WR
Eââİ
İSS®!
‘jâtrllî
SH l
Htt
Yıl: 2021
V ■
EDİRNE
TANITIM
Jıfcsss»
VE TURİZM
ıftı
β
DERGİSİ
LS®
»iælfl
*9«S3P
Öİr?’
h
V.
ΟΛ
8
Γ~~~~β5ίΚί
Jî/IW· ·θ'
DERNEĞİ
ETTDERGİ
ETTDER
EDİRNE TANITIM ve TURİZM DERNEĞİ
THE ASSOCIATION FOR PROMOTING AND TOURISM OF EDIRNE
DERGİ I MAGAZINE
"Mâverâünnehrde hân olmadan hâkân-ı Çin
Yeğdürür olmak gedâ-yıbî-nevâ-yı Edrine"
Hâtemî
Edirne'de yokluk içinde bir dilenci olmak, Çin medeniyetinde olan Mâverâünnehir'de hükümdar olmaktan daha güzeldir.
Yll:
2021
Savı:
www.facebook.com/ettder
Instagram:
2
@ettder
Dernek Yönetim Kurulu Başkanı:
Yayın Yeri:
Bülent BACIOĞLU
2
Facebook:
Editör:
Altay BAYATLI
Danışma Kurulu:
Dr. Filiz ÇAĞMAN
Prof.Dr. Suphi SAATÇİ
Prof. Dr. Emel Gönenç GÜLER
Doç. Dr. Bülent YILDIRIM
Doç. Dr. AzizTEKDEMİR
Dr. Nilüfer BAYATLI
Dr. Sibel BAYRAKTAR
Yayın Yönetmeni:
Altay BAYATLI, Neslihan ÇAKIR
Sorumlu Yazı İşleri:
Esra TAŞKIN
tasknesra@gmail.com
ÇavuşbeyMah. Arif Paşa Çıkmaz
Sok. No:2 D:2 Merkez/EDİRNE
Dernek Telefon:
+ 9 0 545 2 5 6 1962
e-posta:
ettder@gmail.com
Web Sitesi:
www.ettder.org
ISSN:
2717-9354
Basım ve Cilt:
Cilt:
Basım
RENKAS
GRUP MATBAACILIK
MATBAACILIK HİZMETLERİ
RENKAS GRUP
HİZMETLERİ
Rasimpaşa Mah.
Mah. Orgeneral
Orgeneral Şahap
Gürler Cad.
Cad.
Rasimpaşa
Şahap Gürler
No:
34718 Kadıköy
İSTANBUL
No: 24/B
24/B 34718
Kadıköy // İSTANBUL
T: 0216
0216 336
336 90
90 06
T:
06
Kapak Tasarım:
Dolunay BAYATLI KURAL
[JEER
prodüksiyon
Dergi Tasarım:
Hasan Yiğit KONAKLILAR
deerproduksiyon@gmail.com
ETTDER tarafından yayınlanan b u derginin t ü m hakları saklıdır. Tanıtım amacıyla ve kaynak
göstermek şartıyla yapılacak kısa alıntılar dışında gerek metin gerek görsel malzeme hiçbir
yolla izin alınmadan çoğaltılamaz, yayınlanamaz ve dağıtılamaz.
ETTDERGI
İÇİNDEKİLER
Dr. Filiz ÇAĞMAN &Altay BAYATLI- Edirne Sarayı ve Ehl-i Hiref" ......................................................................................... 6
Prof. Dr. Zeren TANINDI - Nakkaş Mustafa Edirnevî" .........................................................................................................10
Prof. Dr. Suphi SAATÇİ- Osmanlı Medeniyeti'nin Gözde Şehri Edirne.......................................................
18
M. Semih İRTEŞ - Edirne Üç Şerefeli Camii Kalem İşleri................................................................................................... 25
Prof. Dr. Emel GÖNENÇ GÜLER & OrkUh AKMAN- Bir Renk Ki Dillere Destan.............................................................................29
Prof. Dr. AbdUİ Rahim AHMAD - Bir Malezyalı'nın Deneyimiyle "Edirne" ............................................................................33
Dr. Ezgin YETİŞ - Edirne Camilerindeki Kalem İşlerine Farklı Bir Bakış.
Kemal SAVAŞIR- Bir Asırlık Edirneli Olmak
...................
GÜlîn AKATA & Altay BAYATLI- Düzensiz Göç Kapsamında Edirne'nin Turizmine Bakış....................................................... 40
Kutalmiş BAYRAKTAR - Edirne Havacılık Müzesi............ ..................................
47
ZİSİS FYLLARIDIS - Edirne - Sofulu: İpekten Bir Hikâye...................................................................................
53
Duygu YÜREK- Edirne "Muhteşem Kırmızı"......................................................................................................................56
Uğur YESİRLİLİ& Burak ERKMEN- Covid -19 ve Turizmde Dijital Dönüşüm...................................................................... .....61
Dr. Fatma Sibel BAYRAKTAR - Edirne'de Kadının Adı Var!.......................................
64
DenİZ Ece KALELİ - Edirne Turizminde Müziğin Yeri...................................
66
Yağmur ISLATTI - Serhad Şehrinin Sessiz Hayvanları .......................................................................................................68
Leman ALKAN- Edirne Turizminde Kahvenin Yeri..........................................................................
71
Dr. Bahattin Öğütmen Malikanesi
Giriş Kapısının Önü - Dr. Filiz (Öğütmen) Çağman ve
Babası Dr. Bahattin Öğütmen (1 94 1 )
Dr. Bahattin Öğütmen Malikanesi Bahçe Kapısı Önünde
Dr. Filiz (Öğütmen) Çağman ve Ailesi
(15 Haziran 1949 Perşembe)
Dr. Filiz (ÖĞÜTMEN) ÇAĞMAN anısına...
Topkapı Sarayı Müzesi'nin unutulmaz müdürü Dr. Filiz (ÖĞÜTMEN) ÇAĞMAN kendi kuşağının e n
seçkin ve saygın sanat tarihçilerindendir. Emeklilik onun için kâğıt üzerinde bir formalite olmuş ve genç
nesilleri yetiştirmek için her türlü imkânı sağlamıştır. Yaşamının son yıllarında da dergimizin editörlüğünü
yapan Altay BAYATLI 'yı manevi oğlu olarak görmüş ve yetiştirmiştir. B u kadim akademisyen yaptığı
akademik çalışmalarla dünyanın sayılı resimli el yazması, minyatür, hat ve kat'ı sanatları uzmanı olarak
dünya literatürüne adını altın harflerle yazdırmıştır.
Prof. Dr. İlber ORTAYLI 'nın: “ O sadece bir müze müdürü değil, saray nazırıdır!” dediği Filiz
ÇAĞMAN; titiz, bilgili, ciddi araştırmacılara karşı müşfik ve yardımcı; gayriciddi araştırmacılara karşı
mesafeli olmuştur. “Doğrusu bu, eski yazma kitapların sahifeleri b u tipler tarafından çevrilip
yıpranmamalıdır” derdi. Edirne tarihinin unutulmaz isimlerinden Dr. Bahattin ÖĞÜTMEN'in kızı, Topkapı
Sarayı eski müdiresi, desteği ile kurulan Edirne Tanıtım ve Turizm Derneği Dergisi “ETTDERGl”'n'\n baş
yazarı olduğu, ilk iki sayısına büyük destekleri olan, Türkiye'nin yetiştirmiş olduğu değerlerden Edirneli Dr.
Filiz ÇAĞMAN'ı daima saygı ve sevgiyle anarak, sanat tarihçi, genç müzeci ve tarihçilerin b u müstesna
uzmanı örnek almalarını temenni ediyoruz.
Nakkaş Semih İRTEŞ himayesinde Nakkaş Tezyini Sanatlar Merkezi tarafından “Filiz ÇAĞMAN Seçme Makaleler”'üe beraber dergimizde “Edirne Sarayı ve Ehl-iHiref” başlıklı makalesi rahmetli hocamızın
son çalışmaları olmuştur. B u bağlamda dergimizin 2. sayısını dizgi aşamasında kaybettiğimiz değerli Filiz
ÇAĞMAN 'a ithaf ediyoruz...
