AKDENİZ ÜNİVERSİTESİ
SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
Serhat KAYA
KUZEY KIBRIS TÜRK CUMHURİYETİ’NDEKİ SİYASİ PARTİLERİN KIBRIS
SORUNUNA BAKIŞI
Kamu Yönetimi Ana Bilim Dalı
Yüksek Lisans Tezi
Antalya, 2017
İÇİNDEKİLER
TABLOLAR LİSTESİ ........................................................................................................... v
KISALTMALAR LİSTESİ ................................................................................................... iv
ÖZET ................................................................................................................................... vi
SUMMARY ........................................................................................................................ vii
GİRİŞ .................................................................................................................................... 1
BİRİNCİ BÖLÜM
KIBRIS SORUNUNUN TARİHİ
1.1.
Kıbrıs Adası ve Önemi ............................................................................................. 4
1.2.
Tarihte Kıbrıs Adası ................................................................................................. 4
1.2.1.
Osmanlı Egemenliğinde Kıbrıs ......................................................................... 5
1.2.2.
İngiltere Egemenliğinde Kıbrıs ......................................................................... 6
1.2.3.
Londra Konferansı .......................................................................................... 10
1.2.4.
Zürich ve Londra Konferansları ...................................................................... 11
1.3.
Kıbrıs Cumhuriyeti’nin Kurulması ......................................................................... 12
1.3.1.
Garanti Antlaşması ......................................................................................... 14
1.3.2.
İttifak Antlaşması ........................................................................................... 14
1.4.
Kıbrıs Cumhuriyeti’nin Kuruluşuna Müteakip Ortaya Çıkan Anlaşmazlıklar ......... 15
1.5.
Türkiye’nin Kıbrıs’a Müdahalesine Giden Süreç ve 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı..... 20
İKİNCİ BÖLÜM
KUZEY KIBRIS TÜRK CUMHURİYETİ’NİN KURULUŞU VE YAŞANAN İÇ
SİYASAL GELİŞMELER
2.1.
Kıbrıs Türk Federe Devleti’nin Kuruluşu ............................................................... 25
2.2.
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin Kuruluşu ....................................................... 26
2.3.
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin İdari Yapısı ................................................... 27
2.3.1.
KKTC’de Yasama .............................................................................................. 27
2.3.2
KKTC’de Yürütme ............................................................................................. 28
2.3.2.1 Cumhurbaşkanı, Görev ve Yetkileri ................................................................ 28
2.3.2.2. Başbakan ve Bakanlar Kurulu ......................................................................... 29
2.4.
KTFD’nin Kuruluşundan Günümüze, KKTC’deki İç Siyasal Gelişmeler ............... 30
2.5.
KKTC ve Kıbrıs Rum Yönetimi’nin Günümüzde Yürüttüğü Müzakereler.............. 50
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
KKTC HÜKÜMETLERİNDE BULUNMUŞ SİYASİ PARTİLERİN KIBRIS
SORUNUNA BAKIŞI
3.1.
KKTC’de Sağ Eğilimli Partiler ve Kıbrıs’ta Türk Milliyetçiliğinin Oluşumu ......... 53
3.1.1.
Ulusal Birlik Partisi (UBP) ............................................................................. 55
3.1.2.
Demokrat Parti (DP) ....................................................................................... 57
3.2.
KKTC’deki Sol Partilerin Gelişimi ve Kıbrıs Sorununa Bakışı ............................... 58
3.2.1.
Cumhuriyetçi Türk Partisi (CTP) .................................................................... 60
3.2.2.
Toplumcu Demokrasi Partisi (TDP) ................................................................ 62
3.2.3.
Barış ve Demokrasi Hareketi Partisi (BDHP) .................................................. 64
SONUÇ ............................................................................................................................... 67
KAYNAKÇA...................................................................................................................... 72
EK 1-KTFD ve KKTC’de Görev Almış Hükümetler ....................................................... 79
EK 2-TDP’nin Kıbrıs Sorununa Yönelik Parti Programı ................................................ 81
Ö Z G E Ç M İ Ş ................................................................. Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
TABLOLAR LİSTESİ
Tablo 2.1 K.T.F.D. 1976 Devlet Başkanlığı Seçimleri
31
Tablo 2.2 K.T.F.D. 1981 Devlet Başkanlığı Seçimleri
32
Tablo 2.3 K.K.T.C 1985 Cumhurbaşkanlığı Seçimleri
33
Tablo 2.4 K.K.T.C. 1990 Cumhurbaşkanlığı Seçimleri
35
Tablo 2.5 K.K.T.C. 1995 Cumhurbaşkanlığı Seçimleri
37
Tablo 2.6 K.K.T.C. 1995 Cumhurbaşkanlığı Seçimleri İkinci Tur Oylaması
38
Tablo 2.7 K.K.T.C. 2000 Cumhurbaşkanlığı Seçimleri
40
Tablo 2.8 K.K.T.C. 2005 Cumhurbaşkanlığı Seçimleri
45
Tablo 2.9 K.K.T.C. 2010 Cumhurbaşkanlığı Seçimleri
46
Tablo 2.10 K.K.T.C. 2015 Cumhurbaşkanlığı Seçimleri
49
Tablo 2.11 K.K.T.C. 2015 Cumhurbaşkanlığı Seçimleri İkinci Tur Oylaması
49
KISALTMALAR LİSTESİ
AB
Avrupa Birliği
ABD
Amerika Birleşik Devletleri
AKEL
Anorthotikó Kómma ErgazómenouLaoú
AKP
Adalet ve Kalkınma Partisi
ANAP
Anavatan Partisi
BKP
Birleşik Kıbrıs Partisi
BM
Birleşmiş Milletler
BMBG
Birleşmiş Milletler Barış Gücü
CHP
Cumhuriyet Halk Partisi
CTP
Cumhuriyetçi Türk Partisi
CTP-BG
Cumhuriyetçi Türk Partisi- Birleşik Güçler
DHP
Demokratik Halk Partisi
DMP
Demokratik Mücadele Partisi
DP
Demokrat Parti
DP-UG
Demokrat Parti- Ulusal Güçler
EOKA
Ethniki Organosis Kyprion Agoniston
HP
Halkçı Parti
KKP
Kıbrıs Komünist Partisi
KKTC
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti
KSP
Kıbrıs Sosyalist Partisi
KTFD
Kıbrıs Türk Federe Devleti
NATO
North Atlantic Treaty Organization
SAP
Sosyal Adalet Partisi
SSCB
Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği
TBMM
Türkiye Büyük Millet Meclisi
TBP
Türk Birliği Partisi
TDP
Toplumcu Demokrasi Partisi
TKP
Toplumcu Kurtuluş Partisi
TMT
Türk Mukavemet Teşkilatı
UBP
Ulusal Birlik Partisi
YDP
Yeni Doğuş Partisi
YP
Yeni Parti
v
ÖZET
Bu çalışmada; Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’ndeki (KKTC) siyasi partilerin, Kıbrıs
Sorununa yönelik yaklaşımları incelenecektir. Kıbrıs Sorununda, garantör ülkeler ile
uluslararası örgütlerin etki ve katkısı her ne kadar yadsınamaz düzeyde olsa da; bu sorunun
KKTC nezdindeki irade kaynağı; Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’ndeki siyasi partilerdir. Bu
Siyasi partilerin sahip olduğu politikaları inceleyebilmek için öncelikle Kıbrıs Sorununun
tarihçesine bakılacak, daha sonra ise 1976 yılından günümüze kadar yapılmış genel seçimler
ile cumhurbaşkanlığı seçimlerinin sonuçları incelenecektir. Böylelikle Kuzey Kıbrıs Türk
Cumhuriyeti’nin siyasal yaşamı doğrultusunda hükümetlerde görev almış sağ ve sol partilerin
görüşleri ile bu ideolojilerden gelen Cumhurbaşkanlarının, Kıbrıs Sorununa yönelik bakış
açılarına değinilecektir. Cumhurbaşkanlarına değinilmesindeki amaç; Kuzey Kıbrıs Türk
Cumhuriyeti
Cumhurbaşkanlığı’nın,
devletin
ve
halkın
temsilcisi
olarak
Kıbrıs
Müzakerelerini yürüten makam olmasıdır. Çalışmada literatür taraması yapılmış olup, nitel bir
çalışma yürütülmüştür. Ayrıca KKTC’nin 3. Cumhurbaşkanı Derviş Eroğlu ve Toplumcu
Demokrasi Partisi Meclis Üyesi Mehmet Burhan ile de görüşmeler yapılmıştır.
Anahtar Kelimeler: Kıbrıs Sorunu, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti, Siyasi Partiler.
SUMMARY
APPROACHES OF POLITICAL PARTİES IN TURKISH REPUBLIC OF
NORTHERN CYPRUS TO CYPRUS ISSUE
In this study, approaches of political parties in Turkish Republic of Northern Cyprus
(TRNC) to Cyprus Issue will be examined. Although it is impossible to oversee contributions
and effects of guarantor states and international organizations to Cyprus Issue, political parties
in Turkish Republic of Northern Cyprus are the reflectors of will of Cypriots. In order to
examine politics of political parties, history of Cyprus Issue, general elections and presidential
elections since 1976 will be evaluated. Furthermore, leftist and rightist parties that formed
governments and Presidents with leftist and rightist backgrounds will be examined in regard
to their perspectives of Cyprus Issue. Presidential office runs negotiations with Greek side in
the name of Cypriots as their representatives. In this study, literature review was conducted
with the help of quantitative study. In addition, interwievss were held with Derviş Eroğlu who
is the third President of T.R.N.C. and Assembly Member of Communal Democracy Party,
Mehmet Burhan.
Keywords: Cyprus Issue, Turkis Republic of North Cyprus, Political Parties
1
GİRİŞ
Kıbrıs Adası, sahip olduğu enerji kaynakları ve jeopolitik konumu nedeniyle tarih
boyunca, uluslararası güçlerin odağı olmuştur. Bu yüzden Kıbrıs’ın siyasal, ekonomik ve
toplumsal gelişiminde ortaya çıkan sorunlara taraf olan aktör sayısı her dönem çok fazladır.
Adanın siyasi tarihi M.Ö. 3000 yılından itibaren başlamıştır. Adada; Araplardan Haçlı
ordularına, Lüzinyanlardan Venediklilere, onlarca millet ve topluluk hüküm sürmüştür.
Adanın dini ve sosyal yapısı 1571 yılında Osmanlı Devleti’nin adayı fethetmesiyle
değişmiştir. İngiltere’nin 1914 yılında Kıbrıs’ı ilhak etmesiyle Osmanlı hâkimiyeti sona
ermiştir. Bu tarihten sonra Kıbrıs, 1960 yılına kadar İngiltere’nin sömürge idaresi altında
yönetilmiştir. İki toplum arasında ortaya çıkan çatışmalı anlaşmazlık durumu, Garantör
ülkeler olan; İngiltere, Yunanistan ve Türkiye’nin 1960 yılında ortak mutabakata varmasının,
ardından Kıbrıs Cumhuriyeti’nin kurulması ile çözüme kavuşturulmuştur. 1963 yılından
itibaren, özellikle Milliyetçi Rum örgüt EOKA’nın Türk toplumuna karşı uygulamış olduğu
şiddet eylemlerinin artması sonucu, Türkiye Garantör ülke sıfatıyla 1974 yılında Adaya
müdahale etmiştir. Müdahale sonrası Kıbrıs Türk Federe Devleti’nin (KTFD) ve 1983 yılında
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin (KKTC) kurulması ile birlikte Kıbrıs sorunu farklı bir
boyuta taşınmıştır.
Türkiye dışında hiçbir ülke tarafından tanınmayan KKTC’nin ilanı ve bundan kaynaklı
sorunlar günümüzde yürütülen Kıbrıs Müzakerelerinin temel yapısını oluşturmaktadır. Tüm
bunların dışında Kıbrıs Cumhuriyeti’nin 2004 yılında Avrupa Birliğine (AB) üye olması, bu
sorununu daha karmaşık bir duruma getirmiş ve soruna taraf olarak AB de eklenmiştir.
Kıbrıs Sorununun bütün paradigmalarına bakacak olursak, bu sorunun sadece Kıbrıs
adasında yaşayan halkları ilgilendiren bir konu olmadığını görmekteyiz. Sorunun resmi
taraflarını temsil eden ülkeler; Kıbrıs Türk Yönetimi ve Rum Yönetimi ile garantör ülke sıfatı
taşıyan Türkiye, İngiltere, Yunanistan’dır. Soruna resmi olarak müdahil olan uluslararası
organizasyonlar da vardır bunlar; Avrupa Birliği (AB) ve 1964’ten beri adada Barış Gücü
bulunan Birleşmiş Milletlerdir (BM). AB ve BM’nin dışında Amerika Birleşik Devletleri
(ABD) ve NATO da soruna dolaylı olarak taraftır, çünkü garantörlük sıfatı taşıyan üç ülke de
NATO üyesidir. 19. Yüzyıldan beri Akdeniz’e inmek isteyen ve Rumlar ile aynı dini mezhebe
sahip olan Rusya da bazı dönemler Kıbrıs ile ilgili fikir beyan etmekte ve dönem dönem
Rumları desteklemektedir
2
Kıbrıs Sorununa dair bu kadar fazla aktörün varlığından dolayı bu sorun üzerine
yapılan çalışmalar genellikle sorunun tarafı olan devletler ve uluslararası örgütlerin bakış
açıları çerçevesinde ele alınmıştır. Ancak bu konuyu, KKTC’nin iç ve dış siyaseti arasındaki
ilişki bağlamında ele alan çalışmaların sayısı çok azdır. Bu çalışmada KKTC’deki siyasi
partilerin Kıbrıs Sorunu hakkındaki görüşleri ele alınacaktır. Siyasi partilerin görüşlerinin ele
alınmasının nedeni; bu sorundaki en büyük söz hakkının KKTC’de yaşayan Türk Toplumuna
ait olmasıdır. Türk toplumunun Kıbrıs Sorunu hakkında sahip olduğu farklı görüşleri bir araya
getiren yapılar de siyasi partilerdir bu yüzden siyasi partilerin politikaları oldukça önemlidir.
Diğer yandan Kıbrıs Sorunu; uluslararası bir sorun olarak KKTC için bir dış politika
konusudur. Devletlerin hükümet yapısı ve bu yapının öğelerinden olan yasama ve yürütme
organları, dış politika oluşturma ve yürütülmesi sürecinde önem taşımaktadırlar. Siyasi
Partiler bu yapıların temelini oluşturan kurumlar olarak da önemlidirler. Bu bağlamda
KKTC’deki siyasi partiler ve bu partilerin kimliğini taşıyarak KKTC adına uluslararası ve
toplumsal
görüşmeleri
yürüten
cumhurbaşkanları
Kıbrıs
konusu
üzerine
politika
oluşturulmasında etkili olan unsurlardan biridir.
Bu çalışmanın temel tezi; Garantör ülkelerin etki ve katkısı her ne kadar yadsınamaz
düzeyde olsa da KKTC’de Kıbrıs Sorununun çözümü konusunda siyasi partilerin önemli bir
etkisi olduğudur. KKTC’deki siyasi partilerin, soruna yönelik bakış açılarının farklılığı,
sorunun çözülmesinin önündeki en büyük engellerden biridir. Çünkü KKTC’deki sol görüşlü
partiler, iki toplumlu ortak devlet modelini (federasyon) benimsemekte ve bütün garantör
devletlerin Kıbrıs’ın iç işlerine karışmaması gerektiğini savunmaktadırlar. Sağ görüşlü partiler
ise iki ayrı devletli yapıyı desteklemekte ve garantör devlet sıfatı taşıyan Türkiye’nin
garantörlüğünün devam etmesini istemektedirler. KKTC’nin devlet nezdinde tek bir politika
oluşturamaması da yürütülen müzakerelerde veya yapılan toplantılarda çıkmazlara sebep
olmaktadır.
Bu bağlamda çalışma üç bölümden oluşmaktadır. İlk bölümde; Kıbrıs Sorununun
tarihi, Türk ve Rum toplumları arasında yaşanan anlaşmazlıklar ve 1974 Barış Harekâtı,
KKTC’nin kuruluşu ve uluslararası arenada günümüze kadar sürdürülen görüşmeler ve
antlaşmalar incelenmiştir.
İkinci bölümde, KKTC’nin idari yapısı incelenmiş ve bu yapı, iç ve dış politikayı
belirleme gücüne sahip olan Yasama ve Yürütme erkleri kapsamında ele alınmıştır. Böylece
hem hükümet sisteminin Kıbrıs Sorununa etkisi hem de Siyasi Partilerin, KKTC’nin siyasi
sistemdeki konumunu daha iyi gösterebilmek amaçlanmıştır. Bu bölümde aynı zamanda
KKTC’nin iç siyasal gelişmeleri de ele alınarak KTFD’den itibaren, günümüze kadar
3
yapılmış olan genel seçimler ile cumhurbaşkanlığı seçimlerine ve sonuçlarına, KKTC’nin
siyasal yaşamı çerçevesinde bakılmıştır. Böylece siyasi partilerin, KKTC’nin iç siyasal
gelişmeleri doğrultusunda, 1976’dan günümüze kadar hayata geçirdikleri politikalar ve bu
perspektifte meydana gelen değişiklikler ele alınmıştır. Bu seçimlere bakılırken; KTFD ve
KKTC’nin siyasal tarihine göz atılmış olacaktır. Bundaki amaç, KKTC’deki siyasi partiler ve
Kıbrıs Türkü’nün, Kıbrıs Sorununa yönelik sahip olduğu siyasi düşüncelerin gelişiminin hem
KKTC’de hem uluslararası arenada nasıl bir etkisi olduğunu görmektir.
Bu yüzden üçüncü bölümde; KKTC’deki sağ ve sol partiler incelenmiştir. KKTC’deki
bütün partiler değil sadece KKTC’nin kuruluşundan bugüne hükümette ve Cumhurbaşkanlığı
seçimlerinde yer almış partiler incelenmiştir. Aynı zamanda bu partilerin sadece Kıbrıs
Sorununa yönelik görüşleri ele alınmıştır. Sağ görüşlü partilerden; Ulusal Birlik Partisi (UBP)
ve Demokrat Parti (DP) incelenirken, sol görüşlü partilerden ise Cumhuriyetçi Türk Partisi
(CTP) ve Toplumcu Demokrasi Partisi (TDP) ile Barış ve Demokrasi Hareketi (BDH)
incelenmiştir.
Bu çalışmada nitel araştırma yöntemi çerçevesinde birinci ve ikinci el kaynaklar
kullanılmıştır. KKTC’deki siyasi partilerin parti programları ve tüzükleri incelenmiş,
KKTC’nin siyasi hayatını incelemek için Kıbrıs yerel gazete haberleri taranmıştır.
4
BİRİNCİ BÖLÜM
KIBRIS SORUNUNUN TARİHİ
1.1. Kıbrıs Adası ve Önemi
Kıbrıs adası; Akdeniz’in Sicilya ve Sardunya adalarından sonra en büyük üçüncü
büyük adasıdır (Alasya, 1998: 13).
Kıbrıs; Türkiye’ye 71, Suriye’ye 98, Mısır’a 384, Yunanistan’a ise 900 kilometre
uzaklıktadır. Kıbrıs, tarih boyunca kritik bir coğrafik konuma sahip olduğu için; Avrupa,
Asya, Afrika kıtaları arasında önemli bir rol oynamıştır. Ada; Süveyş Kanalı’ndan
Anadolu’ya, Ortadoğu’dan Afrika’ya uzanan önemli bir alana hâkim durumdadır (Bozkurt ve
Havva , 2004: 33).
Kıbrıs adasın konumu gereği, hem jeostratejik olarak hem de uluslararası ticaret
alanında önemli bir yere sahiptir ve bu önemini şu şekilde sıralayabiliriz (Olgun, 2016: 7).
Dünya ticaretinin % 30’u Akdeniz suları üzerinden yapılmaktadır.
Dünyadaki mevcut petrol rezervlerinin % 68’i, doğalgaz rezervlerinin % 41’i Kıbrıs’ın
hemen yanı başında olan Ortadoğu’dadır.
Ada, coğrafi konumundan dolayı, bölgenin güvenliğini ve ticaretini denetleme gücüne
sahiptir.
Adanın çevresindeki deniz havzasında hidrokarbon yatakları bulunmaktadır.
Adada bulunan İngiliz üsleri sayesinde, Ortadoğu’da yaşanan savaşa müdahale
edilmesi bakımından önemli bir yere sahiptir çünkü ada, bir bakıma yüzmeyen savaş
gemisi görevi görmektedir.
1.2. Tarihte Kıbrıs Adası
Kıbrıs, tarih boyunca birçok medeniyete ev sahipliği yapmıştır. Nitekim Kıbrıs’ın
tarihi; M.Ö. 3000 yılına kadar dayanmaktadır. Osmanlı’nın adada kurduğu hâkimiyete kadar;
Mısırlılar, Akalar, Dorlar, Hititliler, Asurlular, Fenikeliler, Persler, Romalılar, Araplar,
Memlüklüler, Lüzinyanlar, Venedikliler ve Cenevizliler gibi birçok büyük medeniyet ada
üzerinde hâkimiyet kurmuştur (Özarslan, 2007: 24).
Hititler ve Mısırlılar uzun yıllar boyunca adanın hâkimiyeti için mücadele vermiştir.
Yunanlılar ise adaya M.Ö. 1300-1200 yıllarında gelmiş ve adada şehir devletleri
kurmuşlardır. M.Ö. sekizinci yüzyılda Fenikeliler, onlardan hemen sonra ise Asurlular adaya
5
hâkim olmuştur. Asurlulardan sonra adayı Persler ele geçirmiş, Perslerin Kıbrıs hâkimiyeti
ise, Büyük İskender’in adayı fethetmesiyle son bulmuştur. Daha sonra tekrar Mısırlılar
Kıbrıs’ta hâkimiyet kurmuş olsa bile bu durum M.Ö. 58’de Roma İmparatorluğu’nun adayı
ele geçirmesi ile son bulmuştur. M.S. 395 yılında Roma’nın ikiye bölünmesi ile ada Doğu
Roma (Bizans) İmparatorluğuna kalmıştır. Adanın bu kadar el değiştirmesi karışık bir
demografik yapıya sahip olmasına neden olmuştur. Adada kısmen var olan eski Yunan halkı
ile İmparatorluk arasında dil ve din anlamında ortak bir bağ vardır. Nitekim ada halkının
neredeyse bir bütün olarak Yunan diline ve ortodoksluk mezhebine geçişi Bizans
İmparatorluğu’nun hâkimiyetine dayanmaktadır, çünkü İmparatorluk; Kıbrıs’ta Rumcayı
resmi dil olarak ilan etmiştir (Vatansever, 2010: 1489). Bizans İmparatorluğunun zayıflaması
ile 1160 yılında İsak Komeno adlı bir Kıbrıslı adanın bağımsızlığını sağlamıştır. Böylece
adada ilk defa, ada halkı tarafından bağımsız bir devlet kurulmuştur. Kurulan bu devletin
varlığı ancak otuz yıl kadar sürebilmiştir. Daha sonra Ada’nın hâkimiyeti sırasıyla Lüzinyan
ve Venedikliler ile devam etmiştir (Bozkurt ve Havva , 2004: 8).
1.2.1. Osmanlı Egemenliğinde Kıbrıs
Ortodoks olan Kıbrıs halkı, 1489 yılında adanın hâkimiyetini ele geçiren Venedik
yönetiminin uyguladığı dini baskılardan, memnun değildi. Katolik inanca sahip olan Venedik
Devleti, Kıbrıs Ortodoks Kilisesi’nin, Roma Katolik Kilisesi’ne İdari ve Ekonomik alanlarda
bağlanmasını sağlamıştır. (Toluner, 1977: 10). Kıbrıslı Ortodokslar bu durumu dini bir baskı
olarak görmüş ve Osmanlı Devletinden adayı fethetmesi için yardım istemiştir. Osmanlı
Devleti bu talebe olumlu yaklaşmış ve 1571 yılında adayı fethederek kendi idaresi altına
almıştır. Osmanlı Devleti’nin bu fethi gerçekleştirmesinin bir diğer sebebi de; o dönemlerde
Akdeniz’in Kıbrıs sularında bulunan korsanların, Osmanlı Devleti’nin, Doğu Akdeniz’de
yaptığı ticarete engel olmasıdır (Denker, 2002: 23).
Osmanlı Devleti, adayı ele geçirdikten sonra; Kıbrıs’ı Türkleştirmek adına 20.000
askerini adada bırakmıştır. Bununla beraber dönemin Osmanlı Sultanı II. Selim, ‘‘Sürgün
Hükmü’’ isimli bir kanun çıkararak, halkın Anadolu’dan Kıbrıs’a göç etmesi için ortam
hazırlamıştır. Anadolu’dan Kıbrıs’a yönelik göç; Karaman, Yozgat, İçel, Alanya, Antalya,
Konya, Maraş, Aydın, gibi kentlerden gerçekleşmiştir. Göç kararı alınırken, kişilerin
mesleklerine göre de bir paylaşım yapılmış; ayakkabıcıdan çiftçiye, terziden madenciye;
hemen hemen bütün meslek gruplarından insanlar bu göç gruplarına dâhil edilmiştir.
Böylelikle Kıbrıs Adası; merkezi Lefkoşa olan bir beylerbeyliği haline getirilmiştir (Denker,
2002: 29).
6
Osmanlı idaresi başladıktan sonra, Venediklilerden kalma feodal düzen yıkılmış;
yerine, Osmanlı Devleti’nin bütün topraklarında uygulanan idari sistem uygulanmaya
başlanmıştır. Venediklilerden kalma yüklü vergiler ortadan kaldırılmış ve feodal sistemden
dolayı topraksız kalan halka toprak dağıtılmıştır. Osmanlı Devleti, fethettiği yerlerdeki dini
hoşgörüsünü burada da sürdürmüştür. Bunun en büyük örneği kiliseleri tekrar faaliyete
geçirerek, sürgündeki Ortodoks Rum Başpiskoposunun adaya geri gelmesine müsaade
edilmesidir. Başpiskoposa bütün görev ve yetkileri iade edilmiştir (Serter ve Fikretoğlu, 1988:
5).
Genel olarak bakacak olursak, Kıbrıs halkı; 19. Yüzyılın başına kadar Osmanlı
Devletinin idaresi altında sorunsuz bir biçimde yaşamıştır. Ancak, Osmanlı Devleti’nin
gerileme sürecine girmesi, Kıbrıs’ta kurulmuş olan düzenin de bozulmasına neden olmuştur.
Bunun en büyük nedenlerinden biri, Osmanlı Devleti tarafından Avrupa Devletlerine tanınan
kapitülasyonların Kıbrıs’ı da kapsamasıdır. Yabancı uyrukluların gittikçe genişleyen hakları,
tıpkı merkezde olduğu gibi burada da ciddi oranda ekonomik sorunlarla sonuçlanmıştır. Bu
duruma ek olarak; Osmanlı Devleti içerisinde güçlenen Rum burjuvasının ortaya çıkardığı
Yunan Milliyetçiliği düşüncesi de adada etkisini göstermeye başlamıştır. Böylece Osmanlı
Devleti’nin adada kurduğu geleneksel düzen bozulmuştur. 1833 yılında, Yunan halkının Mora
Yarımadasında ve diğer Ege Adalarında başlattığı bağımsızlık isyanları, adadaki Rum Halkını
da etkilemiş, onlar da bu harekete destek vermişlerdir. Rumların bu tutumuyla beraber sosyal
ve ekonomik alanda ezilmeye başlayan Kıbrıslı Müslümanlar da dönem dönem isyan
hareketlerinde bulunmuştur (Uzer ve Cengiz, 2002: 11).
Osmanlı Devleti’nin gerileme süreci, askeri başarısızlıkları da beraberinde getirmiştir.
1877’de gerçekleşen Rusya-Osmanlı Savaşını Osmanlı Devleti kaybetmiştir. Bunun üzerine
iki devlet arasında, 1878 yılında Ayastefanos Antlaşması imzalanmıştır. Antlaşmanın
sonucunda Rusya’nın gerek Balkanlarda gerek Akdeniz’de birçok imtiyaza sahip duruma
gelmesi İngiltere ve diğer Avrupa devletlerini endişelendirmiştir. İngiltere bu durumu
toparlamak adına Rusları Berlin’de yapılacak bir kongreye ikna etmiştir. 13 Haziran 1878’de
gerçekleştirilen kongrede, Berlin Antlaşması imzalanmış, böylelikle Rusya’nın Osmanlı
Devleti karşısında elde ettiği imtiyazlar biraz daha hafifletilmiştir (Serter ve Fikretoğlu, 1988:
6).
1.2.2. İngiltere Egemenliğinde Kıbrıs
Osmanlı Devleti Rusya karşısında oldukça zor durumdaydı. Bu yüzden, İngiltere’den
destek istemiştir. Bu çağrıya olumlu yanıt veren İngiltere ile Osmanlı Devleti arasında 4
7
Haziran 1878 tarihinde gizli bir savunma antlaşmasına imza atılmıştır. Bu antlaşmaya göre,
Rus tehlikesi geçinceye kadar Kıbrıs, Osmanlı Devleti’nin hükmünü kabul etmek şartıyla,
sadece yönetimsel olarak İngiltere’ye devredilmiştir. Antlaşma gereği İngiltere, Osmanlı
Devleti’ne yılda 92 bin altın verecektir. Ruslar; Kars, Batum ve Ardahan’dan çekildikten
sonra İngiltere, Kıbrıs Adasını, Osmanlı devletine iade edecektir. Fakat 29 Ekim 1914 tarihine
gelindiğinde, I. Dünya Savaşını bahane eden İngiltere, Kıbrıs’ı tek taraflı ilhak ettiğini
duyurmuştur. Türkiye ise, İngiltere’nin adayı ilhak etmesini 24 Temmuz 1923 tarihinde imza
attığı Lozan Antlaşması ile onayladığını ilan etmiştir (Bozkurt ve Havva , 2004: 36).
Lozan Antlaşmasında adada yaşayan Türklere iki yıl içinde ya Türkiye ya da İngiltere
vatandaşlığına geçmeleri yönünde iki seçenek sunulmuştur. Lozan Antlaşmasının 21.
Maddesinde bu durum şöyle ifade edilmiştir:
‘‘5 Kasım 1914 tarihinde Kıbrıs Adasında yerleşmiş olan Türk uyrukları, yerel yasanın belirlediği
koşullara göre, İngiltere uyrukluğuna geçecek ve böylece Türk uyrukluğunu yitireceklerdir. Bununla
birlikte, bu Türkler, isterlerse, bu Antlaşmanın yürürlüğe konulmasından bağlayarak iki yıllık bir süre
içinde, Türk uyrukluğunu seçebileceklerdir. Bu durumda, seçme haklarını kullandıkları günü izleyen on
iki ay içinde Kıbrıs Adasından ayrılmak zorunda kalacaklardır. İşbu Antlaşmanın yürürlüğe konulması
günü Kıbrıs Adasında yerleşmiş bulunup da, yerel yasanın belirlediği koşullara uyularak yapılan işlem
üzerine, o gün İngiltere uyruklusunu edinmiş ya da edinmek üzere bulunmuş olan Türk uyrukları da bu
nedenle Türk uyrukluğunu yitireceklerdir. Şurası da kararlaştırılmıştır ki, Kıbrıs Hükümeti, Türkiye
Hükümetinin izni olmaksızın Türk uyrukluğundan başka bir uyrukluğu edinmiş olan kimselere İngiltere
uyrukluğu tanımayı reddetmek yetkisine sahip olacaktır.’’(baskınoran.com, 2017).
Lozan Antlaşmasından sonra Türkiye’ye göç eden Kıbrıslı Türklerin sayısı 30.000’i
geçmiştir. Bu durum da Türklerin adadaki nüfusunu azaltmış ve Rumların daha güçlü bir
konuma sahip olmasına neden olmuştur (İsmail, 1998: 10).
Yunan Bağımsızlık Hareketi 1821 yılında Mora’da başlamıştır. Yunanistan’ın
Osmanlı Devleti karşısında bağımsızlığını kazanması, Kıbrıslı Rumları da etkilemiştir. Bu
durum karşısında Rumlar Enosis fikrini geliştirmiştir. Enosis; ‘Yunan Milleti’ yaratma çabası
olan ve Helen-Ortodoksların siyasi birliğini hedefleyen Megali İdea (Büyük Fikir) ile iç içe
geçmiş ve onunla beraber tasavvur edilen bir düşüncedir (Yellice, 2012: 15).
Enosis düşüncesi, günümüzdeki mevcut Kıbrıs Sorununun da en büyük sebeplerinin
başında gelir. Rumların Enosis talepleri Ada İngiltere tarafından ilhak edildikten sonra daha
çok artmaya başlamış ve Rum toplumu, bu taleplerini kilise aracılığıyla daha sık dile
getirmeye başlamıştır. Rumların bu isteğinin en büyük nedenlerinden biri de; İngiltere adayı
ilhak ettiğinde, adanın nüfusu yoğunluğunun çoğunu Rumların oluşturmasıydı. Adanın nüfusu
200 bin civarındaydı. Nüfusun % 80’ini Rumlar, % 18’ini Türkler, % 2’sini ise diğer milletler
8
oluşturmaktaydı (Yellice, 2012: 15). Bu durum, Rumların ada üzerinde hak talep etmelerinin
en büyük gerekçesiydi.
İngiltere, 1925 yılında Kıbrıs Adasını, Kraliyet Taç Kolonisi olarak ilan etmiştir. Bu
durum, Enosis umudu olan Rumları pek de memnun etmemiştir. Çünkü adadaki 500 kilisede
okunan Enosis bildirgesi oy birliği ile 1921 yılında Rumlar tarafından kabul edilmiştir.
Tarihteki ilk Enosis referandumu olarak sayılan bu oylama, Rum milliyetçiliğinin adada ne
kadar baskın olduğunu göstermektedir. (Tezel, 2008: 20).
