları ve Analizi
Veri toplama aracı yüzyüze görüşmeye dayalı anket formudur. Araştırmanın
amacına uygun olarak oluşturulan anket formu, beş ana bölümden oluşmaktadır. İlk
bölümde, öğrencilerin akran ilişkileri, boş zaman değerlendirmeleri ve medya
kullanım alışkanlıklarını ortaya koymaya yönelik sorulardan oluşmaktadır. İkinci
bölümde, aile yapıları ve ilişkileri yer almaktadır. Üçüncü bölümde, sosyal güven,
değer algılamaları, memnuniyetlerini ölçen sorulardan oluşmaktadır. Dördüncü
bölüm ise, eğitim sorunları ve okul başarı durumlarını tespite yöneliktir. Soru
formunun beşinci ve son bölümü ise, risk altındaki öğrencilerin sosyo-demografik
özelliklerini soruşturan sorulardan meydana gelmektedir.
510
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Sakarya'da Risk Altındaki Lise Gençliğinin Profili
Araştırma ile elde edilen veriler bilgisayar ortamına aktarılarak SPSS programı
yardımıyla analiz edilmiştir. Söz konusu analiz sürecinde betimleyici frekans
analizleri, sosyo-demografik değişkenler arasındaki ilişki ve farklılıklar tespit
edilmiştir.
3. Araştırmanın Bulguları
3.1. Demografik özellikler
Araştırmaya tabi olan öğrencilerin cinsiyetleri dengeli tutulmaya çalışılmıştır.
Çünkü cinsiyetler sosyal sorunların oluşunda ve çözümlerinde oldukça önemlidir.
Kız öğrenciler erkekler yüzde on fazladır. Öğrencilerin %40’ı on beş yaş ve altında
diğerleri ise bu sınırın üstündedir. Bu yaş aralığı gençlerin ergenlikten kaynaklanan
sorun ve özelliklerinin en belirgin olduğu dönemdir.
Tablo 1: Katılımcıların Özellikleri
Cinsiyet
Kız
Erkek
Yaş=16,03 yaş
15 yaş ve altı
16-17 yaş
18 yaş ve üzeri
Gelir Dağılımı=1927,83 TL
1000 TL ve altı
1000 TL-3000 TL arası
3000 TL-5000 TL arası
5000 TL üzeri
Anne eğitim
Okur- yazar ama diploma yok
İlkokul mezunu
Ortaokul/ilköğretim mezunu
Lise mezunu
Üniversite mezunu
Yüksek lisans +
Baba eğitim
Okur- yazar ama diploma yok
İlkokul mezunu
Ortaokul/ilköğretim mezunu
Lise mezunu
Üniversite mezunu
Yüksek lisans +
55,8
44,2
40,5
48,5
11,0
32,0
59,6
6,0
2,4
8,0
55,8
23,6
9,8
2,1
,6
4,0
40,4
26,2
22,2
5,6
1,5
Gelir bakımından ankete katılan öğrenciler değerlendirildiğinde; ailelerinin geliri,
asgari ücrete yakın bir rakam olan 1000 TL altında bir gelire sahip olanların oranı
yüzde 32’dir. (Araştırma yapıldığında asgari ücret 900 TL’nin altında idi)
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
511
Hasan H. TAYLAN, Y. GENÇ, Y. Mustafa KESKİN
Katılımcıların üçte birinin ailesinin toplam aylık geliri asgari ücret civarındadır.
Türkiye'de dört kişilik standart bir ailenin yoksulluk sınırı, Ocak-Ekim 2014
itibariyle 3800 TL civarında olduğu düşünüldüğünde (Türk-İş’e ve Türkiye
İstatistik Kurumu’na göre) yoksulluk sınırının altında bir gelire sahip ailelerin oranı
yüzde 90-95 bandındadır. Bu okulların dezavantajlı öğrencileri ihtiva eden okullar
olduğu düşünüldüğünde yoksullukla risk altındaki gençler ilişkisi daha berraklaşır.