Nurlar içinde uyuyun hocam...
A.Tuğçe KONAÇ
ETTDERGI
Dr. Filiz ÇAĞMAN
Emekli Topkapı S a r a y ı
Müzesi M ü d ü r ü
filizcagman@gmail.com
EDİRNE SARAYI
ve
EHL-İ HİREF
Ehl-i Hiref, Saray'ın çeşitli sanatsal gereksiniminin
yanısıra, pek çok ihtiyacını karşılayan sanatçı ve zanaatçılar
ile cerrahlık, kehhâllik gibi uzmanlık ve bilgi isteyen
meslekleri ve aynı zamanda güreşçileri de içeren topluluğa
verilen addır. Adından da anlaşılacağı gibi, ne konuda olursa
olsun, işlerinde ehil kişilerin oluşturduğu bu topluluk,
Saray'ın, Saray teşkilâtının kapıkulu halkındandı.
Bu konudaki en etraflı çalışma, Rıfkı Melül Meriç
tarafından Türk Nakış Sanatı Tarihi Araştırmaları “Vesikalar”
|KnSadı
altında 1953 yılında yayınlanan kitaptır. Bu kitapta, Ehl-i
Hiref'in, nakkaşlarla ilgili saptanabilen maaş defterlerindeki
bölümleri yayınlanmıştır. Ayrıca, Saray nakkaşlarıyla ilgili
çeşitli belgeler de eklenmiştir. Yazar, bu eserinden başka,
Ehl-i Hiref'in mücellitler, cerrahlar ve kehhâllerine ait
listeleri de yayınlamıştır. Diğer taraftan, kitabına koymadığı,
Ehl-i Hiref sanatçılarının bayramlarda padişaha sundukları
hediyeleri ve bunların karşılığında aldıkları bahşişleri içeren
belgeleri “Türk Sanatı Tarihi Araştırmaları ve İncelemeleri”'nin 1. sayısında yayınlamıştır. Bu konuda araş-tırma
yapan bir diğer değerli tarihçimiz İ.H. Uzunçarşılı'dır.
“OsmanlI Saray Teşkilatı” adlı çok önemli eserinde, konuya
belli bir ölçüde yer vermiş ve oldukça açıklık kazandırmıştır.
Uzunçarşıh'nın bu konuya ilişkin bir diğer çalışması,
“Belgeler”dergisinin 15. sayısında yayınlanmıştır.
Uzunçarşılı bu makalesinde, 1526 yılına ait “Ehl-i Hiref
Mevacib Teftiş Defteri'ni” tümüyle yayınlamıştır. Bunlar-dan
başka, halı, kuyumculuk ve tasvir sanatına ilişkin
belgelere ve bazı listelere çeşitli yayınlarda yer verilmiştir.
Bütün bu yayınlar, Ehl-i Hiref teşkilâtı hakkında kısmen bilgi
edinmemizi sağlar. Ancak yazarlar genellikle belgeleri
sunmakla yetinmişlerdir. Ne iş yaptıkları, çalışma şartları gibi
konular üzerinde fazlaca durulmamıştır. OsmanlI sanatına
ilişkin çalışmalarda da Saray Ehl-i Hirefi'nin ve yayınlanan
bu belgelerin değerlendirilmesi yoluna pekgidilmemiştir.
Altav BAYATLI
Trakya Üniversitesi
Sosyal Bilimler Enstitüsü
Tarih A B D Doktora Öğrencisi
.
altaybayatli@yahoo.com
Sanat tarihi araştırmalarında, özellikle Osmanlı sanatının
üsluplarının belirlenmesi ve yönlendirilmesinde etkin olan bu
teşkilâtın önemini vurgulamaya çalışarak Osmanlı sanatının
en üst düzeyde ürünler verdiği ve Mimar Sinan gibi bir
sanatçının yetiştiği 16. yüzyıldaki durumuna belli bir ölçüde
açıklık kazandırmaktır. Ehl-i Hiref teşkilâtı daha önce de
belirtildiği gibi, Saray'ın kapıkulu halkındandır. İstanbul
Sarayı'ndaki tam anlamıyla teşkilatlanmanın 15. yüzyıl
sonlarında, Sultan II. Bayezid döneminde gerçekleştiği
incelenebilen belgelerden anlaşılabilmektedir. Bununla
beraber Fatih Sultan Mehmed döneminde de bazı bölüklerin
mevcut olduğu yine bu belgelerden anlaşılır. Bu arada, aynı
dönemlerde Edirne Sarayı'nda da böyle bir teşkilâtın olduğu
gerek dönem eserlerinin ortak üslup özelliklerinden, gerek
Edirne Sarayı'ndan İstanbul Sarayı Ehl-i Hiref teşkilâtına
nakledilen sanatçı ve zanaatçılara ait kayıtlardan açıkça belli
olmaktadır. Bu teşkilât, daha ileride sadece sanat tarihi
araştırmalarıyla ilgili olanlarını sayacağımız çeşitli bölüklerden
oluşmaktaydı. Enderun ağalarından Hazinedarbaşı'nın
emrindeydiler. Gelibolulu Mustafa Âlî “Künh'ül-Ahbar” adlı
eserinde Hazinedarbaşı ve görevlerinden söz ederken, iki bin
Ehl-i Hiref'in başı olduğunu, Ehl-i Hiref'in maaş ve görevlerini
ondan aldığını açıkça belirtmektedir (İUK T. 5959, y. 93a).
Kuşkusuz Âlî'nin verdiği bu rakam Ehl-i Hiref teşkilâtının
yanısıra terziler (Hayyatin-i Hassa) teşkilâtını da kapsıyor
olmalıydı. Çünkü H. 983 (1575) yılındaki kayıtlara göre Saray
Ehi-i Hiref teşkilâtında 898 kişi bulunuyordu (BOA M.M.
23020).
Ehl-i Hiref teşkilatındaki 45 bölükten en önemlileri arasında
katipler, mücellitler, rum ve acem nakkaşları, rum ve
vacem kuyumcuları, hakkâklar, zernişancılar, sikkezân,
zerduzân, kündekârlar, güftgerân, kemha, kadife ve aba
dokuyanlar, halı dokuyanlar, kaşiciler yani çiniciler
sayılabilir. Bunlardan başka topuz yapan bozdoğancıları,
kınaları, yayaları, okçuları, kılıççıları ve kalkancıları, her
türlü maden işini yapan kazgancıları, çilingirleri ve
neccarları yani marangozları da göz ardı etmemek gerekir.
ETTDERGİ
1526 tarihli teftiş defterine göre, Ehl-ı Hıref'ten maaş alanların sayısı 598'dır. II. Bayezıd dönemine ait olması gereken bir
defterde de Cemaat-ı Erbab-ı Sanat ve Ehl-i Hiref'in 360 nefer olduğu belirtilmektedir. 1558 yılına ait defterdeki sayı 597'dir.
1566 yılındaki ise 636'dır. Hicri 983 (1575) yılına ait bir defterden Saray Ehl-i Hirefi'nin 898 kişi olduğunu öğreniyoruz. Bu belge
sayının giderek arttığını göstermektedir. Kanunî devrindeki defterlerde çok sayıda sanatçının çalıştığı bölüklerin başında
nakkaşlar ve kuyumcular gelir. 1566 yılında nakkaşların sayısı 40, kuyumcuların ise 44 'tür. En kalabalık bölük ya da en çok
sayıda nefere sahip bölük ise, kemha dokuyanlardır. Bunların 1526'da 21, 1558'de 78, 1566'da 67 kişi olduğu görülür. Tarihsiz
defterde ise, bu bölükten hiç bahsedilmemiştir. Bir diğer kalabalık bölükte cerrahlardır. Örneğin, 1566'da 68 kişinin adı
verilmiştir. Bu sanatçıların çalıştıkları yerler, atölyeleri konunun önemli sorunlarından birisidir. Sarayın birinci avlusunda
atölyeleri olduğu anlaşılan ve kesinlik kazanan iki bölük vardır. Bunlar, kuyumcular, hakkaklar ve altın iplikle işleme yapan
zerdüzlerdir. Bu sanatçıların ve teşkilâtın çalışma şekline değinirken, teberdaran-ı zülüfliyan vasıtasıyla bölük başlarının
çağrılarak iş verildiği gözönüne alınırsa, çoğunun Saray dışında atölyeleri olduğu sonucuna varılabilir.