Rumların Enosis’i gerçekleştirmek adına yaptıkları ilk kitlesel hareket 1931 yılında
gerçekleşmiştir. İsyanın sebebine gelecek olursak; İngiltere, adayı Osmanlı Devleti’nden
kiraladıktan sonra, halktan kira vergisi toplamaktaydı. Bu vergi işlemi 1914’te, ada İngiltere
tarafından ilhak edildikten sonra da devam etti, fakat 1914’ten sonra İngiltere adayı ilhak
etmiş ve Osmanlı Devleti’ne kira ödeme yükümlülüğü ortadan kalkmıştı buna rağmen bu
vergi toplanmaya devam edilmiş ve Rumlar bu durumu kabul etmemiştir. 1931 yılından
itibaren, adanın birçok yerinde isyanlar başlamıştır. İsyan, İngiltere’nin Mısırdan gönderdiği
birlikler tarafından bastırılmıştır. İsyandan sonra İngiltere, dönemin Kıbrıs Valisi Richmond
Palmer yönetiminde Türk-Rum ayırmadan, , bütün ada halkına baskıcı bir rejim uygulamıştır.
Bu baskıcı rejim, İkinci Dünya Savaşı’na kadar sürmüştür (Tezel, 2008: 21). Kıbrıs’ta
uygulanan sıkıyönetim, komünistlerin güçlenmesine de zemin hazırlamıştır. Sıkıyönetim ile
beraber Kilise itibar kaybetmiş ve yoksullaşan halkın bir kısmı çareyi komünizmde aramaya
başlamıştır (Yellice, 2012: 24).
Baskıcı rejim ancak 1940’larda sona ermiştir. Bu dönemin sonucunda AKEL
kurulmuştur (Anorthotikó Kómma Ergazómenou Laoú). AKEL Kıbrıs’taki sosyalistleri,
komünistleri, sosyal demokratları birleştirmiş ve Kıbrıs Komünist Partisi’nin yerini almıştır.
Türkler ve Rumlar arasında işbirliğini savunmuştur. Sol hareketin gittikçe devinim
kazanması, adadaki sağ kesimde örgütsel bir tepkiye neden olmuştur (Katsurides, 2014: 36).
Kıbrıslı Türkler, 18 Nisan 1943 tarihinde Kıbrıs Adası Türk Azınlığı Kurumu’nu
(KATAK) kurmuştur. Kurucuları, Türk Konsolosluğunun desteklediği Dr. Fazıl Küçük ile
Kıbrıs Türkü’nün ilerici önderlerinden olan Necati Özkan’dır. Ancak ilerleyen yıllarda Kıbrıs
sorununun Türkiye ve Yunanistan arasında giderek önem kazanması üzerine Türkiye’deki
Demokrat Parti hükümeti, CHP destekli Necati Özkan’ın karşısında Fazıl Küçük’e destek
vermiştir. Fazıl Küçük de Enosis’e karşı, Kıbrıs Türk’tür Partisi’nin (KTP) kurmuştur.
Muhalif Türklerin gücü iyice azalmış ve Fazıl Küçük tek lider konumuna gelmiştir (Fırat,
2006a: 595).
9
İkinci Dünya Savaşından sonra uluslararası sistemde bazı önemli değişiklikler
meydana gelmiştir. Bunlardan biri, sömürge konumunda olan devletlerin, self determinasyon
hakkına sığınarak, bağımsızlıklarını ilan etmeleridir. Bu durumda bağımsız olmayan Kıbrıs da
dünya kamuoyunun gündemine gelmeye başlamıştır. Bir diğer yeni konjonktür ise Amerika
Birleşik Devletleri (ABD) ile Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği (SSCB) arasında
başlayan Soğuk Savaş’tır. Soğuk Savaş ile ortaya iki kutuplu bir dünya çıkmıştır. Bu iki
kutuplu dünya sonucunda, aynı blokta yer alan Türkiye ve Yunanistan arasındaki ilişkiler
iyileşmeye başlamıştır (Fırat, 2006a: 593).
Dünyada self-determinasyon trendi yayılmaya başlamış olmasına rağmen, İngiltere
buna sıcak bakmamıştır. Çünkü İngiliz yönetimi Kıbrıs’ı bir üs olarak gördüğü için elinden
çıkarmak istememiş, dolayısıyla Enosis fikrine de sıcak bakmamıştır. Kıbrıs’ta bağımsızlık
yerine özerk bir yönetim oluşturmayı düşünen İngiltere, bu planları Kıbrıs Rum ve Türk
toplumlarına sunmuştur:
1947 LordWinster Planı
1948 Jackson Planı
1955 Birinci Mac Millan Planı
1955 İkinci Harding Planları
1956 Radcliff Planı
1958 İkinci Mac Millan Planı
1958 Spaak Planı.
Bu planların hepsinin ortak yönü, adadaki İngiliz egemenliğinin devam edeceğinin
bildirilmesiydi. Rumlar, İngiltere’nin sunduğu bütün planları reddetmiştir. Çünkü bu planların
hiçbirinde Enosis’e dair olumlu bir şey bulunmamaktaydı (Bozkurt ve Havva , 2004: 40).
Türkiye Lozan Antlaşması ile vazgeçtiği Kıbrıs’a, 1950’li yılların başında sahip
çıkmaya başlamıştır. Türkiye Kıbrıs ile ilgili politikası adada statükonun devam etmesi
yönünde olmuştur. Bir bakıma, İngiltere’nin Kıbrıs politikasına destek vermiştir (Fırat, 2006a:
598).
Yunan Rum Toplumu Başkanı Başpiskopos Makarios ve Yunanistan Başbakanı
Aleksandros Papagos, İngiltere’nin Enosis taleplerine hiçbir şekilde olumlu yanıt vermemesi
üzerine Kıbrıs Sorununu, 16 Ağustos 1954 tarihinde Birleşmiş Milletler Genel Sekreterliğine:
‘Self Determinasyon’ talebi ile taşımışlardır (Kaya, 2012: 15).
Görüşmelerde İngiltere ve Türkiye’nin antitezi: coğrafi olarak adanın, Anadolu’nun
bir parçası olması, tarih boyunca hiçbir zaman Yunanistan egemenliğinde bulunmamış
olmasıydı. Bir diğer önemli nokta ise Kıbrıs’ın geleceği ile ilgili konularda, Kıbrıs Türkü’nün
10
fikrinin alınmamış olmasının adada karışıklıklara sebep olabileceği hususunda olmuştur.
Genel kurulda NATO ülkeleri İngiltere’ye destek verirken, Doğu Bloğu ve Latin Amerika
ülkeleri Yunanistan’a destek vermiştir (Fırat, 2006a: 599). Bunun en büyük nedenlerinden biri
Türkiye’nin bağlantısız ülkelere karşı tutumudur.
Görüşmelerin sonunda, Yunanistan’ın self determinasyon talebi reddedilmiştir. Bunun
üzerine Makarios, Yunan Albay Yeroyos Grivas ile gizli görüşmelere başlamıştır. 1955
yılında Kıbrıs’ta, Kıbrıs Mücadelesi Ulusal Örgütü EOKA (Ethniki Organosis Kypriakon
Agonistan) adlı silahlı örgütü kurmuşlardır. Örgütün ilk silahlı eylemleri adadaki İngilizler ile
Enosis yolunda hain olduklarını düşündükleri AKEL üyesi sivil Rumlara karşı olmuştur.
EOKA, ilerleyen zamanlarda Türklere karşı da silahlı eylemlerde bulunmuş ve ne pahasına
olursa olsun, Enosis’i gerçekleştireceklerini bildirmişlerdir (İsmail, 1998: 42).
Adada yaşanan şiddet olayları Türkiye kamuoyunda ses getirmiş, Kıbrıs ve Türkiye’de
‘Ya Taksim Ya Ölüm’ adı altında mitingler düzenlenmeye başlamıştır. Böylelikle 1956’da
Ada ile ilgili yeni bir Türk Tezi, yani ‘Taksim’ fikri ortaya atılmıştır. Adnan Menderes’in
Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde açıkladığı Taksim tezine, dönemin muhalefet lideri İsmet
İnönü de destek vermiştir. Tezde ifade edilen durum şöyledir (Hasgüler, 2007: 40):
İngilizler Ada’da kalsın.
İngiltere Kıbrıs’tan çıkacak ise, Kıbrıs Türkiye’ye verilsin.
Bu durum gerçekleşmez ise Kıbrıs, Yunanistan ve Türkiye arasında bölüşülsün.
Self Government olsun (Özerk bir yönetim).
Ada kesinlikle Yunanistan’a verilmesin.
Türkiye’de bu gelişmeler yaşanırken, Kıbrıs Türkleri de 23 Kasım 1957 tarihinde,
Türk Mukavemet Teşkilatını (TMT) kurmuştur. Teşkilatın amacı; Türklerin EOKA’ya karşı
kendilerini savunabilmelerini sağlamak, Kıbrıs’ta Türk varlığını devam ettirebilmek ve adanın
Yunanistan’a ilhak edilmesini önlemektir. TMT’ye Türkiye’den silah, teçhizat ve personel
yardımı yapılmıştır (Yalçın, 2016: 285-293).
1.2.3. Londra Konferansı
İngiltere, Doğu Akdeniz’in Siyasal ve Savunmaya ilişkin sorunlarını görüşmek üzere;
Yunanistan ve Türkiye’yi, 20 Haziran 1955 tarihinde, Londra’da bir konferansa davet
etmiştir. Konferans 19 Ağustos 1955 tarihinde gerçekleşmiştir (Bozkurt ve Havva, 2004: 17).
Toplantıya Yunanistan adına katılan Yunanistan Dışişleri Bakanı Stefanopulos, ada halkına
self determinasyon hakkı tanınması gerektiğini belirtirken; Türkiye adına toplantıya katılan
11
dönemin Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu ise; mevcut statükonun devamı yönünde bir görüş
bildirmiştir (Gazioğlu, 1960: 92)
Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu, katıldığı toplantıda şunları dile getirmiştir: “Kıbrıs
coğrafi olarak Anadolu yarımadasının bir uzantısıdır, bu yüzden ada Türkiye’ye ya da
Türkiye’nin çevresindeki ülkelerin kaderiyle en az Türkiye kadar yakından ilgili bir devlete
ait olmalıdır. Savaş durumunda Türkiye’nin batıya ikmali ancak, güney limanlarından
mümkün olabilecekti ama bu limanların hepsi Kıbrıs’ın gölgesi altındadır. Eğer bu adayı
elinde bulunduran ülke aynı zamanda Türkiye’nin batısındaki adaları da elinde bulunduran bir
devlet ise o zaman Türkiye’yi etkinlikle çevrelemiş olacaktır. Hiçbir devlet kendi güvenliğini,
ne kadar yakın dost ve müttefik olursa olsun, bir başka devlete tümüyle teslim edemez.’’
(Gürcan, 2006: 66).
Konferans sonucunda taraflar ortak bir karara varamamış olsa bile; Türkiye, Lozan
Antlaşması’ndan yıllar sonra Kıbrıs Sorununun resmi bir tarafı olarak kabul edilmiştir. Kıbrıs
Türk’ü açısından bakacak olursak; Türkiye Cumhuriyeti ilk defa, Kıbrıs’a yönelik bir resmi
politika belirlemiştir (Hasgüler, 2007: 222).
1.2.4. Zürich ve Londra Konferansları
ABD, NATO üyesi olan Yunanistan ve Türkiye’nin kendi aralarında bir sorun
yaşamasını istemiyordu, çünkü ABD ve SSCB arasında mevcut bir Soğuk Savaş durumu
vardı ve iki ülke arasında yaşanacak herhangi bir problem, bütün dengeleri değiştirebilirdi.
ABD, İngiltere’nin önerdiği planlarda hiçbir gelişme sağlanamaması üzerine, Yunanistan ve
Türkiye ile Kıbrıs’ın bağımsızlığı konusunda görüşmelere başlamıştır. Yunanistan ile Türkiye
1958’de gerçekleştirilen NATO toplantısında Enosis ve Taksim fikirlerinden vazgeçtiklerini
beyan etmişlerdir. Türkiye’nin bu politika değişikliğindeki en büyük neden, Moskova destekli
AKEL’in, Makarios’un öngördüğü Kıbrıs politikasına destek vermesiydi. Bu durum
NATO’nun çıkarlarına ters düşmekteydi, bu yüzden ABD, Türkiye ve Yunanistan
hükümetlerine hızlı bir çözüm bulunması hususunda baskı yapmıştır (Fırat, 2006a: 607).
5 Şubat 1959 yılında Zürich’te toplanan Türk ve Yunan Dışişleri Bakanları, Kıbrıs’ta
bağımsız bir cumhuriyet kurulması yönünde anlaşmışlardır. Bu uzlaşının sonucunda 11 Şubat
1959’da iki ülkenin başbakanları, Adnan Menderes ve Konstantin Karamanlis toplantıya
katılarak bir anlaşmayı imzalamışlardır (Toluner, 1977: 71). Zürich’te toplamda dört tane
antlaşma imzalanmıştır. Bu Antlaşmalar şu şekildedir;
1. Kıbrıs’ta kurulacak olan bağımsız bir Cumhuriyetin anayasal çerçevesini çizen ve 27
madde ile 1 ekten oluşan, Kıbrıs Cumhuriyeti’nin temel yapısına dair antlaşma.
12
2. Kıbrıs Cumhuriyeti, İngiltere, Türkiye ve Yunanistan arasında yapılan Garanti
Antlaşması.
3. Yine aynı devletlerin, kendi aralarında imzaladığı İttifak Antlaşması (Oran, 2002: 608)
4. Centilmenlik Antlaşması: Bu antlaşma Türkiye ve Yunanistan Başbakanları tarafından
imzalanmıştır. Yapılan antlaşmaya göre her iki ülke de Kıbrıs’taki mevcut komünist
faaliyetlere ve Komünist Parti’ye karşı önlem alacak ve Kıbrıs Cumhuriyeti
yönetimini NATO’ya üye olmak için ikna ve teşvik edecektir (Kızılyürek, 2009: 16).
Zürich’te imzalanan bu antlaşma, Kıbrıslı Türk ve Rum temsilciler ile adayı fiilen
yönetmekte olan İngiltere imza atmadığı için herhangi bir geçerlilik teşkil etmiyordu.
Antlaşmanın fiilen geçerli olabilmesi için bütün taraflar Londra’da bir araya geldiler.
Toplantıya İngiltere’yi temsilen Başbakan Harold Macmillan, Türkiye Başbakanı Adnan
Menderes, Yunanistan Başbakanı Karamanlis, Kıbrıslı Rumları temsilen Makarios, Kıbrıs
Türkü’nü temsilen de Dr. Fazıl Küçük katılmıştır. Makarios ilk başta antlaşmayı imzalamak
istememiş, Londra’ya sadece şartları görüşmek için geldiğini belirtmiştir. İngiltere ve
Yunanistan’ın baskıları sonucu Makarios ikna olmuş ve 19 Şubat 1959 günü Londra
Antlaşması taraflarca imzalanmıştır (Kaya, 2012: 18).
1.3. Kıbrıs Cumhuriyeti’nin Kurulması
Londra Antlaşması’nın imzalanması ile beraber bağımsız bir Kıbrıs Cumhuriyeti’nin
kurulması yolunda gerçekleşmesi gereken bütün şartlar sağlanmıştır. 16 Ağustos 1960’ta
Kıbrıs Cumhuriyeti resmi olarak ilan edilmiş, böylelikle adadaki İngiliz Koloni Hükümeti de
resmen son bulmuştur. Kıbrıs Cumhuriyeti kurulduğu gibi taraflar Lefkoşa’da bir araya
gelerek, kendi aralarında kurucu bir antlaşma imzalamışlardır. İngiltere, Türkiye, Yunanistan
ve Kıbrıs Cumhuriyeti arasında imzalanan bu kurucu antlaşmaya Lefkoşa Antlaşması adı
verilmiştir. Bu antlaşma, Zürich ve Londra Antlaşmaları ile birlikte, adada bağımsız bir ülke
yaratmıştır (United Kingdom Parliament, 2017).
İngiltere sömürgesinden Cumhuriyet’e dönüşen Kıbrıs’ta, Müslüman-gayrimüslim
cemaatleşmesi yerine, Türk-Rum cemaatleşmesi olmuştur. Kurulan Kıbrıs Cumhuriyeti’nin
Cumhurbaşkanı, Başpiskopos III. Makarios olurken, Cumhurbaşkanı Yardımcısı ise Dr. Fazıl
Küçük olmuştur (Tezel, 2008: 28).
Kıbrıs Cumhuriyeti iki toplumlu yapıya sahip bir devlettir ve temel özellikleri
şunlardır: (T.B.M.M, 2017: 7-11)
13
Kıbrıs Cumhuriyeti Başkanlık Sistemi ile idare edilecektir Cumhurbaşkanı Rum,
Cumhurbaşkanı Yardımcısı ise Türk olacaktır. Her ikisi de kendi toplumları tarafından
seçilecektir.
Cumhuriyetin resmi dili Türkçe ve Rumca olacaktır. Resmi kararlar, kanunlar ve idari
metinler her iki dilde de yazılacaktır.
Cumhuriyetin bayrağı, Cumhurbaşkanı ve Cumhurbaşkanı Yardımcısı tarafından
seçilecek olup, tarafsız desen ve renklerde olacaktır.
Cumhurbaşkanı ve Cumhurbaşkanı Yardımcısı, beş yıllık bir süre için seçileceklerdir.
Cumhurbaşkanı ve Cumhurbaşkanı Yardımcısının, bazı durumlar dışında veto hakkı
bulunmaktadır.
Bakanlar Konseyi; Cumhurbaşkanı tarafından seçilecek 7 Rum ve Cumhurbaşkanı
Yardımcısı tarafından seçilecek 3 Türk bakandan oluşacaktır.
Yasama yetkisi; 50 kişiden oluşan Temsilciler Meclisinde olacak, beş yıl için seçilen
bu meclisin %70’i Rum, % 30’u Türk olacaktır. Temsilciler Meclisi’nin seçimleri beş
yılda bir yapılacaktır. Meclisin başkanı Rum, başkan yardımcısı ise Türk olacaktır.
Rum ve Türk toplumu, sayılarını kendilerinin belirleyeceği bir Cemaat veya Toplum
Meclisi oluşturabilecektir. Bu Meclisler kendi topluluklarını, din, eğitim, kültür gibi
alanlarda vergilendirebilecektir.
Toplum Meclisinde alınan kararlar veya yapılan yasalar, kendi toplumlarının seçtiği
Cumhurbaşkanı veya Cumhurbaşkanı Yardımcısı tarafından onaylanarak Resmi
Gazetede yayımlanabilir.
Devletin bütün kamu hizmetlerindeki görevlilerinin %70’i Rum, % 30’u Türklerden
oluşacaktır.
Cumhuriyet’in beş büyük şehir olan Lefkoşa, Larnaka, Baf, Mağusa ve Leymosun’da
bulunan Türk halkı, kendilerine ait, ayrı belediyeler oluşturabilecektir.
Kıbrıs Cumhuriyeti’nin iki bin kişilik ordusunun %60’ı Rumlardan, %40’ı Türklerden
oluşacaktır. Ordu, polis ve jandarma kuvvetlerinin komutanlarından birisi Türk
olacaktır. Komutanların atamaları Cumhurbaşkanı ve Cumhurbaşkanı Yardımcısı
tarafından yapılacaktır. Bu kuvvetlerin komutanı hangi cemaate mensup ise,
yardımcısı diğer cemaatten olacaktır.
Yargı teşkilatının en üst kurumu; Cumhuriyet Yüksek Anayasa Mahkemesidir. Bu
mahkemenin başında bir Rum, bir Türk ve bir tarafsız hâkim bulunur. Üyeler
Cumhurbaşkanı ve Cumhurbaşkanı Yardımcısı tarafından seçilir. Mahkemeye, tarafsız
14
hâkim başkanlık eder. Tarafsız hâkim Yunanistan, Türkiye, İngiltere ve Kıbrıs
Cumhuriyeti vatandaşlarından biri olamaz (T.B.M.M, 2017: 9).
Adli Mahkemelerde, davalı ve davacı aynı topluma mensup ise, kararı o toplumdan
oluşan yargıçlar verecekti. Şayet davalı ve davacı farklı toplumlara mensup ise kararı;
iki Rum, bir Türk ve bir tarafsız yargıçtan oluşan Yüksek Mahkeme verecekti. Bu
mahkemenin başkanı olan ‘Tarafsız Yargıcın’ iki oy hakkı olacaktır. Yüksek
Mahkeme’nin üyeleri Cumhurbaşkanı ve Cumhurbaşkanı Yardımcısı tarafından
belirlenecektir.
İngiltere, Dikelya ve Akrotiri’de olmak üzere, iki tane askeri üsse sahip olacaktır.
1.3.1. Garanti Antlaşması
Anayasada yer alan bir diğer maddeye göre Türkiye, Yunanistan, İngiltere ve Kıbrıs
Cumhuriyeti arasında bir
‘Garanti Antlaşması’ imzalanacaktır. İmzalanan Garanti
Antlaşmasının amacı, adanın başka bir ülkeye bağlanmasını veya bölünmesini önlemek,
anayasal bağımsızlığını teminat altına almak ve toprak bütünlüğünü sağlamaktır. Bu şartlara
uyulmaması durumunda yaşanacak herhangi bir olumsuz durumu önlemek amacı ile İngiltere,
Yunanistan ve Türkiye’ye, birbirlerine danışmak koşulu ile bu olumsuz duruma müdahale
hakkına sahip olacaktı (Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı, 2017).
1.3.2. İttifak Antlaşması
Kıbrıs Cumhuriyeti’nin kurulmasıyla birlikte yapılan bir diğer antlaşma da Türkiye,
Yunanistan ve Kıbrıs Cumhuriyeti’nin kendi aralarında imzaladığı askeri ittifak antlaşmasıdır.
Antlaşmadaki amaç; askeri birliği sağlayarak, adayı dışarıdan gelecek tehditlere ve saldırılara
karşı korumaktır. Bu İttifak Antlaşmasına göre; Adada üçlü bir karargâh kurulacak, Türkiye,
Yunanistan ve İngiltere, Kıbrıs Cumhuriyeti’nin bağımsızlığını ve toprak bütünlüğünü
koruyacaktır. Bu karargâhta, Türkiye’nin 650, Yunanistan’ın ise 950 askerden oluşan bir
birliği olacaktır. Karargâhın komutanlık görevini Kıbrıslı, Yunanistanlı ve Türkiyeli bir
general yapacaktır ve ordu bu generaller tarafından, bir yıllığına olmak şartı ile sırayla komuta
edilecektir. Bu komutan; Türkiye ve Yunanistan hükümetleri ile Kıbrıs Cumhuriyeti’nin
Cumhurbaşkanı ve Cumhurbaşkanı Yardımcısı tarafından atanacaktır (Fırat, 2000: 63).
Yapılan bu antlaşmalar ile kurulmuş olan Kıbrıs Cumhuriyeti, fonksiyonel bir federatif
yapıya sahiptir. Çünkü devlet yönetiminde Yasama Meclisi dışında Toplum Meclislerinin de
söz hakkına sahip olduğu görülmektedir (Özarslan, 2007: 49).
Kıbrıs Cumhuriyeti’nin kurulmasındaki bir diğer önemli neden de; NATO üyesi olan
Yunanistan ve Türkiye’nin karşı karşıya gelmesi ve bölgede meydana gelecek bir
15
istikrarsızlık durumunun NATO birliğine vereceği zarardır. Bu istikrarsızlık, NATO’nun
karşısında yer alan SSCB’ye yeni fırsatlar sunabilirdi (Seydi, 2011: 286).
1.4.
Kıbrıs Cumhuriyeti’nin Kuruluşuna Müteakip Ortaya Çıkan Anlaşmazlıklar
Kıbrıs Cumhuriyeti, sömürgelerden kopan diğer devletler gibi self determinasyon
hakkını kullanarak kurulmamış, bunun yerine; içinde garantör ülkelerin müdahale hakkı olan,
yetkileri ve bağımsızlığı kısıtlanmış bir devlet olarak inşa edilmiştir. Kıbrıs Cumhuriyeti
uluslararası antlaşmalar ile kurulmuş bir yapıdadır. Kıbrıs Cumhuriyeti’nde asli kurucu bir
meclis yoktur. Kıbrıs Cumhuriyeti’nin uluslararası antlaşmalarla kurulmasındaki amaç,
tarafların Enosis ve Taksim tezlerinden feragat etmesini sağlayarak, uluslararası dayanağı
olan bir devlet yaratmaktır. Egemenlik her iki halka da eşit derecede tanınmasına rağmen,
Türk toplumunun meclisteki temsil oranı nüfusuna göre oldukça fazla bir durumdadır
(Özarslan, 2007: 74-80).
Yaratılan yeni devlet modeli, Rumlar arasında her geçen gün artan tepkilere neden
olmuştur. Rumlar, yapılan anayasanın ve anayasa çatısı altında imzalanan antlaşmaların,
hukuki olarak geçersiz olduğunu ileri sürmüşlerdir (Özarslan, 2007: 83). Cumhurbaşkanı
Makarios 30 Kasım 1963’e gelindiğinde, antlaşmalar imzalanırken kendisine baskı yapıldığını
ileri sürmüştür. Hatta bazı kaynaklar Makarios’un, antlaşmalara imza atması için İngiliz Gizli
Servisi tarafından tehdit edildiğini bile iddia etmiştir (O'Malley ve Carig, 2001: 74).
Makarios, bu durumu şöyle ifade etmiştir:
‘‘Kıbrıslı Rumların önderi olarak katılmaya davet edildiğim Lancaster House’taki konferansta,
Yunanistan ve Türkiye Hükümetleri arasında Zürich’te varılan ve İngiltere tarafında kabul edilen
Anlaşmanın bazı hükümlerine bazı itirazlar ileri sürdüm ve güçlü kaygılarım olduğunu belirttim. Bu
anlaşmanın hiç olmazsa bazı hükümlerinin değiştirilmesini sağlamak için çok uğraştım. Bununla
beraber, bu çabamda başarılı olamadım veya olduğu gibi anlaşmayı imzalamak veya yol açacağı bütün
vahim sonuçları ile birlikte reddetmek gibi, bir çıkmaz karşısında kaldım. Bu şartlar altında anlaşmayı
imzalamaktan başka bir seçeneğim yoktu. Bu zaruretin kabul ettirdiği bir yoldu.’’(Toluner, 1977: 128).
İki toplum arasında yaşanan diğer sorunlar ise; vergilerin toplanmasında iki toplumun
Cemaatlerinin ortak bir karara varamaması, belediyelerin sınırlarının belirlenmesinde yaşanan
anlaşmazlıklar,
belirlenmesinde
silahlı
kuvvetlerin
başlayan
kurulması
krizlerdir.
Bu
aşamasında
ve
anlaşmazlıklarda
ordu
komutanlarının
Cumhurbaşkanı
veya
Cumhurbaşkanı Yardımcısı, kendi çıkarları doğrultusunda veto haklarını kullanarak sorunun
daha da içinden çıkılmaz bir hal almasına neden olmuşlardır (Fırat, 2006b: 720).
Makarios, yaşanan bu gelişmeler üzerine, iki tarafın da muzdarip olduğu ortak
sorunları tespit ettiğini söylemiş ve bunları çözmek için Garantör Devletlere mektupla
16
Anayasa’da 13 maddelik bir değişiklik önerisi sunmuştur. Önerilen teklifte bulunan maddeler
şunlardır (Hasgüler, 2007: 239-241):
Ordunun büyüklüğü Anayasa ile değil, özel bir kanun ile belirlenmelidir.
Cumhurbaşkanı ve Cumhurbaşkanı Yardımcısı’nın veto hakları kaldırılmalıdır.
Cumhurbaşkanı yurtdışına gittiğinde veya görevlerini yerine getiremeyecek durumda
olduğunda, Cumhurbaşkanı Yardımcısı onun yerine vekâlet edebilmelidir.
Adalet işleyişi tek bir elde birleştirilmelidir.
Belediyeler birleşik olmalıdır.
Memurluk, iki toplum arasından nüfus oranına göre dağıtılmalıdır.
Polis ve Jandarma teşkilatları birleştirilmelidir.
Amme Hizmet Komisyonunun üye sayısı 10’dan 5’e indirilmelidir.
Rum Cemaat Meclisi feshedilmelidir. Türk Cemaat Meclisi ise görevine devam
edebilir.
Temsilciler Meclisi’nin Rum olan başkanı Rum üyeler tarafından, Türk olan Başkan
Yardımcısı ise Türk üyeler tarafından seçilmekteydi. Bunun yerine her ikisi de bütün
meclis tarafından seçilmelidir.
Temsilciler Meclisi Başkanı’nın geçici yokluğunda veya görevlerini yerine
getiremediği zamanlarda, Temsilciler Meclisi Başkan Yardımcısı onun yerine vekâlet
edebilmelidir.
Temsilciler Meclisi tarafından bazı kanunların onayı için ayrı çoğunluklar öngören
Anayasa hükümleri iptal edilmelidir.
Makarios’un önerdiği bu teklif, gerek Kıbrıs Türkü gerek Türkiye Hükümeti
tarafından, görüşmeye ve tartışmaya değer bir öneri olarak görülmemiştir, hatta yeni bir
çatışma ortamının doğmasına sebep olmuştu (Hasgüler, 2007: 490). Teklifin kabul edilmesi;
adada iki toplumdan oluşan dengeli yönetim sistemini bozacak nitelikte olup, kabul edilmesi
halinde Türkleri azınlık konumuna düşürebilecekti.
Makarios, sunmuş olduğu teklifin kabul edilmemesi üzerine, 21 Aralık 1963 tarihinde
Akritas Planı’nı devreye koymuştur. Bu planın amacı; Rumlara karşı haksızlık yapıldığını
bütün dünyaya göstermek, Zürich ve Londra Antlaşmalarını ortadan kaldırarak Enosis’i
gerçekleştirmekti. Türkler yeni plana ikna olmazsa, askeri önlemlerin devreye girmesi
planlanmıştı (Gülen, 2012: 397).
Rum polisinin, 21 Aralık 1963 akşamında devriye gezerken, Türklere ait bir arabayı
durdurarak aramak istemesi ve arabadaki Türklerin buna itiraz etmesi üzerine Kıbrıslı Türkler
olay yerine gelmiştir. Olay yerine gelen Türkler polisle tartışmış ve olayın büyümesi üzerine
17
çatışma çıkması sonucunda iki Kıbrıslı Türk öldürülmüştür. Tarihte ‘Kanlı Noel’ olarak
adlandırılan bu olaylar, bütün adaya yayılarak çatışma sürecinin başlamasına neden olmuştur
ve birçok Türk köyüne saldırı düzenlenmiştir (Keser, 2012: 258). Akritas Planı ile beraber
harekete geçen Rum güçleri, Türk köylerini ablukaya alarak bu köylere yardım gelmesini
engellerken, adada bulunan Türk Askeri Kuvvetleri de Lefkoşa’nın Gönyeli ilçe hattını
kontrol altına almış ve Rumların bu bölgeye girişini engellemiştir. Bu durum, fiilen
Lefkoşa’yı iki bölgeye ayıran Yeşil Hattın oluşmasına neden olmuştur (Fırat, 2006b: 723).
Yeşil Hat diye adlandırılan bölge; Lefkoşa’yı, Türklerin ve Rumların yaşadığı bölgeler olmak
üzere iki bölgeye ayırmıştır. İki taraf arasında bulunan tampon bölgeye de İngiliz kuvvetleri
konuşlanmıştır (Vatansever, 2010: 1513).
Garantör Devlet sıfatına sahip olan Türkiye, adada yaşanan çatışmalardan dolayı;
Kıbrıs Türkünü korumak ve mevcut çatışma durumunu durdurmak adına Türk Jetlerinin
Kıbrıs üzerinde alçak uçuş yapacağını, gerekirse bu jetlerin bomba da kullanılabileceğini
bildirmiştir. Bu uyarıya rağmen çatışmaların devam etmesi üzerine, Türk Jetleri 25 Aralık
1963 tarihinde Kıbrıs üzerinde bir ihtar uçuşu yapmıştır (Turan, 2002: 308).
Yunanistan, yaşanan bu gergin süreci yumuşatmak adına garantör olan üç ülkenin
Dışişleri Bakanlarını görüşmeye davet etmiştir. İngiltere, Türkiye’nin bu daveti kabul
etmemesi üzerine tarafları, Londra’da toplanmak üzere bir toplantıya çağırdı. Türkiye,
İngiltere’nin bu teklifini kabul etmiş ve taraflar 15 Ocak 1964 tarihinde Londra’da
toplanmıştır. Türk tarafı adına konuşma yapan Rauf Denktaş; 1960 anayasasının herhangi bir
çözüm getirmediğini, tek çözüm yolunun; coğrafi olarak ayrı yerlerde yaşayan, iki toplumlu
bir federal cumhuriyet olduğunu söylemiştir. Bu önerilen taksim tezi, ilerleyen dönemde de
Türkiye’nin resmi tezi olacaktır. Rum tarafı adına açıklama yapan Glafkos İoannu Klarides
ise; uygulanması bir önceki anayasadan daha kolay olan, yeni bir anayasa yapılması
gerektiğini bildirmiştir. Konferansın sonucunda İngiliz bir komutanın liderliğindeki 10 bin
kişilik bir NATO ordusunun, güvenliği ve huzuru sağlamak için adaya gönderilmesi Türkiye,
Yunanistan ve Kıbrıs Türk temsilcisi tarafından kabul edilmiştir. Fakat Sovyetler Birliğine
daha yakın olan Makarios bunu kabul etmemiş, adaya barışı sağlamak için gelecek askerin
sadece Birleşmiş Milletler Barış Gücünden olabileceğini ve ancak teklife böyle bir durumda
onay vereceğini bildirmiştir (Fırat, 2006b: 723-724). Bunu üzerine İngiltere, BM Güvenlik
Konseyine başvurmuş ve18 Şubat 1964 günü toplanılmıştır. Toplantıya, BM Konseyi’nin
seçtiği beş tane ülkenin temsilcileri (Fas, Bolivya, Brezilya, Fildişi Sahilleri, Norveç)
katılmıştır. Toplantının sonucunda; Kıbrıs Hükümetinin de onayıyla, adaya bir Barış Gücünün
gönderilmesi kararı çıkmıştır. Burada belirtilen ‘Kıbrıs Hükümeti’ Kıbrıs Anayasasında
18
olduğu gibi; hem Rumları hem de Türkleri kastetmekteydi. Vatansever’e göre Türkiye bu
karara imza atmakla Kıbrıs yönetimini fiilen ele geçirmiş olan Rum Yönetiminin Kıbrıs’ın
yasal temsilcisi olduğuna onay vermiştir. Bu imza; ilerleyen süreçte, uluslararası arenada
Rumların, Kıbrıs’ın temsilcisinin kendileri olduğunu ve bunu Türkiye’nin de kabul ettiği
yönünde iddia edeceği bir belge durumundadır (Vatansever, 2010: 1513-1514).
