İSTANBUL ÖZEL SAYISI
2016
İSTANBUL ÖZEL SAYISI
2016
Kıtaların buluştuğu, doğu ile batının benzersiz
bir sentez oluşturduğu yegâne şehir olan İstanbul,
tarihsel, kültürel ve doğal güzellikleri ile yaşayan
bir şehir... 8 bin 500 yıllık tarihi ile adeta bir açık
hava müzesi olan İstanbul’da binlerce tarihi esere ev
sahipliği yapıyoruz. İstanbul Büyükşehir Belediyesi
olarak göreve geldiğimiz günden bu yana bir
medeniyet, bir kültür yelpazesi olan yedi tepeli
kentimizin tarihi mirasını ihya ederek geleceğe
taşıma gayretindeyiz.
Kültürel mirasımızın korunmasına yönelik
olarak; “UNESCO kriterleri” doğrultusunda;
2006 yılında İstanbul Sit Alanları Alan Yönetimi
Başkanlığı’nı kurduk, şehrimizin tarihi alanları
için yönetim planımızı hazırladık. UNESCO’nun
kuruluşunun 70’inci, İstanbul’un “Dünya Miras
Alanı” olarak UNESCO’ya katılımının 30’uncu
yılı vesilesiyle Paris’te etkinlikler düzenledik.
Fransa’da gerçekleştirdiğimiz temaslar kapsamında,
2016’da düzenlenecek Dünya Mirası Komitesi
toplantısına İstanbul’un ev sahipliği yapması talebini
UNESCO’ya ilettik.
UNESCO Dünya Miras Komitesi’nin Temmuz
2016’da İstanbul’un ev sahipliğinde gerçekleşmesi
önerisinin kabul görmesinin ve Türkiye’nin
UNESCO Dünya Miras Komitesi Dönem
Başkanlığı’na getirilmesinin ardından İstanbul
Koordinasyon Kurulu’nu kurduk. Kentimizin
uluslararası çaptaki bu büyük toplantıya ve toplantı
öncesinde gerçekleşecek olan Gençlik Forumu’na
hazırlanması için çalışmalarımızı başlattık.
Akademisyenler, ilgililer, İstanbul Büyükşehir
Belediyesi yapılanmaları ile ortaklaşa yürüttüğümüz
hazırlıklarda belediyemizin uluslararası kanadının
Dışişleri Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı,
UNESCO Türkiye Milli Komitesi ve İstanbul
Valiliği ile yapılan organizasyon toplantılarına ve
organizasyon çalışanlarına ev sahipliği yapmasını
sağladık. Bu önemli toplantıya ev sahipliği yapacak
olmaktan büyük mutluluk ve gurur duyuyoruz…
Aynı zamanda İstanbul’umuzun sahip
olduğu kültürel mirası tanıtan kalıcı bir yayın
gerçekleştirmeyi de gündemimize aldık. Dünya
Mirası İstanbul Özel Sayısı bu amaçla hazırlandı. Bu
vesile ile alanında uzman akademisyenlerin katkı
sağladığı bu nadide çalışmanın İstanbul’un kültürel
mirasına dair bilgilerin gün yüzüne çıkmasında
aracı olacağına inanıyor; derginin hazırlanmasında
emeği geçen mesai arkadaşlarıma teşekkür
ediyorum.
TAKDİM
Eski Dünya güneşinin doğuşuyla
batışı arasında Boğaz’ın iki yakasında
yerleşen İstanbul, geçmişin kültür
ve medeniyetinin emaneti, geleceğin
ümit ve gelişiminin özgün odağı
olarak, dünya miras sıralamalarında
aldığı müstesna yerler itibariyle
de öne çıkmaktadır. Bir yaya şehri
çekirdeğinden gelişen, çıkmaz
sokaklara varacak kadar özgün ve
sürprizler içeren geleneksel dokusunun
yanısıra görkemli bir başkent olmanın
merkezi ögelerini barındıran İstanbul,
zaman içinde eksilenleri değişik mekân
açılımlarıyla çeşitlendirerek kültürel
mirasımızı günümüze vardırmış
bulunmaktadır.
Doğasının hareketliliğini oluşturan
yedi tepesini taçlandıran anıtların,
külliyelerin ve diğer eserlerin şehir
dokusunun plastiğini oyalı işleyişi,
deniz ve karanın kucaklaşması ile
yaşanan görsel etki, siluetin gün
içindeki farklı görünümleri, ortaya
çıkan manzaranın ışıltısı, İstanbul’un
şiirlere ilham olan özgünlüğünü eşsiz
kılmaktadır.
Yerel özellikleri ve somut kültür
değerleri açısından her devirde en ileri
seviyeyi sağlamış ve aşmış bulunan
İstanbul, somut sanat eserlerine ve
gelişimine öncü olmasının yanında
toplumsal yaşam ve kültürel birikimiyle
somut olmayan kültür mirasının
da sahibi, yaşayanı ve varisidir. Bu
nedenle tarihi boyunca dünya çapında
bir kent olma niteliğini sürekli olarak
taşımış bulunmaktadır. Gerçekten
de çok kültürlülük ve barış içinde
çeşitliliğin sürdürülmesi etiği her
devirde İstanbul’un sakinlerinin tanımı
ve tasviri durumundadır. Coğrafyası
ile imarının ortak paydasında oluşmuş
zengin iç ve dış mekân çeşitlenmesinin;
kamusal kullanım, paylaşım ve hizmet
yönlerinde bu ölçüde etkin kılındığı
ve huzur ortamı oluşturduğu kentsel
yaşam ortamı nadir bulunur bir değer
zemini olarak algılanmaktadır.
Kültürel konulardaki ihtimam ve
hassasiyetin, özgün ortamlarda ve
kentsel yaşam içinde sürdürülmesi,
toplumların ferdi ve sosyal
gelişimleriyle farkındalık ve uyumu
yakalayabildikleri bir üst kültürel
değerdir. Kültür mirasını yansıtan
eserler, mekânlar ve kentsel elemanlar
bu kültürel değeri belirleyici, açıklayıcı
ve destekleyici araçlardır. Bu suretle
farkındalık, koruma ve sahiplenme
yetilerinin geliştirilmesi mümkün
olabilmektedir.
Yaşadığımız süreçte koruma, kullanma
ve yaşatma geleneğinin güncel bir
boyutu olan dünya miras alanı
kimliğinin üstlenilmesi, sorumlulukları
ve başarı ihtiyacının önemini
artırmaktadır. Bu çerçevede kentin
tarihi, arkeolojik, kentsel… nitelikli
sitleri içinde koruma gayretinin
ön plana çıkması kaçınılmazdır.
Kültür mirasını sürdürme hedefiyle
örgütlenmek, koruma ve yönetim
planlarını yapmak, bu planların
uygulanması için çaba sarfetmek,
koruma ve imar çalışmalarında ilgili
kurulların desteğini almak, uluslararası
etkileşimi sağlamak, kültürel değerler
konusunda bilimsel çalışmaları
desteklemek, süreci izlemek etkin ve
yetkin neticeler alınması için evrensel
yöntemlerdir; İstanbul’da da bu sistem
izlenmektedir.
Sistemin örgütlenme yanını temsilen
gerek İstanbul Sit Alanları Alan
Yönetimi Başkanlığı’nın kurulması ve
kurumlaşması için destek olunması
sürecinde gerek UNESCO çalışmaları
takibinin sağlanması hususlarında
İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nin
hassasiyet ve yardımları şayan-ı
şükrandır. Bu doğrultuda Dünya
Miras Komitesi 40. Oturumu’nun
Dünya Miras Alanı olan İstanbul’a
davet edilmesi ve organizasyonunun
üstlenilmesi İstanbul için kent
yönetiminin sağladığı bir ilk ve
ayrıcalıktır.
İstanbul Sit Alanları Alan Başkanlığı
Dünya Miras Komitesi-2016
onuruna İstanbul Özel Sayısı’nı
hazırlama sorumluluğunu hissetmiş
ve sürekli olabilmesi umuduyla bu
yayının hazırlanmasına öncülük
etmiştir. Akademisyenlerin, çalışma
arkadaşlarımızın ve Büyükşehir
Belediyesi İletişim Danışmanlığı’nın
emekleri ile ortaya çıkan elinizdeki
yayın, bu ayrıcalığın devamlı
hatırlanacağı bir ikram olarak
yaşayacaktır.
Dr. Halil Onur
İstanbul Sit Alanları Alan Başkanı
Prof. Dr. Zekiye YENEN
Prof. Dr. Fatma ÜNSAL
Yıldız Teknik Üniversitesi, Mimarlık Fakültesi
Şehir ve Bölge Planlama Bölümü
zekiye.kuleli@gmail.com
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi
Şehir ve Bölge Planlama Bölümü
unsal.fatma@gmail.com
Dünya Miras Komitesi - DMK’nın
İstanbul’da gerçekleşmesi programlanan
40. toplantısı onuruna yayın organı
World Heritage Review - WHR 2016
Temmuz sayısı Türkiye’ye ayrılmış
bulunmaktadır. Bu sayı ülkemizden
Dünya Miras Listesi’ne girmiş ve
aday olan alanlara ayrıldığından
İstanbul sınırlı sayıda sayfa ile temsil
edilebilmektedir. DMK 2016 İstanbul
Toplantısının gerçekleştirilmesi için
örgütlenen İstanbul Koordinasyon
Kurulu bu eksikliği İstanbul Özel
Sayısı'nın hazırlanıp yayınlanması yoluyla
gidermeye karar vermiştir. Bu aşamada
konuyu İstanbul Sit Alanları Alan
Başkanlığı sahiplenmiş, elinizdeki yayın
bu doğrultuda hazırlanmıştır.
28 Ekim 2015 tarihinde hedefin
belirlenmesini takiben İstanbul özel
sayısının ortak akıl ile gerçekleştirilmesi
için hazırlıklar, Danışma Kurulu ile
görüşmeler çerçevesinde geliştirilmiştir.
27 Kasım 2015 tarihinde Alan
Başkanlığı’nda Danışma Kurulu
düzenlenmiştir. Toplantıya (alfabetik
sıra ile) Ahmet Vefa Çobanoğlu,
Gülşen Özaydın, Hayri Fehmi Yılmaz,
Necdet Sakaoğlu, Ümit Meriç, Yegân
Kâhya’nın yanısıra İstanbul Alan
Başkanlığı yöneticileri Halil Onur
ve Muzaffer Şahin, editörler Zekiye
Yenen, Fatma Ünsal, yayın kurulu
teknik sorumlusu Fatma Sema Yücel
Sekban, iletişim sorumlusu Sümeyra
Yılmaz katılmışlardır. 11 Aralık 2016
tarihindeki geniş katılımlı toplantıya
da Danışma Kurulu toplantısında yazı
istenmesi kararlaştırılan yazarlar davet
edilmişlerdir.
Bu çalışmaların da yönlendirici katkıları
ile İstanbul Özel Sayısı yayınının varoluş
amacı, İstanbul’un Avrupa, Asya ve
Afrika’nın “Mutluluk Kapısı / Dersaadet”
olarak adlandırılmasından yola çıkarak,
tarihi boyunca hep özel olan, özel kalan
bu kentin özel bir yayına kavuşması
olarak belirlenmiştir.
Yayın; somut ve somut olmayan kültür
mirasının birlikte ele alınmasının önemli
olduğu, aksi takdirde yapıların ruhunu
kaybetmesi ve öznesiz kalması tehlikesi
ile karşıkarşıya kalındığı, böylelikle,
İSTANBUL ÖZEL SAYISI HAKKINDA
geleceği biçimlendiren geçmişi doğru
okuyabilmenin mümkün olduğu kabulü
üzerinden kurgulanmıştır.
Bu doğrultuda İstanbul Özel Sayısının
yayın kurgusu kentin;
• coğrafyasının bahşettiği özgünlüğü
eşsiz anıtsal eserler ve sürprizli yaşam
mekânları ile taçlandıran tarihi ve
kültürel kent peyzajı,
• çok katmanlılığı ve bitmeyen yeniden
oluşumu,
• farklı yaşam ritüellerinin barışık
çeşitliliği, çok-kültürlülüğü,
• kültürel geçişlerin ve büyük coğrafyaya
yayılan akımların mekânı olması,
• ezber bozan tasarım ve üretim
geleneği,
• Dünya Miras Alanı kimliği ve koruma
olgusu,
• çok disiplinli çalışmalar gerektiren
bilim alanı
niteliklerini yansıtmak üzere tasarlanmış,
somut kültür mirasına konu olan
mekânsal ögeler üzerinden sosyoekonomik, politik, yönetimsel, kültürel
ve yaşama dair yazılardan oluşması
hedeflenmiştir.
Kültür mirası politikalarının
sürdürülebilirliğinin geleceğimizi
temsil eden kuşakların konu hakkında
bilgilenmesi ile olanaklı olacağından
hareketle, Arkitera süreli yayınının
ilgililerinin katkıları ve yardımı ile
gençlere yönelik “İstanbul ve Kültürel
Miras” temalı bir yarışma düzenlenmiştir.
Yarışmacıların makale, video, röportaj,
grafik, infografik, fotoğraf, karikatür gibi
farklı anlatım türlerinde hazırladıkları
eserleri ile başvurmaları ve İstanbul Özel
Sayısında yer alabilmeleri sağlanmıştır.
Bu doğrultuda İstanbul Özel Sayısı
2016’da;
• kentin yönetimi işlevini ve mekânsal
karşılığını anlatan,
• tarihi yerleşmenin biçimlenmesinde
coğrafyanın etkisini / katkısını
yorumlayan,
• İstanbul’un Marmaray ve Metro
altyapı çalışmaları nedeniyle yapılan
arkeolojik kazılarla genişleyen tarihini
hatırlatan, çok katmanlı yapısına yer
veren,
• bu kazılarla açıklığa kavuşan gizli
kalmış zanaatlardan camcılığı
bilgilenmemize sunan,
• Batı’da ortaya çıkan ve fiziki çevreyi
etkileyen sanat akımlarından
Art Nouveau’nun İstanbul’a özgü
yorumlanmasını örnekleyen,
• kentin farklı semtlerinde gelişen eş
zamanlı farklı yaşam kesitlerini ve
yaşama kültürlerini sergileyen,
• İstanbul’un tarihi kesiminin
korunmasını Erken Cumhuriyet
Dönemi politikaları üzerinden
hatırlatan,
• ülkemizdeki genel kültür mirası
politikaları çerçevesinde İstanbul’a
değinen orijinal yazılara ve
• İstanbul ve Kültürel Miras yarışmasını
kazanan katılımcıların katkılarına yer
verilmiştir.
İstanbul Özel Sayısının Türkçe
ve İngilizce ayrı basımlar halinde
yayımlanması, Osmanlıca sözcüklerin
tercüme edilmesindeki hata riski
nedeniyle her iki dilde de sözlük
verilerek anlaşılırlığının sağlanması,
yazıların tercümelerinin uluslararası
kalitede olmasının hedeflenmesi, zaman
kısıtlılığı gözetilerek, makalelerin Türkçe
ve İngilizce yazım denetimlerinin
editörlerin sorumluluğuna verilmesi,
makaleleri ayıran sayfalardaki görsel
malzemenin, sayının içeriği ile
uyumlu olarak, gravürlerden ve eski
fotoğraflardan seçilmesi … teknik
konuların bir kısmına örneklerdir.
Yayının hazırlık sürecinde İstanbul
Alan Başkanlığı’nın bu yayını kurumsal
kimliğini güçlendirmek için bir fırsat
olarak kabullenmesi ve yapıcı yaklaşımı,
Alan Başkanlığı’nın genç ve dinamik
kadrosunun özverili çalışmaları ve
kısıtlı sürede nitelikli iş üretme becerisi
editörlerin en önemli güvencesi ve
dayanağı olmuştur.
İstanbul Özel Sayısının kalıcı olması
dileklerimizi sunar, bu yolda ilgililerin
olumlu x olumsuz eleştirilerini, yapıcı
katkılarını bekleriz.
Saygılarımızla,
İstanbul, Mayıs 2016
İÇİNDEKİLER
ÜÇ KITANIN PAYİTAHTI
YÖNETİMİ
12/21 İSTANBUL’UN
ÇARŞAMBA DİVANI
S A Y IS I
L ÖZEL
2016
30/39
ART NOUVEAU’dan
Art DECO’ya GEÇ OSMANLI
MİMARLIĞI ve SANATINDA
YENİ BİR AÇILIM
86/99
İSTANBUL’UN ERKEN CUMHURİYET
DÖNEMİ PLANLAMASINDA
KÜLTÜR VARLIKLARININ
KORUNMASI ve MODERNİZASYON
İKİLEMİ
BÜYÜK KOL
66/73
İS TA N B U
DOĞAL YAPI ve İKLİM
İSTANBUL’UN
22/29 BAĞLAMINDA
BİÇİMLENİŞİ
17. YÜZYILDAN
CUMHURİYET DÖNEMİNE KİMLİK,
İDEOLOJİ ve MEKÂNIN SEMBOLİK
ANLAMI ÜZERİNDEN EYÜP
74/85
YAKIN AMA UZAK BİR TAKIMADA:
İSTANBUL ADALARI
DÜNYA MİRASI İSTANBUL ÖZEL SAYISI
Türkçe ve İngilizce dillerinde İstanbul'da basılmıştır.
Editörler
Zekiye Yenen, Fatma Ünsal
Editörler yardımcısı
Fatma Sema Yücel Sekban
Genel Yayın Koordinatörü
Muzaffer Şahin
Basıldığı Tarih ve Yer
Haziran 2016, İstanbul
Çeviri
Yayımcı
Yayınlayan
Yayın Türü
ISSN
DÜNYA MİRAS ALANI
YARIMADA’NIN
40/57 TARİHİ
ARKEOLOJİSİ
100/105
Belkıs Dişbudak
Nedime Mercangöz
Uluslararası Konferans Tercümanları A.Ş. - UKT
İstanbul Sit Alanları Alan Başkanlığı
İstanbul Büyükşehir Belediyesi
Özel Yayın
Xxx xxx
DOĞAL ve KÜLTÜREL
MİRASIN KORUNMASINDA
YEREL GÜCÜN ÖNCELİĞİ
MARMARAY, METRO İNŞAATI
KAZILARI
58/65 KURTARMA
SİRKECİ CAM BULUNTULARI
106/109
İSTANBUL ve KÜLTÜREL
MİRAS ESER YARIŞMASI
İstanbul Özel Sayısında yer alan makalelerin kapsamından yazarları sorumludur.
Fotoğraflar için -makale sonunda kaynak belirtilmediyse - yazarın arşivinden ya da
Atatürk Kitaplığı'ndan, İstanbul Alan Başkanlığı ve İBB arşivlerinden yararlanılmıştır.
İSTANBUL
ÖZEL SAYISI
2016
11
İSTANBUL ÖZEL SAYISI / 2016
Necdet SAKAOĞLU
Yazar, Araştırmacı & Tarihçi
selcuksakaoglu@googlemail.com
ÜÇ KITANIN PAYİTAHTI İSTANBUL’UN YÖNETİMİ
ÇARŞAMBA DİVANI – BÜYÜK KOL
İstanbul; Kostantinopolis asırları
ardından 1453’ten 1922’ye değin
Mahrusa-i Saltanat, Dersaadet,
unvanlarıyla Osmanlı Devletinin
payitahtı oldu. Surlarla güvenliğe alınan
kentin doğal sınırları Haliç, Boğaz ve
Marmara kıyılarıydı. Kara Surlarının
dışında ekim alanları, ortada da Türklerin
Kızıl Elma dedikleri “Roma”ya uzanan
Sultan Yolu (Via Egnetia) vardı.
İstanbul bugün, gökdelenlerin gölgesinde
bir semt: “Fatih”! Bu ulu şehir megapole
dönerken tarihi Payitahtı, bir semti
yutuverdi. Yitik İstanbul’u tanımlamakta
zorluk çekiliyor. Yapay, yakışmayan
“Tarihî Yarımada”, “Suriçi” deniyor.
Oysa daha düne kadar Üsküdar’dan,
Kadıköy’den, Beşiktaş’tan, Kasımpaşa’dan,
Eyüp’ten... “İstanbul’a gidilir, İstanbul’dan
dönülür”dü. Günümüzün İstanbul’u
Gebze ile Çatalca arasında sanki küçük
bir ülke.
Geçmişte devletlerin yönetim merkezleri
için özel örgütleri, Payitaht halkının
güvenlik ve esenliği önlemleri,
protokol ve törenleri vardı. MS 331’de
İmparatorluk başkenti olan İstanbul; bu
konumunu Roma ve Bizans’tan sonra
Türk Sultanları asırlarında da korudu.
İmparatorlar gibi padişahlar da Avrupa,
Asya ve Afrika kıtalarında egemen
oldukları ülkeleri Dersaadet (mutluluk
kapısı) dedikleri ve buradan yönettikleri
için, 1453’ten 1923’e kadar, 470 yıl
boyunca kentin esenlik ve bayındırlığını
önemsediler (Resim 1).
Her padişah, iki denizin, Boğaz’ın,
Haliç’in, tepelerin ve adaların kuşattığı
bu görkemli taht şehrinin her köşesini
biniş, gidiş, alay, tebdil ve törenlerde
görüp tanımaktaydılar. İstanbul’un her
köşe bucağını sanat yapılarıyla bayındır
kılmak emelleriydi. Kimi padişahlar
kentin bayındırlığı için örgütler
kurup kanunnameler koyarak vezir
ve kadılardan divanlar kurdular. En
büyük karar organı sarayda kurumlaşan
Divan-ı Hümayun’du. Diğerleri bunun
komisyonları gibiydi. İkindi, Salı,
Çarşamba, Cuma Divanları bunlardandı.
Daha eskilerde padişah divanı yapıldığı
da bilinmektedir. Ayak Divanı, At
Divanı denen olağanüstü görüşmelerse
divanhanede değil, açıkta yapılırdı.
İkindi Divanı, Salı ve Cuma Divanları
sadrazamın konağında veya
Paşakapısı’nda yapılır, Divan’dan kalan
ikincil konular karara bağlanır, davalara
bakılırdı. Sadrazamın Rumeli ve Anadolu
kazaskerleriyle yaptığı Cuma Divanı, bir
bakıma yargıtay işlevindeydi.
Çarşamba Divanı’nın gündemi ve
devamındaki Büyük Kol denen çarşı-
İstanbul MS 331de imparatorluk
başkenti olmuş, bu konumunu
Roma ve Bizans’tan sonra
Osmanlı döneminde de
korumuştur. İmparatorlar gibi
padişahlar da Avrupa, Asya,
Afrika kıtalarında egemen
oldukları ülkeleri “Dersaadet” de
denen İstanbul’dan yönettikleri
için kentin esenlik ve
bayındırlığını önemsemişlerdir.
Her hafta yinelenen Çarşamba
Divanı sona erince yine sadrazamın
başkanlığında Büyük Kol denen çarşı
pazar eksenli kent denetimine çıkılır,
Kol’da İstanbul kadısı, yeniçeri ağası,
subaşı, asesbaşı, kol oğlanları, mimarbaşı,
daha birçok görevli yer alır, durulan
noktalarda sadrazamın buyrukları,
verdiği cezalar hemen uygulanırdı.
Resim 1. Dersaadet denen Suriçi İstanbul’un büyük bir bölümü çarşılardan oluşuyordu. Kapalı Çarşı ve
hanlar merkezli bu ticaret alanının güvenliği ve denetimi birinci derecede önemliydi.
(Resim 4). Bu beldelerin de onlarca,
yüzlerce kasaba, mahalle ve köyü vardı.
pazar denetimi doğrudan “İstanbul”a
dönüktü. Başlangıçta sarayda
Kubbealtı’nda toplanırken 17. yüzyıl
ve sonrasında Paşakapısı / Babıâli’de
yapılmaya başladı. Divan başkanı,
padişaha karşı İstanbul’un yönetiminden
sorumlu Sadrazam, seferde veya Edirne’de
ise vekili Sadaret Kaymakamıydı. Divanın
üyeleri de İstanbul Efendisi (kent kadısı)
ile Bilâd-ı Selâse (üç belde: Galata,
Üsküdar, Eyüp) kadılarıydı.
İstanbul, doğal yapısı, savunma, iaşe,
ulaşım, bayındırlık, nüfus yoğunluğu gibi
nedenlerle bu özel yönetimi gerektiren
bir Payitahttı. Dersaadet denen surlarla
çevrili asıl kentin çevresinde daha
üç beldesi vardı: karadan ve Haliç
suyolundan bağlantılı Eyüp (Resim 2),
Haliç’in karşı tarafında Galata (Resim 3),
Boğaz’ın Anadolu yakasında Üsküdar
Resim 2. Eyüp bir ticaret merkezi değil, Çatalca’ya, Silivri’ye kadar uzanan
padişah çiftliklerinin merkezi aynı zamanda da kutsanan bir yerdi.
İstanbul, Payitahtlık (saray ve saltanat
merkezi ayrıcalığından) “Dersaadet”ti.
Galata, Eyüp ve Üsküdar’a da üç belde
anlamında Bilâd-ı Selâse denirdi. Merkezi
Haliç kıyısındaki Eyüp’ün diğer adı
önceleri Havass-ı Kostantiniyye, daha
sonra Havass-ı Refi’a (Yüce Haslar) idi.
Kadılık sınırı Çatalca’ya kadardı. Akropol
görünümlü kalesi ve ünlü kulesiyle
Mahrusa-i Galata Kadılığı’nın yönetim
alanı Kasımpaşa’dan, Beşiktaş’a, oradan
Boğaz köylerine kadar uzanmaktaydı.
Medine-i Üsküdar, Anadolu yakasında
tek merkezdi. Kadılık sınırları Adalar’dan
Beykoz’a ve Gebze’ye kadardı. Her
kadılığın büyükçe nahiyelerinde kenar
Osmanlı Devleti’nin karar
organı, sarayda kurumlaşan
Divan-ı Hümayun’dur. İkindi,
Salı, Çarşamba, Cuma Divanları
bu kurumun komisyonları olup
Kubbealtı’nda ve Paşakapısı /
Babıâli’de toplanırdı.
Resim 3. Dersaadetle bakışık Haliç’in karşı kıyısındaki
ikinci kent Galata ticari bir merkezdi.
Resim 4. Boğaziçi’nin Anadolu yakasında gelişen Üsküdar’ın
kent kimliğini iskelesi ve Mihrimah Sultan Camii simgeliyordu.
naibi, ayak naibi denen görevliler vardı.
Dersaadet ve Bilâd-ı Selâse kadılıkları
“mahreç mevleviyeti” (il kadılığı)
düzeyinde, birbirinden bağımsız yargı
ve yönetme erkleriydi. Çarşamba
Divanı ve saray merasimleri dışında
biraraya gelmeleri, teşrifat dışında üstlük
altlık konumları, Dersaadet kadısına
bağlılıkları söz konusu değildi.
Saltanat yüzyıllarında İstanbul’un bu özel
yönetiminin, Tanzimat’ta Şehremaneti
(valilik-belediye örgütü) kuruluncaya
değin, günü, gündemi, katılımcıları,
protokolü değişmedi. Bunu zorunlu kılan
koşullar, şeriat, hukuk ve örf (yönetsel
düzen) idi. Bu yapılanma, bir yönüyle
İlmiye sınıfının dokunulmazlığına
(yargı bağımsızlığına) da dayanıyordu.
Özerk ve dokunulmaz İlmiye sınıfı
İSTANBUL
ÖZEL SAYISI
2016
15
“Dersaadet” denen surlarla
çevrili kentin çevresinde “Bilâd-ı
Selâse” denilen üç beldesi vardı:
karadan ve Haliç suyolundan
bağlantılı Eyüp, Haliç’in karşı
tarafında Galata, Boğaz’ın
Anadolu yakasında Üsküdar.
mensupları (müderris ve kadılar), terfi
ederek mevleviyet derecelerine ulaşırlar,
terfi ederek Galata, Eyüp, Üsküdar
kadılıklarına atanırlardı. İstanbul efendisi
de denen Dersaadet kadılığına ise Edirne,
Medine, Mekke kadılıkları arasından
atama yapılırdı. Bir üst derece Anadolu
ve Rumeli kadı askerlikleriydi. Her kadı
için, müddet-i örfiye (görev süresi) bir
yıldı. Bu, ‘kadı’nın tekrar aynı göreve
atanmasına engel değildi.
İstanbul ve Üç Belde kadıları, kendi
bölgelerinin yargıcı ve yöneticisiydiler
ama Kapıkulu kışla ve ocaklarına,
kulluklara, yeniçerilerin sulta
kurduklara yerlere, Tersane’ye müdahale
edemezlerdi. İstanbul ve üç belde
kadılarına, Çarşamba Divanı’na bağlı
olmaksızın doğrudan padişah ve
sadrazam buyruklar verirdi. Bu emirler,
“Dersaadetim ve Bilâd-ı selâse kadıları
efendilere hüküm ki” hitabıyla dördüne
veya örneğin “Mahrusa-i Galata Kadısı
efendiye...” hitabıyla ilgili kadıya yazılırdı.
Dersaadet ve Galata mollalarının
(kadılarının) bir görevleri de limana
gelen gemicilerin, gezginlerin, elçilik
görevlilerinin güvenliklerini sağlamak,
sorunlarını çözmekti.
İstanbul’un, yönetimden, güvenlik
ve iaşe işlerine kadar sorunlarına
sadrazamla birlikte bakan dört ‘kadı’nın
muayyen birer makamı yoktu. İstanbul
Efendisi/ Dersaadet Kadısı, dava
dinleme-duruşma görevini Mahmutpaşa
Camii‘nde veya evinde, Galata Kadısı
Arap Camii avlusundaki meşrutada,
Üsküdar ve Eyüp kadıları evlerinde yapar;
ilam, hüccet, dava, tescil, vakıf, nikâh
işlemlerini yardımcıları şer’iye kâtiplerine
yazdırır, sicil defterlerine işletirlerdi.
Yargı, yönetim, denetim işlerindeki
yardımcıları, kethüda, bab naibi, ayak
naibi, muhtesip, kâtip, kassam, muhzır,
subaşı, asesbaşı, böcekbaşı, tellal, kolcu,
suyolcu, mimar ve kalfalardı. Dersaadet,
Eyüp ve Üsküdar kadıları bu beldelerdeki
evlerinde, Galata Kadısı İstanbul’da
oturur, her sabah bir kayıkla Karaköy’e
geçer, akşam dönerdi.
Resim 6. İstanbul ve Bilâd-ı Selâse Kadıları
Çarşamba Divanı’nın üyeleriydi. Bu kadılar büyük
merasimlere özel kuşamlı atla, kallavi kavukla ve
kürkle katılırdı.
Eyüp’ün kadılık sınırı Çatalca’ya
kadardı. Galata Kadılığının
yönetim alanı Kasımpaşa’dan,
Beşiktaş’a, oradan Boğaz
köylerine kadar uzanırdı.
Üsküdar Anadolu yakasında
tek merkezdi; kadılık sınırları
Adalar’ı, Beykoz’u ve Gebze’yi
içine almaktaydı. Bu beldelerin
de nahiye, mahalle ve köyleri
bulunuyordu.
Cülus, muayede (bayramlaşma) ve diğer
merasimlere dört kadı da teşrifat gereği
çağrılır; bayram tebriklerinde padişah,
ilmiye ileri gelenleri sırasında bunlara da
tahtından doğrularak el öptürürdü. Bu
davranış, padişahın ilmiye mensuplarına
saygısının işaretiydi. Sıradan günlerde
sade binişli (kumaş cübbe), sarıklı ve
mavi mest pabuçlu görülen İstanbul
kadıları, merasimlerde örf denen büyük
oval sarık, mevsime ve merasime göre bol
yenli kürk giyerek yer alırlardı. Atlarına,
saçaklı abaî (rişe) denen sırma işlemeli
püsküllü gaşiye örtülür, yanlarında keçeli
çuhadarlar yürürdü.
karşı sorumlu olan sadrazamın görevi,
İstanbul’un asayişi ve ticaret düzeniydi.
Bu amaçla narh uygulamalarını teftiş
etmek, suçüstü cezalar vermekti (Resim
5). Sadrazam seferde veya padişahla
Edirne’de ise bu sorumluluğunu vekili
Sadaret Kaymakamı üstlenir, Çarşamba
Divanı’na da başkanlık ederdi.
Resim 5. Çarşamba Divanı oturumları gibi
Kol Denetimi de sadrazam başkanlığında yapılırdı.
Çarşamba günleri sabah namazından
sonra Paşakapısı Divanhanesine gelen
dört kadı, sadrazamın gelmesini
beklerler, sadrazam “sabahınız hayrola”
diyerek kadıları selamlayıp sadra (baş
sedir) geçer, sağına İstanbul ve Eyüp
kadılarını, soluna Galata ve Üsküdar
kadılarını buyur ederdi (Resim 6).
Divanda sadrazamın veya vekili sadaret
kaymakamının Selimî kavuk ve erkân
Resim 7. İstanbul ticaret merkezlerinin odak noktası 'Çarşı-yı Kebir' de denen Kapalı Çarşı
kürkü giyimli olması teşrifat gereğiydi.
Oturum başlayınca sadrazam önce
şikâyetleri dinleyip kadılara sorar,
buyrukları kendisi verirdi. İkinci
aşamada, İstanbul ve belde kadıları
temyiz duruşmaları yaparlardı. Divanda
görülen şer’i davalar “sicil” denen yargı
defterine işlenirken idari-örfî konu ve
kararlar için kayıt tutulmazdı.
Oturumun kent yaşamı bakımından daha
önemli örfî (yönetsel) konuları üçüncü
aşamada; iaşe, yakacak, fiyat/narh,
güvenlik, bayındırlık, imar ve inşaat,
iskân, yol, temizlik, su-çeşme hizmetleri,
taşımacılık, ulaşım, yem, yangın, salgın,
göç, iskele, çarşı pazar, gedik (yeni
dükkân açma) işleri görüşülerek gereken
kararlar alınır, buyruklar yazılırdı.
Divan-ı Hümayun teşrifat ve
geleneklerinin uygulandığı Çarşamba
Divanları, öğleye doğru kuşluk yemeği
servisiyle biter, sıra “Büyük Kol” denen
denetime geldiğinde buna katılmaları
gerekmeyenler, sadrazamdan izin alarak
ayrılırlardı.
Büyük Kol / Kola Çıkma
“Çıkdıkça sa’adetle kol’a dûş-i felekde
Zer-meş’ale-i mâh müheyyâ mı değildir”1
(Nailî)
Çarşamba Divanı’nın son aşaması
gösterimsel denetim turu olan Büyük
Koldu ve sadrazamın, arada padişahın da
“tebdilen” (tanınmayacağı kıyafetle) sık
sık kent denetimine çıkmaları gelenekti.
Kol denetiminde, kavga, dalaşma gibi
yakışıksız durumlarla çöp yığınları, enkaz
ve çukurlarla karşılaşılmaması, esnafın
da dükkânlarına çekidüzen vermesi
için mumcular denen bir meşaleci ekibi
önden giderdi.
Çarşamba Divanı Oturumları
Dersaadet (İstanbul: bugünkü Suriçi),
Galata, Havass-ı Refi’a (Eyüp) ve Kasaba-i
Üsküdar kadılarının her Çarşamba
sabahı, sadrazamın başkanlığında
Paşakapısı Divanhanesinde, bazen
sadrazamın konağında, İstanbul
gündemli divan kurmaları kanun-ı
kadim (eski ve değişmez yasa) idi. Divan
öncesinde sadrazamın, yeni beylerbeyleri
ve sancakbeylerini yeniçeri ağasıyla
birlikte kabul etmesi gelenekti.
Payitahtın yönetiminden padişaha
Resim 8. Kol denetimi sırasında hafiyelik,
habercilik ve kılavuzluk hizmeti yapan
Vezir Baş Tebdili, Vezir Tatar Ağası,
Kol Başı ile Salma Çuhadarı
1“Evren içinde denetime mutlulukla çıktığı zaman
Ay onun önünde altından meşale tutar”
N. Sakaoğlu çevirisi
Resim 9. Büyük Kola katılan yeniçeri subaylarından
Baş Çavuş, Orta Çavuşu ile Koloğlu Baş Çavuşu
Resim 10. Sadrazamın yakın korumalarından Şatır
İSTANBUL
ÖZEL SAYISI
2016
17
Çarşamba Divanının “Büyük
Kol” denilen kent teftişi
heyeti, Hocapaşa, Sirkeci,
Eminönü, Unkapanı, Yağkapanı,
Balkapanı, Yemişkapanı ve
çarşılar içinden geçip, Zeyrek
Yokuşu, Saraçhanebaşı, Uluyol
ve Divanyolu’nu izleyerek
Paşakapısı’na dönerdi.
Sadrazam, bayındırlık ve ticaret
düzeninden sorumlu görevlilerle, çarşı
pazar yoğunluklu semtleri denetlerken
(Resim 7), Bilâd-ı Selâse kadıları da kendi
beldelerinde kola çıkarlardı.
Paşakapısı binektaşında at binen
sadrazam; maiyetindeki İstanbul
kadısı, Yeniçeri ağası veya sekbanbaşı,
veziriazam ağaları, kapı kethüdaları,
Dergâh-ı Âli çavuşları, subaşı, asesbaşı,
cebeci ve topçu çavuşları, kadı kethüdası,
ihtisap ağası, mimarbaşı, Bostancı
odabaşısı, çardak çorbacısı, kol oğlanları,
saraçbaşı ve şatırlardan oluşan “kol”un
ortasında, kanunname gereği önünde,
iki yanında, arkasında - eski deyimle göz
büyülgü (gözdağı) verip korku salangörkemli bir heyetle hareket ederdi
(Resim 8-16).
Büyük kol, Hocapaşa, Sirkeci, İskele
Resim 11. Büyük Kol’un ceza uygulayıcıları olan
Yeniçeri Ağası, Ağa Yamağı ile Falakacı Başı
2 Fındıklı Şemdani-zade Süleyman Efendi'nin Osmanlı Tarihi
başı (Eminönü), Unkapanı, Yağkapanı,
Balkapanı, Yemişkapanı, çardaklar
ve çarşılar içinden geçerek (Eyüp’e de
uğrandığı olurdu), Zeyrek Yokuşu,
Saraçhanebaşı, Uluyol ve Divanyolu’ndan
Paşakapısı’na döner, kent teftişi
tamamlanırdı.
Üç dört saat süren bu turlamada sık
sık durularak ürün kalitesi, dükkân
ve işyerlerinin düzeni, bakkal, fırıncı
ve kasap esnafının temizliği, ekmeğin
pişkinliği, ölçüsü, etlerin yağ oranı ve
tazeliği, narhlara uyulup uyulmadığı,
terazi ve dirhemler; arasta, kapan, han
ve sokaklar, çeşmeler denetlenirdi.
Sadrazamın durmak, inmek istediği
yerde, yeniçeri ağası atının dizginini
tutarak inmesine yardım eder, o ve
İstanbul kadısı karşısında el pençe durur,
sormadıkça konuşmazlardı. Sadrazam;
narhları kadıya, yol, çeşme, temizlik...
gibi işleri belediye başkanı konumundaki
ihtisap ağasına sorardı. Denetimler
sırasında cezalandırmalar, esnafın ve halkın
gözü önünde yapılırdı. Bu uygulamaların,
yol ortasında falakaya yatırmak, bayat
etleri, pişmemiş ekmekleri köpeklere
yedirmek gibi tarihe geçmiş öyküleri
vardır. Örneğin, Hekimoğlu Ali Paşa’nın,
1732deki sadaretinde, ilk kola çıkışında
Paşakapısı’ndan Eyüp’e gelesiye 22 ekmekçi,
bakkal ve kasap astırarak esnafa ve halka
gözdağı verdiği, Mür’i’t-Tevârih’te2 yazılıdır.
Sadrazam seferdeyse vekili olan sadaret
kaymakamı Çarşamba Divanı’na
kendi konağında başkanlık eder, kola
çıkardı. Ancak, yeniçeri ağası da seferde
olacağından onun yerini sekbanbaşı alır, kol
önünde de mumcuların yerine kollukçular
yürürdü
Kaynakça
Sonuç
Mumcu, A., Hukuksal ve Siyasal Karar
Organı Olarak Divan-ı Hümayun, ss.
148,166.
Sadrazam padişahın mutlak vekili ve
payitaht İstanbul’un yöneticisi, Çarşamba
Divanı da danışma ve yargı kuruluydu.
Bu sistemin İstanbul’un fethini izleyen
ilk örgütlenme sırasında Mahmud
Paşanın ilk sadrazamlığı (1453-1466),
Hızır Paşa’nın İstanbul, Molla Hüsrev,
Molla Güranî ve Molla Arap’ın da belde
kadılıkları evresinde başladığı; 1834’te
İstanbul kadısının, Pazartesi ve Perşembe
günleri yabancı tacirlerin davalarına
bakmakla görevlendirilmesine,
Tanzimat’ın yönetim ve yargı
yeniliklerine, İstanbul Şehremaneti’nin
(belediye ve valilik) kuruluşuna kadar
dört yüzyıl sürdüğü söylenebilir.
Evliya, Seyahatnâme, c. 1, ss. 363, 432,
440, 462, 472.
Mantran, R., İstanbul I, ss. 127-139.
Ortaylı, İ., Türkiye İdare Tarihi, s. 157.
Sakaoğlu, N., “Bilâd-ı Selase” D.B.
İstanbul Ansiklopedisi, c. 1, ss. 228-229.
Sakaoğlu, N., “Bilâd-ı Selase” D.B.
İstanbul Ansiklopedisi, c. 2, ss. 228-229.
“Tevki’î Abdurrahman Paşa
Kanunnameleri”, Millî Tetebbular
Mecmuası, sayı 3, ss. 501-503.
Uzunçarşılı, İ. H., Osmanlı Devletinin
İlmiye Teşkilâtı, ss. 96-101, 137, 212.
Uzunçarşılı, İ. H., Osmanlı Devletinin
Merkez ve Bahriye Teşkilâtı, ss. 40-181.
Uzunçarşılı, İ. H., İstanbul ve Bilâd-ı
Selâse Denilen Eyüp, Galata ve Üsküdar
Kadılıkları, İstanbul Enstitüsü, c. III, ss.
25-32.
Ziyaoğlu, R., Belediye Rehberi, ss. 39.
Resimler için Kaynakça
Resim 1-4, 7 Necdet Sakaoğlu Arşivi.
Resim 5, 8-16 Mahmut Şevket Paşa,
Osmanlı Teşkilât ve Kıyafet-i Askeriyesi.
Büyük kol bitip Paşakapısı’na
dönüldüğünde çeşnigirler sadrazama ve
görevlilere sofralar kurar, sonra herkes
dağılırdı.
Resim 12. Büyük Kola katılan ocak zabitlerinden
Kethuda Başı, Çorbacı ile Odabaşı
Ergin, O., Mecelle-i Umûr-ı Belediye,
ss. 299 ve devamı.
Resim 6 “İstanbullu Rum Ressamlar
Topkapı Sarayı'nda” sergisinin afişi, 2011.
Resim 13. Büyük Kola katılanlardan kadıya
yardımcılık eden Sekbanbaşı ile Subaşı
Resim 14. İstanbul çarşılarının güvenlik
sorumluları: gündüz denetçilerinin amiri Asesbaşı
ile gece denetimlerinden sorumlu Böcekbaşı
“Kanun-ı Divan-ı Çarşanba”
O gün şehir kadısı, Galata, Eyüp ve Üsküdar kadıları sadrazam sarayına gelirler.
Sadrazam selimî ve erkân kürküyle Divanhâne’ye çıkar. Cuma tertibi üzere divan
edip davâ dinler. Kulların işlerini şer’i-şerif üzere görür. Husumet ve nizaları keser.
Osmanlı kanunlarını icra eder. Lâzım geldikçe kadı efendilere dinletir. Divandan
sonra yemek yenir. Yeni beylerbeyi ve sancakbeyleri yeniçeri ağasıyla sadrazamın
huzuruna çıkarlar. Sadrazam kanûn-ı kadîm üzre kol dolaşmak dilerse selimî ve
erkân kürkü ve divân rahtlı atla şu tertipte hareket eder: ibtida subaşı perişânî
sarıkla, asesbaşı süpürge sorguçla yoldaşlarının önüne dizilip atbaşı eşerler.
Çardak çorbacısı süpürge sarıkla, şehir kadısı kethüdası perişânî sarıkla beraber
giderler. Dergâh-ı âli çavuşları mücevveze, çavuşbaşı selimî ve dîvân rahtlı atlarla
eşerler. Şehîr kadısı örflü yalnız eşer. Yeniçeri ağası selimî ve divân rahtlı atlarla
eşer. Üsküflü ve serâser kuşaklı mumcular önde iki sıra piyâde yürürler. Kapı
kethüdaları bunların önünce ikişerli yürürler. Kol oğlanları, sadrazamın önüne
düşüp mumcuların ortasında yürürler. İhtisap ağası perişânî sarıkla ve orta
kuşaklı elinde değnekle sadrazamın sağ üzengisi yanında yürür. Terazi götüren,
sadrazamın önünde şatırların ortasında saraçbaşıyla, süpürge sorguçlu muhzır
ağa sağ üzengide, Bostancılar ortabaşısı solda yürürler. Darp ve tazir âletlerini
bunlar götürür, yakalama ve dövmeyi bunlar yapar. Kethüdayerleri, cebeci ve
topcu çavuşları veziriazam ağalarıyla geride karışık yürürler. Bu üslûpla saraydan
çıkıp iskele yolundan, zahire yoklamak için Unkapanı’na uğranır. Attan inmek
lâzım geldikte çavuşlar dışında cümlesi atlardan inip hazır olurlar. Sadrazamın
yeniçeri ağası attan indirip ihtisap ağasının elindeki değneği alıp verir. Zahire
işlerini yokladıktan sonra at binilip Zeyrekbaşı’na (günümüzde Saraçhane’nin
İstanbul Büyükşehir Belediyesi tarafı) doğru giderler. Narh işlerinde satıcı ve
müşteriye gadrolmamak üzere düzeltip tutmayanların hakkından gelirler. İktiza
ederse şer’le ol gün siyâset (idam) ve mucib-i ibret ederler. Fırınlarda ekmek
yoklamada, ihtisap ağası fırından etmek alıp sadrazama verir. Ekmeği kırar bakar
ve çekdirir, bahanesi (kusuru) yoksa geçer. Tazire müstahak ise ve dirliği yoksa
hemen orada herkesin önünde yatırıp dövdürür. Eğer dirliği varsa zâbitine (ocak
odabaşına) teslim ve tazîr ettirir. Sadrazam nerede durursa kadı efendi ve yeniçeri
ağası karşısında atlarını çekip dururlar. Hitap ve sual olmadıkça söylemezler.
