Sosyal Bilimler Dergisi / The Journal of Social Sciences
Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, Yıl: 6, Sayı: 35, Mart 2019, s. 323-337
ISSN: 2149-0821 Doi Number:http://dx.doi.org/10.16990/SOBIDER.4866
Dr. Öğr. Üyesi, Fatma İNCE
İnönü Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü, fatma.ince@inonu.edu.tr
YERLİ VE MİLLÎ BİR ESNAF TEŞKİLATI: AHİLİK
Özet
Anadolu’nun sosyal, siyasi ve iktisadi hayatını derinde etkileyen,
Anadolu’nun vatanlaşmasında ve Osmanlı Devleti’nin kurulmasında da büyük rol
oynayan Ahiliğin oluşumundaki etkenler hala tartışılan konulardır. Ahiliğin
kaynağını fütüvvet teşkilatına bağlayanlar olduğu gibi, lonca teşkilatına
bağlayanlar da vardır. Ancak Ahilik, her iki kurumdan da etkilenmesine rağmen,
kaynağını tamamen eski Türk gelenek ve göreneklerinden alarak Anadolu’da
hayatiyet bulan yerli ve millî bir kurumdur. Bu makalede ahilik teşkilatının
fütüvvet ve lonca teşkilatıyla olan benzer ve farklı yönleri incelenerek bu konuya
açıklık getirilmeye çalışılacaktır.
Anahtar Kelimler: Ahi, Ahilik, Ahi Evren, Lonca, Fütüvvet.
DOMESTIC AND NATIONAL TRADESMAN ORGANIZATION:
THE AHI COMMUNITY
Summary
The factors influencing the social, political and economic life of Anatolia
and the formation of the Ahilik, which played an important role in the
establishment of the Ottoman Empire and in the homeland of Anatolia, are still
debated. There are also those who connect the source of the Ahi, to the guild
organization, as well as to the guild organization.Although Ahilik is influenced by
both institutions, it is a local and national institution that finds life in Anatolia with
it’s old Turkish traditions and customs. In this article, it will be tried to clarify this
issue by examining similar and different aspects of the organization of the
organization with the futures and guild organizations.
Key Words: Ahi,Ahilik, Ahi Evren, Guild, Futuwwa.
Yerli ve Millî Bir Esnaf Teşkilatı: Ahilik
GİRİŞ
Ahilik Teşkilatının ana yapısını ve mahiyetini doğru olarak anlayabilmek için zaman
zaman kaynağı olarak gösterilen birisi Arap toplumuna özgü “fütüvvet” teşkilatı, diğeri de
Bizans Devleti’ne ait olan “lonca” teşkilatlarını izah etmek gerekmektedir.
Fütüvvet kavramını tam olarak idrak edebilmek için öncelikle cahiliye dönemi Arap
toplumundaki “feta” tipinden İslami dönemde kurumsallaşmış bir “fütüvvet” teşkilatına nasıl
geçildiği takip edilmelidir. Ayrıca bu teşkilatın sufilikle nasıl birleştiği ve tasavvufi bir nitelik
aldığı, esnaf teşkilatıyla nasıl kaynaşarak, ahilik kurumuna nasıl dönüştüğünün ciddi bir tahlile
tabi tutulması gerekmektedir. (Ocak, 1996: 261).
Feta, Arapça kaynaklarda çocukluk yıllarını geride bırakmak ve gençlik çağına girmek
anlamına gelmektedir. Birçok lügatta da erkeklik anlamında kullanılmaktadır. Feta sözcüğü aynı
zamanda genç, iyi huylu, kahraman, kahramanlık anlamlarına da gelmektedir. (Kocatürk, 1984:
17).
Fütüvvet araştırıcıları bu kurumun tarihi sürecini incelerken öncelikle Kuran-ı Kerim’de
ve Arap toplumunda feta kavramına bakmışlardır. Çünkü Kuran-ı Kerim’de fütüvvet sözcüğüne
hiç rastlanılmazken feta ve çoğulu fityan, feteyât kavramları genç, delikanlı ve yiğit
manalarında kullanılmaktadır. Kuran-ı Kerim’in El-Kehf suresinin 60. ve 62. Ayetlerinde geçen
feta kelimesi ise uşak manasına gelmektedir. Fetâ teriminin Kur’an’da sadece sözlük anlamında
kullanılması, fütüvvet kavramının buradan temellendirilemeyeceğini göstermiştir. (Demir,
1996: 21).
İslam öncesi çağlarda fetâ kelimesinin genç, güçlü, eli açık ve yiğit anlamlarına geldiği
görülür. Bu dönemde bu hasletleri kendisinde bulunduran kişilerin bir birlik halinde
bulunmadığı, fetâ denilen kişilerin tek tek anıldığı bilinmektedir. O dönemler için bir örnek
olarak Arap edebi ürünlerinin çoğunda sözü edilen kişi Tay kabilesi başkanı Prens Hatem
Tai’dir. Hatem Tai’nin, konuklarını çok iyi ağırladığı, yanından ayrılışlarında onlara at ya da
deve hediye ettiği dillere destandır. O dönem için buna benzer başka tek tük örnekler
bulunmaktadır. (Çağatay, 1997: 4).
Fetâ kelimesinin İslam öncesi döneme ait kullanımıyla ilgili Kur’an’da örnekler
bulunmaktadır. Dinlerini yaşamak uğrunda kavminden gizlenen Ashab-ı Kehf hakkında; “Biz
sana onların başlarından geçeni gerçek olarak anlatıyoruz. Hakikaten onlar Rablerine inanmış
gençlerdir. Biz de onların hidayetlerini artırdık.” denilmektedir. Kur’an’da kavminin tevhid
inancından sapmasına karşı onlarla mücadele eden Hz. İbrahim hakkında kavminin; “Bunları
diline dolayan bir genç (fetâ) duyduk, kendisine İbrahim denilirmiş.” dediği nakledilmektedir.
Yine Kur’an’da Hz. Musa’nın yol arkadaşı hakkında fetâ kelimesi kullanılmakta ve Hz.
Musa’nın ona hitaben şöyle dediği ifade edilmektedir: “Musa fetâsına (genç adamına), kuşluk
yemeğimizi getir, gerçekten biz bu yolculuğumuzda çok sıkıntı çektik.” dedi. (Çakmak, 2005:
257).
İslamiyet öncesi Arap toplumunda haksızlıkla mücadele etmek, sulh ve sükûnu
muhafaza etmek maksadıyla bir teşkilat kurulmuştur. Bu teşkilat toplumda huzuru
koruyabilmek maksadıyla savaşmayı dahi göze almış bir teşkilattır. Teşkilat Hilfu’l-Fuzul
ismiyle bilinmektedir. Hilfu’l-Fuzul’un o dönem Arapları arasında Hicaz bölgesinde fütüvvet
duygusunun yavaş yavaş bir teşkilat haline geldiğinin bir göstergesidir. (Bayram, 1991: 14).
Sosyal Bilimler Dergisi / The Journal of Social Science, Yıl: 6, Sayı: 35, Mart 2019, s. 323-337
324
Yerli ve Millî Bir Esnaf Teşkilatı: Ahilik
Hz. Peygamber’e “Cahiliye döneminden bize anlatmak istediği bir şey var mı?” diye
sorulunca, “Cahiliye devrine ait iki şeyden müteessirim, bir şeyden de memnunum.” cevabını
almışlardır. Hz. Peygamber’e müteessir ve memnun olduğu şeylerin ne olduğu sorulunca;
“Kureyş, harb-i fücura (İslami bir vecizesi olmayan, gurur, kibir ve kuru benlik için yapılan
kavim kabile savaşı) gidiyordu. Harp için giyinmemiş, hazırlanmamıştım. ‘Sen gelmiyor
musun?’ dediklerinde, ‘Atım yok’ dedim. At verdiler. ‘Kılıcım yok’ dedim. Kılıç verdiler. Ne
eksik dersem bulup verdiler. Artık eksik diyecek bir şey kalmayınca, cesaretsiz demesinler diye
gitmek zorunda kaldım. Fakat hiç kimseyi öldürmedim. Bu şekilde iki defa harb-i fücura dahil
oldum. Bir de o zamana kadar memnun olduğum Hilfu’l-Füzul’a katılanların en genci idim. O
zamanlar, Mekke’ye pazara gelenlerin mallarını ve hanımlarını zorbalıkla ellerinden alıp
vermiyorlardı. Mekke’nin ismi civarda kötüye çıkıyordu. Buna mani olmak, Mekke’de huzur,
emniyet ve asayişi temin etmek gayesiyle, namları “Fâdıl” faziletli diye anılan 9 veya 11 kişiden
müteşekkil bir teşkilat kuruldu. Ben de bunlardanım. Bunlar, ahlak ve fazileti savunacaklarına
dair ahdedip, Mekke’ye gelenlerin mallarını, canlarını ve hanımlarını bütün kötülüklerden
korudular. (Çalışkan, İldiz, 1993: 27-28).