Rumların Türk köylerine yaptıkları saldırıların kesilmemesi üzerine Konsey, 181 sayılı
karar ile 4 Mart 1964 tarihinde adaya Barış Gücü gönderme kararı almıştır (Kaya, 2012: 25).
Alınan bu karar oy çokluğu ile kabul edilmiştir. Kararın içeriğine bakacak olursak (Eskiyurt
vd., 1975: 12):
Taraflar mevcut durumu ve uluslararası barışı zora sokacak hareketlerden
kaçınmalıdır.
Kıbrıs Hükümeti şiddetin önlenmesi için tedbir almalıdır.
Cemaatlere çağrı yapılarak daha dikkatli ve barışçıl davranmaları yönünde
uyarılmalıdırlar.
BM Genel Sekreterliğine bağlı bir Barış Gücü oluşturulacak.
Barış Gücü adada çatışmaları önleyerek uluslararası barışı sağlamayacaktır.
Barış Gücü adada 3 ay süreyle kalacak ve ordunun masraflarını, birliği oluşturan
ülkeler ile Kıbrıs Hükümeti karşılayacaktır.
Kıbrıs Sorunun çözümü için bir arabulucu seçilecek ve bu arabulucu Genel Sekretere
raporlar sunacaktır.
Arabulucunun ödenekleri BM tarafından karşılanacaktır.
Bölükbaşı’na göre Türkiye’nin bir diğer hatası; BM’nin bu kararını onaylamakla
kendisine verilen garantör ülke görevini BM Barış Gücüne devretmiş sayılmasıdır (Bölükbaşı,
2001: 117).
EOKA üyeleri, Yunanistan’da olan Grivas ile ortak hareket ederek, adaya asker ve
silah getirmeye başlamışlardı. Aynı dönemde TMT de silahlanmış ve örgütlenmeye
başlamıştır. Makarios, Lefkoşa’nın Gönyeli ilçesindeki Türk Askerli Birliklerinin geri
çekilmemesinin antlaşmalara aykırı olduğunu söyleyerek, 4 Nisan 1964 tarihinde İttifak
Antlaşmasını tek taraflı feshettiğini açıklamış ve olayları daha çıkmaz bir hale sokmuştu.
Türkiye bu beyana karşı çıkmış ve beyanı kabul etmemiştir (Fırat, 2006b: 725).
BM toplantıları devam ederken, Türkiye Hükümeti; saldırıların devam ettiğini, bu
yüzden Türkiye’nin de Kıbrıs’a müdahale hakkı olduğunu bildirerek 29 Mayıs 1964 tarihinde
Rum Yönetimine Nota vermiştir. TBMM’den bu konuyla ilgili yetki alan hükümet, Haziran
ayı içerisinde adaya müdahale edeceğini bildirmiştir. Planlanan bu harekât, ABD Başkanı
19
Lyndon Baines Johnson’ın, 13 Haziran 1964 tarihinde, İsmet İnönü’ye gönderdiği bir mektup
nedeniyle gerçekleşememiştir (Tezel, 2008: 34).
Johnson’ın Mektubu oldukça sert bir dille kaleme alınmıştır. Başkan Johnson, yazdığı
mektupta; Türkiye’nin Kıbrıs’a müdahalede bulunması durumunda, Amerikan silahlarını
kullanamayacağını ve NATO ülkelerinin, Türkiye’ye karşı gerçekleşecek olası bir Sovyet
müdahalesinde, Türkiye’nin yanında yer almayacağını bildirilmiştir (Ahmad, 2014: 137).
Mektup, bir bakıma, Türkiye’nin içişlerine ve uluslararası politikalarına müdahale
niteliğindedir. Ayrıca ABD, Türk Askeri birliklerinin olası bir Kıbrıs Müdahalesine engel
olabilmek için, Akdeniz sularının Kıbrıs ile Türkiye arasında kalan bölgesine Amerikan
Ordusuna ait6. Filoyu yerleştirmiştir (Gülen, 2012: 412).
Johnson Mektubu Türkiye’nin mevcut dış politikasında değişikliğe gitmesine sebep
olmuştur. Türkiye, dış politikasında yeniliğe giderek, Ortadoğu ve Doğu Bloku ülkeleriyle de
ikili ilişkiler kurmaya başlamıştır (Saynur Derman ve Kurban, 2016: 473). Türkiye ilk defa
Kıbrıs sorunu sayesinde dış politika değişikliğine gitmiştir (Karpat, 2014: 45).
Başbakan İsmet İnönü, Johnson Mektubu’nun ardından, Başkan Johnson ile Beyaz
Saray’da bir görüşme yapmıştır. İnönü, yapılan görüşmede, 1959 anlaşmalarının geçerliliğini
savunduğunu ve bu konuda Türkiye’nin olumlu bir tavır sergileyeceğini söylemiştir (Şener,
2013: 108).
ABD, NATO birliğinin sarsılmaması için, ABD’li eski bakan Dean Acheson’un
önderliğinde; 9 Temmuz 1964’te, Türkiye, Yunanistan ve BM arabulucusu Erkki Tuomioja’yı
Cenevre’de gerçekleştirilmek üzere, toplantıya davet etmiştir. Cenevre’de yapılan iki
görüşmeden de hiçbir sonuç çıkmamıştır. İkinci görüşme esnasında Grivas önderliğindeki
Rum Birliklerinin, Türk köyü olan Erenköy’ü abluka altına alması görüşmelerin bitmesinin en
büyük sebebini oluşturmuştur (Topur, 2002: 110).
Yunanistan, 1964’ün Ağustos ayında, Rumlara destek olmaları için tam teçhizatlı 9
bin askerini Kıbrıs’a yollamıştır. Türkiye’den havalanan Jetler devam eden Erenköy
ablukasında Kıbrıslı Türklere destek olmak için, 8 Ağustos 1964 tarihinde Rum mevzilerini
vurmuştur. Makarios, Sovyetlerden yardım talebinde bulunmuş fakat olumlu bir yanıt
alamamıştır. Yaşanan olaylar, adadaki Türklerin, Kıbrıs’ın yüzde üçlük kısmına sıkışmasına
neden olmuş, 30 bin Kıbrıslı Türk evinden olmuştur (Tezel, 2008: 36).
Yunanistan’da yaşanan bir diğer önemli gelişme de; mevcut Yunan Yönetiminin
komünistlere destek verdiğini iddia eden Yunan Ordusunun, 21 Nisan 1967 tarihinde askeri
bir darbe gerçekleştirmesidir. Darbe yapan Albaylar Cuntası yönetime el koyarak iktidara
gelmiştir (Saynur Derman ve Kurban, 2016: 466).
20
1964 yılından sonra adada çatışmalar neredeyse durmuş ve iki toplum arasında ateşkes
ortamı oluşmuştur. Grivas önderliğindeki Rum Milli Muhafız Ordusu ve Yunan Birliklerinin
1967 yılındaki Geçitkale ve Boğaziçi saldırıları ile ortam yeniden gerilmiş, Türkiye
antlaşmalardan doğan haklarından dolayı adaya müdahale etmek için hazırlıklara başlamıştır.
Bu müdahale NATO, BM ve ABD’nin araya girmesi ile durdurulmuştur. Grivas ve emrindeki
Yunan birlikleri adadan çekilmiş, sürgünde olan Rauf Denktaş’ın da adaya dönmesine izin
verilmiştir (Kızılyürek, 2009: 30). Denktaş’ın sürgünde olmasının sebebi ise 1964 yılında
Kıbrıs Türk cemaati adına BM Güvenlik Komisyonu’nda yaptığı konuşmadır. Bu
konuşmadan sonra Denktaş’ın adaya girişi Makarios tarafından yasaklanmıştır.
Kıbrıslı Türkler, Kıbrıs’ta oluşan olumlu diplomatik hava sayesinde,28 Aralık 1967
tarihinde, Kıbrıs Geçici Türk Yönetimi’ni ilan etmiş, kendi yasama, yürütme ve yargı
organlarını oluşturarak, adada federatif bir yapı oluşmasına neden olmuşlardır. Kurulan bu
Federatif Türk Yönetiminin önderliğine Dr. Fazıl Küçük seçilmiştir. Küçük 1973 yılında
görevini, yine seçimle iş başına gelen, Rauf Denktaş’a devretmiştir (Vatansever, 2010: 15141515).
Türk ve Rum toplumları 1968 yılında ikili müzakerelere başlamıştır. Rum toplumunda
halkın bir kısmı Makarios’a destek verirken, Enosis yolunda Makarios’u zayıf bulan Cunta
yanlısı EOKA’cılar da Makarios’a karşı bir muhalefet oluşturmuşlardır. Makarios’u yetersiz
bulan EOKA yanlıları, 1968 yılında EOKA-B adlı örgütü kurmuş ve örgütün başına da
Grivas’ı getirmişlerdir (Kaya, 2012: 28). Makarios ve EOKA-B birbirlerine karşı gizli
biçimde silahlanmaya ve çatışma hazırlığına başlamışlardır.
1.5. Türkiye’nin Kıbrıs’a Müdahalesine Giden Süreç ve 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı
Yunanistan Başbakanı Albay Yorgo Papadopulos 1973 yılında Monarşiye son vererek
Cumhuriyet’i ilan etmiş ve kendisini Yunanistan Cumhurbaşkanlığı görevine getirmiştir
(Doğanalp, 2017: 25).
Tuğgeneral Dimitrios Yoannides; ülkede yaşanan anarşi ortamını sebep göstererek 25
Kasım 1973 tarihinde, kendisi gibi asker olan Papadopulos’a karşı askeri bir darbe
gerçekleştirmiş ve Yunanistan’ın yönetimine el koymuştur. Yoannides’e göre Kıbrıs Sorunun
çözümü; ancak Makarios’un ortadan kaldırılması ile gerçekleşebilirdi. Çünkü Makarios 2
Temmuz 1974 tarihinde Yunanistan’a, EOKA örgütünün adada çözümsüzlüğe sebep
olduğunu, bu yüzden örgütün adayı terk etmesi gerektiğini bildirmiştir. Bu bildirinin ardından
Yoannides önderliğindeki Yunanistan, Afrodit Planını devreye koymuştur. Afrodit Planı
doğrultusunda, Kıbrıs Rum Milli Muhafız Birliği, 15 Temmuz 1974 günü Kıbrıs’ta askeri bir
21
darbe düzenleyerek Makarios’u görevden almış ve Makarios’un yerine EOKA-B’nin Lideri
olan Nikos Sampson’u getirmiştir. Sampson göreve gelir gelmez Kıbrıs Helen Cumhuriyeti’ni
kurduğunu açıklamıştır. Yaşanan gelişmeler üzerine Makarios, adadaki İngiltere üssüne
sığınarak adayı terk etmiş ve New York’a kaçmıştır (Fırat, 2006b: 740).
Başbakan Bülent Ecevit, adada yaşanan bu gelişmeler üzerine Londra’ya gitmiş ve
İngiltere’den, Kıbrıs’a ortaklaşa bir müdahalede bulunma talebinde bulunmuştur; fakat
İngiltere, Türkiye’nin bu talebini kabul etmemiştir (Ahmad, 2015: 195). Aynı günlerde
Türkiye’de, Milli Güvenlik Kurulu toplantısı yapmış ve yapılan toplantının sonucunda, bunun
bir Yunan müdahalesi olduğu Kıbrıs’ta anayasal düzenin yıkıldığı bildirilmiştir (Fırat, 2006b:
741).
Türkiye Garantör Ülke sıfatıyla, Kıbrıs Cumhuriyeti’ni kuran Garanti Antlaşmasının
dördüncü maddesine dayanarak, 20 Temmuz 1974 tarihinde Kıbrıs’a Mersin üzerinden askeri
bir çıkarma gerçekleştirmiştir. Başbakan Bülent Ecevit, Türk askerinin yaptığı bu çıkarmanın
amacının savaş olmadığını, çıkarmanın adada barışı temin etmek için başlatıldığını
açıklamıştır (Eroğlu, 1975: 67). 22 Temmuz günü Girne, Lefkoşa-Gönyeli hattı, Türk
Askerleri tarafından ele geçirilmiştir. Aynı gün, BM Güvenlik Konseyi derhâl toplanmış ve
ateşkes yapılması gerektiğini bildiren bir karar almıştır. Türkiye de BM tarafından alınan bu
353 sayılı kararı kabul ettiğini açıklamış ve Kıbrıs’ta askeri ilerlemeyi durdurmuştur (İsmail,
1998: 128).
Türkiye’nin Kıbrıs müdahalesi sonrasında, sadece Kıbrıs’taki Sampson Hükümeti
düşmekle kalmamış Yunanistan’da da Cunta idaresinin yerine sivil bir yönetim gelmiştir.
Kıbrıs’ta hükümetin başına Glafkos Klerides gelirken, Yunanistan’da Konstantin Karamanlis
hükümeti kurulmuştur (Bozkurt ve Havva, 2004: 33).
Taraflar BM’nin ateşkes çağrısını kabul ettikten sonra Cenevre’de bir araya gelmiştir.
Konferansa; Yunanistan, İngiltere ve Türkiye Dışişleri Bakanları katılmıştır. Toplantıda
alınan kararlara göre (Hasgüler, 2007: 389-390):
Silahlı kuvvetler bulundukları bölgeleri genişletmeyecek.
Toplantıya katılan üç ülke, Birleşmiş Milletler Barış Gücü ile ortaklaşa karar verdikten
sonra güvenlik bölgesi oluşturulacak ve bu bölgeye BM Barış Gücünden (BMBG)
başka hiçbir askeri kuvvet giremeyecek.
Yunan ve Kıbrıs Rum askeri kuvvetleri işgal ettikleri Türk bölgelerini tahliye edecek
ve bu bölgeler BM Barış Gücü tarafından korunacak.
Karma köylerdeki asayiş ve güvenlik BM Barış Gücü tarafından sağlanacak.
22
Son çatışmalardan sonra esir olan askerler ya karşılıklı iade edilecek ya da serbest
bırakılacaklar.
BM’nin 353. Ateşkes maddesi uyarınca taraflar, asker ve mühimmat sayısında
kademeli olarak azaltmaya gidecekler.
En kısa süre içinde Kıbrıs’ta barış ve anayasal düzen sağlanacak.
Yapılan bu müzakerelerin devamı niteliğinde, Cenevre’de 8 Ağustos 1974 tarihinde
tekrar toplanılacak.
Bildiri, toplantıya katılan üç ülkenin Dışişleri Bakanları tarafından Birleşmiş Milletler
Genel Sekreterine gönderilerek Birleşmiş Milletlerin tedbir alması sağlanacak.
Taraflar 8 Ağustos 1974 tarihinde, Cenevre’de tekrar toplanmıştır. Rauf Denktaş, Türk
toplumu adına federasyon tezini bildirmiştir. Bu teze göre Türkler, coğrafi esasa dayalı bir
federatif sistemi destekleyebileceklerdi. Adanın % 34’ü Kıbrıs Türk Federe Devletinde
olacaktı. Bu Federe Devletin sınırları; batıda Limni’den başlayıp, doğuda Magosa’ya kadar
uzanan kuzey bölgesi olacaktı. Türkiye Dışişleri Bakanı Turan Güneş, yer yer kantonlardan
oluşan bir çözüm önerisinin de kabul edilebileceğini bildirmişti. Yunanistan ve Kıbrıs Rum
heyeti ise; federasyon önerisinin adada köklü değişiklikler getireceğini, bunun yerine mevcut
anayasal düzenin tartışılması gerektiğini bildirmiş, ayrıca kantonel çözüm önerisini düşünmek
için de otuz altı saatlik düşünme süresi istediklerini belirtmişlerdir. Türkiye Hükümeti, bunun
bir oyalama taktiği olduğunu düşünerek, Girne Lefkoşa arasındaki bölgeye sıkışmış olan Türk
askerine ikinci bir harekât emrini vermiştir (Fırat, 2006b: 747).
Türk askeri 14 Ağustos 1974’te ikinci harekâta başlamıştır. BM Güvenlik Konseyi 16
Ağustos 1974 tarihinde Türkiye’ye ateşkes çağrısında bulunmuş ve Türkiye bu ateşkes
çağrısına uyarak ateşkes ilan etmiş ve harekâtı durdurmuştur. Harekât sonucunda şimdiki
mevcut sınırlara ulaşılmış, adanın yüzde otuz yedisi Kıbrıs Türk Toplumunun kontrolüne
geçmiştir (Özersay, 2002: 102).
Dünya kamuoyu gerçekleştirilen ikinci harekâtı haksız bulmuş ve bu harekâta tepki
göstermiştir. Birinci harekât Türkiye’nin imza attığı Garanti Antlaşmasına istinaden, Kıbrıs’ta
anayasal düzeni sağlamak için yapılmıştı ve Dünya kamuoyu bu harekâtı, antlaşmalar
çerçevesinde yerinde bulmuştu. Birinci harekâttan sonra adadaki cunta yönetimi son bulmuş
ve sivil bir yönetim iktidara gelmişti. Bu durum müzakere ortamının sağlanabileceğini
gösteriyordu ve nitekim İngiltere’nin aracılığı ile görüşmeler başlamıştı fakat ikinci harekât,
barış görüşmeleri henüz bitmeden yapılmıştı. İkinci harekâtın yapılması, 1960’ta kurulmuş
olan Kıbrıs Cumhuriyeti’ni, de jure ve de facto olarak ortadan kaldırmıştı. Bu durum da ikinci
23
harekâtın dünya kamuoyunda SSCB ve ABD de dâhil, işgal olduğu kanısı yaratmıştır (Fırat,
2006b: 748).
İkinci harekât sonrasında adanın durumundan endişe eden BM Genel Kurulu, 1 Kasım
1974 tarihinde toplanmış ve 3212 sayılı karara imza atmıştır. BM Genel Kurulu tarafından
alınan 3212 sayılı karara göre (Birleşmiş Milletler, 2017):
Bütün ülkelere çağrımız; Kıbrıs Cumhuriyetinin bağımsızlığına, toprak bütünlüğüne,
egemenliğine müdahale edilmesinden sakınıp, Kıbrıs Cumhuriyetine saygı duyulması
yönündedir.
Bütün yabancı askeri personel ve o personele ait mühimmat, adadan hızlı bir biçimde
çıkarılmalı ve Kıbrıs Cumhuriyetine karşı bütün girişimler kesilmelidir.
Genel Sekreterin girişimiyle iki toplumun temsilcileri arasında eşit mesafede ve
şartlarda bir görüşme ortamı hazırlanmalıdır. Siyasi bir çözüme ulaşılana kadar bu
görüşmeler devam etmelidir.
Bütün göçmenlere yönelik acil tedbirler alınmalı ve hepsi evlerine güvenlik içinde
dönmelidir.
Kıbrıs’ın bütün nüfusuna Birleşmiş Milletler insani yardım yapmalıdır. Bütün
devletlere bu yardıma katılmaları yönünde çağrı yapılmalıdır.
Taraflar, Birleşmiş Milletler Barış Gücünün güçlenmesi adına BM Barış Gücüyle
işbirliği içinde olmalıdır.
ABD; Türkiye’nin ABD’den aldığı askeri teçhizatı Kıbrıs Harekâtında amaç dışı
kullandığını bildirmiş ve 5 Şubat 1975’te Türkiye’ye karşı ambargo uygulama kararı almıştır.
ABD’nin uyguladığı bu ambargo Sovyet Rusya tehdidi göz önüne alınarak, 5 Şubat 1978
tarihinde yine ABD tarafından kaldırılmıştır. Bu arada Yunanistan, Türkiye’nin yaptığı Kıbrıs
harekâtında ABD’nin de payı olduğunu bildirerek, NATO’nun askeri kanadından çekildiğini
açıklamıştır. Türkiye’nin büyük bir tehdit oluşturduğunu iddia eden Yunanistan Yunan
Adalarını silahlandırmaya başlamıştır. Türkiye de İzmir’de Dördüncü Ordu Komutanlığını
kurmuş ve bu komutanlığı NATO’ya tahsis etmeyeceğini bildirmiştir (Fırat, 2006b: 760,763).
Kıbrıs Harekâtı sonuç olarak NATO içerisinde yeni gelişmelere sebep olurken Türkiye’ye de
olumsuz etkileri olmuştur.
Avrupa Ekonomi Topluluğu, ABD, SSCB tarafından yalnız bırakılan Türkiye ve
Kıbrıs Türk Toplumunu, İslam Konferansına katılan İslam ülkeleri de kınamış, Türkiye’ye
Kıbrıs konusunda destek vermeyeceklerini açıklamışlardı (Fırat, 2006b: 766).
24
İKİNCİ BÖLÜM
KUZEY KIBRIS TÜRK CUMHURİYETİ’NİN KURULUŞU VE YAŞANAN İÇ
SİYASAL GELİŞMELER
Toplumsal siyasi bakış açıları, idari mekanizmaların çizdiği ya da elverdiği ölçüde ve
sürelerde etkin olabilmektedir. Siyasi iradelerin karşılık bulabilme, uygulanabilme ve
sürdürülebilmelerinin, şekli sınırlılıklarını idari yapı ve süreçler belirlemektedir. Devletin
şekli, seçimler, erkler ve aralarındaki ilişkiler gibi unsurlar, siyasi iradeye doğrudan etki eden
ana unsurlardır. Bu nedenle; bu bölümde, yürütülecek politikaların kapasite ve ölçüsünü
belirleyen ve gösteren idari yapıya değinilecektir. KKTC’nin idari yapısı anlatılırken, bu
yapının bir parçası olan Yargı merciine değinilmeyecek; sadece yasama ve yürütme
organlarına değinilecektir. Çünkü KKTC’deki sosyal, hukuki ve siyasi yaşamın kaynağı; halk
tarafından seçilen parlamento ve Cumhurbaşkanıdır.
Yarı başkanlık sistemi ile yönetilen KKTC’de yürütme çift başlıdır. Yürütmenin bir
kanadı Cumhurbaşkanı iken diğer kanadı Başbakan ve Bakanlar Kuruludur. KKTC Devleti
adına, Kıbrıs Müzakerelerini yürüten Cumhurbaşkanı da bu bağlamda önemli bir yer teşkil
etmektedir. Çift başlı yürütmenin bir diğer kanadı olan Başbakan ve Bakanlar Kurulunun
kaynağı yasamadır; yani Cumhuriyet Meclisi’dir. Bu sebepten dolayı KKTC’nin idari yapısı
anlatılırken, idari yapının yasama ve yürütme erkleri üzerinde durulacaktır.
Kıbrıs sorununun uluslararası aktörleri dışında, en büyük söz hakkına sahip olan
taraflar Kıbrıslı Türk ve Rum halklarıdır. Kıbrıs Türkü’nün bu iradesini yansıtması ise ancak
Genel Seçimler ile Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde mümkündür. Bu seçimlerde partilerin
aldıkları oy oranları KKTC halkının Kıbrıs Sorununa yönelik yürütülen politikalara bakış
açısını da ortaya koymaktadır. Çünkü halkın önceliği; ülkedeki ekonomik, sosyal, siyasal
konular ile beraber, eğitim ve sağlık alanlarında yaşanan bütün sorunların temel kaynağı olan
Kıbrıs Sorunun, çözüme kavuşmasıdır.
Bu bölümde; KTFD ve KKTC’nin kuruluşu ile 1976’dan günümüze kadar yapılmış
genel seçimler ve meclise girmeye hak kazanan, yani % 5’lik seçim barajını geçen partilerin
oy oranları tek tek belirtilecektir. Aynı zamanda 1976’dan itibaren yapılan Devlet Başkanlığı
seçimlerine de tek tek bakılacaktır. Çünkü KKTC Cumhurbaşkanları, Kıbrıs Müzakerelerini
devlet adına yürütürken, halkın oylamasıyla da görev başına geldiği için KKTC halkını da
temsil etmektedir.
Yapılan bu seçimlerde partilerin dönem dönem artan veya azalan oy oranlarına
bakılırken buna sebep olan siyasi hareketlere de değinilecektir. Böylelikle KKTC’nin siyasal
25
hayatına bir bakış atarak ülke içinde bunu belirleyen siyasi yönelimler ve bunun nedenlerine
irdelenecektir.
2.1.
Kıbrıs Türk Federe Devleti’nin Kuruluşu
1974 Barış Harekâtından sonra ortaya çıkan belirsiz durumun giderilmesi için Geçici
Kıbrıs Türk Yönetimi’nin yasama meclisi, 13 Şubat 1975 tarihinde Kıbrıs Türk Federe
Devletini (KTFD) ilan etmiş ve Rauf Denktaş, KTFD’nin Devlet Başkanı olarak seçilmiştir.
KTFD’nin yasama meclisine göre bu devletin kuruluşundaki amaç; 1960 anayasası dikkate
alınarak, Federal Kıbrıs Cumhuriyeti’ne giden yolun kolaylaştırılmasıdır (Gürel, 2012: 6).
KTFD, 1975 yılında, işgücü açığını kapatmak adına Türkiye’den, kırk bin göçmen
kabul etmiştir. 21 Şubat 1976 tarihine kadar süren toplumlararası görüşmelerde de çözüme
kavuşan tek konu, nüfus mübadelesi hususunda olmuştur. Kuzeyde yaşayan Rumlar güneye,
güneyde yaşayan Türkler ise adanın kuzeyine göç etmiştir. Böylelikle adadaki Türkler, ilk
defa izole bir biçimde belli bir bölgede yaşamaya başlamıştır (Keser, 2006: 111).
Denktaş, ilişkilerin yumuşaması adına 9 Ocak tarihinde Makarios ile görüşme
talebinde bulunmuştur. Makarios, Denktaş’ın bu talebine olumlu yanıt vermiş ve taraflar 12
Şubat 1977 tarihinde bir araya gelmişlerdir. Görüşmenin sonucunda Denktaş ve Makarios,
Dört İlke Antlaşmasına imza atmışlardır (Duran, 2008: 127). Dört İlke Antlaşmasına göre
taraflar; bağımsız, iki toplumlu bir Federal Cumhuriyet kurmalı ve kurulan bu Cumhuriyetin
işleyişi, devletin iki toplumlu yapısı gözetilerek düzenlenmelidir. Yerleşim özgürlüğü,
mülkiyet hakkı gibi konular görüşülmeye açık bırakılmıştır (Fırat, 2006b: 766).
Makarios’un, 3 Ağustos 1977 tarihinde ölmesi üzerine, görüşmeler bir yıllığına
kesilmiştir. Çünkü Makarios’un ölümünden sonra Cumhurbaşkanı olarak seçilen AKEL
destekli Spiros Kiprianu, KTFD yönetimini muhatap olarak almayacağını, onun yerine sadece
Türkiye’yi muhatap olarak alacaklarını açıklamıştır. Denktaş-Kiprianu görüşmeleri ancak 1819 Mayıs 1979 tarihinde gerçekleşmiştir. Görüşmenin sonucunda taraflar, Denktaş ve
Makarios’un anlaşmaya vardığı dört ilkeyi temel alarak, 10 maddelik yeni bir antlaşmaya
imza atmışlardır. Nitekim bu 10 maddelik antlaşma metni de taraflar arasında bir uzlaşı
sağlayamamış ve yürütülen görüşmelere ara verilmiştir (Richmond, 1998: 154).
1980 yılında başlayan görüşmeler 1983 yılına kadar devam etmiştir. Türk tarafı iki
taraflı federatif bir yapı kurulması gerektiğini savunmuştur. Adadaki Türk Silahlı
Kuvvetlerinin Kıbrıs Türkünün güvenlik teminatı olduğunu ve Enosis’e kesinlikle karşı
çıkacağını beyan etmiştir. Rum yönetimi ise Türklerin adada azınlık durumunda olduğunu
26
ortaya koyarak ve her konuda BM’ye başvurarak, olayı uluslararası kamuoyuna taşımıştır
(Vatansever, 2010: 1517).
2.2.
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin Kuruluşu
1983’te Rum toplumunda seçimler yapılmış ve o dönem başta olan AKEL partisi üyesi
Kiprianu seçimleri kazanmıştır. Kiprianu seçimden sonra Yunanistan’ın ilk sosyalist
Başbakanı Andreas Papandreu ile görüşmelere başlamıştır. Görüşmeler sonunda yaptıkları
açıklamada ‘Kıbrıs karar verir, Yunanistan destekler.’ prensibini uygulayacaklarını
bildirmişlerdir (Necatigil, 1985: 61).
Kiprianu ve Papandreu Doğu Bloğu ve Bağlantısızlar ile yakın ilişki içerisinde
olmuştur. BM Genel Kurulu’nun 16 Mayıs 1983 tarihinde aldığı kararın onaylanması da bu
ülkelerin Rumlara verdiği destek ile gerçekleşmiştir (Tezel, 2008: 44). BM Genel Kurulu’nun
aldığı 37/253 sayılı karara göre; BM tarafından 1 Kasım 1974 tarihinde alınan 3212 sayılı
kararın derhal yerine getirilmesi gerektiği vurgusu yapılmıştır. Adadaki işgal güçlerinin derhal
adayı terk etmesi bildirilmişti. Ayrıca, Kıbrıs Cumhuriyeti’nin, adanın tek temsilcisi olduğu
vurgusu yapılmaktaydı. BM’nin bu söylemi Denktaş’ın iki devletli federasyon tezine ters
düşmekteydi (Doğan, 2002: 92).
BM Genel Kurulunun Türk tarafının aleyhinde aldığı bu karar sonrasında, 17 Haziran
1983 yılında, KTFD Meclisi de Kıbrıs Türkü’nün self determinasyon hakkı olduğunu belirten
bir karar yayınlamıştır. Meclis, 15 Kasım 1983 günü, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’ni ilan
etmiş ve bu ilanı bütün dünyaya açıklamıştır (Canbolat, 2002: 169). KKTC’nin ilanı ile
Federasyon tezinden vazgeçilmiş böylelikle elde bir tek konfederasyon seçeneği kalmıştı.
Çünkü iki toplumlu tek devletli yapıdan, iki toplumlu iki devlet yapısına geçilmişti.
Kurucu Meclis tarafından hazırlanan anayasa 5 Mayıs 1985 tarihinde halk oylamasına
sunulmuş ve %70 evet oyuyla kabul edilmiştir. 9 Haziran 1985 yılında yapılan
Cumhurbaşkanlığı seçimini de % 71 oy alan Rauf Denktaş kazanmıştır (İsmail, 1998: 178).
KKTC’nin ilanında sonra BM Güvenlik Konseyi 541 sayılı bir karar almıştır.
Güvenlik Konseyi bu kararına göre (Hasgüler, 2007: 398-399):
KKTC’nin ilanı, Kıbrıs Cumhuriyeti’nin kuruluşu olan 1960 Antlaşmaları ve Garanti
Antlaşması ile uyuşmamaktadır.
Genel Sekreterin üstlendiği çalışmalara ve Adadaki Barış Gücüne destek olunmalıdır.
KKTC’yi kurma girişimi kabul edilemez. Yasal olarak geçersiz olan bu girişim iptal
edilmelidir.
Bütün devletler Kıbrıs Cumhuriyeti’nin bağımsızlığına ve Toprak Bütünlüğüne saygı
duymalıdır.
27
Hiçbir devlet, Kıbrıs Cumhuriyeti dışında başka bir Kıbrıs Devletini tanımamalıdır.
Denktaş, BM’nin aldığı bu karara tepki göstermiş ve BM Güvenlik Konseyi’nin Çin
Devletini 30, Doğu Almanya’yı ise 25 yıl tanımadığını; fakat bugün her iki ülkenin de BM
üyesi olduğunu hatırlatmış ve KKTC’nin ilanı kararından vazgeçmeyeceğini bildirmiştir
(Fırat, 2015: 108)
Dünya kamuoyunda KTFD’nin varlığının kabulü, KKTC’ye göre daha makuldü.
KKTC kurulduğunda Türkiye’de askeri bir yönetim vardı. Türkiye’nin içinde bulunduğu bu
antidemokratik durum KKTC’nin de prestijini sarsan bir etki yaratmıştır (Erol, 2015: 304).
Kurulan yeni Türk devletini, Türkiye dışında tanıyan başka ülke yoktu. Hatta hem
sosyal hem ekonomik hem siyasi alanda bütün ülkeler KKTC’ye ambargo uygulamaya
başlamışlardı.
2.3.
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin İdari Yapısı
15 Kasım 1983’te kurulan KKTC, cumhuriyet ile yönetilmekte ve ülkede yarı
başkanlık sistemi bulunmaktadır. Başkenti Lefkoşa olan KKTC’de Cumhurbaşkanı, devlet
başkanı olarak görev yaparken; başbakan da hükümeti temsil etmektedir.
KKTC’nin 1985 Anayasa metninin giriş kısmında yer alan ifadelere göre:
‘’Kıbrıs Türk Halkı, Egemenliğin kayıtsız şartsız sahibi olarak; 15 Kasım 1983 tarihinde, büyük bir
coşku ve oybirliği ile kabul edilen Bağımsızlık Bildirisini yaşama geçirmek; Kendi yurdunda tam bir
güven ve insanca bir düzen içinde varlığını sürdürmek; İnsan hak ve özgürlüklerini, hukukun
üstünlüğünü, kişilerin ve toplumun huzur ve refahını korumayı içeren çok partili, demokratik, laik ve
sosyal hukuk devletini gerçekleştirmek ve Atatürk ilkelerine bağlı kalmak ve özellikle O'nun "Yurtta
barış, dünyada barış" ilkesini yaygınlaştırmak amaçları ile Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Kurucu
Meclisinin yaptığı bu Anayasayı, 15 Kasım 1983 tarihinde kurulan Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin
Anayasası olarak kabul ve ilân eder; asıl güvencenin yurttaşların gönül ve iradelerinde yer aldığı inancı
ile özgürlüğe, adalete ve erdeme tutkun evlatlarının uyanık bekçiliğine emanet eder’’.(Kuzey Kıbrıs
Türk Cumhuriyeti Anayasası, 1985).