Sadrazamdan gayri bir ferde söz söylemek kanun değildir. Sadrazam narha dair
suali kadı efendiye ve ihtisab ağasına buyurur. Kasaplarda et az yahut arıksa
yeniçeri ağasından sorar. Sadrazam Zeyrekbaşı’nda Divanyolu üzerinden kendi
sarayına varır. Cümlesi selâmlayarak evlerine giderler. Sadaret Kaimmakamı
olanlar da bu kanunları icra ederler. Yeniçeri ağası yerine sekbânbaşı, mumcular
yerine de kollukçular yürür.
Resim 15. Büyük Kol zabitlerinden Kollukçu Zabiti,
Kara Kollukçu ile Kollukçu Çavuşu
Resim 16. Kol hizmetlilerinden Sebilci ile Saka
İSTANBUL
ÖZEL SAYISI
2016
19
Narh Kanunu
Dükkân sahiplerinin aşırı fiyatla
müşterilere zarar vermemesi için
padişah narh koydurtur. Dünya
işlerinin müdürü ve devlet vekili
olan sadrazam bilenlere danışarak,
satana ve alana zarar olmasın diye
yiyeceklere ve diğer gereksinimlere
narh koyulması için kadılara fermân
buyurur. Onlar da ferman gereği
narh belirleyip icrasını takip eder,
uymayanları cezalandırırlar. Narh
işleri umumi meseledir. Ferman
buyrulmadıkça indirilmez ve zam
yapılmaz. Sık sık fiyat yükseltme
ve indirme fermanı vermekte
gâyet ihtiyatlı olmalı ve danışmada
bulunmalıdır. Muhtekirler ve
işine hile katanlar ve işini pis
yapanlar, ekmeği çiğ pişirenler
ve eksik satanlar hâllerine göre
cezalandırılmalıdır.
Vekil-i devlet sadrazam narh işlerine
bizzat dikkat etmelidir. Zira âlemin
rahatının bir maddesi de narh icrası,
çarşı esnafının ve pazar işlerinin
intizamıdır. Kadim kanunnamelerde
böyle yazılmıştır.
SÖZLÜK
ALAY: Resmi tören.
ANADOLU KAZASKERİ: Yargıtay
yargıcı. Anadolu yargıçlarının başı.
ARASTA: Eski çarşılarda aynı işi
yapanlara özel sokak.
BEYLERBEYİ: Osmanlı eyaletlerinde
mülki ve askeri en büyük yönetici.
BİLAD-I SELASE: İstanbul’un
banliyösü sayılan Eyüp, Galata, Üsküdar
yerleşimleri.
BİNEK TAŞI: Kapı önündeki ata veya
arabaya binişte inişte kullanılan
yüksekçe taş.
BİNİŞ: Padişahın ziyaret veya gezi
amacıyla günübirlik saraydan çıkışı.
BOLYENLİ: Törenlere özel kolları ve
eteği uzun kürk.
BOSTANCI ODABAŞISI: Saray
bostancı örgütünün bölük komutanı.
BÖCEKBAŞI: Geceleri çarşılarda
dolaşan eski polis.
BÜYÜK KOL: Sadrazamın
başkanlığında yapılan çarşı ve kent
denetimi.
CEBECİ: Ordu silahlarının bakımını ve
korunmasını yapan askeri sınıf.
CUMA DİVANI: Sadrazamın ikindiden
sonra konağında yaptığı toplantı.
CÜLUS: Yeni padişahın tahta oturması.
ÇARDAK ÇORBACISI: Çarşılarda
esnaf şikâyetlerini dinleyen görevli.
ÇEKDİRME: Tarttırma.
ÇEŞNİGİR: Protokol şölenlerinde sofra
hizmetlerini yürüten saray görevlisi.
DARP VE TAZİR: Kadının suç ve
kabahate göre hükmettiği dayak cezası.
DERGÂH-I ÂLİ ÇAVUŞU: Saray
kapılarını bekleyen yüksek görevli.
DERSAADET: İstanbul’un Osmanlı
Devleti zamanındaki başkent unvanı.
DİVAN RAHTI: Tören eyeri.
KEÇELİ ÇUHADAR: Başına yeniçeriler
gibi keçe külâh giyen Paşakapısı görevlisi.
MÜDDET-İ ÖRFİYE: Bir görevde
kalma süresi.
SİCİL DEFTERİ: Kadı ilâmı denen resmi
yazıların kaydedildiği defter.
KENAR NAİBİ: Küçük yerleşimlerde kadı
adına davalara bakan hukuk bilen kişi.
MÜDERRİS: Medrese denen eski
okullarda ders veren öğretim görevlisi.
KETHÜDA: İşgüder.
KETHÜDA YERİ: İşgüderin yardımcısı.
MÜHEYYA: Hizmete veya
gidişe hazır olan.
SİYASET: (yaygın anlamından farklı
olarak) idam cezasına çarptırma.
KIZIL ELMA: Osmanlı Devletinin
genişleme siyasetinde varılmak istenen en
son sınır: Budin.
NARH : Kadının ilgili esnaf temsilcileri
ile görüşerek gereksinim maddelerine
koyduğu fiyat.
KOL : Bir denetim işi için belirlenen
kadro veya gidilecek yer.
OCAK : Askeri örgütlerin
kışla ve görev yerleri.
KOLOĞLANI: Çarşı pazar denetimi
yapan eski zabıta görevlisi.
ÖRF: Din kurallarına göre değil öteden
beri uygulanan yerleşik kurallar.
KOLCU: Kırları yolları geçitleri bekleyen.
ÖRF: Oval kavuk.
KOLLUKÇU: Şehir surlarının kapılarında
giriş çıkışları kontrol eden asker.
PAŞAKAPISI – BABIALİ: Saraydan sonra
Osmanlı Devletinin yönetim merkezi.
HÜKÜM: Padişahın veya sadrazamın
yapılmasını buyurduğu iş.
KUBBEALTI: Topkapı Saraında divan
üyelerinin (bakanlar kurulu) toplandığı
büyük salon.
PAYİTAHT: Padişahlık tahtının ve
sarayın bulunduğu kent: saltanat
başkenti.
İBTİDA: İlk önce
KULLUK: Karakol.
İHTİSAP AĞASI: Günümüzdeki belediye
başkanı karşılığı unvan.
MAH: Ay takvimine göre 30 günlük zaman
dilimi, ay.
PERİŞANİ: Rastgele dolanmış
görünümü veren beyaz tülbentten sarık.
İKİNDİ DİVANI: Sadrazamın ikindiden
sonra yaptığı toplantı: Cuma divanı.
MAHREC MEVLEVİYETİ: İllerin
kadılık kadrosu.
İLMİYE: İslam öğretisine göre medrese
dersleri veren, kadılık yapanlar.
MAHRUSA-İ GALATA: Galata kenti.
ERKAN KÜRKÜ: Törenlere özel kürk
üstlük.
EŞMEK: At yürüyüşü.
FALAKAYA YATIRMAK: Şer’an verilen
ceza gereği kişinin ayak tabanlarına
vurulan sopa.
GALATA MOLLASI: Galata bölgesinin
yargı ve yönetim amiri kadı.
GAŞİYE: Eyer.
GİDİŞ: Padişahın veya saray halkının bir
amaçla saraydan çıkış ve dönüşleri.
HAVASS-I KONSTANTİNİYE –
HAVASS-I REFİ’A: Eyüp’ün eski adı, has
çiftlikler.
HÜCCET: Divan-ı Hümayundan verilen
kanıt belgesi.
İSTANBUL EFENDİSİ: İstanbul’u
yöneten ve yargı işlerine de bakan büyük
kadı.
İHTİSAP AĞASI: Tanzimattan önce
İstanbul’un kent sorunlarına bakan
belediye başkanı.
KADI KETHÜDASI: Büyük kadıların
günlük iş ve ilişkilerine bakan görevli.
KALFA: Mimar yardımcısı.
ARIK: Etin yağsız, yavan olması.
DERSAADET KADISI: İstanbul’un
yargı ve yönetim işlerine bakan yargıç.
KANUN-I KADİM: Osmanlı Devletinin
kuruluş evresinden beri uygulanan yasalar.
ASES BAŞI: İstihbarat işleri yapan sivil
polis.
DİRHEM : Yaklaşık 3,2 gramlık eski
tartı ölçüsü.
KAPIKULU: Devletten aylık, 3 aylık ulufe
denen ücret alan paralı asker.
AT DİVANI: Padişahın, atının dizgini
elinde, ayağı üzengide komutanlarla yaptığı
görüşme.
DİRLİĞİ OLMAK: (metinde) Yeniçeri
kurumuna bağlı olmak, ulufe alma hakkı
olmak.
KAPI KETHÜDASI: Yarı bağımsız beylerin
İstanbul’daki sorumlu temsilcileri.
AYAK NAİBİ: Kent kadısının uzak
semtlerde görev yapan, görevine yürüyerek
ya da katırla giden yardımcısı.
DİVANHANE: Paşakapısında sadrazam
başkanlığındaki toplantıların yapıldığı
salon.
BAB NAİBİ: Büyük kadıların yardımcıları.
BELDE KADISI: Küçük yerlerde kadılık
görevi yapan.
DİVAN-I HÜMAYUN: Sarayda
sadrazam başkanlığındaki büyük kurulun
toplantı salonu.
KASSAM: Ölenin mirasını varislere
paylaştıran hukukçu.
KANUNNAME: Sürekli yürürlüğü
sözkonusu olan padişah yasası.
KAPAN: ithal edilen emtianın kalite
kontrolünün ve fiyatlamasının yapıldığı
ticaret hanı.
MAHRUSA-İ SALTANAT: Osmanlı
Devletinin başkenti : İstanbul.
MEDİNE-İ ÜSKÜDAR: Üsküdar kenti.
MEŞALECİ: Devlet görevlileri geceleri
bir yerden bir yere giderken önlerinde
ışık tutan kişi.
MİMAR BAŞI: Kamu mimarlarının en
büyüğü.
RUMELİ KAZASKERİ: Osmanlı
Devletinin Avrupa topraklarındaki
kadılarının başı.
SAÇAKLI ABAİ – RİŞE: Törenlerde
devlet büyüklerinin bindiği atların süslü
eyerleri.
SADARET KAYMAKAMI: Sadrazam
seferde iken İstanbul’da ona vekillik eden
vezir.
SADRAZAM: Padişahın mührünü
taşıyan en büyük vezir, devlet vekili.
MOLLA : Mahreç (il) kadısı.
SALI DİVANI: Salı günkü divandan sonra
kalan işlere sadrazamca Paşakapısı'nda
bakılması.
MEVLEVİYET: Yüksek düzeydeki
kadılık.
SALTANAT: İrs-soy yoluyla kazanılan
egemenlik hakkı, padişahlık, hükümdarlık.
MUAYEDE: Bayramlaşma töreni.
SANCAKBEYİ: Vilâyetten küçük, kazadan
büyük mülki ve askeri bölgelerin yöneticisi.
MUCİP-İ İBRET: Ceza uygulamasının
görenlere ders olacak şekilde yapılması.
SUBAŞI: Kentlerde ve kazalarda
garnizon, jandarma komutanı.
SUYOLCU: Kente gelen su kanallarını
denetleyen ve onartan görevli.
SÜPÜRGE SORGUÇ: Kavuk önündeki
yelpaze biçimli sorguç.
ŞATIR: Kortejlerde padişahın veya
sadrazamın atının iki yanında yürüyen
tören askerleri.
ŞEHREMANETİ: Başkent İstanbul’un
tanzimatta kurulan belediye yönetimi.
ŞEHİR KADISI: İl merkezinde yargı ve
yönetim işlerine bakan yargıç.
ŞERİAT : Kuran hükümlerine göre
düzenlenmiş olan yasaların tümü.
ŞERİYE KATİBİ: Kadının hükümlerini ve
kararlarını sicil defterine yazan.
TAZİRE MÜSTAHAK: Cezalandırılması
gereken.
TEBDİL: Padişahın ve vezirlerin
tanınmadan denetim yapmak için
giydikleri kıyafet.
TEŞRİFAT: Protokol. Törenlerde
katılanların yerlerini ve davranışlarını
belirleyen kurallar.
ÜSKÜF: Saray görevlilerine özel tepesi
yuvarlak silindir biçiminde külah.
VEKİL-İ DEVLET: Sadrazamlar için
kullanılan unvan.
VEZİR: Divan üyeliği ve valilik yapan en
yüksek saltanat görevlisi.
MUHTESİB: Yani ihtisab ağası, eski
belediye başkanı.
SARAÇBAŞI: Saraçların çalıştığı büyük
saraçhane çarşısının esnafça seçilen
yöneticisi.
MUHZIR: Davacı ve davalıyı kadının
huzuruna getiren yargı görevlisi.
SEKBANBAŞI: Yeniçeri ocağının yeniçeri
ağasından sonra gelen büyük komutanı.
MUMCU: Eski protokolde kortejin
önünde yürüyen ve göstermelik mum
taşıyanlar.
SELİM-İ KAVUK: Alın kısmı dar, üstü
geniş, yarı kübik padişah başlığı.
YENİÇERİ AĞASI: Kapıkulu ordusu
denen yeniçeri ve sipahilerin en büyük
komutanı.
SERASER: Üzeri altın ipliklerle bezeli
değerli kumaş.
ZABİT: Ordu subayı veya yakalama
tutuklama görevlisi.
MÜCEVVEZE: Yüksek konik kavuk.
VEZİR-İ AZAM AĞASI: Sadrazamın
özel işlerini yürüten kamu görevlisi.
İSTANBUL
ÖZEL SAYISI
2016
21
İSTANBUL ÖZEL SAYISI / 2016
Doç. Dr. Esin Ö. Aktuğlu Aktan
Yıldız Teknik Üniversitesi, Mimarlık Fakültesi,
Şehir ve Bölge Planlama Bölümü.
esinaktan@hotmail.com
DOĞAL YAPI ve İKLİM BAĞLAMINDA
İSTANBUL’UN BİÇİMLENİŞİ
İstanbul’un morfolojik gelişim süreci
çok çeşitli yönlerden incelenebilir.
Morfoloji kavramının içeriği nedeniyle
birçok alanla ilişkilendirilip oluşum
sürecine katkısı üzerinde durulabilir. Bu
yazıda İstanbul kentinin yer seçimi ve
biçimlenmesi doğal yapı ve iklimin etkisi
açısından incelenmektedir.
Kentlerin yer seçimi, biçimlenişi ve
gelişiminde doğal faktörlerin rolü
büyüktür. Doğal faktörler arasında
doğal yapı ve iklim, insanların en
temel ihtiyaçlarından barınma konusu
bağlamında önemlidir. Uygun coğrafi
(fiziksel) şartlar ve yaşanabilir iklim
koşulları kentlerin sürekliliğini sağlarken,
toplumuna da konfor ve güven duygusu
vermektedir.
Morfoloji1 (biçimbilim) çeşitli
alanlardaki biçimleri ve biçimlenmeleri
inceleyen bir bilimdir. Kentin içsel
(temel) yapısı (yer seçimi, doğal yapıya
uygunluğu, iklime duyarlı olması,
vb.) kentin fiziksel biçimlenişini
etkilemektedir. Bir kentin ‘fiziksel biçimi’
coğrafi ve tarihsel etkenlerin karmaşık
bir bileşiminden kaynaklanmaktadır;
ekonomik, sosyal ve kültürel olayların
sunduğundan farklı, oturmuş kavramsal
kategorilere göre daha kolaylıkla
izlenebilir bir düzen oluşturmaktadır.2
Plandaki fiziksel dış hatları ve düşey
görünümü veya dış çizgisiyle tanımlanan
büyüklük ‘biçimle’ yakın bağlantılıdır.
İstanbul’un morfolojik gelişimi ele
alındığında, 8000 yıllık geçmişi olan
kentin oluşumunu çok çeşitli faktörlerin
etkilediği anlaşılmaktadır. Makalede
bu faktörlerden doğal yapının ve
iklimin İstanbul’u nasıl cazip kıldığı ve
kentsel gelişimini nasıl yönlendirdiği
tartışılmaktadır.
İstanbul’un Doğal Yapısı
İstanbul Boğazı’nın iki yakasına
yayılmış olan İstanbul oldukça
karmaşık bir doğal yapıya sahiptir.
İstanbul Kocaeli Yarımadası ile Çatalca
Yarımadası üzerindedir. Kuzeyindeki
Doğal yapı ve iklim kentlerin
yer seçimi, biçimlenişi ve
gelişimi bağlamında önemlidir.
Uygun coğrafi şartlar ve
yaşanabilir iklim koşulları
kentlerin sürekliliğini sağlarken,
toplumuna da konfor ve güven
duygusu vermektedir.
Karadeniz ile güneyindeki Marmara
Denizi arasında kabaca kuzeydoğugüneybatı doğrultusunda uzanan
İstanbul Boğazı’nın; Karadeniz ve
Akdeniz kültürlerini birleştiren tek
denizyolu olması, Avrupa ile Asya
kıtalarını hem ayıran hem de bağlayan
konumu İstanbul’un tarih boyunca
gelişmesini tetikleyen ve diğer yerlerden
farklılaştırarak ona ayrı bir özellik veren
en önemli etkenlerdendir.3
İstanbul’un topoğrafyası, jeomorfolojisi,
hidrolojisi, toprak yapısı ve bitki örtüsü
incelendiğinde, binlerce yıl önce burada
yerleşmenin ve gelişmenin ne kadar
sürdürülebilir olduğu anlaşılmaktadır.
İstanbul’un ve çevresinin bugünkü
topoğrafik ve jeomorfolojik yapısı
uzun ve karışık bir evrimin sonucudur.
Milyonlarca yıla yayılan bir dizi jeolojik
olay sonucunda, bölgede çöküntü alanları
meydana gelmiş, çöküntü havzalarını
tortullar doldurmuş, Kocaeli ve Çatalca
az engebeli alanları oluşmuştur. İstanbul
ilinin yayıldığı alanın (Şekil 1) % 74,4’ünü
platolar, % 9,5’ini ovalar, % 16,1’ini
alçak dağlar ve tepeler kaplamaktadır.
Topoğrafyayı yükseltisi 100-200 m
arasında değişen alçak bir plato oluşturur.
Plato nispeten yakın bir jeolojik devirde,
kuzeybatı-güneydoğu doğrultusunda,
Belgrad Ormanı’ndan Aydos Dağı’na
doğru çekilecek bir eksen boyunca
kubbeleşmiştir. Bunun sonucunda
oluşan eğim koşullarının, akarsu ağını
da etkileyerek, akarsuların Boğaz’ın
batısında Marmara Denizi’ne, doğusunda
ise Karadeniz’e doğru yönelmelerine
yolaçmış olduğu düşünülmektedir. Plato
üzerinde yoğun bir vadi ağının varlığı
ve bütün bu vadilerin plato içine derin
bir şekilde gömülerek onu parçaladıkları
görülmektedir.
Platoyu yaran vadilerin en önemlisi
İstanbul Boğazı’dır. Bu yarılma ve onun
çok önemli sonuçları olan topoğrafik
parçalanma ve kuvvetli eğimler, Boğaz’ın
tabanındaki çok farklı kotları açıklar.
Denizin son yükselişi aşamasında Boğaz
Vadisi deniz tarafından kaplanmış,
aynı zamanda birçok vadi ağzında da
Büyükçekmece, Küçükçekmece, Haliç,
Terkos, Tuzla çevresindeki koylar ve
adacıklar, (Prens) Adalar(ı), Yenikapı ile
Yeşilköy arasında, bir kısmı sonradan
alüvyonlarla doldurulmuş, girintiler
meydana gelmiştir. Böylece İstanbul ve
çevresindeki bugünkü görünümün ve
kıyı çizgisinin ana hatları geçmişte ortaya
çıkmıştır.4
MÖ 7000 yıllarında Çanakkale
Boğazı’ndan deniz suyu girene dek
Marmara Denizi’nin tatlı ya da hafif
acımsı bir göl olduğu, Karadeniz’le5
su bağlantısının ise MÖ 5500 gibi
geç bir tarihte boğaz ile gerçekleştiği
anlaşılmıştır.
İstanbul’un Marmara kıyıları alçak
kıyılar grubuna girer. Yüksek ve falezli
kıyı özellikleri İstanbul Boğazı’nın
kuzey ağzının her iki yanında Karadeniz
kıyılarında Şile ve hatta Ağva’nın
doğusuna kadar uzanan alanda gözlenir.
İl genelinde yamaç eğimleri 45°den fazla
olan ve plato yüzeyinde aniden yükselen
kütleler dağ olarak tanımlanmıştır.
Yüksek kütleler özellikle kuzey-batı ve
güney-doğu uçlarında artmaktadır. İlin
güneydoğusunda yer alan Prens Adaları
da birer aşınım artığı tepe olup, sonradan
deniz basmasına uğramış alanlardır.
İstanbul’da sık vadi ağının plato yüzeyi
1 Morfoloji - ‘Biçim bir özün görünüşü, öz bir biçimin gerçeğidir. Biçim, özün devinimini sınırlayıcı olarak belirleyebileceği gibi geliştirici olarak da belirleyebilir.
Üretim biçimlerinde olduğu gibi önce geliştirici olurken sonra sınırlayıcılığa da dönüşebilir.’ O. Hançerlioğlu, 2008, Felsefe Sözlüğü, Remzi Kitabevi, İstanbul, 28.
2 Benevolo, 1993: 16.
3 Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, 3. cilt, 1994: 76.
4 Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, 3. cilt, 1994: 77, 78.
5 Ryan ve Pitman’ın (1998) ortaya attığı teoriden sonra, Giosan (2009) ve ekibinin Tuna Deltası’nda yaptıkları araştırma sonucuna göre,
Karadeniz’in su yüzeyi günümüze göre yaklaşık 30 m aşağıdadır.
Şekil 1. İstanbul Rölyefi
içinde derin bir şekilde gömülmesi ve
sonuçta platonun alçak rakımına
rağmen oldukça yüksek eğimler gösteren
‘façeta’lardan6 oluşan bir topoğrafyanın
varlığının insanlar tarafından toprağın
değerlendirilmesi ve kullanılması
üzerinde çok büyük etkisi olmuştur.
Geniş düzlüklerin azlığı ve eğimlerin
fazlalığı yerleşme yerlerinin seçiminde,
bunların gelişim tarzında ve ulaşım
ağlarının belirmesinde etkili olmuştur.
Yerleşmelerin büyük bir kısmı bazı
vadilerin ağızlarında deltalar veya
birikinti konileri üzerine kurulmuştur.
Boğazın girintileri olan Haliç, İstinye ve
Tarabya kıyıları da tipik birer ‘ria’dır7.
Boğaz boyunca, yerleşimler daha
antik çağda daima vadi ağızlarındaki
küçük düzlüklerde, çökelti alanlarında,
birikinti konileri üzerinde kurulmuştur.
Birbirinden yüksek alanlarla ayrılan bu
eski yerleşmelerin çevre ile iletişimleri
uzun süre eksik kalmıştır.
İstanbul İli’nin doğal yapı faktörlerinden
biri olan hidrolojik özelliklerinden en
önemlisi su kütleleri olan denizlerdir.
İlin kuzeyinde doğal bir sınır oluşturan
Karadeniz, kıtalararası bir içdeniz
özelliğine sahiptir. İlin güneyinde yer
Şekil 2. İstanbul Su Havzaları ve Koruma Kuşakları
6 Façeta - Yarılmaya başlayan bir fay dik bayırının oluşturduğu şev
7 Dik ve derin Boğaz kıyıları aynı zamanda “rialı kıyı” olarak da nitelendirilir. Rialı kıyı nispeten yüksek ve akarsularla derin bir şekilde yarılmış olan bir alanda,
vadilerin aşağı kesimlerinin sular altında kalmasıyla oluşan kıyı tipidir.
İSTANBUL
ÖZEL SAYISI
2016
25
alan diğer önemli su kütlesi Marmara
Denizi’dir. İki denizin arasındaki su
alışverişi İstanbul Boğazı’nda iki tabakalı
akıntı sistemini oluşturur. İstanbul
il sınırları içinde büyük akarsu veya
ırmak (dolayısıyla ova da) yoktur fakat
çok sayıda dere vardır. Jeomorfolojik
özelliklerin olumlu bir etkisi olarak, geniş
sahalara yayılmış, dallanıp budaklanan
kolların birleşmesi ile oluşan bazı vadiler,
su depolama ve baraj kurma bakımından
elverişlidir (Şekil 2).
İstanbul’da çok çeşitli toprak tipleri yer
alır. Bunlardan en yaygın olan toprak
tipi kahverengi orman topraklarıdır. Bu
topraklar İstanbul’un Doğu Yakası’ndaki
alanının bütün kuzey kesimlerini
bir kuşak halinde kaplar. Kahverengi
orman topraklarında görülen humus
nedeniyle su tutma yetenekleri zayıf
olduğundan buharlaşmaya elverişli zemin
meydana getiren bu tip kuru orman
ve maki elemanlarının yayılma nedeni
olarak gösterilebilir. Kumullar Çatalca’da,
kıyılardaki dar plaj şeritleri dışında
Terkos Gölü ile Karadeniz arasında
kalan sahada, Kocaeli Yarımadası’nda
ise Karadeniz kıyılarında Şile ve Ağva
gerisinde, Riva Deresi ağzında görülür.
İstanbul metropoliten alanının doğal
bitki örtüsü, orman, maki, ‘psödomaki’
(Karadeniz iklimine uymuş, değişime
uğramış, nemli karakterli, daha
ağaçcıl maki bitki toplulukları) ile kıyı
bitkilerinden meydana gelmektedir.
Çatalca ve Kocaeli Yarımadası’nda
iklim şartlarına uyan bitki toplulukları
kuzeyde “nemli” güneyde “kuru” türlerini
geliştirmiştir. Bitki örtüsünün sadece
iklimle değil toprakla da ilişkisi vardır.
Kireçsiz kahverengi orman topraklarında
kayın birlikleri, kahverengi orman
topraklarında ise meşe ve kestane türleri
görülmektedir.8 İstanbul coğrafi konumu,
topoğrafik yapısı, yükseltili arazisi, toprak
ve iklim özelliklerinin etkisiyle doğal
orman oluşumuna elverişli bir konumda
bulunmaktadır.
İstanbul, doğal yapının
olanaklarından yararlanılarak,
ılıman bir mikro-klimaya sahip
konumda, korunaklı bir alanda,
rüzgârdan korunan Haliç doğal
limanının kıyısında, Boğaz’ın
güneyinde kurulmuştur. Kent, İstanbul’un İklimi
İklim bir yerde uzun bir süre boyunca
topoğrafya, jeomorfoloji,
gözlemlenen sıcaklık, nem, hava basıncı,
hidroloji, toprak yapısı, bitki rüzgâr, yağış, yağış şekli gibi meteorolojik
ortalamasına verilen addır.
örtüsü ve konum bakımından olayların
Coğrafi bakımdan geçiş ve geçit alanı
olma özelliği taşıyan topraklarda yer alan
incelendiğinde, burada
İstanbul’un iklimi karmaşık bir yapıya
yerleşmenin ve gelişmenin ne sahiptir. İstanbul’da genel olarak üç ayrı
iklim tipinin etkileri görülür (Şekil 3).
kadar sürdürülebilir olduğu
Bunlar; Karadeniz kıyısında olması
sebebiyle Karadeniz’in nemli, Akdeniz’in
anlaşılmaktadır.
tipi, yağışı emme yeteneğine sahip olup
mikroorganizma türleri bakımından da
zengindir. İstanbul’da bir diğer önemli
alan kaplayan toprak tipi de kireçsiz
kahverengi topraklardır. Doğu Yakası’nın
güney kesimlerini, Batı Yakası’nda ise
kuzeydoğu ve güneybatı kesimlerini
kapsar. Gevşek ve taneli bileşimleri
Ege ve Marmara denizleri vasıtasıyla
kuzeye doğru uzanması ve bu civarda
önemli yükseltilerin bloke etmemesi
nedeniyle Akdeniz’in ılıman, iç bölgelerin
karasal iklimleridir. Bu farklı iklim
tiplerinin etkilerini bazen yanyana veya
ardarda göstermesi (yağışlı bir sabahın
ardından açık ve sıcak bir havanın
gelmesi veya tersi durum gibi) İstanbul’u
Marmara Bölgesi’ndeki diğer illerden
8 www.ibb.gov.tr/sites/ks/tr-TR/0-Istanbul-Tanitim/konum/Pages/Cografi Konum ve Stratejik Onem.aspx
9 Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, 4. cilt, 1994: 148.
10 M. Kadıoğlu, 2009: 203.
Hakim rüzgâr Karadeniz kıyılarında
ve İstanbul Boğazı’nda daha şiddetli
esmektedir; nedeni Boğaz’ın iki tarafında
yükselen arazinin oluşturduğu kanalın
rüzgârın hızını artırmasıdır. Bu nedenle
İstanbul’daki en şiddetli rüzgâr Boğaz’da
ölçülür.
Şekil 3. Marmara Bölgesi’nde İklim Bölgeleri
farklı kılar.9
Kentin coğrafyasının sunduğu iklim
koşulları kentin biçimlenişinde önemli
önermeler barındırmaktadır.
İstanbul’dan iki önemli siklon (alçak
basınç merkezi) yörüngesi geçer, her
ikisi de İstanbul ve yakın çevresinde
önemli miktarda yağış bırakır.
İstanbul’da yağışlara neden olan
siklonların yörüngelerinde meydana
gelen değişmeler (kuzeye veya güneye
kaymalar), İstanbul gibi doğu-batı
yönünde dar bir şerit şeklinde uzanan
kara parçasındaki su kaynaklarını önemli
oranda etkileyebilmektedir.10 Kuzeye
çıkıldıkça yağışın miktarı ve süresi artar.
Zaman zaman kuraklık olduğu gibi seller
de yaşanmaktadır.
Daha çok kuzeyli ve güneyli hava
akımlarının etkilediği İstanbul’da sert
kuzey rüzgârları birkaç gün hiç kesilmeden
estiğinde Marmara Denizi kıyılarında
1m.’yi bulabilen düzey değişikliği ölçülür.
Lodos fırtınaları sırasında da bu olayın tersi
meydana gelir. Böyle günlerde Boğaz’daki
akıntı rejiminde değişiklik görülür12
Doğal hava kanalları olan küçük vadiler
ve su yolları aynı zamanda kentin
havalandırılması ve hava sıcaklığının
düşürülmesinde önemli rol oynamaktadır.
Bazı durumlarda karşılaştığı engeller
rüzgârı değiştirebilir; bu durumda kentin
havalandırılması ve kent içindeki hava
sıcaklığının düşürülmesinde rüzgâr yeterli
olamamaktadır. Bölgesel rüzgârlar ancak
belli bir kritik değeri geçtiği zaman kent
içindeki havayı dağıtabilmektedir.
Hava sıcaklığı Marmara kıyılarından
Karadeniz kıyılarına doğru ve İstanbul
Boğazı’ndan iç kesimlerine doğru gidildikçe
azalmaktadır. En yüksek ortalama
sıcaklıklar Kartal'da, en düşük ortalama
sıcaklıklar ise Ömerli’de ölçülmektedir.13
İstanbul’da yıllık ortalama bağıl nem %
75 civarındadır. Hava sıcaklıkları havanın
nemine ve esen rüzgârın şiddetine göre
termometreden farklı olarak hissedilir.
Boğaz bölgesi; kıvrımları, keskin
dönemeçleriyle morfolojik yapısı, alt ve üst
akıntıları ile mevsimlere ve hatta günlere
göre değişen meteorolojik yapısıyla deniz
araçları için seyir açısından dünyanın
en tehlikeli ve en dar suyollarından
biridir. Boğaz’ı geçen gemiler en az on
iki kez rota değişikliği yapmaktadır. Üst
akıntıların kuzeyden güneye olması ve kış
aylarındaki şiddetli rüzgârı kaza riskini
artırmaktadır.14
Yakın gelecekte kentimizin
ikliminin karasal iklim yönünde
değişmesi beklenmektedir.
Bu nedenle, İstanbul için
planlama çalışmalarında
ikliminin minimumda değişmesi
yönünde duyarlı davranmak
önem kazanmaktadır.
İstanbul’un Biçimlenişi
Kentin Haliç ile Marmara Denizi arasında
yer alan üçgen şekilli bir yarımadada
kurulan ilk çekirdeğinin zamanla batıya
doğru aşama aşama genişlemesine
denk gelen Bizans, Septimus Severus,
Constantinus ve Theodosios surlarının
yerleri vadi sisteminin, su rezerv
alanlarının, engebeli (dağlık) alanların
ve topoğrafyanın belirlediği koşullara
bağlı oluşmuştur. Kentin gelişiminde
Değişik hava akımlarının etkilediği bir
alanda yer alan İstanbul’da yazlar sıcak
ve genellikle kurak, kışlar ise yağışlı ve
genellikle soğuk geçer. İlkbaharda serin,
nemli ve yağışlı havalar çoğunluktayken
sonbaharda serin ve nemli havalarla açık
havalar nöbetleşir.11
Genel olarak İstanbul için hakim rüzgâr
kuzeydoğu’dan (yılda ortalama olarak
130 günle) poyraz ile güneybatıdan
esen lodostur (Şekil 4). Lodosun
ardından yağmur yağmaktadır. Ancak,
yer şekilleri nedeniyle İstanbul’un bazı
ilçelerinde farklılıklar olabilmektedir.
Örneğin hakim rüzgâr yönü Kartal’da
kış ve ilkbahar aylarında batıdan,
sonbaharda ve yazın ise doğudandır.
Şekil 4. İstanbul’da Hakim Rüzgâr Yönü
11 Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, 4. cilt, 1994: 149.
12 Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, 4. cilt, 1994: 149.
13 M. Kadıoğlu, 2009: 207.
14 M. Kadıoğlu, 2009: 209.
Şekil 5. Tarihi Yarımada’nın topoğrafyası
İSTANBUL
ÖZEL SAYISI
2016
27
doğal koşullardan özellikle rüzgârdan
korunaklı bir liman olması yerleşmenin
önemini ve gücünü artırmıştır.
19. yüzyılın ortalarında kentin yayıldığı
alan yaklaşık 3 km. çapında ve yaya
erişim mesafesindedir. Bu dönem
İstanbul’un “yaya kenti” özelliği
gösterdiği bir dönemdir. 19. yüzyılın
ikinci yarısına kadar İstanbul’da kentiçi
yolculuklar büyük ölçüde ‘yaya’ olarak ve
‘kayıkla’ yapılmıştır.
Şekil 6. Boğaz’ın topoğrafyası ve yerleşmeler, 1905
ve tarih boyunca arazi kullanımında,
iki sırt bölgesi ile bunların arasında
yer alan vadi, uzun süreler önemli rol
oynamıştır (Şekil 5). Bu sırtlar üzerinde
gelişen yerleşme merkezlerinden esas
çekirdeğe yaklaşan bağlantıları da bu
hatları izlemiştir. Yerleşmeye ve yol
15 Bkz. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, 1994: 78.
16 Ç. Aysu, 1989: 172, 6.
geçirilmesine elverişli geniş düzlüklerin
azlığı, başlangıçta alansal yayılma
yerine bir ağacın dalları gibi kol kol
yayılan vadiler arasındaki sırtları izleyen
çizgisel bir kentsel gelişme ortaya
çıkarmıştır.15 Rüzgâr bu alanın özellikle
kıyı oluşumunda etkendir. Haliç’in
İzleyen zaman diliminde İstanbul içinde
toplu taşıma sistemlerinin evrimi kentin
gelişiminde önemli bir rol üstlenmiştir.
Tanzimat sonrasında devletin üst kademe
bürokratlarının Boğaziçi’nde oturmaya
başlamasıyla, kent Boğaz boyunca,
coğrafi olarak uygun alanlara sıçramalar
gerçekleştirmiştir. Boğaziçi’nde
yerleşmeler, önceleri alanın topoğrafik
özelliğine bağlı olarak, rüzgârlara
karşı korunaklı olan, koy içlerinde
ve vadi ağızlarında yer seçmiştir.
Karadeniz’in sert rüzgârından korunan,
vadideki akarsudan, alüvyonlu tarım
topraklarından, tatlı kaynak sularından
ve koydaki balıklardan yararlanan ilk
Boğaz sakinleri için bu alanlar yeterlidir.
Korunaklı koyların güneye bakan
yamaçlarında tarım ve kıyılarında
balıkçılık faaliyetleri ile geçinen daimi
köy yerleşmeleri oluşmuştur.16 Bu
yerleşmeler Boğaz’ın İstanbul’a en
yakın güney kısımlarından başlayarak
kentsel alana katılması ile kıyıda yalılar
ile ve iskele etrafında sınırlı alanda
genişleyerek gelişmiştir. Bazı koylar da
doğal kumul alanları, plaj ve dinlenme
alanları şeklinde kente hizmet etmiştir.
Kentin önceleri kompakt olan biçimi 20.
yüzyılın başlarında topoğrafik olarak
yükseltilerin daha az olduğu, bağlı olarak
banliyö hatlarının döşendiği Marmara
Denizi boyunca, doğu-batı yönünde,
doğrusal biçimde gelişmiş, daha sonra
kuzeye doğru noktasal sıçramalar ile
biçimlenme farklılaşmıştır. Yaya ulaşımı
ve denizyolu ulaşımı ağırlıklı İstanbul
kentinin 1916 yılında yerleşim olarak
yayıldığı alan yaklaşık 10 km. çapındadır
(Şekil 6).
Değerlendirme
İstanbul’u İstanbul yapan önemli
özelliklerinden önde geleni doğal
yapısıdır. Kent doğal yapının
olanaklarından yararlanılarak güneyde,
korunaklı bir alanda kurulmuştur.
İstanbul’un Boğaz ile iki kıtanın buluşma
hattında yerseçmiş olması yerleşmeye
stratejik önem de kazandırmaktadır.
Boğaz’ın iki yakasında ve Suriçi
platosunun kıyıya inen vadiler
çevresinde oluşan siluetle dünyanın
en güzel kentlerinden biri olarak
varlığını sürdüren İstanbul’u topoğrafya
yaratmıştır. İstanbul yaşamını da
deniz yaratır. Deniz İstanbul’un iki
yakasını ayırmaz, birleştirir. İstanbul,
denizden görülen karalar ya da karadan
görülen denizler kadar İstanbul’dur.
İmparatorluklar başkenti olmasını da
buna borçludur.17
Yukarıda aktarıldığı üzere su kenti olan
İstanbul’un yakın gelecekte ikliminin
karasal iklim yönünde değişeceği,
hatta bu yönde değişimin başladığı
konusunda uyarılar söz konusudur.
Bunun karşısında, İstanbul için
planlama çalışmalarında ikliminin
minimumda değişmesi yönünde duyarlı
davranılmalıdır. Örneğin, kent içinde
planlama çalışmaları sırasında rüzgârın
dikkate alınması hayati öneme sahip
bir kriterdir. Kentin havalanması için
rüzgârın özellikle yaz aylarında serinletici
etkisini arttırıcı doğal koridorların
açılması, sürdürülmesi, yerleşim lekeleri
arasında yeni koridorların oluşturulması
gerekmektedir.
Topoğrafyaya, akarsularına, göllerine,
bitki örtüsüne, ormanlarına yapılan
müdahaleler; İstanbul’un kıyıdan
koparak kuzeye su havzalarına ve
orman alanlarına doğru yayılmasına,
sakinlerinin ılıman iklimi
yaşayamamasına, yerleşme için uygun
olmayan alanlarda yaşamanın daha
kirletici ve masraflı olmasına sebep
olmaktadır.
Bir kentin kentsel gelişiminde, özünü
17 D. Kuban, 2009: 94-96.
kaybetmeye başladığı noktada kentin
sadece ismi kalır. Kentin doğal yapısı,
topoğrafyası, yükseltileri, akarsuları, bitki
örtüsü, iklimi, rüzgârı ve diğer doğal
özelliklerinin o kentin kurulma nedenleri
arasında olma olasılığı yüksektir.
Kentin gelişimi bu verilere uygun
yönlendirilmezse kentin karakteri değişir.
Doğal yapısı değişince bitki örtüsünden
iklimine, hatta rüzgârın kente etki
düzeyine kadar birçok değişiklik olur.
Önemli olan bu değişimin kentlerin
lehine çevrilmesidir.
Kaynakça
Aktuğlu Aktan, E. Ö., (2006), Kent BiçimiUlaşım Etkileşimine İlişkin (Tarihsel ve
Güncel) Yaklaşımlar ve İstanbul Örneği,
Yıldız Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri
Enstitüsü Şehir Planlama Programı,
basılmamış doktora tezi, İstanbul.
Aysu, Ç., (1989), Boğaziçi’nde Mekânsal
Değişim, İstanbul Üniversitesi Deniz
Bilimleri ve Coğrafya Enstitüsü, basılmamış
doktora tezi, İstanbul.
Benevolo, L., (1993), Avrupa Tarihinde
Kentler, Nur Nirven, çev., 1995, AFA
Yayıncılık, İstanbul.
Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi,
(1994), 3. ve 4. ciltler, Kültür ve Tabiat Vakfı
Yayını, İstanbul.
Giosan, L., F. Filip, S. Constantinescu,
(2009), Was the Black Sea catastrophically
flooded in the early Holocene? Quaternary
Science Reviews, 28: 1-6.
Kadıoğlu, M., (2009),“İstanbul’un
Rüzgârları”, İstanbul, cilt II, YKY Yayın,
İstanbul, ss. 199-209.
Kuban, D., (2009), “Topoğrafyanın yarattığı
kent”, Karaların ve Denizlerin Sultanı
İstanbul, cilt I., YKY Yayınları, İstanbul, ss.
93-113.
Ryan, W.B.F., Pitman III, W.C.,1998, Noah’s
Flood: The New Scientific Discoveries about
the Event that Changed History,.Simon &
Schuster, New York.
Soysal, M. (hazırlayan) (1996), Kentler
Kenti İstanbul, “Dünya Kenti İstanbul”
Sergisi’nin bilimsel kataloglarının metinleri.
(HABİTAT II), Tarih Vakfı Yayınları,
İstanbul.
Tekeli, İ., (2013), İstanbul’un
Planlanmasının ve Gelişmesinin Öyküsü,
Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul.
Yenen Z., Enlil Z., Ünal Y., (1993),
“İstanbul: A City of Waterfronts or A City
Inland”, R. Brutomesso, ed., Waterfronts: A
New Frontier for Cities on Water, Venice,
ss.116-123.
Şekiller için Kaynakça
Şekil 1. sehirrehberi.ibb.gov.tr/map.aspx, E.
Aktan tarafından düzenlenmiştir.
Şekil 2. sehirrehberi.ibb.gov.tr/map.aspx.
Şekil 3. www.newkon.net/1123.html, E. Aktan
tarafından düzenlenmiştir.
Şekil 4. 1/50.000 ölçekli İstanbul Metropoliten
Alan Alt Bölge Nazım Plan Raporu.
Şekil 5. http://individual.utoronto.ca/safran/
Constantinople/Map.html
Şekil 6. A. Y. Kubilay, İstanbul Haritaları
1422-1922, Denizler Kitabevi, E. Aktan
tarafından düzenlenmiştir.
İSTANBUL
ÖZEL SAYISI
2016
29
İSTANBUL ÖZEL SAYISI / 2016
Prof. Dr. Afife Batur
İstanbul Teknik Üniversitesi, Mimarlık Fakültesi,
Mimarlık Tarihi Programı.
baturaf@gmail.com
ART NOUVEAU’dan Art DECO’ya
GEÇ OSMANLI MİMARLIĞI VE SANATINDA YENİ BİR AÇILIM
Art Nouveau / Yeni Sanat
‘Art Nouveau’ sözlük karşılığı ‘Yeni Sanat’
demek olan Fransızca bir sözcüktür. Art
Nouveau, yeni bir yüzyıl yaklaşırken yeni
kavrayış modelleri, yeni bir etik arayan,
giderek yeni biçim ve kurgular deneyen
bir sanat ve düşünce akımının adı olarak
belirmiştir. Fransa sınırlarının dışına
taşan ve Avrupa’da ve Amerika’da hatta
Japonya’da yaygınlaşan bir sanat eğilimi
ve sanat tarihinde 19. yüzyılın sonu
ile 20. yüzyılın başında yaklaşık 25 yıl
süren, ancak bu kısa süreye karşın derin
izler bırakmış olan bir sanat akımıdır.
Romantik, bireyselci bir tasarım ve
süsleme akımıdır.
Art Nouveau üslûbunun öncülü ve
hazırlayıcıları arasında sanayi çağına
özgü “yeni”yi arama düşüncesini
başlatan bir öncü olarak W. Morris’in
(1834-1896) ayrı bir yeri vardır. Art
Nouveau 19. yüzyılın ortasından
başlayarak William Morris ve bir grup
düşünürün sınai üretimin hiçbir arama
ve biçimleme endişesi taşımadan piyasaya
ve kullanıma sürdüğü ürünlerin neden
olduğu ‘biçimsizlik/çirkinlik/elverişsizlik’
ortamından veya “biçimsel ve artistik”
anarşiden kurtulmak amacı taşıyan
bireysel girişimlerle başlamıştır.