Üzerinde durduğumuz Ehl-i Hiref teşkilâtının sanat tarihi açısından en önemli bölüğü herkesin tartışmasız olarak kabul
edebileceği gibi, nakkaşlardır. OsmanlI süsleme sanatı çerçevesine giren tüm eserlerdeki motif dağarcığı onların çalışmalarıyla
ortaya çıkmıştır. Günümüze gelen eserler bu sanatçılara çok iş düştüğünü gösterir. Ayrıca belgeler, nakkaşların, kitap sanatı
yani tasvir ve tezhip dışında binaların kalemişi süslemelerinde, çini desenlerinin çiziminde (özellikle Ehl-i Hiref çinicilerinin
yaptıkları çinilerin desenlerinin çiziminde), saltanat kayığı, çadır, saray hareminde inşa edilen dolap, çeşitli askılar, yelpaze,
kutu gibi pek çok kullanım eşyasının bezeme desenlerinin yapımında çalıştıklarını gösterir. Belgelere gerek kalmadan da pek
çok bölük mensubuyla nakkaşların iş birliği yaptığını açıklıkla söyleyebiliriz. Örneğin kuyumcu-nakkaş, çinici-nakkaş, hah ve
kemha dokuyucu-nakkaş işbirliği kaçınılmazdı. Ehl-i Hiref sanatçılarının önemli bir kısmının padişahın yaptırdığı mimari ya da
diğer anıtsal mimari eserlerde de görev alması doğaldır. Saray köşklerinde, Süleymaniye, Selimiye, Sultanahmet gibi ünlü
eserlerin inşaatı sırasında hat, kalemişi, çini, pencere, dolap ve kapı gibi ahşap işleri, alçı pencereler, alemlerin yaldız
lanması, sütun çemberleri, pencere rezeleri gibi işlerde kâtip, nakkaş, kâşici, neccar, zerger, kazgancı ve çilingir gibi Ehl-i
Hiref bölüklerine zaman zaman iş düştüğü varsayımını ileri sürebiliriz.
,«l
1878 öncesi Edirne Sarayına ait bir fotoğraf. R. 15.08.1329 (28 Ekim 1913) tarihli Şehbâl Mecmuasında
Saray için şu ifadeler kullanılmıştır; "Tarihi Bir Resim - Edirne'de Fatih Sultan Mehmed'in Büyüdüğü Saray”
"Kıymet tarihiyesibi-payan olan bu Türk binası 1293 (1878) harbinde Rusların Edirne'yi istilaları zamanında bir
kısmında mahfuz bulunan cephane ile beraberihrak edilerek maattesüf yerle yeksan olmuştur”
l·
S
s
ί
.à..
r
Y
ETTDERGİ
//. Selim'in Safevî Elçisini Edirne Sarayında Huzuruna Kabulü TSM A. 3595, y 53b-54a
ETTDERGI
κκ
Γ *
I' «
a
fl
Sultan I. Ahmed Edirne'de TSM H. 889 y. 10a
--------------------------------------------------------------------------------------------------- KAYNAKÇA
Atıl, E., The Age of Sultan Süleyman the Magnificent, National Gallery of Art, Washington, New York 1987, (Appendix 2-3, s 288-299).
Bağcı, S., Çağman, F., Renda, G., Tanındı, Z., Osmanlı Resim Sanatı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, İstanbul 201 9, s. 21 8.
Barkan, Ö.L., İstanbul Saraylarına ait Muhasebe Defterleri, Belgeler 13, Ankara 1979, s. 1-380.
Barkan, Ö.L., Süleymaniye Camii ve imareti inşaatı (1550-1557), 2. Cilt, Ankara 1979.
Çağman, F., Osmanlı Sanatı, Anadolu Medeniyetleri III, Selçuklu/Osmanlı, İstanbul 1938, s. 97-315.
Çağman, F., Serzergeran Mehmet Usta ve Eserleri, Kemal Çığ'a Armağan, İstanbul 1984, s. 5 1-88.
Kangal, S., Padişah'ın Portresi "Tesavir-i Al-i Osman", iş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2000, s. 234.
Meriç, R.M., Türk Cilt Sanatı Tarihi Araştırmaları, I, Vesikalar, Ankara, 1954.
Meriç, R.M., Türk Nakış Sanatı Tarihi Araştırmaları, I, Vesikalar, Ankara, 1 953.
Meriç, R.M., Türk Sanatı Tarihi Vesikaları: Bayramlarda Padişahlara Hediye Edilen Sanat Eserleri ve Karşılıkları, Türk Sanatı Tarihi Araştırma ve incelemeleri, Sayı I, İstanbul 1 963, s. 764-786.
Şehbâl Mecmuası, 02000 00084 1329R081 5 4441 3 00 0228, IBB Atatürk Kitaplığı, s. 228.
Uzunçarşılı, İ.H., Osmanlı Devleti'nin Saray Teşkilatı, Ankara, 1945.
Uzunçarşılı, İ.H., Osmanlı Sarayı'nda Ehl-İHİref "Sanatkârlar" Defterleri, Belgeler, 15, Ankara 1986, s. 23-76
ETTDERGI
Prof. Dr. Zeren TANINDI
OF UNE
F e n - E d e b i y a t Fakültesi,
S a n a t Tarihi B ö l ü m ü (Emekli)
zeren@uludag.edu.tr
İstanbul Sadberk Hanım Müzesi Türkiye'nin ilk özel
müzesi olarak kırk yıl önce 1980 yılında açıldı. Anadolu'da
yaşamış uygarlıklardan başlayarak Türkiye Cumhuriyeti'nin
ilk yıllarını kapsayan yirmi binden fazla sanat eseri
bugünmüzede yer alır ve bir kısmı da sergilenir. Müze'nin
sahip olduğu değerler hazırlanan kitaplarla bilim dünyasına
tanıtılmıştır. Sanatlı kitaplar, hüsn-i hatlar, belgeler, yazı
araçları da Sadberk Hanım Müzesi'nin sahip olduğu
değerler arasında kalabalık bir grubu oluşturur. Yazı araçları
arasında bulunan Edirnekârî bir kubur, eseri süsleyen
sanatkârın ismi dolayısıyla bu yazının konusu olacaktır.
I
Hattatların kâğıtlarını, kalemlerini, kalem tıraşlarını
taşımak için kullandıkları kubur silindir biçimli, genelde
mukavvadan veya madenden yapılmıştır. Bazısında
kapağın aksi yönünde mürekkeplik de vardır. Müze'deki
kubur (SHM 11992-Z.405. 28.5x4.2 cm) mukavvadan
yapılmış gövdesi ruganî, Edirnekâri, lâke isimleriyle anılan
bir teknikte süslenmiştir (F.1a, b, c). Madeni kapağı, kabart
ma güller ve onları çevreleyen bantlarla tasarlanmış altınlı
bir çelenkle bezenmiştir. Kuburun gövdesinin üzerinde yer
alan enli helezonî şeritlerden birinin içine altın ta'lîk hatla
eseri süsleyen nakkaşın unvanı ismi ve yapılış tarih yazıl
mıştır. Rakam-ı Nakşî es-Seyyid Mustafa Edirnevî 1185
şeklinde yazılan ibareden kuburun üzerindeki yazıları
yazanın ve süslemeleri yapanın Seyyid Mustafa Edirnevî
olduğunu ve bu işleri 1 771-1772'de bitirdiğini anlıyoruz.
