e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi/Journal of Oriental Scientific Research (JOSR)
ISSN:1308-9633
Aralık 2020 Cilt:12 Sayı:4 (29) / December 2020 Volume:12 Issue:4 (29) Sayfa:1435-1457
OSMANLI SON DÖNEMİNDEKİ BAZI COĞRAFYA VE TARİH
KAYNAKLARINDA DİYÂR-I BEKR VİLAYETİNİN GENEL DURUMU
Cuma Karan*
Öz
Yağlıkçızâde lakabıyla meşhur olan Ahmet Rifat Efendi, Şemseddin Sâmi ve
Kolağası Ali Cevad Bey gibi bilginler, Osmanlı son döneminin (1839-1908) en
önemli coğrafya ve tarihçi müellifleri arasında yer alır. Aynı zamanda dönemin
önemli aydınları arasında kabul edilen bu müellifleri Osmanlı coğrafyasına yönelik
yazdıkları ansiklopedik eserleriyle önemli bir boşluğu doldurmuşlardır.
Günümüzde Osmanlı’nın hâkim olduğu coğrafya üzerine yapılacak çalışmalarda bu
iki müellif başvurulabilecek önemli kaynaklar arasında bulunmaktadır.
Yağlıkçızâde lakaplı Ahmet Rifat Efendi’nin yazdığı Lugat-ı Târihiyye ve
Coğrafiyye’si (I- VII, İstanbul 1299- 1300/1881-1882) ile Şemseddin Sâmi’nin
Kamûsü’l-A‘lâm’ı (I- VI, İstanbul 1306- 1316/1889- 1899) ve Osmanlı sınırları
içindeki coğrafî mevkiler için Kolağası Ali Cevad’ın hazırladığı Memâlik-i
Osmâniyye’nin Tarih ve Coğrafya Lugati (I- I V, İstanbul 1311/1893-1317/1899)
eserlerinde Diyâr-ı Bekr bölgesiyle ilgili yer ve isimler hakkında da önemli bilgileri
paylaşmaktadırlar. Müelliflerin eserlerinde bölgenin; sınırları, yerleşim yerlerinin
isim kökeni, tarihî ve coğrafî konumu, demografik yapısı, eğitim seviyesi, halkın
inanç durumu, yıllık toplanan vergiler ve burada yetişen ürünler hakkında geniş
bilgiler bulmak mümkündür.
Bu çalışmada mezkûr müellifler ve eserleri kısaca tanıtılacak; müelliflerin
eserlerinde Diyâr-ı Bekr Vilayeti’nin; tarihî, coğrafî, kültürel, sosyo-ekonomik,
demografik, inanç ve eğitim yapısıyla ile ilgili malumat aktarılacaktır.
Anahtar Kelimeler: Osmanlı Devleti, Diyâr-ı Bekr Vilayeti, Yağlıkçızâde Ahmet
Rifat Efendi, Şemseddin Sâmi, Ali Cevad
THE GENERAL STATE OF THE DİYARBEKİR PROVINCE IN SOME G
EOGRAPHICAL AND HISTORICAL SOURCES IN THE LAST OTTOMA
N PERIOD
Abstract
The scholars like Ahmet Rifat, known as "Yaglikcizade", Semseddin Sâmi and Ali
Cevad Bey take place among the important geographers and historians of the last O
ttoman period. At the same time, these writers who took place among the intellect
uals of the period had fulfilled an important mission by writing encyclopaedia. To
Article Types / Makale Türü: Research Article / Araştırma Makalesi
Received / Makale Geliş Tarihi: 02.10.2020, Accepted / Kabul Tarihi: 28.12.2020
Doi: https://doi.org/10.26791/sarkiat.804450
*
Karadeniz Teknik Üniversitesi İlahiyat Fakültesi İslam Tarihi ve Sanatları Bölümü,
cumakaran@hotmail.com, ORCID ID: https://orcid.org/0000-0001-9917-7903
Osmanlı Son Dönemindeki Bazı Coğrafya ve Tarih Kaynaklarında Diyâr-ı Bekr Vilayeti
day, they are still important writers for the new regional works in order to compare
with the past.
"Lugat-i Tarihiyye and Cografiyye" which had been written by Ahmet Rifat, know
n as Yaglikcizade, the work of Semseddin Sâmi "Kamusu'l-A'lam" and "History a
nd Geography Dictionary of Memalik-i Osmaniyye" which had been written by Ce
vad Bey for the geographical areas in Ottoman territory have included important in
formation about the places and names in the region of Diyâr-ı Bekr. In the works o
f these writers, it is possible to find information about the boundaries of the region
, the etymology of the names of places in the region, the historical and geographic
al position of places, the demographical structure of them, the level of education, t
he belief of the folk, the annual taxes and the local agricultural products.
This paper aims to provide comparative information about history, geography, cult
ure, education, economy, belief and socio-demographic structure of Diyâr-ı Bekr r
egion in addition to the introduction about the works of the writers above
Keywords: Ottoman Empire, Diyâr-ı Bekr province, Yağlıkçızâde Ahmet Rifat Ef
endi, Şemseddin Sâmi, Ali Cevad.
GİRİŞ
Tanzimat Dönemi, Osmanlı Devleti’nin batılılaşma konusunda en önemli
dönemlerinden biri olarak kabul edilir. 3 Kasım 1839’da ilân edilen Gülhane Hattı Hümâyunu ile duyurulan ve I. Meşrutiyet'in ilânıyla sona ermiş olan bu dönem,
Osman Devleti ve sonrasına etki eden önemli değişimleri içermiştir. Bu
değişimlerin başında, basın- yayında meydana gelen gelişmeler yer almaktadır.1
Bunlar içerisinde Avrupa tarzı ansiklopedik çalışmaların ortaya çıkması, kayda
değer bir gelişme olarak zikredilebilir. Avrupa ansiklopedilerinden faydalanılarak
hazırlanan bu eserlerin, o zaman için en çok dikkat çeken diğer tarafı, Avrupa’daki
benzer eserlerin eksik bıraktığı veya ehemmiyetsiz olarak yer verdiği Müslüman
coğrafyaya ait birçok bilgilere değer vermiş olmasıdır.2
Bu anlamda başta Yağlıkçızâde Ahmet Rifat Efendi (öl. 1895) olmak üzere,
Şemseddin Sâmi (öl. 1904) ve Kolağası Ali Cevad (öl. 1914) beylerin çalışmaları,
o gün olduğu gibi3 bugün de birçok konuda bize ışık tutacak mahiyettedir. Bu üç
müellifin, özelikle Osmanlının önemli bir bölgesini/vilayetini oluşturan “Diyâr-ı
Bekr”in merkezini ve ona bağlı yerleşim yerlerinin; tarihini, coğrafyasını, inanç ve
kültürel yapısını, hatta ithalat ve ihracatını o günün rakamlarıyla bize aktarmış
olmaları, bölge çalışmaları için büyük önem taşımaktadır. O dönemin koşullarıyla
bu müelliflerin verdiği bilgiler Diyâr-ı Bekr bölgesinin toplu bir resmini çekmemize
imkân sağlamaktadır. Bugün bölge üzerinde çalışma yapmak isteyenler için geçmiş
dönemlerin bilgileri ne kadar önemli ise, o dönemlerin bilgilerini bize ulaştıran bu
müelliflerin çalışmaları da o kadar önemlidir.
1
2
3
Ayhan Ceylan,” Tanzimat Dönemi Osmanlı Basım ve Yayınında Hukukî Düzenlemeler (18391876)”, Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları, 1, (2006), 146 vd.
Geniş bilgi için bk. Hüseyin Özkan, “Şemseddin Sâmi'nin Kâmûsu'l-A'lâm'ında ismi geçen
Osmanlı Dönemi şair ve yazarları (I. II. ve III. cildler)” Qafqaz University / Yurtdışı Enstitü,
(2012), 17
Bu çalışmalar, yazıldığı dönemin en önemli ansiklopedi çalışmaların ilk üçünü oluşturur. Bk
Levend, Şemseddin Sâmi, 38.
1436
Cuma Karan
Çalışmamızda öncelikle üç müellif ve eserleri kısaca tanıtılacak, sonra o dönemdeki
Osmanlı idarî yapısından bahsedilecek, son olarak da müelliflerin eserlerindeki
bilgilerden hareketle Diyâr-ı Bekr vilayeti ile ilgili bilgiler verilecektir.
1. MÜELLİFLER ve ESERLERİ
1.1. Yağlıkçızâde Ahmet Rifat Efendi (?- 1895)
İstanbul’da doğan ve Yağlıkçızâde4 lakabıyla bilinen Ahmet Rifat Efendi, dönemin
önemli ansiklopedi yazarı ve tarihçilerinden biri olarak kabul edilir. Şâbanzâde
ailesinden Ispartalı Mehmet Emin Efendi’nin oğludur. Çok küçük yaşta maliyeye
girmiş ve bu alanda yetişmiştir. Sırasıyla bahriye muhasebeciliği, idâre-i bahriye
reisliği, Girit defterdarlığı, İzmir vergi müdürlüğü, ıslahat komisyonu üyeliği,
Selânik defterdarlığı gibi önemli memuriyetlerden sonra emekli olmuştur. 1895 yılı
başlarında vefat eden Rifat Efendi, Fatih’te Emir Buharî Tekkesi’nde
defnedilmiştir.5
1882- 1883 yılları arasında yayımlanan Yağlıkçızâde Ahmed Rifat Efendi'nin
“Lugat-ı Târihiyye ve Coğrafiyye”6 isimli eseri, Türkçe olarak tamamlanmış ilk
ansiklopedi olması açısından ayrı bir önem taşımaktadır. Her biri yaklaşık 300'er
sayfalık yedi ciltten meydana gelen bu eserde, sadece tarih ve coğrafya konularına
değil, aynı zamanda icatlara, makinelere, fizik, kimya ve botanik gibi müspet
ilimlere de yer verilmiştir. Eserde başka yerlerde bulunmayan değişik bilgiler
vardır.7
1.2. Şemseddin Sâmi (1850- 1904)
1 Haziran 1850’de Yanya (Janinë) vilâyetinin Ergiri (Gjirokastra) sancağına bağlı
Pırmeti kazasının Fraşiri (Frashëri) köyünde doğmuştur. İlköğrenimine başladığı
Fraşiri’de Kalkandelenli Mahmut Efendi’den Arapça ve Farsça dersleri almış, 1871
yılında bulunduğu Yanya’da Zosimea Rum Lisesini bitirmiştir.8 Modern bir
öğretim programının uygulandığı bu okulda Latince, Rumca, İtalyanca ve Fransızca
öğrenmiştir. Müderris Yakup Efendi gibi bazı hocaların yanında Arapça ve
Farsçasını geliştiren müellif, bir süre Yanya Mektûbî Kalemi’nde görev almıştır.
Daha sonra 1872’te İstanbul’a giden Şemseddin Sâmi, Naim Fraşiri ile birlikte
Matbuat Kalemi’nde çalışmaya başlamıştır. Bu arada “Hadîka Gazetesi”nde yazılar
yazarak, Fransızca’dan çeşitli tercümeler yapmıştır. Matbuat alanındaki birçok
eserin yanı sıra, 1889-1898 yılları arasında tek başına hazırlayıp tamamladığı tarih,
coğrafya ve meşhur adamların yer aldığı ansiklopedisini “Kâmûsü’l- A‘lâm” adıyla
4
Bursalı Mehmet Tahir Bey bu müellifin ismini tam olarak şu şekilde verir: Rıf'at Ahmed Efendi
İbn-i Mehmed Emin “Yağlıkçı-Zade” bk. Bursalı Mehmet Tahir Bey. Osmanlı Müellifleri. Haz.
A. Fikri Yavuz& İsmail Özen. (İstanbul: Meral Yayınevi, 1972), 3/125.
5
Franz Babinger, Osmanlı Tarih Yazarları ve Eserler, çev. Coşkun Üçok (Ankara, Kültür Bakanlığı
Yayınları, 1992), 408. Geniş bilgi için bk. Abdulkadir Özcan, “Ahmet Rifat Efendi” Diyanet İslam
Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 1989), 2/130-131
6
Ahmet Rifat, Lugat ı Târihiyye ve Coğrafiye (Ankara: Bab-ı Ali İstanbul 1300/1881 ilk basım,
2004 Tıpkıbasım)
7
Bursalı Mehmet Tahir Bey, Osmanlı Müellifleri, 3/125; Babinger, Osmanlı Tarih Yazarları ve
Eserler, 408; Ayhan Aykut, “Ansiklopedi”, Diyanet İslam Ansiklopedisi (İstanbul: TDV
Yayınları, 1991), 3/ 223.