W. Morris’in bu bağlamdaki düşünceleri
Avrupa’da “Art Nouveau”nun başlangıç
noktasını oluşturur. Varlıklı bir ailenin
üyesi olan W. Morris Oxford’daki
eğitiminin ardından deneysel girişimlere
başlamıştır. Mimar Philippe Webb’in
tasarladığı ünlü evinin, ‘Red House’,
1850, dekorasyonunu bizzat üstlenmiştir
(Resim 1). Arkadaşlarıyla birlikte bir
dekoratif sanat laboratuvarı kurma fikrini
geliştirmiştir. ‘Morris-Marshall- Faulkner
Kumpanyası’ olarak halı, kumaş, duvar
kâğıdı, mobilya ve cam eşya üretimine
başlamıştır (Resim 2). Sonrasında 1881’de
bir halı fabrikası ve 1890’da bir basımevi
kurmuştur. Sanat alemini endüstriyel
tasarım / 'industrial design' dünyasından
ayıran mesafe, onun sayesinde
kısalacaktır.
Art Nouveau Akımı, bu düşünsel
hazırlıkların ve girişimlerin ardından
19. yüzyılın son çeyreğinde Avrupa
ülkelerinin göreli bir politik istikrara ve
refaha kavuştuğu yıllarda ortaya çıkmıştır.
Art Nouveau öncelikle sanayileşmiş,
bu yeni üretim biçimini geliştirip
sahiplenmiş ülkelerde görülmüştür.
Akımın düşünsel arka planı, kuşkusuz
sanayileşmenin ve büyüyen ekonomilerin
ve sanayileşmenin olanaklarıyla
Art Nouveau yeni kavrayış
modelleri, yeni bir etik arayan,
giderek yeni biçim ve kurgular
deneyen bir sanat ve düşünce
akımının adıdır.
beslenmiştir; örneğin basım, yayım veya
ulaşım teknolojisindeki gelişmelerden
yararlanmıştır. Avrupa ülkelerinde
bu yeni sınıfların ve başta zengin,
aydın ve özgürlükçü kentsoyluların
estetik gereksinim ve talepleri ile
etik normlarının Art Nouveau’nun
oluşumunda büyük payı vardır.
Hemen hemen aynı yıllarda İngiltere,
Fransa Belçika’da ve ardından Almanya,
Avusturya ve İspanya’da genellikle birer
dergi çevresinde benzer düşünceleri
paylaşan sanatçıların yeni yaratım
ve üslûp arayışlarına yöneldikleri
görülmüştür. (Resim 3, 4, 5). Akım,
İngiltere’de 'Liberty', Amerika’da 'Modern
Style', Fransa ve Belçika’da 'Art Nouveau',
Hollanda’da 'Nieuwe Kunst', Almanya’da
'Jugendstil', Avusturya’da 'Secessionstil',
İtalya’da 'Stile Floreale', İspanya’da
'Modernismo' gibi adlarla anılıp
benimsenmiştir (Şekil 1).
İstanbul ve Art Nouveau
Üslûbu
Art Nouveau Akımı’nın ortaya
çıkıp geliştiği yıllar, Osmanlı
İmparatorluğu’nun çöküş öncesi
dönemine rastlamaktadır. Yüzyıl
sonu İstanbul’u çökmekte olan bir
imparatorluğun başkentidir. Milliyetçi
veya etnik başkaldırılar, sürekli savaşlar
ve yenilgiler, İmparatorluğu güçsüz
ve yoksul düşürmüştür. Sanayi, bütün
çabalara rağmen, yeterince gelişmemiştir,
mamul üretimi düşüktür. Büyük çapta bir
dışalım söz konusudur.
Resim 1. Red House- Tasarımcılar: Ph.Webb ve W.Morris
İmparatorluk yönetiminin isabetli
öngörüsü ile gerçekleştirilen çağdaş
iletişim ve ulaşım araçlarının kullanımı,
Osmanlı başkentini tüm Avrupa
kentlerine ve yurtiçine bağlayan telgraf
haberleşmesi ile demiryolu yapımları,
İstanbul’un Avrupa ile bağlantısını
kolaylaştırmaktadır. Paris veya
Brüksel’deki gibi İstanbul’da da Bon
Marche, Au Lion, Bazar Allemand,
Louvre vb. büyük mağazalar açılıyor,
İstanbul kentsoylusu Paris veya Londra
modasını Maison Botter’in ‘haute
couture’ kreasyonlarından veya Mir et
Cotterau’dan izleyebiliyordu. Cercle
D’Orient, Teutonia, Constantinople,
Union Française klüplerden; Concordia,
Odeon, Crystal, Petits Champs
tiyatrolardan birkaçıydı. Listeye yüzlerce
isim daha eklenebilir. Tümü Avrupai
yaşam biçiminin gereği veya dekoru olan
binlerce yapı inşa edilmektedir.
Ne var ki, İmparatorluğun içinde
bulunduğu bu perişan durum
İstanbul ve bazı kentler için geçerli
Resim 2. Duvar kağıdı tasarımı, 1862-W. Morris
İstanbul’da Art Nouveau
mimarisi, bu tarzı tercih eden
sosyal grupların gereksinim,
beğeni ve parasal olanaklarının
bir türevi olarak, genellikle
büyük, görkemli ve pahalı
yapımlardır.
görünmemektedir. İmparatorluk
için çizilebilecek karanlık ve gölgeli
tablo, İstanbul, İzmir vb. kentler söz
konusu olduğunda neredeyse, ışıltıya
dönüşebilmektedir. Bunlar, İmparatorluğun
tüm verimini toplayıp ihraç eden, bir
anlamda hinterlandı İmparatorluğun
kendisi olan büyükkentlerdir. Özellikle
İstanbul; Tanzimat’tan sonra yönetim
etkinliklerinin artması ve merkezileşmesi,
dışalım ve liman işlevlerinin önem
kazanması, transit ticaretinin getirdiği
yüksek gelirler ve nüfus artışı ile ülkenin
‘egemen’ kenti olmuştur. İstanbul zengin ve
yapı yatırımlarına aktarılacak büyük artı
değer birikimine sahip bir merkezdir.
Gerçekten de İstanbul’da aktif bir inşaat ve
mimarlık piyasası vardır. Kentte yeni bir
kentsoylu kesim bulunmaktadır. Osmanlı
yüksek bürokrasisini de içeren varlıklılar,
İstanbul’a yerleşmiş yerli Avrupalılar ve
Avrupa iş çevrelerinin İstanbul temsilcileri
toplumsal yaşamda öne çıkmakta, bu
sınıfların gereksinme ve beklentileri önem
kazanmaktadır. Kısaca, İmparatorluk
içinde bir ada gibi de olsa İstanbul, yenilikçi
düşüncelerin ve Art Nouveau’nun boy
verdiği Avrupa başkentlerinin parasal
ve toplumsal koşullarına sahip gibi
görünmektedir.
Yüzyıl ortalarında kurulan Belediye de,
İstanbul’a çağdaş bir kent görünümü
kazandırmak amacındadır. Bu amaç,
yukarıda değinilen gereksinmelerle
birlikte Avrupa’dan gelecek mimarlar
için geniş iş alanları demektir. 19. yüzyıl
başında yabancı mimar olarak yalnız
A. Melling’in adı bilinirken 50’li yıllara
doğru Fossati Kardeşler pek çok İstanbul
yapısını imzalamışlardır. Yüzyılın ikinci
yarısından başlayarak çeşitli Avrupa
ülkelerinden gelmiş çok sayıda mimarın
bu kentte çalıştığı bilinmektedir.
Aslında Osmanlı mimarlığında Batılı
üslûp ve biçimlerin, tabii Osmanlı
mimarlarınca, kullanımı yeni değildir.
Krikor ve Garabet Balyan, Melling
ve Smith ve Fossati’ler, 19. yüzyılın
ilk yarısının klâsisist eğilimlerini
biçimlendiren önemli ve tanınmış
adlardır. Bu kuşağın çekilmesiyle
1860’lardan başlayarak klâsik disiplinin
çözülmeye başladığı görülmektedir;
kentsel mimaride bir çeşitlilik ve
repertuvarı geniş bir eklektisizm
belirmektedir. Bu çeşitlilikte Doğu ve
İslâm kökenli oryantalist biçimlenmeler
giderek öne çıkmaktadır. Üstelik
Avrupa’nın çeşitli ülkelerinden gelmiş
çok sayıda mimarın varlığından ötürü
İSTANBUL
ÖZEL SAYISI
2016
33
bir dergi veya dernek hakkında bilgi
bulunamamıştır. Ancak, Art Nouveau
üslûbunun çok çeşitli giriş yolları ve
kullanım alanları olduğu söylenebilir.
Bütün kısıtlılığına, politik eksene
yapışmışlığına karşın Osmanlı
dönemindeki kimi kavram ve
terimlerin ve sözcüklerin Art Nouveau
literatüründekilerle benzerliği şaşırtıcıdır.
Resim 3. Van Eetvelde Evi, Brüksel
bu dönemde bir üslûp çoğulluğu
yaşanmaktadır. Dönem Avrupa’da
da Eklektisizmin (Eclectisme) ve
Historisizmin (Historicisme) alabildiğine
yaygın olarak kullanıldığı yıllardır.
Art Nouveau, Historisizm’in hemen
her modelinin temsil edildiği İstanbul
mimarisine yüzyıl dönümünde
katılmıştır. Art Nouveau mimarlığının
İstanbul’da, Avrupa kentlerinde
olduğu gibi, dernek, dergi veya klüpler
çevresinde toplanan sanatçılar tarafından
geliştirildiğine ilişkin belgesel veriler
yoktur. İstanbul’da canlı bir kültürel
yaşam varsa da bugüne kadar doğrudan
Art Nouveau konseptini yükümlenen
‘Edebiyat-ı Cedide’, bu tür bir yakınlık
için son derece ilginç bir örnek olarak
düşünülebilir. Adındaki ‘yeni’ (cedid)
sözcüğü bile ilgi duyulmasını gerektirir.
Edebiyat-ı Cedide Hareketi, 1896-1901
yıllarında ünlü şair Tevfik Fikret’in
(1867-1915) yönetiminde yayımlanan
Servet-i Fünun Dergisi çevresinde yeni
bir edebiyat kuşağının oluşumunun
adıdır. Hareketin aktif yılları tam da Art
Nouveau'nun ortaya çıktığı yıllardır.
Servet-i Fünun Dergisi, döneminin
resimli (musavver) dergilerindendir.
Yurtiçinden ve dışından birçok
yapının fotoğrafları ile roman ve şiir
illüstrasyonları ve Art Nouveau logo
ve vinyetler, çiçeksi desenler dergi
sayfalarını bezemektedir. Dergide
kapanmasından az önce (sayı: 588’de
18 Temmuz 1318/31 Temmuz 1902,
s.235-238) Art Nouveau sanatını ve
mimarisini tanıtan bir yazı ve resimler
de yayımlanmıştır. Servet-i Fünun’un ve
Edebiyat-ı Cedide’nin, Art Nouveau’nun
odağı olmamakla birlikte, estetiğine açık
tüm enteriyör detayları, mağaza
bölümünde defileler için düzenlenmiş
asma katının eğrisel çizgili planı ile dar
ve uzun arsasının kısıtlamalarını aşan ve
içerde de Art Nouveau ‘nun mekânsal
özelliklerini sunan bir yapıttır.
Maison Botter’in yapımı, sahibinin ve
mimarının tanınmışlıkları bir yana,
getirdiği yeni biçim önerileriyle etkili
olmuş görünmektedir. Grand Rue de
Pera (bugün İstiklâl Caddesi) çevresinde
ardarda Art Nouveau yapıların ortaya
çıkması rastlantı olmasa gerektir.
Bütün yıkımlara karşın, halen İstiklâl
Caddesi’nin iki yanındaki yapı adalarında
sayısı elliler civarında Art Nouveau
üslûbunda tasarlanmış veya en azından
dekorasyonu Art Nouveau olan apartman
bulunmaktadır.
İstanbul’da Art Nouveau’nun
yoğunlukla kullanıldığı belirli
bölge ve mahalleler Osmanlı
yüksek bürokratlarının, sarayla
ilişkili kesimin, levanten
kentsoyluların, yabancı misyon
mensuplarının yerleşme haritası
ile hemen hemen çakışır ve
dönemin sosyal
topografyasını verir.
ve bu akımı entellektüel olarak besleyen
bir çevre geliştirdiği söylenebilir.
Art Nouveau estetiğinin ve beğenisinin
bir diğer giriş kanalı kadın dergileri
olmalıdır. Avrupa’dan gelen dergilerin
yanıbaşında İstanbul’da da yayınlanmaya
başlayan kadın dergileri, varlıklı kesimin
Art Nouveau beğeniyi tanımasının bir
diğer yolu olmuştur.
İthal edilen ve İstanbul’un büyük lüks
mağazalarında satılan günlük kullanım
eşyaları bir diğer kanaldır. Günümüz
İstanbul antikacılarının gözde parçalarını
oluşturan bu objelerin Art Nouveau
Şekil 1. Üslûp adlandırmaları
beğenisinin benimsenmesinde büyük
payı olmalıdır.
bir Art Nouveau konut ve dekorasyon
modelinin gelişmiş olmasıdır.
İstanbul ve Art Nouveau
Mimarlığı
İstanbul Art Nouveau Mimarisinde
birçok yapının müellifleri ve yapım
tarihleri henüz bilinmemektedir. Bilinen,
üslûbun önce profesyonel örneklerde
veya çalışmalarda kullanıldığı ve anonim
mimariye daha sonra geçtiğidir.
Art Nouveau mimarlığının ilk
örnekleri, İmparatorluğun ticareti ve
sanayii gelişmiş merkezlerinde ve bazı
kıyı kentlerinde 20. yüzyıl başında
görülmüştür. Özgün ve anıtsal örnekler
bu merkezlerde ve 1910’lara kadar olan
sürede gerçekleştirilmiştir.
İstanbul, birçok bakımdan olduğu gibi,
Art Nouveau mimarlığı bakımından
da Türkiye’nin en önemli merkezidir.
Bu önem önce, sayısal olarak en zengin
birikime sahip olması anlamındadır.
İkinci olarak Art Nouveau üslûbunda
tasarlanmış anıtsal yapılar İstanbul’dadır,
çoğu genellikle korunmaktadır ve
bu anıtsal örneklerdeki stilistik
nüansların bir tür koleksiyon oluşturan
kaliteleri, İstanbul örneklerine önem
kazandırmaktadır.
Nihayet üçüncü olarak anonim mimaride
İstanbul’a özgü olduğunu savunduğumuz
Resim 4. Paris Metrosu girişi
Resim 5. La Sagrada Familia 1883, A. Gaudi
İstanbul’da tarihi bilinen en eski Art
Nouveau yapı, Maison Botter’dir1.
(İstiklâl Caddesi 475-77) (Resim 6).
Sultan 2. Abdülhamid’in resmi terzisi
olan Hollanda uyruklu Jean Botter’in
haute couture tarzında çalışan Moda Evi
için İtalyan mimar Raimondo D’Aronco
tarafından tasarlanmıştır. Saray’ın da
mimarı olan ve 1900 yılına kadarki
çalışmalarında -belki de resmi istekler
uyarınca- genel olarak a l’ottoman bir
vurgu taşıyan oryantalist/historisist
tasarımlar hazırlayan ve Art Nouveau'yu
temkinli bir dikkatle kullanan D’Aronco,
Maison Botter’de cesur ve yaratıcı bir
tasarım ortaya koymuştur.
Maison Botter, oval planlı merdiveni,
vitraylı merdiven pencereleri, apartmanın
İstanbul Art Nouveau mimarisi Pera ile
sınırlı kalmamıştır, 19. yüzyılın sonları
ile 20. yüzyılın ilk on yılı arasında -Pera
yoğunluğunda olmasa da- kentin ana
gelişim yollarını izleyerek yayılma
göstermiştir. Özellikle, yapılanma
açısından canlılığın II. Abdülhamit
devrinde en çok kaydedildiği Taksim
- Harbiye - Şişli ekseni boyunca ve
Resim 6. Maison Botter -1900, R. D'Aronco
1 Maison Botter’in mağaza bölümünün iç kısmı 1962 yılında bir banka şubesine dönüştürülmek üzere yıkıldı. Botter ailesine ayrılmış olan üst katlar boşaltılmış
durumdadır. Yapı, korunması gereken kültür varlığı olarak tescil edilmiş (ve restorasyon projeleri hazırlanmış) olmasına karşın terkedilmiş durumdadır.
İSTANBUL
ÖZEL SAYISI
2016
35
Nouveau üslûbunda tasarladığı proje,
onu daha başında İstanbul’un Art
Nouveau tasarımcılarının birinci sırasına
geçirmiştir. 1894 Depremi nedeniyle
uygulanmasa da bu proje İstanbul’da
yapılmış ilk Art Nouveau tasarımıdır.
Hem Saray’ın hem de Vakıflar
Nezareti’nin mimarı oluşu onun adını
pek çok mimarın önüne geçirdiği gibi
tipolojik repertuvarın genişlemesine de
katkıda bulunmuş olmalıdır.
Resim 7. Şeyh Zafir Türbesi, R. D'Aronco
Teşvikiye’den geçerek Nişantaşı’na doğru
çıkan çevrede görülmüştür. Sonrasında,
yerli yapı gelenekleri ile karşılıklı
ilişkisini sürdürerek, Boğaziçi’nin
Avrupa yakasındaki köylerde, Marmara
Denizi’ndeki adalarda ve seyrek olarak
da Anadolu yakasındaki Üsküdar,
Beylerbeyi, Kadıköy, Fenerbahçe’de
yayılmıştır.
1900 veya kesin tarihi bilinmeyenler
de dikkate alınarak 1898’lerde başlayan
İstanbul’daki Art Nouveau mimarlığı
uygulamalarında başlıca iki dönem
ayırdedilmektedir:
I. Birinci dönem: Profesyonel ve Anıtsal
Yapım 1894-1909 (1915)
II. İkinci dönem: Anonim ve Yerel 19221930
Bu tarihlendirme, hemen farkedileceği
gibi, Osmanlı İmparatorluğu’nun siyasi
tarihi ile belirlenmiş gibidir. I. Dünya
Savaşı doğal olarak, bütün ülkelerde
olduğundan daha fazla, Türkiye’yi ve
İstanbul’u etkilemiştir. İmparatorluğun
çöküşü ve yeni bir siyasi düzenin
oluşumu elbette belirleyici olacaktır.
Birinci Dönem:
Profesyonel ve Anıtsal Yapım
1894-1909 (1915)
Birinci dönem, başlangıcından
2. Meşrutiyet’e kadar olan süreyi
kapsamaktadır ve Art Nouveau
mimarlığının profesyonel mimarlar
tarafından benimsenip uygulandığı
dönemdir. Bu dönemin Art Nouveau
tasarımları, bilindiği kadarıyla, örgün
akademik eğitim görmüş mimarlar
tarafından gerçekleştirilmiştir. Bu
nedenle hemen hepsinde belirli bir
profesyonel kalite hep varolmuştur.
Profesyonellik, bu ilk dönemde tüm
tipolojik ve işlevsel kategorilerde de Art
Nouveau üslûbunun kullanılmasında
gözlenmektedir. Cami, türbe, çeşme,
müze, resmi yapı vb. ile her tür konuta
(apartman, saray, sayfiye konutu vb.),
otelden okula ve hatıra anıtına kadar
çeşitli tip ve işlevde yapı Art Nouveau
üslûbunda tasarlanmıştır.
Bu olguda en büyük katkı R.
D’Aronco’nundur. İstanbul’a 1896
Dersaadet Ziraat ve Sanayi Sergi-i
Umumisi Projesi için çağrılması ve Art
D’Aronco’nun Yıldız Sarayı’nda Art
Nouveau üslûbundaki tasarımları uzun
bir listedir: Küçük Mabeyn (vitray
tasarımı Bonet), kış bahçeleri (bilinen
üç adet), Tiyatro, Çini Fabrikası,
manej, Yeni Harem Köşkü, çeşmeler
(üç adet), Güvercinlik, İzzet Paşa
Dairesi, Şale Köşkü ve daha birçok
küçük yapı. D’Aronco’nun Saray
dışındaki Art Nouveau üslûbunda
gerçekleştirdiği çok sayıda yapı arasında
başlıcaları; Karamustafa Paşa Mescidi
(Karaköy,1903,1958’de yıktırıldı),
Şeyh Zafir Türbe - Kitaplık - Çeşmesi
(Beşiktaş, 1903), (Resim 7), Lâleli Çeşme
(Galata), Tophane Çeşmesi, Yalova
Termal Tesisleri, Şakir Paşa Mezarı,
Şam Telgraf Anıtı, Nazime Sultan Yalısı,
Memduh Paşa Köşkü, Huber Köşkü,
Botter Evleridir. İtalyan Hükümeti için
tasarladığı Tarabya Yazlığı ve İtalyan
Yetimhanesi de Art Nouveau üslûbunda
tasarımlardır.
grupların gereksinim ve beğenilerinin ve
parasal olanaklarının bir türevi olarak,
gerçekleştirilen Art Nouveau mimarisi,
genellikle büyük, görkemli ve pahalı
yapımlardır.
Art Nouveau üslûbunda tasarım
yapan mimarların değişik Avrupa
ülkelerinden gelmelerinin veya Osmanlı
mimarlarının farklı akademilerde
öğrenim yapmalarının sonucunda Art
Nouveau tasarımlarda stilistik ve formel
özellikler bakımından zengin bir çeşitlilik
gözlenmektedir. Bu bakımdan İstanbul
Art Nouveau’su değişik esin ve etkileri
yansıtan görkemli bir koleksiyon olarak
algılanmaya açık bir mimari mirastır.
Örnek olarak; İstanbullu mimarlar
Konstantinos Kyriakides ve Alexandre
D. Neocosmos (Yenidunia) tasarımı
Ar Apartmanı (İstiklâl Caddesi, 403,
1906) veya görkemli Frej Apartmanı
belirtilebilir. Caracach kardeşlerin
Mısır Hidivi için tasarladıkları söylenen
İstiklâl Caddesi, İmam Adnan Sokağı
köşesindeki apartman, kendine özgü ve
tuğlanın dekoratif özelliğini öne çıkaran
bir tasarımdır.
İstanbul’un Art Nouveau yapı
portföyünde en çok apartman, köşk
veya konak türü büyük kentsel konutlar,
sayfiye konutları ve ofis binaları
bulunmaktadır.
İstanbul’da kentsel lokalizasyon
açısından Art Nouveau’nun yoğunlukla
kullanıldığı belirli bölge ve mahalleler
seçilebilmektedir. Bunlar, genellikle
Osmanlı yüksek bürokratlarının, sarayla
ilişkili kesimin, levanten kentsoyluların,
yabancı misyon mensuplarının yerleşme
haritası ile hemen hemen çakışır. Pera,
Boğaziçi’nin Batı yakası, Yeşilköy,
Moda ve benzerleri Art Nouveau yapı
lokalizasyonunu ve dönemin sosyal
topografyasını vermektedir. Bu sosyal
Resim 8. Vlora Han, Sirkeci
İstanbullu yerli mimarların genelde
İtalyan floreal üslubu ile Viyana’nın
geometrisini birleştiren tasarımlar
yaptıkları görülür: Georgiadis
kardeşlerin, Dimosthenis-Stefanos,
Meşrutiyet Caddesi no. 126’daki
apartmanları veya Karaghiannis’in
Sıraselviler no.87’deki (şimdi hayli
değiştirilmiş) yapıtı, adları yeterince
bilinmeyen İstanbullu Art Nouveau
tasarımcıların birkaç örneğidir.
Gerisi, şimdilik bilinmeyen listesinde
kayıtlıdır: Asmalı Mescit Sokak’taki Pina
Apartmanı, Mis Sokak Kont Otel veya
no.28, Büyük Parmakkapı Sokak, no.30,
Sofyalı Sokak, no.7 ve birçok diğeri
yazılabilir.
İstanbul’daki Art Nouveau yapıların
hepsinin kendi içinde bütüncül anlamda
bir Art Nouveau mimari tasarıma sahip
olduklarını söylemek kolay değildir.
Art Nouveau özellikleri, motifler,
biçimler çoğu kez -Avrupa’da da olduğu
gibi- başka üslûplardaki tasarımlara
eklenmiştir. Örneğin, Hidiva Emine
Sarayı’nda (Bebek) Art Nouveau Neoklâsik biçimlerle biraradadır. Yeniçeri
Müzesi ve Ziraat, Orman ve Maadin
Nezareti Binası’nda da oryantalist öğeler
Art Nouveau bir tasarıma eklenmiştir.
İstanbul Art Nouveau’sunun sözü edilen
çeşitliliğine karşın başlıca iki çizginin
egemen olduğu da söylenebilir. Biri,
en belirgin olarak Şeyh Zafir Türbe
/ Kitaplığında temsil edilen -yapının
kitlesel biçiminin hatta geometrisinin
de önem kazandığı- Viyana Ekolü ve
özellikle Olbrich etkileridir. Hidiva
Emine Sarayı, Maison Botter, hatta
Lâleli Çeşme bu grup içinde yer alabilir.
İkinci çizgi, İtalyan Liberty’sinin floral
motiflerinin öne çıktığı bezemenin
de daha natüralist karakterde olduğu
konsept olarak tanımlanabilir. Vlora Hanı
(Sirkeci) (Resim 8) olarak bilinen yapı
örnek olarak verilebilir.
Kuşkusuz tamamen özgün tasarımlar da
vardır: A. Ratip Paşa Köşkü ve İtalyan
Elçiliği Yazlık Rezidansı, farklı esin
kaynaklarına karşın, İstanbul’a özgü
olmada birleşen yapıtlardır. Rezidansın
Stilistik ve formel özellikler
bakımından zengin bir
çeşitlilik gözlenen İstanbul Art
Nouveau’su değişik esin ve
etkileri yansıtan görkemli bir
koleksiyon olarak algılanmaya
açık bir mimari mirastır.
klâsik plan şemasını asimetrik bir kitle
kurgusuna dönüştüren Art Nouveau
karakteri, Boğaziçi peyzajına katılan
geniş saçaklarının ve büyük açıklıklı
payandalarının yerel çizgisiyle özgün
bir bütünlük oluşturur. Ratip Paşa
Köşkü’nde de saçaklar ve eliböğründeler
kullanılmıştır ama bu kez, çok geniş
olmayan saçaklar değişik kotlarda balkon
veya pencere üstlerinde kullanılarak
cephenin geleneksel geometrik
bölümlemesini değiştirir ve ahşaptan
oyma floral motiflerin Art Nouveau
etkisini tamamlar.
Art Nouveau konseptinin plan ve
mekânlara getirdiği yenilikler fazla
yaygın görünmemektedir. Geleneksel
plan şemalarında büyük değişiklik
görülmezken galeri ve asma kat
kullanımı, floral desenli vitraylarla iç
mekânı aydınlatan metal strüktürlü cam
çatı örtüleri büyük konut veya saraylarla
sınırlı kalmıştır. Örnekse; Hidiv Sarayları,
Ratip Paşa Köşkü, Ziraat, Orman ve
Maadin Nezareti Binaları’nın floral
desenli vitrayları sayılabilir.
Cephelerde genellikle simetrik
düzenlemeler geçerlidir. Bezemeler,
çoğunlukla pencere, kapı, balkon vb.
mimari öğelerde toplanmıştır. Bezeme
tekniklerinde alçı döküm tekniği
başta gelmek üzere -daha çok anıtsal
örneklerde olmak üzere- taş oyma
ve metal kullanılmıştır. Dökme ve
dövme demirden pencere, balkon ve
bahçe parmaklıkları olasılıkla model
kitaplardan çıkarılmış desenlerden oluşan
zengin bir Art Nouveau motif dağarı
İSTANBUL
ÖZEL SAYISI
2016
37
oluşturur. İç mekânların bezemesinde
alçı yine başta gelmektedir. Seramik
ve duvar kağıdı, en sık karşılaşılan ve
Art Nouveau iç mekânları canlandıran
ithal malzemelerdir. İç mekânlardaki
merdivenlerde metal işçiliği, özellikle
zengin ve anıtsal yapılarda parlak
örnekler oluşturur.
Sultan II. Abdülhamid’i deviren
Temmuz 1909 ihtilâli, Art Nouveau
üslûbunun gelişmesinde, en azından
resmî veya saray ve benzeri anıtsal
yapılardaki kullanımında, önemli bir
kesintiye neden olmuştur. Kültürel
kimlik sorununu milliyetçi ideoloji
bağlamında programlayan Jeuns Turcs
Hareketi, mimarlıkta da Batılılaşmanın,
Avrupalılığın ve kozmopolitizmin
sorgulanmasını gündeme getirmekteydi.
Günlük dilde Milli Mimari olarak anılan
Osmanlı Revivalizmi öne çıkarken Art
Nouveau hareketi gerilemeğe başlamıştır.
1860’lardan itibaren varlığını sürdüren
Oryantalist eğilim, bu kez Osmanlı
görünümler edinerek kültürel kimliğin
göstergesi sayılmıştır. Art Nouveau’nun
bu gerilemesi ve ardından gelen savaşlar,
yenilgi, çöküntü ve işgâl, yalnız Art
Nouveau için değil herşey ve tüm
mimarlık için bir boşluk yaratmıştır.
İkinci Dönem:
Anonim ve Yerel 1922-1930
Kurtuluş Savaşı’nın bitiminde yaşam
yeniden başlarken Art Nouveau’nun da
kaldığı yerden yeniden sürmeye başladığı
görülmüştür. Art Nouveau'nun ilk on
yıllık döneminde gerçekleştirilen yapıtlar,
günlük ev eşyası ve gazete ve dergilerin
de katkısıyla, belirli bir alışkanlık ve
eğilimin oluşmasını sağlamıştır. Her
zaman olduğu gibi avant-garde ve yüksek
kültürden orta sınıflara kültür aktarımı
süreci sonunda -Savaş kesintisine
rağmen- Art Nouveau’ya ilişkin beğeni
kalıplarının orta-üst kesimden orta alt
kesime kadar benimsendiği bir oluşum
yaşanmıştır.
İkinci Dönem, Art Nouveau beğenisinin
orta sınıflar tarafından benimsenmesi
ve konut yapımında Art Nouveau
mimarlığının yaygınlaşması ile
karakterize olur.
Orta sınıfın konutu, çoğunlukla, anonim
mimarlık kapsamında gerçekleştirilir.
Profesyonel işi mimariden farklı olarak
genellikle örgün eğitimden geçmemiş,
usta/çırak ilişkisi ve uygulama içinde
yetişmiş yapı ustalarının ürünü olan
anonim mimari, belirlenmiş yapım
teknikleri ve malzemenin yanısıra
yine belirli beğeni kalıplarına, üslûp
örüntülerine bağımlı bir yapımdır.
Yaklaşık yirmi yıllık bir süreç sonunda
Art Nouveau mimarlığı için de bu
tür üslûp çerçevelerinin oluştuğu
anlaşılmaktadır.
Sultan II. Abdülhamid’in tahttan
indirilmesiyle birlikte saray mimarları
kadrosunun değiştirilmesi ve pek çok
mimarın İstanbul’dan ayrılması da
anonim mimariye geçişi hızlandıran bir
etken olarak düşünülebilir.
Resim 9. Cephe Detayı, Arnavutköy
Bu ikinci evresinde Art Nouveau
mimarlığı, çoğunlukla geleneksel
yapım teknikleri ve malzemeleri
kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Daha
önce de belirtildiği gibi, Art Nouveau
mimarlığı Avrupa’da geleneksel yapım
yöntemlerinden çok demir/çelik
malzemenin yeni kullanım biçimlerini
Avrupa’da demir/çelik
malzemenin yeni kullanım
biçimlerini geliştirme çabalarına
oturan Art Nouveau mimarlığının
İstanbul’daki anonim
uygulamalarında geleneksel
malzeme ve teknikler ile otantik
çizgiler öne çıkar.
Hatta kimi yazarlar İstanbul Art
Nouveau’sunu “Erenköy Üslûbu” olarak
adlandırmışlardır.
Resim 10. Dikranyan Evi, Kireçburnu
geliştirme çabalarına oturuyordu.
İstanbul’da ise -Rusya’da ve Balkan
ülkelerinde olduğu gibi- çoğu kez
geleneksel malzeme ve teknikler
öne geçmiştir. Bu konuda en önemli
örnek, mimar Kemalettin’in A. Ratip
Paşa için tasarladığı büyük köşk veya
saraydır. Çelik, cam ve ahşabın yanyana
kullanıldığı ama geleneksel teknolojinin
daha ağırlıklı olduğu yapı, asıl ahşaptan
Art Nouveau dekorasyonu ile ünlüdür.
Bu tür ara örneklerin varlığı ve ahşabın
Art Nouveau için kullanımı, yerli ustalar
için bir tutamak ve yol gösterici olmuş
olmalıdır.
İkinci evrenin Art Nouveau yapıları
İstanbul’da geniş bir coğrafyaya yayılmış
görünmektedir. 1950’lere kadar olan
kentsel sınırlar içinde İstanbul’un hemen
her semtinde Art Nouveau yapılara
raslamak olasıdır. Yine de rastlama
sıklığı ve yoğunluk bakımından bazı
semtler ayırdedilmektedir. Bir yoğunluk
haritası, kentin kozmopolit semtlerini
öne çıkarır: Sarıyer/Büyükdere, Yeniköy,
Arnavutköy, (Resim 9, 10, 11), Bakırköy,
Yeşilköy, Moda/Mühürdar/Bahariye,
Yeldeğirmeni, Adalar gibi. Ne var ki
Göztepe ve Erenköy gibi daha homojen
bir nüfus yapısı gösteren bölgelerde
de Art Nouveau üslûbu çok yaygındır.
Bu evrenin Art Nouveau yapıları
genellikle iki veya üç bazen de dört
katlıdır. Yükseltilmiş kâgir bir bodrum
kat ile tuğla üzerine ahşap kaplı beden
duvarları genel bir uygulamadır. Bezeme
öğeleri ahşaptandır. Plan şemalarında
belki çok önemli yenilikler gözlenmez
ama geleneksel şemaların kullanımında
bazı esneklikler ve vurgulamalar görülür.
Asıl önemlisi pek çok örnekte karşılaşılan
kütlelerin serbest artikülasyonudur.
Topografyanın elverdiği durumlarda
yarım kat ilişkisinin ve bunun cepheye
getireceği hareketin aranması, çok
sık kullanılan yarım altıgen çıkmalar
ve geleneksel Osmanlı konutunda
olmayan sekizgen köşe kulesi motifi, altı
çizilerek belirtilmelidir. Balkon öğesinin
konumu, sayısı ve boyutlarındaki artış ve
bezemesiyle vurgulanması bu evrenin bir
diğer özelliğidir.
bir eklektisizmi beraberine alarak
yaygınlaşan Art Nouveau konut
mimarisi, 1930’lara doğru bu kez Art
Deco anlayışının eşliğinde daha bir süre
devam etmiş ve yerini Modernist anlayışa
bırakmıştır.
Cephelerde genellikle stilistik bir tutarlılık
vardır. İstanbul Art Nouveau’sunun
profesyonel uygulamasındaki kimi
eklektik uygulamalara karşı anonim
Art Nouveau mimari daha homojen
karakterde ve otantik çizgiler taşır.
Cephelerde dekorasyonun istifi, Osmanlı
sivil mimarisinin ilkeleri ve belirlenmiş
alışkanlıkları paralelinde, belli mimari
öğeleri bezeme için değerlendiren bir
anlayışla gerçekleştirilmektedir.
Bezeme motifleri Jugenstil esinini
ve çizgilerini yansıtan, kendi içinde
asimetrik ve floral ama binaya
montajında geometrik bir disipline
bağlanmış biçimlerdir. Pek çok motif
veya motif grubunun belli şablonlarla
üretilmiş olduğu bellidir.
İstanbul Art Nouveau’sunda renk
kullanımı nadirdir. Bazı balkon
parmaklıklarının renklendirilmesi
ve vitraylar dışında renk kullanımı
yalnızca sofaları, balkon veya merdiven
holü ve girişleri ayıran bölmelerin
camlarında görülür. Kapı ve bölmelerin
üst kısımlarında küçük kareler içinde
renkli cam kullanımı en yaygın
uygulamadır. Camlarda, desenli ve
şeffaf kâğıt yapıştırma da ucuz ve
kolay bir renklendirme tekniği olarak
kullanılmıştır.
Resim 11. Avcılar Klubü, Arnavutköy
Yukarıda sıralanan özellikler, tek ve
toplu olarak tamamen İstanbul’daki
uygulamalarda gözlenen motif veya
bileşimlerdir. Bu nedenle bu özelliklerin,
özgün bir İstanbul Art Nouveau
Mimarisini tanımladığı varsayılabilir.
İstanbul’da oryantalist eğilimli
İSTANBUL
ÖZEL SAYISI
2016
39
İSTANBUL ÖZEL SAYISI / 2016
Prof. Dr. Sait Başaran
İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi,
Taşınabilir Kültür Varlıklarını Koruma ve Onarım Bölümü.
sait.basaran@gmail.com
Zeynep Sevim Kızıltan
İstanbul Arkeoloji Müzeleri,
Müze Müdürü.
zeynep.kiziltan@hotmail.com
DÜNYA MİRAS ALANI
TARİHİ YARIMADA’NIN ARKEOLOJİSİ
İstanbul’un sınırları içinde son yıllarda
ortaya çıkartılan arkeolojik bulgular
insanlık tarihine ilişkin önemli bilgileri
sunmuştur. Yarımburgaz Mağarası'nda
yapılan arkeolojik çalışmalar neticesinde
ele geçen aletler mağarada Pleistosen
zaman diliminde, Alt Paleolitik Çağda
yerleşildiğini kanıtlamıştır. Bu veriler
Yarımburgaz Mağarası'nda insan
izlerinin 400.000 yıl öncesine dayandığını
ortaya çıkarmıştır. Buluntular,
Yarımburgaz Mağarası’nın bugün için
bilinen Yakındoğu’nun en eski yerleşim
yeri olduğunu ortaya koymakta ve
Avrupa kıtasının yerleşiminde önemli bir
görev yüklendiğini düşündürmektedir.
Bunun yanısıra Fikirtepe, Pendik ve
Tuzla yerleşmelerinde yapılan kazılar
ile Karadeniz kıyı şeridindeki Ağaçlı ve
Gümüşdere kumlukları, Domalı bölgesi,
Yeşilköy, Ayamama Deresi, Çekmece
gölleri çevresi, Selimpaşa, Ümraniye ve
Dudullu’da yapılan yüzey araştırmaları
İstanbul’un tarihöncesi dönemlerine
ilişkin önemli bilgiler edinmemizi
sağlamıştır.
Marmaray - Metro projeleri
kapsamında Yenikapı
(Theodosios Limanı) ve Sirkeci
istasyon alanlarında yürütülen
kurtarma kazıları kent tarihini
önemli ölçüde değiştirmiş,
İstanbul’un tarihî geçmişi
hakkında oldukça değerli, özgün
ve şaşırtıcı bilgilere ulaşılmasını
sağlamıştır.
Yenikapı Kurtarma Kazıları
Teodosius Limanı
Bizans İmparatorluğu’nun en önemli
limanlarından olan Theodosius Limanı,
kentin Propontis’e (Marmara Denizi)
bakan kıyısında, o zamanlar kıyıya hayli
derin bir girinti yapan koyda, büyük
olasılıkla İmparator I. Theodosius (379395) zamanında kurulmuştu1. Limanın
doğu ucunda olduğu bilinen Horrea
Theodosiana gibi ambar binalarının
varlığı, burasının İskenderiye’den veya
başka yerlerden gelen gemilerin taşıdığı
tahılın ve diğer maddelerin boşaltıldığı
oldukça büyük bir ticari liman olduğuna
işaret etmektedir.
Günümüzde Yenikapı’da yer alan
limanda, deniz düzleminin 3 m üstünde
başlayan kazılar, yer yer -10 / -10,5 m
düzleminde bölgenin jeolojik yapısı
olan Miyosen tabakasına inilerek
tamamlanmıştır. Yaklaşık 13,5 m
kalınlığındaki kültür dolgusu içinde
Osmanlı, Bizans ve Neolitik dönemlere
ait kültür tabakaları tespit edilmiştir.
Ayrıca liman dolgusu içinde, Arkaik,
Klasik, Helenistik ve Roma dönemlerine
ait buluntular da ele geçmiştir.
4. yüzyıldan 7. yüzyıla kadar aktif
olarak kullanılan liman, Mısır’ın 641
İstanbul, kültür tarihi bakımından çok
ayrıcalıklı ve kendine özgü konumuyla
özel bir kenttir. Kentin Yakındoğu ve
Anadolu kültürleri ile Balkan ve Trakya
kültürleri arasındaki doğal geçiş yolunun
üzerinde ve tarihöncesi dönemlerden
itibaren Uzak Doğu’dan gelen İpek Yolu
ve Baharat Yolu’nun uğrak yeri olması,
Karadeniz Havzası’nı Ege ve Akdeniz
dünyasına bağlayan deniz yoluyla
kesiştiği kavşaktaki konumu, farklı
kıtalara (Avrupa - Asya - Afrika) uzanan
sanatsal, kültürel ve sosyal ilişkileri geniş
bir coğrafyaya yayılan Doğu Roma ve
Osmanlı imparatorluklarına başkentlik
yapmasına zemin hazırlamıştır.
Marmaray - Metro projeleri kapsamında
Yenikapı (Theodosios Limanı) ve Sirkeci
istasyon alanlarında yürütülen kurtarma
kazıları, efsanelere dayalı kent tarihini
önemli ölçüde değiştirmiş ve İstanbul’un
tarihî geçmişi hakkında oldukça değerli,
özgün ve şaşırtıcı bilgilere ulaşmamızı
sağlamıştır (Resim 1).
yılında Arapların eline geçmesi ile
buradan gelen tahıl sevkiyatının sona
ermesi sonucunda işlevinin önemli bir
bölümünü yitirmiştir. Kazılarda ele
geçen ve 4 - 7. yüzyıllara tarihlenen
Doğu Akdeniz Mısır amforaları ile 4 - 6.
yüzyıllara tarihlenen Filistin kökenli
amforaların sayıca fazla olması, buna
karşın 7. ve 8. yüzyıllara ait buluntuların
azlığı bu görüşü desteklemektedir2.
Ancak Lykos Deresi’nin getirdiği mil
ve molozlarla batıdan itibaren dolmaya
başlayan limanın doğusu bir süre
daha kullanılmıştır. 11. yüzyıla kadar
küçük gemiler ve balıkçı teknelerinin
uğradığı liman, 12. yüzyılın sonlarından
itibaren tamamına yakın bir kısmının
dolmasından sonra sadece kıyı denizciliği
yapan balıkçı ve küçük nakliye gemileri
tarafından kullanılmıştır. Sonraki süreçte
tamamı dolan limana 13. yüzyılın ikinci
yarısında deri tabaklama işi yapan
Yahudiler yerleştirilmiştir . İstanbul’un
fethinden sonra ise bostan alanı olarak
tahsis edilmiştir3.
destekli muhtemelen 18. yüzyıla ait iki
bostan kuyusu ve çok sayıda su kuyusu
ile çeşitli seramik ve metal objeler gün
ışığına çıkmıştır4.
18. yüzyılda Rum ve Ermeni vatandaşlara
satılan liman alanında, 19. yüzyılda
yapılan demiryolu inşaatı sırasında
surların bir bölümü yıkılmış, 20. yüzyılda
sahil yolunun yapımı ile günümüzdeki
görünümünü kazanmıştır.
Limanda bulunan 37 gemi kalıntısının,
arkeolojik kazıları ve ilk belgeleme
çalışmaları yapıldıktan sonra,
konservasyonları ve rekonstrüksiyonları
yapılmak üzere ilgili kurumlara teslim
edilmiştir5. Bu batıklar üzerinde çalışan
araştırmacılar, değişik yüzyıllara
tarihlendirilen batıkların liman içinde
bulunması hakkında farklı görüşler
ileri sürmekte, gemilerin kuvvetli bir
fırtına veya tsunami gibi doğal bir felaket
sonucu limanda batmış olabileceğini
belirtmektedirler. En çok savunulan
görüşlerden birisi de, bazı teknelerin
miadını doldurdukları için limanda
terkedilmiş olabileceğidir. Konu
üzerinde çalışan bilim insanları, kazı
alanı içinde saptanan dokuz stratigrafik
kesitten 4 numaralı sediment istifinde,
553 yılında meydana gelen deprem
ve bunun ardından oluşan tsunami
Osmanlı Dönemi
Yenikapı’da kazı alanının doğu kısmında
güneyde sürdürülen kazılarda kısmen
çamur harç, kısmen horasan harç, daha
sonraki dönemlerde de çimento harç
kullanılarak, düzgün olmayan taşlarla
örülmüş, birçok mekândan oluşan
ve Osmanlı dönemine tarihlenen bir
yapı grubu ile bunun doğu ucunda yer
alan ve muhtemelen 20. yüzyıla ait bir
sarnıç açığa çıkartılmıştır. Osmanlı
kültür katı içinde sürdürülen kazılarda,
üst kotlardaki yapılar nedeniyle yer
yer bozulmuş, taş duvarları ahşaplarla
Resim 1. Yenikapı’nın Genel Görüntüsü ve Kazı Alanları
1 Dirimtekin 1953: 59; Müller Wiener 2003: 8; Başaran 2012: 9; Kızıltan 2014: 57-59; Kızıltan - Başaran 2015: 265 vd.
Batık Gemiler
Yenikapı Liman alanı içinde sürdürülen
arkeolojik kazılarda, yaklaşık -1 m
derinlikte halat ve ahşap kalıntıların
ortaya çıkması üzerine genişletilen kazılar
neticesinde, 5 - 11. yüzyıllar arasına
tarihlenen, çeşitli tip ve boyutta 37 batık
gemi kalıntısı açığa çıkartılmıştır. Bunlar
dünyanın en geniş Orta Çağ batık gemi
koleksiyonu olarak kabul edilmektedir.