Hilfu’l-Fuzul’un toplum içerisindeki önemlerine dair çeşitli anekdotlar bulunmaktadır.
Örneğin Peygamberimiz, bir gün bir grup adamın Mekke’de birinin hanımını zorla tutup bir eve
götürmek istediklerini, ancak Hilfu’l-Fuzul’a mensup olan kişilerin kadını kurtardıklarını
anlatır. Bir gün de birinin malını alıp, parasını vermediklerini, üstüne de onu kovaladıklarını,
Hilfu’l-Fuzul’un adamın parasını onların elinden alıp, adama teslim ettiklerini ifade eder. Bu
durum Hilfu’l-Fuzul’un toplum içerisinde büyük bir sevgi ve itibar kazanmalarını sağlamıştır.
(Çalışkan, İldiz, 1993: 27-28).
Peygamberimiz döneminde bu anlayışa bakıldığında fütüvvetin asıl anlamını Hz. Ali ile
kazandığını görebiliriz. Fetâ şeklinde isimlendirilen ilk kişi Hz. Ali’dir. Uhud harbinde
gösterdiği kahramanlıklardan dolayı Hz. Peygamber; “Ali gibi genç, Zülfikar gibi kılıç yoktur.”
demiştir. Hz. Ali’nin fütüvvet anlayışı aynı zamanda yaşam tarzını da yansıtmaktadır. Hz.
Ali’ye göre insan, güçlü olduğu yerde affetmeli, öfke anında yumuşaklıkla muamele etmeli,
düşmanlarına dahi gerektiğinde iyilikle davranmalı, kendisi ihtiyaç halindeyken dahi başkalarını
düşünmelidir. Hz. Ali’nin yaşamına baktığımızda da aynen böyle davrandığını görmekteyiz. Hz.
Ali’nin İbni Mülcem hakkındaki muameleleri, muharebede dahi düşmanını affetmesi,
elindekileri başkasına vermesinden dolayı kış günü yazlık elbiselerle üşümesi hep onun fütüvvet
anlayışının yansımalarıdır. Allah’ın arslanı, Allah için yaşamış ve yine Allah için şehid
olmuştur. Bu yüzden fütüvvet şeceresinin kökü “Allah’dan başka ilah yoktur.” kelimesindeki
kuvvettir. (Özaydın, 2005: 690-691).
Fütüvvetin zamanla bir tasavvuf kavramı haline gelmesinde Emeviler dönemi önemli
bir yere sahiptir. Emeviler döneminde genişleyen topraklar, temasa geçilen yeni kültürler ve
gelişen siyasi ve içtimai değişimlerin fütüvvet teşkilatının gelişimindeki yeri önemlidir. Aynı
zamanda fütüvvetin kurumsallaşmasındaki bir diğer önemli husus da tefsir, hadis, fıkıh gibi
İslami ilim ve kavramların ortaya çıkmaya başlamasıdır. (Demir, 2002: 387, Taeschamer, 19531954: 8).
Abbasiler döneminde Türkistan ve Horasan’dan getirilen Türk tutsaklardan müteşekkil
olan askeri birlikler kurulmuştur. Bu askeri birlikler zamanla güçlü ve imtiyazlı bir duruma
geçmişlerdir. İşte buna bir tepki olarak IX. yüzyıldan başlayarak halk arasında bazı kuruluşlar
meydana gelmeye başlamıştır. Bunların toplu olarak örgütlenerek, karışıklıklarda kundakçılık
Sosyal Bilimler Dergisi / The Journal of Social Science, Yıl: 6, Sayı: 35, Mart 2019, s. 323-337
325
Yerli ve Millî Bir Esnaf Teşkilatı: Ahilik
eylemlerinde bulunan ve “ayyar”, çoğul olarak “ayyarun”, “evbaş şatır”, çoğul olarak “şuttar”
adları ile anıldıkları bilinmektedir. (Çağatay, 1997: 5).
Ayyarlar, devlet otoritesinin güçlü olduğu dönemlerde saklanırlar, ancak devlet otoritesi
zayıflamaya başlar başlamaz ortaya çıkarlar, taş ve sopalarla saldırıya geçerlerdi. Bu kanun dışı
örgütler X. ve XII. yüzyıllar arasında büyük karışıklıklar çıkarmışlardır. Örneğin; Abbasi
Halifesi Ebu’l Kasım el-Mutilillah el-Fazl zamanında, 972 yılında Bizans’a karşı savaşa
katılmak isteyenlere silah verildi. Bunlar Bağdat’ta bir isyan çıkardılar. Büyük bir felaketi
önlemek için Bağdat’ta bir mahalle yangına verildi. Bu kişiler işsiz olduklarından, devlet
hizmetine girmek ve özellikle güvenlik teşkilatlarında görev almak istiyorlardı. Böylece hem
geçim sıkıntısından kurtulacak, hem de hayatları garanti altına alınacaktı. (Arslanoğlu, 2005:
103).
Bu örgütler, o çağlarda Türk ve İslam devletleri yönetimi altındaki şehirlerde özellikle
asker ve güvenlik güçlerinin yetersiz bulunduğu yerlerde ve zamanlarda, kaliteli bir takım askeri
ve sportif faaliyetler ile canlı tutulmuş, kaçınılmaz bir milis gücünü temsil ediyordu. Zaman
zaman da şehir yöneticileri kalabalık ve güçlü oluşları nedeniyle bunlara dayanıyordu. (Çağatay,
1997: 6).
Feta ve fütüvvet kelimelerinin X. asırda yukarıda ifade edilenlerden dolayı ayyarlara has
bir kelime halini aldığını, feta ve fütüvvet denildiğinde akla bu kimselerin geldiğini
görmekteyiz. Bu yüzyılda ünlü Türk filozofu Farabi’yi Şam’dan Askalan’a giderken takip edip
soyanların kendilerini fetâ olarak tanıttıkları kaynaklarda kaydedilmektedir. Fetâ ve fityan adlı
bu cinsten yankesicilerin bilahare Ebu Nasr tarafından Farabi’nin mezarının yanında idam
edildikleri bildirilmektedir. (Güllü, 1977: 27-28).
Fütüvveci kurallar olarak bilinen yiğitlik ve civanmertlik vasıfları zamanla fütüvveci,
ayyar, şatır gibi kuruluşların ortak nitelikleri olmaya başlamıştır. Ayrı ayrı adlarla anılan ve bu
tür kuruluşları kendinde birleştiren fütüvvetçilik, git gide bir meslek ve sanata bağlı bulunması
gerekli olmayan içlerinde tasavvuf erbabının ve öteki tarikat birikimlerinin de yer aldığı türlü
kuruluşların ahlaki kurallar ve yiğitlik nitelikleri ile donatılarak belli amaçlar için bir araya
toplanabilen bir örgütün adı olmuştur. (Çağatay, 1997: 7).
Halife Nasır’ın Fütüvvete Girişi
Zümrüd isimli bir Türk anadan doğmuş olan Halife Nasır Lidinillah’ı fütüvvet
teşkilatına girmeye zorlayan bir takım sebepler vardı. Bu dönemde bir yandan Selahaddin
Eyyubi Mısır Fatimi Devleti’ni ele geçirmiş ve Şam, Halep, Musul, Kudüs, Yemen ve Mısır’ı
tamamıyla kontrolü altına alarak, sınırlarını Fırat Nehri’nden Nil Nehri’ne ve Akdeniz kıyılarına
kadar genişletmiştir. Aynı dönemlerde Harezmşah Hükümdarı Alaaddin Tekiş ise Kirman
bölgesini kontrolü altına almıştır. Nasır Lidinillah’ın bir diğer sorunu ise Taberistan,
Mazenderan, Cürcan Bölgesi’ne yerleşen, çevreye yolladıkları fedailer vasıtasıyla halkı
kandırıp, ayaklandırmaya çalışan Batınilerdi. (Çağatay, 1982: 427, Çağatay, 1952: 62).
Nasır Lidinillah’ın hilafete giriş tarihi ile alakalı Katip Çelebi çeşitli bilgiler
vermektedir. Onun verdiği bilgilere göre halifenin, fütüvvete 1182 yılında yani saltanatının
başlangıcında girmiş olduğu bilinmektedir. Nasır Lidinillah’ın fütüvvet teşkilatına Şeyh Abdul
Cabbar isimli bir sufi önderliğinde girdiği bilinmektedir. (Kayaoğlu, 1981: 221).