8
Levend, Şemseddin Sâmi, 40; Ömer Faruk Akün, “Şemseddin Sâmi” MEB İslam Ansiklopedisi
(İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1979), 11/412
1437
Osmanlı Son Dönemindeki Bazı Coğrafya ve Tarih Kaynaklarında Diyâr-ı Bekr Vilayeti
neşretmiştir.9 Şemseddin Sâmi, henüz verimli olabileceği bir yaşta iken 18 Haziran
1904’te vefat edip Erenköy’de Sahray-ı Cedit Mezarlığı’na defnedilmiştir.10
Şemseddin Sâmi’nin “Kâmûsü1-A'lâm”11 adlı meşhur tarih ve coğrafya
ansiklopedisi 1888 yılında yayımlanmaya başlandı. Başlangıç tarihinden itibaren
düzenli bir şekilde her on beş günde bir forma hâlinde çıkan ve on bir yılda
tamamlanan bu eserin her bir cildi 700-800 sayfa civarındadır. Toplamda altı ciltten
oluşan bu eser, umumî tarih, coğrafya ve meşhur adamlar ansiklopedisi olup
bilhassa İslam ve doğuya ait çok sayıda madde içerir. Müellifin “Kâmûsü1A'lâm”’ı, Bouillet’nin “Dictionna Universel d’historie et de Geographie” adlı
eserini örnek alarak hazırladığı söylenmektedir.12
Agâh Sırrı Levend, Şemseddin Sâmi adlı eserinde “Kâmûsü1-A'lâm”ı tanıtırken şu
bilgiyi vermektedir:
“Coğrafyaya yönelik bu eser, yerkürenin kıtalarını, devletlerini,
denizlerini, boğazlarını, adalarını, dağ ve ovalarını, nehir ve göllerini,
eski ve yeni kasaba ve köylerini kaydetti. Bu yerlerin konumını,
uzunluk ve genişliklerini, tarihi ve doğal yapılarını, nüfusunu, başlıca
mahsulât ve ihracatlar ürünlerine alfabetik sırayla bu eserde yer
verdi.”13
1.3. Kolağası Ali Cevad (? -1914):
Kolağası Ali Cevad'ın doğum yeri ve tarihi hakkında maalesef kesin bir bilgiye
sahip değiliz. Üsküdarlı olup Harbiye Mektebi’nden mezun olduktan sonra
İstanbul’daki askerî mekteplerde muallimlik yaptığı bilinmektedir. Daha sonra
Bursa Redif Alayı kaymakamlığına tayin edilmiş ve II. Meşrutiyet’ten sonra kısa
süreliğine sürgüne gönderilmiştir. Bu süre içerisinde Osmanlı coğrafyasına ve
tarihine ilişkin çok önemli eserleri yazmıştır. Tarih ve coğrafyaya ilişkin eserleri
günümüzde de sıkça başvurulan önemli kaynaklar arasında yer almaktadır. 1914
tarihinde memleketinde vefat ederek Karacaahmet Mezarlığına defnedilmiştir14.
1893- 1899 arasında dört küçük cilt (1212 sayfa) olarak yayımlanan Kolağası Ali
Cevad'ın “Memalik-i Osmaniyye'nin Tarih ve Coğrafya Lugati” adındaki
ansiklopedisi o dönemin günümüze ışık tutan önemli eserlerinin başında
9
Eserleri hakkında geniş bilgi için bk. Levend, Şemseddin Sâmi, 55 vd.
Abdullah Uçman, “Şemseddin Sâmi”, Diyanet İslam Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları,
2010), 38/520-23; Şemseddin Sâmi’nin hayatı hakkında geniş ve önemli bilgiler veren Agâh Sırrı
Levend Şemseddin Sâmi adlı eserinde vefatı ile ilgili de şu bilgiyi paylaşır: Ömrünün sonuna dek
Teftiş-i Askerî Komisyonu'ndaki görevinde kalmış ve bu görevinden aylık almakla birlikte, II.
Abdülhamid tarafından evinde "ikamete memur" edilmiştir, önceleri ara sıra sokağa çıktığı ve
dostlarıyla misafirlerini evinde kabul ettiği halde, 1899'da bu da yasak edilmiş, hatta kızı Sâmiye
Hanım 1901'de Reşit Bey'le nikâhlanırken, nikâhta ancak imamla iki şahidin bulunmasına izin
verilmiştir. Sâmi 1904 (4 Haziran 1320) cuma günü ölmüş, cenazesi 6 Haziran Pazar günü
kaldırılarak Erenköy’ündeki mezarlığa gömülmüştür. 1968'de Sâmi’nin kemikleri Feriköy'de
hazırlanmış olan yeni aile kabristanına taşınmıştır. Levend, Şemseddin Sâmi, 44-45.
11
Şemseddin Sâmi, Kâmûsu’l A’lâm (İstanbul: Mihran Matbaası, 1889-1898) Bu eser hakkında
geniş bilgi için bk. Levend, Şemseddin Sâmi, 83-85.
12
Bu eser hakkında geniş bilgi için bk. Levend, Şemseddin Sâmi, 83-85; Aykut, “Ansiklopedi”,
Diyanet İslam Ansiklopedisi, 3/223.Ayrıca bk. Bursalı Mehmet Tahir Bey, Osmanlı Müellifleri,
3/145.
13
Levend, Şemseddin Sâmi, 83.
14
Bursalı Mehmet Tahir Bey, Osmanlı Müellifleri, 3/39; Franz Babinger ölüm tarihini 30 Kasım
1913 olarak verir. Bk. Babinger, Osmanlı Tarih Yazarları ve Eserleri, 432.; Ezel Erverdi (ed.),
Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi, (İstanbul: Dergâh Yayınları, 1990), 1/111.
10
1438
Cuma Karan
gelmektedir. İki bölümden oluşan bu eserin üç ciltlik birinci bölümünde, o devirde
Osmanlı idaresi altında bulunan yerleşim merkezlerinin tabiî, beşerî ve iktisadî
coğrafyası ile idarî yapısı hakkında kısa bilgiler yer almaktadır. Eserin ikinci
bölümü (dördüncü cilt) Osmanlı devlet adamları ve şairlerinin biyografilerine
ayrılmıştır.15
2. OSMANLI’DA İDARÎ SİSTEM
Osmanlı Devleti ilk zamanlarda Sancak denilen yönetim birimlerine ayrılmıştı. Bu
sancaklar, sancak beyleri tarafından yönetiliyordu. I. Murad zamanında eyalet
sistemine geçilmiştir. Sancakların birleşiminden Eyalet veya beylerbeyliği
oluşuyordu. İlerleyen dönemlerde idari yapı değişmiştir. II. Mahmut döneminden
itibaren özellikle de Tanzimat sonrasında taşra yönetiminde köklü değişikliğe
gidildi. İlk olarak 1842 yılında köy ve sancak arasında kazalar kurularak idari
taksimat eyalet, sancak, kaza ve köy şeklini alırken,16 1864 yılında ise Fransız taşra
yönetim tarzı örnek alınarak vilayet sistemine geçilmiştir. 1913 yılında yapılan son
düzenleme ile de idarî taksimat vilayet, sancak, kaza, nahiye ve köy şeklini almıştır.
Bu yeni düzende bazı yerleşim birimlerine müstakil sancak hüviyeti verilmiştir.17
Osmanlı Devleti’nin idarî yapısı iç ve dış şartlara göre zaman zaman değişmiştir.
“Vilâyet” tabirinin bu süreçte değişik idarî birimleri ifade ettiği şu üç dönemde
görülmektedir. Bunlar, Beylerbeyliği Sistemi dönemi (1326–1591), Eyalet Sistemi
dönemi (1591–1864) ve Vilayet Sistemi dönemi denilen (1864-1922) yılları
arasındaki dönemdir.18 Vilayet tabiri Osmanlı’da değişik zamanlarda, bazen sancak,
bazen kaza gibi farklı konumlarda da kullanılmıştır. Çalışmamızın başlığında
kullandığımız “Diyâr-ı Bekr Vilayeti” tabiri, o dönemde Osmanlı idari sistemin
içindeki en büyük yapı anlamındadır.”19
3. ÜÇ MÜELLİFİN ESERLERİNDE DİYAR-I BEKR
Müelliflerden Şemseddin Sâmi ve Ali Cevad Diyâr-ı Bekr’i kent, sancak ve vilayet
olarak ele alırken, Ahmet Rifat Efendi, bölgenin yapısı hakkında çok detaya
girmemiştir.
3.1. Diyâr-ı Bekr’in ( )دﯾﺎرﺑﻜﺮİsmi ve Konumu
Diyâr-ı Bekr ismiyle ilgili olarak bu üç müelliften Ali Cevad bilgi vermemesine
karşılık, Rifat Efendi eski ismine bir cümle ile atıfta bulunmuş, konuyla ilgili geniş
bilgiyi Şemseddin Sâmi vermiştir.
Şemseddin Sâmi, Diyâr-ı Bekr isminin Fırat ve Dicle arasındaki geniş Cezire
bölgesinin Kuzey bölümüne özgü bir isim olduğunu, Arapların İslamiyet’ten önce
15
Bursalı Mehmet Tahir Bey, Osmanlı Müellifleri, 3/30; Aykut, “Ansiklopedi”, Diyanet İslam
Ansiklopedisi, 3/ 223.
16
Bu dönemin idari taksimatı ilgili geniş bilgi için bk. Yılmazçelik, İbrahim. “XVIII. Yüzyıl ile
XIX. Yüzyılın İlk Yarısında Diyarbakır Eyaletinin İdari Yapısı ve İdari Teşkilatlanması”, Tarih
Araştırmaları Dergisi, 18/29 (1996), 217-232.
17
Geniş bilgi için bk. Sadık Fatih Torun, “Son Dönemde Osmanlı İmparatorluğu’nun İdari
Taksimatı”, Türk & İslam Dünyası Sosyal Araştırmalar Dergisi (TİDSAD), 14 (Aralık 2017), 85110.
18
Iasha Bekadze, “Osmanlıda Kullanılan Vilâyet Tabiri Üzerine”, Karadeniz Uluslararası Bilimsel
Dergi, 36/36, (2017), 240-268; Geniş bilgi için bk: Kılıç, Orhan, “XVIII. Yüzyılın İlk Yarısında
Osmanlı Devleti’nin Eyalet ve Sancak Teşkilatlanması “, Yeni Türkiye, Sayı: 31 (Ankara: Ocak
2000), 442-459.
19
Vilayet tabirinin kullanıldığı anlamlar ile ilgili bk. Bekadze, “Osmanlıda Kullanılan Vilâyet Tabiri
Üzerine”, 244 vd.
1439
Osmanlı Son Dönemindeki Bazı Coğrafya ve Tarih Kaynaklarında Diyâr-ı Bekr Vilayeti
Cezire’ye gelip yerleştiklerini ve buralarda bazı küçük devletler kurduklarını
söyler. Ayrıca Bekir b. Vail kabilesinin Cezire’nin dağlık ve yüksek Kuzey
bölümüne yerleştiklerinden bunlara atfen bu yörenin “Diyâr-ı Bekr” adıyla
adlandırıldığını ve buranın merkez şehrinin ise “Amid” olduğunu ifade eder.”20
Ayrıca müellif, Diyâr-ı Bekr Vilayeti’nin güneybatıdan Halep, kuzeybatıdan
Ma’muretü’l- Aziz (Elazığ), kuzeyden Erzurum, kuzeydoğudan Bitlis ve Van,
güneydoğudan Musul illeriyle, güneyden de bağımsız yönetilen Zor sancağıyla
çevrili olduğunu, yüz ölçümünün 46.800 kilometre kare, nüfusunun da 471.462
kişi21 olduğunun bilgisini nakleder.
Ahmet Rifat Efendi ise isimle ilgili olarak; “Diyâr-ı Bekr şehrine
mukaddimen Amid denilir.”22 bilgisiyle yetinir.