Şehrin en büyük ticaret merkezlerinden
biri olan Theodosius Limanı’nda,
muhtemelen Lykos Deresi’nin sebep
olduğu sedimantasyon sonucu işlevini
yitirip karaya katılması sonucu, tekne
kalıntıları günümüze ulaşabilmiştir.
Tekne kalıntıları, Bizans dönemi gemi
tipolojisi, gemi yapım teknolojisi ve bu
teknolojilerin evrimine ilişkin önemli
bilgiler sunmaktadır.
dalgalarının etkilerinin saptandığını
ifade etmektedirler6. Bunun yanında yaz
aylarında Marmara Denizi’nde ansızın
patlayan ve “kaçak” olarak adlandırılan
lodosun, teknelerin batmasına neden
olabileceği de düşünülmektedir7. Söz
konusu fırtınada batmış gemilerin
üzerinde kalın bir deniz kumu katmanı
oluşmuştur.
Liman tabanındaki taş dolgu üstünde
MÖ 6 - 4. yüzyıllara tarihlenen Arkaik,
Klâsik ve Erken Helenistik dönemlere ait
çok sayıda amfora ve eserin bulunması,
Theodosius Limanı’nın Bizans öncesinde,
Karadeniz kıyısında kurulmuş koloni
kentleri ile Ege Bölgesi’ndeki diğer şehir
devletleri arasında ticari amaçlı seyreden
teknelerin kötü hava koşullarında derin
ve korunaklı bir koy olan bu alanı
kullandıklarını düşündürmektedir.
Yenikapı Liman Kazılarında bugüne
kadar gün ışığına çıkartılan 37 batık,
Erken ve Orta Bizans dönemine
tarihlenmektedir. Bu batıklar, büyük
bir gemi koleksiyonu oluşturmalarının
yanısıra oldukça iyi korunarak
tanımlanabilir bir durumda günümüze
ulaşmaları nedeniyle de önem
taşımaktadır. Gemilere ait ahşap
elemanların özgün durumda bulunması,
orijinal gövde biçimleri, döşek ve
posta kavislerini izleyebilme imkânını
sunmuştur. Gemilerin çoğunun karina
ve küpeştelerine kadar yükselen kaplama
tahtaları, bu gemiler üzerinde çalışmalar
sürdüren araştırıcıların, gemi tasarımları
ve yapım teknikleri hakkında detaylı bilgi
edinmelerini sağlamaktadır.
Yenikapı batıkları “yuvarlak gemi”
diye bilinen yük gemilerinin yanısıra,
kıyı denizciliği yapan orta ve küçük
boyutlardaki gemiler ve balıkçı
kayıkları olmak üzere değişik örnekleri
içermektedir. Ayrıca çok nadir bulunan
2 Asal 2007: 155.
3 Berger 1994, 263; Ayrıntılı bilgi için bk. Kızıltan - Başaran 2015: 265 vd.
4 Kızıltan - Başaran 2015, 265.
5 Limanda bulunan 37 gemi kalıntısı, arkeolojik kazıları ve ilk belgeleme çalışmaları İstanbul Arkeoloji Müzeleri uzmanları tarafından yapıldıktan sonra, Kültür ve Turizm Bakanlığı’ndan
alınan izinler ve protokoller kapsamında, belgeleme, kaldırma işlemleri, konservasyon ve rekonstrüksiyon çalışmaları yapılarak, müzeye teslim edilmek üzere iki ayrı üniversitenin ilgili
uzmanlarına teslim edilmiştir. Teknelerden, 29 tanesinin belgelenerek kaldırılması, 33 tanesinin ise konservasyon ve rekonstrüksiyon işlemleri; İstanbul Üniversitesi, Taşınabilir Kültür
Varlıklarını Koruma ve Onarım Bölümü Başkanı Prof. Dr. Sait Başaran ve ekibince, onun emekli olmasından sonra Bölüm Başkanı Doç. Dr. Ufuk Kocabaş ve ekibi tarafından “Yenikapı
Batıkları Projesi” kapsamında yürütülmektedir. (Kocabaş, 2008; Kocabaş - Türkmenoğlu, 2009; Kocabaş, 2010; Özsait - Kocabaş, 2010); Kocabaş 2012: 25-35; Özsait - Kocabaş 2013: 37-46;
8 teknenin belgelenerek kaldırılması işlemleri ile 4 teknenin konservasyon ve rekonstrüksiyon işlemleri ise Bodrum Sualtı Arkeoloji Enstitüsü (INA - Institute of Nautical Archaeology)
Başkanı ve Teksas A&M Üniversitesi Öğretim Üyesi Doç. Dr. Cemal Pulak ve ekibi tarafından yürütülmektedir. Pulak, 2007: 215, 208-209; Pulak, Ingram, Jones, Matthews 2013: 23-34;
Kızıltan - Başaran 2015: 267 vd.
6 Perinçek, 2010: 131-135.
İSTANBUL
7 Kocabaş 2010: 23-33.
ÖZEL SAYISI
2016
43
amfora parçaları tespit edilmiştir. Kıç
tarafına yakın bir noktada, muhtemelen
kaptana ait günlük kullanım eşyalarının
bulunduğu bir bölme tespit edilmiştir.
Bölmede pişmiş topraktan yapılmış
maltız, testi, çömlek, bardak, geminin
taşıdığı amforalardan farklı iki adet küçük
amfora ve hasır bir sepet içinde kiraz
çekirdekleri bulunmuştur. Batık iskele
ve sancak karinası günümüze sağlam
biçimde ulaşmıştır. Korunan uzunluğu
6,2 m, karinasının en geniş yeri 1,90 m’dir.
Özgün boyu yaklaşık 8 m, karina genişliği
de 2,5 m olarak belirlenmiştir. C14
analizleri sonucu MS 672 - 870 arasına
tarihlenmiştir. Günlük yaşamla ilgili
verileri koruması, batıkta bulunan kiraz
çekirdekleri geminin bir yaz fırtınası ile
battığını düşündürmektedir11(Resim 3).
Arkeolojik araştırmalar sırasında
Osmanlı, Bizans ve Neolitik
dönemlere ait kültür tabakaları
tespit edilen Tarihi Yarımada’nın
tarihöncesi dönemlerde önemli
bir yerleşim bölgesi konumunda
olduğu anlaşılmış, kentin iskân
tarihinin sürekliliğine ışık tutan
önemli veriler ortaya çıkmıştır.
527 - 610 tarihleri arasında kullanımda
kaldığını ve 539 ile 591 yıllarında onarım
geçirdiğini göstermiştir14. İskelenin
batısında bulunan ve iskeleye çapraz
olarak, kuzey-güney yönünde uzanan
ve 25,5 m’si tespit edilebilen, iki sıra
iri taş bloklardan inşa edilmiş rıhtım
2,80 m genişliğindedir.Limanın batı
sınırını oluşturan kesme taş ve tuğla
sıralarıyla almaşık olarak inşa edilen
Theodosius surlarının bir bölümü açığa
çıkartılmıştır. Güneybatı yönündeki
surlar, köşe yaparak doğu yönünde
devam etmektedir. Köşenin hemen
altında, 4,40m genişliğinde düzgün kesme
taş ve horasan harç örgülü bir duvarın
batıya doğru devam eden 54 m’ lik
bölümü takip edilmiş ve duvar çevresinde
I. Konstantinus dönemine (324 - 337)
ait bronz sikkeler bulunmuştur. Gerek
duvarın örgü tekniği gerekse sikkeler,
duvarın 4. yüzyılda inşa edildiğini ve
Konstantinus suruna ait olabileceğini
düşündürmektedir15.
Liman içinde yüküyle batan dördüncü
tekne YK 35 numaralı batıktır12. Bu
teknenin iç kaplamaları üzerinde,
yanyana ve sırtsırta dizilerek istiflenmiş,
tüm ve tümlenebilir farklı tiplerde toplam
127 adet Kırım tipi amfora, ahşap ve
pişmiş toprak mutfak kapları, kandiller,
koku şişeleri, gemi donanımları, ahşap
kilit ve ağırlık kutusu bulunmuştur. İlk
tespitler sonucu geminin 5. yüzyıla ait,
yelkenli açık deniz ticaret gemisi olduğu
belirlenmiştir13(Resim 4).
Resim 2. Çektiri Tipi
ve “uzun gemi” olarak adlandırılan
çektiri tipi altı kürekli gemi de mevcuttur.
Çektiriler, bu tipin Bizans dönemine
tarihlenen ilk örnekleridir.
YK 1 (Yenikapı 1) numaralı tekne8,
küçük bir ticaret gemisi olup son derece
sağlam ve sert ahşaplı, Türk meşesi
olarak da bilinen saçlı meşeden imal
edilmiştir. Teknenin taşıdığı yük ile tekne
içinde bulunan iki demir çapa, bunun
terkedilmediğini, bilâkis limanda demirli
iken battığını göstermektedir. Orijinal
uzunluğunun 10 m olduğu tahmin edilen
batığın tespit edilen kısmı 6,5 m olup, 10.
8
9
10
11
12
13
yüzyıla tarihlenmektedir (Resim 2).
YK 1’in yakınında bulunan YK 3
numaralı batık9 orta boy bir yük
gemisidir. Mevcut uzunluğu 9.12 m,
karinasının geniş yeri 2.28 m’dir. Geminin
tam boyunun yaklaşık 18 m, karinasının
da yaklaşık 6 m olduğu düşünülmektedir.
C14 analizleri sonucu MS 668 - 840
yıllarına tarihlenmiştir.
YK 12 numaralı ticaret teknesi10, taşıdığı
yükün özgün durumda bulunması
nedeniyle Yenikapı batıkları arasında ayrı
bir öneme sahiptir. Batığın içinde, sağlam
durumda çok sayıda amfora ve kırık
Yenikapı 100 Ada Kazı Çalışmaları
Limanın batısında “100 Ada” olarak
isimlendirilen bölge ile doğusundaki
bölgede yapılan kazılarda açığa çıkartılan
mimari kalıntılar, liman hakkında
önemli bilgiler sunmaktadır. Bu alanda
yapılan kazılarda 4 yüzyıldan 13. yüzyıla
kadar uzanan farklı dönemlere ait
içiçe geçmiş mimari kalıntılar ortaya
çıkartılmıştır. 100 Ada’nın önemli
kalıntıları arasında mendirek ve rıhtım
taşları ile bu taşların önünde bulunan
kalın ve sık kazıklardan yapılmış ve 43,5
m’lik kısmı kazılar sırasında tespit edilen
ahşap iskele yeralmaktadır. Kazıklardan
alınan örnekler üzerinde yapılan
dendrokronoloji analizleri, iskelenin
Cemal Pulak ve ekibi tarafından Ağustos 2005-Ocak 2006 tarihleri arasında arazide belgelenerek kaldırılmıştır.
Ufuk Kocabaş ve ekibi tarafından, 26 Mayıs 2006 - 05 Temmuz 2006 tarihleri arasında arazide belgelenerek kaldırılmıştır.
Bu tekne Ufuk Kocabaş ve ekibi tarafından arazide belgelenerek kaldırılmıştır.
Kocabaş 2010: 29; Özsait - Kocabaş 2012: 103; Kocabaş, Özsait - Kocabaş, 2013, 43, 48-55; Kızıltan - Başaran 2015: 268-271.
YK 35 Ufuk Kocabaş ve ekibince belgelenerek kaldırılmıştır.
Özsait - Kocabaş 2013: 41.
Resim 3. YK 12
14 Kuniholm - Pearson - Wazny 2014: 156.
15 Gökçay 2007, 168-173; Kızıltan 2014: 59.
16 Gökçay 2007: 174; Kızıltan 2010: 5; Kızıltan - Başaran 2015: 272 vd.
Bu alanda açığa çıkartılan önemli mimari
kalıntılardan biri de, içinde bulunan bol
miktardaki kandilden dolayı 4. yüzyıla
tarihlenen ve 11 m’ lik bölümü kazılan
tonozlu tuğla yapıdır. 1.80 m yükseklikte,
1.60 m genişlikte, alt kısmı kesme taşlarla,
üst kısmı ise tuğla ile örgülü tonozlu
yapının, atık su kanalı olarak kullanılmış
olabileceği düşünülmektedir16.
İSTANBUL
ÖZEL SAYISI
2016
45
Resim 5. 100 Ada Kalıntıları
Resim 4. YK 35 Yüküyle Batan Gemi
Ayrıca bu bölgede 3.50 x 1.20 m
boyutlarında dörtgen planlı, dört
odadan oluşan, üzeri balık pulu
şeklinde tonoz örtülü hipojenin (mezar
odası) odalarından birine ait tonoz
örtü günümüze gelebilmiştir. Temel
seviyesinde ele geçen buluntular ile taş
üzeri gizli tuğla örgü duvar teknikleri, yapıyı
12. yüzyıla tarihlemektedir (Resim 5).
Kilise Kalıntısı
Yenikapı kazı alanının kuzeybatısındaki
Metro bölümünde ortaya çıkartılan
kilise, limanın dolmaya başladığı 12. 13. yüzyılda inşa edilmiştir. 9,50 x 11,45
m boyutlarındaki doğu-batı doğrultulu
kalıntı, ilk kullanım evresinde tek apsisli
olup sonradan kuzey ve güney yanlarına
basit taş örgülü birer nef ilâve edilerek
üç apsisli bir yapıya dönüştürülmüştür.
Kilisenin içinde ve çevresinde, özgün
durumda 22 mezar bulunmuştur17
(Resim 6).
İskeleler
Sayıları 200'ü bulan iskelelerYenikapı’da
günışığına çıkartılan Theodosius
Limanı’nın günümüze ulaşan
kanıtlarındandır. İskelelerden ikisi taş,
diğerleri ahşaptır. Kuzey-güney uzantılı
17 Gökçay 2007: 174 vd.; Kızıltan - Başaran 2015: 273.
18 Kızıltan - Başaran 2015: 274-275.
ahşap iskele kazıklarından alınan
örneklerin dendrokronolojik analiz
sonuçları bunların 5. yüzyılın başından
itibaren inşa edilmeye başlandığı
yönündedir.
Taş iskelelerden birisi Metro kazı
alanının kuzeydoğu, diğeri kuzeybatı
kesimindedir. Kuzeydoğudaki iskele,
güneybatı-kuzeydoğu doğrultusunda
olup, aralıklarla birbirini takip eden
beş ayaktan oluşmaktadır. Ayaklardan
güneybatı uçtaki beşgen, kuzeydoğuya
doğru aralıklı bir şekilde yerleştirilen dört
ayak ise dikdörtgen planlıdır. Ayakların
tespit edilebilen toplam uzunluğu 32,50
m’dir. Temelde görülen ahşap kalıpların
içi niteliğinde ahşap kalıp üzerinde
yükselen iskele mermer ve kireçtaşı
bloklarla çevrelenmiş, iç kısmı horasan
harç ve taş kırıkları ile doldurulmuştur.
Aralıklarla inşa edilen ayaklar birbirine
kemerlerle bağlanmıştır. Çevresinde ele
geçen arkeolojik malzemelerle birlikte,
iskelenin yapımında kullanılan ahşaplar
üzerinde yapılan dendrokronolojik analiz
sonuçları, bunun 8. yüzyıl sonu veya 9.
yüzyıl başlarında inşa edilmiş olduğunu
göstermiştir18 (Resim 7, 8).
Theodosius Limanı kazılarındaki
bulgular (ambar binalarının
varlığı, önemli sayıda iskele ve
batık gemi kalıntısı) burasının
Klâsik Antik Dönemde ve
Orta Çağda oldukça büyük bir
ticari liman olduğuna
işaret etmektedir.
Neolitik Dönemde Yenikapı
Yenikapı kazı alanın doğu bölgesindeki
kazılarda doğu ve batı yönlerindeki
açmalarda, topoğrafyaya bağlı olarak
değişen -5 / -5.80 m arasındaki farklı
derinliklerde, liman içinde bulunan
malzeme gruplarından yüzey işlemleri ve
form açısından farklı özellikler gösteren
çanak çömlek parçaları tespit edilmiştir.
Yapılan ilk incelemelerde bu parçaların
Kalkolitik Çağ’a, Kuzey Marmara kıyılarının
özgün Toptepe Kültürü’ne ait olabileceği
düşünülmüştür. Ancak liman alanı içinde
sürdürülen kazılarda bu kültür katı tespit
edilmemiştir. Bu çanak çömlek gurubunun
liman dışındaki bir alandan su yoluyla
limana taşındığı düşünülmektedir.
Bu bölgenin batısında -6.30 m kotunda
sürdürülen kazılarda, liman tabanındaki
taş dolgudan farklı plan veren taş sıraları,
dağınık halde yanmış kerpiç parçaları
ile el yapımı çanak çömleğin bulunduğu
Neolitik tabakaya ulaşılmıştır. Bu
tabakaya ait mimari ve diğer buluntular
yakın çevresindeki bulunanlarla
karşılaştırıldığında, Yenikapı kazı
alanının da içinde bulunduğu Marmara
Bölgesi’nin, özellikle de İstanbul’un
Neolitik Çağ kültürleri olarak bilinen
Fikirtepe ve Yarımburgaz kazılarında
bulunan çanak çömlek ve küçük buluntu
gruplarıyla çok benzerlik gösterdiği
görülmüştür19.
Mimarinin büyük kısmı dörtgen, kalanı
ise yuvarlak planlıdır. Yapılar bitişik
nizamda inşa edilmiş olup dörtgen
planlı yapıların bir kısmında ortak
duvar kullanıldığını gösteren izlere
rastlanmıştır. Dikdörtgen veya kare plan
veren mekânlar genel olarak 5x5m, 3x3m
veya daha küçük boyutludur. Taşıyıcı
elemanları ahşaptır.
Neolitik Mimari
Yenikapı kazı alanının doğu bölgesindeki
kazılarda, kazı alanının güneybatı
yönünde, günümüz deniz seviyesinin
-6.30 m altında tespit edilen, liman
tabanındaki taş dolgudan farklılık
gösteren kısmen dağılmış durumdaki
taş dizilerinden, burada kuzeybatıgüneydoğu yönünde uzanan ve gruplar
oluşturacak biçimde yanyana sıralanmış
kulübelerden oluşan bir yerleşmenin
mevcut olduğu anlaşılmıştır.
Yenikapı'da Neolitik mimariye ait
bulgular, dağılmış taş temel izleri
dışında, genel olarak dipleri taşlarla
desteklenmiş, ahşap dikmelerin çamur
ile sıkıştırılmış izlerinden oluşmaktadır.
Kazı alanının kuzeyinde dere yatağının
içinde -8.40 / -8.75 m’de muhtemelen
devrilmiş veya yıkılmış durumda tespit
Resim 6. Kilise Kalıntısı
19 Gökçay 2007: 166-179; Kızıltan 2010: 1-16; Kızıltan - Başaran 2015: 276 vd.
İSTANBUL
ÖZEL SAYISI
2016
47
malzemesine benzer özellikte malzemeler
tespit edilmiştir. Özellikle kazı alanının
doğusunda bulunmuş olan kremasyon
mezarlarda tüm ve tüme yakın hediye
kapların tamamı bu grup içerisinde
yer almaktadır. Kap tipleri genel olarak
küresel gövdeli, ip delik tutamaklı,
boyunlu çömlekler, derin kâseler ve
bezemeli kaplardan oluşmaktadı20.
Neolitik Dönem Buluntuları
Metro ve Marmaray kazılarında,
kazı envanterinin % 5,1’lik dilimini
oluşturan 35 adet işlenmiş ahşap
buluntu yer almaktadır. Yenikapı Kazısı
ilk Neolitik Çağ buluntularının deniz
suları altında, balçık dolgunun içinde,
oksijensiz ortamda korunagelmesi,
kuşkusuz Türkiye ve dünya arkeolojisi
açısından önemlidir. Bulunan ahşapların
bir kısmı aşağıda örneklendirildiği
gibi, alet bir kısmı ise ne olduğu tam
Resim 7. Taş İskele
edilen bu dal örgü mimari, Marmara ve
Trakya bölgelerindeki mimariyle yakın
benzerlik taşıdığı gibi, Kuzeybatı Anadolu
ve Trakya dal örgü mimari geleneğinin
Yenikapı yerleşmesinde de devam ettiğini
göstermiştir (Resim 9). Yerleşme içinde
ve yakın çevresinde bulunan çanakçömlek parçaların bir kısmı Fikirtepe
malzemesi ile yakın benzerlik göstermesi
nedeniyle, Yenikapı’daki bu yerleşmenin
Fikirtepe’nin bazı evreleri ile çağdaş
olduğuna işaret etmektedir.
Resim 8. Ahşap İskele
Dal örgü mimarinin batı kenarında,
ortalama -8.15 m kotunda bulunan ve
güney-kuzey yönünde uzanan yaklaşık
8 x 20 m.lik alanda, Anadolu arkeolojisi
için ilk ve çok önemli bir buluntu grubu
tespit edilmiştir. Kil zemin üzerinde içleri
dere kumuyla dolmuş, Çanak Çömlekli
Neolitik Çağ insanlarına ait çok sayıdaki
ayak izi, günışığıyla buluşmuştur. Islak
killi zemin üzerinde yürüyen insanlara ait
ayak çukurluklarının üzeri hızlı şekilde
kum ile kaplanmış ve izler bozulmadan
günümüze kadar gelmiştir. Dal örgü
mimarinin batısında, kuzey-güney
aksında bir yürüyüş bandında rastlanan
izlerin, çok düzenli görünümleri
nedeniyle giyimli ayaklara ait olduğu
kuşkusuzdur. Kullanılan ayakkabıların
anlamlandırılamayan işlenmiş ahşaptan
oluşmaktadır.
Fikirtepe Kültürü’ne tarihlenen
yerleşmenin güneyinde tespit edilmiş
olan su yatağının hemen kenarında,
-6.60 m kotunda 1,35 m ve 1,13 m
uzunluklarında iyi işçilik gösteren iki
adet ahşap kürek bulunmuştur. Su
yatağında iki ahşap yay parçası, küçük
hayvanları avlamakta kullanılan bir
fırlatma tokmağı ve bir tane de bumerang
benzeri ahşap alet mevcuttur. Ayrıca
alanın muhtelif yerlerinde ahşaptan
yapılmış iki kap ve ilk kez henüz Fikirtepe
Kültürünün hangi evresine ait olduğunu
tanımlayamadığımız bir figürin ele
geçmiştir (Resim 11).
Kemik buluntularda karakteristik olarak
birkaç alet grubu ön plana çıkmaktadır.
Bunlar daha çok sap, delici, spatula,
deri veya benzeri bir organik
malzemeden yapılmış olma ihtimali
yüksektir. Bununla birlikte az sayıda
çıplak ayak izleri de tespit edilmiştir.
Toplam 2.080 olan ayak izlerinin en
küçüğü burundan topuğa 15.9 cm, en
büyüğü ise 28.9 cm uzunluğundadır
(Resim 10).
Çanak-Çömlek
Marmaray Kazısı’nda Neolitik Döneme
ait kazı envanterine dâhil olan eserler
dışında, toplam 15.833 adet çanak
çömlek parçası değerlendirilmiş ve
malzemenin, Fikirtepe ve Yarımburgaz
çanak çömleklerine çok benzediği
görülmüştür. Yenikapı Kazılarında
saptanan Fikirtepe Kültürü’ne ait
çanak çömlek buluntularında genel
olarak Arkaik ve Klâsik evrelere ait
buluntular izlenebilmekte, bu nedenle
Yenikapı Kazısı Fikirtepe çanak çömlek
buluntu topluluğu, Arkaik ve Klâsik
Fikirtepe olmak üzere iki başlık altında
tanımlanmaktadır.
Yenikapı Neolitik yerleşim alanında
sürdürülen kazılarda, Fikirtepe
çanak çömlek gruplarının yanısıra
Yarımburgaz IV. evresi olarak tanımlanan
gelişkin Fikirtepe çanak çömlek grubu
Resim 9. Dal Örgü Mimari Kalıntıları
20 Kızıltan 2013: 011; Kızıltan - Başaran 2015: 279 vd.
21 Kızıltan - Başaran 2015: 280 - 281.
mablak olarak tanımlanan düzleticiler,
figürinler ve az sayıdaki kaşıklardır.
Kemik aletlerin yapımında genel
olarak büyük memeli hayvanların uzun
kemikleri, koyun ve keçinin alt bacak
kemikleri ve tarak kemiklerinin tercih
edildiği boynuz aletlere geyik boynuzun
damgasını vurduğu anlaşılmıştır.
Taş aletler içerisinde çakmaktaşları
sayıca baskındır. Kazı envanterinde
çakmaktaşları % 42,9, sürtme taş aletler
% 13,3 oranındadır. Çakmaktaşı alet
gruplarında kesiciler, kazıyıcılar diğer
alet gruplarına göre daha fazladır. Çeşitli
boylarda dilgiler, kenarları baskı tekniği
ile düzeltilmiş kazıyıcılar, deliciler ve
prizmatik dilgi çekirdekleri dönemin
karakteristik buluntuları arasında
sayılmaktadır21.
Yenikapı Neolitik Dönem Mezarları
Yerleşmenin güney yönünde yer alan
su yatağının hemen kenarında, yaklaşık
-6,51 / -6,73 m kotunda, bir aileye ait
olabileceği düşünülen basit bir toprak
mezar bulunmuştur. 1 numaralı bu
mezarda ikisi erişkin olmak üzere
toplam dört bireye ait hoker (cenin)
pozisyonunda iskelet mevcuttur
(Resim 12). Erişkin iskeletlerinden alt
kotta olanı, iyi bir işçilik gösteren 1 m
uzunluğunda, bir ucu sivri diğer ucu
çatal biçiminde sonlanan bir ahşap alet
üzerine yatırılmıştır. Daha üst kotta
bulunan erişkin iskeletin alt çenesi
dışında kafatasına ait hiçbir kemiğe
rastlanmamıştır. Buna göre, üst kotta
bulunan ölü, diğer üçünden kısa bir
süre sonra gömülmüş olmalıdır. Çocuk
iskeletinin birinin üzerindeki büyük
bir çanağa ait parçaların dışında,
mezara hediye olarak, klâsik Fikirtepe
benzeri farklı boyutlarda dört adet kap
bırakılmıştır (Resim 13).
Kazı alanının doğusunda kuzey-güney
yönündeki dere yatağının doğu kenarında
-7,60 m kotunda, üzeri iki parça ahşap
kaplı, 2 numaralı mezar tespit edilmiştir.
Kuzeydoğu-güneybatı doğrultusunda
uzanan iskeletin altına yerleştirilen
ızgara şeklindeki iki yatay beş dikey
ahşap, ölünün taşındığı ve birlikte
İSTANBUL
ÖZEL SAYISI
2016
49
Resim 11. Ahşap Figürin
Sirkeci Kazı Çalışmaları
Resim 10. Ayak İzleri
gömüldüğü bir düzeneğe ait olmalıdır.
İskeletin ayakucunda bulunan ip delik
tutamaklı çömleğin ikincil bir gömüt
olduğu anlaşılmıştır22. Bu kap ile mezar
çevresinde bulunan çanakların tümü
Fikirtepe’de bulunanların benzeridir
(Resim 14).
Yenikapı Metro kazı alanının doğusunda
-7,25 m kotunda tespit edilen mezarın
üzeri de yine ahşapla kapatılmıştır
(Resim 15). Güneybatı-kuzeydoğu
yönünde, hoker pozisyonunda yatırılmış
erişkin bir bireye ait iskeletin dört yanına
dikilmiş dikmeler tespit edilmiştir.
Yerleşim alanının yaklaşık 100m.
doğusunda, balçık dolgunun altında
kalmış olan yaşam düzleminde daha
önce Anadolu Neolitiğinde bilinmeyen
çömlek içi yedi adet kremasyon mezar
ve aynı düzlemde cesetlerin yakıldığı
ve kemiklerin yerinde bırakıldığı
iki kremasyon çukuru bulunmuştur
(Resim 16). Yanmış kemiklerin arasında
yumuşakça kabuğundan yapılmış, 37’si
küçük, bir tanesi diğerlerine göre daha
büyük olan 38 adet boncuk ele geçmiştir.
Yenikapı Neolitik Dönem yerleşmelerinde
ölü gömme uygulaması üç farklı biçimi
içermektedir. Bunlardan ilki bireylerin
toprağa açılan çukurlara gömülmesidir.
İkinci grup bir örnekle temsil
edilmektedir; orta boy bir kabın içinde
erişkin olmayan bir bireye ait ikincil
gömüt niteliğinde kemikler bulunmuştur.
Üçüncü uygulama ise üç farklı
durumda bulunmuş olan kremasyon
uygulamalarıdır.
Yenikapı’da dört gömütte beşi erişkin
olmak üzere, toplam sekiz iskelet
açığa çıkartılmıştır. Erişkinlerden
üçünün kadın, birinin erkek olduğu
belirlenebilmiştir23. Gömütlerin ayırt
edici özelliği, ahşap kullanımıdır.
Neolitik tabaka içinde dönemin
yaşantısını yansıtan mimari izler,
çeşitli pişmiş toprak, çakmaktaşı,
kemik, ahşap parçalar ve mezarlar
ortaya çıkartılmıştır. Dönem insanına
ait mezar tipleri, gömü gelenekleri,
ahşap konut tipleri ve yüzlerce ayak izi,
bugüne kadar Yakındoğu arkeolojisinde
bilinen ilk örnekleri oluşturmaktadır.
22 Yılmaz 2011: 283-302; 2014: 265-267.
23 Ayrıntılı bilgi için bk. Kızıltan - Başaran 2015: 282-283; Yılmaz 2011: 301; 2014: 260-269.
24 Bizans dönemi ticareti için bk Asal 2007: 180 vd.; 2010: 153-156.
Yine, Tarihi Yarımada içinde yer alan
Çarşıkapı’da yapılan bir temel kazısında
Prehistorik döneme tarihlenen çanak
çömlek kalıntıların ortaya çıkmış
olması, Tarihi Yarımada'nın tarihöncesi
dönemlerde önemli bir yerleşim bölgesi
konumunda olduğunu açıklamaktadır.
Yenikapı kazılarında günışığına çıkan
Neolitik kültüre ait kalıntıların yanısıra,
Byzantion’un kuruluş yıllarına (MÖ 7.
yüzyılın ilk yarısı) tarihlenen Arkaik
döneme ait Attika, Ege Adaları, Batı
Anadolu ve Doğu Akdeniz kökenli
buluntular da yerleşimin sürekliliğini ve
ticari ilişkilerini göstermektedir24.
Alanda yer alan mimari kalıntılardan
özellikle limanı batıdan sınırlayan
Theodosius Surları ve 100 Ada mevkiinde
yapılan arkeolojik kazı sırasında ortaya
çıkan Konstantinus Suru'na ait bölüm,
tonozlu tuğla yapı kalıntısı, balık pulu
şeklinde işlenmiş tonozu ile dikkat çeken
hipoje ve diğer kalıntılar, Erken Bizans
dönemi duvar yapım tekniğine ilişkin
önemli bilgiler sunmaktadır.
Marmaray Projesi kapsamında Sirkeci
bölgesinde yapılan kazılarda, Yenikapı’da
olduğu gibi, bu döneme ilişkin
İstanbul’un kültür tarihine ışık tutacak
önemli sonuçlara ulaşılmıştır. Sirkeci’deki
kazılar Cağaloğlu'nda Gar içinde, Sirkeci
Garı'nın güneyinde ve Hocapaşa'da olmak
üzere, dört ayrı alanda gerçekleştirilmiştir.
Bu alanların tümü bugünkü istasyonun
doğusunda Prosphorianos Limanı’nın25
kıyısında yer almaktadır. Kazılarda genel
olarak üst tabakalarda Osmanlı döneminin
çeşitli evrelerine ait tabakanın altında
Bizans dönemi kalıntılarıyla karşılaşılmıştır.
Ancak kazı alanlarının dar olması nedeniyle
söz konusu kültür katlarında, mimari
kalıntılarda bütünlük elde edilememiştir.
Cağaloğlu’nda mozaik kalıntısı, Bizans ve
Osmanlı’ya tarihlenen mimari kalıntılar
ilginçtir. Gar içi açmasında Bizans dolgusu
içinde çok miktarda üçayak astarlı ya
da sırlı seramikler, atölye artığı seramik
parçaları ile cüruf ve fırın olabilecek
yuvarlak yapı kalıntısı, bu alanın 13.14. yüzyılda da seramik üretim atölyesi
olduğunu göstermiştir. Sirkeci Garı'nın
güneyindeki doğu şaftında MÖ 7. yüzyılda
başlayıp günümüze değin süre gelen
tarihsel süreci temsil eden kalıntılar ortaya
çıkmıştır. Bunlar arasında yer alan siyah
ve kırmızı figür tekniği ile üretilmiş MÖ
7. - 5. yüzyıllara ait ithal vazo parçaları,
cam eşyalar, çeşitli şehirlerle yapılan
ticareti kanıtlayan damgalı amfora
kulpları büyük bir grup oluşturmaktadır.
Hocapaşa şaftında yapılan kazılarda
genellikle Osmanlı ve Bizans dönemlerinin
çeşitli evrelerine ait mimari ve seramik
kalıntılar ortaya çıkmıştır. Vergi Dairesinin
bodrumunda yapılan sondajda Roma
dönemine ait mermer kadın başı ve Roma
dönemi seramikleri ele geçmiştir26
(Resim 17).
Büyük Saray Kazısı
Kazılar, Dar-ül Fünun Binası’nın
oturduğu alan, Sultanahmet Cezaevi
Bahçesi ve tonozlu mekânların
bulunduğu alanda gerçekleştirilmiştir.
Kazılarda Dar-ül Fünun Binasının
inşaası sırasında Hipodromda yer
alan bronz burmalı sütuna ait yılan
başlarından birinin üst çenesi ile
İmparator Arcadius’un (395 - 409)
karısı Eudoksia’nın gümüş heykeline ait
yazıtlı kaidesi ele geçmiştir. Bu alandaki
çalışmalarda Bizans dönemine ait yapı
kalıntıları, mermer kaplama ve mozaik
döşemeli tabanların yanısıra Augusteion
25 Müller Wiener 2001: 57; 2003: 5; Kızıltan 2014: 69-72.
26 Ayrıntılı bilgi için bk. Girgin 2007: 98-105; cam buluntular için bk. Özgümüş 2010: 121-134.
27 Müller Wiener 2002, 230 vd.
Meydanı'na açılan 6,20 m genişliği olan
Khalke Pule27 (Bronz Kapı), Büyük
Saray’ın ana girişi ile mermer kaplamalı
nişler ve çeşitli yapılara ait kalıntılar
ortaya çıkmıştır.
Sultanahmet Eski Cezaevi'nin bahçesinde
yürütülen kazı çalışmalarında Bizans
dönemine ait 48 m uzunluğu 4 m
genişliği olan sokak kalıntısının
iki yanında Bizans yapı kalıntıları
bulunmaktadır. Tonozlu mekanda
Osmanlı ve duvarları fresklerle süslü
Bizans dönemine ait duvar kalıntıları
saptanmıştır. Büyük Saray bölgesinde
Resim 12. Toplu Gömü
İSTANBUL
ÖZEL SAYISI
2016
51
yapılan kazılarda günışığına çıkan Frig,
Doğu Yunan, Korint, Attika Keramik
örnekleri ile Sultanahmet Eski Cezaevi
kazısından ortaya çıkan benzer örnekler,
bu alandaki yerleşimin MÖ 7. yüzyılda
başlayıp günümüze değin süregelen
tarihsel sürecini yansıtmaktadır28.
Değerlendirme
Tarihi Yarımada, kuzeyde doğal bir liman
olan Haliç, doğu ve güneyinde Marmara
Deniz surları, batıda beşinci yüzyılın
başında İmparator Theodosius tarafından
inşasına başlanan görkemli surlarla
çevrilidir. Dünya Miras Alanı Tarihi
Yarımada Sarayburnu’nda tarihöncesi
çağlardan başlayarak Megaralı kolonistler
tarafından MÖ 7. yüzyılın ortalarında
kurulan Byzantion’dan Osmanlı ve
Türkiye Cumhuriyeti dönemleri de
dâhil sürekli yerleşilmiştir. Bundan
dolayı tarihöncesi, Grek, Helenistik
ve Roma dönemlerine ait kültürel
kalıntıların büyük bölümü toprak
altındadır ve günümüzün kent dokusu
nedeniyle bunların ortaya çıkartılması
olanaksızdır. Ancak, Byzantion`daki
yapılara ilişkin bilgi ve belge son yıllarda
Marmaray projesi kapsamında yapılan
kazılardan, Tarihi Yarımada’nın çeşitli
alanlarında açılan temeller sırasında
ortaya çıkan kültürel kalıntılardan
ve antik kaynaklardan (özellikle
ortaçağ kaynakları) -kısmen de olsaöğrenilebilmektedir.
Byzantion`un ilk çekirdeğini oluşturan
bugünkü Topkapı Sarayı ve Ayasofya`nın
bulunduğu alan Antik Çağda kentin
akropolisini oluşturuyordu. Yazılı
kaynaklara göre Akropolis’te çeşitli
tapınaklar yer alıyordu. Yine bu
kaynaklarda, sütunlu dört galeriyle
çevrili, içinde Helios`un heykeli bulunan
bir agoradan da sözedilmektedir. Yunanlı
yazar Ksenophon (MÖ 5.-4. yüzyıl) ise
Thrakion olarak adlandırılan büyük
bir meydandan bahsetmektedir. Bunun
kuzeyinde Strategion adı verilen, üst
düzeyde devlet yöneticilerinin oturduğu
bir alan, aynı bölgede ‘gymnasion’lar
ve sarnıçlar bulunduğu, bölgedeki en
önemli hamam yapısının ise Strategion
yakınındaki Akhilleus Hamamı olduğu
28 Denker - Yağcı - Akay 2007: 126-141 ve ilgili notlar.
29 Kızıltan - Saner 2011: 34.
belirtilmektedir. Ancak bu yapılardan
günümüze hiçbir iz ulaşmamıştır.
Çarşıkapı’da yer alan Merzifonlu Mustafa
Paşa Türbesi yakınındaki bir temel
kazısında Geç Kalkolitik Çağa tarihlenen
pişmiş topraktan bir testi parçası
bulunmuştur. Aynı alanda
MÖ 4. yüzyıla ait siyah boyalı keramikler
ve Attika tipi stel parçası ortaya çıkmıştır.
Roma döneminde nüfusun artması
üzerine nekropolisin Vezneciler Zeyrek arasındaki bölgeye yayıldığı
Unkapanı’nda 1960 yılında yapılan kazılar
neticesinde ortaya çıkan lahitler ve mezar
yapıları ile kanıtlanmaktadır. İstanbul
Üniversitesi Merkez Binası’nın girişine
yakın alanda yapılan yol düzenleme
çalışmalarında 2. yüzyıla tarihlenen
Medusa betimli iki adet mermer lahit
kapağının bulunmuş olması da bu tezi
desteklemektedir. 1953 yılında Belediye
Sarayı inşa edilmek üzere yapılan temel
kazısında, olasılıkla Roma villasına ait,
taban döşeme mozaiği ortaya çıkmıştır.
Tauri Forumu’nun girişinde kalıntıları
günümüze değin özgün yerinde bulunan
İmparator I. Theodosius (379-395)
adına yapılan üç gözlü Zafer Takı yer
alıyordu. Zafer Takı, yapılan restitüsyon
denemesine göre, 34 metre uzunluğunda,
7 metre genişliğinde, orta açıklığı geniş,
yan açıklıkları dar, her açıklığın dörder
sütunla taşındığı muhteşem bir yapıydı.
Bu dönemde etrafı sütunlu revakların,
kilise ve hamamların da yer aldığı
mermer yapılı sivil ve kamu binalarıyla
çevrili olan alanın kuzey doğusunda
Jupiter Tapınağı bulunmaktaydı.
Söz konusu kalıntılar Erken Roma
döneminden itibaren şehrin Mese Yolu
çevresinde şekillendiğini göstermektedir.
İstanbul’un ayakta kalabilmiş en eski
anıtlarından olan ve bugün Bozdoğan Su
Kemeri olarak bilinen Valens yapısının
önemli bir kısmı bu alan içinde yer
almaktadır. Geç Roma Erken Bizans
dönemine ait bu su kemeri Roma
mimarisinin olağanüstü etkileyici güzel
bir örneğidir.
Sur dibine yakın alanlarda ortaya çıkan
lahitler, Roma döneminde kentin yayılma
alanlarına ilişkin bilgileri tamamlayıcı
niteliktedir. Lahitlerden biri düz kapaklı çift
bölmeli aile lahdi olarak tanımlanmaktadır.
Resim 13. Ölü Armağanları
Diğerinin kapağında iri akroterler ve
kapağın kısa kenarındaki üçgen alınlıkta
bir meduza kabartması yer almaktadır29.
Süleymaniye Uzunçarşı Caddesi’nde
1999 yılında yapılan kazıda ortaya çıkan
taş örgülü duvar kalıntısı ile Beyazıt
Meydanı’nda Vakıf Bank’ın bulunduğu
parselde yapılan kazıda günışığına
çıkan kesme taş örgülü payeli duvar
kalıntısı Roma İmparatorluk Döneminde
yerleşmenin yayıldığı alanlara tanıklık
etmektedir.
Resim 14. Ahşap Düzenekli ve Çömlek Gömütler
Resim 15. Ahşap Kapaklı Gömüt
330’da İmparator I. Konstantinus yeni
başkent olarak ilân ettiği kente Roma’dan
senatörler, yüksek memurlar, soylular
getirerek Romalı nüfusu arttırmış ve imar
faaliyetlerini başlatmıştır. 395 yılında Roma
İmparatorluğu’nun ikiye bölünmesiyle
Konstantinopolis / Neo Roma adıyla Roma
İmparatorluğu’nun doğudaki idari merkezi
olarak yeniden inşa ettirilmesinden sonra
kentin nüfusu hızla artmış ve 5. yüzyılın
başında Konstantinus surlarının dışına
taşmıştır. Genişleyen kent alanı 14 idari
bölgeye ayrılmıştır.
Geniş bir coğrafyaya yayılmış bulunan
Byzantion antik kentinde yapılan lokal
araştırmalar, kentin topoğrafyasına
olduğu kadar iskân tarihinin
devamlılığına ışık tutan önemli verilerin
ortaya çıkmasına neden olmuştur.
Resim 16. Kremasyon Kapları (Urneler)
İSTANBUL
ÖZEL SAYISI
2016
53
Kaynakça
Resim 17. Sirkeci Buluntusu Kadın Heykeli
Asal, R., (2007), Gün Işığında İstanbul’un 8000
Yılı, Marmaray, Metro, Sultanahmet Kazıları,
İstanbul Ticareti ve Theodosius Limanı, Z.
Kızıltan, ed., Vehbi Koç Vakfı, İstanbul, ss.
180-189,
Asal, R., (2010), Theodosius Limanı ve
İstanbul’un Bizans Dönemi Deniz Ticareti,
U. Kocabaş, ed., İstanbul Arkeoloji Müzeleri
1. Marmaray-Metro Kurtarma Kazıları
Sempozyumu Bildirileri: 5-6 Mayıs 2008,
İstanbul Arkeoloji Müzeleri, İstanbul,
ss. 153-156.
Başaran, S., (2010), Demirden Yollar ve
Marmaray Kıyısında Eski Bir Liman, U.
Kocabaş, ed., Yenikapı’nın Eski Gemileri 1,
Ege Yayınları, İstanbul, ss. 19.
Berger, A., (1994), Theodosius Limanı,
Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi,
Cilt VII, İstanbul, ss. 263.
Bittel, K., (1970) Bemerkungen über
die prähistorische Ansiedlung auf dem
Fikirtepe bei Kadikoy (Istanbul)”, Istanbuler
Mitteilungen 19/20, ss. 1-19.
Denker, A., Yağcı, G. ve Akay, A.B., (2007),
Sultanahmet Eski Cezaevi, Z. Kızıltan, ed.,
Gün Işığında İstanbul’un 8000 Yılı, Marmaray,
Metro, Sultanahmet Kazıları, Vehbi Koç Vakfı,
İstanbul, ss. 125-141.
Dirimtekin, F., (1953), Fetihten Önce Marmara
Surları, İstanbul.
Doğu D., Köse, N., Kartal ve Erdin N., (2011),
Wood Identification of Wooden Marine
Piles From the Ancient Byzantine Port of
Eleutherius/Theodosius, BioResources,
6 / 2, ss. 987-1018.
Girgin, Ç., (2007), Sirkeci’de Sürdürülen Kazı
Çalışmalarından Elde Edilen Sonuçlar, Gün
Işığında İstanbul’un 8000 Yılı, Marmaray,
Metro, Sultanahmet Kazıları,
Vehbi Koç Vakfı, İstanbul, ss. 97-105.
Gökçay, M., (2007), Kazılarında Ortaya Çıkan
Mimari Buluntular,
Z. Kızıltan, ed., Gün Işığında İstanbul’un 8000
Yılı, Marmaray, Metro,
Sultanahmet Kazıları, Vehbi Koç Vakfı,
İstanbul, ss. 166-179.
Gyllius, P. ,(1997), İstanbul’un Tarihi Eserleri, E.
Özbayoğlu, çev., İstanbul.
Kızıltan, Z., (2010), Marmaray ve Metro
Projeleri Kapsamında Yapılan Yenikapı Sirkeci
ve Üsküdar Kazıları, U. Kocabaş, ed., İstanbul
Arkeoloji Müzeleri 1. Marmaray-Metro
Kurtarma Kazıları Sempozyumu Bildirileri:
5-6 Mayıs 2008, İstanbul Arkeoloji Müzeleri,
İstanbul, ss. 1-16.