Sosyal Bilimler Dergisi / The Journal of Social Science, Yıl: 6, Sayı: 35, Mart 2019, s. 323-337
326
Yerli ve Millî Bir Esnaf Teşkilatı: Ahilik
Nasır Lidinillah’ın fütüvvet teşkilatını kurmasının nedeni bütün Müslümanları hilafet
müessesesine bağlamak, merkezî bir İslam birliği sağlamak ve aynı zamanda İslam aleminin
batıda Hristiyanlar’a karşı doğuda ise Harezmşah ve Moğol hücumuna karşı topyekûn mücadele
etmesini sağlamaktı. Halife bütün bunları gerçekleştirebilmek için de kendisine Bağdat’ı hilafet
merkezi olarak seçmişti. (Erker, 2002: 16).
Nasır’ın bu teşkilatı kurmasındaki bir diğer sebep de İslam ülkeleri arasında savaşla
birliğin sağlanamayacağını anlamış olmasıdır. İslam ülkeleri arasında birliği sağlamak için
fütüvvet ayin ve ruhunu kullanmış olması aslında Nasır’ın ne kadar akıllı ve şuurlu bir halife
olduğunu göstermektedir. Çünkü bu kurum sayesinde Nasır hem Müslüman milletleri bir araya
toplamıştır ki, eğer bu gerçekleşmeseydi Müslüman devletler birbirleri ile yaptıkları savaşlar
neticesinde yok olup gidebilirlerdi, hem de Arapların hilafet makamındaki yeri ve önemlerini
muhafaza etmeyi başarmıştır. Ayrıca Müslüman birliğini gerçekleştirerek kuzeydoğuda
Tatarların, Moğolların kuzeybatıda ise Gürcülerin ve Avrupalıların tehditlerini de ortadan
kaldırmıştır. (Erker, 2002: 16).
Halife Nasır Lidinillah, fütüvvet birliklerini etrafına toplayarak, bunların daha sağlam
hale gelmeleri için çaba harcamış ve bütün birliklerin ortak hareketlerini sağlamaya yönelik
tedbirlerini almıştır. Bu amaçla, Şahabüddin Ebu Hafs Ömer el-Suhreverdi’yi bunun başına
geçirerek, kendisine bir fütüvvetnâme yazdırmıştır. Nasır’ın bu yaklaşımı fütüvvet birlikleri
açısından şu önemli sonuçları doğurmuştur:
Bu hareketle birlikte, o zamana kadar dağınık olan fütüvvet birliklerini merkezî bir
teşkilat haline getirmiştir.
- Merkezî teşkilatlanmalar, mahallî teşkilatlanmalardan her zaman güçlü olduğu için
fütüvvet müesseseleri daha da güçlenmiştir.
- Fütüvvet birlikleri arasındaki düşmanlıklar sona ermiş, aralarında yazışma ve
yardımlaşma dönemi başlamıştır.
- Devletin desteği ile daha hızlı ve güçlü bir şekilde yayılma imkânına
kavuşmuşlardır.
Nasır’ın fütüvvet birliklerini bir arada toplaması devleti de güçlendirmişti. Bunun devlet
açısından sağladığı faydalar da şu şekilde sıralanabilir:
-
Devlet başıbozuk ve kendi başlarına buyruk olan toplulukları kontrol etme imkânına
kavuşmuştur.
- Dağınık fakat güçlü olan birlikleri yanına alarak gücünü artırmıştır.
- Diğer sultanlara fütüvvet libasını giydiren Nasır, devletin manevi nüfuzunun
artmasına vesile olmuştur. (Erker, 2002: 16).
Bizans Loncaları
-
Eskiçağ kentlerinin çoğunda lonca benzeri bir yapı vardı. Ama bunların büyük bir
çoğunluğu üyelerinin toplumsal ve dinsel ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla kurulmuştu. Yani
ekonomik nedenlere bağlı olarak kurulmuş yapılar değildi. Bu tür loncaları biz daha çok dostluk
cemiyeti olarak nitelendirebiliriz. Bizans Devleti’nde de loncaların varlığını görüyoruz. Bizans
Devleti’nde bu teşkilatın kurucusunun ikinci Roma kralı Numa Pompilius olduğu bilinir. Numa
Pompilius, Sabir kökenlidir. Romulus’un ölümünün ardından Romalılar onu kral yapmışlardır.
Numa, kendisine krallık teklif edildiğinde yaklaşık 40 yaşındaydı. Sabirler’in Cures adını
verdikleri ve daha sonra Romalılar ve Sabirler’in ortak olarak Quirites diye çağırmaya
Sosyal Bilimler Dergisi / The Journal of Social Science, Yıl: 6, Sayı: 35, Mart 2019, s. 323-337
327
Yerli ve Millî Bir Esnaf Teşkilatı: Ahilik
başladıkları şehirde yaşıyordu. Numa başlangıçta teklifi reddetmiş ancak babası ve I.
Marcius’un baskıları sonucu kabul etmiştir. Numa, güneş ve yıllara göre ayarlanabilen bir
takvim yapmış, Pontifex adlı bir rahip tüzüğü hazırlamış ve Roma topraklarını “pagi” olarak
bölerek, Roma’da geleneksel meslek localarını kurmuştur. (Runcıman, 1987: 138-150, Heaton,
1985: 51-79).
Bizans Devleti’nde lonca teşkilatlanması tarım dışı kesimlerde uygulanmıştır. Bu
teşkilatın kurulması devlet açısından da olumlu birçok sonucu beraberinde getirmiştir. Öncelikle
esnaf ve zanaatkârlar merkezi yönetimin siyasi, toplumsal ve iktisadi olarak denetimi altında
olmuşlardır. Aynı zamanda İstanbul iaşesi de bu teşkilat sayesinde ucuz tutulmuştur. Böylece
yerli tüccarları devlete bağlayan ve memurlaştıran bir yapı ortaya çıkmıştır. (Özyurt, 2007:
107).
Durkheim, çağdaş ve ekonomik yaşamın içinde bulunduğu hukuksal ve ahlaki
kuralsızlıktan rahatsızlık duyarak maddi ilerlemenin zorunlu olarak insanın mutluluğuna ve
ahlaki gelişimine katkıda bulunamayacağını hatırlatmıştır. Durkheim, büyük bürokratik
yapısından ve bireyler arasındaki mesafenin uzaklığından dolayı modern toplumlarda kollektif
bilinci temsil eden devletin, bireyleri ahlaki yönden kontrol etmede yetersiz kaldığına inanır. Bu
inanç onu geleneksel toplumlar meslek cemaatleri olan loncaları, modern toplumlarda
korporasyon adı altında yeniden canlandırma arayışına yöneltmiştir. (Özyurt, 2007: 107).
Lonca teşkilatı sadece meslekî bir teşkilat değil aynı zamanda ahlakî ve dinî işlevleri de
bulunan bir teşkilattır. Teşkilat aslında bir aile birliği görüntüsü vermektedir. Üyeleri arasında
karşılıklı kardeşlik ilişkileri vardır. Ekonomik faaliyetler kâr güdüsünden çok ödev anlayışı ile
yürütülmektedir. Loncalarda zanaat ustaları önemli bir yere sahiptir. Bunlar loncaların tüm
haklarına sahip tek üyeleridir. Ancak bu hizmetlilerin ezildiği anlamına gelmemelidir. Çünkü
hizmetlilerin hakları da bazı tüzüklerle ustaların keyfi kararlarına karşı korunmuştur. Yani usta
ile hizmetli arasındaki yükümlülükler karşılıklıdır. Aynı durum alıcı ve satıcı arasındaki ilişkiler
için de söz konusudur. Alıcı ve satıcı arasındaki ilişkiler de belirli kurallara bağlandığı için
herhangi bir aldatma durumunun oluşması söz konusu olmamaktadır. Dolayısıyla bu teşkilatta
bireylerin şahsi çıkarları değil, hem loncaya üye olan bütün insanların çıkarları hem de
toplumun çıkarları gözetilmiştir. (Özyurt, 2007: 108).
Atina’nın Aziz Nicon Telis ve Sparta eyaletlerinde yaşayan esnaf gruplarından bina
yapımı ile uğraşan uzman ustaların bina yapım faaliyetleri X. yüzyılda ortaya çıkmıştır.