Bu bağlamda KKTC’deki yönetim yapısı ve Anayasası; Türkiye Cumhuriyeti’nin
yönetim yapısından etkilenerek oluşturulmuştur.
KKTC merkezi yönetim teşkilatlanması, ilçe ve bucaklar olmak üzere, iki seviyeli
sistemden oluşur. İlçeler altı tane olup; Lefkoşa, Girne, Güzelyurt, Lefke, Gazimağusa ve
İskeledir (Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Mahkemeleri, 2017, s. 2).
2.3.1. KKTC’de Yasama
Anayasa’nın dördünü maddesine göre yasama yetkisi; Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti
halkı adına, Cumhuriyet Meclisi’ne aittir (Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Anayasası, 1985,
28
s. 7). Cumhuriyet Meclisi 50 kişiden oluşur ve seçimler beş yılda bir yapılır (Kuzey Kıbrıs
Türk Cumhuriyeti Anayasası, 1985, s. 27).
Cumhuriyet Meclisi 50 milletvekilinden oluşmaktadır. Anayasanın 78. Maddesine göre
Cumhuriyet Meclisinin görev ve yetkileri şunlardır (Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti
Anayasası, 1985, s. 27):
Yasa koymak, değiştirmek ve kaldırmak.
Bakanlar Kurulunu ve bakanları denetlemek.
Bütçe ve kesin hesap yasa tasarılarını görüşmek ve bunları kabul etmek.
Para basılmasına ve savaş ilanına karar vermek.
Uluslararası antlaşmaların onaylanmasını uygun bulma.
Kalkınma planlarını onaylamak.
Genel ve özel af ilanına, mahkemelerce verilip kesinleşen ölüm cezalarının yerine
getirilmesine karar vermek.
Anayasanın diğer maddelerinde öngörülen yetkileri kullanmak ve görevleri yerine
getirmektir.
Partilerin Cumhuriyet Meclisine girebilmeleri için yüzde beşlik baraj dilimini
geçmeleri gerekmektedir.
2.3.2 KKTC’de Yürütme
KKTC’de yürütme çift başlı olup, bu yetki Başbakan önderliğindeki Bakanlar Kurulu
ile halk tarafından seçilmiş olan Cumhurbaşkanı’na aittir.
2.3.2.1 Cumhurbaşkanı, Görev ve Yetkileri
KKTC anayasasının 99. Maddesine göre Cumhurbaşkanı, beş yıllık süre için,
doğrudan halk tarafından seçilir (Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Anayasası, 1985). 101.
Maddeye göre ise Cumhurbaşkanlığı ile parti başkanlığı aynı kişide birleşemez, kişi
Cumhurbaşkanı seçildikten sonra, üyesi olduğu siyasi partinin kararlarına taraf olamaz
(Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Anayasası, 1985). Cumhurbaşkanı yürütmenin tarafsız ve
sorumsuz kanadıdır.
Cumhurbaşkanı’nın yetki ve görevleri, anayasanın 102. Maddesinde şu şekilde
belirtilmiştir (Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Anayasası, 1985):
Cumhurbaşkanı Devletin başıdır.
Bu sıfatla, Devletin ve toplumun birliğini ve
bütünlüğünü temsil eder(Bu maddeye dayanarak Cumhurbaşkanı, Kıbrıs Sorununa
29
dair çözüm görüşmelerinde KKTC devletini temsilen görüşmelere bizzat katılır ve
halk tarafından seçildiği için bütün KKTC’yi temsil eder).
Cumhurbaşkanı, Cumhuriyet Anayasasına saygıyı, kamu işlerinin kesintisiz ve
düzenle yürütülmesini ve Devletin devamlılığını sağlar.
Cumhurbaşkanı,
Cumhuriyet
Meclisi
adına
Cumhuriyet
Silahlı
Kuvvetleri
Başkomutanlığını temsil eder.
Cumhurbaşkanı, bu Anayasa ve yasalarla kendisine verilen diğer yetkileri kullanır ve
görevlerini tarafsız olarak yerine getirir.
KKTC’de 1983’ten günümüze, dört tane Cumhurbaşkanı görev yapmıştır. Bu
Cumhurbaşkanları görev adlıkları yıllara göre şöyle sıralanmaktadır (Kuzey Kıbrıs Türk
Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı, 2017):
(1983-2005) Rauf Denktaş- Ulusal Birlik Partisi & Demokrat Parti
(2005-2010) Mehmet Ali Talat- Cumhuriyetçi Türk Partisi
(2010-2015) Derviş Eroğlu- Ulusal Birlik Partisi
(2015-…....) Mustafa Akıncı- Toplumcu Demokrasi Partisi
2.3.2.2. Başbakan ve Bakanlar Kurulu
Başbakanlık; Bakanlar Kurulunda genel siyasetin yürütülmesini, bakanlıklar
arasındaki koordinasyonun sağlanmasını ve yasaların uygulanmasını sağlamak amacı ile
kurulmuştur (KKTC Başbakanlık, 2017).
Anayasa’nın 107. Maddesine göre Başbakan, Cumhuriyet Meclisi üyeleri arasından
Cumhurbaşkanı tarafından seçilerek atanır (Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Anayasası,
1985).
Başbakan’ın görev ve yetkileri (KKTC Başbakanlık, 2017);
Bakanlar Kuruluna Başkanlık eder ve Kurulun disiplinini sağlar.
Bakanların, görev ve yetkilerini anayasaya veya yasalara uygun yapıp yapmadıklarını
denetler.
Bakanlar Kurulu’nun programından ve uygulamalarından Cumhuriyet Meclisi’ne
karşı sorumludur.
Cumhurbaşkanı, Bakanlar Kurulunun üyesi veya başkanı değildir. Ancak gerekli
gördüğü hallerde veya Başbakanın isteği üzerine Bakanlar Kuruluna başkanlık
yapabilir ve kurulda oy kullanamaz.
Bakanlar ise Başbakan tarafından Meclis içinden seçilir. Bakanlar; kişi milletvekili
seçilme şartını taşıyorsa, meclis dışından da belirlenebilir (Burhan, 2002: 82).
30
Anayasanın 108. Maddesine göre: Bakanlar Kurulu Başbakan tarafından kurulur ve
bakanlar, Cumhurbaşkanı tarafından atanırlar. Atanan bakanların listesi Cumhuriyet
Meclisi’ne sunulur ve bunun üzerine meclis derhal toplanır. Toplantıda Bakanlardan biri veya
Başbakan tarafında hükümet programı okunur. Program okunduktan sonra mecliste güvenoyu
oylaması yapılır. Başbakan güvenoyunu alır ise, Cumhurbaşkanın onayının ardından
Cumhurbaşkanı tarafından Resmi Gazetede yayımlanan bir kararname ile Bakanlar Kurulu
ilan edilir (Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Anayasası, 1985).
Bakanlık sayısı hiçbir zaman 10’u geçemez. Özürlü veya mazeretli olan bakanın yerine
başka bir bakan vekâlet edebilir. Herhangi şekilde boşalan bir bakanlığa on gün içinde atama
yapılır (Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Anayasası, 1985, s. md.108).
KKTC’deki mevcut yarı başkanlık sisteminin etkileri dış politikada da kendini
göstermektedir. Halk tarafından seçilen Cumhurbaşkanı, özellikle dış ilişkilerde halkın ve
devletin temsilcisi niteliğindedir. Siyaseten sorumsuz olan Cumhurbaşkanının bu gücünün bir
diğer kaynağı ise yürütmenin ikinci kanadı konumunda olması dolayısıyla iktidara hükümetle
beraber ortak olmasıdır. Siyaseten meclise karşı sorumlu olan kanat hükümettir. Böylelikle
yürütme ve yasama arasında uzlaşı söz konusudur. Sistemin sorunsuz bir şekilde
işleyebilmesindeki en önemli kilit nokta; milletvekillerinin çoğunluğu ile Cumhurbaşkanı’nın
aynı görüşte olmasıdır.
Dünyada yarı başkanlıkla yönetilen en temel ülke olan Fransa örneğinde olduğu gibi;
Cumhurbaşkanı, güvenlik ve dış politika konularında en büyük yetkiye sahip olan kişidir.
2.4.
KTFD’nin Kuruluşundan Günümüze, KKTC’deki İç Siyasal Gelişmeler
1974 Barış Harekâtından sonra iki toplumun liderleri Cenevre’de görüşmelere başlamış
ve 20 Temmuz 1974 tarihinde bir antlaşmaya varmıştır. Bu antlaşmaya göre her iki taraf da
adada iki toplumun varlığını karşılıklı olarak kabul etmişlerdir. BM’nin de bu konuda
taraflarla aynı fikre sahip olması, federasyon şeklinde bir çözümün en ideal çözüm olduğu
yolunda bir düşünceye ortam yaratmıştır. Böylelikle; adada gelecekte kurulacak olan iki
toplumlu federe devletin altyapısını hazırlamak üzere ilk adım atılmış ve 13 Şubat 1975
tarihinde KTFD kurulmuştur (Fırat, 2006b; 764-765). KTFD’nin kuruluşundaki amaç sadece
federasyonun ilk ayağını oluşturmak değil, aynı zamanda adanın kuzeyinde demokratik bir
yapının oluşturulması da amaçlanmıştır.
Kıbrıs Türk Federe Devletinden itibaren, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin kuruluşu
ile beraber, günümüze kadar bir ara seçimle beraber on bir kez genel seçim ve dokuz kez
31
devlet başkanlığı seçimi yapılmıştır. KTFD’de yapılmış Cumhurbaşkanlığı ve Milletvekilliği
seçimlerine bakacak olursak:
1976 KTFD Devlet Başkanlığı seçimlerinde dört aday yarışmıştır. Bunlar; Ulusal
Birlik Partisi’nden (UBP) Rauf Denktaş, Cumhuriyetçi Türk Partisi’nden (CTP) Ahmet
Mithat Berberoğlu ve iki ayrı bağımsız aday olan Mustafa Şevki Lusignan ile Servet Sami
Dedeçaydır. 53,831 geçerli oy kullanılan seçimde Denktaş oyların % 76.61’ini (41242),
Berberoğlu % 21.81’ini (11739), Lusignan % 0,79’unu (427), Dedeçay ise %0.78’ini (423)
almıştır. Seçimin sonucunda Rauf Denktaş, KTFD’nin Devlet Başkanı olarak seçilmiştir
(Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Yüksek Seçim Kurulu, 2017).
Tablo 2.1 K.T.F.D. 1976 Devlet Başkanlığı Seçimleri
Seçime Katılanların Adı Soyadı
Oy Toplamı
Oy Oranı
Rauf Denktaş (UBP)
41,242
% 76.61
Ahmet Mithat Berberoğlu (CTP)
11,739
% 21.81
Mustafa Şevki Lusignan
427
% 0.79
Servet Sami Dedeçay (Bağımsız)
423
% 0.78
(1976)
Kayıtlı Seçmen Sayısı: 75,781
Oy Kullanan Seçmen Sayısı: 56,718
Seçime Katılma Oranı: % 74.8
Geçerli Oy Sayısı: 53,831
20 Haziran 1976 tarihinde yapılan genel seçimlerde ise dört parti ile bazı bağımsız
vekiller meclise girebilmek için yarışmıştır. UBP %53,7 ile tek başına iktidar olurken;
Toplumcu Kurtuluş Partisi (TKP) % 20.2, CTP % 12,9, Halkçı Parti (HP) ise % 11.7
oranında oy almıştır. Bu sonuçlara göre UBP 30, TKP 6, CTP 2, HP 2 milletvekili çıkarmıştır
(Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Yüksek Seçim Kurulu, 2017).
28 Haziran 1981 tarihinde yapılan Devlet Başkanlığı seçimlerinde beş aday yarışmış
ve 70,361 geçerli oy kullanılmıştır. Seçimde yarışan adaylar; UBP’den Rauf Denktaş,
TKP’den Ziya Rızkı, CTP’den Özker Özgür, Demokratik Halk Partisinden (DHP) Hüsamettin
Tanyar ve bağımsız aday Servet Sami Dedeçay’dır. Seçim sonucunda Denktaş 36. 386 oy ile
oyların % 51.71’ini alarak Devlet Başkanlığı görevine devam etmiştir. Diğer adayların aldığı
oy oranları ise şöyledir; Ziya Rızkı 24.483 oy ile % 30.53, Özker Özgür 8.958 oy ile % 12.73,
Hüsamettin Tanyar 3.354 oy ile % 4.77 ve Servet Sami Dedeçay ise 180 oy ile % 0.16 oy
oranı elde etmiştir.
32
Tablo 2.2 K.T.F.D. 1981 Devlet Başkanlığı Seçimleri
Seçime Katılanların Adı Soyadı
Oy Toplamı
Oy Oranı
Rauf Denktaş (UBP)
36,386
% 51.71
Ziya Rızkı (TKP)
21,483
% 30.53
Özker Özgür (CTP)
8958
% 12.73
(1981)
Hüsamettin Tanyar (Demokratik 3354
% 4.77
Halk Partisinden- DHP)
Servet Sami Dedeçay (Bağımsız)
180
% 0.16
Kayıtlı Seçmen Sayısı: 84,693
Oy Kullanan Seçmen Sayısı: 75,051
Seçime Katılma Oranı: % 88,6
Geçerli Oy Sayısı: 70,361
Yine 1981 yılında yapılan genel seçimlerde ise hiçbir parti tek başına iktidar
olamamıştır. Seçimde yarışan partiler ve aldıkları oy oranlar şöyledir; UBP % 42.53, TKP %
28.53, CTP % 15.05, DHP % 8.09, Türk Birliği Partisi (TBP) % 5.51, Ulusal Hedef Partisi
(UHP) ve Sosyal Adalet Partisi (SAP) ise % 0.29 oy almıştır. Meclisteki sandalye dağılımı
ise; UBP 18, TKP 13, CTP 5, DHP 3, TBP 1 şeklinde olmuştur. (Kuzey Kıbrıs Türk
Cumhuriyeti Yüksek Seçim Kurulu, 2017). Seçimlerin sonucunda UBP, DHP, TBP
koalisyonu oluşturulmuştur. Bu koalisyon hükümeti 1983 yılına kadar devam etmiştir
(Altınkaş, 2005: 38).
15 Kasım 1983 tarihinde, KKTC’nin kurulmasıyla beraber, bütün dünya bu karara
tepki göstermişti. Türkiye’de ise, 1980 askeri darbesinden sonraki ilk sivil hükümet 13 Aralık
1983’te kurulmuştu. Yeni hükümetin kurulmasından hemen önce alınan bu karar, 15
Kasım’da seçimleri kazanan Anavatan Partisi (ANAP) Başkanı Turgut Özal’ı da rahatsız
etmiştir; çünkü KKTC’nin kuruluşu biraz da Denktaş’ın kararı ve dayatması ile olmuştu
(Fırat, 2015: 108).
Türkiye’de darbe ile yönetimi ele geçiren Cumhurbaşkanı Kenan Evren, KKTC’nin
ilanına gerekçe olarak; Kıbrıs Türkleri arasında Komünistlerin her gün daha da
güçlendiklerini, böyle devam ederse Türk ve Rum Komünistlerin iki toplumda da iktidara
gelebileceklerini belirtmiştir. Bu durumda da endişe edilen Kıbrıs Adasının, SSCB’nin
kontrolüne rahatça geçebilecek olmasıydır (Fırat, 2015: 108).
KKTC’nin ilan edilişine dikkat çeken bir diğer nokta da şudur: 1976’da ilan edilen
Kıbrıs Türk Federe Devleti’nin anayasasına göre, hiç kimse üç dönem devlet başkanlığı
33
yapamazdı. Bu da Rauf Denktaş’ın devlet başkanlığı görev süresinin sona ermesiyle beraber
bir daha devlet başkanlığına seçilemeyeceği anlamına geliyordu. KKTC’nin ilanı ile beraber
yeni bir anayasa oluşturulacak, böylelikle önceki anayasadan kalma bu madde iptal olacaktı.
Bu durum hem Rauf Denktaş’a bir daha başkanlık şansı verecek hem de Denktaş’ın başkanı
olduğu Ulusal Birlik Partisi’nin iktidarda kalmasını sağlayacaktı (Fırat, 2015: 108).
KKTC’nin 1983’te ilan edilmesinden sonra, genel seçimler ve Cumhurbaşkanlığı
seçimi ilk olarak 1985 yılında yapılmıştır. 9 Haziran 1985’te yapılan Cumhurbaşkanlığı
seçiminde Rauf Denktaş, Servet Sami Dedeçay, Ayhan Kaymak, Arif Tahsin Desem bağımsız
olarak katılırken, CTP adına Özker Özgür, TKP adına ise Alpay Durduran aday olmuştur.
78.826 geçerli oy kullanılan seçimde Rauf Denktaş 55.349 oy alarak Cumhurbaşkanı
seçilmiştir. Diğer adayların aldıkları oy oranı ise şu şekildedir; Dedeçay 514, Kaymak 337,
Desem 694, Özgür 14.412, Durduran 7520 (Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Yüksek Seçim
Kurulu, 2017).
Tablo 2.3 K.K.T.C 1985 Cumhurbaşkanlığı Seçimleri
Seçime Katılanların Adı Soyadı
Oy Toplamı
Oy Oranı
Rauf Denktaş (Bağımsız)
55,349
% 70.22
Özker Özgür (CTP)
14,412
% 18.28
Alpay Durduran (TKP)
7520
% 9.54
(1985)
Arif
Hasan
Tahsin
Desem 694
% 0.88
(Bağımsız)
Servet Sami Dedeçay (Bağımsız)
514
% 0.65
Ayhan Kaymak (Bağımsız)
337
% 0.42
Kayıtlı Seçmen Sayısı: 94,227
Oy Kullanan Seçmen Sayısı: 80,828
Seçime Katılma Oranı: % 85,7
Geçerli Oy Sayısı: 78,826
23 Haziran 1985 tarihinde ise KKTC’de ilk defa genel seçimler yapılmıştır. 79.812
geçerli oyun kullanıldığı seçimde, UBP oyların % 36.76’sını alırken; CTP % 21,4, TKP %
15,8, Yeni Doğuş Partisi (YDP) % 8,8 oranında oy almıştır. Böylelikle UBP 24, CTP 12, TKP
10, YDP 4 milletvekili ile Cumhuriyet Meclisi’ne girmiştir. UBP 1986 yılına kadar TKP ile
1986-1988 yılları arasında ise YDP ile koalisyon hükümeti kurmuştur. 1988’de YDP’li
34
milletvekilleri UBP’ye geçmiş ve 1990 seçimlerine kadar UBP tek başına iktidarda kalmıştır.
(Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Yüksek Seçim Kurulu, 2017).
KKTC’nin bir sonraki Cumhurbaşkanlığı seçimi 22 Nisan 1990 tarihinde yapılmıştır.
Normalde 1990 yılının Haziran ayında yapılacak olan seçimin 1990 Nisan ayında
yapılmasının sebebi; Denktaş’ın Cumhurbaşkanlığından istifa ederek, seçimlerin Mayıs
ayında yapılacak olan Genel seçimlerden önce yapılmasını istemesidir. Denktaş’ın buradaki
amacı; yeniden Cumhurbaşkanı seçilmesinin UBP’nin oylarına olumlu yönde katkı yapacağı
düşüncesidir (Haber KKTC, 2017).
Aynı dönemlerde, yani 4 Temmuz 1990 tarihine gelindiğinde, Kıbrıs Rum Kesimi,
Avrupa Birliğine tam üyelik başvurusunda bulunmuştur. Yapılan bu adaylık başvurusu sadece
Rum Yönetimi adına değil, bütün Kıbrıs adasını temsilen yapılmıştır (Uçarol, 2014: 1035).
1995 yılında Kıbrıs’a adaylık statüsü verilmiş ve 1997 yılında yapılan Lüksemburg
zirvesinde, Rumlar Temsilcilerle görüşülmesi yönünde karar alınmıştır. 1998 yılında AB ve
Rumlar arasında görüşmeler başlamış ve 2001 yılına kadar Kıbrıs Raporları kabul edilmiştir.
AB Parlamentosunun bu raporlarında; Rumların, Kıbrıs Cumhuriyeti’ni bir bütün olarak
temsil edebileceği belirtilmiştir. Ayrıca raporda; Türkiye’nin ada üzerinde işgalci konumda
olduğu da belirtilmiştir (Vatansever, 2010: 1519). Bu durum 1959 yılında gerçekleştirilen
Zürich ve Londra Konferansları ile Garanti Antlaşmasına ters bir durumdur.
Rumların AB’ye üyelik başvurusu üzerine, KKTC Cumhurbaşkanı Rauf Denktaş
harekete geçmiştir. Denktaş; gerekirse Türkiye ile özerklik ilişkisi kurulacağını bildirmiştir.
Bu gelişmelerin üzerine KKTC Cumhuriyet Meclisi de toplanarak, federasyon tezi
doğrultusunda alınmış bütün kararları iptal etmiştir (Uçarol, 2014: 1039).
Rauf Denktaş ve İsmail Bozkurt bağımsız olarak seçime katılırken, Alpay Durduran
ise Yeni Kıbrıs Partisi (YKP) adına Cumhurbaşkanlığı seçimine katılmıştır. 92.129 geçerli
oyun kullanıldığı seçimde Denktaş; 61.404 oy alarak Cumhurbaşkanlığı görevine devam
etmiştir. Seçime katılan diğer adaylardan Bozkurt 29.568 oy alırken, YKP’li Durduran ise
oyların 1157’sini almıştır (Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Yüksek Seçim Kurulu, 2017).
35
Tablo 2.4 K.K.T.C. 1990 Cumhurbaşkanlığı Seçimleri
Seçime Katılanların Adı Soyadı
Oy Toplamı
Oy Oranı
Rauf Denktaş (Bağımsız)
61,404
% 66.65
İsmail Bozkurt (Bağımsız)
29,568
% 32.09
(1990)
Alpay Durduran (Yeni
Kıbrıs 1157
% 1.26
Partisi- YKP)
Kayıtlı Seçmen Sayısı: 101,172
Oy Kullanan Seçmen Sayısı: 94,572
Seçime Katılma Oranı: % 93.48
Geçerli Oy Sayısı: 92,129
6 Mayıs 1990’da yapılan genel seçimlerde CTP, TKP ve YDP birleşerek, Demokratik
Mücadele Partisi (DMP) adı altında seçime katılmışlardır. Toplamda 94.403 geçerli oyun
kullanıldığı seçimde, UBP % 54,7 oy alarak 34 milletvekili çıkarırken DMP, oyların %
44,5’ini alarak 16 milletvekili ile meclise girebilmiştir. Böylelikle UBP tek başına iktidar
olmuştur. Seçime katılan bir diğer parti olan YKP ise, % 0,8 oranında oy almış ve meclise
girememiştir (Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Yüksek Seçim Kurulu, 2017).
Seçimden sonra DMP kapatılmış ve parti çatısı altında yer alan bütün üyeler kendi
partilerine geri dönmüştür (Bozkurt İ. , 2002: 396).
D’Hont sistemi uygulanan KKTC’de, 1990 seçimlerinde tek başına iktidara gelen
UBP, seçimden sonra yeni bir seçim taslağını meclisten geçirmiştir. Bu taslağa göre seçim
pusulalarında sadece partilere değil, milletvekili adaylarına da mühür basılan Karma Oy
Sistemi ortadan kaldırılmış, onun yerine seçim bölgesinde en çok oyu alan partinin meclise
seçildiği bir sistem getirilmiştir. Bu sistemin getirilmesindeki amaç birinci çıkan partinin daha
çok sandalye elde etmesini sağlamaktır.
Karma oy sisteminde vatandaşların üç seçeneği bulunuyordu. Birinci seçenek: kişi
sadece bir partiye mühür basabilir. İkinci seçenek: bir partiye mühür basıp o partinin
milletvekilli adayları arasında seçim yapabilir. Üçüncü seçenek ise; partiler veya bağımsız
adaylar arasında karma oy kullanabilirdi. Oy hesaplanması ise şu şekilde yapılıyordu; kişi
sadece bir partiye mühür bastıysa, kişinin oy kullandığı bölgeden çıkacak milletvekili sayısı
kadar oy sayılmış oluyordu. Örnek olarak; Lefkoşa bölgesinde 18 milletvekili meclise girecek
ise birinci seçenek 18 oy kadar hesaplanıyordu. İkinci seçenek ise partiye ekstradan bir oy
kazandırmaktan ziyade parti içindeki sıralamayı belirliyordu. Üçüncü seçenekte ise
36
vatandaşlar o bölgeden çıkacak milletvekili sayısı kadar istedikleri partiden istedikleri adaya
mühür basıyorlardı. Karma oy denilen sistem de üçüncü seçenekte devreye girmiş oluyordu
(Taşeli, 2017).
Yaşanan bir diğer gelişme de; 6 Mayıs 1990’da yapılan genel seçimlerden sonra
DMP’nin meclisi boykot etmesidir. Bunun en büyük sebeplerinden biri çöplerden çıkan oylar
ve seçimlere Türkiye tarafından müdahale edildiği iddiasıdır. Türkiye’nin UBP’yi
desteklediğini iddia eden DMP çatısı altında bulunan YKP’li üç aday ile CTP’li bir aday
hariç, diğer DMP milletvekilleri mazbatalarını almamışlardır. Bunun üzerine 1991 yılında ara
seçim yapılmıştır. CTP ve TDP araseçimi de boykot etmiş ve yapılan seçimde 12 sandalyenin
11’ini UBP kazanarak vekil sayısını 45’e çıkarmıştır (Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti
Yüksek Seçim Kurulu, 2017).
1992 senesine gelindiğine, UBP içinde muhalefet eden üyeler ve Rauf Denktaş yanlısı
olan dokuz milletvekili UBP’den ayrılarak Demokrat Partiyi kurmuşlardır. Böylelikle
UBP’nin mecliste 45 olan milletvekili sayısı 36’ya düşmüştür. Gerilen siyasi ortamın üstüne
bir de mecliste herhangi bir ana muhalefet partisinin olmaması kamuoyunun baskılarına neden
olmuştur. Yaşanan bu gelişmeler üzerine, 12 Aralık 1993 tarihinde erken seçimlere
gidilmiştir. 100.867 oy kullanılan seçim sonucunda; UBP oyların % 29,8’ini, DP %29,2’sini,
CTP % 24,2’sini, TKP ise % 13,3’ünü almıştır. UBP 17, DP 15, CTP 13, TKP 5 milletvekili
çıkarmıştır (Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Yüksek Seçim Kurulu, 2017). UBP’nin oy
kaybının sebebi DP’nin kuruluşu ve Rauf Denktaş’ın DP’ye destek vermesidir.
Seçim sonucunda Cumhurbaşkanı Rauf Denktaş UBP her ne kadar seçimden birinci
parti olarak çıkmış olsa bile, hükümeti kurma görevini, DP Genel Başkanı Hakkı Atun’a
vermiştir. Atun, bu durum için CTP ile anlaşmış ve DP-CTP koalisyon hükümeti kurulmuştur.
Böylelikle UBP ilk defa muhalefet konumuna düşmüştür (Tokel, 2017).
DP-CTP koalisyonu ancak 1995 yılına kadar devam etmiştir. Koalisyonun
bozulmasının sebebi ise; KKTC’nin kuruluş ile beraber, kuzeyde kalan tüm taşınmaz mallar
Türk devletinin eline geçmişti, bunların içinde Rumlara ait olan taşınmaz mallar da vardı.
Türkiyeli göçmenler de bu taşınmazların bir kısmını kullanıyordu fakat bu malların üzerinde
devlet ipoteği vardı. DP-CTP hükümeti bu taşınmazlar üzerindeki ipoteği kaldırarak
günümüzde de hukuki olarak devam eden bir soruna neden olmuşlardı. Bu dönemde, özellikle
DP’nin, kuzeydeki Rum taşınmazlarını kullanan Türklere tapu senedi verilmesi önerisine
mecliste CTP tarafından karşı çıkılması ve yapılan oylamada CTP’nin bunu reddetmesi iki
parti arasında tartışmalara yol açmıştır. CTP bu tapu senetlerinin, Kıbrıs Sorununun
37
çözümünde sorun teşkil edeceğini bildirmiştir. Bu gelişmeler, iki parti arasında anlaşmazlıklar
yaşanmasına sebep olmuş ve koalisyon dağılmıştır (Dodd, 2017).
DP-CTP koalisyonunun yaşadığı büyük fikir ayrılıklarından dolayı üç yıl içinde dört
kez hükümet değişikliği olmuştur. 1996 yılına gelindiğinde DP-CTP koalisyonunun
dağılmasından sonra DP ile UBP anlaşarak yeni bir koalisyon hükümeti kurmulardır. Yeni
Hükümetin kurulmasıyla beraber başbakanlık görevi, çoğunluğu elinde bulunduran UBP’ye
verilmiş, böylelikle 1995 Cumhurbaşkanlığı seçimlerini kaybeden Derviş Eroğlu, yeniden
başbakan olmuştur (Altınkaş, 2005: 39).
15 Nisan 1995 tarihinde yapılan Cumhurbaşkanlığı seçimlerine bakacak olursak; UBP,
mevcut Cumhurbaşkanı Rauf Denktaş ile fikir ayrılığı yaşamaktaydı. UBP, Seçime bağımsız
olarak katılan Rauf Denktaş’a rakip olarak, parti genel başkanı Derviş Eroğlu’nu aday
göstermiştir. Seçime katılan diğer adaylar: CTP’den Özker Özgür, YKP’den Alpay Durduran,
TKP’den Mustafa Akıncı ve bağımsız adaylar; Sami Güdenoğlu, Ayhan Kaymak’tır. 92.982
geçerli oy kullanılan seçimin ilk turunda Denktaş ve Eroğlu oyların % 40.40’ı ile 24.14’ü
oranında oy almıştır (Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Yüksek Seçim Kurulu, 2017).
Tablo 2.5 K.K.T.C. 1995 Cumhurbaşkanlığı Seçimleri
Seçime Katılanların Adı Soyadı
Oy Toplamı
Oy Oranı
Rauf Raif Denktaş
37,563
% 40.40
Derviş Eroğlu (UBP)
22,450
% 24.14
Özker Özgür (CTP)
17,627
% 18.96
Mustafa Akıncı (TKP)
13,233
% 14.23
Alpay Durduran (YKP)
1628
% 1.75
Sami Güdenoğlu
132
% 0.37
Ayhan Kaymak (Bağımsız)
349
% 0.14
(1995) Birinci Tur
Kayıtlı Seçmen Sayısı: 113,398
Oy Kullanan Seçmen Sayısı: 96,540
Seçime Katılma Oranı: % 85.13
Geçerli Oy Sayısı: 92,982
Birinci tur sonucunda % 50’yi geçebilen bir aday olmadığı için, 22 Nisan 1995
tarihinde ikinci tur oylaması yapılmıştır. Yapılan bu oylamada en yüksek oyu alan iki aday
olan Denktaş ve Eroğlu yarışmıştır. 85.207 geçerli oyun kullanıldığı bu turda Denktaş, oyların
38
%62’sini alarak Cumhurbaşkanlığı görevine devam etmiştir (Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti
Yüksek Seçim Kurulu, 2017).
Tablo 2.6 K.K.T.C. 1995 Cumhurbaşkanlığı Seçimleri İkinci Tur Oylaması
Seçime Katılanların Adı Soyadı
Oy Toplamı
Oy Oranı
Rauf Raif Denktaş
53,235
% 61.48
Derviş Eroğlu (UBP)
31,972
% 37.52
(1995) İkinci Tur
Kayıtlı Seçmen Sayısı: 113.440
Oy Kullanan Seçmen Sayısı: 90.891
Seçime Katılma Oranı: % 80.12
Geçerli Oy Sayısı: 85.207
6 Aralık 1998 tarihinde yapılan genel seçimlerde ise sağ partilerin oylarını yükselttiği
görülmektedir. Bu seçimde 99.568 geçerli oy kullanılmıştır. UBP, % 40,3 oranında oy alarak
24 milletvekili ile meclise girmiştir. DP %22,6 oranında oy ile 13 milletvekili, TKP % 15,4
oranında oy ile 7 milletvekili, CTP ise % 13,4 oranında oy alarak 6 milletvekili ile meclise
girmiştir (Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Yüksek Seçim Kurulu, 2017). CTP’nin oylarının
bu denli düşmesinin en büyük sebebi; Özker Özgür başta olmak üzere, parti içinde yaşanan
istifalar olmuştur.
Seçimlerden sonra UBP ile TKP bir koalisyon hükümeti kurmuş ve bu koalisyon 2001
yılına kadar devam etmiştir. UBP’nin ilk olarak DP ile değil de sol görüşlü TKP ile koalisyon
kurmasındaki en büyük sebep; UBP’nin DP ile olan çekişmesidir. 1999 yılında yaşanan
ekonomik sıkıntılar ve bazı bankaların iflas ederek kapanması üzerine TKP, bu ekonomik
gerilemeyi, Türkiye’nin KKTC siyasetine müdahale etmesine bağlamıştır. TKP’nin bu
açıklamalarından dolayı, Türkiye yanlısı olan UBP ile aralarında sorun yaşanmaya başlamıştır
(Dodd, 2017).
Yaşanan bir diğer durum da, Akıncı’nın, KKTC Güvenlik Kuvvetleri Komutanlığı
(GKK) çatısı altında olan Polis ve İtfaiye teşkilatlarının KKTC İçişleri Bakanlığına
bağlanması yönünde yaptığı açıklamalarıydı. Dönemin, Türkiye tarafından atanmış komutanı
bu açıklamaları vatana ihanet olarak nitelendirmişti. Akıncı da bunu KKTC’nin içişlerine ve
demokrasiye müdahale olarak görmüştü. Yaşanan bu süreçte sağ partiler GKK komutanına
destek vermiştir. Bu durum da; koalisyonun, 2001 yılında dağılmasındaki en büyük
sebeplerden biriydi (BBC, 2017).