Öğrencilerin annelerinin üçte ikisi ve babaların yarıya yakını ilkokul mezunu veya
okuryazar seviyesi bir eğitim düzeyine sahiptirler. Üniversite eğitimi yok denecek
kadar azdır. Ebeveynlerin eğitim profili oldukça düşüktür.
Anne ve baba eğitimine ilişkin her iki istatistiki veri, Türkiye ortalamasının
üzerindedir. TÜİK 2014 verilerine göre, Türkiye’de 2013 yılında okuma yazma
bilmeyen erkek nüfus oranı yüzde 1,4 iken, kadınlarda bu oran yüzde 7’dir.
3.2. Aile Yapısı ve İlişkileri
Grafik 1: Aile Biçimleri
Parçalanmış aile
Geniş aile
3.1
14.5
Çekirdek aile
82.4
Öğrenci aileleri çok büyük oranda çekirdek aile (%62,4) özelliği göstermektedir.
Öğrenci ailelerinin %14,5’i geniş aile iken, %3,1’i parçalanmış (boşanmış ya da ayrı
yaşayan) ailedir.
Grafik 2: Hanehalkı Büyüklüğü
63.9
24.5
11.6
1-3 kişi
4-5 kişi
6 ve üzeri kişi
Ankete katılan öğrencilerin yarıdan fazlasında (%63,9) ailedeki birey sayısı 4-5
kişiden oluşurken, 6 ve daha üzeri bireye sahip olduklarını belirtenlerin oranı
512
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Sakarya'da Risk Altındaki Lise Gençliğinin Profili
%24,5, 1-3 arası bireye sahip olduklarını belirtenlerin oranı ise %11,6’dır. Ortalama
hane halkı büyüklüğü (genişliği) 4,77’dir.
Grafik 3: Ebeveyn Durumu
92
5
Aynı evde birlikte
yaşıyor
3.1
Boşanmış ya da ayrı Anne babamdan biri
yaşıyor
vefat etti
Öğrencilerin çok büyük bir kısmının (%92) ailesi öğrencilerle birlikte aynı evde
otururlarken, anne veya babasından birisinin vefat ettiğini belirtenlerin oranı %3,1,
ailesinin boşanmış olduğunu belirtenlerin oranı ise %5’tir.
3.3. Gündelik Yaşam ve Akran İlişkileri
Tablo 2:Medya Takip Eğilimleri
Hiç
1-2 saat
3-4 saat
5 saat üzeri
Ortalama (saat)
TV
İzleme
5,8
60,8
20,1
13,3
2,49
İnternet
Online oyun
Sosyal medya
30,4
41,4
14,9
13,4
3,09
61,9
25,3
7,4
5,4
2,61
30,1
39,0
12,2
18,8
3,68
Ders
çalışma
26,8
54,1
12,8
6,3
2,23
Tabloda görüldüğü gibi ankete katılan öğrenciler boş zamanlarını genel toplamda
3,68 saat ortalamasıyla sosyal medyayı takip ederek, 3,09 saat ortalamasıyla
interneti kullanarak, 2,61 saat ortalamasıyla online oyun oynayarak, 2,49 saat
ortalamasıyla TV izleyerek ve 2,23 saat ortalamasıyla da ders çalışarak geçirdiklerini
belirtmişlerdir. Bu veriler, öğrencilerin sosyal aktiviteler içerisinde en az vakti
(ortalama 2,23 saat) ders çalışmaya ayırdıkları anlamına gelmektedir.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
513
Hasan H. TAYLAN, Y. GENÇ, Y. Mustafa KESKİN
Grafik 4: Gelir Getirici Bir İşte Çalışma
Evet
15,2%
Hayır
84,8%
Ankete katılan öğrencilerin %84,8’i hiçbir gelir getirici işte çalışmadığını
belirtirken, ailesine katkı sağlamak ve giderlerini karşılamak için ders saatleri
dışında gelir getirici bir işte çalıştığını belirtenlerin oranı %15,2’dir.