Makedonya’da da XIV. yüzyılın ilk on yılında köylülerin çalışmaları ile Radolibos kentindeki
büyük köylerde demircilik, çömlekçilik, ayakkabıcılık, şapkacılık ve terzilik varlığını ortaya
çıkarmıştır. J. Lefort’un o dönem ailelerine önerdiği meslek grupları ise ayakkabıcılık ve
çömlekçiliktir. Balıkçılar, gemi sahipleri ve denizciler acil bir durumda kamu görevlerini yerine
getirmek üzere görevlendirilmişlerdir. Köylerdeki refahın kaynağı el zanaatlarındaki ustalıklatır.
Kıbrıslı Gregory’nin mektuplarından da anlaşılacağı gibi bazı zamanlar köy işçilerinin ürünleri
köyün dışında da pazarlanmaktadır. (Teall, 1971: 128, Laıou, 2002: 348).
İbni Batuta 1332-1333’e doğru Konstantinopol’e yaptığı ziyaret üzerine değerli ve
belgelere dayanan bir anlatı kaleme almıştır. Çarşıları geniş döşeme taşları ile kaplı sokakları
arşınladı. Her meslekten insanlar bu sokaklarda ayrı ayrı yerlere sahipti ve bu yerleri başka
meslekten biriyle paylaşamazlardı. Her çarşının gece kapatılan kapıları vardı. Ayasofya
yakınındaki yazıcılar çarşısında, yargıçların ve devlet hazinesi dairelerinde görevli yazıcıların
Sosyal Bilimler Dergisi / The Journal of Social Science, Yıl: 6, Sayı: 35, Mart 2019, s. 323-337
328
Yerli ve Millî Bir Esnaf Teşkilatı: Ahilik
oturup, beklediği çoğu tahtadan yapılmış peykeler ve dükkânlar vardı. Bu dükkânların ortasında
yargıcın oturduğu üstü kumaşla kaplı büyük bir koltuğun bulunduğu ahşap bir kubbe
yükseliyordu. Söz konusu kubbenin yakınında başka bir çarşı, ecza satıcılarının çarşısı vardı.
İbni Batuta, Ayasofya’ya girmemesine rağmen, kilisenin kapısında yeri süpürmekle, lambaları
yakmakla ve kapıları kapatmakla görevli muhafızların olduğunu belirtmiştir. (Özyurt, 2007:
108).
Ahilik
İslam dininin Türkler tarafından kabulü dünya tarihinin en önemli hadiselerinden
birisidir. 634 yılından itibaren Arabistan sınırlarından taşan İslamiyet, yarım yüzyıl içinde
ticaret, fetih ve kültür yoluyla Türk dünyasına tesir etmeye başlamış ve 150 yıllık bir zaman
içinde Türkler bu dini tanıma imkânı bulmuştur. Nihayet 940’lı yıllarda Karahanlı Devleti’nin
hükümdarı Satuk Buğra Han Müslüman olmuş ve İslamiyet’i resmî devlet dini olarak ilan
etmiştir. Bundan sonra Türkler kitleler halinde Müslüman olmaya başlamıştır. Oğuz Türkleri
arasında da İslamlaşma hadiseleri hızlanmaya başlamıştır. 900 yılında Oğuz Devleti subaşısı
olan Selçuklular da İslamiyet’i kabul ederek Oğuz yabgusuna cihad ilan etmiştir. Türkler, bu
olaydan yaklaşık 80 yıl sonra Selçuklular Devleti’ni kurarak, İslam âleminin lideri durumuna
gelmişlerdir. (Ekinci, 2001: 52).
Maveraünnehir civarından XI. yüzyılın 2. yarısında İran’ı zapt edip, Anadolu’nun doğu
sınırına ulaşan Türkler, Sultan Alparslan’ın kumandasında 1071’de Malazgirt Ovası’nda Bizans
ordusunu bozguna uğratmışlardır. Bu zaferden sonra Anadolu’ya dağılan göçebe Türkler;
köylere, kasabalara ve şehirlere yerleşmişlerdir. Bu ilk göçte anayurdun büyük ve medeni
şehirlerinin esnaf ve sanatkârları Türkistan’da kalmıştır. (Ekinci, 2001: 52).
Türkiye Selçuklu Devleti I. Alaaddin Keykubad zamanında en parlak dönemlerinden
birisini yaşamıştır. Onun zamanında Konya, Karaman, Sivas, Akşehir, Kayseri, Kırşehir ve
Ankara gibi bilim ve kültür merkezlerinde sanatkârlar, tüccarlar ve bilginler çoğalmıştır. Ancak
bu ihtişamlı durum çok uzun sürmemiştir. Çünkü Türkiye Selçuklu Devleti’nde yaşanan taht
kavgalarına, Altınordu, Mısır ve İlhanlılar’ın bu bölgede etki kurma çabaları eklenince devlet
güçsüz bir duruma düşmüştür. Selçuklular’ın Kösedağ Savaşı’nda İlhanlılar’a yenilmeleri de
Anadolu’nun Moğol boyunduruğuna girmesine sebebiyet vermiştir. (Gündüz, 2005: 456-466,
Munteanu, 1996: 91).
Anadolu’da baş gösteren bu Moğol istilası Anadolu halkını her yönden olumsuz
anlamda etkilemişti. İşte böyle bir atmosfer içerisinde Mevlana Celaleddin-i Rumi, Hacı Bektaşı Veli ve Ahi Evren gibi Türk büyükleri halkı bu olumsuz ruh halinden kurtarabilmek ve millî
duygularını ayakta tutabilmek için büyük çaba harcamışlardır. Ancak her biri bunun için farklı
bir yol denemiştir. Mesela Mevlana, Konya’da yöneticilere ahlak ve hoşgörü telkinleri verirken,
Hacı Bektaş köylü ve göçebelerle ilgilenmiştir. Ahi Evren ise esnaf ve sanatkâr birlikleri
kurarak, sanat ve ticareti canlandırmıştır. Bütün bunlar Anadolu halkına bu kötü dönemde dahi
yaşama ve direnme gücü vermiştir. (Çağatay, 1952: 83-84).
Moğol tahribatı Anadolu için Haçlı seferlerinden daha büyük bir felaket olmuştur.
Moğol istilası nedeni ile Maveraünnehir, Horasan, İran gibi bölgelerden pek çok şehirli ahali,
esnaf, sanatkâr, âlim göç ederek Anadolu’da toplanmıştır. Bu nedenle bu istilanın Anadolu’nun
bir Türk yurdu haline gelmesinde önemli katkılarının bulunduğu da bir gerçektir. Moğol
zulmünden kaçarak Anadolu’ya gelen bu insanlar, devlet otoritesinin zaafa düştüğü bir
Sosyal Bilimler Dergisi / The Journal of Social Science, Yıl: 6, Sayı: 35, Mart 2019, s. 323-337
329
Yerli ve Millî Bir Esnaf Teşkilatı: Ahilik
dönemde, bir yandan kendilerini yurtlarından eden Moğollar’a, öte yandan da yerli ahaliye
bilhassa uç bölgelerinde Bizans’a karşı teşkilatlanma mecburiyetindeydiler. Bunun yanında
varlıklarını devam ettirme kaygısına düşen bu insanlar, daha önce Selçuklu Devleti’nin koruyup
kolladığı yerli Rum esnaf ve sanatkârla ve onların ürettikleri mallarla rekabet edebilecek
seviyeyi tutturmak zorundaydılar. Bu ise ancak, aralarında bir teşkilat kurarak dayanışma
sağlamaları, bu yolla iyi, sağlam ve standart mal yapıp satmaları ile mümkün olabilirdi. Ahilik
birlikleri de bu şartların tabii bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır. (Ocak, 1996: 141)
Ahiliğin anlaşılabilmesi için öncelikle bu kuruluşun şahsiyetini, düşünce dünyasını iyi
tahlil etmemiz gerekmektedir. Ahi Evren XII. yüzyılda İran’ın Hoy şehrinden çıkmış, Şam,
Bağdat ve Mekke’de dolaştıktan sonra da Anadolu’ya gelmiştir. Asıl künyesi Ahi Evren Şeyh
Nasiruttin Ebû’l-Hakayık Mahmud b. Ahmed el-Hoyî’dir. Ahi Evren 1206 yılında Anadolu’ya
gelmiştir ve Kayseri’ye yerleşmiştir. Bu esnada yanında daha sonradan kayınpederi olacak olan
Evhadüddin Kirmanî de bulunmaktadır. Ahi Evren, Kayseri’de1 debbağlık2 mesleği ile
ilgilenmiştir. Daha sonraki süreçte de Moğol istilası dolayısıyla Anadolu’ya gelen esnaf,
sanatkâr ve tüccarları bir lonca teşkilatı etrafında birleştirmeyi başarmıştır. (Çağatay, 1952: 7172).