UBP-TKP koalisyonu dağıldıktan sonra, UBP ile DP koalisyonu oluşturularak yeni bir
hükümet kurulmuştur. UBP’nin DP ile koalisyon kurmasındaki en büyük neden; Serdar
39
Denktaş’ın DP Genel Başkanlık görevinden istifasıdır. 2001 yılının haziran ayında kurulan bu
koalisyon 2003 genel seçimlerine kadar devam etmiştir (Dodd, 2017). Buradan da anlaşılacağı
gibi UBP ve DP arasındaki siyasi ayrılıklar ve çekişme tamamen bireylerin karşılıklı
sorunlarından kaynaklıdır.
Kıbrıs Sorununun AB kanadında yaşanan en önemli gelişmelerinden birisi de; 10-11
Aralık 1999 tarihinde yapılan Helsinki Zirvesidir. Bu zirve hem Türkiye hem Kıbrıstaki iki
devlet açısından oldukça önem arz etmektedir. Türkiye bu zirvede; ‘AB’ye Aday Ülke’
statüsüne kavuşmuştur (Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı, 2017).
Zirveden sonra yayımlanan belgede Ege ve Kıbrıs sorunlarına dair maddeler de
bildirilmiştir. Bu belgede, Yunanistan ile yaşanan Ege Sorununun barışçıl yollarla
çözülmesinin gerekliliğine vurgu yapılmış ve taraflara anlaşamadıkları takdirde; Uluslararası
Adalet Divanı’na başvurmaları gerektiği belirtilmiştir. Belgede Kıbrıs ile ilgili yer alan
kısımda ise; 1999 yılında New York’ta Kıbrıs Sorunu üzerine başlayan görüşmelere vurgu
yapılmış ve bu çabaların olumlu karşılandığı söylenmiştir. BM Genel Sekreteri, yürütülen bu
sürece destek verdiklerini deklare etmiş, siyasi bir çözümün, Kıbrıs’ın AB üyeliğini
kolaylaştıracağını belirtmiştir. AB Konseyi de herhangi bir anlaşma olmaması durumunda,
Rumların üyelik başvurusunu önkoşulsuz olarak kabul edeceklerini belirtmiştir. Konseyin,
Kıbrıs’ın AB üyeliği ile ilgili verdiği bu karara; hem Türkiye hem KKTC tepki göstermiştir
(Fırat, 2015: 479-480). Bu karar, Rumların KKTC ile birleşmeden de ekonomik ve sosyal
refaha kavuşabileceği anlamına geliyordu. Bu karar; Annan Planı referandumu sonuçlarının,
Türkler açısından olumsuz olmasının en büyük sebebidir. Hatta bu karar günümüzde bile,
görüşmelerin belli noktalarda tıkanmasının başlıca sebeplerinden biridir.
Helsinki kararları Türkiye’nin AB üyeliği yolunda iyi bir adımken, Türkiye’nin bu
kararları kabul etmesi Kıbrıs Türkü açısından olumlu bir sonuç doğurmuştur. Türkiye’nin
taraf olduğu Kıbrıs ve Ege sorunlarının tek muhatabı sadece Yunanistan ve Kıbrıslı Rumlar
değil, Avrupa Birliği de olmuştur.
BM Genel Sekreteri Kofi Annan’ın önerdiği plan; çerçevesinde her iki kesimde de
yapılan oylama günümüzdeki müzakerelerin temelini oluşturmaktadır. Referandumdan çıkan
sonuç Kıbrıs halklarının çözüme yönelik bakış açısını ortaya koymakla kalmayıp KKTC ve
Kıbrıs Cumhuriyeti’nin siyasi hayatının gidişatına da yeni bir yol açmıştır.
Annan Planı’nı sürecine bakacak olursak; 1999’dan 2000 yılına kadar devam eden
Klerides-Denktaş görüşmelerinden bir sonuç çıkmamıştı. Taraflar AB ve BM’nin yaptığı her
açıklamadan kendilerine pay çıkarıyor ve görüşmeleri boykot ediyordu. Son görüşme 8 Kasım
40
2000 tarihinde yapılmış ve BM Genel Sekreteri Kofi Annan’ın okuduğu verileri yetersiz
bulan Denktaş, görüşmelerin sona erdiğini bildirmiştir (Özersay, Kıbrıs Konusu, 2013: 633).
16 Nisan 2000 tarihinde ise KKTC Cumhurbaşkanlığı seçimleri yapılmıştır. Seçimin
birinci turundan sonuç çıkmamıştır. Seçime katılan partili adaylar; UBP adına Derviş Eroğlu,
CTP adına Mehmet Ali Talat, TKP adına Mustafa Akıncı ve Yurtsever Birlik Hareketi adına
Arif Hasan Tahsin Desem’dir. Bağımsız adaylar ise; Rauf Denktaş, Şener Levent, Turgut
Afşaroğlu ve Ayhan Kaymaktır. 98.043 geçerli oyun kullanıldığı seçimin birinci turunda
Denktaş, % 43.67, Eroğlu % 30.14, Akıncı % 11,7, Talat % 10.03 oranında oy almış ve
Denktaş ile Eroğlu ikinci tura kalmışlardır. Derviş Eroğlu, 22 Nisanda yapılacak olan ikinci
tur oylamasından çekildiğini açıklamış, böylelikle Rauf Denktaş, Cumhurbaşkanı olarak
seçilerek görevine devam etmiştir (Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Yüksek Seçim Kurulu,
2017).
Tablo 2.7 K.K.T.C. 2000 Cumhurbaşkanlığı Seçimleri
Seçime Katılanların Adı Soyadı
Oy Toplamı
Oy Oranı
Rauf Raif Denktaş
42,820
% 43.67
Derviş Eroğlu (UBP)
29,555
% 30.14
Mustafa Akıncı (TKP)
11,469
% 11.07
Mehmet Ali Talat (CTP)
9834
% 10.03
(2000)
Arif Hasan Tahsin Desem- Yurtsever 2545
% 2.60
Birlik Hareketi (YBH)
Şener Levent
899
% 0.92
Turgut Afşaroğlu
553
% 0.56
Ayhan Kaymak (Bağımsız)
369
% 0.38
Kayıtlı Seçmen Sayısı: 126,675
Oy Kullanan Seçmen Sayısı: 102,636
Seçime Katılma Oranı: % 81.02
Geçerli Oy Sayısı: 98,044
2000 yılında Kuzey Kıbrıs’ın siyasal dengeleri de değişmişti. Bunun en büyük nedeni;
2000 yılının Kasım ayında, Türkiye’de başlayan ekonomik krizdir. Bu kriz sonucunda bundan
etkilenen KKTC’de bazı bankalar iflas etmiş ve kapanmıştır. Bunun üstüne bir de 2001’in
41
Şubat ayında yaşanan döviz krizinin de eklenmesi, Türk Lirası kullanan KKTC’yi ekonomik
olarak bir hayli olumsuz etkilemiştir (Uygur, 2001: 5).
Ekonominin olumsuz gidişatı, doğal olarak siyasi alanda da etkisini göstermiştir.
Denktaş ve dönemin UBP hükümetinin Kıbrıs Sorunundaki statükocu politikası, Denktaş’ın
görüşmelerden çekilmiş olan taraf olması, ekonomik sıkıntı yaşayan kesimleri rahatsız etmeye
başlamıştır. Türkiye’nin 2001 yılında KKTC’ye ekonomik bir paket önerecek olması üzerine
bazı sivil toplum örgütlerinden Türkiye’ye karşı tepkiler gelmeye başlamıştır ki bu tepkiler
KKTC’nin kuruluşundan beri ilk defa bu boyutta olmuştur (Özersay, 2013: 634).
Denktaş ile Klerides’in 1997 ve 2000 yılları arasında yaptıkları görüşmelerden bir
sonuç çıkmamış bu görüşmeler ancak Denktaş’ın 2001 yılında Klerides’e yazdığı mektupla
2002 yılının Ocak ayında başlamıştır. Görüşmelerin başlamasına sebep olarak; Denktaş’ın
uzlaşmaz tutumuna Türkiye’den de tepkiler gelmesiydi. Böylelikle Denktaş, koşulsuz olarak
görüşmelere başlama konusunda ikna olmuştu. Başlayan bu görüşmelerin de Nisan 2002’de
kesilmesi üzerine, BM Genel Sekreteri Kofi Annan Kıbrıs’a giderek, Klerides ve Denktaş’la
ayrı ayrı görüşmüştür. Ada tarihinde ilk defa bir BM Genel Sekreteri adaya, bizzat intikal
etmiştir (Özersay, 2013: 635). Aynı dönemde, AB Konseyi de 21-22 Haziran 2002 tarihinde,
Sevilla da gerçekleştirilen zirveden sonra bir açıklama yaparak; adada çözümün gerekliliğine
vurgu yapmış ve kurulacak yeni devletin birlik içinde yaşaması gerektiğini ve tek sesli bir
ülke olması gerektiğini bildirmiştir. AB’nin tercihi; Birleşmiş bir Kıbrıs yönetiminin AB’ye
üyeliğidir (Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı, 2017). AB Konseyi’nin tarif ettiği bu
sistem federasyondan başka bir seçenek bırakmamaktadır.
Kıbrıs’taki Federasyon tezinin tekrar gündeme gelmesi; Adalet ve Kalkınma Partisi
(AKP) hükümeti dönemindedir. Önceki hükümetler, Konfederal çözümden veya statükodan
yanayken, AKP 2002’de yayınladığı hükümet programında; Belçika’da olduğu gibi; egemen
iki toplumdan oluşan bir devlet yaratılması gerektiğini savunmuştur. Türk Dış Politikasında
Kıbrıs konusunda değişiklik yaşamıştır; çünkü 58. Hükümet programında AKP, önceliğinin
AB ile ilişkileri geliştirmek olduğunu açıklamıştır (Türkiye Büyük Millet Meclisi, 2017). Bu
da Türkiye’nin çözüm konusunda KKTC’yi teşvik etmesi anlamına gelmektedir.
Türkiye’de bu durum yaşanırken, 11 Kasım 2002 tarihine gelindiğinde ise; Annan
Planı, BM tarafından kamuoyuna sunulmuştur. Planda; kurulacak olan ülkenin anayasası,
haritalar, bayrağın şekli, memurluk yasası, ticaret yasası, toprak ve tazminat düzenlemelerine
kadar, bir devleti oluşturacak bütün unsurlar yer almıştır. Planda; Ortak Devlet çatısı altında
oluşturulacak olan bu ayrı devletlerin, Federal Devlet ile ilişkilerinde İsviçre modeli örnek
alınmıştır. Planda, 1960 Garanti ve İttifak antlaşmalarının aynen yürürlükte kalarak, yeni bir
42
biçimde uyarlanacağından bahsedilmiştir. Bu antlaşmalara ek protokoller eklenecek ve
‘Kıbrıs Cumhuriyeti’ ifadesi de kaldırılarak sıfırdan yeni bir devlet oluşturulacaktı.
Oluşturulan bu devlet; Kıbrıs Cumhuriyeti’nin devamı veya sil baştan oluşturulmuş yeni bir
devlet değildi (Özersay, 2013: 638-639).
Planın ana maddelerinde, kurulacak yeni devletin yapı taşı şu şekilde oluşturulmuştur
(Doluca, 2011: 36-39)
Türkler ve Rumlar ayrı devletlere sahip olacak ve birbirlerine karşı eşit sorumlulukta
olacaklardır.
Kurulacak ortak devlet, tek bir uluslararası kimliğe sahip olacaktır.
Her bir devlet kendi iç işlerinde tam bağımsız ve tam yetkili olacaktır.
Bu devletler AB ve ortak devletin yasalarına uymak kaydı ile başka ülkelerle kültürel
ve ticari antlaşmalar yapabilirler. Ancak bu devletler dış temaslar konularında
birbirlerine bilgi vereceklerdir.
Ortak devletin parlamentosu iki kanatlı olacaktır. Bir tarafta, nüfus oranına göre
seçilen temsilciler meclisi, diğer tarafta ise; her iki devleti de eşit sayıda temsil eden
senato olacaktır. Kararlar her iki mecliste de basit çoğunluğa göre yapılacaktır.
Ortak devletin yürütme kanadını, Başkanlık Konseyi oluşturacaktır. Bu konsey
başkan, başkan yardımcısı ve dört tane üyeden oluşacaktır. Bu konseyin başkanı aynı
zamanda devletin de başkanı olarak sayılır. Başkan ve yardımcısı aynı toplumdan
olamaz. Kararlar oy birliği ile alınır.
1974 öncesi sahip olduğu topraklara dönmesi mümkün olmayan kişilere tazminat
verilecektir. Mülkiyet konusunda ortak bir Mülkiyet Kutulu oluşturulacaktır.
Türk Devletindeki Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarının sayısı ile Rum Devletindeki
Yunanistan vatandaşlarını sayısı, bu devletlerin nüfusunun % 10’unu geçerse, bu
kişilerin Kıbrıs’a girişi yasaklanacaktır.
Ortak devletin, polis ve asker gücü bulunmayacaktır.
BMBG adanın durumunu gözlemlemeye devam edecektir. Taraflar silah ve mühimmat
bulunduramayacaktır.
Herk iki devlette de bulunan Türkiye ve Yunanistan askerinin sayısı dört basamaklı
rakamları geçemeyecektir.
Türk Topraklarının yüzölçümü % 28,5’a düşecek ve yeni bir harita çizilecek.
Denktaş bu planı reddederek, 12-13 Aralık 2002 tarihinde yapılacak olan Kopenhag
Zirvesine katılmayacağını bildirmiştir (Tezel, 2008: 56). Kopenhag Zirvesinde; Kıbrıs, Çek
43
Cumhuriyeti, Estonya, Macaristan, Letonya, Litvanya, Malta, Polonya, Slovakya ve
Slovenya’nın, 1 Mayıs 2004 itibariyle AB’ye üyeliklerinin kabul edileceği belirtilmiştir.
Kıbrıs Birleşmiş bir Kıbrıs’ın AB’ye üyeliğinin, Avrupa Konseyi’nin önceliği olduğu
açıklanmış bunun gerçekleşmesi için liderlerin özveride bulunması istenmiştir. Birleşmenin
sağlanmaması durumunda AB müktesebatının kuzeyde uygulanmayacağını ve Kıbrıs’ı
temsilen Rum tarafının AB’ye girmesinin bir sakıncasının olmadığı belirtilmiştir. Ancak bu
durumda Kuzey tarafının ekonomik kalkınmasına destek olunacağı ve birleşme için çaba sarf
edilemeye devam edileceği bildirilmiştir (Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı, 2017).
Yaşanan bu gelişmeler üzerine 14 Aralık 2003 tarihinde genel seçimler yapılmış ve
yapılan genel seçimlerde 115.823 geçerli oy kullanılmıştır. CTP % 35,2 oranında oy alarak 19
milletvekili çıkarırken, UBP % 32,9 oranında oy ile 18 milletvekili, DP % 12,9 oranında oy
ile 7 milletvekili, Barış ve Demokrasi Hareketi (BDH) % 13,1 oranında oy ile 6 milletvekili
çıkararak meclise girmiştir (Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Yüksek Seçim Kurulu, 2017).
Annan Planı çerçevesinde yaşanan gelişmeler seçimlere de yansımıştır.
KKTC’nin iç politikasında yaşanan süreç Annan Planı çerçevesinde olumlu
gelişmelere sahne oluyordu ve Kofi Annan’a göre taraflar, 28 Şubat 2003 tarihine kadar
müzakerelere devam etmeli ve bunun sonucunda oluşturulacak metni, 30 Mart 2003 tarihinde
her iki toplumda da halkoyuna sunmalıydılar. Taraflarca müzakere edilen plan beş kere
değişikliğe uğramış, taraflar hiçbir görüşmede ortak bir karara varamamıştır. Yapılacak olan
referandumda, iki taraftan birinden bile olumsuz sonuç çıkarsa, plan geçersiz sayılacaktır
(Doluca, 2011: 39).
Annan’ın yürüttüğü bütün müzakerelere rağmen, planda mutabakat sağlanamamış ve
2003’ün mart ayından itibaren bir yıllık süre boyunca, bütün görüşmeler durmuştur. Annan,
10 Şubat 2004 tarihinde, Denktaş ve Kıbrıs Cumhuriyeti Başkanı Papadopulos’u
görüşmelerin tekrar başlaması için New York’a davet etmiştir. Annan; 10 Şubat ve 24 Mart
tarihleri arasında görüşmelerin yapılmasını ve mutabakata varılamayan konularda, kendisinin
teklif ettiği maddelerin geçerli olmasını ve bu metnin de referanduma sunulmasını istemiştir
(Kaya, 2012: 67-69).
Yapılacak olan referandum için KKTC’deki sağ partiler ‘Hayır’ kampanyası
yürütürken, sol partiler ise ‘Evet’ kampanyası yürütmekteydi. Aynı durum Rum tarafında pek
de öyle değildi; en büyük Rum sol partisi AKEL, ilk başlarda referanduma evet diyeceklerini
açıklasa de ilerleyen süreçte referandumda Hayır oyu vereceklerini beyan etmiştir. AKEL’in
bu tutumunun en büyük sebebi etnik milliyetçilik yapmasıdır. Rumların hayır demesinin en
büyük sebebi iki devletli yapıya karşı olmalarıydı. Türk tarafındaki sağ eğilimli partilerin
44
hayır demesinin sebebi ise planda yer alan maddelere bakıldığında Türklerin Rum toplumu
içinde kaybolacağı endişesiydi (Kaya, 2012: 69).
24 Nisan 2004 yılında her iki kesimde de referandum yapılmıştır. Referanduma,
KKTC’den % 64,9 evet, % 35,1 hayır oyu çıkarken, Rum tarafından % 24,2 Evet, % 75,8
hayır oyu çıkmış böylelikle Annan Planı hukuken reddedilmiştir. Rumlar 1 Mayıs 2004
tarihinden itibaren de AB’ye üye olarak kabul edilmiştir (Vatansever, 2010: 1523).
Uzlaşmaya yanaşan taraf KKTC olmasına rağmen; kazançlı taraf Rum toplumu olmuştur.
Annan planına dair yapılan referandumdan sonra, DP’den iki, CTP’den ise bir
milletvekili istifa etmiş ve hükümet sayı olarak azınlığa düşmüştü. Böylelikle CTP-DP
koalisyonunun hükümet görevi de düşmüş oluyordu. Bu gelişmelerin üzerine Cumhurbaşkanı
tarafından hükümeti kurma görevi UBP’ye verilmişti. Hiçbir partinin UBP ile koalisyon
kurmaması
üzerine,
UBP
hükümet
kuracak
çoğunluğu
sağlayamamıştı.
Hükümet
kurulamadığından, anayasa gereği, 60 gün içerisinde seçim yapılması gerekmekteydi
(Hürriyet Gazetesi, 2017).
Yaşanan bu gelişmelerden sonra, 20 Şubat 2005 tarihinde, erken seçime gidilmesine
karar verilmiştir. Erken seçime gidilmesini Talat ve Serdar Denktaş da istemiştir. Koalisyon
durumu, ülkede istikrar sağlanamamasına neden olmaktaydı.
Yapılan seçimde CTP oyların % 44.51’ini alarak 24 milletvekili ile meclise girerken,
UBP %31.67 oy ile 19 milletvekili, DP % 13.47 oy ile 6 milletvekili, Barış ve Demokrasi
Hareketi ise % 5.84 oy oranı ile 1 milletvekili ile meclise girmiştir (Kuzey Kıbrıs Türk
Cumhuriyeti Yüksek Seçim Kurulu, 2017).
Seçimlerin ardından Talat önderliğinde CTP-DP koalisyonu kurulmuştur. Kurulan
hükümetin en büyük özelliği ise; başbakan, başbakan yardımcısı ve bir bakan haricindeki
diğer sekiz kabine üyesinin meclis dışından olmasıydı. Bu hükümetin adı Toplumsal Uzlaşma
ve Çözüm Hükümetidir (Hasgüler ve Uludağ, 2013: 207).
17 Nisan 2005 tarihinde yapılan Cumhurbaşkanlığı seçimlerine ise; CTP adına
Mehmet Ali Talat, UBP adına Derviş Eroğlu, DP adına Mustafa Şenol Arabacıoğlu, TKP
adına Hüseyin Angolemli, Kıbrıs Sosyalist Partisi adına Zehra Cengiz, Yeni Parti adına Nuri
Çevikel aday olmuştur. Seçime katılan bağımsız adaylar ise; Arif Salih Kırdağ, Zeki
Beşiktepeli, Ayhan Kaymaktır.
Gerçekleştirilen seçimde 102.853 geçerli oy kullanılmış ve kullanılan oy oranlarına
göre Mehmet Ali Talat, 55.945 oy ile oyların % 55.59’unu alarak, KKTC Cumhurbaşkanı
olarak seçilmiştir (Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Yüksek Seçim Kurulu, 2017).
45
Tablo 2.8 K.K.T.C. 2005 Cumhurbaşkanlığı Seçimleri
Seçime Katılanların Adı Soyadı
Oy Toplamı
Oy Oranı
Mehmet Ali Talat (CTP)
55,945
% 55.59
Derviş Eroğlu (UBP)
22,874
% 22.73
Mustafa Şenol Arabacıoğlu (DP)
13.302
% 13.22
Nuri Çevikel-Yeni Parti (YP)
4816
% 4.79
Zeki Beşiktepeli (Bağımsız)
1725
% 1.71
Hüseyin Angolemli (TKP)
1054
% 1.05
(2005)
Zehra Cengiz- Kıbrıs Sosyalist 439
% 0.44
Partisi (KSP)
Arif Salih Kırdağ (Bağımsız)
306
% 0.31
Ayhan Kaymak (Bağımsız)
168
% 0.14
Kayıtlı Seçmen Sayısı: 147,823
Oy Kullanan Seçmen Sayısı: 102,853
Seçime Katılma Oranı: % 69.58
Geçerli Oy Sayısı: 100,632
Türk tarafının % 64,9 evet dediği Annan Planına dair referandum Kıbrıs Siyasetinin
değişen yüzünü gösteriyordu. Talat, referandumun en büyük destekçilerinden biriydi ve
Kıbrıs halkının çoğunluğunun da federasyon tezinden yana olması, CTP Genel Başkanı
Talat’ın da bu doğrultuda yürüttüğü politikası, 2005 Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde
meyvesini vermiş; Talat, Cumhurbaşkanı olarak seçilmişti.
Nisan 2005’te yapılan Cumhurbaşkanlığı seçiminden sonra Başbakanlık görevi
düşmüş olan Talat’ın yerine, CTP Genel Başkanlığına seçilen Ferdi Sabit Soyer, hükümeti
kurma görevini devralmıştır. Böylelikle CTP-DP koalisyonu, Soyer Başbakanlığında devam
etmiştir. Bu koalisyon; UBP ve DP’den ikişer vekilin istifa edip Özgürlük ve Reform
Partisi’ni (ÖRP) kurmasıyla son bulmuştur. Çünkü CTP, ÖRP ile 5 Ekim 2006 tarihinde
koalisyon kurma yoluna gitmiş böylelikle DP saf dışı kalmıştır (Hasgüler, 2007: 305).
CTP-DP ve CTP-ÖRP koalisyonları döneminde, Kıbrıs Sorununda dair yapılan
görüşmelerde gözle görülür bir ilerlemenin yaşanmaması halkın tepkisine sebep olmuştur.
Çünkü CTP’nin bir önceki seçim vaatleri arasında; çözüm olacağı vurgusu yapılmıştı.
CTP’nin yaşadığı bir diğer olumsuz durum da enflasyonun % 11,6 seviyelerine çıkmış
46
olmasıdır. Halkta umutsuzluğa neden olan bu gelişmeler, 2009 Genel Seçimlerinde, CTP’nin
oylarının bir hayli düşmesine sebep olmuştur.
CTP merkez kurulunun erken seçime gitme kararı alması ile beraber 19 Nisan 2009
tarihinde yapılan genel seçimde UBP, oyların % 44.04’ünü alarak 26 milletvekili çıkarmıştır.
CTP %29.26 oy oranı ile 16 milletvekili, DP %10.65 oy oranı ile 5 milletvekili, TDP ise %
6.87 oy oranı ile 2 milletvekili çıkarabilmiştir (Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Yüksek Seçim
Kurulu, 2017).
Bu seçimle beraber UBP 26 milletvekili ile meclise girmeye hak kazandığı için,
hükümeti tek başına kurma yetkisine sahip olmuştur.
18 Nisan 2010 tarihine gelindiğinde ise KKTC’de Cumhurbaşkanlığı seçimine
gidilmiştir. 121.987 geçerli oyun kullanıldığı seçimde, Derviş Eroğlu UBP adına aday
gösterilmiştir. Seçime, Eroğlu dışında katılan herhangi bir partili aday olmamış, katılan diğer
adaylar bağımsız olarak yarışmışlardır.
Bağımsız adaylar: Mehmet Ali Talat, Tahsin Ertuğruloğlu, Zeki Beşiktepeli, Mustafa
Kemal Tümkan, Arif Salih Kırdağ, Ayhan Kaymaktır. Eroğlu oyların 61.422 oy ile oyların %
50.35’ini alarak KKTC’nin üçüncü Cumhurbaşkanı olmuştur. Talat 52.294 oy ile oyların %
42.87’sini alabilmiştir (Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Yüksek Seçim Kurulu, 2017).
Tablo 2.9 K.K.T.C. 2010 Cumhurbaşkanlığı Seçimleri
Seçime Katılanların Adı Soyadı
Oy Toplamı
Oy Oranı
Derviş Eroğlu (UBP)
61,422
% 50.35
Mehmet Ali Talat (Bağımsız)
52,294
% 42.87
Tahsin Ertuğruloğlu (Bağımsız)
4647
% 3.81
Zeki Beşiktepeli (Bağımsız)
1967
% 1.61
Mustafa Kemal Tümkan (Bağımsız)
964
% 0.79
Arif Salih Kırdağ (Bağımsız)
520
% 0.43
Ayhan Kaymak (Bağımsız)
168
% 0.14
(2010)
Kayıtlı Seçmen Sayısı: 164,072
Oy Kullanan Seçmen Sayısı: 125,294
Seçime Katılma Oranı: % 76.37
Geçerli Oy Sayısı: 121,982
47
Eroğlu’nun Cumhurbaşkanı olması ile beraber UBP genel başkanlığına İrsen Küçük
seçilmiş ve başbakanlık görevini 2013 genel seçimlerine kadar yürütmüştür (Hasgüler ve
Uludağ, 2013: 208). KKTC’de 2013 Genel seçimlerine giden sürece bakacak olursak;
UBP’nin 2010 yılında gerçekleştirdiği kurultaydan sonra, kabinenin oluşturulması sürecinde
ve Genel Sekreterlik seçimlerinden dolayı, UBP Genel Başkanı İrsen Küçük ile bazı partililer
arasında problemler yaşanmaya başlamıştır. 21 Ekim 2012 tarihinde olağanüstü kurultay
yapılmış ve bu kurultayda İrsen Küçük 704, rakibi Ahmet Kâşif 690 oy almıştır. Küçük,
seçim divanı tarafından başkan ilan edilmiş olmasına rağmen bu durum parti tüzüğüne
aykırıdır. Çünkü Küçük, 704 oy ile oyların sadece % 49,3’ünü almış, yani seçimde salt
çoğunluk sağlanamamıştır (Haber KKTC, 2017).
Yaşanan bu kurultayın hukuki boyutuna bakacak olursak; UBP tüzüğünün üçüncü
bölümünün ikinci maddesinde: ‘İlk turda ikiden fazla aday varsa, oylamaya katılan Parti
Delegelerinin salt çoğunluğunu alan aday, Parti Genel Başkanı seçilir. İlk turda salt çoğunluk
sağlanamazsa, seçim en çok oy alan iki aday arasında, bir hafta sonra yinelenir ve ikinci tur
oylamaya gidilir’ denilmiştir (Ulusal Birlik Partisi, 2017).
Kurultayda yaşanan bu hukuksuzluk yargıya taşınmış ve kurultayın vermiş olduğu bu
karar, mahkeme tarafından iptal edilmiştir. Böylelikle, 24 Şubat 2013 tarihinde ikinci tur
oylaması yapılmıştır. İkinci turda Küçük, Kâşif karşısında 701’e karşı 708 oy ile UBP Genel
Başkanı olarak seçilmiştir.
Yaşanan bu gelişmelerden sonra UBP içerisindeki sekiz muhalif milletvekili; CTP,
TDP ve DP ile beraber hükümete karşı güvensizlik oylaması yapılmasını istemiştir. Bu talep
karşısında UBP, bu sekiz milletvekilinin parti tüzüğüne ters davrandığını iddia ederek onları
disipline sevk etmiştir. UBP’li sekiz isim; Ahmet Kâşif, Zorlu Töre, Hasan Taçoy, Afet
Özcafer, Ergün Serdaroğlu, İlkay Kamil, Ejder Aslanbaba ve Türkay Tokel ise savunma
vermeyeceklerini beyan etmiş ve UBP’den istifa etmişlerdir. Bu arada UBP hükümeti de
güvensizlik oyu ile hükümetten düşürülmüş ve 13 Haziran 2013 istifa eden Küçük
hükümetinden sonra, yapılacak olan 2013 Genel Seçimlerine kadar hükümetin başına,
Başbakan olarak, CTP’li Sibel Siber getirilmiştir. Seçimler yapılana kadar CTP, DP-UG ve
TDP den oluşan bir üçlü koalisyon kurulmuş ve bu geçiş hükümeti seçimlere kadar hükümet
görevini yürütmüştür(Havadis Gazetesi, 2017).
Ülkede yaşanan bu siyasi kriz sonucunda, bütün partilerin mutabakatıyla erken
seçimler yapılmıştır. DP, partilerine katılan sekiz UBP’li vekilden sonra yapılan bu genel
seçime, DP-Ulusal Güçler (DP-UG) adı ile katılmıştır.
48
28 Temmuz 2013 tarihinde yapılan genel seçimde, birinci parti olarak oyların %
38,38’ini alan CTP çıkmıştır. CTP 21 milletvekili çıkarırken; UBP % 27,33 oy alarak 14, DPUlusal Güçler %, 23,16 oran ile 12, TDP ise % 7,41 oranında oy alarak 3 milletvekili ile
meclise girmeye hak kazanmıştır (Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Yüksek Seçim Kurulu,
2017).
Seçimden sonra hiçbir parti tek başına iktidar kurmaya yetecek kadar oy
alamadığından, CTP ile DP-Ulusal Güçler koalisyon hükümeti kurmuştur. Başbakan olan
CTP Genel Başkanı Özkan Yorgancıoğlu, 2014 yılının Haziran ayında yapılan CTP
Kurultayında başkanlığa adaylığını göstermemiştir. Kurultayda CTP Başkanı olarak Mehmet
Ali Talat seçilmiştir. Yorgancıoğlu, Başbakanlık görevini bıraktığı için yeni bir hükümet
kurulması gerekmekteydi. Meclis, Hükümeti kurma görevini, CTP’li Ömer Kalyoncuya
vermiştir. Kalyoncu 16 Temmuz 2015 tarihinde UBP ile bir koalisyon hükümeti kurmuştur.
KKTC tarihi boyunca ilk defa, CTP ve UBP koalisyon ortağı olmuştur (Yenidüzen Gazetesi,
2017).
Günümüzde halen Cumhurbaşkanlığı görevini yürüten Mustafa Akıncı’nın kazandığı
2015 Cumhurbaşkanlığı seçimleri ise 19 Nisan 2015 tarihinde yapılmıştır.2009 yılında aktif
politikadan çekilen Mutafa Akıncı, TKP ve BKP’nin açık desteği ile beraber, seçime bağımsız
olarak katılmıştır. Mevcut Cumhurbaşkanı Derviş Eroğlu ise UBP ve DP’nin desteğini alarak
UBP adına seçime katılmıştır. Meclis başkanı Sibel Siber ise CTP adına, Mustafa Onurer ise
Kıbrıs Sosyalist Partisi adına seçime katılan diğer iki partili adaylardır. Mustafa Akıncı
dışında seçime bağımsı olarak katılan diğer adaylar; Kudret Özersay, Arif Salih Kırdağ,
Mustafa Ulaş’tır.
Yapılan oylamada Eroğlu 30.328 oy ile % 28.15, Akıncı 29.030 oy ile % 26.94, Siber
24.270 oy ile % 22.53, Özersay 22.895 oy ile %21,25 oranında oy almıştır. Oyların biri birine
yakın olduğu bu turda % 50 oy oranını geçebilen bir aday olmadığı için, Cumhurbaşkanı
seçimi ikinci tura kalmıştır (Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Yüksek Seçim Kurulu, 2017).
49
Tablo 2.10 K.K.T.C. 2015 Cumhurbaşkanlığı Seçimleri
Seçime Katılanların Adı Soyadı
Oy Toplamı
Oy Oranı
Derviş Eroğlu (UBP)
30,328
% 28.15
Mustafa Akıncı (Bağımsız)
29,030
%26.94
Sibel Siber (CTP)
24,270
% 22.53
Kudret Özersay (Bağımsız)
22,895
% 21.25
Arif Salih Kırdağ (Bağımsız)
530
% 0.49
Mustafa Onurer (KSP)
428
% 0.40
Mustafa Ulaş (Bağımsız)
259
% 0.24
(2015)
Kayıtlı Seçmen Sayısı: 176,916
Oy Kullanan Seçmen Sayısı: 110.303
Seçime Katılma Oranı: % 62.35
Geçerli Oy Sayısı: 107.741
26 Nisan 2015 tarihinde yapılan ikinci tur oylamasında Mustafa Akıncı 67.032 oy ile
oyların %60.50’sini alarak KKTC’nin dördüncü Cumhurbaşkanı olarak seçilmiştir (Kuzey
Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Yüksek Seçim Kurulu, 2017).
Tablo 2.11 K.K.T.C. 2015 Cumhurbaşkanlığı Seçimleri İkinci Tur Oylaması
Seçime Katılanların Adı Soyadı
Oy Toplamı
Oy Oranı
Mustafa Akıncı (Bağımsız)
67,032
% 60.50
Derviş Eroğlu (UBP)
43,763
% 39.50
(2015) İkinci Tur
Kayıtlı Seçmen Sayısı: 176,980
Oy Kullanan Seçmen Sayısı: 113,478
Seçime Katılma Oranı: % 64.12
Geçerli Oy Sayısı: 110,795
Akıncı seçime giderken, ‘Değişim ve Çözüm!’ sloganını kullanmıştır. Türkiye ile
ilişkilerin Yavru Vatan- Anavatan olarak değil de; iki kardeş ülke olarak değişmesini savunan
Akıncı, Kıbrıs Sorununun da insan hakları çerçevesinde çözülmesi gerektiğini savunmaktadır
(BBC, 2017).