Kızıltan, Z., (2011), Yenikapı Kurtarma
Kazılarında Bulunan Neolitik Döneme Ait
Ahşap Bir Figürin, TÜBA-AR 14,ss. 305-308.
Kızıltan, Z., (2014), Marmaray-Metro Projesi
Kurtarma kazıları; Yenikapı-Sirkeci ve
Üsküdar İstasyonları Arkeolojik Çalışmaları
ve İstanbul’un 8 Bin Yılı’’, Hayalden Gerçeğe Bir
İstanbul Öyküsü Marmaray, Gama Holding,
Ankara, ss. 54-76.
Kızıltan, Z., (2014), Marmaray-Metro Projeleri;
Yenikapı, Sirkeci ve Üsküdar Kazıları,
2004-2014 Fotoğraflarla Kazı Günlüğü,
İstanbul, ss. 8-21.
Kızıltan, Z., Başaran, S., (2015), Marmaray
Metro Projeleri ve Yenikapı Arkeolojik
Kurtarma Kazıları, Ü. Yalçın ve H.D. Bienert
ed., Kültürlerin Köprüsü Anadolu, Zeitschrift
für Kunst und Kultur im Bergbau Beiheft 27
(Türkçe - Almanca), ss. 263-288.
Kızıltan, Z., Polat, M. A., (2013), Yenikapı
Kurtarma Kazıları: Neolitik Dönem
Çalışmaları, Arkeoloji ve Sanat 143, ss. 1-40.
Kızıltan, Z., Saner, T., (2010), İstanbul’da Arkeoloji,
İstanbul Arkeoloji Müzeleri Arşiv Belgeleri
(1970-2010), İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları,
İstanbul.
Kocabaş, U., (2010), İstanbul Üniversitesi Yenikapı
Batıkları Projesi: Gemiler, İstanbul Arkeoloji
Müzeleri 1. Marmaray-Metro Kurtarma Kazıları
Sempozyumu Bildirileri: 5-6 Mayıs 2008, İstanbul
Arkeoloji Müzeleri, İstanbul,
ss. 23-33.
Kocabaş, U., (2012), Theodosius Limanı’nda
Hayat, Batıklar ve Hızlı Gömülme, Yenikapı’nın
Eski Gemileri, Yenikapı Batıkları 1, 2., Ege
Yayınları, İstanbul, ss. 25-35.
Kocabaş, U., Özsait Kocabaş, I., (2013), Gemi
Arkeolojisinde Yeni Bir Milat, Yenikapı Batıkları
Projesi, Saklı Limandan Hikayeler, Yenikapı’nın
Batıkları, Vehbi Koç Vakfı, İstanbul, ss. 37-46.
Kuniholm, P. I, Pearson, C. L ve Wazny, T., (2014),
Yenikapı İle Diğer Marmaray Proje Alanlarında
Dendrokronoloji Araştırmaları, Hayalden
Gerçeğe Bir İstanbul Öyküsü Marmaray, Gama
Holding, Ankara, ss. 154-159.
Müller Wiener, W., (2003), Bizans’tan
Osmanlı’ya İstanbul Limanları, E. Özbek, çev.,
İstanbul.
Müller Wiener, W., (2001), İstanbul’un Tarihsel
Topoğrafyası, Ü. Sayın, çev., İstanbul.
Özgümüş, Ü., (2010), Marmaray Sirkeci
Kurtarma Kazıları Cam Buluntularının
Değerlendirilmesi, İstanbul Arkeoloji Müzeleri
1. Marmaray-Metro Kurtarma Kazıları
Sempozyumu Bildirileri: 5-6 Mayıs 2008,
İstanbul Arkeoloji Müzeleri, İstanbul, ss.
121-134.
Özsait Kocabaş, I., Kocabaş, U., (2012),
Yenikapı Batıklarında Teknoloji ve
Konstrüksiyon Özellikleri: Bir Ön
Değerlendirme, Yenikapı’nın Eski Gemileri 1,
Ege Yayınları,
İstanbul, ss. 102.
Özsait Kocabaş, I., (2013), Yenikapı 12
Teknesinin Yüzyıllar Süren Yolculuğu, Saklı
Limandan Hikayeler,
Yenikapı’nın Batıkları, Vehbi Koç Vakfı,
İstanbul, ss. 48-55.
Perinçek, D., (2010), Yenikapı Kazı Alanının
Son 8000 Yıllık Jeo-Arkeolojisi ve Doğal
Afetlerin Jeolojik Kesitteki İzleri, Yenikapı
Antik Liman Kazılarında Jeoarkeoloji
Çalışmaları ve Yeni Bulgular, Türkiye Jeoloji
Kurultayı Bildiri Özetleri Kitabı: 16- 22 Nisan
2007), İstanbul,
ss. 131-135.
Pulak, C., (2007), Yenikapı Bizans Batıkları,
Z. Kızıltan, ed., Gün Işığında İstanbul’un 8000
Yılı, Marmaray, Metro, Sultanahmet Kazıları,
Vehbi Koç Vakfı, İstanbul, ss. 202-215.
Pulak C., Ingram R., Jones M. Ve Matthews
S., (2013), Yenikapı Batıkları ve Batıkların
Gemi Yapımı Araştırmalarına Katkısı”, Saklı
Limandan Hikayeler, Yenikapı’nın Batıkları,
Vehbi Koç Vakfı, İstanbul, ss. 23-34.
Yılmaz, Y., (2011), Marmara Bölgesi Neolitik
Dönem Ölü Gömme Geleneklerinde İlkler:
Yenikapı Kazı Bulguları”, TÜBA-AR 14,ss.
283-302.
Yılmaz, Y., (2014), Bir Yerleşim, Bir Yöntem:
Yenikapı Neolitik Dönem Gömütlerinin
Kazılması, Belgelenmesi ve Değerlendirilmesi,
Hayalden Gerçeğe Bir İstanbul Öyküsü
Marmaray, Gama Holding, Ankara,
ss. 256-271.
İSTANBUL
ÖZEL SAYISI
2016
55
İSTANBUL ÖZEL SAYISI / 2016
MARMARAY, METRO İNŞAATI KURTARMA KAZILARI
Prof. Dr. Üzlifat Canav Özgümüş
Doğuş Üniversitesi, Sanat ve Tasarım Fakültesi.
ozgumusuzlifat@hotmail.com
SİRKECİ CAM BULUNTULARI
Marmaray-Metro inşaatı projesi
çerçevesinde, İstanbul’un değişik
semtlerinde İstanbul Arkeoloji Müzeleri
Başkanlığı’nda kurtarma kazıları
yapılmıştır. Bu kazılarda yaklaşık 2000
yıllık bir süreci kapsayan Yunan, Roma,
Bizans ve Osmanlı dönemlerine ait çok
çeşitli cam buluntulara ulaşılmıştır. Bu
cam parçalar her dönemin en güzel
örneklerini içermektedir.
Genel olarak bakıldığında Sirkeci
bölgesindeki tüm kazı alanlarında en
erken örneklere rastladığımız zaman
dilimi Helenistik dönemdir (MÖ 3.-1.
yüzyıllar). Bu döneme ait döküm ve
mozaik cam parçalar, ayrıca bir iç-kalıp
amphoriskos bulunmuştur (Resim 1).
Kazılarda Roma döneminden itibaren (1.4. yüzyıllar) buluntuların yoğun artışına
tanık olunmuştur. Çok rafine ve temiz
malzemeden yapılmış renksiz ürünlerin
yanısıra cam harmanına istenmeyen
metal oksitlerinin karışmasıyla
renklenmiş mavimsi, yeşilimsi, sarımsı,
damarlı ve oliv renklere de rastlanmıştır.
Özellikle renkli olarak imal edilmiş
turkuvaz, kobalt mavisi, mor ve amber
camları da görmek mümkündür. Roma
günlük yaşantısının tipik eşyalarından
olan serbest veya kalıba üflenmiş koku
şişeleri, bardaklar, kadehler, kaseler ve
burma bilezikler çoğunluğu teşkil eden
malzemelerdir. Kalın cidarlı,
kalıplanmış kâseler (Resim 2), enine
yivli veya oval yüzeyler halinde kesme
bezemeli lüks camlara ait parçalar ele
geçmiştir.
Roma dönemine ait en sıradışı buluntu
ise seri üretimin ilk örneklerinden
olan ve Metropolitan Museum‘un
“Ennion Sergisi” Kataloğu’nda da yer
alan Ennion markalı kâse parçalarıdır1
(Resim 3). 1. yüzyıla ait olan, açık mavi
renkteki bu parçalar, kalıba üfleme
tekniğiyle elde edilen kabartma bitkisel
Bu yazıya konu olan Marmaray,
Metro inşaatı kazılarına
değin, Osmanlı camcılığı
bazı kaynaklardan takip
edilebiliyordu.
bezemeler taşır. Bezemelerin arasında
’tabula ansata’ içinde Grekçe harflerle
“‘ENNION YAPTI” yazılıdır. Bu
buluntular, Dünyada az rastlanır olmaları
bakımından, çok önemlidir.
Sirkeci kazılarında yoğun miktarda
Bizans camı da bulunmuştur. Bunlar
günlük yaşamda kullanılan eşyalardır.
Renkler genellikle canlı tonlardadır:
yeşil, oliv, amber, sarı-yeşil çok rastlanan
miktardadır. Renksiz örnekler azdır,
bunlarda rafine bir işçilik görülmektedir.
Özellikle dökme düz pencere camları
habbeli olmakla beraber renksizdir.
Bazılarının kenarı taşlanmıştır (çarkla
şekillendirilmiş). Bunlar muhtemelen
Sirkeci’deki önemli bir yapıdan kalan
camlar olmalıdır. Tamamlandığı zaman
yarım daire veya üçgen biçim verebilecek
örnekler de mevcuttur. Pencere camları
sadece dökme düz camlardan ibaret
değildir; silindir cam ve fil gözü denilen
göbekli camlardan da bahsedilebilir.
Bizans buluntularından iki örnek çok
nadir mimari parçalar olup biri mozaik
camdan diğeri altın varaklı camdan
yapılmış duvar plakalarıdır2 (Resim 4).
Marmaray kazılarında en yoğun
rastlanan biçim kadehlerdir3.
Benzerlerine dayanarak 6.-7. yüzyıllara
tarihlenebilirler fakat biçimlerin
sürekliliği gözönüne alınırsa daha geç
tarihlerde de aynı formların kullanılmış
olması ihtimal dahilindedir.
Bizans dönemine tarihlenen bir diğer
buluntu grubu yağ kandilleridir. Bunlar
içi boş saplı kandiller4, boncuk dipli
kandiller, kulplu kandiller ve konik
kandillerdir5 (Resim 5). Genel olarak
renkler yeşil ve sarının tonlarındadır.
Özellikle konik kandiller (bunların
içki kabı olarak kullanılmaları da
mümkündür) işçilikleri açısından son
derece kaliteli ürünlerdir. Bazıları enine
yivler halinde kesme dekorlu, bazıları da
kobalt mavisi cam damlalarla beneklidir.
Diğer kandil biçimleri daha geç
dönemlere ait olabilmekle beraber konik
kandiller Geç Roma veya Erken Bizans
dönemlerine tarihlenebilir (5.yüzyıl).
Resim 2. Roma kâse
Bizans camlarının en ilginç grubu külçe
parçalarıdır. Kilolarca oliv, amber, yeşil ve
mavinin değişik tonlarında külçe parçası
ele geçmiştir (Resim 6). Bunlar yeniden
eritilerek şekillendirilmek üzere ithal
edilmiş olmalıdır. Ayrıca çok miktarda
kırık bardak, kâse dipleri, şişeler (Resim
6), sade ve burma bilezikler (Resim 7)
buluntular arasında sayılabilir.
Sirkeci’de bulunan külçe parçaları ile
yakından bağlantılı çok önemli bir konu
da henüz bulunamamış olan “Camcılar
Kapısı’’dır (Porte Verrerie)6. Bu bölgede
yapılan araştırmalarda kapı ile ilgili
olabilecek bazı buluntulara rastlanmakla
beraber, bu kapıya ait oldukları şimdilik
kesin değildir.
Resim 1. Helenistik amphoriskos
Resim 3. Ennion markalı cam parçalar
Sirkeci kazılarında çok miktarda Osmanlı
camı da bulunmuş olup bunlar Osmanlı
camcılığının tarihi açısından çok büyük
önem taşımaktadır. Bu yazıya konu
olan kazılara değin, Osmanlı camcılığı
belli amaçlarla hazırlanmış Surname-i
Hümayun (1582) (Resim 8) ve Surname-i
Vehbi (1820) (Resim 11) gibi minyatürlü
kitaplardan, narh defterlerinden (1640
tarihli narh defteri), seyahatnamelerden
(Evliya Çelebi Seyahatnamesi), tereke
defterlerinden, hatta bazı gazetelerden
(Takvim-i Vekayi, 19 Ocak 1847) takip
1 C.S.Lightfoot.Ennion :Master of Roman Glass, New York, 2014.
2 A.Saldern, Ancient and Byzantine Glass from Sardis. London ,1980: 89 no 657-666; C.S. Lightfoot, Ancient Glass in National Museums Scotland, Edinburg, 2007: 192; A.
Oliver,Ancient and Islamic Glass in The Carnegie Museum of Natural History, Pittsburg, 1980: 150, no 268; Ü.Özgümüş, ‘Byzantine Glass Finds in The Roman Theatre at İznik
(Nikaea)’. Byzantinische Zeitschrift, Band 101, Heft 2, 2008, Tafel XXVII Fig.4.
3 A.V.M. Gill, Amorium Reports, Finds I: The Glass (1987-1997), Oxford, 2002: 65, no 170: Fig.2/4; 171 Fig.2/5.
4 Gill (2002) s. 63 no 21-22,24; Oliver, 1980: 116, no 200-202; Saldern, 1980, Pl.11 no 274-275.
5 Lightfoot, 2007: 95, 219-220.
6 J.P. Philippe, Le Monde Byzantine Dans L’Histoire de la Verrerie, Bologna, 1970: 17.
Resim 4. Bizans mimarisinde cam süslemeler
Resim 5. Bizans konik kandiller
İSTANBUL
ÖZEL SAYISI
2016
59
edilebiliyordu. 19. yüzyıla ait Beykoz
camlarının dışında gerçek objelerden
yoksunduk. Küçük bir grup Osmanlı
camı Polyektos Kilisesi kazılarında
bulunmuş fakat detaylı çalışılmamıştır7.
Sirkeci’deki kazılarda ise -kırık parçalar
halinde de olsa- bunların her tipine
yoğun olarak rastlanmış olup halen
elimizde yüzlerce parça bulunmaktadır.
Bunların erken örnekleri (15.yüzyıl),
serbest üflenmiş camın üzerine omuzdan
aşağı gelecek şekilde, kalıba üflenmiş
kaburgalı ikinci bir tabaka cam sarılmış
şişelerdir (Resim 10), boyunlarında
bir boğum yer almaktadır, üretildikleri
teknik itibarıyla Abbasi camlarını
hatırlatmakla beraber renkleri açısından
Bizans camlarına çok benzemektedir8.
Oliv, kahverengi ve sarı renkli camların
malzemesi Bizans dönemine tarihlenen
objelerle hemen hemen aynıdır. Bu
da Osmanlı ve Bizanslı ustaların
birbirlerinden pek de uzak olmadıklarını
göstermektedir. Daha sonra şişelerin
boyutları epeyce büyümüş, şekilleri
değişmiş ve renklerin tamamı turkuvaza
dönmüştür (16-17. yüzyıllar).
Osmanlı dönemi camcılığı devlet
tarafından desteklenen ve belli
kurallara bağlanan bir sanayi olarak
düşünülmelidir. Cam ustaları ise değişik
zamanlarda şehrin belirli bölgelerinde
toplanmıştır. Yazılı kaynaklarda adı
geçen veya kazılar sonucu ortaya çıkan
bu bölgeler Bakırköy, Sultanahmet,
Tekfur Sarayı, Sirkeci ve Beykoz’dur.
Ayrıca aynacıların, şişe ustalarının ve
pencere camı üreticiliği yapanların
ayrı ayrı imalâthanelerde üretimde
bulunduklarını da öğreniyoruz.
Sirkeci’deki buluntular da bu bilgileri
destekler mahiyette görünmektedir.
Cam ürünlerin arasında en yüksek
sayıyı şişeler teşkil etmektedir. Bu
şişelerin yerli olup olmadığı hakkındaki
en önemli referansımız Surname-i
Hümayun minyatürleri, Surname-i Vehbi
minyatürleri ve Üsküdar III. Ahmed
Çeşmesi’ndeki kabartmalardır. 16.-17.
yüzyıllara tarihlenen tabakalarda bulunan
camlar, bu minyatürlerdeki gibi, turkuvaz
renkli, bazıları kaburgalı bazıları sadedir
(Resim 9-11), tamamı homojen bir yapı
göstermektedir. Bitmiş ürünlerin yanısıra
üretim sırasında bozulmuş parçalar da
ele geçmiştir: erimiş cam mamuller,
ısı şokuna uğramış objeler, katmanlar
halinde şekilsiz topaklar, üretim artığı
ortaya çıkarılmıştır. Bu tür malzemenin
varlığı da yerli cam üretim faaliyetine
işaret etmektedir.
Yazılı kaynaklarda adı geçen
veya kazılar sonucu ortaya çıkan
cam üretimi faaliyet alanları
(imalâthaneler) Bakırköy,
Sultanahmet, Tekfur Sarayı,
Sirkeci ve Beykoz’dadır.
Sirkeci kazıları buluntusu camların
minyatürlerdeki örneklere bu derece
benzemesi, yine kazı alanlarında üretim
artıklarının bulunması, bu camların yerli
ürün olduğunu ortaya koymaktadır.
Daha önceki yayınlarda Osmanlılarda
cam üretiminin Venedik’e bağlı olarak
geliştiği hatta Surname-i Hümayun’da
görülen cam ustalarının Osmanlı
kıyafeti giymiş Venedikli camcılar
olduğu iddiaları da Sirkeci buluntuları
sayesinde artık geçerliliğini yitirmiş
bulunmaktadır9.
Sirkeci kazılarında yerel malzemenin
yanısıra ithal eşyalar da görülmektedir.
Bu da son derece doğal bir olaydır, şöyle
ki Osmanlı arşivlerinde batı dünyasından
cam ithal edildiği sıkça vurgulanan
bir konudur. Kazılar sırasında yoğun
olarak rastlanan Venedik ve Bohem
camları hatırı sayılır miktardadır ve söz
konusu ithal malzemenin elle tutulur
örnekleridir.
19. yüzyıla ait camlar ise daha farklıdır.
Renkleri daha iyi ağartılmış, neredeyse
renksiz denilebilecek örneklerin üretilmiş
Resim 8. Surname-i Hümayun, cam fırını
Resim 6. Bizans şişe ve külçe parçaları
7
8
9
Resim 7. Bizans bilezik
J.W. Hayes, “Glass of the Ottoman Period”. Excavations at Saraçhane in İstanbul, c.II, Princeton, 1992: 418-420, Fig.156-8; Pl.52 d.
S. Carboni; D. Whitehouse Glass of the Sultans, New York, 2001: 95 (şişenin fırfırlı boynu), 96 (şişenin bombeli boynu), S. Carboni, Glass from Islamic
Lands, London, 2002: 235 (şişenin bombeli boynu).
M. Rogers, ’Glass in Ottoman Turkey’, İstanbuler Mitteilungen, sayı: 33,1983: 251.
olması camcılığın zaman içinde geliştiğini
göstermektedir. Beykoz camlarının
renksiz örnekleri çok sayıdadır,
özellikle yastık tabanlar dikkati çekecek
yoğunluktadır 10 (Resim 12). Bunlar
gülabdan veya ibriklerin kaideleridir.
Diğer bir örnek ise kobalt mavisidir
(Resim 12). Geç dönem Osmanlı camları
renkleri ve üretim biçimleri açısından
homojen bir gruptur. Marmaray,
Metro çalışmaları kapsamındaki
Sirkeci kazılarında çok sayıda yerli cam
ürünün günışığına çıkmasıyla Osmanlı
camcılığının bilinmeyen ve karanlıkta
kalan dönemleri epeyce aydınlanmış, bu
konudaki bilgilerimiz önemli derecede
artmıştır.
İstanbul’un en işlek semtlerinden olan
Sirkeci ve Tahtakale civarında İtalya’dan,
özellikle Venedik, Ceneviz, Pisa ve
Amalfi’den ailelerin ikamet ettikleri
bilinmektedir. Bu İtalyan sakinler Bizans
döneminden beri ticaret yapma amacıyla
İstanbul’da bulunmaktaydılar. Aileleri
ile birlikte oturdukları evlerinde de
kendi memleketlerinden getirdikleri
eşyaları, özellikle cam malzemeleri
kullanmaları çok doğaldır. Kaldı ki, daha
önce belirtildiği gibi, bu cam eşyalar
Osmanlı ithalâtının önemli bir kısmını
teşkil ediyordu. Sirkeci’deki İtalya kökenli
cam eşya buluntuları çoğunlukla 16.-17.
yüzyıllara ait malzemeyi içermektedir.
Marmaray, Metro kazıları yapılana kadar
bu tarz camları sadece müzelerde ve
yayınlarda görülmekteydi11. Buluntular
özellikle 1583 yılında Adriyatik
Denizi’nde batan Gagiana adlı Venedik
ticaret gemisinden çıkan camlarla büyük
benzerlik göstermektedir (Gnalick
Wreck)12. Filigranlı kaplar Venedik
camları içindeki en kalabalık gruptur.
Huni ağızlı uzun boyunlu vazo veya şişe
parçaları, içi boş yayvan ayaklı kâse ve
10 F. Bayramoğlu, Turkish Glass Art and Beykoz-Ware, Istanbul, 1976: 150,152; Ü. Canav, TŞCFAŞ Cam Eserler Koleksiyonu, İstanbul,1985: 99; Ü. Özgümüş,
Anadolu Camcılığı, İstanbul, 2000: 79.
11 R. Rückert, ’Venezianische Moscheeampeln in İstanbul’. Sonderdruck aus der Festschrift für Harald Keller, Darmstadt,1963:
223-234; Hettes, Old Venetian Glass. London,1960.
12 I. Lazar ve H. Wilmott, The Glass from the Gnalick Wreck, Koper, 2006.
İSTANBUL
ÖZEL SAYISI
2016
61
analizleri yapılmıştır. Bütün bu buluntular
İstanbul’da yüzyıllardan beri kesintisiz
olarak cam eşyanın kullanıldığını gözler
önüne sermektedir. İstanbul’un üç büyük
imparatorluğa (Roma, Bizans ve Osmanlı)
başkentlik etmiş bir metropol olduğu
düşünülürse bu buluntuların ne derece önem
taşıdığını anlamak zor olmasa gerektir.
Sirkeci kazılarında çok miktarda
yerli cam ürünün günışığına
çıkmasıyla Osmanlı camcılığı
konusundaki bilgilerimiz önemli
derecede artmıştır.
Resim 9-10. Surname-i Hümayun’dan camlar ve kazı buluntusu şişe parçaları
Resim 11. Surname-i Vehbi’deki minyatür ve kazı buluntusu şişe
13
kadeh kaideleri dikkat çeker (Resim 13).
Camilerde kandil olarak kullanılan ince
uzun silindirik gövdeli ‘cesendello’ların
yalnızca boncuk dipli alt kısımları elimize
geçmiş bulunmaktadır
(Resim 13). Bu eşyalar üretilirken
opak beyaz veya renkli cam çubuklar
sıcak saydam camın dış yüzeyine
yapıştırılmıştır. Türk çeşmi bülbüllerine
benzeseler de, bunlar çok ince cidarlı
oldukları için hemen diğerlerinden
ayrılabilmektedir. Sirkeci camlarına
çok benzeyen sarmal çubuklu camların
(vetro a fili veya latticinio) özellikle
camilerde kullanılmak üzere Venedik
elçisi Marc Antonio Barbaro aracılığı
ile Sokollu Mehmet Paşa tarafından
sipariş edildiğine dair kayıtlar da vardır
(11 Haziran 1569)13. Paşa 300 adet
İznik kandili tipinde geniş karınlı dışa
dönük ağızlı kandil, 300 adet cesendello,
300 adet büyük cesendello olmak
üzere toplam 900 kandil istemiştir.
Bugün Topkapı Sarayı’nda olan bazı
kandiller bu ısmarlanan kandillere
çok yakın örneklerdir. Çalışmalar
sırasında Venedik kaynaklı pencere
camları da bulunmuştur. Döküm veya
kalıba üflenerek üretilen bal peteği
kabartmalı bu camların yakın benzerleri
Gnalic Wreck buluntuları arasında da
yeralmaktadır. Grimsi veya yeşilimsi
camların yanısıra çok özel görünen
amber ve zümrüt yeşili birkaç cam
daha vardır ki benzerlerine henüz
rastlanmamıştır.
Kaynakça
Resim 12. Beykoz camları ve kazı buluntuları
Bu yazıda kısaca özetlenen; MarmaraySirkeci kazıları kapsamında İstanbul’da
cam üretimi ve cam kullanımı konusunda
gerçekçi bir profil çıkarmanın mümkün
olduğudur. Yine değişik dönemlere ait camlar,
Şişecam Araştırma Merkezi uzmanları
tarafından incelenmiş ve electron microprobe
R. J. Charleston, ’The Import of Western Glass into Turkey: sixteenth-eighteenth centuries’. The Connoisseur, May, 1966: 18-26.
Bayramoğlu, F., (1976), Turkish Glass Art and
Beykoz-Ware, İstanbul.
Canav, Ü., (1985), TŞCFAŞ Cam Eserler
Koleksiyonu, İstanbul.
Carboni, S., Whitehouse D., (2001),
Glass of the Sultans, New York.
Carboni, S., (2002), Glass from Islamic Lands,
London.
Charleston, R.J., (1966), The Import of
Western Glass into Turkey: SixteenthEighteenth Centuries, The Connoisseur,
ss.18-26.
Gill ,A.V.M., (2002), Amorium Reports, Finds
I: The Glass (1987-1997), Oxford.
Hayes, J.W., (1992), Glass of the Ottoman
Period, Excavations at Saraçhane in İstanbul,
Princeton, c. II, ss. 410-421.
Hettes, K., (1960), Old Venetian Glass,
Londra.
Janin, R., (1969), La Geographie
Ecclesiastique de L’Empire Byzantin: Les
Eglises et les Monasteres, Paris.
Lazar, I., Wilmott, H., (2006), The Glass from
the Gnalick Wreck, Koper.
Lightfoot, C.S., (2007), Ancient Glass in
National Museums Scotland, Edinburg.
Lightfoot, C.S., (2014), Ennion:Master of
Roman Glass, New York.
Oliver, A., (1980), Ancient and Islamic Glass
in The Carnegie Museum of Natural History,
Pittsburg.
Özgümüş, Ü., (2000), Anadolu Camcılığı,
İstanbul.
Özgümüş, Ü., (2008), Byzantine Glass Finds
in The Roman Theatre at İznik (Nikaea),
Byzantinische Zeitschrift, Band 101, Heft 2,
ss.727-735.
Philippe, J.P., (1970), Le Monde Byzantine
Dans L’Histoire de la Verrerie, Bologna.
Rogers, M., (1983), Glass in Ottoman Turkey,
İstanbuler Mitteilungen, s.33, ss. 251.
Rückert, R., (1963), Venezianische
Moscheeampeln in İstanbul, Sonderdruck aus
der Festschrift für Harald Keller, Darmstadt,
ss. 223-234.
Saldern, A., (1980), Ancient and Byzantine
Glass from Sardis, Londra.
Resim 13.Venedik camları
İSTANBUL
ÖZEL SAYISI
2016
63
İSTANBUL ÖZEL SAYISI / 2016
Doç. Dr. Hülya Berkmen
Yıldız Teknik Üniversitesi, Mimarlık Fakültesi,
Şehir ve Bölge Planlama Bölümü
hulyayakar@gmail.com
17. YÜZYILDAN CUMHURİYET DÖNEMİNE
KİMLİK, İDEOLOJİ ve MEKÂNIN SEMBOLİK ANLAMI ÜZERİNDEN EYÜP
İstanbul Metropoliten Alanı’nda,
Haliç kıyısı’nda yer alan Eyüp, Tarihi
Yarımada komşuluğunda sur dışında ilk
yerleşme olmasından kaynaklanan özgün
kimliğini günümüze kadar korumuş bir
yerleşmedir (Şekil 1).
Sit alanı, anıtsal ve sivil mimarlık
örnekleriyle öne çıkan Eyüp’ün fizik
mekânının biçimlenmesini sağlayan
değerler yerleşmenin/semtin tarihsel
süreç içindeki “yaşam biçimi” ve “kültürel
yapısı”dır.
Fatih Sultan Mehmet’in 1453 yılında
İstanbul’u fethetmek için şehri
kuşattığı sırada kabri bulunan Hazret-i
Muhammed’in mihmandarı Hazret-i
Halid Eba Eyyüb El-Ensari’nin türbesinin
bulunmasıyla Eyüp günümüze kadar
korunmuş olan kutsal mekân kimliğini
elde etmiştir. Yerleşme, Ebu Eyyub’a
ait olan mezarın yanında Fatih Sultan
Mehmet tarafından inşa ettirilen
İstanbul’un ilk Sultan Camii ve Külliyesi
(1459) çevresinde 15. ve 16. yüzyıllarda
gelişmiştir. Eyüp Sultan 563 yıldan
buyana Müslümanlar için İstanbul’daki
manevi mekânların en önemlilerinden
biri ve dünyadaki dördüncü1 hac yeri
olarak kabul edilmektedir. Eyüp’ün, Eyüp
Sultan ile güçlenen manevi sembolizmi,
Osmanlı İmparatorluğu’nun sultanlarının
halife olarak İslâm dünyasının dini
temsilcisi sıfatına erişmesi ve bunun
gereği olarak da Hz. Peygamber’e ait
kutsal emanetlerin Kâbe’den Eyüp’e
taşınmasını sağlamıştır.
Böylelikle Hazret-i Eyüp Türbesi’nin
temsil ettiği kutsal merkez, Osmanlı
Devlet protokolünde çok önemli bir
yer almıştır. Eyüp’ün İmparatorluğun
gelişme dönemindeki rollerinden biri de,
Devletin halkla ilişkilerini güçlendirmek
adına, ideolojik ve simgesel anlamda
tahta oturma (cülûs), bağlılık yemini
(biat), kılıç kuşanma törenleri ile sünnet,
doğum ve zafer kutlamalarının yapıldığı
yer ve halk ile bütünleşmeyi ifade eden
önemli odak noktalarından biri olmasıdır
(Tanman, 1998: 94-96). Tören, Eyüp
ve Saray arasında Kutsal Aks olarak
tanımlanan güzergâh ve Haliç üzerinden
yapıldığından, bu aks üzerindeki
Eyüp’ün fizik mekânının
biçimlenmesini sağlayan
değerler semtin tarihsel süreç
içindeki “yaşam biçimi” ve
“kültürel yapısı”dır.
ve çevresindeki mahalleler Eyüp
yerleşmesinin gelişmesini etkilemiştir
(Resim 1).
Kılıç kuşanma törenlerin aksatılmadan
uygulanması, Eyüp Sultan’ın kutsallığının
devlet tarafından da vurgulanması
anlamındadır. Eyüp’ün kutsal kabul
edilmesi pek çok hayır kurumunun
Eyyüb Ensari’nin yakınında, çevresinde
bir hayrat vakıf eseri bırakmak için
yarışmasına neden olmuştur. Eyüp’te
yer alan hayrat vakıflarına ait değerlerin
başında cami ve mescitler, tekkeler,
medreseler, çeşmeler, sıbyan mektebi,
sebilhaneler, hamamlar gelmekte, bu
hizmet yapılarının çevresi yerleşme
dokusu ile kuşatılmış bulunmaktadır.
Bu nedenle Eyüp Sultan Külliyesi çevresi
işlevsel ilişkiler açısından birbirini
takip eden, devamlılığını sağlayan ve
günümüze kadar ulaşan, gerek fizikmekân açısından gerek sembolik değerler
açısından bir bütünlük sunmaktadır.
Fransız sosyal bilimci Jean François
Perouse’a göre; mezarlıklar “güncel
demografik dinamiklerin canlı
kaynakları” ve “sadece sakinlerinin
hayatlarından değil, ilk bakışta
göremeyeceğimiz başka pek çok şeyden
de bahsederler. Mezar taşları bazen
ölmüşlerin geldikleri yerler (ülke, şehir,
köy) bazen İstanbul’a gelişlerine kadar
izledikleri yol hakkında değerli bilgi
kaynakları” ifadesiyle Eyüp Sultan
mezarlığının tarihsel öneminden
bahsetmektedir. 1874 yılında İstanbul’u
ziyaret eden İtalyan edebiyatçı Edmondo
de Amicis Haliç’i “İstanbul’un en güzel
manzarası” olarak niteler, Haliç’in
kıyısında yer alan Eyüp için “zarif camii,
bembeyaz türbeleri, kabirleri bir servi
ormanının içinde kalan büyük mezarlığı
ile Osmanlı’nın mukaddes toprağıdır”
ifadesini kullanmaktadır. (Amicis, 2006)
Bu ifadelerden anlaşıldığı üzere Eyüp
mezarlığı, konumu ve bitki örtüsü ile
Haliç’in en önemli manzara noktası
olarak hatıralarda yer almaktadır.
Eyüp Bizans Dönemi’nde de Haliç’e
bakan yamaçları ve kıyıya doğru uzanan
özgün peyzajı nedeniyle “Cosmidon” yani
“yeşil” bölge olarak adlandırılmış olup,
söz konusu alan 19. yüzyıla kadar mesire
yeri olma özelliğini sürdürmüştür
(Erses, 1998).
Eyüp Sultan’ın kutsallığının devlet
tarafından da benimsenmesi ve
sembolik değerlerinin öne çıkarılması
ile Eyüp kutsal bir yere defin edilmek
isteyenler için ideal bir mezarlık
Yerleşme Fatih Sultan Mehmet
tarafından inşa ettirilen
İstanbul’un ilk Sultan Camii ve
Külliyesi çevresinde 15. ve 16.
yüzyıllarda gelişmiştir.
olarak kabul edilmiştir. Devlet ileri
gelenlerinin yanısıra sivil halkın, hatta
İstanbul dışında yaşayanların dahi
son uykuları için tercih edilen Eyüp
Mezarlığı, özellikle Eyüp Külliyesi
yakınlarında kümelenen irili ufaklı
türbeleri ile İstanbul’un en gözde
“ölüler sitesi” olmuştur (Eyice, 1998).
Burada yatmak isteyen devlet ileri
gelenleri için türbelerin yapılmış olması,
başka semtlerde tek tük rastlanan açık
türbelerin çok sayıda ve yoğun olarak
yer aldığı bir yerleşme olmasını da
açıklamaktadır. Bu türbeler Türk mezar
mimarisi bakımından çeşitlilikleri
ile dikkat çekici olup tamamı 16.
yüzyılda yapılmıştır. Türbe ve mezarlık
alanın kutsal bir mezar çevresinde
oluşmasıyla günümüzde de tarihi bir
mezarlık olarak önemini koruyan Eyüp
yerleşmesinde, yine ruhani dünyaya
1 “Binlerce ‘hacet’ sahibinin iman ve umutla yaklaştığı ziyaret ve niyaz yeri. Hatta bazıları Eyüp’ün Mekke, Medine, Kudüs’ten sonra üçüncü kutsal İslam ziyaretgahı olduğu
düşüncesindedirler.” H. İnalcık, Eyüp Sultan Tarihi Ön Araştırma Projesi, Eyüp’te Sosyal Yaşam, Tülay Artan, editör, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1998.
Şekil 1. Tarihi Yarımada - Eyüp ilişkisini gösteren harita
hizmet etmek, ölülerin ruhlarına Fatiha
gönderebilmek duygusuyla ziyarete
gelenlerin gereksinmelerini karşılamak
üzere oldukça önemli sayıda ve çeşitli
özelliklerde sebiller yer almaktadır. Bu
nedenle İstanbul’un en fazla sebil ve
çeşme bulunan yerleşmesi Eyüp olmuştur
(Eyice, 1998).
Söz konusu sebil ve çeşmeler de Eyüp’ün
“su” ile ilişkisinin tarihsel bir devamlılığı
olarak kabul edilebilir. İstanbul’un su
gereksinmesini karşılamak üzere Kanuni
Sultan Süleyman zamanında Roma
döneminde yapılmış olan su yapıları
yeniden ele alınmış, eklemeler yapılarak,
üstü kapalı kanallar ve yeraltı galerileri
ile su yolları iyileştirilmiştir. Bu su
yollarından en önemlisi olan Mimar
Sinan eseri Kırkçeşme tesislerinin bir
bölümü Eyüp sınırları içerisinde yer
almaktadır (Yenen vd, 2000).
Ruhaniyeti kabul edilen Sahabe Türbesi
ve yanında Fatih tarafından kurulan
cami etrafında yer alan mezarlıklarla
İSTANBUL
ÖZEL SAYISI
2016
67
Eyüp’ün Osmanlı dönemindeki
rollerinden biri de,
Devletin halkla ilişkilerini
güçlendirmek adına, ideolojik
ve simgesel anlamda cülûs,
biat, kılıç kuşanma törenleri
ile sünnet, doğum ve zafer
kutlamalarının yapıldığı yer ve
halk ile bütünleşmeyi ifade eden
önemli odak noktalarından
biri olmasıdır.
birlikte sur dışı Türk mahallesi olan Eyüp
ruhani dünya ile günümüz dünyasının
yanyana / içiçe yaşadığı bir semt olarak
hızla gelişmiştir. Günümüz dünyasının
en dikkat çekici özelliği ise Eyüp’ün
bu ruhani kimliğinin yanısıra eğlence
kimliğinin de kendine özgü bir biçimde
varolmasıdır.
Lâle devri olarak adlandırılan 1718-1730
yılları İstanbul’da kültürel etkinliklerin
yoğunlaştığı, kentin sur dışına doğru
büyümesiyle Kağıthane ve özellikle Eyüp
mesire alanlarının önem kazandığı,
mesire yerleri ile birlikte bu dönemde
sayıları artan sahil sarayları, yerleşme
dokusunu oluşturan önemli unsurlar
olarak öne çıkmaktadır
(Yenen vd, 2000: 81-85).
Ağırlıklı olarak hanım sultanların ve
çocukların yaşam alanı olarak algılanan,
mesire alanlarıyla öne çıkan Eyüp’te
müzik gündelik hayatta her zaman
önemli bir yer tutmuştur. “Ayrılık yaman
kelime, benzetmek azdır ölüme, kim
uğrarsa bu zulüme, gündüzü olurmuş
gece” dizeleri ile hafızalarda yer alan
Zekai Dede Efendi2 Eyüp ile özdeşleşmiş
ve Osmanlı Dönemindeki son büyük
bestekâr olarak kabul edilmektedir
(Sanal, 2001).
2 Zekai Dede Efendi 1825 yılında Eyüp’te Cedid Ali Paşa Mahallesi’nde dünyaya gelmiş, Eyüp’te medrese dersleri ve Eyyübi Bey’den müzik dersleri almıştır. Önemli eserleri arasında
“Hisâr-Bûselik”, “Şehnâz Bûselik”, “Hicazkâr” fasılları, “Ferahnâk Beste”, “Acem-Aşîrân Beste”, “Sûz-i Dil Semaî”, Mevlevî Ayinleri yer alır. H. Sanal, 2001: 33.
Resim 1. Eyüp sırtlarından Haliç’e bakış
İSTANBUL
ÖZEL SAYISI
2016
69
Eyüp Bizans Dönemi’nde de
Haliç’e bakan yamaçları ve
kıyıya doğru uzanan özgün
peyzajı nedeniyle “Cosmidon”
yani “yeşil” bölge olarak
adlandırılmıştır. Bunda Eyüp
yamaçlarındaki mezarlık
alanlarının da etkisi vardır.
Bu müzik, mevlevihanelerde yerleşmenin
ruhani kimliği ile de örtüşen Mevlevi
müziği, kılıç kuşanma törenleri ile
Devletin gücünün ortaya konduğu
alanda mehteran müziği, düğün, sünnet,
cenaze mevlitleri ile çeşitlilik kazanmıştır.
Bu nedenle Eyüp’te yetişmiş önemli
pek çok mevlüdhan, hafız, besteci ve
söz yazarlarının yanısıra önemli bir
mevlevihane olan Bahariye Mevlihanesi
de Eyüp’te bulunmaktadır. 1873 yılında
kurulmuş olan Bahariye Mevlevihanesi
günümüzde yaşatılmakta, burada derviş
törenleri düzenlenmektedir.
Eyüp’te kılıç kuşanma törenleri ile
bütünleşmiş olan müzik türü mehteran
müziğidir. Mehter kökeni Orta Asya Türk
Devletleri’ne kadar uzanan, Devletin
ululuğu ve muhteşemliğini ortaya koyan
en eski müzik törenidir. Mehter bir şenlik
müziği olmayıp, ordunun savaşa çıkışının
başlangıcını sembolize etmektedir.
Savaşta Hakanın otağının önüne, mehter
bayrağının altına kurulan büyük davul
ve hakanlık kösünün vuruşu ile ordu
savaşa ilk adımını atmaktaydı. Mehter
ve bayrak bir devletin sembolü olup aynı
zamanda Hakanın yetki belgesi niteliğini
de taşımaktadır. Osmanlı İmparatorluğu
Dönemi’nde “mehter takımı” en kurallı
ve görkemli dönemini Fatih Sultan
Mehmet zamanında yaşamıştır. Mehter
takımının3 müzik aletleri kadar kıyafetleri
de dikkat çekici olup özel renkleri
ve modelleri ile takımın bireylerinin
mehteran içerisindeki konumlarını
belirlemektedir (Parlar, 1998).
Bu nedenle mehter takımı giyiminden,
töreninden, müziğine kadar elçilerin,
ressamların, seyyahların ilgi odağı
olmuş, Türk ve mehter modası Avrupa’yı
uzun süre etkisi altına almıştır.
Kanuni Sultan Süleyman zamanında
(1520-1574) sınırları Viyana’ya kadar
dayanan Osmanlı İmparatorluğu’nun
ihtişamından ve mehteran müziğinden
etkilenen, o tarihlerde sayıları 90’ı
aşan besteci ve kompozitör tarafından
150 civarında marş bestelenmiştir. Bu
besteciler arasında Lizst, Rossini, John
Strauss, Beethoven bulunmaktadır.
Mozart “Saraydan Kız Kaçırma
Operası”nın 9. bölümünde mehteran
müziğini kullanmıştır (Parlar, 1998).
Eyüp musiki ile birlikte edebiyat sanatı
için de ilham kaynağı olmuştur. Pierre
Loti takma adıyla Avrupa edebiyatında
ünlenen bir Fransız deniz subayı ilk
olarak 1876-77 yıllarında İstanbul’da
bulunmuş ve burada müslüman bir
hanıma aşık olmuş, ülkesine döndükten
sonra İstanbul’da tuttuğu günlüklerinin
de yardımıyla “Aziyade” isimli bir roman
yayınlamıştır. P. Loti, romanında ve daha
sonraki yazılarında Türklere duyduğu
bağlılık ve saygıdan da bahsetmektedir
(Erses, 1998). 1887 yılında İstanbul’a
dönen Loti Türk gibi yaşayarak ve Türk
kahvesi içerek tüm zamanını huzuru
bulduğunu ve manzarasını sevdiğini
sıklıkla belirttiği Haliç sırtlarında, Eyüp’te
yer alan kahvede geçirmiştir. Tam zamanı
bilinmese de o tarihlerden itibaren tepeye
ve kahveye Pierre Loti denilmektedir.
Edebiyat ile olan bağlantısı aynı zamanda
Eyüp’ün en güzel manzara noktalarından
olan Pierre Loti Kahvesi’ne de adını
vermiştir (Koman, 1986).
Eyüp’ün mehteran müziğinden sonra
Avrupa sanat dünyasını etkilediğine
bir başka örnek de Loti’nin İstanbul’a
gelişinden 10 yıl sonra konusu Japonya’da
geçen “Madam Krizantem” adlı eserinden
ilham alan İtalyan besteci Puccini’nin
Avrupa’da Pierre Loti’nin öncülüğünü
yaptığı Japon egzotizminin etkisiyle
“Madame Butterfly”ı bestelemesidir
(Refik, 1988).
Bugün eğer küreselleşmeden
bahsediyorsak 18. yüzyıl İstanbul’unun
rolünü de hesaba katmak gerekmektedir.
Eyüp’ün kültürel değerleri içerisinde
günümüzde güzel sanatların bir dalı
olarak tanımlanan “seramik sanatı”
(çamur ve kilden obje üretmek)
tarihsel süreçteki adıyla “çömlekçilik”
atölyelerinin ve oyuncak atölyelerinin
yerleşmede gelişmesinde pek çok etken
rol oynamıştır. Bunlardan en önemlisi
çömlek yapımında kullanılan toprağın
yerleşmede yer almasıdır (Fındık, 1998).
Eyüp’ün önemli bir mesire yeri, ağırlıklı
olarak hanım sultanlar, çocukların
yaşam alanı olması ve hem İstanbul
sakinleri hem de İstanbul dışından gelen
ziyaretçiler için cazibe alanı olması,
ziyaretçilerin oyuncak ve çömleklere
ilgi göstermesinin nedeni olmuştur.
Eyüp çarşısı bu imalât atölyeleri ve satış
alanlarıyla kendine özgü bir kimlik
kazanmıştır.