Burgazi Fütüvvetnâmesi’nde Ahi teşkilatlarının yönetimi ile ilgili şu bilgileri
vermektedir: “Yiğitlik, ahilik ve şeyhlik üçü birdir. Yiğitlik, heves eylemektir. Şeyhlik, tamam
eylemektir. Yiğitlik, sakal gelmektir. Ahilik, sakala ak düşmektir. Şeyhlik tamam, pir olmaktır.
Yiğitlik, müminler yolun olmaktır. Ahilik, evliya yolun olmaktır. Şeyhlik, peygamberler dirliğin
dinlemektir. Ve Ahilik tarikattır. Ve şeyhlik hakikattir. Ve dahi yiğitlik yola girmeye niyet
etmektir. Ve ahilik yok olup gitmektir. Ve dahi şeyhlik menzile ermektir. Ve dahi yiğitlik ana
rahminden doğmaktır. Ahilik, dünyada dirilmektir. Şeyhlik imanla ölmektir. Yiğitlik, Ahilik ve
Şeyhlik üçü birdir.” (Çağatay, 1952: 71-72).
Ahi olabilmenin çeşitli şartları vardı. Sanatkârların içinde en dürüst, hürmete en değer
olması ve yaşça da ileri olması Ahi olmanın önemli şartları arasındaydı. Ahi nüfuz ve tesirleri
itibariyle tam bir tarikat şeyhine benzer. Ahi’den başka ahinin bir nevi subaşısı olarak görev
yapan yiğitbaşı veya server denilen ikinci bir reis daha bulunmaktaydı. Ahiler ve serveranlar
sadece Ahi teşkilatı içerisinde değil devlet meselesinde ve hükümet idaresinde de söz
sahibiydiler. Örneğin I. Gıyaseddin Keyhüsrev ve II. Rükneddin Süleymanşah arasındaki
mücadelede Ahiler önemli bir rol oynamışlardır. (Gül, 1971: 187).
Hiyerarşik sırayla yiğitbaşı ve Ahi’nin üstünde Ahi Baba bulunmaktaydı. Herhangi bir
Ahi zaviyesine dahil olan kişi memuriyet yapan bir kimse gibi zaman ve kabiliyetine göre
yönetim kademelerinde basamak basamak yükselmekteydi. (Gül, 1971: 187).
Turan, Ahilikten Günümüze Mesleki ve Teknik Eğitimin Tarihi Gelişimi, M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı,
İstanbul 1996, s.28-30. Tarihçi Ahi Çelebi, Ahi Evren’in önce Denizli’de bahçıvanlık yaptığı, bir süre Kayseri’de
yaşadıktan sonra Kırşehir’de öldüğünü söylerken, Evliya Çelebi ise bundan farklı olarak Ahi Evren’in önce Kayseri’ye
yerleştiğini, sonra da ölünceye kadar Denizli’de yaşadığını ifade eder.
2M. Fatih Köksal, Ahi Evren ve Ahilik, Kırşehir Valiliği Kültür Hizmetleri, Kırşehir 2006, s.6.Ahi Evren’in bu mesleği
seçmesinin bir anlamı vardır. Bu meslek Türk göçebe yaşamının kültürel bir göstergesiydi. Çünkü en eski dönemlerden
itibaren hayvancılık ile yaşamını sürdüren göçebe Türkler’in yaşamlarında kilim dokuma ve dericilik meslekleri ön
plana çıkmıştı. Aynı zamanda debbağlık göçebe yaşamdan henüz yerleşik hayata geçmiş olan ve herhangi bir meslek
hakkında fikri olmayan insanların kolayca yapabilecekleri bir işti.
1Kemal
Sosyal Bilimler Dergisi / The Journal of Social Science, Yıl: 6, Sayı: 35, Mart 2019, s. 323-337
330
Yerli ve Millî Bir Esnaf Teşkilatı: Ahilik
Selçuklu devri ve Osmanlı Devleti’nin kuruluş döneminde Ahilik esnaf yönetim tarzı
fazla bir farklılık göstermemekteydi. Seyyid Hüseyin’in fütüvvetnâmesinde açıklamış olduğu
fütüvvet ehlinin dereceleri ise şunlardır:
1- Nazıl Derecesi: Bu kişiler fütüvvet mahfiline sevgisi yüzünden üstadı veya atasıyla
gelmiştir. Böyle kişiler henüz erkâna girmemiştir.
2- Nîm Tariyk Derecesi: Yarı yolda olan anlamındaki bu derece sahipleri henüz
fütüvvet terbiyesi görmemişlerdir. Ancak bu derecedeki erler, bir üstâd, bir tarikat
atası ve iki tarikat kardeşine sahip olan kişilerdir.
3- Müfredî Derecesi: Şed bağlanmış, helvası pişirilmiş kısaca nasibi verilmiş kişidir.
4- Besariş Derecesi: Fütüvvet ehlini terbiye eden kimselerin derecesidir.
5- Nakiyb Derecesi: Mahfil ehlini yerlerine oturtup, konuklayan fütüvvet ehlinin
derecesidir.
6- Nakiybül-Nukabâ Derecesi: Kendisinden önceki diğer 5 derecede bulunup, o
derecelerin bütün erkân ve adabını öğrenmiş olan kişilere verilen derecedir.
7- Halife Derecesi: Fütüvvet şeyhinin makamına geçen kişinin derecesine denilir. Şeyh
ölünce onun görevini devam ettirir. Seccadesi yani postu henüz yoktur.
8- Şeyh Derecesi: Fütüvvet postuna sahip olan ve kendisine bağlı fütüvvet erkânı ve
sanat erbabı bulunan kişidir.
9- Şeyhü’l-Şuyûh Derecesi: Fütüvvet teşkilatının en son mertebesidir. Seccadesi olan
şeyhlerin bağlı olduğu bu kişi en yüksek dereceyi temsil eder. (Erker, 2002: 66)
Bir kişi ahilik teşkilatına girmek istediğinde önce onun ahlakî durumu incelenirdi. Eğer
teşkilata girmesine herhangi bir mani yoksa usta tarafından bu durum zaviyeye bildirilirdi.
Zaviyede durumu görüşülen adayın, teşkilata giriş merasimi törenle yapılırdı. Usta, çırağın Ahi
kardeşi, kalfa ise yol kardeşidir. Üyelikte dahili ve harici denilen bir ayrım vardır. Yamak, çırak,
kalfa, ustalar dahili, emekli, çalışamayacak durumda olanlar ile sakatlar ise harici olarak
tanımlanırdı. (Ekinci, 2001: 70).
Ahilik teşkilatında görülen statü tayini, hizmet, liyakat ve icazet ölçülerine göre
belirlenmektedir. Ahi birlikleri bir başkan ve beş kişilik bir yönetim grubundan meydana
gelmektedir. (Köksal, 2006: 110-113).
Başkan seçilirken bir takım hususlara dikkat edilirdi. Buna göre seçilecek başkanın ya
da şeyhin ahlaki yapısına çok dikkat edilirdi. Güzel hasletleri taşıması önemliydi. Aynı zamanda
mesleğe ait sorunlardan haberdar olması ve sorun çözebilir donanımda olmasına dikkat edilirdi.
Aynı zamanda bu kişinin halk tarafından da seviliyor olmasına da önem gösterilirdi. (Köksal,
2006: 110-113).
Ahilik kurumunun işleyişi ile alakalı bütün sorumluluk şeyhe aitti. Bu teşkilatta başkan
olabilmek için en az 3 usta yetiştirmiş olma şartı da aranırdı. Yönetim kurulunun seçimine
gelince, bu kuruma seçilebilmek için meslekte beş yıl görev yapmış olmak yeterli oluyordu.
Hem başkanın hem de yönetim kurulu üyelerinin herhangi bir mahkumiyetlerinin olup
olmamasına da ayrıca dikkat edilirdi. Şayet esnaf şeyhi yönetim kurulundaki yönetim
kurulundaki üyelerden herhangi birisi ile çalışmak istemezse durum Ahi Baba vekiline havale
edilirdi. Ve Ahi Baba vekili de yönetim kurulu üyesinin istifa etmesini isterdi. (Ekinci, 2002:
78).
Sosyal Bilimler Dergisi / The Journal of Social Science, Yıl: 6, Sayı: 35, Mart 2019, s. 323-337
331
Yerli ve Millî Bir Esnaf Teşkilatı: Ahilik
Bu teşkilat içerisinde önemli bir mevki de büyük meclis başkanlığıdır. Bu meclisin
başkanı, şeyhin seçimi gibi o yerleşim yerindeki bütün şeyhlerin katılımıyla gerçekleşirdi.