Öğrenciler sorunlarını ilk önce en fazla okul arkadaşlarıyla (%44,7) ve aile veya aile
yakınlarıyla (%35,3) çözme eğilimindedir. Okul dışından olan arkadaşlarla
sorununu çözmeyi tercih eden öğrencilerin oranı %10,9 iken, bu hususta
öğretmenlerden yardım istediğini/isteyeceğini belirtenlerin oranı ise %4,6’ya kadar
düşmektedir.
Grafik 5: Bir Sorun Olduğunda Görüşülecek İlk Kişi
44.7
35.3
10.9
4.6
Okuldan
Ailemle ve/ya
Okul dışında Öğretmenlerimle
arkadaşlarımla aile yakınlarımla arkadaşlarımla
4.6
Diğer
Aynı tablodaki verilere göre, öğrencilerin %4,6’sı da sayılanların dışında kişi veya
kişilerle sorununu çözmeyi tercih ettiğini/edeceğini belirtmiştir. Bu durumda,
ankete katılan öğrenciler açısından sorun çözme noktasında okuldan akran grubu
ile aile veya aile yakınlarının çok büyük oranda önem taşıdığı ortaya çıkmaktadır.
Bu da, söz konusu sorun çözme mercilerinin önemini bir kat daha artırmaktadır.
Öyle ki, özellikle akran grubunun niteliği ve ailenin böylesi bir durum karşısındaki
tavrı öğrencinin sorununun olumlu ya da daha olumsuz bir hale bürünmesine neden
olacaktır.
514
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Sakarya'da Risk Altındaki Lise Gençliğinin Profili
Grafik 6: Fiziksel Şiddete Maruz Kalma
Evet
Hayır
11.6%
88.4%
Grafikte görüldüğü gibi, ankete katılan öğrencilerin %88,4’ü son bir yıl içerisinde
okulda herhangi bir fiziksel saldırı veya darp olayıyla karşılaşmadığını belirtirken,
%11,6’sı böylesi durumlarla karşılaştığını belirtmiştir.
Grafik 7: Yaşam Memnuniyeti
40,0%
30,0%
21,2%
7,0%
1,8%
Çok
Memnunum
Ne
Memnun Hiç memnun
memnunum
memnunun
değilim
değilim
nede değilim
Öğrencilerin üçte ikisinden fazlası (%70,0) hayatından memnun olduğunu (%40’ı
memnun, %30,0’u çok memnun) belirtirken, %8,8’i ise hayatından memnun
olmadığını (%1,8 memnun değil, %7,0’si hiç memnun değil) belirtmiştir.
Aynı tablodaki verilere göre ankete katılan öğrencilerin %21,2’si de bu konuda
karar vermede zorlanmaktadır. Bu son gruptakileri de hayatından memnuniyet
duymayan öğrenciler kategorisine aldığımızda, örnekleme alınan öğrencilerin
neredeyse üçte birine yakınının (%30) hayatından memnuniyetsizlik duyduğu
ortaya çıkmaktadır ki bu oran, hiç te azımsanmayacak bir orandır. Şüphesiz bu
durum, söz konusu öğrencilerde hayata olumsuz bakma, hayatın anlamını yitirmesi,
geleceğini görememe gibi nedenlerle eğitimini aksatma, ya da yarıda keme ve daha
da kötüsü bir kısmında intihar girişimlerine kadar gidebilecek olumsuz sonuçlar
doğurabilecektir.
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
515
Hasan H. TAYLAN, Y. GENÇ, Y. Mustafa KESKİN
3.4. Sosyal Güven ve Değerler
Tablo 3: Sosyal Değerler
Çok önemli
96,7
93,9
93,2
91,8
87,7
77,0
Bir meslek sahibi olmak
Çocukları iyi yetiştirmek
İyi bir vatandaş olmak
İleride aileye destek olmak
Okul-okumak-öğrenmek
İyi bir evlilik yapmak
Biraz önemli
3,0
5,2
6,5
7,3
11,1
18,1
Önemsiz
,3
,9
,3
,9
1,2
4,8
Tabloda görüldüğü gibi, ankete katılan öğrenciler, anket soruları içerisinde
kendilerine sunulan değerler içerisinde sırasıyla en yüksek oranlarda, bir meslek
sahibi olmayı (%96,7 çok önemli, %3,0 biraz önemli), iyi bir vatandaş olmayı
(%93,2 çok önemli, %6,5 biraz önemli), ileride aileye destek olmayı (%91,8 çok
önemli, %7,3 biraz önemli) ve çocukları iyi yetiştirmeyi (%93,9 çok önemli, %5,2
biraz önemli) onaylamakta, onları sırasıyla okul-okumak-öğrenmek (%87,7 çok
önemli, %11,1 biraz önemli) ve iyi bir evlilik yapmak (%77,0 çok önemli, %18,1
biraz önemli) takip etmektedir. Bu verilere göre, ankete katılan öğrenciler
kendilerine sunulan değerlere sahip olmayı çok büyük oranlarda önemsemektedir.