Eyüp’te yapılan yüzey araştırmaları
sonuçlarına göre üretilen çömleklerin
önemli bir bölümünün halkın gündelik
yaşamında kullanılmak için üretildiği
anlaşılmaktadır (Refik, 1988). Tüm
kente hizmet eden bu çömlek üretiminin
ölçeğini tam olarak tahmin etmek
mümkün olmamakla birlikte, yeme,
içme, depolama için gerekli çömlekler ile
suyolları için üretilen künkler, çömlek
imalâtının boyutu hakkında ipucu
vermektedir.
Eyüp ‘ün önemli bir mezarlık alanı
olması mezar sulama geleneği olan
toplumumuzda, üretilen testilerin sadece
evlerde değil, mezarlıklarda da kullanılan
bir eşya olduğunu düşündürmektedir
(Kültür Bakanlığı, 1995). Aynı zamanda
bostanları, fidanlıkları, çiçekçileri ile
tanınan bir semt olan Eyüp’te çiçekler için
saksı, turşu ve sebzeler için küp kullanımı
çömlekçiliğin bu semtte gelişmesini
destekleyen Eyüp’e özgü etmenler olarak
sıralanabilir.
Yapılan araştırmalar bu dönemde
tahta oyuncak yapımı yanısıra
3 19. yüzyılda II. Mahmut Yeniçeri Teşkilatı ile birlikte mehter takımını da kaldırarak (1826) yerine Muzıkay-ı Humayunu kurmuş, böylece 500 yıllık bir geçmişi olan mehter geleneği
bitmiştir. Eyüp Sultan Vakfı tarafından 1997 yılında bir mehter takımı kurulmuş olup özel günlerde gösteriler yapmaktadırlar.
değerleri Eyüp’ün önemli ve ilginç bir
yerleşme olmasını sağlamıştır. Eyüp
günümüzde her ne kadar dini bir merkez,
dini bir yerleşme olarak baskın kimlik
taşımaktaysa da bu kimliğin yanısıra pek
çok alt kimliği de içinde saklamaktadır.
Sayfiye, mesire, eğlence kimliğini ve bu
kimliği besleyen fidanlıklar, oyuncakçılar,
çömlekçiler ve müzik Eyüp’ün özgün fizik
mekân dokusunun oluşmasında en temel
etkenlerdir.
Mayıs, Eyüp Belediyesi, İstanbul, ss. 94-96.
Yenen, Z. ve O. Akın, H. Berkmen (200),
Eyüp Dönüşüm Sürecinde Sosyal, Ekonomik,
Mekânsal Yapı, İstanbul,
Eyüp Belediyesi, İstanbul.
Yenişehirlioğlu, F. (1995), Éyüp Çarşısı”,
Eyüp Belediyesi, İstanbul, ss. 96-99.
Eyüp dini merkez baskın
kimliğinin yanında türlü alt
kimlikleri de barındırmaktadır:
öncenin sayfiye, mesire, eğlence
Şekiller için Kaynakça
Şekil 1. Moltke 1839 Haritası, İstanbul
kimliği, bu kimliği besleyen
Büyükşehir Belediyesi Arşivi.
Resim1. Gravürlerle İstanbul, C.2, Kültür
fidanlıklar, oyuncakçılar,
Kaynakça
ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara.
Amicis, De E. (2006), “İstanbul, 1874”
çömlekçiler ve müzik Eyüp’ün Beynun Akyavaş, çev., Türk Tarih Kurumu,
özgün fizik mekân dokusunun İstanbul.
Erses, S. (1998), “Kuruluşundan Günümüze
da Kimlik Arayışı”, Tarihi,
oluşmasında temel etkenlerdir. Eyüpsultan’
Kültürü ve Sanatıyla II. Eyüp Sultan
çocuklar için düdüklü testi üretimi
yapıldığını da göstermektedir; bunların
örnekleri İstanbul Belediye Müzesi’nde
bulunmaktadır (Yenişehirlioğlu, 1995).
Oyuncakçılar, 1921 yılında çıkan yangına
kadar Eyüp Sultan Türbesi’ ne giden
İskele Caddesi’nde iki sıra halindeki
dükkânlarda satış yapmaktaydılar.
Dükkânların arka tarafında ise
oyuncak imalâthaneleri yer alıyordu.
Oyuncakların şekilleri genellikle aynıydı
çünkü oyuncakçılar canlı yaratık şeklinde
oyuncak yapmayı günah olarak kabul
etmekteydiler, bu nedenle bebek ya da
hayvan figüründe oyuncak yapmazlardı.
Küçük müzik aletleri en fazla yapılan
oyuncak biçimi idi. Evliya Çelebi
Seyahatnamesi’nde İstanbul esnafını
tanımlarken Eyüp oyuncakçı esnafı
olarak 105 kişiden ve 100 dükkândan
ve bahsetmektedir (Evliya Çelebi, 1896).
Eyüp Sultan Camii, türbesi, mezarları gibi
kutsal değerlerinin yanında, balıkçılar,
süt pazarı, tesbihçiler, yazmacılar, gülyağı
satıcıları, çömlekçiler, oyuncakçılar,
hayvan pazarı, Cuma pazarı… gibi
alışveriş taleplerini de karşılayan kayda
değer çarşısı ile yoğun ziyaretçi varlığı da
bulunmaktaydı.
Haliç kıyısının varlığı, değişken
topoğrafyasının sahil ile sunduğu olanaklar,
yapılar, yeşil dokusu ile içiçe olan tarihsel
Sempozyumu, 8-10 Mayıs, Eyüp Belediyesi,
İstanbul, ss. 294 -298.
Evliya Çelebi Seyahatnamesi (1896),
Dersaadet, cilt I, 1. kitap, İkdam.
Eyice, S. (1998), “Eyüpsultan Semtinde
Tarih ve Sanat Tarihi”, Tarihi, Kültürü ve
Sanatıyla II. Eyüp Sultan Sempozyumu,
8-10 Mayıs, Eyüp Belediyesi,
İstanbul, ss. 12-38.
Fındık, N.Ö. (2014), Anadolu
Arkeolojisinde Bazı Seramik Oyuncaklar
(XII-XV. yüzyıllar), (ilk basım 1998),
Milli Folklor, yıl 26.
Koman, M. (1986), “Eyüp Sultan Loti
Kahvesi ve Çevresi”, İstanbul.
Kültür Bakanlığı (1995), İstanbul Tekfur
Sarayı- Osmanlı Dönemi Çini Fırınları
ve Eyüp Çömlekçiler Mahallesi Yüzey
Araştırmaları”, T.C. Kültür Bakanlığı,
Kazı ve Araştırma Sonuçları Toplantısı,
Ankara, ss. 535-566.
Parlar, G. (1998), “Sanatçı Gözüyle
Mehter”, Tarihi, Kültürü ve Sanatıyla II.
Eyüp Sultan Sempozyumu, 8-10 Mayıs,
Eyüp Belediyesi, İstanbul, ss:180-185.
Refik, A. (1988), XVI. Yüzyılda
İstanbul’da Gündelik Hayat.
Sanal, H. (2001), “Eyüpsultan Vasfında
Musikili Bir Türkü”, V. Eyüpsultan
Sempozyumu, Eyüp Belediyesi,
İstanbul, ss. 30-37.
Tanman, B. (1998), Kılıç Kuşanma
Törenlerinin Eyüp Sultan Külliyesi ile Yakın
Çevresine Yansıması, Tarihi, Kültürü ve
Sanatıyla II. Eyüp Sultan Sempozyumu, 8-10
İSTANBUL
ÖZEL SAYISI
2016
71
İSTANBUL ÖZEL SAYISI / 2016
Prof. Dr. Yegan Kahya
İstanbul Teknik Üniversitesi, Mimarlık Fakültesi,
Mimarlık Bölümü.
kahyaygn@gmail.com
YAKIN AMA UZAK BİR TAKIMADA:
İSTANBUL ADALARI
İstanbul’un güneydoğusunda, Marmara
kıyısı açıklarında yeralan dokuz ada
ile iki kayalığın oluşturduğu takımada,
“İstanbul Adaları” veya “Prens Adaları”
olarak adlandırılır1(Şekil 1-2). Bu
adalardan Büyükada (Prinkipo),
Heybeliada (Halki), Burgaz Adası
(Antigoni), Kınalıada (Proti) ve Sedef
Adası (Terebintos) yerleşik nüfusu olan
alanlardır. Günümüzde adı Demokrasi
ve Özgürlük Adası olarak değiştirilen
Yassıada (Plati), Burgazada’nın
kuzeyinde, ona yakın konumlanmış olan
Kaşık Adası (Pita), Sivri Ada (Oxia),
Tavşan Adası (Neandros) bu takımadanın
daha az yerleşilmiş adalarını oluşturur.
Daha önce küçük adacıklar olduğu
bilinen sığlıktaki kayalıkların üzerinde
ise Batmaz ve Vordonos çakarları
bulunmaktadır. Maden açısından
zengin olan Adalar, demir oksit içeren
toprağından dolayı, tarihte “Kızıl Adalar”
olarak da adlandırılmıştır2. Bitkilerin
yetişmesi için çok elverişli olan bu
toprak, adalardaki bitki örtüsünün
zenginlik ve çeşitliliğinin önemli bir
unsuru olmuştur. Kızılçam ve diğer
maki türlerinden oluşan orman alanları
İstanbul Adaları’nın siluetini belirleyen
en karakteristik peyzaj unsurudur.
Manastırlar, Balıkçı Köyleri
ve Sürgünler
MÖ 4. yüzyılda Aristoteles’in adalardan
“Khalkedon (Kadıköy) Adaları”3 diye
sözederek buradaki maden ocaklarından
bahsetmiş olması, adaların tarih
öncesi dönemde de bilindiğine işaret
etmektedir. Burgaz Adası’nda bulunan
bir mezar taşı4 ile Büyükada’da bulunan
İstanbul Adaları, zaman içinde
geçirdiği tüm değişimlere
rağmen, özgün doğal, tarihi,
kentsel ve kültürel peyzaj
değerlerini halen büyük ölçüde
koruyan sakin bir yaşam
alanıdır.
Adalar Bizans İmparatorluğu
devrinde, Osmanlı Devleti’nin
Meşrutiyet döneminde, Ekim
Devrimi sırasında gözden düşen
din ve devlet ileri gelenleri
için sürgün ve sığınma yeri
olmuştur.
bir heykel5 ve Makedonya kralı Büyük
İskender’in babası II. Philipp’e ait altın
sikkeler de içeren “Büyükada Definesi”6
adaların eskiçağda yerleşilmiş olduğunu
düşündüren buluntulardır7.
Resim 1. Burgazada Metamorphosis
Kilisesi’ne ait kalıntılar
Şekil 1. İstanbul ve Adaları
İmparator II. Justinus’un 6. yüzyılda
Büyükada’da da bir saray ve manastır
yaptırmasıyla8 önem kazanan Adalar’da
kilise ve manastırlar inşa edilmeye başlar.
Bizans kaynakları, bu manastırların
Adalar’da bulunan Roma dönemi
tapınaklarının üzerine kurulduğunu
belirtmektedirler9. Günümüze ulaşan
kalıntılardan, Bizans döneminde
Adalar’ın tümünde büyük manastır ve
kiliselerin bulunduğu anlaşılmaktadır.
Heybeliada’daki Panagia Kamariotissa
Kilisesi ile Burgazada’daki Hristos
Metamorphosis Manastır Kilisesi’ne
ait duvar bloğu, sütun, sütun başlıkları,
duvar ve temel kalıntıları10, Adalar’daki
Bizans döneminin günümüze gelebilmiş
tanıklarındandır (Resim 1). Bu dönemde
Adalar küçük balıkçı köyleri niteliğindeki
yerleşmeler ve zengin manastırların
çevresinde tarla ve bağların bulunduğu
ekili alanlardan oluşmaktadır11. Bu
zenginlik, Adalar’ın defalarca kuşatılarak
yağma edilmesine de neden olmuştur.
Adalar, manastırlar bölgesi olmanın
yanısıra Bizans imparatorluğunun gözden
düşen din ve devlet ileri gelenleri ile
siyasi rakipleri için de bir sürgün ve
sığınma yeri olmuştur12.
İstanbul’un Fethinin
Ardından
İstanbul’un alınışından kısa bir süre önce,
Nisan 1453’te Osmanlılar tarafından
fethedilen13 Adalar, fetih sonrasında
yaşanan kısa bir geçiş dönemin ardından
tekrar canlanarak Osmanlı Dönemi’nde
de manastırların merkezindeki tarım ve
balıkçı köyü niteliklerini sürdürmeye
devam etmişlerdir (Resim 2).
Şekil 2. Adaların birbiriyle olan konumsal ilişkisi
1 Kısaca “Adalar” olarak da tanımlanan bu takımada, tarihi kaynaklarda pek çok başka isimle de anılmaktadır: Prens/Prenses Adaları: J. von Hammer, İstanbul ve Boğaziçi, çev. S.
Özkan, c.1., AKDTYK Türk Tarih Kurumu yay., Ankara 2011: 9; R. Janin, “Les iles des Princes, Étude historique et topographique”, Échos d’Orient, c.23, No.134, 1924: 181; R. Janin,
Constantinople Byzantine, Développement Urbain et Répertoire Topographique, 3.baskı, Paris 1964: 506, 507; P. A. Dethier, Boğaziçi ve İstanbul 19. Yüzyıl Sonu, İstanbul 1993: 95; K.
Belke, “Lemmata Prinzeninseln” TIB:13 Bthynien und Hellespont, (Avusturya Bilimler Akademisi’nin 2017 baskı programında). Ayrıca Demonisoi (Halk Adaları, Cin Adaları), Pitiusa
(Çam Adaları), Papadonisia (Papaz/ Keşiş/Rahip Adaları), Evliya Adaları, Domenesca (Ruh Adaları), Mutluluk Adaları tarihte zaman zaman karşımıza çıkan isimleridir. Hammer, age., 9;
J. Grelot, İstanbul Seyahatnamesi, çev. M. Selen, İstanbul 1998: 54; Dethier, age., 95.
2 Janin, age., 1964: 507.
3 Aristoteles, Harika Anlatımlar (Peri thavmasion akusmaton) dan aktaranlar O. Erdenen, İstanbul Adaları, İstanbul 1962: 5 ve A. Milas, Büyükada Prinkipo Ada-i Kebir, İstanbul 2014: 23.
4 M. Hurmutzi, Antigoni Adası, İstanbul 1859: 51-59 dan aktaran A.Papadopoulos-Kerameus, Σημειώσεις ἐϰ χειρογράϕων “El Yazmalarından Notlar”, (Semeloseis ek cheirographon),
Byzantinische Zeitschrift, c.12/1, 1903: 326.
5 A. Milas, 2014, 23-24; E. Özbayoğlu, Hükümdarın Adası Büyükada (Eskiçağ ve Bizans Dönemi), İstanbul 2006: 34-35.
6 E. Bosch, Eski Sikkeler Rehberi, c.1, İstanbul 1951: 211-215.
7 Heykel ile Büyükada Hazinesi olarak tanımlanan sikkeler günümüzde İstanbul Arkeoloji Müzesi’ndedir.
Resim 2. Melling (1763-1831) gravüründe Adalar
8
9
10
11
12
13
Belke, age., 269; Zonaras’tan nakleden P. Gyllius, İstanbul Boğazı, çev. E. Özbayoğlu, İstanbul 2000: 245.
A. Poridis, İstanbul Adaları’nın Sosyal ve Fiziksel Gelişiminin Analizi ile Fiziksel Çevrenin Değerlendirilmesine İlişkin Sistematik Bir Yaklaşım, yayınlanmamış doktora tezi, Y.T.Ü.
Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul 1999: 6.
R. Ousterhout, E. Akyürek, “Burgazada’daki Metamorphosis Kilisesi”, Arkeoloji ve Sanat Tarihi Araştırmaları Yıldız Demiriz’e Armağan, haz. M.B. Tanman, U. Tükel, İstanbul 2001:
93-105; H. Tekkeden, Burgazadası’ndaki Metamorphosis ve Ayios Georgiyos Karipis Manastırı ile Ayios Ioannis Prodromos Kilisesi, yayınlanmamış yüksek Lisans Tezi, İ.Ü. Fen
Bilimleri Enstitüsü, İstanbul 1974.
G. Schlumberger, Prens Adaları, çev. ve yay. haz. H. Çağlayaner, 2.baskı, İstanbul 2000: 29.
Pek çok önemli ismin Adalar’a sürgün edildiği bilinmektedir. II.Konstantin, Başrahip Theodoros, İmparatoriçe İrene, İmparatoriçe Zoe, İmparator Mikhael Rangabe, İmparator Romanos
Diogenes, İmparator Romanos Lakapenos, Kraliçe Theodora, Büyük Narses, Patrik Methodios bu sürgünlerden bazılarıdır. Schlumberger, ay., 29, 30, 67, 71.
Kritovulos, Kritovulos Tarihi 1451-1467, çev. A. Çokona, İstanbul 2012: 155; S. Runciman, Die Eroberung von Konstantinopel 1453, 3.baskı, Münih 1977: 100.
İSTANBUL
ÖZEL SAYISI
2016
75
Adalar; 19. yüzyılda azınlık
ve Levanten gruplar ile
Osmanlı üst düzey bürokrasisi
tarafından sevilen yazlık bir
bölge haline gelmiş, dönemin
tanınmış mimarları tarafından,
bitki örtüsü açısından
zengin bahçeler içinde, batılı
mimarlık üslûplarının sivil
mimariye uyarlanarak yeniden
yorumlandığı, görkemli köşkler
ile bezenmiştir.
Resim 3. Heybeliada Ruhban Okulu
Birbirine yakın konumlanmış en büyük
dört ada (Büyükada, Heybeliada,
Burgazada, Kınalıada) bu yerleşmelerin
bulunduğu adalardır. 18. yüzyılda
Ege Adaları ve Mora Yarımadası’ndan
Marmara’ya doğru farklı dönemlerde
gerçekleşen göçlerle gelen bağcı ve
balıkçıların yerleştiği adalarda 19. yüzyıla
kadar nüfusun çoğunluğunu Rumlar
oluşturmuştur14.
Resim 5. Ahşap bir yapının ulaştığı boyutlar açısından görkemli bir örnek,
Rum Yetimhanesi
vermek üzere dini eğitim ve etkinlik alanı
olarak kullanılan komplekste, 1844 tarihli
Aya Triada Manastırı Kilisesi’nin yanısıra
manastır ve öncüllerinin ardından
1896’da mimar Fotiadis tarafından
yeniden yapılan bugünkü okul yapısı
yeralmaktadır (Resim 3). Okulun önemli
tarihsel kaynakları da içeren zengin bir
kitaplığı da bulunmaktadır.Uygun hava
koşullarında birkaç çifte kürekli pazar
kayıkları ile gidilen Adalar’ın kentle
ilişkileri önceleri oldukça sınırlıdır.
Adalar; 1839 Tanzimat Fermanı’nın
Resim 6. 1911 de Laskaris Kalfa’ya yaptırılan Splendid Palas Oteli
azınlıklara sağladığı olanaklar, 1846’da
buharlı vapur seferlerinin başlaması16 ve
ardından 'Şirket-i Hayriye' vapurlarıyla
Adalar seferlerinin düzenli hale
gelmesiyle17 azınlık ve Levanten gruplar
ile Osmanlı üst düzey bürokrasisi
tarafından sevilen yazlık bir bölge
haline gelir (Resim 4). Adaların giderek
İstanbul yaşamıyla bütünleştiği bu
tarihlerde Kınalıada’ya yoğun şekilde
Ermeniler yerleşmeye başlar18. Nüfus
artışı ve kentsel gelişmelerin sonucu
olarak 1861’de İstanbul’da ilk belediye
Vapur Seferlerinin Düzenli
Hale Gelmesi, Yeni Yaşam
Biçimi, Yeni Yapılanma
Resim 4. 19. yüzyıl sonunda Heybeliada
18. yüzyıl sonundan başlayarak Fransız,
İngiliz gibi Batılılar, gezi, ticaret ve yazlık
konaklama amacıyla adalara gelmeye
başlar. 1773’de Kasımpaşa’da kurulan
'Mühendishane-i Bahri-i Hümayun'un
1824 yılından başlayarak kademeli olarak
Heybeliada’ya taşınması15 ile kalabalık
bir Türk topluluğu buraya yerleşir ve
burada önemli bir nüfus artışı görülür.
Bu dönemde Adalar’daki önemli bir diğer
eğitim kurumu da Heybeliada’ya hâkim
bir tepede, koru içinde konumlanan
Ruhban Okulu’dur. İlk yapımı 9. yüzyıl
başına tarihlenen yapılar grubu, birkaç
kez onarılarak yenilenmesi nedeniyle,
içinde farklı dönemlerden yapılar
barındırır. Üst düzey teoloji eğitimi
14 H. Milas, Geçmişten Bugüne Yunanlılar-Dil, Din ve Kimlikleri, İstanbul 2003: 224.
15 Schlumberger, age., 155; N.Ertuğ, Osmanlı Döneminde İstanbul Deniz Ulaşımı ve Kayıkçılar, Kültür Bak. Yay., 2755, Ankara 2001: 186; R. E. Koçu, İstanbul Ansiklopedisi, c.1, İstanbul 1958: 207.
Resim 7. 1880 de mimar Poliçis’in tasarladığı
Büyükada Con Paşa Köşkü
Resim 8. Neoklasik cepheleriyle Sabuncakis Köşkü
teşkilâtı olan 6. Daire’nin ardından '7.
Daire-i Belediye' adıyla Adalar Belediyesi
oluşturulmuştur19. Kentteki yönetim
alanlarının daha sonraki yıllarda yeniden
tanımlanmasıyla ismi
'14. Daire-i Belediye', daha sonra da
'19. Daire-i Belediye' olarak değişen
Adalar Belediyesi’nin merkezi
Büyükada’dadır20. Adalardaki muhtarlık
sistemi, nüfusun kozmopolit niteliği
dikkate alınarak, üzerinde yaşayan her
milleti temsil eden ayrı bir muhtar olacak
şekilde farklı yapılandırılmıştır21.
Adalar’da nüfusun artması ve
çeşitlenmesiyle birlikte farklı inanç
grupları için yeni dini yapılara duyulan
gereksinim doğrultusunda yapımına
başlanan kilise ve manastırların
yanısıra, sinagog ve cami yapımı da
önem kazanmıştır. Yeni yapımlarda
kimi zaman daha önceki dönemlerin
yapılarının temelleri ve/veya malzemeleri
kullanılmıştır22. Daha önce ahşap
bir yapının cami olarak kullanıldığı
Büyükada’ya, II. Abdülhamid tarafından
cephe biçimlenişi ve mimari ayrıntılarıyla
döneminin eklektik/seçmeci üslûbunu
yansıtan Hamidiye (Selvili) Camii
yaptırılmıştır23.
16
17
18
19
20
21
Schlumberger, age.,154.
Z. Çelik, 19. Yüzyılda Osmanlı Başkenti-Değişen İstanbul, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 1986: 70-71.
Arşaluys Araratyan Gazetesi, 7 Ekim 1844, İzmir.
O. N. Ergin, Mecelle-i Umûr-ı Belediyye, İBB Kültür İşleri Daire Başkanlığı yay.21, İstanbul 1995: c.3, 1345, 1346, 1379, 1386.
Ergin, ay., c.3, 1347, 1379, 1383, 1384; c.4, 1486, 1626.
İ. Dağdelen, “Osmanlı Arşiv Belgeleri ve Diğer Bazı Kaynaklara Göre Osmanlı Döneminde Adalar (Yerel Tarih Araştırması Örneği)”, I. İstanbul Adaları Sempozyumu,
Adalar Kültür Derneği yay.,İstanbul 2015: 51.
22 Burgazada’da Aya Yani/ Ioannes Prodromos Kilisesi, Hristos/Metamorphosis Kilisesi, Büyükada’da Aya Yorgi Kilisesi, Hristos/Metamorphosis Manastırı Kilisesi,
Heybeliada Aya Triada (Theotokos) Manastırı Kilisesi bu yapılara örnek verilebilir.
23 Milas, age.,132.
İSTANBUL
ÖZEL SAYISI
2016
77
Adalardaki muhtarlık sistemi,
nüfusun kozmopolit niteliği
dikkate alınarak, üzerinde
yaşayan her milleti temsil eden
ayrı bir muhtar olacak şekilde
yapılandırılmıştır.
19. yüzyıl Osmanlı toplumunu
ve özellikle de İstanbul nüfusunu
tanımlayan çok kültürlü heterojen yapı,
bu dönemde başta Büyükada olmak
üzere Adalar’da zengin, renkli ve seçkin
bir Batılı yaşam biçiminin yerleşmesine
neden olur. Böylece Adalar’daki manastır,
kilise ve okul gibi kâgir kamu yapılarının
inşaasına, 19. yüzyılın ikinci yarısından
itibaren büyük köşkler ve otel binalarının
yapımı da eklenir. Büyükada’da Giacomo
Oteli/Splendid Oteli, Ankara Palas,
Heybeliada’da Halki Palas ve Grande
Britanya/Karamanyan Oteli, Burgazada’da
Hotel Antigoni/Burgaz Palas bu oteller
arasında sayılabilir. Bazıları günümüzde
Resim 9. Büyükada Amalia Evi
Resim 10. Büyükada Mizzi Köşkü’nün
cephesinden bir ayrıntı
yokolmuş veya yenilenerek çok değişmiş
olan bu otel binalarının en ilgi çekici
olanlarından biri de 1899’da mimar
A. Vallaury tarafından Prinkipo Palas
adıyla otel olarak inşa edilmiş olan
Büyükada’daki Rum Yetimhanesi’dir
(Resim 5). Birbiri üzerine taşan
çıkmalarla ahşap karkas olarak yapılmış,
boyutlarıyla çok görkemli ve özel bir
yapıdır. İşletme izinlerinde yaşanan
sorunlar nedeniyle 1902’den itibaren
Patrikhane tarafından yetimhane
olarak kullanılmıştır24. Fotiadis, Küçük
Nikolaidis, D’aranco, Vallaury, Kaludis,
Poliçis, Azaryan, Dimadis ile Dimitri
Kalfa, Dimopulos Kalfa, Niko Kalfa,
Simota Kalfa gibi tanınmış mimar ve
kalfalar tarafından yapılan ve dönemi
için ileri düzeyde sayılabilecek teknolojik
donatılarıyla modern konfor koşullarına
sahip bu yapılar, adalardaki yeni yaşam
biçiminin fiziksel görüntüsünü oluştururlar
(Resim 6). Büyükada’da Con Paşa Köşkü,
Hacopulo Köşkü, Kalvokoresis Yalı
Köşkü, Mazlum Bey Köşkü, Mizzi Köşkü,
Sabuncakis Köşkü, Yelkencizade Köşkü,
yanan Azaryan Köşkü, Heybeliada
Hulusi Bey Köşkü, İlyasko Yalısı, Mari
Köşkü, Burgazada’da yanan Kevencioğlu
Köşkü, Kınalıada Sirakyan İkiz Evleri25
döneminin ilgi çekici örneklerindendir
(Resim 7-11).
Tarih boyunca önemli kayıplara neden
olan depremler yaşamış olan Adalar, 1894
depreminde de büyük hasar görmüştür26.
Yıkılan anıtsal ve sivil yapıların27 büyük
çoğunluğu kâgirdir, ahşap yapılar
depremden daha az etkilenmiştir28.
Yüzyılın sonuna doğru büyük hız
kazanan yapım eylemleri I. Dünya
Resim 11. Stilize bitkisel formların yapısal eleman olarak kullanıldığı Yelkencizade Köşkü
Y. L. Zarifi, Hatırlarım: Kaybolan Bir Dünya İstanbul 1800-1920, İstanbul 2005.
Yapı isimlerinde, Y. Kahya, “İstanbul Adaları”, İstanbul Mimarlık Rehberi, Boğaziçi ve Asya Yakası, ed. A. Batur, Mimarlar Odası yay., İstanbul 2015: 172-208 deki katalog esas alınmıştır.
1894 yılında İstanbul’da Meydana Gelen Büyük Depreme ait Anonim bir Günlük, haz. S. Çalık, ed. A. Yeşildal, S. Ünlü, Üsküdar Belediyesi yay.11, İstanbul 2003: 26-29, 67; S. Küçükalioğlu Özkılınç, 1894 Depremi ve İstanbul, İş Bankası Kültür yay., İstanbul 2015: 97; İstanbul Depremleri Fotoğraf ve Belgelerde 1894 Depremi, haz. M. Genç ve M. Mazak, 2. baskı,
İGDAŞ Kültürel yay., İstanbul 2001: 58.
27 M. Genç, M. Mazak, ay. 31 v.d.; F. Öztin, 10 Temmuz 1894 İstanbul Depremi Raporu, Bayındırlık ve İskan Bakanlığı Afet İşleri Gn. Md. Deprem Araştırma Dairesi yay., Ankara 1994:
80-87; O. Sakin,, Tarihsel Kaynaklarıyla İstanbul Depremleri, İstanbul 2002: 133.
28 Poridis, ay., 272.
Savaşı’na kadar devam eder. Bu süreçte,
yeni yapılan özel ve kamusal binalar ve
kentsel düzenlemelerin yanısıra 1894
depremiyle hasar gören ya da yıkılan
yapıların pek çoğunun büyük ölçüde
yenilenmesiyle Adalar yeni bir görünüm
kazanır.
kadar uzun yıllar boyunca ülkenin verem
mücadelesinde çok önemli bir merkez
olur. 1928 yılında Burgazada sahilinde
açılan 'Dr. Medeni Berk Prevantoryumu'
da 1940 yılına kadar kullanımda
kalır34. Arazisi ve yapılarından bazıları
günümüzde de varlığını sürdürmektedir.
Sağlıklı Bir Ortam,
Sağlık Ortamı
20. Yüzyılın Sürgünleri
Adalar’ın yumuşak ve sakin havası
burada sanatoryumların kurulması
için çok elverişli bir ortam oluşturur.
16. yüzyıldan başlayarak İstanbul’da
görülen salgın hastalıklar sırasında bazı
vatandaşların şehirden uzaklaşarak
yalıtılmış ortamı ve temiz havası
nedeniyle kısa süreler için Adalar’a
yerleştikleri29, bu nedenle adaların
nüfusunun bu zamanlarda geçici olarak
arttığı bilinir. 1895’te II. Abdülhamid’in
'Cemiyet-i Tıbbiye’yi Şahane'den vereme
karşı korunma çarelerinin araştırılmasını
istemesi üzerine yapılan bilimsel bir
toplantıda, Prens Adaları’nın havasının
sanatoryum için çok uygun olduğuna
işaret edilir30 ve bu toplantının ardından
1902’de İstanbul’un ilk sanatoryumu, 'Sen
Jorj Burgazadası Çocuk Sanatoryumu'
adıyla yazlık sanatoryum olarak
açılır31. Burgazada’nın tepe noktasında
konumlanan sanatoryuma daha
sonra çocukların denize girmesi ve
güneşlenmeleri için sahilde bir yapı
daha eklenir. İstanbul’da yetişkinler için
açılan ilk sanatoryum ise 1923 tarihli özel
'Büyükada Verem Sanatoryumu'dur32.
İlk devlet sanatoryumu ise kuzey
rüzgârlarına kapalı, güneş alma süresi
uzun, dağ iklimine benzeyen özellikleri
ve ağaçlıklı açık alanlarıyla Heybeliada
Çamlimanı’nda 1924 yılında hizmete
giren 'Heybeliada Sanatoryumu'dur33.
Sayısı artan yapılarıyla zaman içinde
büyüyen tesis, kapatıldığı 2005 yılına
Adalar, 20. yüzyıl başında tekrar sürgün
ve sığınma mekânı olmuştur. 1908’de
Meşrutiyet’in ilânı ve Abdülhamit’in
tahttan indirilmesinden sonra adalara
sürgüne gönderilen dönemin önde
gelen yöneticileri “Ada Misafirleri”
olarak bilinir35. 1917’de Rusya’daki
devrimden kaçarak İstanbul’a sığınan
Beyaz Rusların da bir kısmı adalardaki
konut ve manastırlara yerleştirilirler36.
Yeni sakinler, I. Dünya Savaşı’na kadar
zengin ve rahat yaşam sürdürülen
ancak huzursuz geçen savaş dönemi ve
bir kısmı yurtdışına giden Rumların
ardından canlılığını yitiren Adalar’da,
sosyal yaşama yeniden canlılık getirirler.
1929’da Rusya’dan çıkarılan Ekim
Devrimi’nin liderlerinden siyaset
adamı, devrimci ve teorisyen L. Troçki
de 1929–1933 yıllarında sürgün olarak
ailesi ve yardımcıları ile birlikte polis
koruması altında Büyükada’da yaşamış
ve ‘Hayatım’ isimli otobiyografisini de
burada yazmıştır37.
Esin Kaynağı Bir Ortam
Adalar, doğa ile içiçe geçen yaşam çevresi
ve resimsi güzelliği ile güzel sanatlar ve
yazın dünyasının önemli isimlerine de
esin kaynağı olmuş, verimli bir çalışma
ortamı oluşturmuştur. Türk edebiyatının
usta kalemlerinden Sait Faik Abasıyanık,
Nurullah Ataç, Recaizade Mahmut
Ekrem, Reşat Nuri Güntekin, Hüseyin
Rahmi Gürpınar, Ahmet Rasim…
gibi bugün hayatta olmayan tanınmış
isimlerin yanısıra günümüzün pek çok
yazar ve şairi, önemli yapıtlarını Adalar’da
yazmışlardır. Bu yazarlardan bazılarının
yaşadığı evler, günümüzde onarılarak
kişisel eşyalarının sergilendiği müze-
Resim 12. Mimari proje yarışması ile elde edilen Büyükada Anadolu Kulübü binası
29
30
31
32
33
24
25
26
34
35
36
37
Türk Mektupları, Kanuni Döneminde Avrupalı Bir Elçinin Gözlemleri (1555-1560) Ogier Ghiselin de Busbecq, çev. D. Türkömer, İş Bankası Kültür yay., 3. baskı, İstanbul 2014:
198,199; Schlumberger, age., 154; C. Pinquet, “Bir Takımadayla İlgili Değerlendirmeler: Prens Adaları” İstanbul Araştırmaları Yıllığı, c.3, İstanbul 2014: 96; O. Erdenen, age., 45.
N. Yıldırım, İstanbul’un Sağlık Tarihi, İstanbul 2010: 93-94, 407, Erdenen, 45.
Yıldırım, ay., 98-99...
Dr. Musa Kazım tarafından açılmıştır. Yıldırım, ay.,98.
Yıldırım, 96, 98 ve 99 v.d.; BOA, MF.MKT, 1232/95-5: “Yabancı ülkelerde mevcut olduğu şekilde Osmanlı Ülkesi’nde de bir sanatoryuma ihtiyaç olduğu, sanatoryum için tespit edilen
yerlerden en uygununun Heybeliada olabileceği, Heybeliada’da sanatoryum olarak kullanılabilecek, orduya ait boş bir bina bulunduğu, bu binanın Maarif Bakanlığı’na devredilerek
bir sanatoryuma dönüştürülmesine izin verilmesi gerektiği konusunda Maarif Nezareti’nden Sadaret’e gönderilen 27.05.1918 tarihli belgeyi aktaran Belgelerde İstanbul Adaları, ed. C.
Ekici, Adalar Kültür Derneği yay. 12, İstanbul 2010: 262.
P. Tuğlacı, Tarih Boyunca İstanbul Adaları, c.2, İstanbul 1992: 278.
R.E. Koçu, “Adalar”, İstanbul Ansiklopedisi, c.2, İstanbul 1959’dan aktaran Erdenen, age., 53 ve Milas, age., 152,153.
T.A. Baran, “Mütareke Döneminde İstanbul’daki Rus Mültecilerin Yaşamı”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, C.12, Mart-Temmuz-Kasım 2006: sayı 64-66.
İSTANBUL
Lev Troçki (1879-1940) otobiyografisinin yanısıra Tahrif Edilen İhtilal, Sovyetler Birliği’nin Müdafaası ve Muhalefet, Komünist Enternasyonal’in Üçüncü Hatalar Devri,
ÖZEL SAYISI
Daimi İhtilal, Rus İhtilalinin Tarihi gibi yapıtlarını da İstanbul’da yazmıştır. Ö. S. Coşar, Troçki İstanbul'da, İş Bankası Kültür yay., 3.baskı, İstanbul 2015: 201.
2016
79
eve dönüştürülmüştür. İstanbul üzerine
destansı şiirlerin yazarı Yahya Kemal
Beyatlı da şiirlerinde Adalar’ı çok kez
konu almış, Adalar’ın doğal güzelliğinin
sosyal yaşamı zenginleştirdiğini gösteren
dizeler içeren bu eserlerinden bazısı
sevilen şarkıların sözlerini oluşturmuştur.
Cumhuriyet Yılları
Adalar, Cumhuriyet’in ilânından
sonra büyük ölçüde Atatürk ile devlet
bürokrasisi ve İstanbul burjuvazisinin
ileri gelenlerinin ilgisiyle yeniden
önem kazanır, sosyal ve kültürel yaşam
canlanmaya başlar. Atatürk 1928
yılından itibaren her yaz Büyükada
Anadolu Kulübü’ne gelerek burada
düzenlenen balo ve toplantılara katılır,
devlet ileri gelenleri ile yabancı devlet
adamlarını burada ağırlar. 1906’da açılmış
olan yat kulübünün yerine 1926’da
kurulan Anadolu Kulübü, yerleştiği
büyük arazi üzerinde bulunan tarihi
yapılarının38 yanısıra, ulusal bir yarışma
ile T. Cansever ve A. Hancı tarafından
tasarlanarak 1951-57’de inşa edilen
modernist yapısıyla dikkat çeker39(Resim
12). İsmet İnönü de 1924 yılında
rahatsızlığı nedeniyle dinlenmek üzere
geldiği Heybeliada’da kendisine bir ev
satın alır, burada bulunduğu zamanlarda
Büyükada Anadolu Kulübü’nü de sık
sık ziyaret eder. 1894 depreminde
yıkılan ahşap bir köşkün yerine 1920’de
yaptırılan ve Mavromatis Köşkü olarak
da bilinen yapı İnönü döneminin
dekorasyonuyla günümüzde 'İsmet İnönü
Evi' olarak yaşatılmakta, bahçesi ise yaz
aylarında kültür ve sanat etkinlikleri için
kullanılmaktadır.
II. Dünya Savaşı sonrasında azınlıkların,
üst gelir grubundakilerin ve siyaset
adamlarının ilgisini çeken Adalar’da
1960-70’li yılların siyasi gerilimleri
azınlık nüfusun azalmasına neden olur.
Buna karşılık 1939 Erzincan depreminin
ardından başlayan iç göçlerin giderek
artması ile Adalar’daki demografik yapı
oldukça değişir40. Bunun sonucunda
Adalar’da bulunan köşklerin büyük bir
kısmında mülkiyet değişikliği kaçınılmaz
olur. Sezonluk kullanımın yaygınlaştığı
günümüzde Adalar’da, çoğunluğunu
Türkler’in oluşturduğu, Sünni, Alevi,
Kürt, Laz, Rum Ortodoks, Rum Katolik,
Ermeni Gregoryen, Ermeni Katolik, Latin
Katolik, Süryani, Keldani, Sefarat Yahudi,
Aşkenaz Yahudi, Karait Yahudi, Levanten,
İtalyan, Bulgar, Yugoslav, İsveçli, Alman
Resim 13 - 14. Sahilden uzaklaşıldıkça serbest düzene dönüşen
parsellerde modernist üslupta mütevazı konutlar
ve Avusturyalı olmak üzere değişik din,
mezhep ve kökenden gruplar birarada
yaşamlarını sürdürmektedir41.
Kentsel Doku ve Mimari Yapı
Adalar’da, kentsel dokuda iki farklı
yerleşme biçimi gözlenir42. Adaların
merkezi denebilecek iskele ve çarşı
bölgesindeki konutlar, küçük parseller
üzerinde, bitişik nizam ve 2-3 katlı
inşa edilmişlerdir. Geleneksel dokuyu
oluşturan bu küçük ölçekli mütevazı
yapıların içinde geçtiğimiz Yüzyıl başına
tarihlenen ahşap ve zemin katı kâgir, üst
katları ahşap örneklerin yanısıra ağırlıklı
olarak 1940-60’larda Art Deco, Bauhaus
etkileriyle yalın bir üslûpta üretilmiş
modernist çizgide kâgir ve betonarme
yapılar da yeralır (Resim 13-14). Çarşı
bölgesinden dışarıya doğru serbest
düzene dönüşen parsellerdeki bu yapılar
müstakil evler olabildiği gibi zaman
zaman da apartman olarak karşımıza
çıkar.
Merkezden uzaklaşıldıkça, büyük
parseller üzerinde ayrık düzende
oluşturulmuş büyük anıtsal köşkler
görülür. Ada-parsel üzerindeki serbest
düzenin sunduğu olanaklarla yaratılan
Resim 16. Bitki örtüsü açısından zengin bahçeler
içindeki köşkler
özgür tasarımlar özgün/deneysel bir
mimari ortamın gelişmesini sağlamıştır.
Genellikle parsellerin eğiminden
yararlanılarak oluşturulan bodrum
katların üzerinde, zemin katları kâgir,
üst katları ahşap veya tümüyle kâgir
olarak tasarlanmışlardır. Ayrıca tuğla
taşıyıcı duvarların volta döşemelerle
birlikte kullanıldığı, strüktür açısından
yeni yorumlar getirilen kâgir yapılar
da mimarinin çeşitlenmesine katkı
sunar. Bu görkemli konutlar, Adalar’ın
eğimli topoğrafyasına uyumlu olarak
kademelenen, bitki örtüsü açısından
Resim 15. Topoğrafyanın eğimine göre yerleşmiş
yapıların oluşturduğu ada silueti
Resim 18. Kınalıada Camisi
38
39
40
41
42
27.000 m2 alan üzerine kurulmuş olan kulüp arazisi üzerinde Tarihi Bina, İkiz Köşkler, Sarı Bina ve Yeni Bina olmak üzere beş büyük yapı vardır.
“Anadolu Kulübü Binası”, Arkitekt, sayı: 295,59, 45-52.
K. Yılmaz, “20.yüzyılın İkinci Yarısından Sonra Yaşanan Göçlerin Adalar’daki Sosyo-ekonomik Yaşama Etkisi”, I. İstanbul Adaları Sempozyumu,
Adalar Kültür Derneği yay. 11, İstanbul 2015: 79, 80.
R. Schild, “Burgazada Canlı Etnografik Müze”, İstanbul Dergisi Tarih Vakfı yay., İstanbul 1998: 26, 121-123.
Y. Kahya, “İstanbul Adaları Üzerine” I. İstanbul Adaları Sempozyumu, Adalar Kültür Derneği yay. 11, İstanbul 2015: 31.
43
44
45
Resim 17. Sahilde büyük bahçeleriyle görkemli yalı köşkleri
zengin bahçeler içinde, açık, yarı-açık
oturma, servis ve hizmet mekânlarını da
kapsayacak şekilde düzenlenmişlerdir
(Resim 15 -16). Deniz kıyısında kendi
özel rıhtımları olan yalı niteliğindeki
bahçeli köşkler ise Ada siluetini denizle
buluşturan görüntüler sunar (Resim 17).
Ağırlıklı olarak 19. yüzyıl son çeyreği ile
20. yüzyıl başına tarihlenen konutların
planlarında daha çok geleneksel şemalar
kullanılırken, cephelerde Klâsik, Gotik,
Rönesans, Barok gibi batılı mimarlık
üslûplarının sivil mimariye uyarlanarak
yeniden yorumlandığı görülmektedir.
Neo-Klâsik, Neo-Rönesans, NeoBarok, Ampir olarak adlandırılan bu
üslûpların yanısıra, 20. yüzyılın başında
Art Nouveau örgelerin ahşap mimariye
uyarlanmasıyla oluşan “İstanbul Art
Nouveausu” nun43 seçkin örnekleri
ile zaman zaman aynı yapıda farklı
beğenilerin birarada kullanıldığı seçmeci/
eklektik yaklaşımlarla oluşturulan
cephe biçimlenişleri de gözlenir. Yarıaçık oturma mekânları olan balkon ve
verandalar Adalar’daki dışa dönük yeni
yaşam biçiminin mimarideki yansımaları
olarak öne çıkar. Bu yapıların boyutsal
ve mimari açıdan en görkemlileri daha
çok Büyükada’da görülür. Döneminin
tanınmış mimarları tarafından bahçeler
içinde tasarlanan görkemli konut ve
villaların yapımına kısmen 20. yüzyılda
devam edilmiştir. Bu yapılarda, 1940’lı
yıllarda daha çok geleneksel konutun
yeniden yorumuna dayanan ulusalcı bir
yaklaşım gözlenirken, 2. Dünya Savaşı
sonrasında yalın bir modernist üslûp
egemen olur. Modernizmin etkileri
betonarme malzeme kullanımı ile birlikte
mimariye de yansır. S. H. Eldem’in
tasarladığı Büyükada Rıza Derviş ve
Fethi Okyar Evleri, mimar E. Sarfati’nin
Büyükada Kamhi-Grünberg İkiz Villası
ve Burgazada Goldenberg Evi modern
tasarıma sahip yapılardandır. Mimar
T. Uyaroğlu ve B. Acarlı’nın Kınalıada
Camisi konutlarda görülen 1950’ler
modernizminin cami tasarımı içinde öne
çıkan önemli bir örneği olarak dikkat
çekmektedir (Resim 18). Geç dönemde
inşa edilmiş, mimar T. Ve F. Cansever’e
ait Burgazada Ataç Evi Adalar’da Osmanlı
geleneğinde tasarlanmış az sayıdaki
örnekten biridir (Resim 19).