3.2. Tarihçesi
Diyâr-ı Bekr bölgesinin tarihi gerek İslam gerek Hıristiyanlık gerekse milattan
önceki medeniyetlerin tarihi açısından oldukça önemlidir. Zira bu bölge, iki büyük
dinin mensuplarının uzun süre kaldıkları, kendilerine ait eserler bıraktıkları bir
bölgedir. Ahmet Rifat Efendi, şehrin tarihçesiyle ilgili kısa bir iki cümle ile bilgi
verirken, Ali Cevad ise bu konuda hiç bilgi vermez. Rifat Efendi; “Bu şehrin
defalarca yıkılıp tekrar yapıldığını, Acemlerin ve Rumların istilasından sonra
347/957 tarihinde Müslümanların eline geçtiğini söyler.”23
Şemseddin Sâmi ise birçok alanda olduğu bu konuda da tarihi süreci özetler. Şehrin
tarihçesini milattan öncesinden alıp, Müslümanların fethi ile beraber Abbasiler
(750- 1258), Büveyhîler (932- 1062), Hamdânîler (905- 1004), Mervânîlar (9831085), Artuklular (1102-1409), Moğolların Anadolu’yu istilasından sonra24 bölgeyi
etkisi altına alan Karakoyun ve Akkoyunlarla beraber Safevi, Şah İsmail ve
Yavuz’un bölgedeki hâkimiyetinden, Kürt beylerinin Yavuz Sultan Selim’e olan
desteğinden bahseder. Müellif bu süreci kısaca şu şekilde özetler:
Diyâr-ı Bekr kenti, o yörede hükümet süren Eşkani kralları tarafından
kurulduğu sanılır. Çivi yazısıyla yazılmış bazı eserler de vardır. Daha
sonra Sasanilerin eline geçip, bir hayli zaman İranlılarla Rumlar
arasında savaş ve çatışma alanı olmuş ve birkaç kez Rum
İmparatorluğu’nun eline geçmiştir. Kostantiniyye imparatorlarından II.
Kostantin buranın surunu yaptırmış ve sonra Şahpur tarafından ele
geçirilmiş ise de tekrar Rumların eline geçerek Justinyanus tarafından
suru ve istihkâmları tamamlanmıştır. Hz. (Ömer)Faruk’un halifeliği
zamanında Cezire Fatihi İyâz b. Ganm tarafından kuşatılmış, ancak
kuşatmasının uzaması nedeniyle Şam fetihleriyle uğraşan Hâlid b.
20
Şemseddin Sâmi, “Diyâr-ı Bekr”, Kâmûsü’l A’lâm, 3/2202.
Şemseddin Sâmi, “Diyâr-ı Bekr”, Kâmûsü’l A’lâm, 3/2202.
22
Ahmet Rifat, Rifat, “Diyâr-ı Bekr”, Lugat ı Târihiyye ve Coğrafiye, 3/258.
23
Ahmet Rifat, Rifat, “Diyâr-ı Bekr”, Lugat ı Târihiyye ve Coğrafiye, 3/257.
24
Otrar Faciası’ndan sonra Moğollar, İslâm dünyasına saldırmış ve birçok İslâm beldesini yıkıp yok
etmişlerdir. Kendilerine karşı direnen her kim varsa hepsini katletmişlerdir. Aktarıldığına göre
sadece Âmid ve çevresinde on beş bin civarında insan şehit etmişlerdir. Detaylar için bk.
Abdulkerim Öner, “Moğolların Diyarbakır ve el-Cezire Bölgesi’nde Yaptıkları Zulümler Üzerine
Bir İnceleme”, İlkçağlardan Osmanlıya Diyarbakır, (İstanbul: Ensar Yayınları, 2018), 322.
21
1440
Cuma Karan
Velîd’in 11/632 yılında25 yardıma gelmesiyle feth olunarak İslam
ülkeleri arasına alınmıştır.
Abbasiler zamanında Diyâr-ı Bekr uzun sure Büveyhîoğullarının26
hükümdarları arasında baş gösteren çatışmalara meydan olup bir süre
Hamdanoğullarına27 merkez olduktan sonra hicri 380 yılında “Âl-i
Mervan” adıyla kurulan küçük Kürt devletine28 sonra da Artuklu
devletinin bir koluna merkez olmuştur. Moğol istilasından sonra
Karakoyunlu ve Akkoyunlu devletlerinin birer süre hüküm sürdükleri
Diyâr-ı Bekr daha sonra Şah İsmail-i Safevi tarafından ele geçirilmiştir.
Çaldıran galibiyeti üzerine Kürt beyleri Yavuz Sultan Selim Han
hazretlerine sığınıp kenti teslim etmişler ve o zamandan beri Devlet-i
Aliyeyi Osmaniye’nin yönetiminde bulunmuş ve Diyâr-ı Bekr adıyla
kurulan yeni vilayetin merkezi olmuştur.29
3.3. Fizikî ve Coğrafî Yapısı
Diyâr-ı Bekr’in fizikî ve coğrafî yapısı ile ilgili, üç müellif de meseleyi farklı
açılardan değerlendirip değişik bilgiler vermişlerdir:
Ahmet Rifat Efendi Diyâr-ı Bekr’in fizikî yapısıyla ilgili şöyle bilgi verir:
“Osmanlı’nın Asya kıtasındaki şehirlerinden gayet güzel bir şehir olup,
Dicle nehrinin sağ tarafında kurulmuş aynı zamanda bir vilayet
merkezidir. Yüksek ve 72 kaleli30 bir sur daire şeklinde etrafını çevirir.
Bu surun Romalılar tarafında inşa edildiği söylenir. Vilayet olarak
Diyâr-ı Bekr, Küçük Ermenistan’ın ve Mezopotamya’nın kuzeyine
düşer. Aynı zamanda Arz-ı Rum ve Sivas, doğu güney ve batısında ise
Halep ve Musul vilayetleriyle sınırlıdır. Vilayetin uzunluğu 328 km,
genişliği ise 169 km’dir.”31
Şemseddin Sâmi ise Diyâr-ı Bekr şehrini hem kent olarak hem de sancak olarak ele
alır. Diyâr-ı Bekr kenti hakkında verdiği şu bilgiler kent tarihi açısından önemlidir:
Denizden 626 metre yükseklikte yer alan, çok eski ve meşhur olan bu
kentin asıl adı “Amid” olup, binaları kara taştan yapılmış, siyah bir
manzara gösterdiği için de kendisine “Kara Amid” demekle meşhur
olmuştur. Kent, Dicle’nin batı kıyısından yarım saatlik uzaklıkta yer
alır. Güzel bahçeleriyle donanmış olan kent, iki yüksek surla çevrili
olup, dört kapısı, birçok burcu ve içinde de iç kalesi vardır. Dış surun
25
Bu tarihte bir yanlışlık olmalıdır. Zira fetih tarihi hicri 19 yıllarıdır. Hiçbir tarihçi buranını fethini
hicri 11 tarihini söylememiştir. Çünkü hicri 11 yılında hala Hz. Ebu Bekr halifedir. Diyâr-ı Bekr’in
fethi hakkında müstakil çalışma için bk. Cuma Karan, Diyâr-ı Bekr ve Müslümanlarca Fethi
(İstanbul: Ensar Yayıncılık, 2011)
26
932-1062 yılları arasında İran ve Irak’ta Deylem bölgesinde hüküm süren Büveyhîoğullarıdır.
(Geniş bilgi için bk: Hasan İbrahim Hasan, İslam Tarihi, çev. Heyet. İstanbul: Kayıhan Yayınları,
ts.), 3/389 vd.
27
905-1004 yılları arasında Musul ve çevresiyle Kuzey Suriye’de Musul ve Halep Hamdânîleri
şeklinde hüküm sürmüş, Beni Tağlib kabilesinden gelen bir Arap hânedanı. (Geniş bilgi için bk:
H.İbrahim Hasan, İslam Tarihi, 4/11-18.6.
28
Bad b. Dostık tarafından 985 tarihinde bugünkü Silvan’ı merkezine alarak kurulmuş bir Kürd
beyliğidir. Geniş bilgi için bk: İbnü’l-Ezrak el-Farki, Tarih-i Meyyâfârikîn, Tahkik: K. Faruk-Y.
Baluken (İstanbul: Nûbihar Yayınları, 2014), 453-455.
29
Şemseddin Sâmi, “Diyâr-ı Bekr”, Kâmûsü’l A’lâm., 3/2203.
30
Kalelerden kasıt Surlardaki Burçlar olmalıdır.
31
Ahmet Rifat, “Diyâr-ı Bekr”, Lugat ı Târihiyye ve Coğrafiye,3/258.
1441
Osmanlı Son Dönemindeki Bazı Coğrafya ve Tarih Kaynaklarında Diyâr-ı Bekr Vilayeti
çevresi sekiz km uzunluğundadır. Dışarıdan manzarası pek güzel olan
kentin, üstünde ise güzel görünümlü bazı yerleri varsa da içeride
sokakları dar ve evleri siyah taştan yapıldığı için hayli sıkıcıdır. Eski
hükümet konağı Dicle vadisinden 100 metre yüksekte olan bir kayanın
üzerinde bulunup gerek konum ve manzaraca gerek mimari ve
süslemelerde Diyâr-ı Bekr binalarının en birincisi sayılamaya değerse
de pek yıkık ve o nedenle de terk edilmiş durumdadır. İç kalenin içinde
Romalılar ile Rumlar zamanından kalma iki tapınak bulunmuş olsa da
bugün, bunlardan biri silah deposuna, diğeri de kutsal camiye
çevrilmiştir.32Havası yazın fazla sıcak, kışın da tersine pek soğuktur.
Surun yüksekliği havanın cereyan etmesine engel olduğundan, kentin
içindeki birçok süprüntü yığınlarıyla beraber temizliğe de dikkat
edilmediğinden havası temiz değildir. 33
Diyâr-ı Bekr vilayeti hakkında bu genel coğrafî bilgilerden sonra Şemseddin Sâmi
Diyâr-ı Bekr Sancağı hakkında ise şu malumatları aktarır:
Adaşı olduğu ili oluşturan üç sancaktan biri yani merkez sancak ilinin
sınırıyla mahduttur. Büyük bölümü Dicle havzası içinde, yalnız güneybatı
bölümü Fırat havzasında bulunur. Yüz ölçümü 17.520 km2 olup 13.692 km2
tarıma elverişlidir. 3286 km2 dağlık, 552 km2 ormanlıktır.34
Kolağası Ali Cevad ise o dönemde Diyâr-ı Bekr’i genel hatlarıyla şöyle anlatır:
Cezire/Mezopotamya’nın kuzeyinde yer alan Diyâr-ı Bekr, kuzeyinde
Arz-ı Rum (Erzurum) kuzeydoğusunda, Bitlis ve Van, güneyinde Zor
Sancağı, güneybatısında Halep ve Ma’muretü’l Aziz (Elâzığ) ile
çevrilmiştir. Toplam alan; 38.600 km2 olan arazinin 26.494 km2’si
ziraata müsait olmayan alandır. Vilayetin arazisi çoğunlukla dağlık ve
sinekistan (bataklık), Mardin sancağının güney kısmı ise çöldür.
Vilayetin kuzeyinde Akdağ ve Şa’bani dağları yer alırken,
güneydoğusunda Karacadağ, doğusunda ise Turabdin35 sıra dağları yer
32
Şemseddin Sâmi, “Diyâr-ı Bekr”, Kâmûsü’l A’lâm., 3/22023.
Şemseddin Sâmi, “Diyâr-ı Bekr”, Kâmûsü’l A’lâm, 3/2202.
34
Şemseddin Sâmi, “Diyâr-ı Bekr”, Kâmûsü’l A’lâm, 3/2207.
35
Turabdinin sınırları ve tarihi yapısı için bk. Hans, Hollerweger, Turabdin, Österreich 1999.
33
1442
Cuma Karan
almaktadır. Vilayetin en mühim nehirleri ise Dicle ve Fırat ve bunlara
dâhil olan sulardır.36
3.3.1. Arazi Yapısı
Şemseddin Sâmi bölgenin arazi yapısının genellikle dağlık ve arızalı olduğunu ve
dağların başlıca üç sıradağlara ayrıldığını söyler. Bunlar;
Birincisi, Toros büyük sıradağlarından başlayıp ilin kuzey bölümünde bulunan ve
Fırat Vadisi'ni Dicle Havzası'ndan ayıran Akdağ sıradağlarıdır ki, güneybatıya
doğru uzanarak Ma’muretü’l Aziz iline girer ve Mihrap Dağı adıyla ilin içinde bir
kol salar.
İkincisi de Karacadağ sıradağıdır ki, kuzeybatıdan güneydoğuya doğru uzanır. Bu
dağ sırası Dicle Havzası'nı Fırat Havzası'ndan ayırır ve güney etekleri ilin güney
sınırlarını oluşturur.