Şeyhler, kendi aralarında seçim yoluyla başkanı belirlerlerdi. Yönetim kurulu 5 kişiden
meydana gelirdi. Esnaf şeyhi bunların başkanıydı. Bunlar teşkilatın ana karar organı vasfını
yürütürlerdi. Alınan bütün kararların sorumluluğu şeyhe aitti. Ancak kurulda alınan kararların
tümü meşveret usulüne göre yapılırdı. (Ekinci, 2002: 78, Uçma, 2011: 120).
Yönetim kurulu her ayın 1. ve 3. cuma günleri teşkilat odasında toplanırdı. Bu
toplantıda esnaf şeyhi 15 gün içinde meydana gelen esnaf sorunlarını dile getirirdi. Geçen
toplantıların muhasebesini yapar ve lüzumlu hususları görüşmeye açardı. (Cevdet, 2008: 376).
Ahilikte önemli bir başka kurumda “Büyük Meclis”tir. Birbirinden farklı meslek
kollarının birlik, beraberlik ve dayanışmasını esas alan iletişimin sağlandığı kuruldur. Bu meclis
Ahi birliklerinin en yetkili üst organıdır. Büyük meclise iştirak edenler kendi aralarından Ahi
Baba Vekili adıyla bir başkan seçerlerdi. Bu mecliste, meclis kollarının çalışmaları, esnaf
şeyhlerinin yıllık hesapları ve aynı zamanda da şikâyet edilen esnaf şeyhlerinin durumları
incelenirdi. Eğer suçları varsa cezalandırılırlardı. Bunun yanında hükümet ve esnaflar arasındaki
iletişim de bu mecliste gerçekleştirilirdi. Hükümetlerce verilen kararların esnaf menfaatlerine
uygun olup olmadığı incelenir ve hükümete istekte bulunma işi de yine bu mecliste görüşülürdü.
(Uçma, 2011: 123).
Şayet hükümet ile anlaşmaya varılamazsa bunun için “Memleket Toplantısı” isimli bir
toplantı düzenlenirdi. Bu toplantıda hükümetin aldığı karar esnaf teşkilatının menfaatlerine
uymuyorsa durum kadıya bildirilirdi. Bu arada hükümet üzerinde baskı kurmak maksadıyla da
günümüzdeki grevle de özdeşleştirilebileceğimiz bu usûl takip edilirdi. Hükümete yürütmeyi
durdurma talebinde bulunulur, kabul edilmezse dükkânlarının kapatılacağı beyan edilirdi. Şayet
esnafın isteği yine reddedilirse padişahın ilamı talep edilirdi. Dükkânların anahtarları bırakılarak
toplantı terkedilirdi. (Ekinci, 2001: 77, Cevdet, 2008: 380).
Ahilik teşkilatında törenler de çok önemli bir yere sahiptir. Bu törenlerde şekilciliğe çok
önem verilmektedir. Başlangıçta zaviyelerde yapılan merasim daha sonraları esnaf odalarında
veya mesire yerlerinde yapılmaya başlanmıştır. Merasimler ilgili oldukları konuların felsefesini
hatırlatacak seremonilerdir. Aynı zamanda dinlendirici, hatırlatıcı ve eğitici özelliklere sahip
merasimlerdir. (Ekinci, 2001: 127).
Bu törenler içerisinde bütün fütüvvetnâmelerde sözü edilen ve dolayısıyla en genel
olanları; Yola Girme Töreni, Yol Atası veya Yol Kardeşi Edinme Töreni, Yol Sahibi Olma
Töreni, Ustalık Töreni’dir. (Güllülü, 1977: 158).
Yola Girme Töreni
Ahilikte üyeliğe giriş işlemleri oldukça zorluydu. Teşkilata girmek isteyen kişi
müracaatını yapardı. Bu kişiye talip denilirdi. Bu kişinin bütün özellikleri titizlikle araştırılırdı.
En ufak bir kuşku o kişinin teşkilata girmesine engel olurdu. Bunun haricinde
fütüvvetnâmelerde ahilik teşkilatına girmesi yasak olan meslekler de vardı. Bunlar: falcılar,
tellaklar, dokumacılar, kasaplar, cerrahlar ve avcılardı. Ayrıca şarap içenlerin, iftiracıların ve
kafirlerin de bu teşkilata girmeleri yasaktı. (Gülerman, Taştekil, 1993: 16).
Talipte aranan özellikler incelendikten sonra şayet uygun görülüp de teşkilata girmesine
izin verilirse bir tören düzenlenirdi. Bu törene “Yola Girme Töreni” ismi verilirdi. Ahilik
Sosyal Bilimler Dergisi / The Journal of Social Science, Yıl: 6, Sayı: 35, Mart 2019, s. 323-337
332
Yerli ve Millî Bir Esnaf Teşkilatı: Ahilik
teşkilatına alınacak kişi tüm ahi ulularının karşısında orta yerde, yüzü kıbleye dönük olarak
dururdu. Nakib kişinin elini sol eline alırdı. Sağ eline de ahi ehline verilecek hediyeler verilirdi.
Daha sonra fütüvvet hutbesi okunurdu. Örneğin Nakkaş Ahmet Fütüvvetnâmesi’nde Beni İsrail
suresinin 32. ayetinden 39. ayetinin sonuna kadar geçen ayetlerin okunduğu bildirilmektedir.
Nakib daha sonra toplantının sebebini fütüvvet ehline arz eder: “Ey ulular! İş bu kişi filan yiğide
ve ahiye ve şeyhe muhabbet edip, erenler aşkına can u gönülden yoldaş olmaya gelmiştir. Kabul
buyurursanız.” derdi. Daha sonra da kişiye fütüvvet ehli olabilmenin şartları anlatılırdı: “Kalbin
kapısı, hazinesi kulaktır. Hayır ise dinle, şer ise unut gitsin. Kendinden büyüğe saygılı ol. Büyük
veya küçük olsun önünde edeple diz çöküp otur.” şeklinde nasihat edilir. Talibin fütüvvete
kabul edildiğinin simgesi olarak beline fütüvvet kuşağı bağlanırdı. Daha sonra da şerbet denilen
tuzlu su içirilirdi. Bu şekilde talip yola girmiş olur. (Bekki, 2005: 165).
Yol Atası Ve Yol Kardeşi Edinme (Çıraklık) Töreni
Bu tören bir giriş töreni niteliğindedir. Çırak adayları zaviyelerde bütün ahilerin
katılması ile düzenlenen bir törende kendilerine birlik içerisinden bir yol atası ve iki yol kardeşi
seçerek çıraklığa başlamaktadır. (Güllülü, 1977: 159).
Bu tören şu şekilde düzenlenirdi: çırak olmak isteyen kişi kimi kendisine yol atası veya
yol kardeşi seçeceğini nakibe bildirirdi. Bundan sonra tören günü nakib, tören yapılacak yerin
ortasına çırak adayı ile birlikte gelirdi. Meclistekilere selam verir ve gencin çırak olmak
istediğini belirtir ve çırak olmak isteyen kişinin seçtiği usta ve yol arkadaşlarını da bildirirdi.
Meclistekiler de, mübarek olsun, derlerdi. Bundan sonra aday hazırlanan hediyeleri yol atası ve
yol kardeşinin önüne getirir ve diz çöktürürdü. Adayın yol kardeşleri de yanına gelir ve birisi
sağına birisi soluna geçerek diz çökerlerdi. Ata ve oğul ellerini birbirlerine sunup el tutuşurlardı.
Ellerinin üzerine bir mendil bağlarlardı. İki yol kardeşi çırak adayının eteğinden tutarak, birlikte
ustalarını dinlerlerdi. Usta Hz. Peygamber’in sanatla ilgili bir hadisini okuduktan sonra şöyle
nasihat ederdi: “Pirinizden asla yüz çevirmeyiniz. Sünnete uygun hareket ediniz. Dininizi,
malınızı ve ırzınızı koruyunuz. Edeple oturunuz ve söylenen şeyleri güzel bir şekilde dinleyiniz.
Sözünüz hikmetli olsun. Yapılması gereken işin yapılmasında kusur etmeyiniz. Kendi
kazancınıza dayanmayan şeyleri almayınız.” Ustanın bu konuşmasından sonra usta ve üç çırak
şöyle dua ederler: “Eğer yarın hak dergâhında ve peygamber huzurunda kabul benim olursa
sizsiz cennete girmeyeceğim, eğer kabul sizin olursa bensiz cennete girmeyesiniz ve bana şefaat
edesiniz.” (Erker, 2002: 107-108).