Kuburun üzerindeki imzalı şeridi takip eden diğer şeritlerin
içine Seyyid Mustafa Edirnevî'nin üstatlığını öven şu
manzume yazılmıştır:
Sezâdır medhile eyler isem yâd
Ki mislin görmemişdir ayn-ı üstâd
Eğer görseydi bî-şübhe hezârân
İderdi cân ü dilden reşki Behzâd
Koca Usta miyânın dâli düben
Elinden gerçi kim eylerdi feryâd
Pesend itse Acem Rûm'a aceb mi
Ma'ârif ehli zîrâ oldu müzdâd
NAHHAŞ
mUSTAFA EDİRNEVÎ
[Ondan] övgüyle söz etsem lâyıktır, üstâdların gözü onun bir
benzerini görmemiştir/
Behzad görmüş olsa kuşkusuz candan ve gönülden binlerce
haset ederdi / Koca Usta'nın beli bükülüp onun elinden feryat
ederdi / Hüner ehli bunca çoğalmışken Acem (sanatkârlarının)
Rum'u beğenmelerine şaşılır mı?)
Bu manzumede şair, Seyyid Mustafa Edirnevî'yi 1 5. yüzyıl
sonlarıyla 16. yüzyıl başlarında İran'da Timurlu döneminde
Herat'ta yaşamış ünlü ressam Behzad'm üstatlığı ile karşı
laştırır ve Mustafa'nın nakkaşlığının Behzad'dan üstün oldu
ğunu, Behzad'm onun eserlerini görmesi halinde onu kıska
nacağını söyler. Manzum satırların arasına renk renk, türlü
türlü çiçekler, altın zeminli şeritlerin içine üzerinde türlü
renklerde çiçeklerin sıralandığı dallar; altın zeminli yatay dar
şeritlerin içine siyah rozet çiçekler ve yapraklar yerleştirilmiştir.
Seyyid Mustafa Edirnevî'nin, Edirnekârî tekniğinde
hazırladığı eser bu örnekle sınırlı değildir. ŞairSabit'in (Ö.1712)
Dîvân'mın Topkapı Sarayı Kütüphanesi'ndeki nesta'lîk hatla
yazılan tarihsiz bir kopyası Edirnekârî ciltle kaplıdır (No.
H.877,20x12 cm). Cildinin dış kapaklarının pervazı altın
zemine rozet çiçekler ve saz yapraklarıyla süslüdür. Cildin orta
alanında siyah zeminde dallar üzerinde sıralanan çeşitli
çiçekler ve yapraklardan oluşan bir buket vardır. Buketin alt
kısmına ta'lîk hatla es-Seyyid Mustafâ Edirnî 11 7 1 (1757-1758)
olarak sanatkârın ismi ve tarih kuburda görülen düzende
yazılmıştır.
Şair Neccarzâde Şeyh Rızâ'nın (Ö.1746) Dîvân'mın İstanbul
Vakıf Hat Sanatı Müzesi'nde bulunan bir nüshasının cildinin dış
yüzü de Edirnekârî üslupta süslüdür (No.2665, 23.7x14 cm).
Kabın orta alanında siyah zeminde iri bir buket vardır. Bukletin
altı kısmına imza ve tarih Rekemehû es-Seyyid Mustafa 1169
(1755) şeklinde yazılmıştır. İmzada Edirnevî mahlası yoktur.
Ancak tarih ve imzanın yazılış biçimi ve süslemelerin üslubu
öncekilerle aynıdır. Dolayısıyla bu cildin de kuburu hazırlayan
nakkaş Mustafa'nın eseri olduğu bellidir. İki kitabın şairlerinin
nakkaş Mustafa'nın çağdaşı olması,
ETTDERGI
kuburun üzerindeki manzume nakkaşın edebiyat çev
relerine uzak olmadığını gösteriyor. Dönemin edebiyat eser
lerinin sanatlı nüshalarına meraklı bir grup kitapsever seçkin
de sahip oldukları kitabın cildini Edirnekârî tarzda süslemeli
olarak yaptırmak için dönemin ünlü bir nakkaşını, Edirneli
Seyyid Mustafa'yı tercih etmiştir. Nadide kubur da bu çevre
lerden birinin siparişi olmalıdır.
Arapçada evrak çantası anlamına gelen ciltbendcilbend bir tür dosyadır. İstanbul Ekrem Hakkı Ayverdi
Koleksiyonu'nda kayıtlı bir cilbendin dışı Edirnekârî üslupta
süslenmiş ve nakkaş ismini ve tarihi ressâm es-Seyyid
Mustafâ Edirnevî 1180 (1766-67) şeklinde önceki eserlerde
olduğu gibi ta'lîk hatla yazmıştır (No. XXIX/1. F.2). Bu cilben
din süsleme tasarımının öncekilerden çok farklı olduğu
görülür. Tonlamalı boyanmış iç ve dış bükey bazen birbiri
içine geçmiş kalın ve ince çizgiler, dolgun yapraklar, içi
çiçeklerle dolu, alt kısmı uzun incecik vazo, iri bir ayçiçeği
bezemenin temelidir. B u süslemelerde Avrupa'da 17.
yüzyılda başlayıp, 18. yüzyılda doğuya doğru yayılan Barok
diye adlandırılan süsleme üslubunun OsmanlI zevkine
uyarlanmış halini görüyoruz. 174O'lı yıllardan itibaren bu
yeni üslup Osmanlı mimarisinde de görülür. Mimariye
uygulayanların da gayri Müslim Osmanlı sanatkârları olduğu
ileri sürülür. Seyyid Mustafa'nın eserleri, çağdaşı Edirnekârî
üstatları Ali Üsküdarî ve Ahmed Hazine gibi Osmanlılaştırılmış Barok'u Müslüman sanatkârların da eserlerine
uygulamada yetkin olduklarını hem geleneksel olanı hem de
yeniyi bazen ayrı ayrı bazen ikisini bir arada çok farklı
tasarımlarla kullanabildiklerini gösteriyor. Süslemelerini
Seyyid Mustafa Edirnevî'ye atfettiğim tomar halinde
tasarlanmış Nâme-i Hümâyûn'un tezhipleri de batı Avrupa
modellerinin Osmanlı zevkine uyarlamasına güzel bir
örnektir. İstanbul Topkapı Sarayı Arşivi'nde bulunan bu eser
1159'da (1746-47) Sultan I. M a h m u d (s. 1 740-1 754)
tarafından İran'a, hükümdar Nadir Şah'a (s. 1736-1747)
gönderilmek üzere hazırlanmıştır(No. E.9469).
Seyyid Mustafa Edirnevî'nin bol çiçekli tasarımının
tezhiplerdeki yansımasını Edirneli müzehhiplerin süslediği
iki kitapta görüyoruz. Sadberk Hanım Müzesi'nde bulunan
bu kitaplardan biri Kur'an-ı Kerim'dir. Mustafa er-Reşâd
hattıyla 1227'de (1812-13) âyet ber kenâr halde nesih hatla
istinsah edilmiştir (No. Küt. 659, F.3). Kur'ân-ı Kerîm, Fâtiha
sûresiyle Bakara sûresinin ilk beş âyetini süsleyen serlevha
tezhiple açılır (F.4). Sayfa kenarları farklı tasarımdaki
güllerle süslüdür. Kitabın hatim duasının sonundaki alan
tezhiple süslenmiş, alttaki yeşil yapraklı, tonlamalar
yapılarak boyanmış, çeşit çeşit renklerdeki çiçeklerden
oluşan buketin sapının dibine müzehhip ismini Derviş
Mustafa Edirnevî şeklinde yazmıştır(F.5).
Sadberk Hanım Müzesi'ndeki ikinci kitap bir dua
mecmuasıdır (No.Küt.612). Hâfız İbrahim el-Mevlevî'nin oğlu,
Edirne Muradiye Murad Han Camii imamı olarak bilinen Hâfız
Mehmed tarafından evâil Cuma Zilkade 11 83'de (2 Mart 1 770)
nesih hatla kopya edilmiştir. Ketebe satırlarının sonundaki
alan altın zemine beyaz çiçeklerle bezenmiştir. Kitabın zarif
tezhiplerini yapan üstadın adı bu tezhipli alanın ortasına kenarı
dilimli bir şemse içine kırmızı mürekkeple Zehhebehû Mustafa
Vehbî Edirnevî olarak kaydedilmiştir (F.6). Bu dua kitabının ilk
iki sayfası, bölüm başları unvan tezhiplidir. Din büyüklerinin
hilyeleri, Hazreti Peygamber'in mührü, Ashâb-ı Kehf isimleri de
tezhipli şekiller içine yazılmıştır.