Grafik 8: Sosyal Güven
Hiç güvenmem
Az güvenirim
Çok güvenirim
87.5
62.5
50.9
34.5
19.9
17.5
3.1
Yaşadığınız şehirdekicivardaki insanlara ne
kadar güvenirsiniz?
14.5
9.5
Aile üyelerine ne kadar
güvenirsiniz?
Okulda kendinizi ne
kadar güvende
hissediyorsunuz?
Ankete katılan öğrenciler en çok ailelerine güvendiklerini ifade etmiştir. Nitekim
öğrencilerin %87,5’i ailesine çok güvendiğini, %9,5’i ise az güvendiğini belirtmiştir.
Oysa aynı tablodaki verilere göre öğrencilerin kendilerini çok güvende hissetme
oranları okulda %34,5’e, yaşadığı sosyal çevrede (ülke, şehir, ilçe, köy vs.) ise
%17,5’e kadar düşmektedir. Bu durum daha çok, öğrencilerin yaşadığı sosyal
çevrelerde tecrübe ettiği olumsuz davranış ile kitle iletişim araçlarının gündeme
taşıdığı haberlerin öğrenciler üzerinde bıraktığı olumsuz tesirlerle izah edilebilir.
516
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Sakarya'da Risk Altındaki Lise Gençliğinin Profili
3.5. Eğitim Sorunları ve Başarı Durumu
Grafik 9: Okul Başarısı (Öznel Değerlendirme)
Çok başarılı
6.9
Başarılı
21.2
Orta
60.6
Başarısız
Çok başarısız
8.4
3
Grafikteki verilerden yola çıkıldığında, ankete katılan öğrencilerin yarıdan fazlası
(%60,6) okul başarısını orta düzeyde başarılı, %21,2’si başarılı ve %6,9’u da çok
başarılı olarak gördüğünü belirtmiştir. Aynı tablodaki verilere göre öğrencilerin
%8,4’ü derslerde kendisini başarısız, %3’ü ise çok başarısız olarak görmektedir. Bu
veriler, öğrencilerin not ortalamalarıyla da paralellik göstermektedir.
Grafik 10: Disiplin Soruşturması
1 kere
geçirdim
8.8%
2 veya
daha fazla
geçirdim
4.9%
Hiç
geçirmedim
86.3%
Grafikte görüldüğü gibi ankete katılan öğrencilerin %86,3’ü hiç disiplin
soruşturması geçirmediğini belirtirken, bir kez disiplin soruşturması geçirdiğini
belirtenlerin oranı %4,9, iki kez disiplin soruşturması geçirdiğini belirtenlerin oranı
ise %8,8’dir. Bu verilere göre öğrencilerin %13,7’sının bir veya iki kez disiplin
soruşturması geçirmiş olduğu anlaşılmaktadır ki, bu oran küçümsenecek bir oran
değildir.