50
2016’nın Nisan ayına gelindiğinde ise UBP Genel Başkanı Hüseyin Özgürgün;
Türkiye’deki Alaköprü Barajından, KKTC’deki Geçitköy Barajına aktarılan suyun dağıtımı
konusundan başlayan sorunlardan itibaren, CTP ile sorun yaşadıklarını dile getirmiş ve
hükümetten çekildiklerini açıklamıştır. CTP suyun belediyeler tarafından dağıtılmasını
isterken, UBP suyun Türkiye’nin de istediği gibi özel şirketler tarafından dağıtılmasını
istemiştir (Milliyet, 2017).
CTP-UBP hükümetinin dağılmasından sonra Cumhurbaşkanı Mustafa Akıncı,
hükümet kurma görevini UBP Genel Başkanı Hüseyin Özgürgün’e vermiştir. Özgürgün
Başbakanlığındaki UBP-DP koalisyonu günümüzde de görev yapmaktadır.
KKTC’de, 1976’dan (KTFD) günümüze kadar yapılmış genel seçimler ve
cumhurbaşkanlığı seçimleri incelendiğinde, oy kullanan vatandaşların önceliğinin; sosyal,
ekonomik konulardan veya yerel siyasetten ziyade, Kıbrıs Sorununa yönelik yürütülen
politikalar olduğu gözlemlenmektedir. Çünkü ekonomik ambargolar, işsizlik, istikrarsızlık,
sağlık, eğitim sorunları gibi bütün sorunların temelini Kıbrıs’taki çözümsüzlük ve KKTC’nin
Türkiye dışında hiçbir ülke tarafından tanınmaması oluşturmaktadır.
2.5.
KKTC ve Kıbrıs Rum Yönetimi’nin Günümüzde Yürüttüğü Müzakereler
Türkler ve Rum toplumlarının karşılıklı yürüttüğü müzakereler 1990 ve 2000 yılları
arasındaki pek verimli geçmemiştir. Rumların, bütün Kıbrıs adasını temsilen AB’ye
başvurusu ve bu başvurunun AB tarafından olumlu karşılanması, Rumların, Kıbrıs Sorununa
ve Kıbrıs Türk Toplumuna yönelik izlediği politikayı güçlendirmiştir. Sorun çözülmeden de
olası bir AB üyeliğinin gerçekleşebilecek olması, Rumları çözümsüzlük konusunda teşvik
edebilecek bir durumdur ki nitekim Annan referandumundan çıkan olumsuz sonuç ve Rum
kesiminin tek taraflı AB üyeliği, günümüzde yürütülen müzakerelerde bile KKTC’nin elini
güçsüzleştiren en büyük durumlardan biridir.
İki toplum arasında günümüzde yapılan görüşmeler, 2008 yılında Cumhurbaşkanı
Talat ile Kıbrıs Cumhurbaşkanı Hristofyas arasında tekrar başlamıştır. Taraflar, Lefkoşa’da
bulunan Lokmacı Kapısının açılması yönünde ortak bir karara varmıştır. Yapılan
görüşmelerde Talat, Annan Planı çerçevesinde çözüm görüşmelerinin yapılması gerektiğini
savunurken Hristoyfyas ise Anna Planı’nın belirleyici olmasını istememiştir. Dönem dönem
kesilen görüşmeler ancak 2010 yılına kadar devam etmiştir.
2010 yılında KKTC Cumhurbaşkanı olarak seçilen Derviş Eroğlu, BM’ye gönderdiği
mektupta görüşmelere kaldığı yerden devam edeceğini bildirmiştir.
51
Günümüzde yürütülen Kıbrıs Müzakereleri BM’nin arabuluculuğu ile 15 Mayıs
2015’te başlamıştır. Müzakereleri, KKTC Cumhurbaşkanı Mustafa Akıncı ile Kıbrıs
Cumhuriyeti’nin Cumhurbaşkanı Nikos Anastasiadis yürütmektedir.
Cenevre’de yürütülen müzakerelerde altı tane konu başlığı bulunmaktadır. Bu
başlıklar; Ekonomi, Avrupa Birliği, Mülkiyet, Yönetim-Güç Paylaşımı, Toprak ile Güvenlik
ve Garantilerdir (IMP News, 2017).
Akıncı ve Anastasiadis arasında Cenevre’de görüşülen müzakerelerin Annan
Planı’ndan farklı yönleri şunlardır: Annan Planı’nda Garanti ve İttifak Antlaşmalarının aynen
devam edilmesi öngörülüyordu, Türk askerinin 14 yıl içinde, kademeli olarak, adadan
çekilmesi planlanıyordu fakat günümüzde yapılan Cenevre görüşmelerinde bu antlaşmaların
iptal edilmesi talep edilmektedir. Annan planında yer alan, kuzeye yerleşmesi düşünülen
nüfusun oranı şu an daha fazla ve yerleşecek Rumların seçme seçilme hakları olacak. Bu
durum yerelde ve genelde ülke yönetimine katılacak olan yurttaşların haklarında
değişikliklere sebep olabilecek bir konudur.
Bir diğer önemli bir nokta da Annan planına göre çizilen haritanın değişikliğidir.
Anlaşma gerçekleşirse; Türk tarafından istenilen toprağın daha fazla olacağı ve Kıbrıs
Türkünün elinde bulunan kıyı şeridinin daha da azalacağı göze çarpmaktadır (Hasgüler,
2017).
Cenevre görüşmelerinde üzerinde durulan bir diğer önemli konu ise coğrafi olarak iki
taraflılığın bitirilmek istenmesidir. Müzakereler olumlu sonuçlanırsa, Kıbrıs zaten bütün
olarak AB’ye girecektir. AB’nin de önem verdiği konulardan biri olan AB içinde seyahat ve
mülk edinme özgürlüğü, Kıbrıs Türk Tarafında da geçerli olacaktır.
Ada içinde, iki milletin de genel anlamda eşit haklara sahip olacak olması Rumlar için
pek bir dezavantaj yaratmazken,
bu durum Türkler açısından oldukça dezavantajlı bir
durumdur. Rumların nüfusu 1 milyon 165 bin civarındadır. Bu da Rum nüfusun, Türk
nüfusunun neredeyse dört katı olduğu gerçeğidir. Böylelikle iki toplumun da eşit oy hakkına
sahip olması ile beraber, Türklerin yönetimdeki söz hakkı oldukça düşük olacaktır. Burada
Türk tarafının istediği şey ‘Eşit Ortaklıktır’. 1960 Antlaşmalarına da bakacak olursak, nüfus
oranında temsilden ziyade yüzdelik yönünden Türklerin de temsil edilmesinin güçlü olunması
uygulanıyordu (Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı, 2017).
Nüfusa dayalı seçim sistemine karşı hem sağ hem sol partiler ortak bir duruş
sergilemelidirler. Aksi halde, günümüzde Cumhurbaşkanı Mustafa Akıncı tarafından
yürütülen Cenevre Müzakerelerinde öngörülen nüfusa dayalı temsiliyet fikri Türkleri azınlık
durumuna düşürebilecektir. Çünkü Rum nüfusu Türk nüfusundan oldukça fazladır. Yeni
52
kurulacak cumhuriyette öngörülen temsiliyet uygulanır ise, yapılacak olan genel seçimlerde,
Rumlar iyi organize olarak iki ayrı devlet fikrini savunan Türk partilerin veya vekillerinin
çıkmasını imkânsız hale getirebilir. Aynı durum 1960 anayasasında dönüşümlü olması
konusunda mutabakat sağlanmış Cumhurbaşkanlığı seçimleri konusunda yaşanmıştır.
İki taraf arasında yürütülen görüşmeler 16 Şubat 2017 tarihinde kesilmiştir. Bunun
sebebi Enosis’in özel gün olarak okullarda kutlanması kararının 16 Şubat 2017 tarihinde Rum
meclisinden onay almasıdır.
53
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
KKTC HÜKÜMETLERİNDE BULUNMUŞ SİYASİ PARTİLERİN KIBRIS
SORUNUNA BAKIŞI
Bu bölümde KKTC’deki siyasi partilerin Kıbrıs Sorununa Yönelik bakışı ve parti
programları incelenecektir. Bu siyasi partilerin incelenmesi sağ ve sol partiler olmak üzere iki
ayrı şekilde yapılacaktır.
Günümüz siyasetinde partiler ve görüşleri genel anlamda sağ ve sol diye ikiye ayrılan
bir skala üzerine yerleştirilmektedir. Bu ayrım Dünya siyasetinde ilk olarak, 1789 Fransız
İhtilalinden sonra ortaya çıkmıştır. 1791 yılında, Fransa Meclisi’nde yapılan toplantıda,
kralcılar ve statüko yanlıları, meclis başkanına göre, sağ tarafa; yenilikten ve halkın
taleplerinden yana olan değişim yanlıları ise sol tarafa oturmuştur. Böylelikle, günümüzde
kullanılan Sağ ve Sol görüş kavramı ortaya çıkmıştır. KKTC’de bulunan partilerin görüşlerine
de bu bağlamda bakılacaktır. KKTC’deki sağ partilerin politikası daha çok Türk Milliyetçiliği
çerçevesindedir, çünkü bu partiler iki ayrı devlet modelini benimsemektedir. Türkiye ile aynı
ortak tarihe ve bağlara sahip olunduğu gerekçesi ile Türkiye’nin garantörlüğünün devam
etmesini isteyen sağ partilerden daha marjinal olan çok az bir kesim Kıbrıs’ın Türkiye’nin bir
vilayeti olmasını bile zaman zaman dile getirmektedir.
Her ne kadar düzenli işleyen kurumlara sahip olunsa da; günümüzün küresel
ekonomik koşulları ve küresel siyasetinde, uluslararası alanda tanınmıyor olmak ve bunun
getirdiği dezavantajlar, çözülmesi gereken en öncelikli konudur. KKTC’deki siyasi partiler de
bu soruna yönelik parti programları oluşturmuş ve oluşturulan politikalar da bu ideolojilerden
gelen Cumhurbaşkanları tarafında yürütülerek müzakere edilmiştir.
Kıbrıs Sorununa taraf olan; BM, NATO, AB, Türkiye, Yunanistan, İngiltere’nin
dışında, sorunun en büyük tarafı Kıbrıslı Rum ve Türk halklarıdır. Çünkü ada üzerinde
yaşamlarını sürdüren ve bu çözümsüzlükten en çok etkilenen bu iki halktır. Bundan dolayı, bu
bölümde KKTC’deki siyasi partilerin Kıbrıs Sorunu konusunda sahip oldukları ideolojiler ve
sahip oldukları parti programları ve tüzükleri incelenecektir. Bu program ve tüzüklere
bakarken, KKTC siyasal hayatında sol ve sağ partilerin seçilmesine neden olan olaylara da
değinilecektir.
3.1.
KKTC’de Sağ Eğilimli Partiler ve Kıbrıs’ta Türk Milliyetçiliğinin Oluşumu
Kıbrıs adasında gelişen milliyetçilik fikrinin tarihsel gelişimine bakacak olursak;
1571’de Osmanlı Devleti’nin Kıbrıs’ı fethetmesiyle adaya yerleştirilen Türk nüfusu, Rumlarla
54
eşit şartlarda yaşamış; her iki toplum da hayatlarını aynı refah seviyesinde sürdürmüştür.
Vergi toplama dâhil, birçok özgürlük elde eden Ortodoks Kilisesi, Osmanlı Devleti’nin adayı
fethetmesinden memnundu. Kilise topladığı vergilerden pay alıyordu. Rum ve Türk halkı
zaman zaman, alınan vergilerin getirdiği ağır şartlardan dolayı Osmanlı Devleti’ne,
dolayısıyla Kiliseye karşı beraber karşı çıkıyor, başkaldırıyorlardı (Kızılyürek, 2011: 209210).
Osmanlı Devleti’nin ekonomik politikaları doğrultusunda batılı ülkelere tanıdığı
kapitülasyonlar, Kıbrıs Adasının da ekonomik ve sosyal durumunu etkiliyordu. Hristiyanların
daha serbest biçimde ticaretle yapabilmeleri Osmanlı topraklarında yeni bir burjuva sınıfının
oluşmasına neden olmuştu (Sander, 1989: 129).
Kapitülasyonlar, Kıbrıs’taki Hristiyan nüfusun, yani Rum, Ermeni ve Yahudilerin
adanın iç ve dış ticaretini elinde tutmaya başlamasına sebep olmuştu. Müslümanlar ise
geleneksel uğraşlara devam etmekle beraber, bürokrasi ve idareciliği ellerinde tutuyorlardı.
Bu ayrışma Müslümanların yönetim ve tarımda, Hristiyanların ise ticarette güçlenmesine yol
açmış ve mevcut toplumsal yapıda bozulmalara neden olmuştur. Tarihsel olarak yaşanan bir
diğer gelişme de 1832 yılında bağımsız bir Yunan Devleti’nin kurulması dolayısıyla Helen
Milliyetçiliğinin adada gittikçe etkili olmaya başlamasıdır(Kızılyürek, 2011: 212).
İngiltere, 1878 yılında Kıbrıs Adasını Osmanlı Devletinden kiraladıktan sonra Kıbrıslı
Türkler İngiliz yönetimiyle işbirliği yapmıştı. Çünkü adanın sahibi halen Osmanlı Devleti idi.
Böylelikle Türkler Osmanlı Devletine ve Padişaha sahip çıkıyordu. Ada İngiltere tarafından
1914’te ilhak edildikten sonra, Kıbrıs Türkü’nün en büyük çekincesi Enosis olmuş ve hatta
bunun gerçekleşmemesi adına ilhakı benimsediklerini yani adanın Britanya’nın bir parçası
olduğunu desteklediklerini bile bildirmişlerdi (Hill, 1952: 521). ,
Anadolu’nun işgal altında olması ve Yunanistan’ın bu savaşta İngiltere ile aynı safta
yer almış olması ve Osmanlı Devleti’nin, Birinci Dünya Savaşı’nda kaybeden tarafta yer
alması Kıbrıs Türkü’nü psikolojik olarak çökertmişti. Yunanistan-İngiltere dostluğuyla
gerçekleşmesi ihtimal olan Enosis düşüncesi, Türklerin İngiltere yönetimine destek vermesine
sebep olmuştu (Berkes, 1997: 34).
Türk nüfusunun lideri olarak atanan, geleneksel ve dindar bir isim olan Sir Münir Bey,
Kıbrıs’ta tek adam yönetimi kurmuştu. Buna tepki olarak Kemalist genç Kıbrıslılar,
1920’lerden itibaren güçleniyorlardı. Kıbrıslı genç aydınlar, aynı zamanda Enosis’e de
karşıydılar ve Mustafa Kemal Atatürk’ün devrimini esin kaynağı olarak alıyorlardı. Bu aydın
gençler, Türkiye Cumhuriyeti’nin gönderdiği ilk Başkonsolos olan Asaf Bey ile yoğun bir
biçimde görüşüyor ve 1930 yılında yapılan Milli Kongre’de alınan karar doğrultusunda,
55
Türkiye’de uygulanan reformların adada da uygulanmasını istiyorlardı fakat İngiltere bunu
reddediyordu. Hatta seçimle oluşturulan Kavanin Meclisi’ne de Kemalist görüşte olan Necati
Özkan seçilmiş, bu durum İngiliz Yönetiminin endişelenmesine neden olmuştu. Yaşanan bu
gelişmeler Türkler arasında da ayrışmaya neden olmuştu. Türklerin bir kısmı Kemalist
reformların uygulanmasını isterken bir kısmı da sömürge yönetimi ile işbirliğinin devam
etmesini istiyordu. 1931 yılına gelindiğinde Rumlar Enosis talebiyle İngiliz yönetimine karşı
kitlesel bir başkaldırı gerçekleştirmiş ve İngiliz Yönetimi bunu sebep göstererek meclisi
kapattığını açıklamıştır. Başlayan sıkıyönetim dönemi Kemalist Türkleri olumsuz bir biçimde
etkilemiştir (Kızılyürek, 2011: 219-220).
Rumların, milliyetçilik hususunda daha bilinçli olmaları, örgütsel hareket etmeleri ve
Enosis talepleri Türkleri tetikliyordu. Bu yüzden yüzünü Türkiye’ye çevirmek Kıbrıs
Türkü’nün kendisini daha güvende hissetmesine sebep oluyor ve kimlik olgusu hususunda
rahatlatıyordu (Denktaş, 2000: 138).
Yaşanan bu tarihsel gelişmelere bakıldığında; Kıbrıs’ta baş gösteren Tük
Milliyetçiliğinin temel faktörü; Enosis karşıtlığı, yani kontra milliyetçilikti, bir diğer faktör
ise; Mustafa Kemal’in Türkiye’sine duyulan hayranlıktı.
Aslında Kıbrıs sağı denilince Rumlar açısından Helen Milliyetçiliği akıllara gelmekte
iken, Kıbrıs Türkü için; İngilizcilik, Türkçülük ve Turancılık gelmektedir. Kıbrıs’ta Türk
sağının önemli temsilcileri olan Küçük ve Denktaş, Türkiye’den Demokrat Parti ile oldukça
yakın ilişki içerisinde olmuşlar ve daima antikomünist bir siyaset izleyeceklerini
vurgulamışlardır (Hasgüler, 2007: 310-311).
3.1.1. Ulusal Birlik Partisi (UBP)
Kıbrıs sağının en büyük partilerinden birisi olan UBP’nin Genel Merkezi
Lefkoşa’dadır. UBP; muhafazakâr ve milliyetçi çizgiyi benimsemiştir. Parti,11 Ekim 1975
yılında, Rauf Raif Denktaş tarafından kurulmuştur (Altınkaş, 2005: 37).
UBP’nin kuruluşundan günümüze kadar, genel başkanlığını yapmış isimleri şunlardır
(Ulusal Birlik Partisi, 2017):
Rauf Raif Denktaş (11 Ekim 1975 - 3 Temmuz1976)
Nejat Konuk (3 Temmuz 1976 - 2 Mart 1978)
Osman Nuri ÖREK (18 Nisan 1978 - 7 Ocak 1979)
Mustafa Çağatay (7 Ocak 1979 - 30 Kasım 1983)
Derviş Eroğlu (18 Aralık 1983 - 21 Kasım 2005)
Hüseyin ÖZGÜRGÜN (Kasım 2005- 2006)
56
Tahsin Ertuğruloğlu (Aralık 2006 - Kasım 2008)
Derviş Eroğlu (29 Kasım 2008 - 19 Nisan 2010 )
İrsen Küçük (23 Nisan 2010 - 31 Ağustos 2013)
Hüseyin ÖZGÜRGÜN - (31 Ağustos 2013 - Halen)
Ulusal Birlik Partisinin genel amaç ve ilkeleri, 6 Eylül 1998’deyapılan, altıncı kurultay
tarafından güncellenerek belirlenmiştir. Parti tüzüğünün ikinci maddesinde UBP’nin amaçları
şu şekilde sıralanmıştır (Ulusal Birlik Partisi, 2017):
‘‘1. Halkımızın, kendi kaderini tayin etme hak ve yetkisini kullanarak kurmuş olduğu Kuzey Kıbrıs
Türk Cumhuriyeti’nin varlığını; ulusal ve toplumsal birlik ve beraberliğini ve ülke bütünlüğünü
sağlamak.
2. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin, dünya devletleri ailesinin saygın, güvenilir, geleceğinden emin,
onurlu saygınlığından hiçbir koşul altında ödün vermeyen güçlü ve dostluğu aranan eşit bir üyesi
durumuna getirmek.
3.Kıbrıs sorunun çözümü konusunda Kıbrıs Türk Halkı’nın önüne, iki halkın egemenliği siyasal eşitliği
iki kesimlilik temelinde Anavatan Türkiye Cumhuriyeti’nin etkin ve fiili garantisinin devam edeceği,
Avrupa Birliğinin birincil hukuku kabul edilecek bir anlaşma olanağı çıkması halinde bunu
desteklemeyi görev sayar.
4. Kıbrıs Türk Halkı’nın, Türk Ulusunun ayrılmaz bir parçası olduğunu içtenlikle kabul ederek, Türk
Ulusunun tüm tarih, kültür, dil ve din mirasını paylaştığımız Türkiye Cumhuriyeti ile ilişkilerimizi
öncelikli bir yaklaşımla geliştirmek ve her konuda bütünleşmek.”
Görüldüğü üzere; UBP’nin Kıbrıs Sorununa bakış açısı; iki kesimli, iki ayrı egemen
devlet olacak biçimde sürdürülecek bir devlet modelidir. Bu tüzükte UBP’nin Kıbrıslı
Türklerin Türkiye Türkleri ile ayrılmaz bir bütün olduğunu vurgulamış olmasının sebebi;
Kıbrıslı Türklerin, Anadolu topraklarından gelmiş olması, yani iki toplumun ortak bir tarihe
sahip olmasıdır.
UBP 1976 Devlet Başkanlığı seçimlerinden, 2003’te yapılan genel seçimlere kadar
katıldığı seçimlerde, oy sıralamasında daima birinci parti olmuştur. Bunun en büyük
sebepleri; UBP teşkilatının tabanının çoğunun TMT çatısı altında mücadele etmiş olması ve
KTFD ile KKTC’nin kurucusu olan Rauf Denktaş’a toplumun birçok kesimi tarafından
kurtarıcı gözüyle bakılmasıdır.
UBP, Kıbrıs Cumhuriyeti’nin AB’ye üyeliğinin antlaşmalara aykırı olduğunu iddia
etmekte ve Türkiyesiz bir AB üyeliğinin mümkün olmayacağını savunmaktadır. Kıbrıs’ın AB
üyeliğinin de hukuk dışı olduğunu savunan UBP, Kıbrıs Sorunu çözülse bile Türkiye olmadan
AB’ye girilmeyeceğini savunmaktadır. (Altınkaş, 2005: 62).
57
UBP son dönemlerine kadar adeta bir iktidar partisi görüntüsündedir. Bunun en büyük
sebepleri Kıbrıs Sorunu karşısında sahip olduğu milliyetçi tutum ve her daim hükümette
olmasının getirdiği avantajlı durumdur. Genellikle hükümette ya tek başına ya da koalisyon
ortağı olarak bulunana UBP seçimlere devlet olanaklarını daha rahat kullanarak girebilen en
büyük partidir. UBP’nin seçimlerdeki bir diğer kozu da sol görüşlü cumhurbaşkanlarının
yürüttüğü müzakerelerin olumsuz sonuçlanmasının yapılacak olan bir diğer seçimde,
otomatikman seçim politikası olarak işe yaramasıdır.
3.1.2. Demokrat Parti (DP)
Demokrat Parti, 30 Temmuz 1992 tarihinde, UBP’den ayrılan dokuz milletvekili
tarafından kuruldu. Politik ideolojisi liberal demokrasi olan DP merkez sağ görüşlü bir
partidir. UBP’de yaşanan bölünmenin en büyük sebeplerinden biri; Parti Genel Başkanı
Derviş Eroğlu’nun değiştirmek istediği seçim yasasına, Rauf Denktaş’ın karşı çıkması ve
UBP içinden bazı kişilerin Denktaş’a bu konuda destek vermesidir. Bir diğer anlaşmazlık ise;
Eroğlu’nun Kıbrıs Meselesi hususunda Denktaş’tan daha sert bir tutumda olmasıdır. Yaşanan
bu gelişmeler Denktaş’ın UBP ile arasının açılmasına neden oldu ve partideki Denktaşçılar,
Hakkı Atun önderliğinde, Serdar Denktaş, Atay A. Raşid, Süha Türköz, Nazif Borman,
Taşkent Atasayan, Mustafa Adaoğlu, Mustafa Hacıahmetoğlu ve Aytaç Beşeşler yeni bir parti
kurmak üzere UBP’den ayrılarak DP’yi kurdular(Altınkaş, 2005: 16).
Bu politik çekişmeler dışında DP’nin oluşumundaki önemli bir diğer husus daha
vardır. Derviş Eroğlu bu durumu yani, UBP içinde başlayan çekişmeyi ve DP’nin kuruluşuna
giden yolu şöyle açıklamıştır; 1990 seçimlerinde UBP milletvekili olarak seçilen Serdar
Denktaş’a, ilk olarak, Gençlik ve Spor Bakanlığı’nın verildiğini fakat Denktaş’ın UBP Genel
Sekreteri de olmayı istemesi üzerine bu konuda problem yaşadıklarını dile getirmiştir. Çünkü
Genel Sekreterlik önemli bir makamdır ve ülkedeki bütün teşkilatların koordinasyonunu
sağlayan birimdir. Eroğlu, bu birimin genç bir siyasetçi için uygun olmadığını
düşünmekteydi. Sıkıntıların büyümesini istemeyen Eroğlu, Genel Sekreterlik makamının
kaldırılarak yerine Başkan Yardımcılığı makamının gelmesini ister ve bu kararı parti genel
kurulundan geçirir. Bu arada Eroğlu, Denktaş’a İçişleri Bakanlığını vermiştir. Rauf Denktaş
ve Serdar Denktaş bu kararlara pek sıcak bakmamıştır. Bununla başlayan ikili anlaşmazlıklar,
Serdara Denktaş’ın partiden kopmasının başlangıcıdır. Eroğlu konuşmasında; Serdar
Denktaş’ın o zamanlar genç olduğunu fakat şu an politikayı çok iyi yürütebilen, olgun bir
siyasetçi olduğunu dile getirmiştir. Eroğlu Rauf Denktaş ile bu konu dışında hiçbir sorun
58
yaşamadıklarını, aynı ulusal mücadeleyi verdiklerini ve Denktaş ölürken son nefesinde
kendisinin yanında olduğunu söylemiştir (Eroğlu D. , 2017)
Günümüzde partinin başkanlığını Serdar Denktaş yürütmektedir. Serdar Denktaş, 2016
yılında gerçekleşen parti kongresinde başkan olarak seçilmiş ve başkanlık görevine devam
etmiştir. Partinin, Demokrat Parti-Ulusal Güçler olan ismi, Demokrat Parti olarak
değiştirilmiştir. Denktaş bu kongrede yaptığı konuşmada: ‘’Benim yolum bağımsız
KKTC’nin yaşatılması güçlendirilmesi yoludur’’ diyerek bir bakıma DP’nin Kıbrıs Sorununa
bakış açısını ve buna yönelik çözüm önerisini tek cümleyle dile getirmiştir. Denktaş; Kıbrıs
müzakerelerinde sonuç çıkmaması halinde yarım asırlık masayı ortadan kaldırarak belirsizlik
kelepçesini kırmak gerektiğini bildirmiş, hatta ‘‘Anavatan Türkiye ile ortak antlaşmalar
imzalamak suretiyle ve Türkiye pazarına ortak olarak yıllardan beridir 300 bin kişiyle
sınırlandırılmış pazarı 85 milyon 300 bine çıkararak önümüzü açacağız’’ demiştir (Kıbrıs
Genç Tv, 2017).
DP; Türkiye’nin AB üyesi olmadan KKTC’nin AB’ye girmesinin yersiz olduğunu
savunmaktadır, hatta Serdar Denktaş; AB’ye bağımlı olmamak gerektiğini, KKTC’nin bu
düşünceden kurtulması gerektiğini savunmuştur (Altınkaş, 2005: 49). Rumlarla yapılacak
görüşmelerin de ancak KKTC’nin fiili varlığının kabul edilmesi koşuluyla yapılması
gerektiğini savunmakta, yani ‘çözüm ne olursa olsun iki devletli bir çözüm olmalıdır’
demektedir.
KKTC’deki sağcı partilerin Kıbrıs Sorununa yönelik en büyük endişelerinin başında;
güvenlik sorunu gelmektedir. Bu yüzden bu partilerin hepsi Türkiye’nin garantörlüğünün
devamını istemektedirler. Kıbrıs Türkü’nün, Türkiye ile ayrılmaz bir ortak kültürel tarihe ve
sahip olduklarını dile getirmektedirler. Bu durum da Türkiyesiz bir Kıbrıs’ın varlığının zor
olduğunu göstermektedir.
3.2.
KKTC’deki Sol Partilerin Gelişimi ve Kıbrıs Sorununa Bakışı
Kıbrıs Türk solununu gelşimine bakacak olursak; bunun en büyük öncüsü Necati
Özkan’dır. 1930’da Kavanin Mecline seçilen Özkan, hem İngilizlere hem de İngilizci
Türklere (Sir Münir Bey) karşı mücadele etmiştir. Ancak İngiltere’nin Rum İsyanları
neticesinde başlattığı sıkıyönetim ile bütün halk öncüleri gibi Özkan da pasifize edilmiştir
(Tamçelik, 2011: 58).
İngiltere döneminde sol görüşlü diye adlandırabilecek Kıbrıslı T”ürklerin çoğu
Kemalist düşüncedeydiler. Atatürk’ün anti emperyalist ulus mücadelesi onlar için çok büyük
bir ilham kaynağı olmuştur.
59
İlerleyen süreçte oluşan bir diğer sol hareket de; 1945’te kurulan Kıbrıs Türk İşçi
Birlikleri Kurumu’dur. 1940’larda Rumlarla aynı çatı altında olan bu sendikal hareket,
Rumların Enosis’i desteklemesi sonucunda onlardan ayrılmış ve kendi oluşumlarını
kurmuşlardır. Kurumun öncelikli amacı Kıbrıs’taki bütün işçileri tek çatı altına toplamak ve
Enosise karşı ortak bir mücadele vermektir (Tamçelik, 2011: 59).
Türk ve Rum işçi ve köylülerinin ortaklaşa bir mücadeleye başladığı asıl yapı, 14
Ağustos 1924 tarihinde kurulan Kıbrıs Komunist Partisidir (KKP). Rumlar ve Türklerden
oluşmayı amaç edinen İngiliz aleyhtarı bir parti olan KKP; sadece adadaki Türk sol
hareketinin başlangıcı değil, Kıbrıs Rum solunun da adadaki ilk örgütlenmesi sayılmaktadır.
Parti her ne kadar Enosis’e karşı olsa bile Türkler partiye mesafeli yaklaşmıştır. Bunun en
büyük nedenlerinden biri türklerde milliyetçilik duygusunun ağır basmasıdır; fakat 1940’lı
yıllara kadar Türklerin herhangi bir sendikal ve örgütsel kurumunun olmaması, özellikle Türk
işçileri ve köylüleri Rum sendikalarına üye olmaları zorunda bırakmıştır (Balyemez, 2016:
236). KKP, 1933 yılında İngiltere tarafından kapatılmıştır. İngiltere partinin kapatılmasına
sebeb olarak; Kıbrıs Ortodoks Kilisesi ile Komünistler arasında yaşanacak bir çatışma
olasılığında dolayı olduğunu öne sürmüştür.
KKP resmi olarak kapatılmış olsa bile, sendikal ve illegal yollarla örgütlenmeye
devam ederek 14 Nisan 1941 tarihinde, Emekçi Halkın İlerici Partisi’nin (AKEL) kurulacağı
sürece gitmiştir. KKP’nin devamı niteliğinde olan AKEL, rum milliyetçiliğine karşı çıkıyordu
çünkü milliyetçilik ve şovenizm türklerle sorun yaşanmasına sebep olurdu. Bunun yerine
adada yaşayan herkes emparyalizm ve sömürgeciliğe karşı bir harekette birleşmeliydi (AKEL,
2017). AKEL, Makarios döneminden itibaren yürütmüş uluslararası görüşmelerde dayatılan
bir çok maddeye ve antlaşmaya karşı çıkmıştır. AKEL’in temel fikri; bağlantısız ve tam
bağımsız bir Kıbrıs Adasıdır.
KKTC tarihinde, bugüne kadar kurulmuş olan hükümetlerde görev almış iki temel sol
parti vardır. Bunlar; Cumhuriyetçi Türk Partisi (CTP) ile eski adı Toplumcu Kurtuluş Partisi
(TKP) olan Toplumcu Demokrası Partisi’dir (TDP). Aynı zamanda bugüne kadar görev
yapmış olan dört cumhurbaşkanından ikisi de bu siyasi partilerden gelmektedirler (Mehmet
Ali Talat-CTP, Mustafa Akıncı-TDP).
KKTC’de sol hareketin en çok devinim kazandığı dönem; Annan Referandumu
öncesinde, Annan Planına evet diyen CTP’ye verilen destek ile başlamıştır. Bundan önceki
dönemlerde de CTP veya TKP, ayrı ayrı koalisyon hükümetlerinde yer almış olmarına rağmen
solcu bir partiden başbakan atanması bu döneme denk gelmiştir. Annan planı döneminde
ayrıca Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde de ilk defa solcu bir cumhurbaşkanı seçilmiştir.
60
Referandumdan çıkan olumsuz sonuç ve ardından yapılan müzakerelerden herhangi bir sonuç
çıkmaması ile genel seçimler ve cumhurbaşkanlığı seçimi sonuçlarında sağ görüşlü partiler
seçimlerde başarı elde etmiştir.
CTP ile TDP’nin Kıbrıs Sorunu konusunda yaklaşımları hemen hemen aynıdır. TDP
Merkez Yönetim Kurulu üyesi Mehmet Burhan ile internet üzerinde yapılan görüşmede, CTP
ile TDP’nin Kıbrıs Sorununa yaklaşımlarında ne gibi farklılıklar var sorusuna Burhan; ‘İki
parti de iki toplumlu iki bölgeli federasyon sistemine sıcak bakmaktadır. Fakat soruna bakış
açılarındaki geleneksel küçük farklılıklar da mevcuttur bunun da sebebi; CTP, SSCB etkisiyle
kurulan komünist AKEL ile güçlü bağlara sahip bir parti konumunda iken TDP ise; bir
zamanlar TKP olarak kurulan partide, TMT içindeki halkçılarla solcu sendikalar ve zamanla
sosyal demokratların da katıldığı bir yapıdır.