Seyyid Mustafa Edirnevî yukarıda sözü edilen imzalı ve
tarihli eserlerini 1 755-1772 yılları arasında hazırlamıştır. Onun
çalışmalarının 1 74O'lı yıllarda başladığı düşünülürse, mesle
ğini 1 700'lü yılların sonuna, belki 1 800'lü yılların başına kadar
icra ettiği söylenebilir. Son iki kitaptaki müzehhip Derviş
Mustafa Edirnevî ve Mustafa Vehbî Edirnevî'nin, Seyyid
Mustafa Edirnevî ile aynı kişi olup olmadığını kesin
söyleyemem ama aralarında bir üslup bağının olduğunu
söyleyebilirim.
Hattat Hafız Osman (Ö.1698) Köprülüzâde Mustafa w
Paşa'nın (Ö.1691) hamiliğinde dönemin ünlü hattatlarından W
eğitim almış Sultan II. Bayezid döneminin (s.1481-1512) ünlü
hattatı Şeyh Hamdullah'ın yolunu takip etmiştir. Saltanat
yıllarının çoğunu Edirne'de geçiren Sultan IV. Mehmed'in
(s.1 648-1 687) şehzadeleri II. Mustafa (s.1 695-1703) ve III.
Ahmed'in (s. 1703-1730) meşk hocası olmuştur. Hattatın başta
müzehhep Kur'an-ı Kerim, En'am nüshaları ve murakkaları
olmak üzere çok sayıda eseri günümüze gelmiştir. Bu günkü
şekliyle Hilye-i Şerifi ilk tasarlayan da Hafız Osman'dır. Hafız
Osman, murakkalarından birini Edirne'de 1095'de (1683-84)
hazırlamıştır. Sadberk Hanım Müzesi'nde olan bu murakkada
(No. 13902-Y.81) hattat Kasidetü'l-Bürde'den alınmış beyitleri
ve Hazreti Muhammed'in, Allah'ın kendilerine hayırlar verdiği
kişilerin özellikleriyle ilgili hadisini nesih ve sülüs hatlarla
yazmıştır.
Yukarda adı geçen eserleri hazırlayan Edirneli kitap
sanatları üstatları sultanî üslupta özgün nadide eserler
yaratarak, 18. yüzyıl cilt, tezhip ve hat sanatına zenginlik
katmıştır.
ETTDERGİ
F. 1b. - Edirnekârî kuburun sanatkarının imzası ve tarihi.
Rakam-ı Nakşî es-Seyyid Mustafa Edirnevî 1185
F.1a -Edirnekârî kubur. Sadberk Hanım Müzesi,
no. 11992-Z.405
“F 1c. - Edirnekârî kuburun kapağı"
ETTDERGİ
F. 2-Edirnekârî Cilbend. Ekrem Hakkı Ayverdi Koleksiyonu, no. XXIX/1.
ETTDERGİ
'5* ĞİÎ
S
ύ i i ÿ,-$·1
Λ
-—9
Λ.\ |
F 3 - Tezhipti ketebe sayfası. Kur'an-ı Kerim, Sadberk Hanım Müzesi, no. Küt.659, y.307b.
ETTDERGI
J& ' X Λ
Λ'ΐ
*'
a
a
*İF*
I
A
A
A
A
s®
1
1
·’■ ■Λ·
'*■ Ή
.'A
Â
d|
b
' *$ !·
j'
F·?;
O' i
A®
I·'
gb|
t
'
Τ'··· i '<
A
F. 4 - Serlevha tezhip. Kur'an-ı Kerim, Sadberk Hanım Müzesi, no. Küt.659, y.1b-2a.
ETTDERGİ
ο
‘j'yjjL·
çA
di»
tjj
A
I
ί
)
( i
)
F. 5 - Müzehhibin imzası. Derviş Mustafa Edirnevî.
Kur'an-ı Kerim, Sadberk Hanım Müzesi, no. Küt.659, y.309a.
ETTDERGI
|
latlAti
, - î - W - . Xsi'
Lsj“ I _jJoe
MLKsU’J
I
i
< * * ’ * " l‘ >' »-'
!
s
L
- .r-_- : r .
, , . Λ—,..
F. 6 - Ketebe sayfası ve müzehhibin imzası. Zehhebehû Mustafa Vehbî Edirnevî.
Dua Mecmuası, Sadberk Hanım Müzesi, no. Küt.612, y.78b-79a.
---------- ------------- -------------------------------------------------------------------------- KAYNAKÇA
Duran, Gülnur, Ali Üsküdar?. Tezhip ve RuganîÜstâdı, Çiçek Ressamı. İstanbul: Kubbealtı, 2008.
Çağman, Filiz, Kat Ί. Osmanlı Dünyasında Kâğıt Oyma Sanatı ve Sanatçıları. İstanbul: Aygaz, 2014.
Çığ, Kemal, Türk Kitap Kapları. İstanbul: Yapı ve Kredi A.Ş. Kültür Hizmetleri, 1971.
Derman, Uğur, "Edirne Hattatları ve Edirne'nin Yazı Sanatımızdaki Yeri," Edirne: Edirne'nin 600. Fetih Yıldönümü. Armağan Kitabı içinde31 1-320. Ankara: 1965.
Serin, Muhittin, Hat Sanatı ve Meşhur Hattatlar. İstanbul: Kubbealtı, 2013.
Tanındı, Zeren, "Kitap Severlerin Hâzinesi: Osmanlılarda Sanatlı Kitaplar," UzakKomşu Yakın Anılar. Türkiye-Polonya İlişkilerinin 600. Yılı, içinde 96-109, İstanbul: Sabancı Üniversitesi Sakıp Sabancı Müzesi, 2014.
Tanındı, Zeren,Yazıda Ahenk ve Renk. Sadberk Hanım Müzesi Koleksiyonundan Sanatlı Kitaplar, Belgeler ve Hüsn-i Hatlar. 2 cilt, İstanbul: Vehbi Koç Vakfı, 2019.
Tanındı, Zeren, , "Kitap Sanatında Gelenek ve Yenilik: I. Mahmûd Dönemi," Gölgelenen Sultan, Unutulan Yıllar: I. Mahmûd ve Dönemi (1730-1 754) 1, hazırlayan Hatice Aynur içinde372-399. İstanbul: Dergâh, 2020.
Ünver, Süheyl, "Türk Sanatı Tarihinde Edirnekârî Lake İşleri ve Sanatkârları," Vakıflar Dergisi VI (1965): 14-20.
ETTDERGI
Prof. Dr. Suphi SAATÇİ
Fatih Sultan Mehmet
Vakıf Üniversitesi
Mimarlık ve Tasarım Fakültesi
ssaatci@fsm.edu.tr
OSITIANLI mEDENİVETÎNİN
GÖZDE ŞEHRİ EDİRNE
EDİRNE'NİN TARİHİ FONU
EDİRNE'NİN PARLAK DÖNEMİ
Edirne rivayet ve efsanelere kadar uzanan çok eski
bir geçmişe sahiptir. Şehrin ilkçağlarda Traklar tarafından
kurulduğu ileri sürülmektedir. Roma İmparatorlarından
Hadrianus tarafından kurulduğu için ona nispetle adına
Hadrianapolis denilmiştir.
Başkentliği İstanbul'a devretmesine rağmen Edirne,
üç nehrin suladığı verimli arazileri yanında, pitoresk
görünüşlere sahip olmasıyla her devirde cazibe merkezi oldu.
Bahar mevsimlerinde havası ve suyu ile gönül açıcı ve ferah
atmosferi ile Edirne padişahların av partilerine ve kır
gezintilerine çok uygun bir şehirdi. Edirne'de Meriç boyunca
uzanan meyve ve sebze bahçeleri, yayılan su seslerine
karışan kuş cıvıltıları, Edirne'ye değişik doğa güzellikler
kazandırırdı. Böylece bahar aylarında yeşile bürünen Edirne
bir mesire yeri olarak halkın ilgi odağı oldu.