Ayrıca kız öğrenciler erkek öğrencilere göre disiplin suçu işlemede daha az
eğilimlidirler. Nitekim kız öğrencilerin %92,2’si hiç disiplin soruşturması
geçirmediğini belirtirken bu oran erkeklerde %78,6’ya düşmektedir. Bu demektir ki
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
517
Hasan H. TAYLAN, Y. GENÇ, Y. Mustafa KESKİN
erkek öğrenciler kız öğrencilere göre yaklaşık olarak %12,6 oranında daha fazla
disiplin soruşturmasına maruz kalmıştır. Aynı grafikteki verilere göre kız öğrenciler
erkek öğrencilere göre daha az bir kez ve veya iki kez disiplin soruşturması
geçirmiştir. Öyle ki, kız öğrencilerden bir kez disiplin soruşturması geçirenlerin
oranı %5,0, iki kez geçirenlerin oranı da %2,8 iken, bu oranlar erkeklerde sırasıyla
%13,8 ile %7,6 olarak geçekleşmiştir.
Grafik 11: Disiplin Soruşturması Sonucu
Uyarı
cezası
aldım
13.2%
Uzaklaştır
ma aldım
3.2%
Ceza
almadım
83.6%
Grafikte görüldüğü gibi disiplin soruşturmalarının büyük çoğunluğu disiplin cezası
verilmeden tamamlanmıştır. Nitekim öğrencilerin %83,6’sı bu soruşturmalardan
ceza almadan kurtulurken, %13,22sı uyarı cezası almıştır. Okuldan uzaklaştırma
cezası alanların oranı ise %3,2’de kalmıştır.
Grafik 12: Sınıf Tekrarı
Evet
21%
Hayır
79%
Ankete katılan öğrencilerin beşte birinden fazlası (%21) sınıf tekrarı yapmıştır. Bu
oran hiç de küçümsenecek bir oran değildir. Bu durum, proje için söz konusu
okulların tercih ediliş nedenini de iyi açıklamaktadır. Nitekim projenin hedef kitlesi
içerisinde okullarında değişik sebeplerle başarışız olan öğrencilerin de yer aldığı
düşünüldüğünde, söz konusu okul öğrencilerinin bu proje kapsamına alınmasındaki
isabet ortaya çıkmaktadır.
518
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Sakarya'da Risk Altındaki Lise Gençliğinin Profili
Grafik 13: Okulu Terk Düşüncesi
24,7%
Okulu terk etmeyi
düşündüm
Hayır, düşünmedim
75,3%
Grafikte görüldüğü gibi öğrencilerin hemen hemen dörtte birisi (%24,7) zaman
zaman okulunu terk etmeyi düşündüğünü belirtmiştir. Bu durum, söz konusu okul
idarecileri, veliler ve daha geniş bir perspektiften bakıldığında toplumumuz için
önemli ölçüde risk taşımaktadır. Öyle ki, ankete katılan hemen hemen her dört
öğrenciden birisi, kendileriyle ilgilenilmediğinde veya sorunlarının kaynağına
inilmedikçe okulunu yarıda bırakma veya terk etmeyi düşünmekte, bu da eğitim
çağındaki öğrencilerin önemli bir kısmının eğitim dışında kalarak risk grupları
içerinde yer almasına neden olacaktır. Böylesi bir durumda gençliğin önemli bir
kısmını kaybetme durumuyla karşı karşıya kalacağımız açıktır.
Ayrıca zaman zaman okulu terk etmeyi düşündüğünü belirten kız öğrencilerin
oranı erkek öğrencilere göre daha düşük kalmıştır. Nitekim anketteki verilere göre
kız öğrencilerden zaman zaman okulu terk etmeyi düşündüğünü belirtenlerin oranı
%22,8 iken bu oran erkeklerde %27,3 olarak gerçekleşmiştir.
Grafik 14: Okulu Terk Düşüncesi Nedenleri
Psikolojik nedenler
Arkadaş-çevre
3.8
5.1
Öğretmenlerden dolayı
Diğer
Derslerden sıkıldığım için
Sıkıldığım için
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
15.4
20.5
21.8
33.3
519
Hasan H. TAYLAN, Y. GENÇ, Y. Mustafa KESKİN
Ankete katılan öğrenciler içerisinde zaman zaman okulu terk etmeyi düşündüğünü
belirten öğrenciler, bu düşüncelerine gerekçe olarak en çok, sıkılmalarını (%33,3),
derslerin sıkıcı olmasını (%21,8), öğretmenlerinin tavrını (%15,4) göstermişlerdir.