Geleneksel olarak TDP’liler son alternatif
olarak da olsa, Türkiye ile doğru bir ilişki kuran KKTC’ye CTP’den daha sıcak bakmaktadır.’
yanıtını vermiştir (Burhan M. , 2017).
Kıbrısta yaşanan tarihsel sürece bakıldığında; sol hareketin başlangıcı, çiftçi ve işçi
hareketlerine kadar dayanır. Bu işçi hareketi; Bağlantısız bir Kıbrıs temelinde, milliyetçiliğe
ve şovenizme karşı bir Kıbrıs düşüncesiyle gelişmeye devam etmiştir.
3.2.1. Cumhuriyetçi Türk Partisi (CTP)
Cumhuriyetçi Türk Partisi (CTP) 27 Aralık 1970 tarihinde, Avukat Ahmet Mithat
Bereberoğlu önderliğindeki bir grup tarafından kurulmuştur. CTP’nin kuruluşundaki
hedeflerden biri; tepeden inme yönetime son vererek, halkın talepleri doğrultusunda, çoğulcu
anlayışa sahip yeni bir sistem oluşturmaktır. Bunun için de yapılması gereken şey; sosyal
adalete dayalı, daha demokratik bir devlet yapısıyla Kıbrıs Türkü’ne daha refah bir yaşam
düzeyi sunmaktır. CTP militarizmi reddeden, barışçıl, insan hakları ve birey özgürlüğüne
saygılı sosyalist bir partidir (Altınkaş, 2005: 32).
Sosyalist Enternasyonel üyesi olan CTP’nin parti kurucularına baktığımızda; AKEL’in
eski üyeleri olan Türklerin de bulunduğunu görmekteyiz. Sosyalist altyapıya sahip bu kişiler,
partinin siyasetinde büyük bir etki göstermiş ve kapitalist güçlerin emellerine karşı Kıbrıs
Sorununu çözmenin ancak iki toplumun müzakereler yapması ile mümkün olacağını
savunmuş ve bu fikirleri parti programlarına da almışlardır. Hatta bu durum, parti tüzüğünde
yer alan; ‘Partinin Amacı’ kısmında şöyle dile getirilmiştir:
‘‘CTP, Kıbrıs Türk Toplumu’nun varlığını ve kimliğini korumayı, refahını geliştirip sosyal adaleti
sağlamayı, kişi hak ve özgürlüklerini çağdaş seviyeye yükseltip, hukukun üstünlüğünü ve demokrasiyi
egemen kılmayı amaç edinirken, toplumun kendi iradesine dayalı kendi kendini yönetme hakkının elde
edilip korunması için mücadele etmeyi öngörür. Parti tüm bunlara ve sosyalist ilkelere ve değerlere
bağlı dönüşüm ve gelişmeyi sağlamak ve başarmak için siyasal mücadele yapar. CTP, Kıbrıs Türk
61
Toplumu’nun sürdürülebilir barış ve sürdürülebilir ekonomik kalkınma içinde yaşayabilmesi için
haklarının korunup güvence altına alınacağı iki toplumlu, iki bölgeli, toplumların siyasal eşitliğine
dayalı, bağımsız, toprağı bütün, AB üye ülkesi olarak militarizmin etkisinden ve üslerden arınmış,
sosyal Avrupa değerlerinin geçerli olduğu Federal Kıbrıs Cumhuriyeti’nin kurulması ve yaşatılması
yönünde uğraş veririr’’ (Cumhuriyetçi Türk Partisi, 2017).
Kıbrıs’taki Türk Milliyetçilerine göre Kıbrıs Sorunu’nun başlangıç noktası; Rumların
Enosis için gerçekleştirdiği katliamlar ve kendini savunmak zorunda kalan Türklerin TMT
çatısı aldında bununla mücadele etmeye başlamasıdır. CTP bu görüşün aksine, Kıbrıs
Sorununun başlangıcı ve çözülememesinin sebebinin; her iki tarafın egemen kesimlerinin de
şovenist ve milliyetçi tutumlarından dolayı olduğunu savunmaktadır. 1960’ta kurulan Kıbrıs
Cumhuriyeti’nin kurucu antlaşmaları halka sindirilmeden, İngiltere, Yunanistan ve
Türkiye’nin çıkarları doğrutusunda yapılmış ve referanduma sunulmamıştır. Bu yüzden
Cumhuriyet’in temelleri sağlam oturmamıştır (Efegil, 2004: 293).
CTP’nin; Enosis ve Taksim Tezlerine mesafesi aynı derecededir. CTP, çözümün
askeri üslerden arınmış, bağımsız ve Federal bir Kıbrıs ile gerçekleşebileceğini
savunmaktadır. İki toplum arasında görüşmelerin daha sağlıklı bir biçimde yürütülmesi de; iki
taraf birbirine ne kadar çok güvenirse ancak öyle gerçekleşebilir.
Annan Planı’na tam destek veren CTP 2003 Genel Seçimleri öncesi bazı sivil toplum
örgütleri ile birleşerek Cumhuriyetçi Türk Partisi- Birleşik Güçler (CTP-BG) adını almıştır.
Bu birleşmedeki amaç diğer Sosyal Demokratlar ile Liberal ve Merkez Sağın desteğini alarak
referanduma gitmek ve Annan Planın’da ‘Evet’i destekleyerek Kıbrıs Sorununun çözümünü
sağlamaktı (Efegil, 2004: 312). Nitekim 2003 Genel Seçimlerinden de birinci parti olarak
seçilmişlerdir. Aynı başarı 2005 Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde de devam etmiş ve Mehmet
Ali Talat, KKTC’nin ikinci Cumhurbaşkanı olmuştur. Bu başarının altında yatan en büyük
neden; CTP’nin, Annan Planınına yönelik tutumudur.
CTP, Kıbrıs Sorunu çözüldükten sonra Kıbrıs’ın AB’ye girmesi gerektiğini
savunmaktadır. Çünkü mevcut-iki devletli çözümsüz yapı giderilmeden, Kıbrıs’ın AB’ye üye
olarak kabul edilmesi çözümsüzlüğü pekiştirmekten ve Kıbrıs Türkü’nü dışlamaktan başka bir
şey olmadığıdır. CTP’ye göre Kıbrıs sorunun bir diğer büyük etkeni ise adanın Ortadoğu’daki
petrol bölgelerine yakın olması; bundan dolayı da askeri
bir üs olarak kullanılmasıdır.
Ortadoğudaki pertrolde söz sahibi olan olan emperyalist ülkeler çözümsüzlüğün en büyük
sebepleri arasında görülmektedir (Tamçelik, 2011: 1514).
62
3.2.2. Toplumcu Demokrasi Partisi (TDP)
3 Haziran 2007 tarihinde kurulan Toplumcu Demokrasi Partisi’nin kökenine bakacak
olursak, daha eski bir yapıya sahip olduğunu görmekteyiz. TDP; Toplumcu Kurtuluş Partisi
(TKP) ile Barış ve Demokrasi Hareketi’nin kendilerini feshederek birleşmesiyle oluşturulmuş
bir partidir (Toplumcu Demokrasi Partisi, 2017).
18 Mart 1976 tarihinde Halkçı Parti’den ayrılan sekiz milletvekili başta olmak üzere,
15 kişinin bir araya gelmesiyle kurulan TKP’nin yapısınabakacak olursak; bu parti sosyal
demokrat olup, özellikle ekonomi olmak üzere, bir çok alanda dışa bağımlı olunmaması
gerektiği yönünde bir parti politikası yürütmüştür.Bunun için; insan haklarına dayalı, hukuk
devletini savunmaktadır(Bozkurt İ. , 2002: 393).
TDP 1981 yılında yapılan genel seçimlerde en yüksek ikinci oyu alan parti olmasına
rağmen, UBP; DHP ve TBP ile koalisyon hükümeti kurmuştur. Bunun en büyük sebebi; sol
görüşe sahip olan TDP’nin bu başarısına, Tükiye’deki askeri yönetim tarafından karşı
çıkılmasıdır.
Annan Planı’nın ortaya çıkması ile beraber TDP’nin öncülü olan TKP de referandum
hazırlıklarına başlamıştır. TKP, 2003 yılında, Kıbrıs Sosyalist Partisi (KSP) ve Birleşik Kıbrıs
Partileri (BKP) ile birleşip, bazı sivil toplum örgütlerini de yanlarına alarak, Barış ve
Demokrasi Hareketini (BDH) oluşturmuşlardır. 2003 seçimlerinden sonra TKP ve BKP’li
siyasetçiler partilerine geri dönmüşlerdir. 2005 yılında yapılan erken seçimlerde BDH ile
ortak hareket etmek isteyen TKP bundan olumsuz yanıt almıştır. Yapılan seçimde TKP ilk
defa % 5’lik seçim barajını geçemeyerek meclis dışında kalmıştır. 2006 yerel seçimlerinde de
başarı elde edilemeyince BDH ile birleşme kararı alan parti genel meclisi, 3 Haziran 2007
tarihinde toplanarak olağanüstü kurultay yapmıştır. Kurultayın sonucunda, aynı gün kendini
fesheden BDH gibi, TKP de feshedilmiştir. Böylelikle iki siyasi oluşum birleşerek TDP’yi
kurmuşlardır (Toplumcu Demokrasi Partisi, 2017).
Merkez Sol’da yer alan TDP’nin ilk genel başkanı Mehmet Çakıcıdır. Şu anda partinin
genel başkanı, 2013 yılından beri görevi yürüten, Cemal Özyiğit’tir.
CTP gibi Sosyalist Enternasyonale de üye olan TDP, politikalarını da bu doğrultuda
belirlemektedir. Parti tüzüğünün 2. maddesinde yer alan temel ilke ve amaçlara göre:
‘‘TDP’nin temel amacı özgür iradeye sahip, Kıbrıs Türk halkının; toplumsal varlığını ve kimliğini
koruyarak, kendi kendini yönetme erkine kavuşmasını, barış, özgürlük, refah ve esenlik içinde
yaşamasını sağlamaktır.
TDP; dil, din, renk, etnik köken ve doğduğu yer, yaş, cinsiyet, cinsel yönelim ve engellilik durumu
gözetmeksizin, toplumun her kesimi için emek ve eşitlik mücadelesi veren; sosyal adalet ve hukukun
63
üstünlüğünden yana; Kıbrıs adası üzerinde yaşayan toplumların kabul edebileceği iki toplumlu, iki
bölgeli siyasal eşitliğe dayalı Federal bir çözümü hedefleyen ve bunun için çalışma yürüten, sosyal
demokrasi ilkelerini temel alan bir siyasal partidir.’’ (Toplumcu Demokrasi Partisi, 2017).
Parti tüzüğünde de yer alan ve partinin temel amacı olarak nitelenen ifadelere bakacak
olursak TDP; iki toplumlu ve iki bölgeli federal bir çözüm istediğini görmekteyiz. Sol görüşte
olan TDP’nin yapısında bireysel özgürlükler, adalet ve barış olgusu oldukça önemli bir yer
tutmaktadır. TDP’nin çözüme bakış açısı da bu çerçeve de şekillenmiştir.
TDP, Kıbrıs Sorununa dair özel bir parti programı yayınlamıştır (bu programın tamamı
Ek- 2’de belirtilmiştir). Bu programa göre:
TDP, Birleşik Kıbrıs Cumhuriyeti’nin iki toplumun özgür iradesi ile kurulmasından sonra tarafların,
birbirlerinin meşru çıkarlarına, etnik varlıklarına, dillerine, dinlerine, kültürlerine, tarihsel geçmişlerine
karşılıklı anlayış ve saygı göstermeleri gerektiğine inanır. Kurulacak Birleşik Kıbrıs Cumhuriyeti’nin
yaşayabilmesi için egemenliğin paylaşılması ve ortak yönetim bilincinin kökleşmesi için çaba gösterir.
TDP, Kıbrıs sorununu besleyen tarihsel ve güncel Enosisçi, taksimci, ayrılıkçı ve hegemonyacı tüm
yaklaşımları reddeder.’’(Toplumcu Demokrasi Partisi, 2017).
TDP’nin Kıbrıs Sorunu hususunda fikirlerine bakacak olursak TKP’nin 1991 yılında
gerçekleştirdiği kongrede aldığı kararlarla paralel olduğunu görmekteyiz. 1991’de yapılan
TKP kongresinde; modern, sosyal demokrasinin uygulanması gerektiği, çoğulcu bir
demokrasi anlayışının olması gerektiği, Kıbrıs sorununu barışçıl ve uluslararası hukuk
yollarıyla çözmek gerektiği vurgulanmış; Atatürk’ün antiemperyalist görüşlerine ve laiklik
olgusuna değinilmiştir. (Altınkaş, 2005: 41).
TDP, önce uzlaşarak bir çözüm ortamı oluşturulması gerektiği üzerine vurgu
yapmaktadır. Bu ortam oluştuktan sonra ise iki toplum arasında barış ve huzur sağlanacağı
öngörülür. Görüşmelerden soyutlanmış olan toplumların da görüşmelerde etkin bir rol
oynaması gerektiğini savunan TDP bunun için sosyal alanda ve fikri anlamda bir kaynaşma
olması gerektiğini savunmaktadır. TDP, Bu kaynaşmanın sağlanabilmesi için de Taksim ve
Enosis fikirlerine tamamen karşı çıkmaktadır.
TDP’ye göre Kıbrıs Sorununun çözümsüzlüğü dolayısıyla yaşanan ekonomik
sıkıntılar, Türkiye’den gelen orantısız göç, Kıbrıs Türkünün adadan yoğun bir biçimde göç
etmesine sebep olmaktadır. Öncelikle bu etmenler ortadan kaldırılmalı ve göç etmiş Kıbrıslı
Türklerin geri gelmesi için çalışmalar yapılmalıdır. Genel anlamda gerçekleşecek bir çözüm
için Türk tarafı öncelikle AB uyum yasalarına önem göstermelidir.
TKP’den itibaren TDP’de görev yapmış Genel Başkanlar ve görev yaptığı tarihler
aşağıdaki gibidir:
64
Toplumcu Kurtuluş Partisi (TKP)
1976-1983 Alpay Durduran
1983-1987 İsmail Bozkurt
1987-2001 Mustafa Akıncı
2001-2007 Hüseyin Angolemli
Barış ve Demokrasi Hareketi (BDH)
2003-2007 Mustafa Akıncı (3 Haziran 2007’de BDH ve TKP eşzamanlı olarak genel kurulları
tarafından kapatılmış ve aynı gün yapılan kurultay ile TDP’ye katılmışlardır.)
Toplumcu Demokrasi Partisi
2007-2013 Mehmet Çakıcı
2013-halen Cemal Özyiğit
3.2.3. Barış ve Demokrasi Hareketi Partisi (BDHP)
Anna Planı sürecinde CTP’nin, CTP-Birleşik Güçler yapısıyla seçimlere katılması
diğer sol partileri harekete geçirmiştir. 2002’de düzenlenen AB mitingleri ile sık sık bir araya
gelen sol partiler; TKP, BKP ve Kıbrıs Sosyalist Partisi (KSP), ile beraber bazı sivil toplum
örgütleri birleşerek BDH’yi oluşturmuşlardır.Birçok aydının da içinde bulunduğu harekette
eski CTP genel başkanı Özker Özgür de bulunmaktaydı. Hareketin başına ortak kanaat ile
teklif götürülen TKP Lefkoşa milletvekili Mustafa Akıncı seçilmiştir. Akıncı yaptığı
açıklamalarda; bu hareketin sadece solda birlik olmadığını, içinde sol partiler olmakla beraber
bu hareketin halkın hareketi olduğunu bildirmiştir.
Barış ve Demokrasi Hareketi Partisi’nin oluşmuna bakacak olursak; bu çatıyı
oluşturan herkesin Kıbrıs Sorununa çözüm ve Avrupa Birliği’ne üyelik isteğiyle bir araya
gelmeleridir. Hareketin sloganı: Çözüm ve AB’ye Evet, Seçim Değil Referandum’dur. 2003
seçimlerine bu sloganlarla girmek isteyen BDHP’in amacı Annan Planına Evet diyerek,
Kıbrıs Sorununun çözümüne katkı sunmaktı (Evrensel, 2017).
Akınıcı partinin kurulmasından sonra verdiği demeçte şunları söylemiştir: “İdeolojik
farklılıkların ötesinde, bizi birleştiren çok geniş bir payda olduğunu; Kıbrıs sorununa çözüm
ve Avrupa Birliği’ni isteyenlerin birlikte hareket etmesi gerektiğini düşünen bir inisiyatif
olarak ortaya çıktık. Ancak seçimlere katılmak için partileşmek gerekiyordu; bildiğiniz gibi
geçen günlerde bakanlığa başvurarak yasallaştık. Partimizin amacı bellidir: Aralık
seçimlerinde, çözüm ve AB yanlılarının Meclis’te çoğunluğu elde etmelerini sağlayabilmek.
Yeni bir görüşme heyetiyle, Annan Planı zemininde çözümü sağlamak ve Mayıs 2004’te
AB’ye birleşik bir Kıbrıs olarak girmeyi temin etmektir (Şahin, 2017).
65
BDHP’nin kuruluş sürecinde ortaya konan amaçlar “Barış ve Demokrasi Hareketinin
Kuruluş Bildirgesi’ne şöyle yansımıştır:
“Tarihimizde görülmemiş büyüklükte katılımlarla dört kez İnönü Meydanı’nda bir araya gelen
halkımızın ortaya koyduğu ve dünyaya duyurduğu istence uygun olarak, bir araya gelmiş ve aşağıdaki
hususları açıklamaya karar vermiş bulunuyoruz:
1- Halkımızın beklentisi Kıbrıs’ta kalıcı barışa ulaşılması ve AB üyeliğinin gerçekleşmesidir.
2- Kıbrıs’ta kalıcı barışa çözümsüzlük felsefesi ile statükoyu muhafaza ederek değil, her iki tarafın hak
ve çıkarlarını dengeleyen Annan Planı temelinde bir çözümle ulaşılacaktır.
3- Hedef 1 Mayıs 2004 öncesinde planda öngörülen çözümü sağlamak ve birleşik bir Kıbrıs’ın AB
üyeliğini gerçekleştirmektir.
4- Türk-Yunan ilişkilerinin gelişmesi ve Türkiye’nin AB üyeliği yolunun açılması için Kıbrıs’ta çözüm
zorunludur.
5- Barış ve Demokrasi Hareketi (BDH), halkımızın bu talebini yerine getirmek, çözüm ve AB
yanlılarının Aralık 2003 seçimlerinde birlikte hareketini ve başarısını sağlamak, seçim sonucunda barış
yanlısı yeni bir görüşmeci heyeti ile çözüm ve AB hedefini gerçekleştirmek için oluşturulmuştur.
6- Kıbrıs’ta barış, demokrasi ve insan haklarını savunanlar; siyasal eşitlik içinde ve Annan Planı
temelinde çözüm ve AB üyeliğini destekleyenler; iki toplumun refah ve huzur içinde yaşamasını, TürkYunan ilişkilerinin gelişmesini, Türkiye’nin AB yolunun açılmasını önemseyenler; Kıbrıs Türkü’nün
kendi kendini yönetme erkine değer verenler; Kıbrıs’ta sadece kendi tarafının değil, diğer tarafın da acı
çektiği bilincinin yerleşmesinin anlamını kavrayanlar için, şimdi birlikteliğin zamanıdır. Şimdi, Aralık
2003 seçimlerini Çözüm ve AB yolunda bir referanduma dönüştürmenin zamanıdır. Çağrımız buna
inanan herkesedir.”
Aslında BDH içinde bulunan KSP’nin AB ve AB’ye üyelik ile ilgili görüşleri farklıdır.
Parti, AB’yi Emperyalist bir blok olarak gördüğünü ama yaşanan siyasi süreçte, kitlelerin iki
seçenek arasında kaldığını ve bu seçim sonucunda; ya statüko içinde yok olunup gidileceği ya
da AB’yi seçerek, en azından mevcut kötü durumdan daha iyi bir vaziyete kavuşulacağını
bildirmiştir. Emperyalist güçlere ve sömürüye karşı Türk ve Rum halklarının birlik olması
gereklidir. KSP, AB üyeliğine sadece Annan Referandumu öncesinde pozitif olarak bakmış ve
destek vermiştir, yaşanan bu süreç dışında söylemleri AB karşıtlığı yönündedir (Kocabıçak,
2017)
2003 seçimlerinde % 13.1 oy ile üçüncü parti konumunda olan BDHP, 6 milletvekili
ile meclise girmiştir (Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Yüksek Seçim Kurulu, 2017). Siyasal
eşitlik temelinde ortak devletli bir çözümü isteyen BDHP, 2006 yılına kadar geçen bu üç
yıllık süreçte, parti içinde yaşanan anlaşmazlıklar sonucu, bir çok partilinin kendi eski
partilerine dönüş yapmış olması dolayısıyla TKP çatısı altına girerek birleşme yoluna
gitmişlerdir.
66
Annan Planı süreci doğrultusunda kurulan BDH’nin öncelikli amacı bu plana destek
vermek böylelikle iki toplumun birleşebilmesini sağlamaktır. Bunun için de AB üyeliğinin
gerçekleşmesinin kaçınılmaz olduğunu savunmaktadırlar. İki toplum için de barış demokrasi
ve insan haklarını savunan BDH, sol fraksiyonların birleşmesini sağlayarak, Annan Planı
sürecine organize bir şekilde gidilmesini sağlamış ve nitekim referandum sonucunda,
referandum Rum halkı tarafından reddedilmiş olsa bile, bu organizasyon Türk tarafında
başarıya ulaşmış ve Kıbrıs Türkü’nün barışa ve çözüme ne kadar istekli olduğu ortaya
çıkmıştır.
Yapılan genel
seçimler
ve
cumhurbaşkanlığı seçimleri
sonucunda,
KKTC
hükümetlerinde görev yapmış ya da hükümetlere ortak olmuş siyasi iradelerin, Kıbrıs
sorununa bakış açıları yadsınamaz sonuçlar ortaya çıkarmıştır. Bu siyasi partilerin sağ ve sol
ideolojide ayrılan yapıları, özellikle sorunun çözümüne ilişkin adımlar konusunda,
bu
ideolojilerin genel özelliklerine uygun sonuçlar ortaya çıkarmıştır.
Sol partiler Avrupa Birliği üyeliği hususunda Türkiye’den bağımsız olarak da AB’ye
girebileceklerini savunmaktadırlar. İngiltere’nin sömürge yönetimi altında, yıllarca sıkıntı
çekmiş ve mevcut çözümsüzlükten dolayı halen bağımszılığını elde edememiş olması, Kıbrıs
Türk solunun, bütün ülkelerden bağımsız, sadece Ada halkının karar mekanizmasıyla
yönetilen bir ada olması isteği doğurmuştur.
KKTC’deki sol ve sağ düşüncenin ayrımında yatan temel nokta, bu siyasi oluşumların
Kıbrıs Sorununa yönelik bakış açılarıdır. Sol partiler çözümden yana olmakla beraber, iki
toplumun birleşmesinde herhangi bir sakınca görmemekte iken, sağ görüşlü partiler ise
‘çözümsüzlük çözümdür’ görüşünü benimsemektedirler. Bu sağ ve sol görüşlü siyasi partiler
Kıbrıs Sorununa yönelik parti programları oluşturmuş ve oluşturulan politikalar da, zaten bu
ideolojilerden gelen, Cumhurbaşkanları tarafından yürütülerek müzakere edilmiştir.
.
67
SONUÇ
Çalışma, Kıbrıs adasının tarihi süreçte yaşadıkları ile başlamış; siyasi, idari statüsünün
değişimi ile ilerlemiş, idari yapı ele alınmış ve asıl olarak Hükümetlerde bulunmuş siyasi
partiler ve Kıbrıs sorununa yönelik politikaları da irdelenerek, bu siyasi görüşlerin avantajlı ve
dezavantajlı noktaları tespit edilmeye çalışılmıştır. Siyasi partiler sağ ve sol görüşlü partiler
olarak ele alınırken, Kıbrıs sorununa taraf olan ilgili kurum ya da devletlerin söylemlerine ve
politikalarına da zaman zaman değinilmiştir.
Yüzyıllardır sorunsuz bir biçimde, bir arada yaşayabilen Rum ve Türk halkları
arasındaki sorun, 19. Yüzyılda, dünyada olduğu gibi, adayı da etkisi altına alan milliyetçilik
akımı ile baş göstermiştir. Kıbrıs’ta, yıllarca sömürge yönetimi kurarak adayı böl yönet
politikasıyla yöneten İngiltere’nin de bu sorundaki etkisi hafife alınmayacak kadar fazladır.
Milliyetçilik akımı ile ayrışmaya başlayan Kıbrıs Sorununa, İkinci Dünya Savaşından sonra
ortaya çıkmış olan Soğuk Savaşın etkileri de eklenmiştir. Çift kutuplu dünya siyasetinde
ABD’nin geliştirdiği antikomünist politikalar 1950’lerden sonra adada yaşanan çatışma
sürecini etkileyen en büyük nedenlerinden biri olmuştur. 1974’te yapılan askeri darbeden
sonra Yunan askeri adaya müdahale ettiğinde, öncelikli hedeflerinin Komünist fikre sahip
Rumlar olduğunu unutmamak gerekir. Bu askeri müdahalenin gerçekleşmesiyle de Türkiye,
Garanti Antlaşması çerçevesinde, adaya müdahale ederek barış sağlanması adına harekâtta
bulunmuştur. Yani buradan da anlaşılacağı gibi Kıbrıs’taki mevcut çözümsüzlüğün tek sebebi
milliyetçi ideoloji veya iki halkın anlaşamaması, toprakları bölüşememiş olması gibi olgular
değildir. Sorunların başlangıç noktasına ve gelişimine bakarsak genellikle ada dışında olan
ülkelerden direk veya dolaylı müdahale gerçekleşmiştir. Bu müdahaleler ülkeler tarafından,
bazen aynı milletten olduğu bahanesiyle, bazen de aynı dinden ve mezhepten olduğu
bahanesiyle olmuştur. Dışsal aktörlerin yanında içsel aktör ve faktörler de Kıbrıs Sorunun
önemli birer değişkenidirler. Bu değişkenler içinde, araştırma konusu kapsamı içinde sağ ve
sol görüşlü siyasi partilerin politikalarının irdelenmesi ile beraber aşağıdaki sonuçlar ortaya
çıkmıştır.
Türkiye açısından Kıbrıs Sorunu; uluslararası ilişkilerinde, Batılı ülkeler dışında da
diğer dünya ülkeleri ile ikili ilişkilere girmesi yolunda, dış politikadaki bakış açısını
genişletmesi bağlamında bir katkı sunmuştur. Bunun en büyük nedeni, Batılı ülkelerin Kıbrıs
Sorunu konusunda, tarih boyunca üstü kapalı da olsa, Rumların yanında durmuş olmalarıdır.
Tabii Türkiye Batı’nın iyi bir müttefiki olmayı her zaman sürdürmüş, hiçbir uluslararası
örgütten üyeliğini çekmemiştir. Tüm bunlara ek olarak, Kıbrıs Sorunu, Türkiye’nin AB’ye
68
üyelik sürecindeki kilit başlıklardan biridir. Bu sorunun çözülmesi, başta Kuzey Kıbrıs Türk
Cumhuriyeti’nin tanınmayan bir ülke statüsünden kurtulup, mevcut kötü ilişkilerin sona
ermesini sağlayabilir ve Kıbrıs Türkü’nün siyasi, ekonomik ve sosyal alanda özgürlüğüne
kavuşarak, belirli bir refah seviyesine ulaşmasına neden olabilir. Bu bağlamda en büyük söz
sahibi Türk ve Rum halklarıdır.
Kıbrıs sorununa dair antlaşmalara bakacak olursak; bu antlaşmalar, 1959 yılında
yapılmış ve o imzalar Türkiye Başbakanı Adnan Menderes ile Yunanistan Başbakanı
Konstantin Karamanlis idaresinde atılmıştır. Dönem konjonktüründe,
bu durum pek
değişmez iken, yani Türkiye-Yunanistan asıl taraflar iken, AB’ye üye olan Kıbrıs
Cumhuriyeti ve Yunanistan ile beraber, bütün AB ülkeleri de Türkiye ile muhatap
sayılmaktadırlar. Son yıllarda Türkiye’nin AB ile ilişkilerinin durma seviyesinde olduğu
hesaba katılırsa, Türkiye’nin içinde olduğu bir çözüm önerisini ne Kıbrıs Rum Yönetimi’nin
ne de AB ülkelerinin kabul etmesi mümkün görülmemektedir. Diğer taraftan Türkiye’nin
AB’ye üyeliği de, ilgili taraf ülkelerin iradelerine bırakılmış gibi görülmektedir. Türkiye’den
önce AB’ye giren Yunanistan ve Rum Yönetimi’nin veto hakları dolayısıyla Türkiye’nin
AB’ye girişi oldukça zordur. Bunun bir diğer nedeni günümüzdeki mevcut Türkiye yönetimi
ile AB ülkelerinin yaşadığı siyasi ve mülteci krizleridir. Bu açıdan bakılacak olursak; Türkiye
AB üyesi olduktan sonra Kıbrıs sorunu çözülsün diyen partilerin çözüm önerisi gerçek dışıdır.
Türkiye’nin AB üyeliği bu kadar zor iken halen bu tezi savunmak çözümsüzlüğün devamını
desteklemekten başka bir şey değildir.
1990’yıllardan Annan Planına kadar olan dönemde ise siyasi partilerin Avrupa Birliği
politikaları sandıkta oldukça önemli bir karşılık bulmaktaydı. Referandumda alınan sonuca
bakacak olursak; Kıbrıs Türkü’nün çözüme yönelik daha istekli taraf olduğu görülmektedir.
Annan Planı’na dair yapılan referandumdan çıkan olumsuz sonuç ve Cumhurbaşkanı Talat
tarafından yürütülen müzakerelerin durması Kıbrıs Türkü’nde çözüm umudunu azaltmıştır.
Bu siyasi durum; Türkiyesiz bir AB üyeliğine karşı olan ve adada statükoyu savunan UBP’nin
2009 yılında yapılan genel seçimlerini kazanmasına olanak sağlarken, UBP’nin onursal
başkanı olan Derviş Eroğlu’nun da 2010 Cumhurbaşkanlığı seçimini kazanmasıyla
sonuçlanmıştır. UBP içinde yaşanan bölünme ve halkın güveninin azalması, 2013 genel
seçimlerimden sonra koalisyon hükümetleri kurulmasının başlıca nedenlerindendir. Koalisyon
Hükümetlerinin, gelişmemiş veya gelişmekte olan ülkelerde, istikrara zarar verdiği bilinen bir
gerçektir.
Kıbrıslı Türk sağcılara bakacak olursak; tarih boyunca Rumların tutumlarına karşı
güvensiz olmuşlardır. Aynı durum Rum sağı için de geçerlidir. Eroğlu: Rumların tutumunda
69
hiçbir değişiklik olmadığını, dönüşümlü başkanlık teklifini bile kabul etmediklerini, Kıbrıs
Türkü’nün etkin bir biçimde yönetime katılmasına karşı çıktıklarını ve Türkiye’nin
garantörlük hakkından vazgeçmesini istediklerini, bunun ise Kıbrıs Türk’ünün can ve mal
güvenliğini ortadan kaldırdığını belirtmektedir. Kıbrıs’ın tarihsel sürecinde, adada yaşanan
çatışmaların başlangıç noktasının Rumlar olduğu öngörüsüyle; gerek 1963’te yaşanan
saldırılar gerek 1974 Yunan askeri darbesi ile Kıbrıs’a müdahale edilmesi, Kıbrıs Türkü’nün
güvenlik açısından garantör bir ülkeye ihtiyaç duyduğunun yadsınamaz bir gerçek olduğunu
gözler önüne sermektedir. Bunun önemli belirtilerinde biri ise Enosis’in günümüzde bile Rum
meclisinde oylanmasıdır. KKTC devletini ve halkını korumak, adada barışı temin etmek
adına, Türk Silahlı Kuvvetlerine mensup 30 bin asker KKTC’de bulunmaktadır. Sağcı partiler
başta olmak üzere, Kıbrıs Türkü’nün bir kısmı Enosis tehlikesinin halen geçmediğini
düşünmektedir. Rum halkı da; adada bulunan Türkiye Askerini işgalci olarak görmekte ve
onların adayı terk etmemesi durumunda, çözüme yanaşmayacaklarını bir ‘kırmızıçizgi’ olarak
belirtmektedirler.
Kıbrıs’taki Türk milliyetçilerin Kıbrıs Sorununa daha pragmatik bir biçimde
yaklaştıkları görülmektedir, çünkü Rumlar Kıbrıs’ın tamamını kendi toprakları olarak
görürken, Kıbrıslı milliyetçi Türkler; Kuzeyde kalan KKTC topraklarını Kıbrıs Türkü’nün
yurdu olarak kabul etmekte ve güneyde kalan eski yaşamlarını unutmaya çalışmaktadırlar.
Ayrıca, Türkiye’de resmi bayram olarak kutlanan bütün özel gün ve tatiller KKTC sınırları
içerisinde de uygulanması KKTC’nin Türkiye’ye ne denli bağlı olduğunu göstermektedir.
Kıbrıs Türkü’nün, sağ düşüncesi tarihsel olarak incelendiğinde; bu yapının
antikomünist ve anti-sosyalist bir yapıda olduğu görülecektir. Bu antikomünist ve antisosyalist düşüncenin sağ görüşlü siyasi iradenin bilinçaltında olması, Kıbrıs Cumhuriyeti’nde
yer alan sol partiler ve yetkilileriyle, özellikle AKEL gibi sosyalist partilerle istişare
noktasında tıkanmalara sebep olmaktadır.
Hâlihazırda, Kıbrıs sağının ve solunun tek ortak noktası; Enosis’e karşı duruşlarıdır.
Sol, taksim fikrine karşı iken, sağ görüş birleşmeye karşı gelmektedir. Daha önceki
bölümlerde ve yukarıda belirtilen bilgiler ışığında, Kıbrıs sorunun çözümüne ilişkin olarak;
sağ ve sol görüşlü partiler temelinde geliştirilen çözüm önerileri ve buna dair fikirler sunmak
mümkündür.
İki toplum arasında var olan sorunların aşılmasının öncelikli yolu karşılıklı güvendir.