Edirne 1 361 yılında Sultan I. Murat zamanında Lala
Paşa tarafından fethedilene dek Bizans egemenliğinde kalmıştır. 1453 yılında İstanbul'un fethine kadar 100
yıla yakın süreyle OsmanlI Devleti'ne başkentlik etmiş,
İstanbul'un başkent olmasıyla Edirne “PaşaSancağı” adıyla
Rumeli Beylerbeyliğine bağlı vilayet merkezi olmuştur.
||||wk Şahin
Türklerin 1354'te Gelibolu Kalesi'ni fethinden sonra
Trakya'ya akınlar başladı. 1360'ta Dimetoka fethedildi.
I. Murad tahta geçtikten sonra Rumeli'nin Osmanlı toprak
larına katılmasına önem verildi. Çorlu ve Keşan'ın ardından
Sultan Murad, Edirne'nin fethi için Lala Şahin Paşa'yı görev
lendirdi. Görevi yerine getiren Lala Şahin Paşa Edirne'yi
BizanslIlardan aldı ve 1362 yılında şehir Osmanlı yönetimine
geçti.
I. Murad Edirne'yi ziyarete geldiği zaman Edirne
artık Osmanlı Devleti'nin Rumeli'ye açılan en önemli bir
askeri üssü olmuştu. 1363'te Filibe alındı. Bir yıl sonra
Edirne'nin 25 km batısında Sırp, Eflak ve Macar birlik
lerinden oluşan haçlı ordusuna karşı Sırpsındığı Savaşı,
gerçekleşti. I. Murad Edirne'de büyük bir saray inşa ettirdi.
Edirne fethedildikten sonra büyük bir hızla Türkleşmeye
başladı. 1365 yılında başkent olan Edirne daha fazla imar
hareketlerine sahne oldu. Yıldırım Bayezid'in ölümünden
sonra Fetret Devri (1403-1413) yaşandı. Şehzade kavgaları
nın son bulduğu 1413'te /. Mehmed Çelebi (1413-1421)
Osmanlı Devleti'ni yeniden toparlayarak Edirne'yi kardeşinin
elinden aldı. İstanbul II. Mehmed tarafından 29 Mayıs 1453
tarihinde fethedilene kadar Edirne Osmanlı Devleti'ne
başkentlik etti.
Edirne en parlak dönemini 16. yüzyılda yaşamıştır.
Yavuz Sultan Selim (1512-1520), Kanuni Sultan Süleyman
(1520-1566) ve II. Selim (1566-1574) dönemlerinde gelişen
şehirde büyük bayındırlık hareketlerine sahne oldu. Daha
sonraki dönemlerde de av eğlenceleri ile Edirne padişahların
gözde şehri olma özelliğini sürdürdü. Edirne ayrıca imparator
luğun önemli olaylarına sahne olmaktan geri kalmadı.
Özellikle 16. yüzyıldan itibaren batıya düzenlenen seferlerin
merkez üssü olarak stratejik açıdan her devirde önemini
sürdürmüştür.
Osmanlı Devleti'nin 100 yıla yakın süreyle başkenti
olan şehrin imarına 14. yüzyıldan itibaren özen gösterildi. Türk
mimarlık tarihinin en nadide eserlerini barındıran Edirne,
İstanbul'dan sonra en zengin tarihî şehirlerden biri olmuştur.
Edirne 17. yüzyılda İstanbul, Londra, Paris ve Roma'dan
sonra Avrupa'nın en büyük şehirlerinden biri kabul edilmiştir.
EDİRNE'NİN ANITLARI
Edirne'nin Türk mimarlık tarihi içinde önemli bir yeri
vardır. Osmanlı mimarisinin klasik döneminin habercileri olan
yapıları ile Edirne İstanbul'dan sonra Osmanlı medeniyetinin
en zengin merkezi durumundadır.
ETTDERGI
Şehir merkezinde yer alan Eski Camii (1414) ve
buna gelir getiren Bedesten, Edirne'nin en eski camilerindendir. Kubbe mimarisi ile altıgen şemail plan örneklerinin
anası sayılan Üç Şerefeli Cami de şehrin en ilgi çekici
anıtıdır. Yapılış tarihi belli olmamakla beraber 1410-1447
yılları arasında yapıldığı tahmin ediliyor. En yüksek mina
resi üç şerefeli olduğu için bu adı alan camiin minaresineki
taş işçiliği nedeni ile Burmah Cami olarak da anılır.
Çinileri ile ünlü Muradiye Camii (1435) mevlevihane, imaret, çeşme ve mektepten oluşan külliyenin merke
zinde yer alır. Akar suları bol olan Edirne bu bakımdan tarihî
köprüleri ile de ünlüdür. Özellikle Mecidiye Köprüsü (Meriç
Köprüsü) olarak da anılan köprü, tarihi Karaağaç Mahallesi'ni merkeze bağlamıştır.
Edirne'yi süsleyen bir diğer eser 1484 yılında inşa
edilen II. Bayezid Külliyesi'dir. Su ve müzik sesi ile akıl
hastalarının tedavi edildiği darüşşifası ile ünlü olan külliye,
halen sağlık müzesi olarak hizmet vermektedir.
Mimar Kemaleddin tarafından Tren Garı (18731919) olarak neo-klasik üslupta inşa yapılan bina Karaağaç
Mahallesinde yer almaktadır. II. Abdülhamid döneminde
yaptırılan istasyon 4 Nisan 1873 tarihinde açılmıştır. Ancak
1919 yılında tekrar inşa edilen bu yapı günümüzde Trakya
Üniversitesi tarafından Güzel Sanatlar Fakültesi olarak
kullanılmaktadır. Bina bahçesindeki Lozan Anıtı, Müzesi ve
tarihi konaklar ile ziyarete açıktır.
Edirne'nin Kaleiçi eski şehir dokusu içinde yer alan
ve oldukça harap sinagog tekrar ihya edilmiştir. Türkiye'nin
ve Avrupa'nın en büyük sinagoglarından biri olan tarihi yapı,
restore edilerek ziyarete açıldı. Sivil mimarî örnekleri
bakımından da Edirne zengin bir dokuya sahiptir. Şehrin
birçok mahallesinde görülen geleneksel evler özellikle
Kaleiçi ve civarındaki eski semtlerde hâlâ varlıklarını
korumaktadır. Yüzlerce tarihi evlerin birçoğu son yıllarda
restore edilerek şehirdokusunun hayatına katılmıştır
MİMARSİNAN'IN EDİRNE'Sİ
Edirne'nin şehir dokusuna asıl büyük katkı sağ
layan 1 6. yüzyılda Hassa Mimarlar Ocağı'nın başına geçen
Mimar Sinan'dır. 1539 yılında Sinan, Osmanlı coğrafyasının
bütün imar işlerinden sorumlu Mimarbaşı olarak atanmıştı.
Böylece birbirinden nitelikli planlara sahip camiler,
medreseler, türbeler, kervansaraylar, türbeler, hamamlar, su
kemerleri ve köprüler inşa etmeğe başladı. Bir dünya
başkenti olan İstanbul Sinan'ın yapılarından en büyük pay
sahibi olmuş, ikinci derecede ise Edirne en seçkin Sinan
eserleri ile donatılmıştır. Bu bakımdan Sinan'ın Edirne'deki
yapılarını özel bir başlık altında ele almak yararlı olacaktır.
Kanuni Sultan Süleyman ve II. Selim dönemlerinde
Edirne'de inşa edilen yapıları şöyle sıralamak mümkündür.
SELİMİYE KÜLLİYESİ (1569-1575)
Sultan II. Selim tarafından Mimar Sinan'a yap
tırılmıştır. Edirne'nin kent merkezinde yüksekçe bir tepe
üzerinde yer alan külliye cami, darülhadis ile darülkurra
medreseleri ve sıbyan mektebinden oluşur. Kervansaray,
tabhane ve imareti yoktur. Külliyenin Batı yönünde bulunan ve
III. Murat tarafından Mimar Davud Ağa'ya yaptırılan Arasta,
külliyeye sonradan eklenmiştir. Arasta işlevini günümüzde de
korumaktadır. Eski sarayın Kavak Meydanı'nda olan külliye,
şehir merkezindeki Eski Camii ve Üç Şerefeli Camii'ne yürüme
mesafesindedir. Selimiye, Süleymaniye Külliyesi'ndeki gibi
geniş bir yapı programına sahip değildir. Bu sebepten ötürü
külliyede daha çok cami ön plana çıkartılarak vurgulanmıştır.