Üçüncüsü ise ilin güneydoğu bölümünde yine kuzeybatıdan güneydoğuya uzanan
ve yine söz konusu iki ırmağın havzasını ayıran Tur'abidin sıradağlarıdır ki bunlar
Mardin Dağları olarak da bilinir.37
3.3.2. Nehirleri
Şemsettin Sâmi, vilayetin güney ve güneybatısında yer alan Siverek, Derik ve
Nusaybin ilçelerinin Fırat havzası içinde; vilayetin geri kalan büyük bölümünün ise
Dicle havzası içerinde yer aldığını, Fırat’ın Ma’muretü’l- Aziz ile Diyâr-ı Bekr
arasında sınır çizdiğini, güneyde yer alan Cerceb, Zertman ve Çağçağa adında üç
çay Zor Sancağında birleşip, Fırat'ın en büyük kolu olan Habur Irmağı'nı
oluşturduğunu, Dicle Nehrine dökülen ırmakların ise kuzeyden Zeyne, Hazur,
Çatlatis ve Batman, güneyden de Karasu ve Aksu ile diğer küçük ırmaklar olduğunu
söyler.38
3.3.3. Ulaşım
Diyâr-ı Bekr’i önemli hâle getiren unsurlardan biri de ulaşım açısından bulunduğu
konumudur. Bölgenin o dönemdeki ulaşımı ile ilgili olarak Şemseddin Sâmi şunları
söyler:
“Vilayetin tesviye edilmiş şoseleri toplam olarak 329 kilometre
uzunluğundan ibaret olup, iki ana yoldan oluşur. Bunlardan; biri
Samsun'dan Bağdat’a giden ana yolun bir bölümünden ibaret olup, ilin
kuzeybatı sınırlarından Ergani, Diyâr-ı Bekr ve Mardin'den geçerek
Nusaybin'e kadar ulaşır. 226 kilometre uzunluğunda olan bu yol
Samsun'dan Amasya, Tokat, Sivas ve Harput’tan geçerek gelen yolun
devamı olup, Nusaybin'e kadar az çok tesviye edilmişse de Musul ve
Bağdat illeri içinde olan devamı henüz yapılmamıştır.
İkinci yol Diyâr-ı Bekr'den Urfa, Birecik ve Halep’ten geçerek
İskenderun'a ulaşacak ana yoldur. Bunun da Diyâr-ı Bekr'den Siverek'e
ve ilin güneybatı sınırına dek olan 103 kilometreliği tesviye olunmuşsa
da henüz Halep ilindeki tesviye olunmamış bölümüyle
birleşememiştir.”39
36
Ali Cevad, Rifat, “Diyâr-ı Bekr”, Memâlik-i Osmâniyye’nin Târih ve Coğrafya Lugatı, 400.
Şemseddin Sâmi, “Diyâr-ı Bekr”, Kâmûsü’l A’lâm, 3/2202.
38
Şemseddin Sâmi, “Diyâr-ı Bekr”, Kâmûsü’l A’lâm, 3/2203.
39
Şemseddin Sâmi, “Diyâr-ı Bekr”, Kâmûsü’l A’lâm, 3/2206.
37
1443
Osmanlı Son Dönemindeki Bazı Coğrafya ve Tarih Kaynaklarında Diyâr-ı Bekr Vilayeti
Şemseddin Sâmi’nin karayolu ulaşımı açısından vermiş olduğu bu bilgiler, nehir
taşımacılığına işaret etmesi açısından da önemli veriler sunmaktadır.
Dicle Irmağı da Diyâr-ı Bekr ile Musul arasında bir yol niteliğinde olup kelekle40
gidilirse de hızlı akışları ile inişleri çok olduğundan, bu yol pek zahmetli ve
tehlikelidir.41
3.4. Ekonomik Durum
Bölgenin ekonomik durumu hakkında her üç müellif de bilgi vermişlerdir. Kimisi
kısa ifadeler ile yetinirken kimisi de detay bir şekilde verilerle bölgenin ekonomisi
hakkında geniş bilgi vermişlerdir. Bölgenin ekonomik durumunu; endüstri, ticaret
ve zanaat ile ziraat ve hayvancılık başlıkları altında toplamak mümkündür.
3.4.1. Endüstri, Ticaret ve Zanaat
Diyâr-ı Bekr bölgesindeki ticaret, endüstri ve zanaatla ilgili her üç müellif de hayli
bilgiler vermiştir.
Ahmet Rifat Efendi, bölgede birçok yer altı madeninin mevcudiyetine rağmen, bu
madenlerin çıkarılmayı bekleyen, terk edilmiş halde olduğunu şu sözleriyle ifade
etmiştir:
“Mütenevvi birçok madeni varsa da metruk hükmündedir. Etrafında
esmar-ı nefise yetiştirilir. Sufi (Yün), Pamuk, İpek kumaşların enva’ ve
her nev’ metbağ ve sofraya müteallik eşya yapılıyor.”42
Şemseddin Sâmi ise şehrin endüstri, zanaat ve ticaret ile ilgili olarak şu malumatları
aktarır:
“Diyâr-ı Bekr’de günümüzde hayli zanaatlar uygulanarak ipek ve
pamuktan dokuma, ünlü dericilik, bakırdan çeşitli kaplar, şişe ve
çömlek yapılır. 28 sepetçilik yeri, 21 kumaş işleme yeri 30 boyahane, 9
şişeci ve 10 çömlekçi iş yeri bulunduğu gibi evlerde de ipek böceği
yetiştirilip hayli koza dahi çıkarılır.”43
Aynı müellif şehrin ekonomik durumu noktasında da bulunduğu konuma dikkat
çeker:
“Bu kent Karadeniz ile Akdeniz ve Basra Körfezi arasında olup Samsun
ve İskenderun Bağdat ve Basra yollarının yol kavşağında yer aldığından
ticari önemi pek büyüktür. Şimdiki durumda yolların istenilen durumda
bulunmamasıyla birlikte hayli ticaret yapılır. Bahçelerinde güllerle
hurma, portakal ve limon gibilerinden başka çeşitli meyveler de elde
40
Kurutulmuş olan hayvan derilerinin yüzdürülmesiyle, deriden yayıkların şişirilip üzerinde kurulan
tahta sal. Dicle ve Fırat nehri üzerinde yapılan bu taşımacılığın geçmişi oldukça eskidir. Geniş
bilgi için bk. Cuma Karan, Diyâr-ı Bekr Bölgesinde Toplum ve Ekonomi (İslam fethinden
Hamdânîler'e kadar/639-905) (Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi,
2016), 187 vd.
41
Şemseddin Sâmi, “Diyâr-ı Bekr”, Kâmûsü’l A’lâm, 3/2204.
42
Ahmet Rifat, “Diyâr-ı Bekr”, Lugat ı Tarihiyye ve Coğrafiye, 3/257-258.
43
Şemseddin Sâmi, “Diyâr-ı Bekr”, Kâmûsü’l A’lâm, 3/2206
1444
Cuma Karan
edilir. Dicle’nin iki kenarındaki bahçelerden tanesi 50 okkalığa44 kadar
karpuz ve 20 okkalığa kadar da kavun elde edilir.”45
Kolağası Ali Cevad ise şehrin ihracat ve ithalatıyla ilgili daha net ve geniş bilgileri
1309/1891 senesindeki vilayetin salnamelerinde yer alan ihracat ve ithalat verileri
ışığında tablo halinde şu şekilde verir:46
Vilayetin ticaret nokta-ı nazarında ehemmiyeti ziyade ise de vesait-i
nakliyenin yetersizliği ve iskelelere uzaklığı hasebiyle istidad-ı
bahriyesi kadar terakki edememiştir. Ahvali ticariye hakkında bir fikr-i
icmali hâsıl etmek üzere vilayetin 1309/1891 senesinde ihracat ve
ithalatı hakkında vilayet salnamesinde görülen istatistiki malumat bervech-i zir (aşağdaki tabloda) derc ve tahrir kılınmıştır:
İhracat: (Osmanlı Lirası cinsinden)
Keçi ve derisi: 14.300
Bayağı (yün): 62.000
Akmeşe: 2.210
Filk (Parça?): 6.695
Kereste: 1.100
Marni?: 12.750
Buğday: 22.000
Demğ: 2.900
Eşyâ-i mütenevviʻa: 7.700
Culud: 2.875
Toplam ihracat: 22.378
İpek kozası ve kalçi başı: 850
İthalat: (Osmanlı Lirası cinsinden)
Kürk i’malinde salih
İplik: 50.000
Hayvan postu: 3.750
Bez: 13.970
Toplam: 91.720
Basma:50.000
Lira-ı Osmanî
Kala ve Nişadır: 1.475
Vilayet-i saireye: 12.045
Civid?: 4.400
Badem: 1.670
Camus Derisi: 1.300
Eşyâ-i mütenevviʻa: 660
Petrol Gazı: 9.900
Yekûn: 94.050
Kahve: 9.000
Koyun ve keçi: 38.800
Şeker: 9.000
Yağ: 18.750
Çuğa ve saire: 8.800
İnek ve Öküz: 330
Kibrit: 2.200
Bakır: 10.240
Kâğıt: 2.200
Pirinç: 14.300
Toplam: 91.720
44
1 Okka; 1 kğ 283 gramdır. Eski ağırlık ölçülerinden “kıyye” ile aynıdır. (Geniş bilgi için bk.
Cengiz Kallek, “Okka”, Diyanet İslam Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 2009), 33/339.
45
Şemseddin Sâmi, Kâmûsü’l A’lâm, 3/2203
46
Ali Cevad, “Diyâr-ı Bekr”, Memâlik-i Osmâniyye’nin Târih ve Coğrafya Lugatı, 400-401
1445
Osmanlı Son Dönemindeki Bazı Coğrafya ve Tarih Kaynaklarında Diyâr-ı Bekr Vilayeti
Lira-ı Osmanî: 120045
Vilayet-i Saireden:
Kundura ve kereste: 2.400
Sabun Halep Vilayetinden: 6.000
Fes: 2.100
Manisa Halep ve Ma’muretü’l
Demir Çivi: 2.200
Aziz Vilayetlerinden: 4400
Bakır: 2.750
Ağnam, Arz-ı Rum ve
Yazma: 700
Bidlis Vilayetlerinden: 7.700
Fanila: 500
Tuz, Bitlis’ten 10.000
Mücevherat: 1.100
Eşyâ-i mütenevviʻa: 6.600
Emtia-i İraniye: 2.420
Yekûn:
18,431547
Eşyâ-i mütenevviʻa: 15.400
Yekûn: 19,4615
Bölgede madenlerin çokluğuna dikkat çeken Şemseddin Sâmi bu madenlerden o
dönemde; yalnız Ergani sancağındaki bakır madeniyle Palu ilçesinde bulunan Kıloşin
bakır madeni ve Ergani ilçesinde bulunan nikel kükürdü çıkarılmakta olduğunu, Silvan
ilçesinin Hazzo (Kozluk) köyünde ve Cizre ilçesinin Harput köyünde de kömür madeni
bulunduğu halde çıkarılmadığını; vaktiyle gümüş ve altın madenleri dahi çıkarılırken,
şimdi bu değerli madenlerin elde edilmediğini; Lice ilçesinde bir tuz madeni bulunduğu
ve bundan yılda 250.000 kıyye kadar tuz çıkarıldığını, ilde tüketilen tuzun büyük
bölümünün ise Siirt sancağından getirildiğini nakleder.48
Aynı müellif Diyâr-ı Bekr ilinde, özellikle Diyâr-ı Bekr ve Mardin şehir merkezinde
yoğunlaşmış şekliyle zanaat ve sanayi mamullerinin bolca yer aldığını söyleyerek bu
konuda şu bilgileri paylaşır:
“Pamuktan çitari (kumaş) ve manuse? ile çeşitli bezler, ipekten kutni, yünlü
ve diğer kumaşlar yünden de halı, kilim, seccade, şal, aba vesaire dokunur.49
Meşin, (tabaklanmış keçi derisi olan) sahtiyan ve kösele de yerel sanayi
üretimin başlıcalarındandır. Kuyumculuğa ilişkin altın ve gümüşten pek güzel
şeyler yapıldığı gibi, (ince gümüş tel denilen) sırmacılık ve (at takımı
malzeme yapımcılığı olan) saraçlık sanatları da pek ileridedir. Ayrıca kızlar,
ipek ve sırmadan güzel nakışlar ve oymalar yaparlar. Bakırdan kaplar, demir
ve çelikten çeşitli aletler de yapılır. Mardin'de ''bıttım'' denilen bir tür fıstığın
yağından da sabun yapılır.”50
47
Ali Cevad,“Diyâr-ı Bekr”, Memâlik-i
Osmâniyye’nin Târih ve Coğrafya Lugatı,
401-402.