Yol Sahibi Olma Merasimi (Kalfalık)
Ahilikte kalfalık 6 aydır. Çıraklık süresini dolduran kişi eğer ustaları tarafından da
yeterli görülürlerse bu durumu teşkilata bildirirdi. Bundan sonra esnaf yönetim kurulunca
kalfalık tören günü tespit edilirdi. Merasim yeri esnaf odası, mescit ya da cami olarak
belirlenirdi. Bu toplantıya esnaf yönetim kurulu üyeleri, adayın ustası, kalfalar ve o mesleğin
ustaları katılırdı. Kalfa adayının ustası bu toplantıya özel kıyafetleri ile katılırdı. Toplantıda
kalfasının iyi ahlakı ve yeteneğinden bahsederdi. Buna esnaftan üç usta da şahitlik ederdi.
Ardından bir hoca dua okur, sonra da esnaf başkanı kalfa adayını karşısına alarak kendisine bir
takım nasihatlerde bulunurdu. Bu nasihatlerden sonra esnaf başkanı besmele ile kalfa adayının
beline şed kuşatırdı. Bu merasimden sonra kalfa önce esnaf başkanından başlayarak orada hazır
bulunanların ellerini öperdi. Kalfanın babası veya velisi de esnaf vakfına bakırdan bir kap
hediye ederdi. Bu törenden sonra çırak kalfalığa yükseltilmiş olurdu. (Bekki, 2005: 166-167).
Sosyal Bilimler Dergisi / The Journal of Social Science, Yıl: 6, Sayı: 35, Mart 2019, s. 323-337
333
Yerli ve Millî Bir Esnaf Teşkilatı: Ahilik
Ustalık (Üstadlık) Töreni
Ustalık için yapılan tören de kalfalık töreni ile benzerlik gösteriyordu. Ancak bu tören
kalfalık töreninden daha zengin bir törendi. Bir kişinin üstadlık seviyesine ulaşabilmesi için
kalfalık döneminde hakkında hiç şikayet olmaması, kendisine verilen görevleri dikkatle yapıp
özellikle çırak yetiştirme hususunda titiz davranması ve öteki kalfalar ile iyi geçinmesi de
ustalık için dikkate alınıyordu. (Anadol, 1991: 98).
Bu törene bütün nakibler ve ustalar çağrılırdı. Bunlar iki halka oluştururlardı. Ön sırada
nakibler, arka sırada ise ustalar otururlardı. Müftü ve kadı da törende yer alırdı. Ticaret ahlakı
ile alakalı ayet ve hadisler müftü tarafından okunduktan sonra usta olacak kalfa, sağında nakib
solunda ustası ile birlikte meclise girerler ve oradakileri selamlarlardı. Müftünün işareti üzerine
imam bir dua okur böylece merasim başlardı. Nakib ayağa kalkıp usta adayını yanına çağırır,
fütüvvet gereklerini saydıktan sonra sadakat, müşteriye saygı, malına hile karıştırmamak gibi
ahlaki konularda kendisine nasihat ederdi. Daha sonra usta adayının ustası söz alır ve kendisini
yetiştirmek gayesiyle elinden gelen bütün gayreti harcadığını, buna ahilerin de şahit olduğunu
belirterek kalfasının usta olmaya layık olduğunu ve her halinden memnun olduğunu ifade
ederdi. Usta, kalfasına dua ederek öğütler verirdi. Sonra da şöyle derdi: “Âlimlerin dediklerini,
nakiblerin öğütlerini, benim sözlerimi tutmazsan, ana, baba, hoca, usta hakkına riayet etmezsen,
halka zulüm edersen, yetim hakkını alırsan ve Allah’ın yasaklarından sakınmazsan hakkım
haram olsun.” Bu dua ve merasimlerden sonra usta kalfasının kalfalık peştemalini çıkarıp, kendi
eliyle ustalık peştemalini kuşatırdı. Bütün bu yapılanlardan sonra dua edilirdi. Yeni usta birer
birer meclisteki büyüklerinin ellerini öper, dualarını alır ve böylece tören sona ererdi. (Erker,
2002: 109-110).
SONUÇ
Anadolu’da Ahiliğin yayılması ve bir teşkilat haline gelmesinde elbetteki fütüvvet
teşkilatının çok önemli bir etkisi vardır. Fütüvvet teşkilatı, Arap toplumunda daha çok yiğitliği
ifade etmektedir. Bu teşkilat, İslamiyetin geniş coğrafyalara yayılması ile birlikte bir- çok
bölgede ortaya çıkmıştır. Türkler’in yaşadığı bölgeler de fütüvvet teşkilatının yayıldığı
bölgelerden bir tanesidir. Fütüvvet, Araplar arasında onların eski aşiret değerlerini simgelerken,
Türkler’de ise başlangıçta onların eski inançlarını simgelemiştir. Yukarıda da ifade ettiğimiz
gibi Anadolu Ahiliğinin oluşumunda fütüvvet teşkilatı önemli bir yere sahiptir. Ancak
aralarında önemli bazı farklılıklar vardır. Mesela, fütüvvet teşkilatı içerisinde birçok zanaatkâr
bulunmasına rağmen Ahilikten farklı olarak bir meslek örgütü değildi. Fütüvvet teşkilatı daha
çok birlikte yiyip içen, eğlenen, spor yapan gençlik örgütleriydi. Halbuki Ahilik teşkilatı
Anadolu’ya göç eden sanatkâr ve tüccarların yerli tüccar ve sanatkârlar arasında tutunabilmek
amacıyla kurdukları bir teşkilattı.
Fütüvvetçilik, Ahilik teşkilatına temel teşkil etmekle birlikte aynı şey değildir.
Anadolu’da fütüvvet sahibi kişi Ahi ismini almamıştır. Ahi olmanın şartları fütüvvetçilikten
farklıdır. Ahi olmak için önce fütüvvetçilik meziyetlerine sahip olmak ancak daha sonra da
adayın bir meslek ya da sanatının olması gerekmektedir. Fütüvvetçilikte daha çok kişisel
erdemler ve askeri nitelikler önemliyken, Ahiliğin bir sivil toplum kuruluşu olduğunu
görmekteyiz. Törenler arasında da benzerlik vardı. Mesela fütüvvet örgütüne dahil olmak için
bir fütüvvet büyüğünün elinden şalvar giymek, fütüvvet kasesinden içmek gibi bir takım
Sosyal Bilimler Dergisi / The Journal of Social Science, Yıl: 6, Sayı: 35, Mart 2019, s. 323-337
334
Yerli ve Millî Bir Esnaf Teşkilatı: Ahilik
ritüellerin gerçekleştirilmesi gerekiyordu. Ancak bunun Ahi törenlerindeki içtenlik temeline
dayanan sanat ve meslek bağlılığı ile alakası yoktu.
Ahilik teşkilatı eski göçebe Türk toplum hayatından oldukça fazla etkilenmiştir.
Örneğin Alplerin, Akhunlar döneminde bellerine kuşak bağlamaları ve ant içmeleri bir alplik
âlametidir. Ahilik töreninde şed kuşanma da kuşak bağlamaya benzemektedir. Alpler,
İslamiye’tten önce Orta Asya’da yaygın, sosyal bir zümrenin reisleridir. Onlar da ahiler gibi
mert, eli açık, gözü pek, cesur ve savaşçı bir ruha sahiptir.
Ahi birliklerinin Bizans loncalarının bir devamı olduğunu ileri süren görüşler de vardır.
Elbette ki Bizans loncalarının Ahi teşkilatı üzerinde etkisi vardır ancak onların birebir kopyası
olduğu fikrini ileri sürmek tamamen bir peşin hükümlülüktür. Lonca birliklerinin her birinin
ayrı bir koruyucu tanrısı, ortak dini, toplu yemekleri, derneğe giriş için bir takım gelenekleri ve
törenleri vardır. Aynı durum ahilikte de geçerlidir. Ancak, ahilikte bunların benimseniş,
uygulanış nedenleri ve amaçları başkadır.
Mesela Avrupa’da XIII. yüzyılda kurulan korparasyonlara kimi şehirlerin din adamları
karşı çıkmışlar, hatta aforoz yasası gereğince bunların kaldırılmasına dair bir karar almışlardır.
Esnaf kuruluşları da bu düşüncedeki din adamlarından korunmak için bir azizin korumasına
girmişlerdir. Ahilikte de her sanat ve meslek bir İslam büyüğünü, velisini kendilerine pir ve
üstad tanımışlardır. Ancak onlar bunu batıdaki esnaf ve sanatkârların duydukları zorunluluk ve
kaygı ile başlatmamışlardır.