SELİMİYE CAMİİ
Külliyenin en önemli yapısı, Türk mimarlık tarihinde
benzeri olmayan kubbe mimarisinin doruk noktasında yer alan
Sultan Selim Camiidir. Yapımına 1568 yılında başlanan cami
1575 yılında tamamlanmıştır. Caminin cümle kapısının
karşısında bulunan avlunun kuzeyde yer alan kapısının dış
yüzünün üzerinde caminin yapılışının başlangıç ve bitiş tarihini
belgeleyen kitabe bulunmaktadır. Bu yüzden 1574'te ölen
Sultan Selim'e camiyi görmek nasip olmamıştır. Caminin planı
sekizgen şemaya göre oluşturulmuş ve ana mekânı kaplayan
31,28 metre çapındaki büyük kubbe, sekiz yivli paye ve
bunların arkasına yerleşen geniş payanda kemerleri üzerine
oturtulmuştur. Kenarlara çekilen on iki köşeli sekiz paye
sayesinde, büyük bir mekân bütünlüğü sağ-lanmıştır. Bu sekiz
paye dışarıdan, kubbeyi çevreleyen sekiz ağırlık kulesiyle
vurgulanmıştır. Mimar Sinan'ın inşa ettiği sekiz ayaklı camilerin
en başarılı örneği kabul edilen Selimiye'nin ana kitlesinin dört
köşesinde dört yüksek minare yer almak-tadır. Döneminde en
uzun olarak kabul edilen ve her biri 70 metre boyunda olan dört
minare, kilometrelerce uzaktan dahi görülebilmekte idi. Her biri
üç şerefeli olan ve üçer yolla çıkılabilen minareler incelikleriyle
büyük ilgi uyandırır.
Tek kubbenin örttüğü iç mekânda mihrap bölümü 6 metre
dışa taşmış ve bir yarım kubbeyle örtülmüştür. Merkezî
kubbenin tam altında müezzin mahfili yer almıştır. 2,4 metre
yüksekliğinde tutulan müezzin mahfili, 12 mermer sütun
üzerine oturtulmuştur. Mahfilin altında tek parçadan oluşan bir
mermer havuz bulunur.
ETTDERGI
Caminin çini ve kalem işleri gibi süslemeleri de üstün
nitelikli sanat ürünleridir. Mihrabın sol tarafında yer alan
Hünkâr Mahfili döneminden kalan özgün kalem işleriyle önem
arz etmektedir. Mekânın güneybatı köşesinde bulunan
kütüphane bölümünün alçı tavanındaki özgün süslemeler de
önemini arttırmaktadır.
kadar gelen yapı, darülhadis'e göre nispeten daha sade
süsleme öğelerine sahiptir. Günümüzde Vakıflar Genel
Müdürlüğü'ne bağlı olarak Selimiye Vakfı Müzesi olarak
ziyarete açıktır.
Caminin harimiyle aynı oranlara sahip olan avlu
mermer bir sarayı andırır. Dört yönden revaklarla çevrili ve
yirmi altı sütundan meydana gelen avlunun ortasında nitelikli
işçiliğiyle ilgi çeken birmermerşadırvan bulunur.
Selimiye Darülhadisi olarak bilinen medrese caminin
güneydoğusunda yer almaktadır. Medreseye mukarnaslı bir
kapıdan girilmektedir. Dikdörtgen avlusu revaklarla çevrilidir.
Avlunun üç yanında yer alan on sekiz öğrenci odası ile
güneybatıda bulunan bir dershaneden oluşur. Medresenin
avluya bakan cephe duvarları kesme taştan örülmüştür. Dış
duvarları ise almaşık teknikte inşa edilmiştir. 20. yüzyılda bir
süre askerî cezaevi olarak kullanılmıştır. 1954 yılından sonra
köklü bir onarım görmüş olan medrese, günümüzde Türk İslam
Eserleri Müzesi olarak kullanılmaktadır.
Örtü elemanı olarak kullandığı kubbe ile alt mekânı
bütünleştirmede Sinan zirveye ulaşmış ve Selimiye ile
mimarlık literatürüne evrensel mesaj vererek büyük bir başarı
sağlamıştır. Böylece Selimiye, Sinan'ın mimarlık kariyerinin
zirvesi ve belgesi olarak tarihe geçmiştir. Özgün yapısıyla
günümüze bozulmadan gelen Selimiye'nin, 1954-1971 yılları
arasında taş bölümleri onarılmış, 1982-1984 yıllarında ise
kalem işi süslemeleri elden geçirilmiştir.
Selimiye'de kütle oranlarının büyüklüğü, Şehzade ve
Süleymaniye'de daha büyük tutulan yan kubbelerin burada
daha küçük tutulması, ana kubbenin anıtsallığını daha da
vurgulamıştır. Sinan, bütün sultan camileri dâhil hepsinden
daha büyük bir kubbeyi burada inşa etmiştir. Selimiye'de
revaklı avlu, harım kısmıyla neredeyse aynı büyüklüğe sahiptir.
Selimiye Camii'nin yapımı için MimarSinan, kentin en
değerli ve tarihi eserlerinin en yoğun olduğu bölgeye bakan
uygun bir tepeyi seçmiştir. İnşa edildiği dönemde Selimiye bu
bakımdan kent dokusuna anlamlı bir katkı sağlamıştır. Kent
siluetine de zenginlik kazandıran Selimiye, Edirne'nin uzaktan
algılanmasına olanak sağlayan bir simge anıt olmuştu. Ancak
1970 sonrasındaki çarpık kentleşme ve yoğun yapılaşma
sonucu Edirne, Selimiye'nin bu görüntüsünden mahrum
kalmıştır. Selimiye, klasik Osmanlı mimarisinin şaheseri
olarak 27.06.2011 tarihinde Dünya Kültür Mirası Listesine
alınmıştır (Liste Referans No: 1366).
SULTAN (İKİNCİ) SELİM DARÜLKURRASI
(EDİRNE/1575)
Selimiye'nin birinci medresesi olan darülkurra,
darülhadis medresesi ile simetrik bir durumda caminin
güneybatı yönünde, arastanın güney ucuna bitişiktir.
Darülkurranın yapım tarihinin 1569-1575 yılları arasında
olabileceği kabul edilmektedir. Darülkurra dört kenarda dönen
revaklarla birlikte iki kol üzerinde L tipinde sıralanan on bir oda
ve bir dershaneden oluşur. Darülkurra sözcük anlamıyla
Kur'an eğitimi veren yer anlamına gelmektedir.
2006 yılında köklü bir onarım geçirdikten sonra yapı 2007
yılında ziyarete açılmıştır. Özgünlüğünü kaybetmeden bugüne
SULTAN (İKİNCİ) SELİM DARÜLHADİSİ (EDİRNE/1575)
SULTAN SELİM MEKTEBİ
Caminin güneybatısında ve Arasta'nın güneydoğu
sunda bulunmaktadır. Bu yapı hakkında uzmanlar arasında
fikir birliği bulunmamaktadır. Kare planlı mektebin önünde iki
gözlü ve sivri kemerli bir revakı bulunmaktadır. Bodrum kat
üzerinde yükselen dershanenin revakları kubbeyle örtülüdür.
Dershanenin kuzeydoğu duvarına bir mihrap eklenerek mescit
işlevi görmesi sağlanmıştır. Yapının dış cephelerinde tuğladan
basit süslemeler görülürken içeride özenli bir işçilik dikkat
çekmektedir.
DEFTERDAR MUSTAFA PAŞA CAMİİ
Caminin banisi Defterdar Mustafa Paşa, Kanuni
Sultan Süleyman ve II. Selim zamanlarında defterdarlık
görevinde bulunmuştur. Sitti Sultan Camii'nin kuzeybatısında
yer alan caminin kitabesi bulunmadığından kesin yapılış tarihi
bilinmiyor. Mimar Sinan'ın Selimiye'yi inşa ettiği sıralarda bu
camiyi de yaptığı tahmin edilmektedir.