48
Şemseddin Sâmi, “Diyâr-ı Bekr”, Kâmûsü’l
A’lâm, 3/2205.
49
II.Abdulhamid’in son dönemine doğru Diyârı Bekr merkezinde “Hamidiye Sanayi
Mektebi” ile beraber birçok branşta meslek
teknik eğitim yerleri açılmıştır. Bu konuda
geniş bilgi için bk. Hatip Yıldız, “Osmanlı
Yenileşme Dönemi’nde Diyarbakır’da Sivil
Mesleki Teknik Eğitim” e-Şarkiyat İlmi
Araştırmalar Dergisi, 7. (Nisan 2012)i 189109.
50
Şemseddin Sâmi, “Diyâr-ı Bekr”, Kâmûsü’l
A’lâm, 3/2204.
1446
Cuma Karan
Şemseddin Sâmi vilayetin maden, zanaat, ticaret verilerini verdikten sonra çoğunluğu
Avrupa olmak üzere bu ürünlerin üçte birden fazlasının ihraç, geri kalan üçte ikisine yakın
meblağın da yerinde tüketildiğini söyledikten sonra bu konuda şu değerlendirmeyi yapar:
“İskelelerin uzak olmasına ve yolların bulunmamasına rağmen ilin sanayi
ürünleri açısından bu kadar ilerlemiş olması, il halkının sanayiye olan eğilim
ve yeteneğine ve sanayi ürünlerinin nefis olmasına kanıttır. Yolların
mükemmel biçimde yapılması durumunda, bu sanayiin pek çok gelişip
genişleyeceği kuşkusuzdur.”51
Aynı şekilde müellif Diyâr-ı Bekr vilayetini, İran, Irak, Suriye ve Anatolia arasında ve
Samsun ve İskenderun'dan gelen iki büyük yolun kavşağında bulunmasını, topraklarının
verimliliğiyle tarım ürünlerinin çokluğu ve halkının sanayiye olan alışkanlığı ve
yetenekleri ile sanayi ürünlerinin nefis olması, gibi sebepler ticaretin genişlemesini
sağlayacak durumdadır. Ancak buna rağmen İskenderun ve Samsun iskelelerine olan
uzaklığı ve yolların düzensizliği gibi sebeplerden dolayı vilayetin ticaretinin yıldan yıla
gerilediğini söyler. Nitekim iddiasını verdiği şu rakamlarla dile getirir:
“Bu son yıllarda ilin ihracatı 172.000, ithalatı da 178.000 lira dolaylarında olup,
ihracatın 73.000 liralığı yabancı ülkelere, geriye kalanı ise diğer vilayetlere gider.
İthalatının de 113.000 liralığı yabancı ülkelerden, geriye kalanı ise diğer
vilayetlerden gelir.”52
3.4.2. Ziraat ve Hayvancılık
Şemseddin Sâmi, Diyâr-ı Bekr vilayetinin ziraat ve hayvancılık durumuyla ilgili de geniş
bilgi verir. Dünyanın sayılı verimli arazilerini bünyesinde barındıran Mezopotamya’nın
adeta merkezi konumunda olan Diyâr-ı Bekr bölgesi, geçmişte olduğu gibi53 o dönemde
de gerek Dicle’nin bereketli suları gerek onu besleyen dere ve kaynak sularıyla birçok
mahsulün yetiştiği mümbit bir bölge olmuştur. Bölgede yetişen mahsullerle ile ilgili
Şemseddin Sâmi şu bilgileri paylaşır:
“Başlıca ürünleri buğday, arpa, fasulye, mercimek, pirinç, susam, keten
tohumu, pamuk, meyankökü, mazı, soğan vesairedir. Badem, üzüm, zeytin,
nar ve ılımlı iklimlere özgü diğer meyvelerin çeşitleri de elde edilir. Dicle
kenarlarında elde edilen kavun ve karpuzların gerek lezzette ve gerek
büyüklükte emsali yoktur. Kent, kasaba ve köylerin hepsi güzel bağ ve
bahçelerle çevrilidir. Elde edilen meyvelerin gerek taze ve gerek kurusundan
hayli ihracat yapılır. Diyâr-ı Bekr’de güzel şuruplar ve o kent ile Mardin'de
ünlü şaraplar dahi yapılır. Gülleriyle diğer çiçekleri de çoktur. Otlakları pek
çoktur; hele Nusaybin ve Cizre taraflarının yabani çiçeklerle süslü çayırları
ünlüdür.”54
Karasal bir iklime rağmen Akdeniz iklimini olan başta portakal limon gibi ürünlerinin de
o dönemde bölgede yetişiyor olması ziraatçılık konusunda müellifin aktardığı önemli
bilgilerdir.
Şemseddin Sâmi, bölgenin verimli topraklara ve zengin akarsulara sahip olmasına
rağmen üretim yerlerinin uzaklığı nedeniyle, halkın yalnız kendi ihtiyaçlarına göre ekip
biçmekte olduğunu, 46.800 kilometre karelik yüz ölçümünden 26.494 kilometre kareliği
51
Şemseddin Sâmi, “Diyâr-ı Bekr”, Kâmûsü’l A’lâm, 3/2205
Şemseddin Sâmi, “Diyâr-ı Bekr”, Kâmûsü’l A’lâm, 3/2205.
53
Cuma Karan, Diyâr-ı Bekr Bölgesinde Toplum ve Ekonomi (İslam fethinden Hamdânîler'e kadar/639905) (Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2016), 172 vd.
54
Şemseddin Sâmi, “Diyâr-ı Bekr”, Kâmûsü’l A’lâm, 3/2203.
52
1447
Osmanlı Son Dönemindeki Bazı Coğrafya ve Tarih Kaynaklarında Diyâr-ı Bekr Vilayeti
tarıma elverişsiz dağlık ve taşlık alanın yanı sıra 1.722 kilometre karelik kısmının da
ormanlık olduğunu nakleder.55
Şemseddin Sâmi, bölgenin 26.494 kilometre kareliği tarıma elverişsiz dağlık ve taşlık
alanında da ehlî hayvanların, özellikle de koyun ve keçileri çok olduğunu, koyunlarının
yününün merinos koyunlarınınkine yakın bir kalitede olduğunu, aynı şekilde keçilerinin
kılının da yumuşak olduğunu ve il içinde 28.000 sığır, 40.542 at, 62.106 katır ve eşek,
2.000 deve, 616.984 koyun ve 29.110 keçi56 adediyle bölgedeki zengin hayvancılığa
işaret eder.
Küçükbaş hayvancılığın yanında büyük baş hayvancılığın da yaygın olduğunu söyleyen
müellif, bölgedeki katırların iri ve güçlü olduğunu, güney yörelerindeki aşiretlerde
devenin, Kürt ve Arap aşiretlerinin ellerinde de koyun ve keçilerin yaygın olduğunu,
ayrıca bölgede bir kısmı Arap cinsinden olan kısrakların çok değerli olduğunu söyler.
Bölgede balcılığın da yaygın olduğunu, özellikle Cizre ve Nusaybin yörelerinin bu
anlamda önde olduğunu, bu sebeple çok miktarda bal mumunun da dışarıya ihraç
edildiğini ekler. 57
Dağlık ve derelerin de yer aldığı bölgede yabanî hayvanlardan boz ve siyah ayı, kurt,
domuz, sırtlan, tilki, çakal, tavşan, geyik, karaca, yaban koçu ve yabankeçisi
hayvanlarının yaşadığını nakleden müellif ormanlarla ilgili olarak şu yorumu yapar:
“İskender ve ondan sonra da Romalılar zamanında o tarafın geniş ormanlarla
örtülü bulunmuş olduğu, o zamanlarda yazılmış tarihlerin tanıklığıyla
bilindiği halde, geçmiş yüzyıllarda birbirlerini izleyen savaşların yıkımı
ormanları yok etmiş olduğu için, şimdiki durumda, yukarıdaki sayılardan
anlaşıldığı üzere, ormanları pek azdır. Odun ve kereste halk tarafından
çekilmektedir.”58
3.5. Hava Durumu
Şemsettin Sâmi, Diyâr-ı Bekr’in hava durumunu şu şekilde açıklamıştır:
“Diyâr-ı Bekr vilayetinin havası yazın pek sıcak olup, santigrad hesabıyla
sıcaklık ortalama olarak 25 derecedir ve 40-45 dereceye kadar da çıkar. Kışın
da ortalama olarak sıfırın altında 10 dereke (-10)’den ibarettir ve -20 derekeye
kadar indiği de olur. Aralık ve ocak aylarında sürekli kar yağıp, ilkbahar ve
sonbaharda da ikişer buçuk ay çoğunlukla yağmur yağar. Nisan ortalarından
Eylül ortalarına kadar da kuraklık hüküm sürer. Bu büyük değişikliklerle
birlikte, merkezi olan Diyâr-ı Bekr kentinden başka, ilin her tarafının havası
pek sağlam olup, salgın hastalıklar yok niteliğindedir.”59
Bölgenin iklimi ile ilgili verilen bu bilgilerden hareketle günümüze bakıldığında,
bölgesel anlamda iklim değişikliği sayılabilecek bir durumun olmadığı söylenebilir. Bu
noktada yukarıda verilen malumat kısa da olsa o döneme ait olması itibariyle bugün
yapılacak herhangi bir değerlendirme için oldukça önemlidir.
3.7. Nüfus
Yerleşim yerlerinin nüfusları ile ilgili verilen rakamlar her dönemde genelde farklı
olmuştur. Özellikle de Osmanlının son dönemlerine doğru etnik ve dini yapılar üzerinde
55
Şemseddin Sâmi, “Diyâr-ı Bekr”, Kâmûsü’l A’lâm, 3/2204.
Şemseddin Sâmi, “Diyâr-ı Bekr”, Kâmûsü’l A’lâm, 3/2205
57
Şemseddin Sâmi, “Diyâr-ı Bekr”, Kâmûsü’l A’lâm, 3/2204.
58
Şemseddin Sâmi, “Diyâr-ı Bekr”, Kâmûsü’l A’lâm, 3/2205.
59
Şemseddin Sâmi, “Diyâr-ı Bekr”, Kâmûsü’l A’lâm, 3/2204.
56
1448
Cuma Karan
hedeflenen bazı amaçlar nüfus oranların faklılaşmasına sebep olmuştur.60 Diyâr-ı Bekr
için de etnik nüfus oranları aynı şekilde farklı farklı verilmiştir. Ahmet Rifat’a göre; Kürd,
Osmanlı, Arap, Ermeni ve Yahudi’den ibaret olmak üzere 400 bin nüfusa camidir.61
Ahmet Rifat Efendi’nin buradaki etnik sıralamada; Kürd, Arap, Ermeni ve Yahudi
tanımlamasıyla beraber Osmanlı tanımlamasının karşılığının ne olduğunu ifade
etmemiştir. İfadenin genel seyrine bakıldığında Osmanlıdan kastın Türk olduğunu
söylemek mümkündür.
Şemseddin Sâmi Diyâr-ı Bekr’in kent ve sancak nüfusunu ayrı ayrı olarak
zikretmiştir. Sâmi’ye göre kent nüfusu;
Şehrin toplam nüfusu 35.000 dolaylarında olup, 20.000’den fazlası
Müslüman, 8.500 kadarı Ermeni, 300 kadar Yahudi, geriye kalan da Süryânî,
Keldânî,62 Ya’kubi’dir. Müslüman nüfusun büyük bir bölümü Türk olup,
5.000 kadarı da Kürd ve Arap’tır. Yaygın (resmi) dil Türkçe olup, Kürtçe ve
Arapça da konuşulur.63 Aynı müellife göre sancak nüfusu ise; 142.932 kişiden
ibaret olup, bu miktarın 99.690 ‘ı Türk, Kürd, Arap ve Çerkez’den oluşan
Müslüman, 40.642’si Ermeni, Keldânî ve Süryânî etnik kökenlerine ve
Ortodoks, Katolik, Protestan mezheplerine ayrılan Hıristiyan, 2.000’i Yezidi
ve Çingene, 284 kişi ise İsraillidir.64
Burada verilen etnik ve dini nüfus oranlarını başka kaynaklarla da karşılaştırmak gerekir.
Yukarıdaki bilgilerden dikkat çeken hususlardan biri de bölgede Çerkezlerin varlığıdır.