Yapıldıkları dönemlerin beğenisine paralel
gelişen farklı cephe biçimlenişlerinin
yanyana gelmesiyle oluşan sokak
siluetlerinde, üslûp ve tipolojik özellikler
açısından zengin bir çeşitlilik sunan bu
sivil mimarlık örneği yapılar, farklı din ve
kültürlerin anıtsal yapılarıyla birlikte bir
bütün olarak Adalar’ın karakteristik mimari
ve kentsel dokusunu oluştururlar (Resim
20). Bu mimari zenginliğin büyük bir
kısmı tek yapı ve doku olarak günümüzde
koruma kapsamındadır. 1976’da doğal sit
olarak tescil edilen44 Büyükada, Heybeli,
Burgaz, Kınalı ve Sedef adaları 1984’te
“Marmara Takım Adaları sit alanları
bütünü”45 ilân edilmişlerdir.
A. Batur bu dönemi 1905 ila 1925 yılları arasına tarihlemektedir. A. Batur, “İstanbul Art Nouveau’su”, Tanzimattan Cumhuriyete Türkiye Ansiklopedisi, c.4,
İletişim yay., İstanbul 1985: 1088.
GEEAYK’nun 10.12.1976 gün ve 9500 sayılı kararıyla tüm Adalar Doğal Sit olarak kabul edilmiştir.
KTVYK 31.03.1984/ 234 sayılı karar.
İSTANBUL
ÖZEL SAYISI
2016
81
Sedef Adası’nda ise 1950’lerin sonunda
kapalı bir yazlık site yapılmasıyla adanın
kamuya açık alanları, belirli bir alandaki
günübirlik kullanımla sınırlanmıştır.
Yerleşme, doku özellikleri ve içindeki
modern konut tasarımının öncü örnekleri
ile kentsel sit alanı olarak koruma
kapsamındadır46.
Ada peyzajı
Motorlu taşıt trafiğinden arınmış,
düşük yoğunluklu, güvenli bir yaşam
ortamı sunan Adalar, peyzajı oluşturan
topografya ve doğal alanlarıyla olduğu
kadar kentsel tarihi dokuyu oluşturan
organik sokakları, özel bir mimarlık
ortamı sunan anıtsal nitelikli kâgir ve
ahşap yapılarıyla da ayrıcalıklı bir yaşam
alanıdır.
Resim 19. Geleneksel konut mimarisinin yeniden
yorumlandığı Ataç Evi
Adalar’ın, azınlıklar başta olmak üzere,
farklı birçok topluluk için özel bir yaşama
alanı oluşturması, Adalar peyzajının
içerdiği tarihsel, dini, kutsal ve ruhani
Adalar’da; çok kültürlü
heterojen yapının gereksindiği
dini yapılar ve okul gibi kamu
yapılarının yanısıra 19. yüzyılın
ikinci yarısından itibaren büyük
köşkler ve otel binaları ile sağlık
yapıları da yapılmıştır.
unsurlar ile atlı araba (fayton) kültürü,
bisiklet kullanımı, açık havadaki toplu
yeme-içme ve eğlence alışkanlıkları,
müzik dinletileri, gezintileri, denize
girme, yüzme-kayık yarışları gibi sosyal
yaşama ilişkin geleneklerin doğal ve
fiziksel yapıyla etkileşim içinde yarattığı
çevre, Adalar’a kentsel - kültürel peyzaj
Resim 21. Burgazada’dan Heybeliada ve Kaşık adasına bakış
niteliği kazandıran karakteristikleridir47.
Büyük bir metropol olan İstanbul’a çok
yakın, ancak onun yüksek temposundan
ve stresinden oldukça uzak, doğal ve
yapılı çevrenin içiçe geçtiği sakin/yavaş
yerleşmeler olan Adalar, zaman içinde
geçirdiği tüm değişimlere rağmen özgün
doğal, tarihi, kentsel ve kültürel peyzaj
değerlerini halen büyük ölçüde birarada
korumakta olan benzersiz (unique) bir
alandır (Resim 21).
Şekiller için Kaynakça
Şekil 1. A. Yetişkin Kubilay, İstanbul
Haritaları, 1422-1922, İstanbul 2010: 231.
Şekil 2. E. Mamboury, Les Îles des Princes.
Banlieue maritime d’Istanbul, İstanbul 1943.
Resim 1, 3, 11. Y.Kahya
Resim 2. A.I. Melling, Atatürk Kitaplığı,
AlbümlerAlb_000002_006_001.
Resim 4. Sebah-Joaillier, 9, DAI
İstanbul, Negatif No.9407 (D-DAI IST9407_8002138,05.jpeg)
Resim 5-10, 12, 15-17, 18, 20, 21. A. Neftçi
Resim 13, 14, 19. S. Karsan
46
47
Resim 20. Büyükada sahilinin iskele ile birlikte görünüşü
KTVKBK 09.12.2009/ 2201 sayılı karar.
S. Karsan, “Kültürel Peyzaj Alanı Olarak Büyükada”, I. İstanbul Adaları Sempozyumu, 3-6 Ekim 2013, İstanbul 2015: 460-469.
İSTANBUL
ÖZEL SAYISI
2016
83
İSTANBUL ÖZEL SAYISI / 2016
Prof. Dr. F. Cânâ Bilsel
Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Mimarlık Fakültesi,
Mimarlık Bölümü.
bilsel@metu.edu.tr
İSTANBUL’UN ERKEN CUMHURIYET DÖNEMI PLANLAMASINDA
KÜLTÜR VARLIKLARININ KORUNMASI VE MODERNIZASYON İKİLEMİ1
1
Bu makale kısmen, TÜBİTAK ve EGIDE işbirliğiyle Bosphore programı kapsamında Eylül 2004’te, Türkiye Bilimler Akademisi desteğiyle Ekim 2004-Ocak 2005’te Paris’te Cité de
l’Architecture et du Patrimoine, XX. Yüzyıl Mimarlık Arşivleri’nde yürütülmüş olan araştırmaya dayalı olarak geliştirilmiştir. Makalede kullanılan görsel malzeme, aksi belirtilmediği
durumda Henri Prost’un Académie d’Architecture ve Cité de l’Architecture et du Patrimoine / Archives d’Architecture du XXe Siècle’de bulunan kişisel arşivinden alınmıştır.
Yaklaşık binaltıyüz yıl boyunca birbirini
izleyen iki imparatorluğun, Doğu Roma
ve Osmanlı imparatorluklarının başkenti
olmuş olan İstanbul, imparatorluk
geçmişine ait çok zengin kültür varlıkları
barındırmaktadır2. Tarihî anıtların
ve arkeolojik alanların korunması,
birçok dünya kentinde olduğu gibi,
İstanbul’da da kentsel gelişme karşısında
modern bir uygulama olarak gündeme
gelmiştir. İstanbul’da kent mekânında
modernleşme ve koruma ikilemi Osmanlı
geç döneminde ilk planlı modernleşme
girişimleriyle ortaya çıkmış, aynı ikilem,
Cumhuriyet hükümetinin yirminci
yüzyıl başlarındaki kent planlama
sürecinde de başlıca sorunlardan
birini oluşturmuştur. Kültürel ve doğal
varlıkların korunmasıyla ilgili ilk
politikalar, kentsel ölçekte ilk olarak
erken Cumhuriyet döneminde, temel
hedefi kentsel modernleşme olan kent
planlama uygulamaları kapsamında
geliştirilmiştir.
1839 tarihinde Tanzimat ile başlayan ve
Osmanlı İmparatorluğu’nun kurumsal ve
toplumsal açılardan modernizasyonunu
amaçlayan reformlar, aynı zamanda, kent
mekânına yönelik kapsamlı bir projeyi
de içermektedir3. Osmanlı başkentini
dönemin çağdaş Avrupa kenti imgesine
uygun şekilde yeniden biçimlendirmeyi,
geniş bulvarlar ve meydanlar açmayı
öngören bu proje, sokakların hizalanması
ve ebniye nizamnamelerinin yürürlüğe
girmesiyle uygulamaya konulmuştur. Bu
düzenlemeler, sıklıkla ortaya çıkan ve
ahşap konutlar nedeniyle hızla yayılan
yangınlarla harap olan mahallelerin
yeniden inşasında etkili olmuş4, ancak
yüzyılın sonunda tarihî İstanbul şehri,
1884’te Kara Surları, bir
fermanla ilk kez “âsâr-ı atîka”
ilân edilmiş, 1894 depreminden
sonra surların yıkılmış
kesimlerinin onarılması kararı
alınmış, Kapalıçarşı’nın ayakta
kalan kesimleri de “âsâr-ı atîka”
olarak sınıflandırılmıştır.
çok sayıda parça parça uygulama
sonucunda, yangından korunmuş olan
mahalleler ile yangın sonrası ızgara
dokuların yanyana geldiği parçalı bir
yapıya dönüşmüştür.
Tarihî yapıları yıkımdan korumaya
yönelik ilk tepkiler, on dokuzuncu
yüzyıl ortalarında, kimi ilerleme
yanlısı yöneticilerin başlattığı kentsel
müdahalelere kadar gitmektedir.
1865 tarihli Hocapaşa yangınının
ardından 'Islahat-ı Turuk Komisyonu'nun
Divanyolu’nu genişletme çalışmaları
sırasında bazı dinî binaların yıkılarak
mezarlıkların kaldırılması, muhafazakâr
çevrelerde tepkiler doğurmuştur.5
Ne bu tepkiler ne 'Evkaf Nezareti'nin
çabaları, aralarında Atik Ali Paşa ve
Köprülü medreselerinin de bulunduğu,
bazı önemli tarihî anıtların yıkılmasını
engelleyebilmiştir.6 Bununla birlikte,
aynı dönemlerde 'Müze-i Hûmayûn'un
kurulması gibi önemli girişimler ve 1869
tarihinde eski eserlerin korunmasıyla
ilgili ilk yasal düzenlenmenin yürürlüğe
girmesi, Türkiye’de arkeolojik ve
mimarî varlıkların korunması tarihinin
başlangıcını işaret eder.7 1884’te kent
surları, bir fermanla ilk kez 'âsâr-ı atîka'
ilân edilmiş ve bunların en yüksek
düzeyde korunması emredilmiştir.8
1894 depreminden sonra 'Dâhiliye
Nezareti', surların tarihî öneminin altını
çizerek yıkılmış kesimlerinin onarılması
kararını almıştır. Kapalıçarşı’nın aynı
depremde zarar gören bazı kısımlarının
onarılmasıyla ilgili bir raporda; tarihî
çarşının ayakta kalan kesimleri de
'âsâr-ı atîka' olarak sınıflandırılmış,
buna karşın onarımların çağdaş mimarî
teknolojiyle yapılması tavsiye edilmiştir.9
1906 yılında çıkarılan 'Asâr-ı Atika
Nizamnamesi'nin bazı maddeleri
arkeolojik eserlerin yanısıra tarihî
binaların korunmasını da kapsamakta,
bu amaçla kaynak sağlanmasına
yönelik önlemler içermektedir.10 İlginç
bir biçimde, 1912 yılında anıtların
korunmasına yönelik olarak çıkarılan
ilk nizamname, İstanbul’da Cemil
Paşa’nın şehremini olduğu ve bir dizi
iddialı kentsel operasyonun uygulamaya
konulduğu döneme denk düşmektedir.
Bu nizamnamede de kent surlarına 'âsâr-ı
atîka' olarak atıf yapılmakla birlikte, tarihî
anıtların kesin bir tanımı yapılmamıştır.11
1911 tarihinde kurulan 'İstanbul Şehri
Muhipleri Cemiyeti', kentteki eski
eserlerin ve tarihî anıtların korunması
konusuna özel bir ilgi göstermiştir.12
Cemiyet, kent surlarının, Bukoleon
Sarayı’nın korunması, Rumelihisar’ın
temizlenmesi, Boğaz kıyısındaki
Amcazade Hüseyin Paşa Yalısı’nın
rölövelerinin hazırlanması konusunda
2 S. Yerasimos, “Istanbul: Heritage and Hazards of Modernity”, World Heritage Review 10, 1998: 6-15.
3 Z. Çelik, The Remaking of Istanbul, Portrait of an Ottoman City in the Nineteenth Century. Berkeley, Los Angeles, London, 1993: 49-67; S. Yerasimos, “A propos des réformes urbaines de
Tanzimat”, Villes Ottomanes à la fin de l’Empire, P. Dumont, F.Georgeon, ed., Paris 1992: 17-32.
4 Tarihî İstanbul arşivisti Osman Nuri Ergin’e göre 1853 ile 1906 arası yarım yüzyıllık dönemde İstanbul, geniş alanları tahrip eden 117 büyük yangın geçirmiştir. O. N. Ergin, Mecelle-i
Umûr-ı Belediyye, cilt 3, Istanbul, 1995: 1228-1235.
5 Z. Çelik, age., 60-63.
6 Bazı türbeler yıkılırken Köprülü Türbesi bir başka yere nakledilmiş, Çemberlitaş Hamamı’nın bir kesimi de bu müdahaleler sırasında kesilmiştir. N. Altınyıldız, “The Architectural Heritage
of Istanbul and the Ideology of Preservation,” Muqarnas, 24: 285.
7 1869 tarihli Âsâr-ı Atika Nizamnamesi, esas olarak arkeolojik kalıntılarla ilgili olup yapılacak kazıları düzenlemekteydi. E. Madran, “Cumhuriyet’in İlk Otuz Yılında Koruma Alanının
Örgütlenmesi / Notes on the Organization of the Field of Restoration During the First Thirty Years of the Republic”, METU Journal of Faculty of Architecture, 16.1-2, 1996: 61, 88.
8 5 Haziran 1884 tarihli ferman, atıf, O. N. Ergin, age., cilt 4: 1777 ve cilt 7: 3894, atıf, S. Yerasimos, “Tanzimat’tan Günümüze Türkiye’de Kültürel Mirası Koruma Söylemi”,
İstanbul Dergisi 56, 2005.
9 O. N. Ergin, op.cit., cilt 7, s. 3893, atıf, S. Yerasimos, “Tanzimat’tan Günümüze …,” agm.
10 1906’da çıkarılan eski eserlerle ilgili bu yeni Âsâr-ı Atika Nizamnamesi’nde cami, han, hamam ve kümbet gibi tarihî yapılar bu kapsamda sıralanmıştı. E. Madran, agm., 62.
11 30 Temmuz 1912 tarihli “Muhafaza-i Âbidât Hakkında Nizamname”. O. N. Ergin, age.,cilt 4, 1784, atıf, S. Yerasimos, agm.
12 Istanbul Şehri Muhipleri Cemiyeti. İmparatorluk Müzesi Müdürü, Halil Edhem Bey, asistanı Makridi Bey, mimar Vedad Bey, Prens Said Halim Paşa,
Osmanlı Bankası Müdürü M. Revoil, Ahmet Midhat, Dikran Kelekyan derneğin kurucu üyeleri arasındaydı. S. Yerasimos, “Le discours sur la protection du patrimoine
İstanbul’un tarihinin bir tek
ulusa değil, tüm insanlığa
ait olduğu yaklaşımıyla,
kentin kalbinde Arkeolojik
Park düzenlenmesi fikri
Cumhuriyet ideolojisince Türkiye
Cumhuriyeti’ni insanlığın
evrensel tarihine bağlayan bir
adım olarak görülmüştür.
önemli çalışmalar yapmış, bir de İstanbul
rehberi hazırlamıştır.13 Bu cemiyetin
faaliyetleri, tehlikeli durumda olan bazı
önemli Osmanlı binalarının korunması
konusunda da etkili olmuştur. Tarihte
Jön Türk Devrimi olarak da bilinen
İkinci Meşrutiyet’in ilânından sonraki
yıllar hem kentsel müdahaleler hem
de tarihî anıtların korunması çabaları
açısından hareketli bir dönemdir.
Paris’te eğitim almış bir cerrah olan
Dr. Cemil Paşa, 1912-1914 ve19191920 dönemlerinde iki kez 'İstanbul
Şehreminliği' görevini üstlenmiştir.
Kararlı bir modernleşme savunucusu
olan Cemil Paşa, kent altyapısını ve
mekânlarını modernize etmek amacıyla,
parklar, meydanlar ve bulvarlar açmayı
içeren bir dizi kentsel operasyon
başlatmıştır. Atmeydanı’nda, Ayasofya
ile Sultanahmet Camii arasında görkemli
bir meydan açılması konusu gündeme
geldiğinde, Mimar Sinan’ın eseri olan
Haseki Hürrem Sultan Hamamı’nın
yıkımdan kurtarılması İstanbul Şehri
Muhipleri Cemiyeti’nin girişimleri
sonucunda sağlanabilmiş, diğer bazı
tarihî binalar da Evkaf Nezareti’nin itirazı
sayesinde kurtarılmıştır.14 Ancak tüm bu
önemli girişimlere karşın, birçok başka
tarihî anıt yapı, belediyenin operasyonu
sırasında bulvarların, özellikle tramvay
caddelerinin açılması sırasında zarar
görmüştür. Tarihî anıtları yokolmaktan
kurtarmak amacıyla Maarif Nezareti
1917 tarihinde bir 'Âsâr-ı Atîka Daimî
Encümeni' kurmuş,15 Encümen’in
üyeleri arasında Müzeler Müdürü Halil
Edhem Bey, mimar Kemalettin Bey,16
sanat tarihçisi Celal Esad (Arseven)
gibi kişilere yer verilmiştir. Encümen
çalışmalarına Cumhuriyet döneminde
de devam etmiş, 1950’de adı “Eski
Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu” olarak
değiştirilerek varlığını sürdürmüştür.17
1923 yılında Cumhuriyet’in ilân edilmesi,
Türkiye’nin siyasî tarihinde kesin bir
dönüm noktası olmakla birlikte, yine de
Cumhuriyet’in Osmanlı döneminden
miras olarak devraldığı kimi süreklilikler
bulunmaktadır.
Erken Cumhuriyet
Döneminde İstanbul’un
Planlanmasıyla ilgili İlk
Girişimler
1923’te Ankara’nın Türkiye
Cumhuriyeti’nin başkenti ilân
edilmesiyle İstanbul başkent konumunu
yitirmiş, sınırlı kaynakların yeni
başkentin imarına ayrılması nedeniyle,
Cumhuriyet’in ilânını izleyen ilk on yıl
boyunca ihmal edilmiştir. Şehrin Birinci
Dünya Savaşı öncesinde bir milyonu
aşan nüfusu, 1930’larda 740.000’e
inmiştir. Her ne kadar o dönemde,
Fatih-Edirnekapı arasındaki tramvay
caddesinin genişletilmesi, Beyazıt
Meydanı’nda kavşak düzenlemesi gibi
bazı düzenlemeler yapılsa da, kent
içerisinde yangınlardan tahrip olmuş
geniş alanlar imar beklemektedir.
19. yüzyılın sonundan beri süregelen
savaşların yarattığı sosyo-ekonomik
çöküntü nedeniyle, tarihî İstanbul kenti
bakımsız ve harap bir haldedir. Bakım
ve onarımı bir zamanlar çeşitli vakıflar
tarafından üstlenilmiş olan çok sayıda
kamusal ve dinî yapı terkedilmiş, harap
durumdadır. 'Âsâr-ı Atîka Encümeni'
üyesi Halil Edhem Bey kaleme aldığı
raporda bu durum karşısında görüşünü
“Kentin çok sayıdaki yangın geçirmiş
kesimlerinden geçecek olsak, yüzlerce
yıkık cami, hasar görmüş türbe ve
mezarlık kalıntısı görürüz. Bunlar artık
onarılma ve restorasyon dönemini
geride bırakmışlardır. Beri yandan bu
sefil durumda yerlerinde kalmaları
da kentimiz açısından bir ayıptır…”
şeklinde açıklamakta, raporun sonunda;
“günümüzün İstanbul’u dünyanın en
büyük viranesidir… bu duruma son
vermek üzere bazı binalar feda edilebilir”
yargısına varmaktadır.18
Cumhuriyet modernleşmesinin, Osmanlı
dönemindeki reformlara göre, daha
kapsamlı ve kökten olması amaçlanmıştır.
Batıda yirminci yüzyıl başlarında
yeni bir bilim dalı olarak gelişen kent
planlaması, Türkiye’de Cumhuriyet
hükümeti tarafından kentlerin ve kent
altyapılarının modernize edilmesi ve
toplumsal modernleşmeyi destekleyecek
tesislerle ve kamusal mekânlarla
donatılmasını sağlayacak bilimsel
ve teknik bir uzmanlık alanı olarak
algılanmıştır. Bu bakış açısıyla, bu
alanda tanınmış olan Avrupalı mimarlar
ve plancılar, Türk kentleri için planlar
geliştirmek üzere uzman olarak davet
edilmişlerdir. 1927 yılında yeni başkent
Ankara’nın imarı için açılan şehircilik
yarışmasına, Almanya ve Fransa’dan üç
uzman davet edilmiş, bundan birkaç
yıl sonra, 1932 yılında aynı yaklaşım
İstanbul için de uygulanmıştır. Tarihî
başkentin imarı konusu, Cumhuriyet
Türkiye’nin UNESCO’ya, tarihî
anıtların korunması ve Arkeolojik
Park Projesi konusundaki ilk
başvurusu 1950’li yıllarda
yapılmakla beraber siyasal
nedenlerle başvuru süreci
tamamlanamamıştır.
13
14
15
16
Uluslararası tanınmış kişilerden Bizantolog Charles Diehl, sanat tarihçisi Jean Richepin ve Fransız Büyükelçinin eşi Mme Bompard Cemiyet’I bu girişimlerinde desteklemiştir. S. Yerasimos, agm.
N. Altınyıldız, agm., 284-285.
Âsâr-ı Atika Encümen-i Daimisi, S. Eyice, “İstanbul Eski Eserleri Koruma Encümeni”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, cilt 4, Istanbul, 1994: 222.
1909’dan beri Evkaf Nezaretinde baş mimar olan Kemalettin Bey 1914’te İstanbul Belediyesi Fen İşleri Dairesi’nin başına getirildi; Türkiye’de tarihî binaları korumanın kurumsallaştırı
masında en büyük etkiyi sağlamış simalardan biridir. İ. Tekeli, S. İlkin, Mimar Kemalettin’in yazdıkları. Ankara, 1997.
İSTANBUL
17 S. Eyice, agm., 222.
ÖZEL SAYISI
18 Halil Ethem, “Âbidelerimizin Hâli”, Tarihi Abide ve Eserlerimizi Korumağa Mecburuz, Maarif Vekâleti. Istanbul, 1933: 5, atıf, N. Altınyıldız, agm., 289.
2016
87
başkentinin gerisinde kalmayacak
kadar kritik bir öneme sahiptir. Aynı
dönemde, önde gelen genç Türk
mimarlarından Sedad Hakkı (Eldem)
ve Burhan Arif (Ongun), İstanbul’un
onarımı ve planlanması konusunda
makaleler yazmışlardır. Mimar
Sedad Hakkı, yayınladığı “İstanbul ve
Şehircilik” başlıklı makalesinde, tarihî
kentin harap durumundan yakınmakta,
şehirciye düşen görevin hassasiyetini
vurgulamakta, çağdaş şehirciliğin
gereklerini yerine getirirken tarihî
anıtlara karşı gösterilmesi gereken
dikkatin altını çizmekte ve anıtların
mümkün olduğunca çevreleriyle birlikte
korunmasını öğütlemektedir.19 Burhan
Arif ‘e göre, İstanbul’un planlamasını
ancak şehri iyi tanıyan, ruhunu anlayan
Türk mimarları gerçekleştirebilirdi.20
Bu görüşler dönemin yönetimini
yeterince etkilememiş olmalıdır ki
1933’de Fransa ve Almanya’dan üç
tanınmış şehir plancı-mimar, Alman
Hermann Ehlgötz ile Fransız Donate
Alfred Agache ve Henri Prost, İstanbul
Belediyesi’nin düzenlediği yarışmaya
katılmak, geleceğin kentiyle ilgili fikir
ve projelerini sunmak üzere şahsen
davet edilmişlerdir. Prost’un Paris’teki
görevi nedeniyle bu daveti kabul
edemeyeceğini bildirmesi üzerine, onun
yerini kendisinin tavsiye ettiği Jacques
Lambert almıştır. Üç şehir plancısı
şehircinin planı jüri tarafından daha
‘gerçekçi’, aynı zamanda da tarihî kentin
karakterine daha saygılı bulunmuştur.
Gerçekten de Ehlgötz, proje raporunda,
kenti yalnız anıtlarıyla değil, sokak
dokusu ve mezarlıklarıyla birlikte
korumanın önemine değinmiş, bunların
“şark medeniyetinin karakteristik
unsurları” olduğunu vurgulamıştır.
İstanbul’da, Batı’nın modern kentlerinde
olduğu gibi yeni parklar açılmasına
gerek olmadığını, eski mezarlıkların yeşil
alanlar olarak korunmasını savunmuştur. 21
Fas, Rabat, Kazablanka ve diğer kentler
için hazırladığı planlar ve bu planların
uygulamalarıyla tanınmış,23 o dönemin
ardından Côte Varoise bölge planını
yönetmiş, daha sonra da 1932’de Paris
büyükşehir baş şehirciliği görevine
getirilmiştir. 24 Bütün bu önceki
deneyimleri sırasında Prost, özellikle
kültürel mirasın ve doğal peyzajın
korunması konusundaki duyarlılığıyla
tanınmıştır.
İstanbul’un Planlanmasında
Henri Prost Dönemi
Şekil 1. Henri Prost’un İstanbul Avrupa Yakası
Master Planı – Eski İstanbul, 1937 tarihli
incelemelerde bulunmak üzere İstanbul’a
gelmişler ve öneri projelerini aynı
yılın sonuna doğru teslim etmişlerdir.
Milletvekilleri ve yetkililerinden
oluşan yarışma jürisi üç teklifi dikkatle
inceledikten sonra, seçimini Hermann
Ehlgötz’ün projesinden yana yapmıştır.
Alman plancının projesi, mevcut kente
sınırlı müdahalelerle yetinirken, Fransız
meslektaşları tarihi kent içerisinde
geniş bulvarlar ve meydanlar açılmasını
önermekteydiler. Bu nedenle Alman
Ehlgötz’ün tarihî kent konusundaki
muhafazakâr önerileri jüri tarafından
kentin “tarihî karakterine” saygı
olarak değerlendirilmiş olsa da
Hermann Ehlgötz’ün nazım plan
projesi uygulanmamıştır. Büyük
olasılıkla, projenin ‘oryantalist’
tonu Cumhuriyet hükümetinin
İstanbul’un imarı konusunda bir kent
plancısından beklentileriyle tam olarak
örtüşmemiş olsa gerek ki o dönemde
Paris metropoliten alan planlamasını
yürütmekte olan Henri Prost, bir
kere daha, İstanbul nazım planının
hazırlanmasında danışman olarak davet
edilmiştir.22 Prost; özellikle 1914-1922
arasında Fas kentlerinin planlanmasıyla,
Resim 2. Eminönü hava fotoğrafında yıkılan kent
yapıları gösterilmektedir (Güzelleşen İstanbul, 1944)
Resim 3. Yeni Valide Camii cephesi görünümünü
bloke eden binaların yıkılması ile açıldı
(Güzelleşen İstanbul , 1944)
1936-1951 yılları arasında İstanbul
planlamasını yöneten Fransız şehirci,
geleceğin kentini biçimlendirmede çok
etkili olmuştur. İstanbul’daki on beş
yıllık planlama çalışmaları arasında;
İstanbul’un Avrupa Ciheti Nazım Planı
(1937), Anadolu Ciheti Nazım Planı
(1936-1948), mevcut ve yeni geliştirilecek
kesimlerle ilgili sektör planları yanısıra,
kent meydanlarının, bulvarların, park ve
gezi alanlarının ayrıntılı tasarım projeleri
de bulunmaktadır.25 Prost, Avrupa
Ciheti Nazım Planı’nda, Cumhuriyet
hükümetinin beklentileriyle uyumlu bir
şekilde, Eski İstanbul’un kentsel dokusu
üzerinde son derece müdahaleci bir
yaklaşım benimsemiş, bu kapsamda
tarihi şehrin sokak dokusunu bütünüyle
yeniden düzenleyerek, kenti bir ucundan
diğerine kateden geniş yollar önermiştir.
Prost’un ulaşımın rasyonalizasyonu,
hijyen ve estetik önceliğiyle yeni bir
ulaşım ağı çevresinde geliştirmiş olduğu
nazım planı geniş yeşil alanlar, parklar ve
kamusal açık alanlar içermektedir 26 (Şekil 1).
Planlamada Modernleşme Koruma İkilemi
Resim 4. Eminönü Meydan düzenlemesi için Henri Prost’un projesi ve Süleymaniye Camisi’ne doğru
perspektfli yol önerilmesi. Perspektif 1943 yılında P. Jaubert tarafından çizilmiştir.
Resim 1. Henri Prost’un kişisel arşivinden, Haliç’ten Tarihi Yarımada Silueti
19
20
21
22
Alişanzade Sedad Hakkı, “İstanbul ve Şehircilik”, Mimar 1, 1931: 1-4.
Burhan Arif, “İstanbul’un Plânı”, Mimar 3/5, 1933: 154-161.
H. Ehlgötz, “İstanbul Şehrinin Umumî Plânı”, Cumhuriyet Dönemi İstanbul Planlama Raporları: 1934-1995, Ş. Özler, ed., İstanbul, 2007: 13-38.
Vali-Belediye Başkanı’nın Henri Prost’u İstanbul’a davetiyle ilgili olarak, bkz. F. C. Bilsel, “Henri Prost’un İstanbul Planlaması (1936-1951): Nazım Planlar ve Kentsel Operasyonlarla Kentin
Yapısal Dönüşümü”, F. C. Bilsel, P. Pinon, der., İmparatorluk Başkentinden Cumhuriyetin Modern Kentine: Henri Prost’un İstanbul Planlaması (1936-1951). Istanbul, 2010: 103-107.
23
24
25
26
27
1947 yılında Paris’te Académie
des Beaux-Arts’da verdiği “Les
Transformations d’Istanbul”27 başlıklı
konferansında Henri Prost, İstanbul
için geliştirdiği planın ana amacının,
Türkiye’nin bu dönemdeki
sosyo-politik koşullarının
belirlediği amaç doğrultusunda,
kenti modernleştirmek olduğunu
söylemiştir. Konferansında İstanbul’un
modernizasyonunu “cerrahi bir
J.-L. Cohen, “Büyük Peyzajlardan Metropollere: Henri Prost”, F. C. Bilsel, P. Pinon, der., age., 49-70.
The Plan d’Aménagement de la Région Parisienne 1939’da tamamlanıp onaylanmıştı. J.-P. Gaudin, Desseins de Villes, ‘Art Urbain’ et Urbanisme, Anthologie. Paris, 1991: 169.
F. C. Bilsel, “Henri Prost’un İstanbul Planlaması …”, F. C. Bilsel, P. Pinon n, der., age., 115-165.
C. Bilsel, “Les Transformations d’Istanbul: Transformation of Istanbul by Henri Prost”, AIZ Journal of Faculty of Architecture, cilt 8, sayı 1, İlkbahar 2011: 100-116.
İSTANBUL
H. Prost, Communication de Henri Prost, 17 Septembre 1947 à l’Académie des Beaux-Arts, Institut de France, Les Transformations d’Istanbul.
ÖZEL SAYISI
yayınlanmamış konferans, 1947.
2016
89
Tarihî Anıtların
Belgelenmesi, Korunması ve
Yeniden Kullanımı
Henri Prost, tarihi şehrin
planlamasındaki hedefleri,
kentsel mekânı modernleştirmek
ve şehrin ‘eşsiz manzarası’ ile
tarihî anıtlarını korumak olarak
belirlemiştir.
yıkılmasına yolaçmıştır.
Şekil 2. 1/2000 ölçekli 1943 Yedikule - Yenikapı sektör planında önerilen
1 No.lu Park ve çevresinde entegre edilmiş tarihi anıtlar
ameliyat”a benzetmiş, bir yandan kentin
ticarî ve sınaî gelişimini sağlamak için
yeni ulaşım güzergâhları açmanın
gereğine değinirken kentin tarihî
peyzajının korunmasına da vurgu
yapmış, kentin tarihî mirasına çok özel
bir dikkat yöneltilmesi gerektiğini ifade
etmiştir. Prost bu bakış açısıyla önerdiği
nazım plan ile kentsel modernleşme ve
korumayı birarada hedeflemiştir.
Eski İstanbul’a yönelik planlama
çalışmalarında Henri Prost özellikle tarihî
kentin siluetini korumaya yönelik bir dizi
Resim 5. Mimar Sinan’ın eseri Mihrimah Camii
planlama kararı geliştirmiştir (Resim 1).
Tarihî Yarımada’nın siluetini korumak
üzere getirdiği bu kararlar arasında en
iyi bilineni, deniz seviyesinden 40 metre
rakımın üzerinde yapı yüksekliklerinin
sınırlanmasıdır. Gerçekte Prost’un
korumayı amaçladığı İstanbul’un tarihi
kent dokusu değil, başlıca anıtlarıyla
birlikte kent görünümünün “genel
etkisi”dir; 1940’ların başlarında Atatürk
Bulvarı açıldığında, Valens Su Kemeri
ile Zeyrek Camii’ni (Pantokrator
Manastırı) ön plana çıkarırken, Zeyrek ile
Süleymaniye arasındaki eski mahallelerin
tarihi konut dokusunun bütünüyle
Resim 6. 1947’de Sultan Selim
Medresesi’nden bir görüntü
Prost’un şehircilik yaklaşımında öncelikli
olan kent estetiği, neredeyse barok
olarak nitelenebilecek bir estetik anlayışı
yansıtmaktadır: İstanbul nazım planında
yollar önemli anıtlara, örneğin büyük
camilere odaklanan, perspektif etkisi
olan akslardır. 1940’larda Eminönü
Meydanı düzenlemesi bu tür bir estetik
anlayışı yansıtmaktadır. Çevredeki
binalar yıkılarak alan genişletilmiş,
Yeni Valide Camii ile Mısır Çarşısı’nın
cepheleri öne çıkarılmış, meydandan
Süleymaniye Camii’ne doğru perspektif
açılmıştır.28 Trafiğin ve yaya alanlarının
düzenlenmesinde, açık alanın yatay
uzanımıyla caminin kütlesi arasındaki
nispetlerle sağlanan uyum, şehircinin
özellikle önem verdiği konudur
(Resim 2- 4). Böyle bir estetik anlayış
Eminönü’nde liman ve ticarî aktivite
yoğunluğunun belirlediği tarihî kent
dokusunun ‘kütle-boşluk’ ilişkisinden çok
farklıdır.29
Resim 7. 1947’de Sultan Selim Medresesi’nin
yanındaki türbeden bir görüntü
28 Bkz. “Eminönü Meydanı”, Güzelleşen İstanbul, XX. Yıl. Istanbul, 1944.
29 C. Bilsel, T. Arıcan Çin, “Eminönü Meydanı ve Çevresi Tarihi Kent Mekânının Başkalaşımı: Kentsel Tasarım Kuramları ve Biçim-bilim Yöntemleri ile bir Mekânsal Çözümleme
Çalışması”, Mimar.İst, 8. 29, 2008: 83-97.
Resim 8. Karasurları ve
Topkapı Kapısı güçlendirmesi
Resim 9. Edirnekapı Kapısı ve
Karasurları 1947 tarihli fotoğrafı
Henri Prost planlama çalışmalarında
tarihi kent dokusuna yönelik müdahaleci
bir tutumu benimserken, Bizans
ve Osmanlı dönemlerine ait tarihî
anıtlara özel bir dikkat yöneltmiştir. Bu
anıtların belgelenmesi ve envanterinin
oluşturulması, İstanbul’da Milli Eğitim
Bakanlığı’na bağlı olarak kurulmuş ve
193330 yılında yeniden düzenlenmiş
olan Eski Eserler ve Müzeler Müdürlüğü
tarafından başlatılmıştır. Eski Eserler
Genel Müdürlüğü’ne bağlı olarak, ulusal
anıtların belgelenmesi ve araştırılması
görevi verilen, bir mimarî rölöve
bürosu kurulmuştur. Bu büronun baş
mimarı olarak atanan Sedat Çetintaş,
İstanbul’un belli başlı tarihî anıtlarının ve
külliyelerinin rölövelerini hazırlamıştır.
Henri Prost, Eski Eserler Encümeni
ve İstanbul Muhipleri Cemiyetiyle,
daha sonra Fransız ve İngiliz Arkeoloji
enstitüleriyle işbirliği yaparak tarihî
anıtların belirlenerek planlama
kararlarıyla korunmasını sağlamaya
çalışmıştır. Raporlarında tarihî yapıların
korunması, onarılması ve kentin “tarihine
tanıklık eden” “anıt”lar olarak geleceğe
taşınmaları gereğini vurgulamaktadır.31
Kullanım dışı kalarak harap olmuş
tarihî yapılara yeni işlevler vererek,
Eski İstanbul’a yönelik planlama
çalışmalarında Prost’un
amaçladığı; başlıca anıtlarıyla
birlikte kent görünümünün
genel etkisinin, özellikle Tarihî
Yarımada’nın siluetinin, kentin
tarihi kesimlerindeki doğal ve
kültürel peyzajının korunmasıdır.
planlarında onları “ulu ağaçlarla birlikte
kompozisyonu tamamlayan pitoresk
anıtlar” olarak yeni kent mekânlarıyla
bütünleştirmenin yollarını aramıştır.32
Plancı olarak Prost’un farklı dönemlere
ait tarihî yapılara yaklaşımının en
iyi örneklerinden biri, Bayrampaşa
(Likos) Deresi boyunca oluşturmayı
önerdiği 1 No.lu Park’tır (Şekil 2). Bu
parkta tarihî anıtların -Fenarî İsa Camii
(Constantine Lips Bizans Manastırı),
Selimiye Medresesi ve Mimar Sinan’ın
Edirnekapı’daki Mihrimah Camiipeyzaj tasarımının pitoresk unsurlarını
oluşturması, Mihrimah Camii dışında
Resim 10. Ayasofya, Hipodrom ve İmparatorluk Sarayı’nın varsayımsal restitüsyonu, perspektif çizim. Henri Prost’un,
1905-1907 yılları arasında Roma’daki Académie de France’ın Prix de Rome programı çerçevesinde yaptığı çalışma
(Académie d'Architecture / Cité de l' Architecture et du Patrimoine / Arşiv d'Architecture du XXe Siècle , 343 AA 144 ( doc . HP.DES.10-2.2 ))
30 E. Madran, Tanzimat’tan Cumhuriyete Kültür Varlıklarının Korunmasına İlişkin Tutumlar ve Düzenlemeler: 1800-1950, Ankara, 2002: 119, ve N. Candaş Kahya, A. Sağsöz, S. Al,
“Türkiye’de Korumacılık ve Kültür ve Tabiat Varlıklarının Koruma Bilincinin Gelişimi: 1938-1960 Dönemi”, Turkish Studies, 9.10, 2014: 278.
31 H. Prost, “Protection des sites et transformation de certains édifices”, note C, 29 Haziran 1936, Les Transformations d’Istanbul, cilt III, 6, atıf, F. C. Bilsel,
“Henri Prost’un İstanbul Planlaması ...” age., 128-129.
32 H. Prost, Communication …, age., 16-17.
İSTANBUL
ÖZEL SAYISI
2016
91
Şekil 3. 1936-1947 arasında, Henri Prost ve İstanbul
Belediyesi Şehir Planlama Dairesi mühendis ve
mimarları tarafından düzenlenen çalışmalara dayalı
“Arkeoloji Parkı ve kucakladığı tarihi eserlerin planı”
(Académie d’Architecture/Cité de l’Architecture et du
Patrimoine/Archives d’Architecture du XXe Siècle,
343 AA 47/3 (doc. HP.DES.32-1.1)
harap durumda olan diğer yapıların
onarılarak kültürel faaliyetler için
kullanılması öngörülmüştür (Resim 5-7).
Tarihî anıtlar statüsünde bulunan
Bizans dönemi surlarının korunması,
Prost’un İstanbul planlamasının önemli
Resim 11. Sultan Ahmet Camii, Ayasofya Meydanı ve Arkeoloji Parkıyla birlikte Sultanahmet Meydanı
hedeflerinden birini oluşturmaktadır,
özellikle Teodosius Kara Surlarının
korunması ve restorasyonunu
önemsemiştir. Eski İstanbul için
hazırladığı nazım planda surların her
iki yanında yeşil kuşak oluşturularak
bu alanda inşaat yasağı getirilmiştir.
Surların dışında 500 m., içinde ise
50 m. genişliğinde önerilen bu kuşak
ile surların bütün olarak korunması
ve anıtsal etkilerinin vurgulanması
öngörülmüştür. Kara surlarının ve
kapıların restorasyonu, İstanbul’un
Osmanlılar tarafından fethinin 500’üncü
yıldönümünün kutlanması hazırlıklarıyla
birlikte 1940’lı yıllarda başlamıştır33
(Resim 8, 9).
Resim 14. Sultan Ahmet Camii ve Ayasofya yanındaki arkeolojik kazı alanlarını gösteren Arkeoloji Parkı hava fotoğrafı
Arkeolojik Park Projesi
Henri Prost’un İstanbul’un Doğu Roma
kalıntılarına özel ilgisi yüzyılın başlarına
Resim 15. Sultan Ahmet Camii doğusundaki
Arasta’nın kalıntıları
Resim 12. Ayasofya Meydanı’nın yanında
bulunmakta olan, Mimar Sinan’ın eseri Haseki
Hürrem Sultan Hamamı
Resim 16. Sultan Ahmet Arastası’nın harap yapıları
Resim 13. Arkeoloji Parkıyla birlikte Topkapı Sarayı ana giriş kapısı önündeki III. Ahmet Çeşmesi
33 H. Prost, “Le Plan Décennal,” not. 265, tarih: 26 April 1943, Les Transformations d’Istanbul, Vieil Istanbul, cilt VII, s. 240-270; “İstanbul’un Fethinin 500ncü Yılının Kutlanması,”
İstanbul Belediyesi, Güzelleşen İstanbul. Istanbul, 1944.
Resim 17. Boğaz’ın diğer yakasındaki Üsküdar’dan görülen Sultan Ahmet Camii, Ayasofya ve Arkeoloji Park alanı
İSTANBUL
ÖZEL SAYISI
2016
93
yapılmakla beraber siyasal nedenlerle
başvuru süreci tamamlanamamıştır.40
Buna karşılık, 1953 yılında, Eski Eserler
ve Anıtlar Yüksek Kurulu Ayasofya ve
Sultanahmet Camii ile Sultanahmet
Meydanı’nı koruma alanı ilân etmiştir.41
Pitoresk Bütünlüğü
Korumanın Aracı olarak
“Site de Protection” Kavramı
Resim 18. Eyüp mezarlık alanı ve Haliç kıyısındaki
sanayi tesislerinin hava fotoğrafı
Resim 19. Eyüp mezarlıklarını kesen
bir yoldan görüntü
dayanmaktadır. İstanbul’a ilk defa,
genç bir mimar olarak, 'Beaux-Arts'
Okulunun 'Prix de Rome' ödül programı
çerçevesinde, Constantinopolis’in
kalıntılarını incelemeye gelmiştir.
Ayasofya Bazilikasının ve yedinci yüzyıla
ait Bizans İmparatorluk Sarayı’nın
restitüsyonu bu yarışma kapsamında
hazırladığı araştırma projesinin
konusudur34 (Resim 10). Prost’un
İstanbul’daki Bizans mirasına ilgisi nazım
plan aşamasında plan önerilerine ve
raporlarına da yansımıştır, arkeolojiye,
kentin tarihî belleğini günışığına
çıkarmanın yolu olarak, özel bir önem
vermiştir.
verdiği konferansta, Arkeolojik Park
önerisinin Cumhurbaşkanı Atatürk
tarafından kabul edildiğini, Atatürk’ün
ayrıca birkaç yıl önce de Ayasofya’nın
bir müze haline getirilmesini emretmiş
olduğunu söylemiş, Atatürk’e atıf yaparak,
İstanbul’un tarihinin bir tek ulusa
değil, tüm insanlığa ait olduğunu ifade
etmiştir.36 Prost’un İstanbul’un kalbinde
bir Arkeolojik Park düzenlenmesi
önerisi, Cumhuriyet yetkilileri ve
özellikle Atatürk tarafından Türkiye
Cumhuriyeti’ni insanlığın evrensel
tarihine bağlayan bir adım olarak
görülmüş olmalıdır.37
Bir “arkeolojik park” oluşturma fikri
ilk defa Prost’un 1937 tarihli İstanbul
Nazım Planında ortaya çıkmıştır. Tarihî
Yarımada’nın doğu ucunda yer alan
arkeolojik parkın, batıda Kadırga’dan
doğuda Bahçekapı’ya kadar uzanması,
Ayasofya’yı, Hipodrom’u ve Bizans
İmparatorluk Sarayı kalıntılarını,
Sultan Ahmet Camii’ni, Topkapı
Sarayı’nı ve Eski Bizans Akropolü’nü
içermesi planlanmıştır. Prost,
Arkeolojik Park’ı halka açık bir açık
hava müzesi ve içerisinde kazıların
yapılacağı bir arkeolojik alan olarak
öngörmüştür35 (Şekil 3, Resim 11-17).