Loncalarda bir siyasi denetim söz konusuyken, ahilik teşkilatında böyle bir durum söz
konusu değildir. Bizans loncalarına sadece tüccar ve sanatkârlar üye olarak kabul edilirken, ahi
birliklerine ise ahilik prensiplerini kabul eden ve işi olan herkes üye olabilirdi. Bizans loncaları
kast yapısı taşımalarına rağmen ahi birlikleri kastlaşmaya her zaman karşı çıkmışlardır.
Sonuç olarak, ahilik teşkilatının kökenleri Orta Asya Türk devletlerine kadar
dayanmaktadır. Türkler, gelenekleri ve görenekleri ile İslamiyete girdikleri VII.-VIII. yüzyıldan
itibaren bu teşkilat da Türkistan’da ve Maveraünnehir’de Türkler arasında gelişip yayılmış, bir
ticaret, zanaat ve zümresine dönüşmüş tamamen Türkler’e has bir kuruluştur.
KAYNAKLAR
Anadol, Cemal; Türk İslam Medeniyetinde Ahilik Kültürü ve Fütüvvetnameler, Kültür
Bakanlığı Halk Kültürünü Araştırma Dairesi Yayınları, Ankara 1991.
Arslanoğlu, İbrahim; “Fütüvvetnameler ve Bir Fütüvvetname”, I, Ahi Evran-ı Veli ve Ahilik
Araştırmaları Sempozyumu I, G.Ü. Ahilik Kültürünü Araştırma Merkezi Yayınları,
Kırşehir 2005, s.102-105.
Bayram, Mikail; Ahi Evren ve Ahi Teşkilatının Kuruluşu, Damla Matbaacılık, Konya 1991.
Bekki, Selahaddin;, “Ahiliğe Giriş Törenlerinin Bilmeceler ile İlişkisi”, I, Ahi Evran-ı Veli ve
Ahilik Araştırmaları Sempozyumu I, G.Ü, Ahilik Kültürünü Araştırma Merkezi
Yayınları, Kırşehir 2005, s.163-176.
Cevdet, Muallim, İslam Fütüvveti ve Türk Ahiliği İbn-i Batuta’ya Zeyl, Çev. Cezair Yarar,
İşaret Yayınları, İstanbul 2008.
Sosyal Bilimler Dergisi / The Journal of Social Science, Yıl: 6, Sayı: 35, Mart 2019, s. 323-337
335
Yerli ve Millî Bir Esnaf Teşkilatı: Ahilik
Çağatay, Neşet; “Anadolu’da Ahilik ve Bunun Kurucusu Ahi Evren”, Belleten, XLV, S.182,
TTK, Ankara 1982, s.423-436.
Çağatay, Neşet; “Fütüvvet-Ahi Müessesesinin Menşei Meselesi”, AÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi,
S.2-3, yeni Matbaa, Ankara 1952, s.61-84.
Çağatay, Neşet; Bir Türk Kurumu Olan Ahilik, TTK, Ankara 1997.
Çakmak, Muharrem; “Ahiliğin Dini-Tasavvufi Temelleri”, I, Ahi Evran-ı Veli ve Ahilik
Araştırmaları Sempozyumu I, G.Ü. Ahilik Kültürünü Araştırma Merkezi Yayınları,
Kırşehir 2005, s.249-260.
Çalışkan, Yaşar; M. Lütfi İldiz, Kültür, Sanat ve Medeniyetlerimizde Ahilik, Kültür Bakanlığı
Yayınları, Ankara 1993.
Demir, Ahmet; “Fütüvvet Teşkilatının Kökeni, Teşekkülü ve Türkiye Selçukluları’nın
Durumu”, Türkler, XII, YTY, Ankara 2002, s.387-389.
Demir, Ahmet; Anadolu Selçukluları Döneminde Fütüvvet ve Ahilik, Kırıkkale Üniversitesi
Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kırıkkale 1996 (YLT).
Ekinci, Yusuf; Ahilik, Talat Matbaası, İstanbul 2001.
Erker, Veysi; Bir Sivil Örgütlenme Modeli Ahilik,Berikan Basım, Ankara 2002.
Gül, Kemal Vehbi; Anadolu’nun Türkleştirilmesi ile İslamlaştırılması,Tolen Yayınları, İstanbul
1971.
Gülerman, Adnan; Sevda Taştekil, Ahi Teşkilatının Türk Toplumunun Sosyal ve Ekonomik
Yapısı Üzerindeki Etkileri, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 1993.
Güllü, Sabahattin; Sosyoloji Açısından Ahi Birlikleri,Ötüken Yayınları, İstanbul 1977.
Güllülü, Sabahattin; Ahi Birlikleri,Ötüken Yayınevi, İstanbul 1977.
Gündüz, Ahmet; “Beylikler ve Osmanlı Devleti’nin Kuruluşunda Ahilerin Siyasi ve Askeri
Yönü”, I. Ahi Evran-ı Veli ve Ahilik Araştırmaları Sempozyumu, GÜ Ahilik Kültürünü
Araştırma Merkezi Yayınları, Kırşehir 2005, s.456-466.
Heaton, Herbert; Avrupa İktisat Tarihi I, Çev. M. Ali Kılıçbay, İmge Kitabevi Yayınları,
Ankara 1985.
Kayaoğlu, İsmet; “Halife en-Nasır’ın Fütüvvete Girişi ve Bir Fütüvvet Buyruldusu”, AÜİFD,
XXV, Ankara Üniversitesi Basımevi, Ankara 1981, s.221-227.
Kocatürk, Saadettin; “Fütüvvet ve Ahilik”, C. XXI, Ahilik Bayramı Kongresi Tebliğleri,
Türkiye Esnaf ve Sanatkârlar Konfederasyonu Yayınları, Kırşehir 1984, s.13-47.
Köksal, M. Fatih; Ahi Evren ve Ahilik, Kırşehir Valiliği Kültür Hizmetleri, Kırşehir 2006.
Laıou, Angeliki E.; “The Agrarian Economy Thirteenth-Fifteenth Centuries”, EHB, Ed.
Angeliki E. Laiou, Vol.I, Washington 2002, s.348-355.
Munteanu, Luminita; “Ahilik-Ortaçağ’da Sosyal Düzen ve Dünya Temsili”, I. Uluslararası
Ahilik Kültürü Sempozyumu Bildirileri, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 1996, s.9195.
Sosyal Bilimler Dergisi / The Journal of Social Science, Yıl: 6, Sayı: 35, Mart 2019, s. 323-337
336
Yerli ve Millî Bir Esnaf Teşkilatı: Ahilik
Ocak, Ahmet Yaşar; “Fütüvvet” TDVİA, C. XIII, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul
1996, s.261-265.
Ocak, Ahmet; “Moğol Tahribatı Karşısında Ahilik Kültürü”, I. Uluslararası Ahilik Kültürü
Sempozyumu Bildirileri, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 1996, s.141-150.
Özaydın, Murat; “Fütüvvet ve Fütüvvet Ahlakı”, I, Ahi Evran-ı Veli ve Ahilik Araştırmaları
Sempozyumu II, G.Ü Ahilik Kültürünü Araştırma Merkezi Yayınları, Kırşehir 2005, s.
685-712.
Özyurt, Cevat; “Durkheim Sosyolojisinde Ahlaki Kontrol Sorunu”, Balıkesir Üniversitesi
Necatibey Eğitim Fakültesi Değerler Eğitimi Dergisi, 5 (13), Balıkesir 2007, s.95-121.
Runcıman, Steven; “Byzantine Tradeand Industry”, The Cambridge Economic History of
Europen, Ed. M. M. Postan, Vol. II, Cambridge 1987, s.138-150,
Taeschamer, Franz; “İslam Ortaçağında Futuvva Teşkilatı”, Çev. Fikret Işıltan, İÜİFM, XV,
İstanbul Ekim 1953- Temmuz 1954, s.8-15.
Teall, Jhon L.; “The Grain Supply of the Byzantine Empire, 330-1025”, DOP 13, Washington
1971, s.87-139.
Turan, Kemal; Ahilikten Günümüze Mesleki ve Teknik Eğitimin Tarihi Gelişimi, M.Ü. İlahiyat
Fakültesi Vakfı, İstanbul 1996.
Uçma, İsmet; Bir Sosyal Siyaset Kurumu Olarak Ahilik, İşaret Yayınları, İstanbul 2011, s 120.
Sosyal Bilimler Dergisi / The Journal of Social Science, Yıl: 6, Sayı: 35, Mart 2019, s. 323-337
337