Çerkezlerin buraya ne zaman ve sebeple geldikleri de belki de ayrı bir çalışma konusudur.
Vilayetin demografik yapısı ile ilgili olarak Kol Ağası Ali Cevad; “vilayetin nüfusu
mevcudiyetinin millet nokta-ı nazarında sureti tevzi aşağıda görüldüğü gibidir:”
başlığıyla şu bilgileri paylaşıyor.65
Millet ismi:
Toplam
Kadın
Erkek
İslam
298.785
141.165
172.855
Ermeni
46.237
21.601
24.636
Ermeni Katolik
6.427
3.104
3.333
Rum
1.203
549
654
Rum Katolik
67
39
28
Süryânî Kadim
17.842
8.588
9.255
Süryânî Katolik
1.561
769
892
60
Azınlık ve dini grupların sayıca çok görünmek istemesinin aksine Osmanlı’da yapılan nüfus sayımına
yönelik eleştirilere baktığımızda nüfus rakamlarının değişimesinde farklı etkenleri görmek mümkündür.
Bu konu ve örnekler için bk. Kemal H. Karpat, Osmanlı Nüfusu (1830-1914), ( İstanbul: Timaş Yayınları,
2010), 88, 91, 143, 146, 149.
61
Ahmet Rifat, “Diyâr-ı Bekr”, Lugat ı Târihiyye ve Coğrafiyye,3/258.
62
Keldânîler ile ilgili genel bilgi için bk.Mehmet Şimşek, Keldanîler ve Diyarbakır (İstanbul: Kent Işıkları
Yayınları, 2018)
63
Şemseddin Sâmi, “Diyâr-ı Bekr”, Kâmûsü’l A’lâm, 3/2207.
64
Şemseddin Sâmi, “Diyâr-ı Bekr”, Kâmûsü’l A’lâm, 3/2207.
65
Bk. Ali Cevad, “Diyâr-ı Bekr”,Memâlik-i Osmâniyye’nin Târih ve Coğrafya Lugatı, 402.
1449
Osmanlı Son Dönemindeki Bazı Coğrafya ve Tarih Kaynaklarında Diyâr-ı Bekr Vilayeti
Protestan
4.512
2.185
2.338
Yahudi
1.234
608
626
Keldânî
1.362
619
743
Yezidi
3.520
851
2.669
Kıpti
79
41
38
Yekûn
482.940
Yukarıdaki tabloda görüldüğü gibi, Kol Ağası Ali Cevad; vilayetin demografik yapısını
din, mezhep veya etnik bir sınıflandırmaya göre değil de belki de o dönemde toplumda
bilindiği şekliyle ele almıştır.
Şemseddin Sâmi ise şu demografik durumu kısaca ve genel olarak bir paragrafla özetler:
“Vilayetin 471.000 olan genel nüfusunun dörtte üçünden (353250) fazlası
Müslüman’dır.66 132.549 Hıristiyan, 1.269 İsrailli ile birkaç bin Yezidi ve
Çingene vesaire vardır. Müslüman halkın büyük bölümü Türk, geriye kalanı
da Kürd ve Arap olup, 10.000 kadar da Çerkez bulunur. Müslümanların
hemen tümü Sünni olup, yalnız 1.000-2.000'i Kızılbaş’tır. Hıristiyanların
yarısı Ermeni, diğer yarısı Katolik Protestan, Süryânî, Keldânî vesaireden
ibarettir.”67
Gerek Ali Cevad’ın verdiği rakamlar ve gerekse Şemseddin Sâmi’nin verdiği rakamlar
birbirlerini tutmadığı gibi kendi içlerinde farklılık göstermektedir. Bu sebeple bu
rakamlar üzerinde kesin bir sonuç çıkarmak mümkün olmasa da o dönemin etnik, dini
veya mezhebi durum açısından da yabana atılacak bilgiler değildir. Bu sebeple o dönemin
koşullarıyla bölge hakkında günümüze ışık tutacak çok önemli veriler olarak
değerlendirilmelidir.
3.8. Eğitim Durumu, Dinî ve Sosyo-Kültürel Yapılar
Ahmet Rifat Efendi; Diyâr-ı Bekr merkezini; “Güzel bahçeleri ve muntazam, meşhur
Camileri, Manastırları, Rum ve Ya’kubi ve Latini Kiliseleri ve Hıristiyanlara mahsus bazı
ziyaretgâhları vardır.”68 şeklinde kısa bir paragrafla özetlemiştir.
Ancak Şemseddin Sâmi ise Diyâr-ı Bekr merkezi ile ilgili olarak biraz daha geniş şu
bilgileri aktarmaktadır: “Kentin içinde 28 kutsal camii, 32 mescit, 9 medrese, 1 sivil lise,
1 askeri ve 1 sivil ortaokul, 1 ilkokul ve 20 kadar çocuk okulunun yanı sıra, 7 Kütüphane,
5 Tekke, 11Kilise, 19 Hıristiyan ilkokulu, 19 Han, bir büyük kapalı çarşı, 8 hamam, halk
için 130 ve evlerde de 430 çeşme vardır. Bu çeşmelerin suyu pekiyi olup, 2.500 masuralık
bir suyoluyla kente gelir. Kentin yarım saat aşağısında Dicle üzerinde 11 kemer üzerinde
yapılmış büyük ve sağlam bir taş köprü vardır”. 69
66
Son yıllarda yapılan çalışmalarda ulaşılan Cizye ve Avarız ile ilgili tarihi vesikalarda Müslim ve Gayri
Müslim oranların bu minvalde olmayıp Gayri Müslim oranının daha yüksek olduğu, mesela Diyâr-ı
Bekr’in merkezi olan Amid’te Müslüman mahallenin sayısı 38, Gayri Müslim mahallenin sayı ise 56’dır.
Bu konuda geniş bilgi için bk. Murat Alanoğlu, “Yeni Bulunan Avârız Defterlerine Göre 17. Yüzyılın
İlk Yarısında Amid (Diyarbekir)” e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi, 12/3 (Ağustos 2020), 708-742;
Veysel Gürhan, “17. Yüzyılın Sonunda Cizye Defterlerine Göre Diyarbekir (Amid) Şehrinde
Gayrimüslimler (1691-1695)”, e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi, 12 (2020), 159-193;
67
Şemseddin Sâmi, “Diyâr-ı Bekr”, Kâmûsü’l A’lâm, 3/2205.
68
Ahmet Rifat, “Diyâr-ı Bekr”, Lugat ı Târihiyye ve Coğrafiye, 3/258.
69
Şemseddin Sâmi, “Diyâr-ı Bekr”, Kâmûsü’l A’lâm, 3/2203.
1450
Cuma Karan
O dönemin koşullarıyla baktığımızda vilayetin merkezinde cami, mescit, mektep,
medrese, tekke, sivil ve askeri ortaokul, ilkokul, kilise, han, kapalı çarşı, hamam ve çok
sayıda çeşmelerin yer alması donanımlı bir şehrin görünümünü vermektedir. Ayrıca halka
açık130 çeşme yer almasına karşın evlerde 430 çeşmenin yer alması zengin bir su ağının
varlığına işarettir.
Vilayet merkezindeki maarifin henüz istenilen durumda olmadığını, geri olduğunu70 ifade
ettikten sonra konu ile ilgili olarak şu bilgileri veririr: 1 adet sivil lise ile bir askeri
ortaokul ve bütün ilde 5 sivil ortaokul ile Müslümanlara özgü 1565 erkek ve 2 kız çocuk
okulu, 7 medrese, Ermenilere özgü 125 erkek ve 1 kız, Ermeni Katoliklerin 16 erkek,
Ermeni Protestanların 5 erkek ve 3 kız, Rumların 3 erkek ve 1 kız, Keldânîlerin 25 erkek
ve 1 kız, Süryânîlerin 24 erkek ve 1 kız, Latinlerin 2 erkek ve 2 kız, İsraillilerin de 1 erkek
ve 1 kız ilkokulu vardır. İlde okul ve medreselerin toplam sayısı 1.805 olup, 61.511
öğrenci ve 1.876 öğretmen bulunur. Protestan ve Katolik okulları, başlıca yabancı
misyonerlerle rahibelerin yönetimi altındadır.71
Şemseddin Sâmi’in eğitim ile ilgili verdiği bu rakamlarda vilayetin demografik yapısı
noktasında; Müslüman, Katolik ve Protestan Ermeni, Rum, Keldânî, Süryâni ile beraber
İsrailli olmak üzere yedi farklı etnik grup yer almaktadır. Keldânîlerin 25 erkek 1 kız
okulu ile Süryânîlerin 24 erkek 1 kız okulundan fazla bir oranda olmasına rağmen bugün
vilayette Süryânîlerin varlığı söz konusu iken Keldânîlerin isminden çok bahsedilmemesi
belki de ayrı bir çalışma konusudur.
Şemseddin Sâmi, “Kentin içinden ve dışından sahabe ve tabiinlerden evliya ve diğer
İslam ünlülerinden birçok zatın türbeleri ile makamları bulunup ziyaret edilir.” bilgisini
70
Şemseddin Sâmi, “Diyâr-ı Bekr”, Kâmûsü’l A’lâm, 3/2205. Ancak o dönemin kaynaklarına dayanarak
günümüzde bu konuda çalışmalarını ortaya koyan araştrımacılar bunun aksini ortaya koymuşlardır.
Bölgedeki eğitim ile ilgili mustakil çalışma için bk. Hatip Yıldız, Osmanlı Yenileşme Döneminde
Diyarbekir Vilayeti’nde Eğitim (1870-1920), (Ankara: TTK. Yayınları, 2014). Ayrıca XIX. yy’daki
merkezin ma’arif durumu ile ilgili İbrahim Yılmazçelik’in tesbitiyle; Cami ve mescitlere bağlı 12,
müstakil olarak da 6 adet olmak üzere 18 medrese bulunuyordu. Bk. İbrahim Yılmazçelik, XIX Yüzyılın
İlk Yarısında Diyarbakır, (Ankara: TTK.Yayınları, 1995), 73 vd.
71
Şemseddin Sâmi, “Diyâr-ı Bekr”, Kâmûsü’l A’lâm, 3/2205.
1451
Osmanlı Son Dönemindeki Bazı Coğrafya ve Tarih Kaynaklarında Diyâr-ı Bekr Vilayeti
verirken,72 Ahmet Rifat Efendi ise: “sadece Müslümanlara ait ziyaretgâhlar değil aynı
zamanda Hıristiyanlara ait ziyaret mekânları da vardır.”73 demekle yetinir.
3.9. İdarî Yapı
Diyâr-ı Bekr vilayetinin idari yapısı ile ilgili olarak bu üç müellifimizden Şemseddin
Sâmi ile Cevad Ali bilgi vermektedirler. Bu konuda Ahmet Rifat ise bilgi vermemiştir.
En geniş idari paylaşımı yapan Şemseddin Sâmi’dir. Bu sebeple onun idari yapısını esas
alarak, Cevad Ali’nin farklı tasnifatını dipnotta yer veriyoruz. Bu farklığın sebebi,
vilayetlere bağlı sancakların ve bu sancaklara bağlı olan nahiyelerin sık sık bağlı
bulundukları merkezlerinin değişim göstermesidir. Ayrıca o dönemin koşullarıyla bilgi
eksikliğinin de bundan etkili olması muhtemeldir. Nitekim Cevad Ali bu durumu şu
şekilde açıklar: “vilayetin zikrolunan nahiyelerinden başka, yeni sisteme göre birçok
nahiye daha var ise de merkezden idare olunduklarından müstakil bir müdiri yoktur.”