Kıbrıs Türk halkının bu konuda ne kadar özverili ve istekli olduğu gerek Annan Planı’nda,
gerek 2015’te başlayan müzakerelerde ortaya çıkmıştır.
70
Taraflar arasında öncelikle çözülmesi gereken bir diğer konu; karşılıklı ekonomik ve
sosyal entegrasyondur. Bunlar sağlanmadan ülke yönetiminin kurulmasına yönelik
görüşmeler,1963 dönemindeki gibi çözümsüzlüklere sebep olabilecektir. Çünkü adada artık
sadece adalı Türkler, Rumlar, Maronitler yaşamamakta, son 40 yılda adaya göç eden farklı
milletlerden insanlar da bulunmaktadır. 2013 nüfus sayımına göre 286 bin nüfusa sahip
KKTC’de sadece 160 bin civarında Kıbrıs adasında doğmuş kişi bulunmaktadır.
Günümüzde, Türkiye’nin AB ile ilişkileri duraksamaya girmiştir. Bunun en büyük
sebebi; başta Türkiye olmak üzere, bütün Avrupa’yı etkisi altına Göçmen Krizi ve Türkiye’de
yaşanan siyasi gelişmelerdir. Türkiye ve AB arasında yaşanan gerginlikler Türkiye’nin
AB’den uzaklaşmasına neden olmakta bu durum da Türkiye’nin Kıbrıs Sorunu ile ilgili
tutumunu değiştirmektedir. Türkiye AB’den koptukça, Avrupa ve Türkiye arasında
kutuplaşma arttıkça, bu durum etkisini Kıbrıs’ta da gösterecektir. Kıbrıs’ta çözümsüzlüğün
devamı, Kıbrıs Türk sağının istediği, iki ayrı devlet veya konfederasyon modellerini daha da
güçlendirmektedir. Çevresel olumsuz faktörler Kıbrıs Türk sağının lehine işlemekte, bu
durum da adadaki toplumsal uzlaşıyı zorlaştırmakta ve iki toplumun kutuplaşmasına sebep
olmaktadır.
Müzakerelerin statükodan ziyade, iki toplumun birleşmesinden yana olan bir
Cumhurbaşkanı ile yürütülmesi daha kolaydır, çünkü sağ düşünce toplumsal hiyerarşiye,
eşitsizliğe karşı bir duruş sergilememektedir. Zaten Kıbrıs sorununun aşılamayan
durumlarından biri de budur. Sağcı olan siyasetçilerin muhafazakâr ve milliyetçi tabanının
düşünceleri daha sert, kırmızıçizgileri daha fazladır. Diyaloğu, eşitliği ve barışı savunan sol
ideoloji ise; gerek ekonomik, gerek sosyal, gerek kültürel alanda çok sesliliğe ve birlikte
yaşama fikrine daha yatkındır.
Kıbrıs adasında dikkat çeken bir diğer önemli nokta ise Kıbrıs Türk sağı ile Rum
milliyetçilerin dini farklılıklardan dolayı büyük bir çatışma içine veya çıkmaza girmemiş
olmasıdır. Kıbrıs adasının çevresinde yaşanan radikal dinci grupların çatışmaları, uzun
yıllardır süren İsrail- Filistin sorunu gibi din ve mezhep kökenli çatışmaların adaya etkisi
olmamıştır. Bu da adadaki iki toplumun ‘bir arada yaşayabilme alışkanlığı’ ve Osmanlı
döneminden kalan uyumundan kaynaklanmaktadır. Adada 20. Yüzyılın ortalarından beri var
olan anlaşmazlığın en büyük sebebi Rum ve Türk milliyetçilerinin aşırı politikaları ve bundan
kaynaklı gerçekleşen çatışmalardır. Türkiye’nin 1974 Barış Hareketi, bir başlangıç değil, bu
anlaşmazlıkların sonucudur. Konjonktür ve gelecek dönemde bu durumun devam ettirilmesi
önemli çıktılar sağlayacaktır.
71
Kıbrıs’ta iki halk arasındaki sosyal ve karşılıklı psikolojik güvensizlik sorunları
öncelikle tespit edilmelidir. Bu sorunlar çözülmeden, Maraş’ın ve Güzelyurt’un kimde
kalacağının, sahillerin yüzde kaçının Türklerde veya Rumlarda olacağı gibi şekilsel
çözümlerin bir önemi yoktur.
Kıbrıs müzakerelerinin 1968’ten günümüze aksayarak da olsa, devam etmesinin en
büyük nedenlerinden biri de yapılan görüşmelerin devlet politikası olarak yürütülmesinden
ziyade, Cumhurbaşkanı ve onun partisi çerçevesinde gerçekleşmesidir. Çok basit bir örnek ile
açıklarsak, 2018 yılında Kıbrıs Cumhuriyeti’nde 2020 yılında KKTC’de Cumhurbaşkanlığı
seçimleri yapılacaktır. Bu seçimlerin sonucunda daha sağcı adayların Cumhurbaşkanı olarak
seçilmesi ile beraber muhtemelen müzakereler askıya alınacaktır. Böylelikle çözümsüzlük
durumunun devam etmesi muhtemeldir.
Barış ve çözüm birbirinden farklıdır, çözüm kâğıt üstünde sağlanacak şeyler iken barış
iki toplumun beraber yaşayabilme kültürüdür. Bunun; iki ayrı devletli bir yapıyla
çözümlenmesi zordur. Ayrı din ve milletlerden olan iki toplum her ne kadar aynı ada üzerinde
yaşıyor olsalar bile, ayrı topraklarda yaşamaları, toplumsal farklılıkların gittikçe artmasına
sebep olacaktır. Bunu önlemenin yolu tek devlet iki toplumlu bir çözümden geçmektedir.
Çözüm masasında siyasi elitler yanında, toplumu genelini yansıtan bir taraf oluşturulmalı ve
barış için, toplumların sosyal, kültürel aktivite ve çeşitli etkinliklerle bir araya gelmeleri
gerekmektedir. Sivil toplum nezdinde yapılacak ortak toplumsal projeler halkın daha fazla bir
araya gelmesini sağlayabilir. Sol siyaset, halklar arası barıştan, özgürlükten yanadır. Sol
siyasetin çözümü sadece AB üyeliğinde araması da yanlıştır. Ülkenin iç barışı ve toplumlar
arası çözümü dış güçlere bağlamak, solun doğasına terstir. Ada halkı bağlantısız bir çözüm
bulmalıdır. Bunun için dış güçlere ve dış önerilere ihtiyaçları yoktur.
72
KAYNAKÇA
Ahmad, F. (2014). Bir Kimlik Peşinde Türkiye. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul.
Ahmad, F. (2015). Modern Türkiye'nin Oluşumu. Kaynak Yayınları, İstanbul.
AKEL: http://www.akel.org.cy/tr/ (erişim tarihi: 30.06.2017)
Alasya, H. F. (1998). Tarihte Kıbrıs . Kıbrıs Türk Kültür Derneği Genel Merkezi Yayınları,
Ankara.
Altınkaş, E. (2005). Kıbrıs'ta Siyasal Partiler. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi Dokuz
Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.
Balyemez, M. (2016). Kıbrıs Türk İşçilerinin İkinci Dünya Savaşı Sırasında Örgütlenmeleri.
Uluslararası Tarih ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 231-255.
Matt Barrett's AHistoryOfGreece.Com Web Sitesi:
http://www.ahistoryofgreece.com/junta.htm (erişim tarihi: 28.02.2017)
baskınoran.com: http://baskinoran.com/belge/LozanBarisAntlasmasi.pdf (erişim tarihi:
05.03.2017)
BBC Web sitesi: http://www.bbc.com/turkce/haberler/2015/04/150426_kibris_akinci_secildi
(erişim tarihi: 25.04.2017)
Berkes, N. (1997). Unutulan Yıllar. İletişim Yayınları, İstanbul.
Birleşmiş Milletler Web Sitesi: http://www.un.org/documents/ga/res/29/ares29.htm (erişim
tarihi:03.03.2017)
Bozkurt, E., & Havva , d. (2004). Birleşmiş Milletler ve Avrupa Birliği Kapsamında Kıbrıs
Sorunu. Nobel Yayın Dağıtım, Ankara.
Bozkurt, İ. (2002). KKTC'de Siyasi Partiler: Siyasi Örgütlenme ve Kıbrıs Sorunu ile AB'ye
Bakış Açıları. İ. K. Ülger, & E. Efegil içinde, AB ve Kıbrıs Bugünü ve Geleceği (s.
385-411). Gündoğan Yayınları, Ankara.
Bölükbaşı, S. (2001). Barışçı Çözümsüzlük. İmge Yayınları; Ankara.
Kaya, S. (05 Mayıs 2017,). Mehmet Burhan ile İnternet üzerinden görüşme. Antalya.
Burhan, O. (2002). Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nin İdari Yapısı. Yayımlanmamış Yüksek
Lisans Tezi Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Isparta.
Canbolat, İ. S. (2002). Küreselleşen Dünya ve Türkiye. Vipaş Yayınları, Bursa.
Cumhuriyetçi Türk Partisi Web Sitesi: https://www.cumhuriyetciturkpartisi.org/ (erişim
tarihi: 30.04.2017)
Denker, M. S. (2002). Kıbrıs Sorunu- Bir milletin ve Devletin yaşama Hakkı. Türkar
Yayınları, İstanbul.
73
Denktaş, R. (2000). Rauf Denktaş'ın Hatıraları, 10. Cilt. Boğaziçi Yayınları, İstanbul.
Dodd, C. Tarih Yayınevi. Tarih Yayınevi Web Sitesi:
https://www.tarihtarih.com/?Syf=26&Syz=358018&/Kuzey-K%C4%B1br%C4%B1sT%C3%BCrk-Cumhuriyetinin-Tarihi-/-Prof.-Dr.-Clement-Dodd- (erişim tarihi:
30.04.2017)
Doğan, N. (2002). Birleşmiş Milletler ve Avrupa Birliği Kararlarında Kıbrıs Sorunu. Akdeniz
İ.İ.B.F. Dergisi , 84-106.
Doğanalp, M. Geçmiş Gazete. 3 1, 2017 tarihinde Geçmiş Gazete Web Sitesi:
http://www.gecmisgazete.com/haber/yunanistan-da-cumhuriyet-ilan-edildi (erişim
tarihi: 02.03.2017)
Doluca, D. (2011). Kıbrıs Sorununun Çöüzümüne İlişkin Hazırlanan Anna Planı'nın ve
Referandum Sürecinin Kapsamlı Analizi. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi
Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kırıkkale.
Duran, H. (2008). BM ve AB Çerçevesinde Kıbrıs Sorununa Güncel Bir Bakış. Dumlupınar
Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 119-140.
Efegil, E. (2004). CTP'nin Siyasi Görüşlerine Genel Bakış: Kıbrıs Meselesi, Avrupa Birliği
Üyeliği ve Çözüm Önerileri. Yönetim Bilimleri Dergisi, 292-313.
Kaya S. (09 Mayıs 2017). KKTC 3. Cumhurbaşkanı Derviş Eroğlu ile 'Kıbrıs Üzerine' adlı
söyleşi. Akdeniz Üniversitesi Hukuk Fakültesi Konferans Salonu. Antalya.
Eroğlu, H. (1975). Kıbrıs Uyuşmazlığı ve Kıbrıs Barış Harekatı. Emel Matbaacılık, Ankara.
Erol, H. (2015). Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nin Kuruluş Süreci. Akademik Sosyal
Araştırmalar Dergisi, 296-313.
Eskiyurt, Ö., Sarıca, M. ve Teziç, E. (1975). Kıbrıs Sorunu. İstanbul Üniversitesi Yayınları,
Ankara.
Evrensel.Net: https://www.evrensel.net/haber/141389/kibris-ta-baris-ve-demokrasi-br-nbspnbsp-nbsp-hareketi-kuruldu (erişim tarihi: 29.04.2017)
Fırat, M. (2000). 1960-71 Arası Türk Dış Politikası ve Kıbrıs Sorunu. Siyasal Kitabevi,
Ankara.
Fırat, M. (2006a). 1945-1960 Yunanistanla İlişkiler. B. Oran içinde, Türk Dış Politikası
Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar Cilt I: 1919-1980 (s. 576614). İletişim Yayınları, İstanbul.
Fırat, M. (2006b). 1960-1980 Yunanistan'la İlişkiler. B. Oran içinde, Türk Dış Politikası
Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar Cilt I: 1919-1980 (s. 716768). İletişim Yayınları, İstanbul.
74
Fırat, M. (2015). 1980-90: Batı Bloku Ekseninde Türkiye-2, Yunanistan'la İlişkiler. B. Oran
içinde, Türk Dış Politikası Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar
Cilt II: 1980-2001 (s. 102-123). İletişim Yayıncılık, İstanbul.
Gazioğlu, A. (1960). İngiliz İdaresinde Kıbrıs: Statü ve Anayasa Meseleleri (1878-1960).
Ekin Basımevi, Lefkoşa.
Gülen, A. (2012). İnönü Hükümetleri'nin Kıbrıs Politikası. Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp
Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi , 389-428.
Gürcan , G. (2006). 6-7 Eylül 1955 Olayları. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi Ankara
Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü, Ankara.
Gürel, A. (2012). Kıbrısta Yeriden Olmak Sivil ve Askeri Çatışmanın Sonuçları, Kıbrıslı
Türklerin Yarattığı Yasal Çerçeve. PRIO Cyprus Centre, Oslo.
Haber KKTC Web Sitesi: http://www.haberkktc.com/yazar/ubp-kurultaylari-tarihi--bitmeyenliderlik-mucadelesi-yazi-8-3544.html (erişim tarihi: 02.05.2017)
Hasgüler , M., ve Özkaleli, F. M. (2013). Birleşik Kıbrıs'ta Yönetim ve Güç Paylaşımı:
Oydaşmacı ve Bütünleşmeci Yaklaşımların Geleceği. Amme İdaresi Dergisi, 87-110.
Hasgüler, M. (2007). Kıbrıs'ta Enosis ve Taksim Politikalarının Sonu. Alfa Yayınları,
İstanbul.
Hasgüler, M. Annan Planı’ndan Cenevre'ye ne değişti? Aljazeera Türk Web Sitesi:
http://www.aljazeera.com.tr/gorus/annan-planindan-cenevreye-ne-degisti (erişim
tarihi: 05.04.2017)
Hasgüler, M., ve Uludağ, B. (2013). Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti. M. T. Demirtepe, & M.
Yılmaz içinde, Türkiye Cumhuriyetleri ve Toplulukları Yıllığı (s. 187-226). Ankara:
Ahmet Yesevi Üniversitesi.
Havadis Gazetesi Web Sitesi: http://www.havadiskibris.com/iste-kktcde-2013-boyle-gecti/
Hill, G. (1952). A History of Cyprus Cilt IV, The Ottoman Province. The British Colony.
1571-1948. Cambridge University Press.,New York.
Hürriyet Gazetesi Web Sitesi: http://www.hurriyet.com.tr/kktcde-erken-secim-23-ocak2005te-38660470 (20.04.2017)
Hürriyet Gazetesi Web Sitesi: http://www.hurriyet.com.tr/onceki-6-secimin-galibi-ubp38520794 (erişim tarihi: 05.04.2017)
IMP News Web sitesi: http://imp-news.com/tr/news/30264/cenevrede-kibris-muzakereleri
(erişim tarihi: 05.05.2017)
İsmail, S. (1998). 150 Soruda Kıbrıs Sorunu. Kastaş Yayınevi; İstanbul.
Karpat, K. H. (2014). Türk Siyasi Tarihi Siyasal Sistemin Evrimi. Timaş Yayınları, İstanbul
75
Katsurides, Y. (2014). Kıbrıs Komünist Partisi Tarihi Sömürgecilik, Sınıf ve Kıbrıs Solu.
Kalkedon Yayınları, İstanbul.
Kaya, F. (2012). Güney Rum Yönetimi'nin Avrupar Birliği'ne Üyeliği ve Kıbrıs Sorunu.
Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi Ufuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü,
Ankara.
Keser, U. (2006). Kıbrıs'ta Göç Hareketleri ve 1974 Sonrasında Yaşananlar. Çağdaş Türkiye
Araştırmalar Dergisi, 103-128.
Keser, U. (2012). Kıbrıs'ta 21 Aralık 1963 Kanlı Noel'i ve Kızılay. Çağdaş Türkiye Tarihi
Araştırmaları Dergisi, 255-304.
Kıbrıs Genç Tv Web Sitesi: http://www.kibrisgenctv.com/k%C4%B1br%C4%B1s/serdardenktas-demokrat-parti-de-yeniden-baskan.html (erişim tarihi: 05.03.2017)
Kızılyürek, N. (2009). Daha Önceleri Neredeydiniz? Dünden Bugüne Kıbrıs Müzakereleri.
Brikim Yayınları, İstanbul.
Kızılyürek, N. (2011). Milliyetçilik Kıskacında Kıbrıs. İletişim Yayınları, İstanbul.
KKTC Başbakanlık Web Sitesi: http://basbakanlik.gov.ct.tr/ (erişim tarihi: 20.03.2017)
KKTC Devlet Planlama Örgütü Web Sitesi: http://www.devplan.org/frame-tr.html (erişim
tarihi: 13.05.2017)
Kocabıçak, E. Kozmopolit. Kozmopolit Türkçe Aylık Siyaset, Sanat ve Kültür Dergisi:
http://www.kozmopolit.com/Subat03/Diziler/kibris.html (erişim tarihi:15.03.2017)
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Anayasası. (1985, Mayıs 5). Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti.
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Web Sitesi: https://kktcb.org/tr (erişim
tarihi: 20.03.2017)
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Mahkemeleri Web Sitesi: http://www.mahkemeler.net/cgibin/elektroks.aspx (erişim tarihi: 20.03.2017)
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Yüksek Seçim Kurulu Web Sitesi:
http://ysk.mahkemeler.net/secim.aspx?skod=1 (erişim tarihi: 05.04.2017)
Mallinson, W. (2005). Cyprus: A Modern History. İ.B Tauris & Co. Ltd.; London.
Milliyet. Milliyet.com.tr: http://www.milliyet.com.tr/kktc-hukumetindedeprem/dunya/detay/2220124/default.htm adresinden alındı (erişim tarihi: 05.05.2017)
Necatigil, M. Z. (1985). Our Republic in Perspective. Nicosia: Tezel Ofset and Printing.
Olgun, M. (2016). Kıbrıs Müzakere Süreci ve Müzakere Başlıkları.: Avrupa Birliği ve Küresel
Araştırmalar Derneği, Ankara.
O'Malley, B. ve Carig, I. (2001). The Cyprus Conspiracy: America, Espionage and the
Turkish Invasion. I.B. Tauris & Co.Ltd., Londra.
76
Özarslan, B. B. (2007). Kıbrıs Sorunu ve Avrupa Birliği'nin Yaklaşımı. IQ Kültür Sanat ve
Yayıncılık, İstanbul.
Özersay, K. (2002). Kıbrıs Sorunu Hukuksal Bir İnceleme. Avrasya Stratejik Araştırmala
Merkezi, Ankara.
Özersay, K. (2013). Kıbrıs Konusu. B. Oran içinde, Türk Dış Politikası Kurtuluş Savaşından
Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar Cilt III: 2001-2012 (s. 632-689). İletişim
Yayıncılık A.Ş., İstanbul.
Richmond, O. (1998). Mediating in Cyprus, The Cypriot Communities an the United States.
Great Britain Frank Cass Publishers, London.
Sabah Gazetesi Web Sitesi: http://www.sabah.com.tr/dunya/2013/08/13/kktcde-nufus-sayimsonuclari-aciklandi (erişim tarihi: 30.04.2017).
Sander, O. (1989). Siyasi Tarih İlkçağlardan 1918'e. İmge Kitabevi; Ankara.
Saynur Derman, G. ve Kurban, V. (2016). Kıbrıs Sorununun Türk Dış Politikasına Etkisi ve
ABD-SSCB ile İlişkiler. Çağdaş Türkiye Tarihi Arşatırmalar Dergisi, 455-484.
Serter, V. Z., ve Fikretoğlu, O. Z. (1988). Kıbrıs Türk Mücadele Tarihi. Halkın Sesi Ltd,
Lefkoşa.
Seydi, S. (2011). Soğuk Savaş Dönemi Türk Dış Politikası. S. İnan, ve E. Haytaoğlu, Yakın
Dönem Türk Politik Tarihi (s. 265-303). Anı Yayıncılık, Ankara.
Şahin, N. Yeni 22 Temmuz'lar Olmasın. Kıbrısta Sosyalist Gerçek Gazetesi Web Sitesi:
http://www.st-cyprus.co.uk/Sayi102.pdf (erişim tarihi: 30.04.2017)
Şener , B. (2013). 1963-1964 Kıbrıs Krizi: Türk Dış Politikası Tarihinde Askeri, Siyasal ve
Hukuksal Boyutlarıyla Bir Zorlayıcı Diplomasi Uygulaması. Türk Dünyası
Araştırmaları Dergisi, 103-136.
Türkiye Büyük Millet Meclisi Web Sitesi:
https://www.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/MM__/d01/c034/mm__01034039ss0
387.pdf (erişim tarihi: 07.02.2017)
Tamçelik, S. (2011). Kıbrıs’taki İngiliz Üslerinin Stratejik Önemi. Uluslararsı İnsan Bilimleri
Dergisi, 1510-1539.
Taşeli, N. Yeni Düzen Gazetesi Web Sitesi: http://www.yeniduzen.com/secimler-diye-diye80565h.htm (erişim tarihi: 08.04.2017)
Tezel, A. (2008). Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nin Devlet Olarak Kıbrıs Sorununun
Çözümüne Etkisi. Yüksek Lisans Tezi. Kadir Has Üniversitesi, İstanbul.
77
Tokel, Ö. Kıbrıs Postası Web Sitesi:
http://www.kibrispostasi.com/index.php/cat/35/news/173741/PageName/KIBRIS_HA
BERLERI (erişim tarihi: 10.04.2017)
Toluner, S. (1977). Kıbrıs Uyuşmazlığı ve Milletlerarası Hukuk. İstanbul Üniversitesi: Hukuk
Fakültesi.
Toplumcu Demokrasi Partisi Web Sitesi: http://www.tdpkibris.org/ (erişim tarihi: 25.04.2017)
Topur, T. (2002). Dünya ve Türkiye-AB-Kıbrıs Üçgeni. Yeni Türkiye Yayınları, Ankara.
Turan, Ş. (2002). Türk Devrimi Tarihi Çağdaşlık Yolunda Yeni Türkiye (27 Mayıs 1960- 12
Eylül 1980) 5. Kitap. Bilgi Yayınevi, Ankara.
Türkiye Büyük Millet Meclisi Web Sitesi: https://www.tbmm.gov.tr/hukumetler/HP58.htm
(erişim tarihi: 10.05.2017)
Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı Web Sitesi: http://www.mfa.gov.tr/bm-kapsamlicozum-plani-_annan-plani_.tr.mfa (erişim tarihi: 08.05.2017)
Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı Web Sitesi: http://www.mfa.gov.tr/sevilla-zirvesi21-22-haziran-2002.tr.mfa (erişim tarihi: 05.05.2017)
Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı Web Sitesi: http://www.mfa.gov.tr/kopenhagzirvesi-12-13-aralik-2002.tr.mfa (erişim tarihi: 05.02.2017)
Uçarol, R. (2014). Siyasi Tarih 1789-2014. DER Yayınları, İstanbul.
Ulusal Birlik Partisi Resmi Web Sitesi:
http://ubpkuzeykibris.com/haber_detay.asp?haberID=323#Genel_Baskanlarimiz
(erişim tarihi: 01.04.2017)
United Kingdom Parliament Web Sitesi:
https://www.publications.parliament.uk/pa/cm200405/cmselect/cmfaff/113/11305.htm
#a5 (erişim tarihi: 23.02.2017)
Uygur, E. (2001, Nisan 7). Krizden Krize Türkiye: 2000 Kasım ve 2001 Şubat Krizleri.
Türkiye Ekonomi Kurumu, Ankara.
Uzer, U., ve Cengiz, A. (2002). Kıbrıs Sorunu. Ankara Barosu Yayınları, Ankara.
Vatansever, M. (2010). Kıbrıs Sorununun Tarihi Gelişimi. Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk
Fakültesi Dergisi, 1487-1530.
Yalçın, E. (2016). Kıbrıs'ta Türk Mukavemet Teşkilatı ve Rauf Denktaş. Ankara Üniversitesi
Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, 279-301.
Yellice, G. (2012). 1878’den 1931’e Kıbrıs'ta Enosis Talepleri ve İingiltere’nin Yaklaşımı.
Çağdaş Türkiye Tarihi Aaraştırmaları, 13-26.
78
Yenidüzen Gazetesi Web Sitesi: http://www.yeniduzen.com/40-yilda-38-hukumet63513h.htm (erişim tarihi: 05.04.2017)
Yenidüzen Gazetesi Web Sitesi: http://www.yeniduzen.com/cumhurbaskanligi-secimtarihcesi-49390h.htm (erişim tarihi: 06.04.2017)
79
EK 1-KTFD ve KKTC’de Görev Almış Hükümetler
KTFD’nin kuruluşundan günümüze kadar, otuz sekiz tane hükümet görev yapmıştır.
Bu hükümetler şu şekilde sıralanmaktadır: (Yenidüzen Gazetesi, 2017).
UBP
KTFD ‘Geçici’ Bakanlar Kurulu - 13 Temmuz 1975 – 5 Temmuz 1976
UBP
1. Konuk Hükümeti (5 Temmuz 1976 – 7 Temmuz 1977)
2. Konuk Hükümeti (7 Temmuz 1977 – 21 Nisan 1978)
1. Örek Hükümeti (21 Nisan 1978-12 Aralık 1978)
1.Çağatay Hükümeti (12.12.1978-04.08.1981)
2. Çağatay Hükümeti (4 Ağustos 1981-15 Mart 1982)
UBP-DHP-TBP
3. Çağatay Hükümeti (15 Mart 1982-13 Aralık 1983)
UBP
2. Konuk Hükümeti (13 Aralık 1983-19 Temmuz 1985)
1. Eroğlu Hükümeti (19 Temmuz 1985-2 Eylül 1986)
2. Eroğlu Hükümeti (2 Eylül 1986-23 Mayıs 1988)
3. Eroğlu Hükümeti (23 Mayıs 1988-11 Mayıs 1989)
3. Eroğlu Hükümeti Değişikliği (11 Mayıs 1989-20 Haziran 1990)
4. Eroğlu Hükümeti (20 Haziran 1990-24 Mart 1992)
4. Eroğlu Hükümeti Değişikliği (24 Mart 1992-1 Ocak 1994)
DP-CTP
1. Atun Hükümeti (1 Ocak 1994-18 Ocak 1995)
1. Atun Hükümeti Değişikliği (18. Ocak 1995-22 Mayıs 1995)
2. Atun Hükümeti (22 Mayıs 1995-11 Aralık 1995)
3. Atun Hükümeti (11 Aralık 1995-16 Ağustos 1996)
UBP-DP
5. Eroğlu Hükümeti (16 Ağustos 1996-16 Eylül 1998)
5. Eroğlu Hükümeti Değişikliği (16 Eylül1998-30 Aralık 1998)
UBP-TKP
6. Eroğlu Hükümeti (30 Aralık 1998-8 Haziran 2001)
UBP-DP
7. Eroğlu Hükümeti (08 Haziran 2001-13 Ocak 2004)
80
CTP-DP
Talat Hükümeti (13 Ocak 2004-9 Ağustos 2004)
Talat hükümeti (9 Ağustos 2004-8 Mart 2005)
Talat hükümeti (8 Mart 2005-26 Nisan 2005)
I. Soyer Hükümeti (26 Nisan 2005 – 25 Eylül 2006 )
CTP-ÖRP
II. Soyer Hükümeti (25 Eylül 2006- 4 Nisan 2007)
II. Soyer Hükümeti Değişikliği (4 Haziran 2007- 2 Mart 2008)
UBP
8.Eroğlu Hükümeti (4 Mayıs 2009-17 Mayıs 2010)
I.Küçük Hükümeti (17 Mayıs 2010-6 Nisan 2011)
I.Küçük Hükümeti Değişikliği (6 Nisan 2011- 10 Eylül 2012)
I.Küçük Hükümeti Değişikliği (10 Eylül 2012 – 18 Eylül 2012)
I.Küçük Hükümeti Değişikliği (18 Eylül2012 – 13 Haziran 2013)
Dr.Sibel Siber Hükümeti (13 Haziran 2013-31 Ağustos 2013)
CTP-DP
Özkan Yorgancıoğlu (31 Ağustos 2013-9 Ekim 2014 )
Özkan Yorgancıoğlu Hükümeti Değişikliği (9 Ekim 2014-15 Temmuz 2015)
CTP-UBP
Ömer Kalyoncu Hükümeti ( 15 Temmuz 2015 – Nisan 2016 )
UBP-DP
Hüseyin Özgürgün Hükümeti (15 Nisan 2016- Halen)
81
EK 2-TDP’nin Kıbrıs Sorununa Yönelik Parti Programı
TDP, Kıbrıs’ın AB üyeliğinin sonrasında Kıbrıs Türk halkının özgür iradesine bağlı
olarak, toplumsal varlığını ve kimliğini koruyarak, kendi kendini yönetme gücünü
geliştirerek, Kıbrıs Rum toplumu ile siyasal eşitlik temelinde kurulacak iki toplumlu, iki
bölgeli, Birleşik Federal Kıbrıs Cumhuriyeti’nde barış ve refah içinde yaşamasını ve
bütünleşmesini temel hedefi olarak belirlemiştir.
TDP, Türkiye’nin AB’ye girmesiyle ilgili müzakere sürecinin de başlamasıyla
Kıbrıs’ta yeni parametreler ortaya çıktığına inanmaktadır. Bugün Kıbrıs’ta çözüm Türkiye’nin
Avrupa Birliği yolculuğuna endekslenmiştir. Türkiye, bu yolculuğu içerisinde acele
etmemektedir. Kıbrıs Rumları ise, Uluslararası Hukuk içerisinde kabul gören Kıbrıs
Cumhuriyeti’nin AB içerisindeki konumunu kullanmakta ve Rum çoğunluğuna dayalı üniter
bir yönetimi hedeflemesi nedeniyle de acele etmemektedir. Zamana ve müzakere sürecine
bağlı ilerleyen pazarlık sürecinde erozyona uğrayan Kıbrıs Türklerinin hakları olmaktadır.
Erken çözüme ulaşmak TDP’nin öncelikli hedefidir.
TDP, erken bir çözüm sağlanabilmesi için tek boyutlu izolasyonların kaldırılması
siyasetini mücadele edilmesi temelinde desteklemekle birlikte yetersiz bulmaktadır. Kıbrıs
Türk halkının uluslararası hukuk içerisinde geçerliliği olan ve bugüne kadar talep edilmeyen
1960 Kıbrıs Cumhuriyeti Anayasası’ndan kaynaklanan toplumsal hakları mevcuttur. TDP
Kıbrıs Türklerinin bu hakların elde edilmesi ve kullanılması ile iki bölgeli, iki toplumlu
Federal Kıbrıs’ı oluşturacak erken bir çözümün şartlarının gelişebileceğine inanmaktadır.
Kıbrıs sorununu süreğen kılan yaklaşımlar, her şeyden önce iki toplumun yaşam
alanlarında gerçekleşen kesişmeler sayesinde etkisizleştirilebilir. Sosyal süreçleri dışlayan
çözüm arayışlarının olumlu sonuçlanması imkansızdır. Ortak hassasiyetleri güçlendirmeksizin
girişilen ortak devlet kurma çabası güdük kalacaktır. TDP, bu gerçekten hareketle iki
toplumun sosyal ve fikri kaynaşmasını sağlamaya yönelik her türlü çabanın destekçisidir.
TDP, Kıbrıs sorununun BM gözetiminde gerçekleşecek görüşmeler yoluyla
çözümlenebileceğine inanır; ancak çözüm isteğinin içselleştirilmesinin ve bunu sağlayacak
sosyal süreçlerin önemini gözden kaçırmaz. Bu çerçevede çözüm sürecine toplumsal
dinamiklerin etkin katılımını savunur ve bütün çözüm yanlısı güçlerle en geniş anlamda
dayanışma içinde savaşım verir.
Uluslararası girişimlerin sorunun çözümü konusundaki önemi büyüktür fakat çözüm
beklentisinin tümden dışarılı formüllere odaklanması halinde, büyük devletlerin çıkarlarına
göre kodlanmış çözüm ya da çözümsüzlük siyasetlerinin akışında sürüklenme tehlikesi
belirecektir.
82
TDP, Kıbrıs’ta çözüm sağlanana kadar, güven ortamının gelişmesi için tarafların hem
politik hem de sivil düzeydeki ilişkilerinin geliştirilmesine çaba harcar. Toplumlararası teması
engellemeye veya kısıtlamaya yönelik her türlü girişime karşı uğraş verir.
Kıbrıs’ta bulunacak çözümün nihai sonuçlarının adanın askersizleştirilmesini öngörmesi
esastır.
Kalıcı bir çözüm öncesinde, iki taraf arasında güven artırıcı rol oynayabilecek
uygulamaların tüm ilgili taraflarla istişare içinde ve karşılıklı yarar çerçevesinde hayata
geçirilmesi ve karşılıklı hoşgörü, anlayış ve iletişim ortamının geliştirilmesini savunur.
TDP, Birleşik Kıbrıs Cumhuriyeti’nin iki toplumun özgür iradesi ile kurulmasından
sonra tarafların, birbirlerinin meşru çıkarlarına, etnik varlıklarına, dillerine, dinlerine,
kültürlerine, tarihsel geçmişlerine karşılıklı anlayış ve saygı göstermeleri gerektiğine inanır.
Kurulacak Birleşik Kıbrıs Cumhuriyeti’nin yaşayabilmesi için egemenliğin paylaşılması ve
ortak yönetim bilincinin kökleşmesi için çaba gösterir.
TDP, Kıbrıs sorununu besleyen tarihsel ve güncel enosisçi, taksimci, ayrılıkçı ve
hegemonyacı tüm yaklaşımları reddeder (Toplumcu Demokrasi Partisi, 2017).