Prost 'Académie des Beaux-Arts'da
Henri Prost, Arkeolojik Park’ın
uygulanmasına yönelik çalışmalarını,
bölgede kazılar yapan arkeoloji
enstitüleriyle işbirliği halinde,
İstanbul’dan ayrıldığı 1951 tarihine kadar
sürdürmüştür. Özellikle İstanbul’daki
Fransız Arkeoloji Enstitüsü’nün
kurucusu ve müdürü olan Albert Gabriel
Arkeolojik Park girişimine önemli
destek vermiştir. Prost ve Gabriel,
tarihî mirasın korunması ve projenin
uygulanması konusunda uluslararası
destek sağlamak üzere birlikte çaba
göstermişlerdir.38 'Académie des
Beaux-Arts'da verdiği konferansta
Henri Prost, İstanbul’un Bizans anıt
ve kalıntılarının korunmasındaki
Resim 20. Eyüp yakınındaki Zal Mahmut Paşa
Kompleksi’nden bir görüntü, 1944 tarihli bir fotoğraf
aciliyetin altını çizerek, Türk
hükümetinin bu amaçlara ayırabileceği
kaynakların çok sınırlı olduğunu da
vurgulamıştır. Arkeolojik Park’ın yer
alacağı bölgenin yakın geçmişte bir
yangın geçirdiğini, bunun projenin
uygulanmasını kolaylaştıracağını, fakat
alanın özel mülkiyet elinde, parçalara
bölünmüş olması nedeniyle bunların
kamulaştırılmasının belediyeye büyük
bir malî yük getireceğini belirtmiştir.
Arkeolojik Park Projesi her ne kadar
bütünüyle uygulanamamış da olsa,
bu dönemde İngiliz arkeologlar
Bizans İmparatorluk Sarayı’nın
çeşitli bölümlerinde kazılar yapmayı
sürdürmüşler ve sarayın mozaiklerini
günışığına çıkarmışlardır; bu mozaikleri
yerinde sergilemek üzere daha sonra
yeni bir müze kurulmuştur. Bu sırada
Albert Gabriel, “Konstantinopolis’in
İmparatorluk alanındaki arkeolojik
keşiflere dair memorandum” başlıklı
bir yazıyı 30 Mayıs 1946 tarihinde
UNESCO’ya, göndermiş,39 bundan bir
yıl sonra da, Paris’te toplanan ‘Bizans
Çalışmaları Konferansı’nda “İstanbul
Arkeolojik Park” başlıklı ikinci bir
'memorandum' sunmuştur. Türkiye’nin
UNESCO’ya, tarihî anıtların korunması
ve Arkeolojik Park Projesi konusundaki
ilk başvurusu 1950’li yıllarda, Prost
ve Gabriel’in raporları esas alınarak
34 P. Pinon, “Henri Prost: Paris’ten Roma’ya, Fas’tan İstanbul’a,” F. C. Bilsel ve P. Pinon, der., age., 15-22.
35 H. Prost, Mémoire Descriptif du Plan Directeur de la Rive Européenne d’Istanbul, Les Transformations d’Istanbul, Plans Directeurs, cilt 3, yayınlanmamış raporlar, 1937: 4; H. Prost,
Communication, op. cit.: 28-29; Pierre Pinon, “Arkeoloji Parkı”, F. C. Bilsel, P. Pinon, der., age., 289-300.
36 H. Prost, Communication, age., 29.
37 H. Prost, Mémoire …, age., 5.
38 P. Pinon, “Le projet de Parc Archéologique d’Istanbul de Henri Prost et sa tentative de mise en œuvre par Albert Gabriel”, Anatolia Antiqua, 16, 2008: 181-205.
39 E. Madran, Tanzimat’tan Cumhuriyete Kültür Varlıklarının ..., age., 162
40 P. Pinon, “Arkeoloji Parkı”, F. C. Bilsel, P. Pinon, der., age. 294-298. 1941’de kurulmuş olan Turing Kulübü bu döneme ait bazı binaların onarım ve yeniden kullanımına katkıda bulunmuştur.
Yukarda değinildiği gibi, dönemin
koruma anlayışı, esas olarak, anıtların ve
arkeolojik alanların tek tek korunması
ile sınırlıdır. Henri Prost’un planlama
kararları da genel olarak bu tür bir
anlayışa dayalı olmakla birlikte, bir
planlama aracı olarak “site de protection”
(koruma alanı / kısaca “sit”) kavramını
1940’larda Prost’un gündeme getirdiğini
vurgulamak gerekir.42 İstanbul’da ve
Türkiye’de koruma alanı olarak ilân
edilen ilk bölge Haliç’te ve sur dışında
konumlanmış tarihi bir semt olan
Eyüp’tür. Müslümanlar için Eyyub-el
Ensarî’nin (Türkler tarafından Eyüp
Sultan adıyla da bilinir) türbesinin
bulunduğu bu yer kutsaldır. Batılı
gezginler ve yazarlar da Haliç
manzarasına nazır topografik konumu,
dinî yapıları, türbe ve mezarlıklarıyla
hüzünlü bir atmosfere sahip olan bu
alandan etkilenmişlerdir. Ne var ki
Resim 21. Eski Karacaahmet Mezarlığı’ndan
resmedilmeye değer bir görüntü, Henri Prost’un park
haline dönüştürmeyi önerdiği bölümler
Haliç çevresine yığılmaya başlayan
sanayi tesisleri nedeniyle Eyüp,
1930’larla 1940’lar boyunca kimliğini ve
bütünlüğünü kaybetme riskiyle yüz yüze
gelmiştir. Henri Prost raporunda Eyüp’ün
“korunması gereken bölge” olmasını
önermiş, bu yerleşimin (Prost burası için
'cité funéraire' / ölüler şehri nitelemesi
yapmaktadır) “pitoresk bütünlüğü”nü
vurgulayarak bölgenin bir bütün olarak
korunmasını amaçlamıştır43
(Resim 18-20). 'Âsâr-ı Atîka
Encümeni'nin tavsiyeleri de bu kararda
etkili olmuş, kurul bölgedeki korunacak
dinî anıtların tespit edilmesinde plancıya
yardımcı olmuştur.
Prost planlama raporlarında “pitoresk
bütünlük” kavramını, örneğin Anadolu
Yakası’ndaki Karacaahmet Mezarlığı
için olduğu gibi, Boğaziçi’nin her
iki yakasındaki yerleşimler için de
kullanmış, söz konusu alanların bu
niteliğini fotoğraflarla belgelemiştir
(Resim 21, 22). Her iki yakasında çeşitli
kömür depoları, yakıt tankları ve sanayi
tesislerinin çoğalmakta olduğu Boğaz’ın
“eşsiz manzara”sının korunması sorunu
şehircinin başlıca kaygılarından birini
oluşturmuştur. “Boğaz’ın iki yakasının
doğal ve insan yapısı manzarasının
bütünlüğünü muhafaza etmek”,
Resim 22. Eski Karacaahmet Mezarlığı’nda mezar ve
selvilerin resmedilmeye değer birlikteliği,
İlkbahar 1941 tarihli fotoğraf
kıyılarındaki yerleşimlerin planlanması
süreci 1939’dan 1948’e kadar uzun bir
zamana yayılmış olsa da, Avrupa Yakası
Nazım Planı’nın ve Prost ile ekibinin
daha alt ölçeklerde geliştirmiş oldukları
sektör planlarıyla kentsel tasarım
düzenlemelerini belirleyen ana planlama
kararlarından biridir. Emirgân, Küçük
Çamlıca ve Çubuklu’daki bazı korular,
plancının önerileri doğrultusunda,
Belediye tarafından bu dönemde
kamulaştırılarak -Yıldız Parkı da
dahil olmak üzere- halka açılmıştır.44
Prost, Boğaz’ın her iki yakasında
doğal ve kültürel varlıkların birarada
oluşturdukları pitoresk bütünlüğün
korunmasına özellikle önem vermiş,
yalılarla çevrelerindeki ağaçların estetik
etkileşimini ve renklerin uyumunu
vurgulayarak, bu pitoresk kaliteyi
korumak üzere ressamlarla birlikte
çalışmayı önermiştir45 (Resim 23). Yine
bu nedenle, Boğaz kıyısında bir sahil yolu
açılmasına karşı çıkmış, yolun yalıların
denizle ilişkisine zarar vermeyecek
şekilde, yalıların arkasından geçirilmesini
önermiştir. Anadolu Yakası’nda buna
uyulabilmiş olmasına karşılık, Avrupa
Yakası’nda plancının tavsiyeleri bir
kenara bırakılarak 1950’lerde bir sahil
yolu açılmıştır.
Resim 23. Boğaz'da , Kuruçeşme'de bulunan
yalılar ve yelken mavnaları, Şubat 1941
41 Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun 13 Kasım 1953 tarihli kararı. 17 Temmuz 1956 tarihli ikinci kararda alanın sınırları revizyondan geçirilmiştir. Atıf, N. Duranay, E. Gürsel ve S.
Ural, “Cumhuriyet’ten buyana İstanbul Planlaması”, age., 425.
42 H. Prost, “Protection des sites et transformations de certains édifices”, not C, 29 Haziran 1936, Les Transformations d’Istanbul, Cilt III, Plan Directeurs,
(yayınlanmamış raporlar), 6.
43 H. Prost, “Mémoire descriptif du plan directeur de la Cité funéraire Eyüb”, not no. 262, “Protections des sites historiques, archéologiques et pittoresques”,
15 Nisan 1943, not no. 262, Les Transformations d’Istanbul, cilt III, Plan Directeurs (yayınlanmamış raporlar), 84-86, atıf, F. C. Bilsel,
“Henri Prost’un İstanbul Planlaması ...,” age., 129-133.
44 İstanbul Belediyesi, Güzelleşen İstanbul. Istanbul, 1944, atıf, F. C. Bilsel, “Serbest Sahalar: Parklar, Geziler, Meydanlar ...”, C. Bilsel, P. Pinon, der., age., 369-370.
45 H. Prost, “Aménagement des Rives du Bosphore – Aménagement pittoresque des rives,” Not no. 29, Les Transformations d’Istanbul, cilt IV, Bosphore, 51-52.
İSTANBUL
ÖZEL SAYISI
2016
95
çevrenin bütüncül korunması olarak ele
alınmamaktadır (Resim 24).
Tarihî kentsel dokuya yönelik müdahaleci
tutumuna karşın Henri Prost, bu
dönemde bazı koruma politikalarının
benimsenmesinde önemli rol oynamıştır:
İstanbul’un yalnızca anıtlarının değil,
doğal ve kültürel peyzajının korunmasına
yönelik planlama araçları ve kararları da
geliştirmiştir. İstanbul’un tarihî siluetinin
korunması için getirdiği düzenlemeler,
Eski Kent’in hemen hemen tümüyle
yenilenmesine rağmen, bir ölçüde başarılı
olabilmiştir. “Koruma alanı” –“site de
protection”- kavramı da Henri Prost’un
planlama uygulamalarına bir başka
önemli katkısıdır; bu kavram daha sonra
Türkiye’nin koruma yasalarına girmiştir.
Eyüp’ün bütün olarak korunabilmesi için
“koruma alanı” ilân edilmesi, bu tarihî
semti, bu dönemde yayılıp genişlemekte
olan sanayi tesisleri yüzünden, büsbütün
harap olmaktan kurtarmıştır.
Resim 24. Süleymaniye Camii ve çevresindeki parkın yeniden düzenlemesinin detaylı maketiyle birlikte topografya maketi üzerinde
revize edilen İstanbul Master Planı. 1940’lı yılların başındaki bir sergiden alınan fotoğraf
Sonuç
Modernleşme ile koruma arasındaki
ikilem, geç Osmanlı döneminden
başlayarak İstanbul’da her zaman
önemli bir mesele olmayı sürdürmüştür.
Kentsel alanı yeniden düzenlemeyi
öngören bazı iddialı planlar zaman
zaman uygulanırken, kimi sivil ve
resmî girişimlerin tarihî anıtların
korunmasında başarılı olduğu görülür.
Bu girişimlerin sonucunda, tarihî anıtları
koruma sorumluluğunu üstlenecek resmî
kurumlar oluşturulmuş, bu kurumlar
Cumhuriyetin ilânından sonra da
işlevlerini yerine getirmeyi sürdürmüştür.
1933’te açılan planlama yarışması,
Cumhuriyet yetkililerinin gelecekte
kentsel gelişmeyi kent planlaması
ilkelerine uygun olarak yönetmekteki
kararlılıklarını ortaya koymaktadır.
İstanbul’un planlamasını yürütmek
üzere başvurulan Fransız şehirci Henri
Prost, tarihi şehrin planlamasında iki ana
hedefi, kentsel mekânı modernleştirmek
ve şehrin ‘eşsiz manzarası’ ile tarihî
anıtlarını korumak olarak belirlemiştir.
Prost’un İstanbul’da benimsediği
planlama yaklaşımı, şehircinin Erken
Cumhuriyet döneminde öncelikli olan
toplumsal modernleşme bağlamında
karşı karşıya kaldığı ikilemi ortaya
koymaktadır. Prost’un ekibiyle birlikte
1936-1951 arasında hazırladığı
İstanbul’un Avrupa Yakası Nazım Planı
ve alt ölçeklerdeki sektör planları, esas
olarak kentsel mekânı ve altyapıyı
modernleştirmeye dönüktür. Dönemin
anlayışıyla tutarlı olarak, plancının
koruma konusuna yaklaşımı da esas
olarak anıtlarla sınırlı olup, yapılı
Bizans surlarının anıt olarak ilân
edilmesi, 19. yüzyılda çıkan bir
talimatnameye dayanmaktadır. Yarım
yüzyıl sonra Henri Prost’un 1939’da
onaylanmış olan Avrupa Ciheti - Eski
Şehir Nazım Planı’nda, Kara Surları
“koruma alanı” ilân edilmiş, surların
estetik değerinin bütün olarak ortaya
çıkarılması sağlanmıştır. Son olarak,
Arkeolojik Park, Henri Prost’un daha
1937 yılında Nazım Plan kapsamında
önerdiği en önemli projelerinden
biridir. Bugün hem Kara Surları hem de
Arkeolojik Park UNESCO Dünya Mirası
Listesinde İstanbul’un iki önemli kültür
varlığı olarak yer almaktadır.
Henri Prost’un görevinden ayrılmasından
sonra, Türk mimarlık ve kent planlama
profesörlerinden oluşan Müşavirler
Heyeti Prost ve ekibinin hazırladığı
planların revizyonu üzerinde çalışmıştır.
1956’dan itibaren İstanbul, kenti
modernleştirmekte kararlı olan Başbakan
Adnan Menderes’in bizzat yönettiği
büyük ölçekli kentsel operasyonlara konu
olmuştur.46 Prost’un Nazım Planı bu
operasyonlarda yüzeysel olarak referans
alınmış olmakla birlikte, karayolu
boyut ve standartlarında yollar tarihî
kentsel dokunun içinden geçirilerek
bazı mahallelerin yokolmasına, çok
sayıda tarihî yapının yıkılmasına
yolaçılmış, buna karşılık anıtsal
camilerin bazıları restore edilmiştir.
1958 yılında, metropoliten ölçekte bir
nazım plan hazırlanması için, İtalyan
mimar ve plancı Luigi Piccinato’nun
danışmanlığıyla yeniden çalışmalara
başlanmıştır. Piccinato, nazım plan
raporunda İstanbul’un ana vizyonunu bir
ticaret, kültür ve turizm merkezi olarak
tanımlamıştır.47 İlginç olan; 1959’da bir
konferans vermek üzere davet edilen
UIA Şehircilik Komitesi başkanı André
Gutton’un tarihî ve kültürel mirasın
önemine değinerek turizm potansiyelinin
İstanbul için başlıca sanayi haline gelme
potansiyelinin altını çizmiş olmasıdır.48
Kültürel mirasın turizm faaliyetlerini
çekebilmek amacıyla korunması, o
tarihten buyana çok iyi bilinen bir söylem
haline gelmiş bulunmaktadır.
Belediye İmar Müdürlüğü, mimar
Turgut Cansever yönetiminde, 1/5000
ölçeğindeki Tarihî Yarımada ve Eyüp
Bölgesi koruma planını 1964 yılında
hazırlamıştır49. Plan ile Tarihî Yarımada
farklı bölgelere ayrılmış, her bölgenin
gerektirdiği koruma derecesi ve inşa
edilecek yeni yapıların siluete etkileri
hesaplanarak özel planlama ve yapılaşma
kararları getirilmiştir. Ayasofya ve
Sultanahmet Camii ile Kara Surları’nı
çevreleyen alanlar ve surlar boyunca
bırakılacak koruma şeridi, Henri
Prost’un da tanımladığı gibi, iki özel
koruma alanı olarak işaretlenmiştir.
Bu alanlarda koruma statüsü devam
ettirilirken, Prost’un eski kentle ilgili üç
sektöre yönelik planları, tarihî kentsel
dokuyu korumaması nedeniyle iptal
edilmiştir. İstanbul Teknik Üniversitesi
Mimarlık Fakültesi öğretim üyesi
Doğan Kuban tarafından, İstanbul için
koruma planının temel ilkelerinin tespiti
amacıyla bir ön çalışma yapılmış ve rapor
hazırlanmıştır.50 Ancak Suriçi İmar Planı
onaylanmamış, aynı yıl bununla taban
tabana zıt kararlar içeren ‘İstanbul Kat
Nizamları Planı’ uygulamaya geçirilmiş,
önceki planın temel kararları ortadan
kalkmıştır.
Kırsal alanlardan ve ülkenin diğer
kentlerinden İstanbul’a yönelen ve
giderek boyutu artan göçler nedeniyle,
izleyen on yıllar içinde şehrin nüfusu
daha önce görülmemiş bir hızla
büyümüştür. Sonuçta, büyük ölçekli
kentsel operasyonlarla büyük ölçüde
dönüşmüş olan kentin tarihî yapılı
çevresi, kentleşme baskısına karşı
koyamamış, bütünsellikten uzak
müdahaleler sonucunda bütünüyle
yenilenmiş ve yoğunlaşmıştır.
Modernizasyon - koruma ikilemi,
birincisinin lehine sonuçlanmış gibi
görünse de, birbirini izleyen çok sayıdaki
anlamlı çabalar, İstanbul’un kültürel
ve doğal mirasının bir dereceye kadar
korunabilmesine katkıda bulunmuştur,
denilebilir.
46 İ. Yada Akpınar, “İstanbul’da Modern Bir Pay-i Taht: Prost Planı Çerçevesinde Menderes’in İcraatı,” F. C. Bilsel, P. Pinon, der., age., 168-199.
47 “İstanbul Metropoliten Alan Çalışmaları, Mimarlık 7, 1972: 60.
48 a.g.e.: 92. Turgut Cansever makalesinde André Goutton’un konferansını değerlendirmektedir: T. Cansever, “UIA Şehircilik Komisyonunun İstanbul’daki Toplantısı
Münasebetiyle”, Arkitekt. 1959: 31-32.
49 N. Duranay, E. Gürsel, S. Ural, “Cumhuriyet’ten buyana İstanbul Planlaması,” Ş. Özler, ed., Cumhuriyet Dönemi İstanbul Planlama Raporları …, age., 423-426; İ. Tekeli,
İstanbul’un Planlaması ve Gelişmesinin Öyküsü. Istanbul, 2013: 203-204.
50 D. Kuban, “İstanbul’un Tarihsel Yapısının Genel Özellikleri ve Koruma Yöntemleri,” yeniden yayınlanan rapor: D. Kuban, Türkiye’de Kentsel Koruma, Kent Tarihleri ve
Koruma Yöntemleri. 2.baskı, Istanbul, 2010: 3-46.
İSTANBUL
ÖZEL SAYISI
2016
97
İSTANBUL ÖZEL SAYISI / 2016
Prof. Dr. Metin Sözen
ÇEKÜL Vakfı Başkanı
cekul@cekulvakfi.org.tr
DOĞAL ve KÜLTÜREL MİRASIN
KORUNMASINDA YEREL GÜCÜN ÖNCELİĞİ
20. yüzyılı bir çıkış noktası olarak alırsak,
Türkiye’nin, geçen bu kısa süre içinde,
doğal-kültürel mirasa bakış açısında çok
önemli değişim ve dönüşümler yaşandığı
görülür. Bu değişim-dönüşümün ilk
belirtilerinde, Avrupa Konseyi’nin 1975
yılında “Geçmişimiz için Bir Gelecek”
başlığıyla başlattığı girişimin de payı
vardır. Ülkenin her noktasından büyük
kentlere ve Avrupa ülkelerine göçün
yaşandığı 20. yüzyılın ikinci yarısı, bir
bakıma kültürel miras için de dönüm
noktasıdır. Kırsal kesimden başlayarak,
değişik kültürel varlıklarıyla yüklü
“kentlerin büyük bir erozyona uğraması”,
alınan yasal önlemleri aşan olumsuz
bir değişimi birlikte getirmiştir. Bunun
yanısıra, sağlıksız büyüme ve sanayi
alanlarına yanlış yer seçimi, kentsel
bütünlükte büyük yaralar açmış, doğruyu
bulmanın bedelini büyütmüştür.
Herkesin bildiği gibi bu gerçek karşısında
Türkiye, özellikle İstanbul, taşınması
güç bir değer kaybına uğramıştır.
UNESCO başta olmak üzere uluslararası
kuruluşların yeni kavramları ve
önlemleri ışığında yapılan düzenlemeler
ise, yeterince içselleştirme olanağına
kavuşamadan, süreç hızını yitirmeden
sürmüş, ilgili kurum-kuruluşların gücü
baskıyı önlemeye yetmemiştir.
Bu süreci ülkemiz arayışlar içinde
geçirmiş, “kentsel dokulara bütüncül
yaklaşımı egemen kılmak” için
bulunduğu coğrafyanın gerçeklerine
uygun yeni yöntemlere yönelmiştir.
Kısa süredeki yasal düzenlemeler içinde
özellikle orta ölçekteki yerleşmelerde
başarı arayışı, yeni kavramlar ışığında
yerel önlemlerle yeni bir bilinç yaratma
girişimi, uzun süren çabalarla sağlıklı
sonuçlara biraz olsun ulaşmayı
başarmıştır. Bugün UNESCO Dünya
Mirası Listesine giren ülkemizdeki
örneklerin geçmişi irdelendiğinde,
her kesimin uzun erimli katkılarının
önemli payı olduğu görülür. Bu, ayrıca
süreklilik kavramının gerekliliğinin
somut bir işaretidir. Mutlu sonuçlar
benzer ölçekteki yerleşimleri tetiklemiş,
Safranbolu başta olmak üzere Beypazarı
ve birçok kentte yeni uygulamalar, ülke
bütününe yayılmıştır.
Burada temel kavram, “birlikteliksüreklilik” üzerine kurulmuş, merkeziyerel yönetim bağlantısı yerelden
ülke bütününe yaygınlık kazanmıştır.
Birliktelikle ve süreklilikle “kamu-yerelsivil-özel kesimlerin” dağınıklığı ağır da
olsa giderilmeye çalışılmış, sorumluluğun
ve bilinçlendirmenin ortak bir çaba
gerektirdiği, sürekli değişik yollar
Sultanahmet Kentsel Arkeolojik Koruma Alanı
Ülkemizde “kentsel dokulara
bütüncül yaklaşımın egemen
kılınması” için bulunduğumuz
coğrafyanın gerçeklerine uygun
yeni yöntemlere yönelinmiştir.
Temel kavram “birlikteliksüreklilik” üzerine kurulmuş,
“doğal-kültürel miras, eğitim,
örgütlenme, tanıtım” ana
başlıkları doğrultusunda
özellikle orta ölçekteki
yerleşmelerde, yeni kavramlar
ışığında taze bir bilinç yaratma
çabalarıyla, sağlıklı sonuçlara
ulaşılabilmiştir.
Süleymaniye Camii ve Çevresi Koruma Alanı
denenerek yaşama geçmesi, olumlu
örneklerle açıklanmaya çalışılmıştır.
Geçen zaman içinde halkın varlığını
kimlikli kılan değerlerle yeniden
buluşması, nitelikli korumanın ayrıcalık
yaratması, umutsuzluğun azalmasına,
yapılabilirliğin çoğalmasına yolaçmaya
başlamıştır. Ayrıca yerel dinamiklerin,
başkalarından ve merkezi güçlerden
destek ya da yaptırım beklemeden,
başarıyı farklı yollarla sağlayabileceği
çizgiye ulaşması, eninde sonunda
dönüşümü birlikte getirmiştir.
Olumlu gelişmelerle birlikte, göçle
temel değerlerden kopmak sürekli bir
başka güçlük yaratmış, bu durum hızı
kesilmeden sürmüştür. Yoğun göçün
neden olduğu hareketlilik ve sürekliliği
özellikle İstanbul için dinmeyen bir
yara olmuştur. Buna karşın Tarihi
Kentler Birliği üyesi İstanbul’daki ilçe
belediyeleri, diğer kurumlarla birlikte,
anıtsal yapılardan sokak dokularının
iyileştirilmesi ve yeni işlevlerle
donatılmasına, çevre düzenlemelerinden
sosyal-kültürel işlevlere uzanan bir
yaklaşımı egemen kılmıştır. Başta
söylediğimiz gibi, 21. yüzyılın
başındaki iyileşmeler, beş temel başlığın
gerekliliğini ortaya koymuş,
“doğal-kültürel miras-eğitim-örgütlenme-
tanıtım” ana başlıkları gündemin temel
başlıklarına dönüşmüştür. Somut ve
somut olmayan tüm miras için geçerli
olan bu başlıklar, ancak bütünüyle
düşünüldüğünde değer kazanabilir ve bir
ileri hedefe yönelebilir.
Türkiye çeşitliliğe dayanan doğalkültürel mirasıyla, her dönemde kültürel
zenginliğe ulaşabilmiş bir özel coğrafya
olarak, “toprağın altını ve üstünü
birlikte korudukça,” UNESCO’nun tüm
dünyadan beklediği sorumluluğu da
yerine getirmiş, kalıcı değerleri yaşatmış
olacaktır. Son yıllarda artan savaşların
neden olduğu göçler, önceki ve belirli
ölçekteki göçlerden daha fazla, doğalkültürel varlıkları, yerel birikimleri
zedelemektedir. Özellikle ülkemiz için
başlamış olan olumlu çabaları da bir
oranda zorlamaktadır. Bu gerçekleri
dikkate alarak, Türkiye’deki bu yeni
kimlik arayışlarının ulaştığı olumlu
sonuçları hızla değişen koşullar içinde
değerlendirmek gerekir. Yasalarda
iyileştirmeler, kültürel varlıklara yeni
kaynak arayışları -her düzeyde ve her
yaşta eğitim, geleneksel konutlardan
sokaklara - mahallelere - kentlere havzalara ve ülke bütününe uzanan
kültürel öncelikli yol haritaları, kültür
öncelikli rotalar ve yeni stratejilerle, bu
Zeyrek Camii ve Çevresi Koruma Alanı
Türkiye çeşitliliğe dayanan
doğal-kültürel mirasıyla, her
dönemde kültürel zenginliğe
erişmiş özel bir coğrafya olarak,
“toprağın altını ve üstünü
birlikte korudukça” UNESCO’nun
tüm dünyadan beklediği
sorumluluğu da yerine getirmiş,
kalıcı değerleri yaşatmış
olacaktır.
bir bakıma, doğrudan halkın bilinçli
katılımına zemin hazırlama eylemi
gerçekleşebilir. Böylesi bir kıpırdanma
hareketi içinde yerel yönetimlerin
sorumluluk yüklenmesi ve yıllardır
beklediğimiz bir dönüşümün yaşanması,
küçümsenmeyecek bir gelişmedir.
Bu değişik başlıklar ve ölçeklerdeki
girişimler, “arkeolojik alanlara ilginin
artması,” yerel yönetimlerin sorumluluk
yüklenmesi, her kesimin katılmaya
İstanbul Karasurları Koruma Alanı
İSTANBUL
ÖZEL SAYISI
2016
101
Tarihi Kentler Birliği ve
Çekül Vakfı, diğer kurumlarla
birlikte, anıtsal yapılardan
geleneksel konutlara, sokaklara,
mahallelere, kentlere, havzalara
ve ülke bütününe uzanan
kültürel öncelikli yol haritaları
ve yeni stratejilerle sahiplenme
yaklaşımını egemen kılmıştır.
çalışması, kentlerde değişik başlıklardaki
müzelerin hızla devreye girmesi, ülke
ölçeğinde doğal-kültürel varlıkların
envanterinin çıkarılma çabalarının
yoğunlaşması, bu konudaki eğitimin
tetiklenmesi, bunun bir yarışmaya
dönüşmesi, Türkiye kadar tüm dünyanın
da yakından ilgilenmelerini gerektirecek
nitelikte değişimlerdir. Düne kadar
Türkiye’deki UNESCO Dünya Mirası
listesine giren yerlerin sınırlılığı dikkate
alınırsa, son yıllarda yerel yönetimlerin
yoğun başvuruları büyük değişimin
bir işaretidir. İlgili bakanlıklar, çeşitli
kurumlar, üniversiteler, sivil toplum
örgütleri ve özellikle Tarihi Kentler Birliği
ve ÇEKÜL Vakfı, yerel yönetimlerin
uzmanlarına, yetkililerine yönelik
yaptıkları eğitimlerin başlıklarını
ve içeriklerini de bu doğrultuda
yoğunlaştırmış ve yaygınlaştırmıştır.
Büyük bir sayıya ulaşan istekler de
-gelişmelerin bütünü içinde- kültürel
miras eğitiminin ağırlık kazandığının
göstergesidir.
Tarihi Kentler Birliği (TKB) üyelerine
hem doğal-kültürel hem de eğitimörgütlenme-tanıtım alanında yeni bir
anlayışı egemen kılmaktadır. Sonuçların
bir oranda başarıya dönüşmüş olması
emeğin boşa gitmediğinin işaretidir.
Daha şimdiden TKB’nin “her kentte
bir kent müzesi ve arşivi” kurma
çağrısı, 100’ün üzerindeki TKB üyesi
kentlerde yansıma bulmuş, bir bölümü
ise sürekli geliştirdiği programlarıyla
devingen bir ortam yaratmıştır. İpekyolu
Belediye Başkanları Forumu - 2015
Bursa toplantısında alınan kararla
Kent Müzeleri girişimi yaygınlaşmış,
uluslararası bir boyuta da taşınmıştır.
Yalnız kent müzeleriyle kalınmayarak
tüm üye belediyelerin ihtisas müzelerine
yönelen girişimlere destek verilerek
müzeler yelpazesi genişletilmiştir. Ayrıca
arkeolojik dönemlerden başlayarak
endüstri mirasının günümüze ulaşabilen
örneklerinin envanteri yapılarak,
bu yapılara uygun işlevler verilmesi
yolunda ilginç sonuçlara ulaşılmış,
farklı denemeler gelecek için ipuçları
sağlamıştır. “Paylaşan ve dayanışan
kentler” başlığı altında ülkeyi bir bütün
olarak görme anlayışı ise, 500’e yakın
doğal ve tarihsel kimliği olan TKB üyesi
kentler arasında yeni ilişkiler ağının
oluşmasına neden olmuştur.
Yerel odaklı geliştirilen program ve
hedefler doğaldır ki İstanbul’da da
yansımasını bulacaktır. Bu doğrultuda
uluslararası bir buluşma olanağı olarak,
İstanbul kültürel kimlik ve kültürel
miras konusunda sürekli bir gündeme
sahiptir. Anıtsal yapılardan dokulara
ulaşan ve müzelerle geniş çevrelere
açılan girişimler, şu anda İstanbul’u,
Anadolu-Trakya bütünü içinde farklı
sorumluluklara yöneltmektedir. Kentte
yapılan kazılar kentin varlığını daha
ayrıntılı öğrenmemize yolaçtığı kadar
tarih derinliğini de artırmaktadır.
Yoğun mirasın çevre ve siluet değerinin
korunması, göçün hızını kırarak sahiplik
duygusunun güçlendirilmesi, başlatılan
yeni kültürel dönüşümün ağırlığını
korumasını da birlikte getirmektedir.
Burada ulusal-uluslararası ortak bir
hedefte buluşulması için “yeni bir
gündeme” ihtiyaç vardır. Bu gündemde
UNESCO’nun geliştirdiği, hepimizin
gönülden katıldığı temel ilkeler acaba
hızla değişen koşullar içinde nasıl
gerçeklik kazanacaktır? Küresel ortamda
tüm coğrafyalara baktığımızda, kültürel
mirasla yüklü bölgeler için nasıl bir
İstanbul kültürel kimlik ve
kültürel miras konusunda
sürekli bir gündeme sahiptir.
Küresel bir soruna dönüşen
çatışma ortamı ve yoğun göç
koşullarında Dünya Kültür Mirası
kapsamındaki kentte kültürel
mirasla yüklü bölgeler için bir
denge kurulabilmesi ulusal ve
aynı zamanda uluslararası bir
sorumluluktur.
denge kurulabilir? Değerleri altüst
eden değişim ve zor koşulların getirdiği
sonuçlar önlenebilir mi? Ana girdi
olarak UNESCO’nun eşitlik ilkesini
zedelemeden, Türkiye bu sorulara cevap
alabileceğimiz önemli coğrafyalardan biri
olabilir mi?
Sürekli değindiğimiz, yerel düzeydeki
2000 yılı sonrası umut verici iyileşmeler
doğrultusunda, her bölgede görünür
değişim yaşanmakla beraber, Suriye’deki
göç sorunlarıyla birlikte -bütüncül
koruma yolundaki Antakya, Gaziantep,
Mardin, Şanlıurfa başta olmak
üzere- birçok kent görünür biçimde
etkilenmektedir. Kentler bir ölçü olarak
tam UNESCO Dünya Miras Listesine
katılma çabaları içindeyken, bu büyük
göçle yükselen sıcak ortam dinebilecek
midir? Önceliklerin değiştiği bu zor
ortamda Diyarbakır’ın Dünya Miras
Listesine girmesi, böylesi bir “iradenin
ve çabanın” somut bir örneğidir. Kültür
varlıklarını koruma hedeflerini bu
kentler sürdürmeye çalışmakta ancak,
Ülkemizden Avrupa’ya uzanan ve
küresel bir soruna dönüşen göç olgusu
ve çatışma ortamında güçlüklerle
karşılaşılmaktadır. Türkiye’nin
kültürel varlıklarını korumadaki yeni
stratejilerini ve başarısını bu ortam belirli
oranda zorlamaktadır. Bu, duraklama
anlamına gelmemekte, ancak etkileri
büyük dalgalanmalar yönetimlerin
önceliklerinin değişmesine neden
olmaktadır.
Yine de değişen koşullarda Türkiye bu
coğrafya içinde geleceğe miras bırakacak
değerlerle yeni ve kalıcı yöntemler
arayacaktır. Örneğin, Güneydoğu
Anadolu’nun önemli kenti Gaziantep,
kalesinden çarşı ve mahallelerine,
arkeolojik alanlarına kazandırdığı yeni
değerlerle görünür bir başarıya ulaşırken,
“şimdi göçmen iskânıyla uğraşmak”
zorunda kalmıştır. Her şeye rağmen Kent
yine de önceliklerini korumak istemektedir.
Düne kadar sınırlı sayıdaki müzesi, ihtisas
müzeleriyle birlikte, 17 müzeye ulaşmış,
Zeugma kazılarıyla uluslararası bir müzeyi
bütüne katmayı başarmıştır. Bu gelişme
yerel öncelikli yeni bir gündemin kök
saldığının işaretidir.
yansıtmaktadır. Dönüp dolaşıp
söylenmek istenen, bu gelişmelerin
içinde İstanbul‘un değerlendirilmesidir.
İstanbul’un artan nüfusunun yarattığı
konut baskısı Trakya’da Tekirdağ’a,
Anadolu’da İzmit’e ulaşmış, İstanbul
yeniden yorumlandığında; ulusaluluslararası bir değerlendirme içinde
herkesin birikim ve katkılarıyla dünyanın
vazgeçemediği bir büyüklüğü koruma
gerekliliğini gündeme getirmiştir.
İstanbul, yerel birlikteliğinden
uluslararası dayanışmaya uzanan bir
gündemde yaşamı sürekli kılabilir.
Metropoliten alanda tarihi dokuyla yeni
gelişen alanlar arasında bağ kurulabilir.
Yersiz eleştirilerden çok, kalıcı desteklerle
bu kentin sorunlarına cevap verilebilir
çünkü savaşların, göçlerin yanlışlarını
yalnız İstanbul değil tüm Dünya bile
karşılayamaz. Anlamlı olan görünür
yanlışların nereden kaynaklandığı değil,
yanlışları üreten ortamı iyileştirmektir.
Bu da “kültürel varlıklara yeni bir yaşam
hakkı” tanımayı kaçınılmaz kılar.
Osmanlı başkenti Bursa, aynı yerel odaklı
çabalarla, dünya miras listesine girmiş,
ülke sınırlarının ötesinde Balkanlara
katkı vererek kültürün bütünlüğünü
kanıtlamaya çalışmakta, kırsal yerleşme
ölçeğinde ise, Bursa/Cumalıkızık
aracılığıyla “Köyler Yaşamalıdır”
başlığı altında başlatılan girişimi
yaygınlaştırmaktadır. Bu girişim; daha
önce Safranbolu’nun yakınındaki Yörük
Köyü, Doğu Anadolu’da Kemaliye’nin
Apçağa Köyü, her kentteki özgün
niteliğini koruyan köylerle, yereldeki
uyanışın örneklerini vermekte, kırsal
yaşamı diri tutmayı, bir oranda göç
konusunda kırsal alana geri dönüşü
sağlamayı hedeflemektedir. Tüm
yerleşmelerde köyler, kasabalar, kentler
her noktada gündem içine çekilmektedir.
Bu “değişim fiziki ortamda da” izlenebilir.
Valiliklerin ve belediyelerin doğal
ve kültürel miras envanterleri artık
somut olmayan mirası da içermekte,
bunların yanısıra çoğalan yayınlar, sivil
toplum örgütleri ve bilim çevreleri ile
merkezi hükümetin yerel temsilcileri ve
belediyelerle, geniş bir yayın politikasını
İSTANBUL
ÖZEL SAYISI
2016
103
İSTANBUL ÖZEL SAYISI / 2016
İSTANBUL
ÖZEL SAYISI
2016
105
GENÇ MİRASÇILAR
İstanbul Sit Alanları Alan Başkanlığı ve ARKİTERA ortaklığında gerçekleşen
"İSTANBUL ve KÜLTÜREL MİRAS" temalı eser yarışması sonuçları
Video Dalında Kazanan Eser
Eser Adı: MAHALLE
https://vimeo.com/151724822
Crystal Jane Eksi
crystal.j.eksi@gmail.com
İSTANBUL DEMEK
Her şehrin bir hikayesi, geçmişi vardır.
Kitaplarla, filmlerle keşfedemezsin sadece.
Sokaklarında kaybolmak, lezzetlerinden
tatmak, tepelerine tırmanmak, kulelerine
çıkmak, kubbelerinden bakmak, müziğiyle
dans etmek gerekir. Kendini soyutlamak,
yabancı bir şehirde turist olmuşcasına,
meraklı gözlerle bakmak gerekir İstanbul’a.
İstanbul’da olmak demek, İstanbullu olmak
demek farklıdır.
Eğer İstanbul’daysan, eğer İstanbulluysan;
Yemekten sonra közde bir Türk kahvesi
söylersin bol köpüklüsünden, muhabbete
eşlik etsin diye.
İlkbaharı hissettiğinde, güneş yüzünü
gösterdiğinde kendini Adalar’a atarsın,
faytonlu gezilere çıkarsın. Erguvan
mevsiminde bisiklete binmektir Ada
demek İstanbul’da.
Eminönü’nden geçiyorsan balık ekmek
yersin, tabureler üstünde denize doğru …
Mısır Çarşısı’nda bir tur atarsın baharat
kokuları eşliğinde, Yeni Cami önünde
kuşlara yem verirsin, Kapalıçarşı’da
mücevherlere, zanaate hayran kalırsın.
Minyatür Dalında Kazanan Eser
Eser Adı: İNCİLİ KÖŞK ve BARÇA
Dilek Deveci Bilgili
devecidilek@hotmail.com
Fotoğraf Dalında Kazanan Eser
Eser Adı: MARATON
Şahan Nuhoğlu
razasahan@gmail.com
güneşi burada batırırsın. İstanbul’un
efsaneleri gelir aklına. Rivayete göre Galata
Kulesi’ne ilk kez kiminle çıkarsan onun
evlenirmişsin, işte İstanbul sevdalar şehri
dersin.
Yedi tepeli şehire bugün de hangi
tepeden baksam dersin kimi zaman;
Topkapı Sarayı, Çemberlitaş, Beyazıt,
Fatih, Yavuzselim, Edirnekapı,
Kocamustafapaşa... seçmek zordur.
Lâle festivalleri en güzel Emirgan’dadır,
lâle demek bahar geldi demektir, çekici bir
renk cümbüşü demektir İstanbul’da!
Kendine özgü lezzetleri vardır İstanbul’un,
her semtine has tatları, sanki kuraldır;
Sultanahmet’te köfte Eminönü’nde balık
ekmek yemek,
vapurda martılara simit atmak çayını
yudumlarken,
Ortaköy’de kumpir yemek caminin
önünde fotoğraf çekildikten hemen sonra,
Emirgan’da kahvaltı yapmak Boğaz’a karşı,
Maraş dondurması eşlik eder Baklava’ya
yazın, kışın ise kestane elinde arşınlarsın
sokakları,
Balat sokaklarını tercih edersin fotoğraf
çekmek için…
Her sene Avrasya Maratonu’nda koşarsın,
Asya’dan Avrupa’ya bir köprüdür mesafe
yalnızca.
Büyük Valide Han’ın tepesine çıkarsın
turistlere özenip, İstanbul’luyum ben,
zaferim bu benim edasında bir fotoğraf
çekilmeden inemezsin kubbeden.
Sahilde uzanırsın denize doğru, bir kitap
eşlik eder bazen İstanbul şiirleriyle dolu,
ya da korularda bir yürüyüşle başlarsın
güne, pikniksiz bitiremezsin günü.
Bazen kendini şımartmak istersin, tarihi
hamam’da geçen bir gün rahatlamanın
yoludur bazen, arınmanın, temizlenmenin,
canlanmanın yolu.
Nerede olursan ol gözün bir açı arar, bir
manzara noktası hep yakalarsın, kimi
zaman Çamlıca Tepesi’nde kimi zaman
Topkapı Sarayı’nda.
Kimi yerler vardır ki sanatı iliklerine kadar
hissedersin, kimi yerler vardır ki tarihin
bir sayfasında kaybolursun. Yolun illa ki
düşer bir müzeye, galeriye.
Haliç’te balık tutanları izlersin, Galata
Köprüsü'nden Karaköy'e yürürsün şehrin
seslerini dinleyerek.
Üsküdar’da Kız Kulesi’ne karşı çayını
yudumlarsın bazen bir nargileyle beraber,
Kandilli’de yoğurt yersin pudra şekerli,
Bazen de tarihsel bir yolculuğa çıkmak
istersin, İstanbul’un her yeri tarih
kokuludur ama yine de ilk durak
Sultanahmet’tir hep. Her seferinde ilk defa
geliyormuşcasına her yeri fotoğraflamak,
bir kareye sığdırmak istersin.
Türk kahvesi ise her yerde güzeldir eğer
İstanbul manzarası karşındaysa…
Yerebatan Sarnıcı hep rota üzerindedir,
Medusa heykelini görmeden gidemezsin.
Eğer bahar geldiyse, güneş ısıttıysa
yeniden şehri bir Boğaz turu yapılır, ilk
defa görüyormuşcasına bakıp Boğaz’a,
havasını içine çekersin.
Her yüzü bambaşkadır İstanbul’un; gecesi,
gündüzü, yazı, kışı, Asya’sı, Avrupa’sı.
Ama İstanbul’da olmak demek, İstanbul’lu
olmak demek her gün gözünü başka renk
bir dünyaya açmak demektir, hangi renge
uyanacağından habersiz.
Arka sokaklarında gezmek, gezdiğin
yerlerin adını öğrenmek, her adın bir
hikayesi olduğunu bilmek, İstanbul’u
keşfetmektir.
İstanbul’a bu renk cümbüşünü veren ise
tarihi, kültürü, mirası, mimarisi, dokusu,
sokakları, semtleri, Boğaz’ı, insanlarıdır
çoğu zaman.
Karaköy’den Tünel’le Taksim’e çıkarsın,
dünyanın en eski ikinci yeraltı toplu
taşıma sisteminde olduğundan
habersizsindir çoğu zaman.
Beyoğlu’nda kalabalığa karışırsın, müzik
yirmidört saat hareketlendirir caddeyi.
Bir gün Pera Müzesi’ne uğramadan,
Osman Hamdi Bey’in “Kaplumbağa
Terbiyecisi”ni ziyaret etmeden
geçemezken, bir gün yolunu Saint
Antonine Kilisesi’ne çevirirsin, her
geçtiğinde bahçesine girmek fotoğraf
çekmek vazgeçilmez bir adettir sanki.
Galata Kulesi’nden İstanbul’a bakarsın,
Pierre Loti Tepesi’ne çıkmayan yoktur bu
şehirde, İstanbul’a bir de bu açıdan demli
bir çay eşliğinde bakmayan olmamıştır.
Kuzguncuk sokaklarında kaybolmak,
başka bir döneme gitmektir adeta,
Perihan Abla Sokağı’ndan geçmek,
Ekmek Teknesi’nin ahşap sandalyelerinde
oturmaktır İstanbul kimi zaman.
Nostaljik tramvaya binersin İstiklâl
Caddesi’ni gezmek ya da Moda’ya çıkmak
için…
Kimi zaman da seslere kulak kabartırsın,
yolunu bulmanı sağlarlar, bir bakmışsın
bir semt pazarındasın, bir curcuna, bir
telâş, bir koşturmaca içinde kalırsın.
İstanbul’da hayat canlıdır, hızlıdır, her semt
başka bir dünyanın kapılarını aralar adeta.
Metin Dalında Kazanan Eser
Eser Adı: İSTANBUL DEMEK
Anahtar Kelimeler: İstanbul'da olmak,
İstanbul’un renkleri, İstanbul'da yolculuk
Ayşe Nur Canbolat
canbolataysenur@gmail.com
İSTANBUL
ÖZEL SAYISI
2016
107
İSTANBUL
İSTANBUL ÖZEL SAYISI / 2016