Diyâr-ı Bekr vilayetinin idari yapısı ile ilgili olarak Şemseddin Sâmi aşağıda şemada
gösterdiği şekliyle vilayeti; toplam 3 sancak olmak üzere, 13 Kaza/İlçeye ayrılıp, 88
nahiye ve 3.201 köyü kapsadığını nakleder:74
Diyâr-ı Bekr( )دﯾﺎر ﺑﻜﺮSancağının 5
İlçesi ve Bunlara Bağlı 23 Nahiyesi
Var:
1.1.Diyâr-ı Bekr Merkez İlçesine bağlı
8 Nahiye75:
1.1.1. Şarḳ ()ﺷﺮق
1.1.2. Behrâmki ()ﺑﮭﺮاﻣﻜﻰ
1.1.3. Ġarb ()ﻏﺮب
1.1.4. Beşîrî 76 ()ﺑﺸﯿﺮي
1.1.5. Türkmân()ﺗﺮﻛﻤﺎن
1.1.6. Kîlî ()ﻛﯿﻠﻲ
1.1.7. Igor ()اﯾَﻜﻮر
1.1.8. ‘Ömerıkân ()ﻋﻤﺮﻛﺎن
1.2.Siverek()ﺳﯿﻮرك
İlçesinin
7
77
Nahiyesi :
1.2.1. Bucak ()ﺑﺆﺟﺎق
1.2.2. Hoşîn()ھﻮﺷﯿﻦ78
1.2.3. Burhân79 ()ﺑﻮرھﺎن
1.2.4. Yenişehir80 ()ﯾﯖﯿﺸﮭﺮ
1.2.5. Ḳarakeçi81 () ﻗﺮه ﻛﭽﻲ
1.2.6. Ḳaracadağ ()ﻗﺮه ﺟﮫ طﺎغ
1.2.7. Çem-i ‘Arap ()ﭼﻢ ﻋﺮب
1.3.Silvan( )ﺳﻠﻮانİlçesin 3 Nahiyesi82:
1.3.1. Ḥażro ()ﺣﻀﺮو
1.3.2. Mihrânî 83 ()ﻣﮭﺮاﻧﻲ
1.3.3. Bâdıkan ()ﺑﺎدﯾﻜﺎن
72
Şemseddin Sâmi, “Diyâr-ı Bekr”, Kâmûsü’l A’lâm, 3/2203.
Ahmet Rifat, “Diyâr-ı Bekr”, Lugat ı Târihiyye ve Coğrafiye, 3/257.
74
Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönem idari taksimatı Dâhiliye Nezareti tarafından 1331 yayımlanan
“Teşkilât-ı Hâzıra-ı Mülkiyeyi Hâvi Cetvel”e göre verilen tasnifat bu kadar geniş almamıştır. Bk. Sadık
Fatih Torun, “Son Dönemde Osmanlı İmparatorluğu’nun İdari Taksimatı”, Türk & İslam Dünyası Sosyal
Araştırmalar Dergisi (TİDSAD), 14, (Aralık 2017), 96
75
Ali Cevad Ali buradaki nahiyeleri dört olarak şu şekilde sıralar: Şarki, Garbi, Behramki, Beşiri. Bk. Ali
Cevad, “Diyâr-ı Bekr”, Memâlik-i Osmâniyye’nin Târih ve Coğrafya Lugati, 402.
76
Halk arasında eski ismi; “Qubin”dir.
77
Ali Cevad Ali bu nahiyeleri beş olarak şu şekilde sıralar: Yenişehir, Hoşin, Buhran, Bucak ve Karakeçi.
78
Şu anda Şanlıurfa ili Hilvan ilçesine bağlı eski bir köydür. Bk. Ali Cevad, “Diyâr-ı Bekr”, Memâlik-i
Osmâniyye’nin Târih ve Coğrafya Lugatı, 402.
79
Hilvan ile Siverek arasında Çaylarbaşına yakın eski bir köydür.
80
Bugün neresi olduğu konusunda henüz yazılı bir malumata ulaşamadık. Ancak Siverek’li Yazar Osman
Tunç ağabey bu konuda şu bilgiyi paylaştı: “Küçüklüğümüzde Siverek ikiye ayrılıyordu; Ordu mahallesi
ve Şehir mahallesi. Bunun hududu; Siverek Sulu Camisiydi. Yukarı “Şehir”, aşağısı ise “Ordu”
deniliyordu. Hatta bazen bu iki semt sakinleri arasında bazen çatışmalar çıkardı, şahit olmuştum.
81
Karakeçi Mızar
82
Cevad Ali Silvanın sadece Hazro nahiyesini zikreder. Bk. Ali Cevad, “Diyâr-ı Bekr”, Memâlik-i
Osmâniyye’nin Târih ve Coğrafya Lugatı, 402.
83
Bugünkü Hazro’nun bir köyüdür
73
1452
Cuma Karan
1.4.Derik ( )دﯾﺮكİlçesinin 3 Nahiyesi84:
1.4.1. Maḥall -i Metinân () ﻣﺤﻞ ﻣﺘﯿﻨﺎن
1.4.2. Deştekur( )دﺷﻨﻜﻮر
1.4.3. Lif ()ﻟﯿﻒ
1.5.Lice( )ﻟﯿﺠﮫİlçesinin de 1 Nahiyesi:
1.5.1. Hanî ()ھﺎﻧﻲ
2. Mardin ( )ﻣﺎردﯾﻦSancağının 5 İlçesi
ve Bunlara Bağlı 54 Nahiyesi Var:
2.1. Mardin merkez ilçeye bağlı 10
Nahiyesi85:
2.1.1. Eṭrafşehir () اطﺮاف ﺷﮭﺮ
2.1.2. Ḳoçḥiṣâr () ﻗﻮچ ﺣﺼﺎر
2.1.3. Dar veya Kalenderân ( دار او
)ﻗﻠﻨﺪران
2.1.4. Ḫavaṣṣ-ı Humayun ( ﺧﻮاص
)ھﻤﺎﯾﻮن
2.1.5. Mîristiyan ()ﻣﯿﺮﺳﺘﯿﺎن
2.1.6. Çem-u? Berivan-u? Koçıkân ( ﭼﻢ
)و ﺑﺮﯾﻔﺎن و ﻛﻮﺟﯿﻜﺎن
2.1.7. Millî ()ﻣﯿﻠﻠﻲ
2.1.8. Daḳorî ()دﻗﻮري
2.1.9. Cîkı Gırıkân ()ﺟﯿﻜﻲ ﻛﺮﯾﻜﺎن
2.10. Kıbke Ḫelîcân ()ﻛﺒﻜﻲ ﺧﻠﯿﺠﺎن
2.2.Nusaybîn ( )ﻧﺼﯿﺒﻦİlçesine bağlı 7
Nahiyesi86:
2.2.1. Bekâr ‘Ali ()ﺑﻜﺎر ﻋﻠﻲ
2.2.2. Polsetrî ()ﭘﻮﻟﺴﺘﺮي
2.2.3. Eznawur ()ازﻧﺎور
2.2.4. Îlîyan ()اﯾﻠﯿﺎن
2.2.5. Çesnebân ()ﭼﺴﻨﺒﺎن
2.2.6. Ṣaḳân ()ﺻﻘﺎن
2.2.7. Ṭay ()طﻲ
84
Cevad, sadece Mahall-i Metinân’ı zikreder.
Cevad, Mardin’in nahiyelerinden bahsetmez.
86
Ali Cevad, Nuseybin Kazasının: Habab ve
Elyat Nahiyelerini zikreder. Bk. Ali Cevad,
“Diyâr-ı Bekr”, Memâlik-i Osmâniyye’nin
Târih ve Coğrafya Lugatı, 402.
87
Ali
Cevad,
Cizre’nin
nahiyelerinden
bahsetmez.
Bk.Ali
Cevad,“Diyâr-ı
85
2.3.Cizre ()ﺟﺰرهİlçesine bağlı
Nahiyesi87:
2.3.1. Ḥesenân ( )ﺣﺴﻨﺎن
2.3.2. Miḥsân
()ﻣﺤﺴﺎن
2.3.3. Şâḫ ()ﺷﺎخ
2.3.4. Hârûna Bâḳi ()ھﺎروﻧﺎ ﺑﺎق
2.3.5. ‘Ulwân ()ﻋﻠﻮان
2.3.6. ‘Alîkân
()ﻋﻠﯿﻜﺎن
2.3.7. ‘Ömerıkân ()ﻋﻤﺮ ﻛﺎن
2.3.8. ‘Ömarân ()ﻋﻤﺮان
2.3.9. Zîbârî ()زﯾﺒﺎري
2.3.10. Pışḫabur ()ﭘﺸﺨﺎﺑﻮر
12
2.3.11. Şahpesend-i Bâlâ ()ﺷﺎه ﭘﺴﻨﺪ ﺑﺎﻻ
2.3.12. Şahpesend-i Zîr
( ﺷﺎه ﭘﺴﻨﺪ
)زﯾﺮ
2.3.13. Sılopi ()ﺳﻠﻮﺑﻲ
2.5.Midyat ()ﻣﺪﯾﺎتİlçesine bağlı 20
Nahiyesi88:
2.5.1. Meḥelmî ()ﻣﺤﻠﻤﻲ
2.5.2. Lızizaḥ 89 () ﻟﺰﯾﺰح
2.5.3. Erbo ()ارﺑﻮ
2.5.4. ‘Alîkân
()ﻋﻠﯿﻜﺎن
2.5.5. Ḥebâb ()ﺣﺒﺎب
2.5.6. Dermehkân ()درﻣﮭﻜﺎن
2.5.7. Dumatan () دوﻣﺎﺗﺎن
2.5.8. Bâṣîrîn()ﺑﺎﺻﯿﺮﯾﻦ
2.5.9. Ḥesenkîf(Ḥıṣnkîyfa)(
ﺣﺼﻦ ﻛﯿﻔﺎ/ﺣﺴﻨﻜﯿﻒ
2.5.10. Derhân () درھﺎن
2.5.11. Sîvân 90 () ﺳﯿﻮان
2.5.12. Basıkilî
()ﺑﺎﺳﻘﻠﻲ
2.5.13. Terater ()ﺗﺮاﺗﺮ
2.5.14. Çılîk ()ﭼﻠﯿﻚ
Bekr”,Memâlik-i Osmâniyye’nin Târih ve
Coğrafya Lugatı, 402.
88
Ali Cevad, Midyatın şu dört nahiyesinden
bahseder: Kerboran (Dargeçit), Basirin,
Müstenkif, Kasr. Bk. Ali Cevad, “Diyâr-ı
Bekr”, Memâlik-i Osmâniyye’nin Târih ve
Coğrafya Lugatı, 402.
89
Doğrusu “Mızizeğ veya Mızeğ”dır
90
Eski ismi “Stewr”dır
1453
Osmanlı Son Dönemindeki Bazı Coğrafya ve Tarih Kaynaklarında Diyâr-ı Bekr Vilayeti
2.5.15. Kerçoyî 91 ()ﻛﺮﭼﻮي
2.5.16. Ḥiṣar/Ḥeṣar ()ﺣﺼﺎر
2.5.17. Cızînî ()ﺟﺰﯾﻨﻲ
2.5.18. Kolıkân ()ﻛﻮﻟﻜﺎن
2.5.19. ‘Arnas ()ﻋﺮﻧﺎس
2.5.20. Deman()دﻣﺎن
2.6. A’wina()ﻋﻮﯾﻨﮫİlçesine
Nahiyesi92:
bağlı
3.5. Erġani Madeni İlçesine bağlı 2
Nahiyesi
3.5.1. Erġanî ()ارﻏﻨﻲ
3.5.2. Egil ()اﮔﯿﻞ
3.6. Pâlo ( )ﭘﺎﻟﻮİlçesine bağlı 7
Nahiyesi:
3.6.1 Eşmışân ()اﺷﻤﺸﺎن
3.6.2. Bûlanık ()ﺑﻮﻻﻧﻖ
3.6.3. Oḫî ()اوﺧﻲ
3.6.4. Ḳaracur ( )ﻗﺮه ﺟﻮر
3.6.5. Gökdere ()ﻛﻮك دره
3.6.6. Hûn Reşîd ()ھﻮن رﺷﯿﺪ
3.6.7. Sîvân ()ﺳﯿﻮان
3.7.Çermik()ﭼﺮﻣﯿﻚİlçesinebağlı
1
Nahiyesi:
3.7.1. Çüngüş ()ﭼﻮﻧﻜﺶ
5
2.6.1. ‘Ömerıkân () ﻋﻤﺮﻛﺎن
2.6.2. Savur () ﺻﺎور
2.6.3. Ġurs () ﻏﻮرس
2.6.4. Sürgücî ()ﺳﻮرﻛﺠﻲ
2.6.5. Şeyhan ()ﺷﯿﺤﺎن
3.
Erġani ( )ارﻏﻨﻲSancağının 3 İlçesi
Ve Bunlara Bağlı 10 Nahiyesi
Var:
Yukarıdaki idari taksimatı detaylarıyla veren Şemseddin Sâmi, idari yapı bölümünü şu
bilgiye kapatır: Bu cetvelde adı geçen Nahiyeler yeni usul üzerine kurulmuş olup, çoğu
merkez ilçelerden yönetilir ve pek azının müdürleri ve hükümetleri vardır.93
SONUÇ
Tanzimat ile beraber Batıdaki gelişmelerden etkilen Osmanlının kültür ve ilim alanında
kendini gösterdiği noktalardan biri de tanıtıcı Ansiklopedik eserlerin yazılmış olmasıdır.