Aynı tablodaki verilere göre, öğrenciler içerisinde %5,1’i arkadaş çevresinin, %3,8’i
de psikolojik nedenlerin bu kararlarında etkin olduğunu belirtirken, %20,5’i de bu
düşüncelerinde sayılanların dışında gerekçeler aramışlardır.
3.6. Aile İlgisi ve Okul Başarısı İlişkisi
Grafik 15: Aile İlgisi
Hayır
14.9
9.6
7.3
Aileniz okul
durumunuzu takip
ediyor mu?
Evet; 85.1
Evet; 90.4
Evet; 92.7
Evet
Aileniz okula gidip
Ailen veli
gitmediğini kontrol toplantılarına genelde
eder mi?
katılır mı?
Öğrenci ailelerinin öğrencilerinin okul durumunu, okula devam durumlarını ve veli
toplantılarını takip etme hususlarında önemli oranlarda hassas davrandıklarını
belirtebiliriz. Nitekim öğrencilerin verdikleri cevaplara göre, genel toplamda
ailelerin %92,7’si öğrencilerin okul durumunu, %90,4’ü ise öğrencilerin devam
durumunu takip ederken, veli toplantılarına düzenli olarak katılanların oranı da
%85,1 olarak gerçekleşmiştir.
Gençleri sosyal risklerden koruyabilecek önemli faktörlerden biri ailedir. Gençler
olduğu kadar ailelerin de bilinçlendirilmesi çocukların dezavantajlı duruma düşme
riskini azaltacaktır. Ailede dengeli ilişkiler, sorumlulukların gelişmesi, yeni evlilerin
rollerine hazırlanması, törel, sosyal ve duygusal olgunluğun sağlanması, üyelerin
bilinç düzeylerinin arttırılması için ailelerin eğitilmesi gerekir (Türkmen, 2005:21).
Tablo 4: Aile İlgisi ve Okul Başarısı İlişkisi
Başarılı
Takdir/teşekkür belgesi
Sınıf tekrarı
520
Aile
takibi
29,7
41,8
19,5
Takip
yok
12,7
16,7
29,2
Toplantı
katılım
28,7
43,4
19,9
Toplantı
katılmama
26,6
23,3
25,0
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
Sakarya'da Risk Altındaki Lise Gençliğinin Profili
Disiplin soruşturması (2’den
fazla)
Okulu terk düşüncesi
4,0
8,7
4,4
8,3
22,3
58,3
21,8
42,6
Son olarak aile ilgisi ve okul başarısı ilişkisini, elde edilen verileri tablolaştırıp
birleştirdiğimizde çıkan sonuca göre, ailenin çocuğunun okul durumunu ve devam
durumunu takibi arttıkça ve veli toplantılarına katılı arttıkça; öğrencilerin başarılı
olma olasılığı artmakta; takdir ve teşekkür belgesi alma olasılığı artmakta; sınıf
tekrarı olasılığı azalmakta; disiplin soruşturması geçirme olasılığı azalmakta ve okul
terk düşüncesi azalmaktadır.
SONUÇ
Araştırmanın en temel ve amaçlarımız için en önemli sonucu dezavantajlı ve risk
altındaki okuldaki lise öğrencilerinin ortak özellikleri, ders çalışma yerine televizyon
izlemeyi, çevrimiçi ve çevrimdışı oyun oynamayı, internet kullanmayı ve özellikle de
sosyal medya takibini çok fazla tercih etmektedirler. Derslerine ek takviye
almamaktadırlar ve kendilerini başarılı bulmaktalar fakat gerçek başarı puanları
daha düşüktür. Başkalarını güven düzeyleri düşüktür ve okulda kendilerini çok az
güvende hissetmektedirler. Okul şiddetine maruz kalma 10’da 1’dir. Her yüz
çocuktan dördü en az bir kez disiplin soruşturması geçirmiştir. Sınıf tekrarı oldukça
yüksek orandadır; her beş öğrenciden biri sınıf tekrarı yapmıştır. Yine okulu terk
düşüncesi yüksektir; her dört öğrenciden biri zaman zaman okulu terk etmeyi
düşünmektedir. Ailenin çocuğunun okul ve devam takibi arttıkça ve veli
toplantılarına katılımı arttıkça öğrencilerin başarılı olma olasılığı artmakta; takdir
ve teşekkür belgesi alma ihtimali artmakta; sınıf tekrarı ihtimali azalmakta; disiplin
soruşturması geçirme ihtimali azalmakta ve okul terk düşüncesi azalmaktadır.
Tüm bu sonuçlar neticesinde okul idarecileri, veliler ve daha geniş bir perspektiften
bakıldığında toplumumuz için önemli ölçüde risk taşıyan bulgulara ulaşılmıştır.
Öyle ki, öğrencilerle ve sorunlarıyla ilgilenilmediğinde veya sorunlarının kaynağına
inilmedikçe okulunu yarıda bırakma veya terk etmeyi düşünmekte, bu da eğitim
çağındaki öğrencilerin önemli bir kısmının eğitim dışında kalarak risk grupları
içerinde yer almasına neden olacaktır. Böylesi bir durumda gençliğin önemli bir
kısmını kaybetme durumuyla karşı karşıya kalacağımız açıktır.
Ayrıca aile takibi ve ilgisinin önemi aşikârdır. Ailelerin okul durumunu takip ettiği
ve veli toplantılarına katılımın sağlandığı durumlarda öğrencilerin başarı durumları
artmakta; disipline sevk ihtimali, sınıf tekrarı ve okulu terk düşünceleri
azalmaktadır. Burada dikkat edilmesi gereken, çocuklarına aile ilgisinin artırılması,
okul durumları ve sorunlarıyla ailelerin ilgilenmesinin sağlanması ve bu konuda
ailelerin ikna edilmesi önem arz etmektedir. Öğrencinin başarısında en önemli
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
521
Hasan H. TAYLAN, Y. GENÇ, Y. Mustafa KESKİN
faktör ailedir ve okul-aile-öğrenci işbirliğinin en etkili ve en iyi biçimde sağlanması
gerekmektedir. Ailelerin bu konuda bilinçlendirilmesi ve bu duruma farkındalık
kazandırılması için seminerle, kamu spotlarıyla, aile ziyaretleriyle ve oldukça
önemsediğimiz okullarda sosyal çalışmacı istihdamıyla “okul sosyal hizmeti”nin
hayata geçirilmesi ehemmiyet arz etmektedir.
KAYNAKLAR
Gül, S. K., Güneş İ. D. (2009) “Ergenlik Dönemi Sorunları Ve Şiddet” Polis
Bilimleri Dergisi, Sosyal Bilimler Dergisi / Cilt: XI, Sayı 1, Ankara
Ögel, K., Eke, C. Y., Tarı, I. ve Erol, B. (2005 ), Zor Çocuk ve Gençler: Rehber
Öğretmenler İçin Öğretmen Eğitimi Klavuzu, Hollanda İstanbul
Başkonsolosluğu, MATRA KAP Fonu, İstanbul.
Taşdelen, H., Turhan, M., Erikci, M. ve Özkan, S. (2014), Okullardaki
Dezavantajlı ve Risk Altındaki Çocuklar,
Meb Projesi, Konya.
http://mebk12.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/42/01/964696/dosyalar/2015_0
1/05025647_okullardakdezavantajl%C4%B1verskalt%C4%B1ndakocuklar.p
df, Erş. Trh. 12.06.2016
Türkmen, B. (2005), Sosyal Risk Altındaki Çocuklar, Gençler Ve Yaşlılar, Mart
2005 Cilt:13 No:1 Kastamonu Eğitim Dergisi 11-22.
TÜİK (2015), 2014 Yılına İlişkin Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırması, Türkiye
İstatistik Kurumu, Ankara.
522
ICPESS 2016-ISTANBUL, 24-26 August 2016
I CPESS 2016 Congress T eam
ICPESS 2016-ISTANBUL , 24-26 August 2016
523