Bu anlamda Osmanlının son döneminin müelliflerinden olan Ahmet Rifat Efendi,
Şemseddin Sâmi ve Ali Cevad beylerin ansiklopedik kitaplarından Diyâr-ı Bekr
bölgesinin gerek kent olarak ve gerekse de sancak ve vilayet olarak genel bir durumunu
ortaya koymuşlardır. Aktardığımız bilgilerden de anlaşıldığı gibi Ahmet Rifat Efendi
yüzeysel ve kısa bilgiler ile bölge hakkında bilgi verirken, Şemseddin Sâmi daha geniş
bilgi vermekte ve bunları rakamlarla te’yid etmektedir. Kolağası Ali Cevad ise özellikle
de ekonomi, ithalat ve ihracat konuları hakkında en doyurucu bilgiler sunmaktadırlar.
Osmanlı’nın son döneminde yapılan idari alandaki yeni taksimatlar Diyâr-ı Berk
vilayetinde de kendini göstermiş ve yapılan yeni düzenlemelerle Diyâr-ı Bekr, Osmanlı
Devleti’nin geniş vilayetlerden biri olmuştur. Vilayet; kendi içinde ilçelere ayrılırken,
ilçelere de birçok nahiye bağlanmıştır. Bu nahiyelerin bir çoğunun isimlerinin bugün
değişmiş olduğu görülmüştür.Bu isimlarin, Türkçe, Kürtçe, Arapça, Süryanice,
Ermenice, Rumca olması bölgenin demoğrafik yapısıyla uyumludur. Bu yer isimlerinden
bazılarının bugün hala halk arasında kullanıldığı görülürken, bazıları ise
kullanılmamaktadır.
91
“Diyâr-ı Bekr”, Memâlik-i Osmâniyye’nin
Târih ve Coğrafya Lugatı, 402.
93
Şemseddin Sâmi, “Diyâr-ı Bekr”, Kâmûsü’l
A’lâm., 3/2207.
Doğrusu kercews’dir. Bugünkü ismi
Gercuş’tır.
92
Ali Cevad, A’wina(bugünkü Sürgüci)’nın
nahiyelerinden bahsetmez. Bk. Ali Cevad,
1454
Cuma Karan
İdari anlamda Diyâr-ı Bekr ismiyle bilinen vilayetin, bugün Doğu ve Güneydoğu
Anadolu bölgesinin birçok merkezini kapsadığı görülmektedir. Fırat ve Dicle havzasının
bereketli topraklarından çıkan mahsuller ile beraber vilayetteki üretimin de ihracata katkı
sağladığı iharacaat tablolarında anlaşılmıştır. Bir çok açıdan bölgeye fayda sağlayan
Dicle nehrinin sulama işlevinin yanı sıra ulaşımda da kullanılıyor olması nehir ulaşımının
bölgeler arasında nakliyecilikte ciddi bir rol oynadığını göstermektedir.
Aynı şekilde vilayetin bulunduğu konum ticaret ve ulaşım yolları açısından da dikkat
çekicidir. Bu yollardan biri Karadenizi bölgeye bağlayan, Samsun’dan başlayıp ta
Nusaybin’e varan yoldur. Diğeri de Diyâr-ı Bekr, Urfa, Halep üzerinden İskenderun ve
güneye doğru giden yoldur.94
Bölge, sahip olduğu madenleri açısından zengin olmakla beraber bu madenlerin işlenmez
bir halde metruk bırakıldığı o dönemin müellifler tarfından ifade edilmiştir.
Vilayetin zanaat açısından ilerlediği ve kendi ihtiyaç fazlası mamülleri dışarıya ihraç
ettiği gerçeği müelliflerin dikkatinden kaçmamıştır.
Vilayetin tarıma elverişli arazisinin yanında küçük ve büyük baş hayvanların da
yaşabileceği bir arazi yapısına sahip olması çok çeşitli ve zengin bir hayvancılığın
varlığına sebep olmuştur. Bölgenin iklim durumu ile ilgili verilen bilgiler bugün ile
uyumlu olup fazla bir iklim değişikliğinin olmadığını göstermektedir.
Demografik yapıya baktığımızda inanç ve etnik açıdan adeta küçük bir Ortadoğu’yu
andırmaktadır. Müslüman, Ermeni, Ermeni Katolik, Rum, Rum Katolik, Süryânî Kadim,
Süryânî Katolik, Protestan, Yahudi, Keldânî, Yezidi, Kıpti nüfusun varlığıyla Diyâr-ı
Bekr kültürünün nasıl zengin bir arka plana sahip olduğunun kanıtıdır. Bu etnik ve dinin
yapılar, kendi inanç ve kültürlerini yaşatacak mabet ve okullara sahip olmuşlardır.
Özellikle de Protestan ve Katolik okulların, başlıca yabancı misyonerlerle beraber
rahibelerin yönetimi altında olması dikkat çeken bir durumdur.
Müelliflerin verdiği resmi nüfus oranlarına baktığımızda dini ve mezhebi oranların
üzerinde çalışılması gereken bir durumdur. Zira Mardin’i de içine alan vilayetin bu nüfus
istatistiğine göre Müslümanlardan sonra en yüksek oran Ermeni nüfusudur. Hâlbuki
Süryanilerin merkezi konumunda olan Mardin ve Turabdin çevresini de bu nüfus oranına
dâhil ettiğimizde Süryani nüfus oranının gösterilenden daha yoğun olması beklenir. Bu
oranların farklı kaynaklardan tekrar araştırılması lazım. Nitekim 1652 yılına ait Avarız
defterlerde gayrimüslim mahalle oranı Müslüman orandan daha fazladır.
Bölgede birbirinden farklı inanç ve etnik yapılarının aidiyetleriyle beraber asırlarca bir
arada yaşamasının dayanaklarını ve tecrübelerini günümüzün siyaset ve sosyal
bilimcilerin önünde üzerinde çalışılması gereken bir ödev olarak durmaktadır. Ayrıca o
dönemde bölgenin İhracat kalemleri bugün tekrar masaya yatırılmalı, artı ve eksiler
gözden geçirmelidir.
KAYNAKÇA
Akün, Ömer Faruk. “Şemseddin Sâmi” MEB İslam Ansiklopedisi. 11/411-422. İstanbul:
Milli Eğitim Basımevi, 1979.
94
Yollarla ilgili geniş bilgi için bk. Yılmazçelik, XIX Yüzyılın İlk Yarısında Diyarbakır, 14-15.
1455
Osmanlı Son Dönemindeki Bazı Coğrafya ve Tarih Kaynaklarında Diyâr-ı Bekr Vilayeti
Alanoğlu, Murat. “Yeni Bulunan Avârız Defterlerine Göre 17. Yüzyılın İlk Yarısında
Amid (Diyarbekir)” e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi, 12/3 (Ağustos 2020),
708-742.
Aykut, Ayhan. “Ansiklopedi”, Diyanet İslam Ansiklopedisi. 3/217-227. İstanbul: TDV
Yayınları, 2000.
Babinger, Franz. Osmanlı Tarih Yazarları ve Eserleri. çev. Coşkun Üçok. Ankara: Kültür
Bakanlığı, 1992.
Bekadze, Iasha. “Osmanlıda Kullanılan Vilâyet Tabiri Üzerine”, Karadeniz Uluslararası
Bilimsel Dergi, 36/36, (2017), 240-268
Bursalı Mehmet Tahir Bey. Osmanlı Müellifleri. Haz. A. Fikri Yavuz& İsmail Özen.
3.Cilt. İstanbul: Meral Yayınevi, 1972.
Cevad, Ali. “Diyâr-ı Bekr”, Memâlik-i Osmâniyye’nin Târih ve Coğrafya Lugatı Dersaadet:
Mahmut Beğ Matbaası, 1313.
Ceylan, Ayhan. “Tanzimat Dönemi Osmanlı Basım ve Yayınında Hukukî Düzenleme
(1839-1876)”, Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları, 1 (2006), 139-155.
Erverdi, Ezel (ed.), Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi. 7 Cilt. İstanbul: Dergâh
Yayınları, 1990.
Gürhan, Veysel. “17. Yüzyılın Sonunda Cizye Defterlerine Göre Diyarbekir (Amid)
Şehrinde Gayrimüslimler (1691-1695)”, e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi, 12
(2020), 159-193.
İbnü’l- Ezrak, Ahmed b. Yusuf b. Ali el-Farki. Tarih-i Meyyâfârikîn. thk. K. Faruk-Y.
Baluken. İstanbul: Nûbihar Yayınları, 2014.
İpşirli Mehmet. "Beylerbeyi", Diyanet İslam Ansiklopedisi. 6/69-74. İstanbul: TDV Yayınları,
1992.
İpşirli Mehmet. "Klasik Dönem Osmanlı Devlet Teşkilâtı", Osmanlı Devleti ve Medeniyet
Tarihi, Haz. Ekmeleddin İhsanoğlu. İstanbul: İRCİCA Yayınları, 1994.
Hollerweger, Hans, Turabdin. Österreich: Eigenverlag, 1999.
Kallek, Cengiz. “Okka”, Diyanet İslam Ansiklopedisi. 33/338-339. İstanbul: TDV
Yayınları, 2009.
Karan, Cuma. Diyâr-ı Bekr ve Müslümanlarca Fethi. İstanbul: Ensar Yayıncılık, 2011.
1456
Cuma Karan
Karan, Cuma. “Diyâr-ı Bekr Bölgesinde Toplum ve Ekonomi (İslam Fethinden
Hamdânîler'e Kadar/639-905)”, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü,
Doktora Tezi, 2016.
Karpat, Kemal H. Osmanlı Nüfusu (1830-1914), İstanbul: Timaş Yayınları, 2010.
Kılıç, Orhan. “XVIII. Yüzyılın İlk Yarısında Osmanlı Devleti’nin Eyalet ve Sancak
Teşkilatlanması”, Yeni Türkiye. 31 (Ocak-2000), 89-110.
Levend, Agâh Sırrı. Şemseddin Sâmi. Ankara: TDK Yayınları, 1969.
Hasan İbrahim Hasan, İslam Tarihi, çev. Heyet. 6 Cilt. İstanbul: Kayıhan Yayınları, ts.
Öner, Abdulkerim. “Moğolların Diyarbakır ve el-Cezire Bölgesi’nde Yaptıkları Zulümler
Üzerine Bir İnceleme”, İlkçağlardan Osmanlıya Diyarbakır, İstanbul: Ensar
Yayınları, 2018.
Özcan, Abdulkadir. “Ahmet Rifat Efendi” Diyanet İslam Ansiklopedisi. 2/130-131.
İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
Rifat Efendi, Ahmet. “Diyarbekir”, Lugat ı Târihiyye ve Coğrafiye. 6 Cilt. Bab-ı Ali
İstanbul: 1300/1881 (Ankara: ilk basım, Tıpkıbasım, 2004)
Sâmi, Şemseddin. “Diyarbekir”, Kamusu’l A’lam. 3 Cilt. İstanbul: Mihran Matbaası, 18891898.
Şimşek, Mehmet. Keldanîler ve Diyarbakır. İstanbul: Kent Işıkları Yayınları, 2018.
Torun, Sadık Fatih. “Son Dönemde Osmanlı İmparatorluğu’nun İdari Taksimatı”, Türk
& İslam Dünyası Sosyal Araştırmalar Dergisi (TİDSAD), 14 (Aralık 2017), 85110.
Uçman, Abdullah. “Şemseddin Sâmi”, Diyanet İslam Ansiklopedisi. 38/519-523. İstanbul:
TDV Yayınları, 2010.
Yıldız, Hatip. “Osmanlı Yenileşme Dönemi’nde Diyarbakır’da Sivil Mesleki Teknik
Eğitim” e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi, 7. (Nisan 2012) 189-109.
Yıldız, Hatip. Osmanlı Yenileşme Döneminde Diyarbekir Vilayeti’nde Eğitim (18701920), Ankara: TTK. Yayınları, 2014.
Yılmazçelik, İbrahim. “XVIII. Yüzyıl İle XIX. Yüzyılın İlk Yarısında Diyarbakır
Eyaletinin İdari Yapısı ve İdari Teşkilatlanması”, Tarih Araştırmaları Dergisi,
18/29 (1996), 217-232.
Yılmazçelik, İbrahim. XIX Yüzyılın İlk Yarısında Diyarbakır, Ankara: TTK.Yayınları,
1995.
1457