Edirne kent merkezine yakın bir konumda Edirne'nin
en abidevi eserlerinden olan Selimiye Camii'ne yürüyüş
mesafesindedir. Yüksek kubbesi, ince ve zarif minaresi, sade
ve olgun cepheleriyle ilgi çeker. Caminin yüksek bir kasnağa
oturan tek kubbesi, yapıya ilgi çekici bir görünüm kazan
dırmıştır. Yolların yükselmesi sebebiyle yarısından fazlası yol
hizasının altında kalmıştır. Ancak muntazam kütlesi uzaktan
dahi dikkat çekmektedir.Tek kubbeli olan camiin son cemaat
revakı üç kubbelidir. 1752 depreminde tromplu kubbesi
çökmüş ve uzun yıllar harabe hâlinde kalmıştır. Daha sonra
ahşap bir çatı ile örtülen cami, tekrar harap olmuştur. Nihayet
Vakıflarca ihya edilen caminin onarımı 1 9 6 2 yılında
tamamlanmıştır. Bu onarımda kubbesi aslına uygun biçimde
ETTDERGI
yapılmış, son cemaat revakı ve diğer elemanları klasik üsluba
benzer biçimde yenilenmiştir. Evliya Çelebi Seyahatname
sinde bu yapıdan “Yüksek kubbeli, bir minareli, cemaati bol,
bilginlerin ve temiz kimselerin toplandıkları bir yapıdır” diyerek
övgü ile söz etmiştir.
TAŞLIK MAHMUT PAŞA CAMİİ (1473)
Edirne şehir merkezinde yer alan cami Üç Şerefeli
Cami ve diğer selatin camilerine yürüme mesafesindedir.
Defterdar Mustafa Çelebi Camii'nin yolunun üzerindedir. Asıl
adı Mahmut Paşa Camii'dir. Ancak günümüzde bulunduğu
yerden dolayı Taşlık Camii olarak da tanınmaktadır. Cami
birçok talihsiz durum yaşadığından dolayı, onarımlarla ayakta
kalmıştır. Banisi Fatih Sultan Mehmet dönemi veziriazam
larından Mahmut Paşa'dır. Yapılış tarihinin 1473 olduğu tahmin
ediliyor. Cami Mimar Sinan tarafından onarılmıştır. 1752 yılı
deprem-inde hasar gören cami, 1 93O'lu yıllara harap durumda
ulaşmış; kadro dışında bırakılarak uzun yıllar terk edilmiştir.
1942 yılında temellerine kadar yıkık olduğu bilinen yapı 2007
yılında tekrar inşa edilmiştir. Tek kubbeli olan caminin üç gözlü
bir son cemaat yeri vardır. Son cemaat yerindeki revakların
örtüsü aynalı tonozdur.
RÜSTEM PAŞA KERVANSARAYI (1561)
E d i r n e ' n i n k a l a b a l ı k ş e h i r m e r k e z i n d e tarihî
Bedesten ile Eski Cami'nin güneydoğusunda İki kapılı Han
Caddesi üzerinde yer alır. Kervansaray, Veziriazam Rüstem
Paşa tarafından muhtemelen H. 968 (1560-1561) yılında yap
tırılmıştır.
Kervansaray taş ve tuğla karışımı almaşık örgülü bir
yapıdır. Han yapıldığı yerin sokakları ve arsa durumuna göre
şekillenmiştir. Önünde yer alan caddeye göre hanın
cephesinde yer alan dükkânlar canlı bir ticaret arteri
sağlamıştır.
İki katlı ve iki avlulu olan yapının bir kısmı şehir hanı,
diğeri kervansaray olarak düzenlenmiştir. Kuzeyde yer alan
k e n t hanı dikdörtgen v e revaklı avlunun çevresinde
düzenlenen odalardan oluşur. Avluyu kuşatan alt kattaki
revaklı odalar tonozlu, üst katta ise çoğunlukla kubbelidir.
Burası Küçük Han ya da Menzil Hanı veya Deve Hanı olarak
adlandırılmaktadır. Büyük ve Küçük Han olarak bilinen bu iki
bölümden oluşmaktadır. Bu iki hanın da işlevleri farklıdır.
Büyük Han şehir hanı olarak hizmet verirken Küçük Han ise
vakfa gelir sağlayan biryapıdır. Bu iki han arasında bağlantı bir
geçitle sağlanmaktadır.
Kervansaray asimetrik, büyük bir avlu çevresinde
düzenlenmiştir. Alt katta beşik tonozlu aşhane ve develik, üst
katta tonozlu konaklama odaları vardır. Arsasının kuzey
kenarından geçen yoldan dolayı, Rüstem Paşa Kervan
sarayının kuzey cephesinde kırılma olduğu anlaşılmaktadır.
Yapının kemerli kapısının üzerindeki 1753 tarihli kitabe,
burasının o tarihte onarım geçirdiğini belgelemektedir.
Kervansaray girişinin iki yanında alt ve üst katları birbirine
bağlayan iki merdiven yer almaktadır. Avlunun ortasına iki
katlı bir Köşk Mescidi yer almakta idi. Alt katı şadırvan, üst katı
da mescit olarak hizmet veren bu yapı, 1878 Osmanlı-Rus
savaşında yıkılmıştır. Bunun döşeme izleri tespit edilebilmiştir.
Günümüzde çokgen planlı birşadırvan bulunmaktadır.
Edirne şehir merkezinde birçok tarihi eserlerle bir
bütünlük arz etmektedir. Bedesten ve Eski Cami ile Osmanlı
Edirne'sinin tarihî merkezini süsleyen kervansaray, Sinan'ın
önemli yapılarından biridir. 1972 yılında kapsamlı bironarımla
otele dönüştürülen yapı 1980 yılında Ağa Han Mimarlık
Ödülü'nü kazanmıştır.
SEMİZ ALİ PAŞA ÇARŞISI (569)
Veziriazam Cedit (Semiz) Ali Paşa tarafından H. 976
(1568-1569) tarihinde yaptırılmıştır. Edirne kent merkezinde
Bedestenin yakınında, Üç Şerefeli Cami'ye çok yakın bir
konumdadır. Daha çok çarşı olarak tanınmaktadır. Semiz Ali
Paşa'nın Babaeski'deki külliyesine gelir getirmesi amacıyla
inşa edilmiştir. Güney-kuzey doğrultusunda düzenlenen çarşı,
altı kapılı birarastadır. Kapılarının ikisi çarşının iki ucunda, üçü
doğuda ve sonuncu ise batıda yer alır.
Edirne'nin Osmanlı devrine ait ticaret yapıları
arasında en önde gelenidir. Mimar Sinan'a ait olan ve
Tezküretü'l-Enbiye'de zikredilen bu yapı Ali Paşa Çarşısı ve
Kervansarayı olarak kaydedilmiştir. 16. ve 17. yüzyılda canlı
ticaret merkezlerinden biri sayılan çarşı, günümüzde de
Edirne'nin en çok ilgi duyulan çarşısı durumundadır.
Arastaların geleneğinden olan bir dua yeri çarşının
tam ortasında bulunmaktadır. Burada kare planlı ve dört payeli
bir dua meydanı yapılmıştır. Beden duvarları taş ve tuğla olan
arastanın beşik tonozlu üst örtüsü kurşun kaplıdır. Çarşı
dükkânlarının üzerleri de tonoz örtülüdür. Çarşının ortasındaki
uzun tonoz renkli taştan kemerlerle desteklenmiştir.
Yaklaşık üç yüz metre uzunluğunda olan arastanın
içinde 146 dükkân vardır. Çarşının dış yüzüne yerleştirilen,
yola ve sokaklara bakan ve neredeyse aynı sayıda dükkân da
vardır.
Edirne'nin 19. yüzyılda karşılaştığı felaketleri takiben
çarşı da eski canlılığını ve düzenini kaybetmiştir. Uzun süre
harap durumda iken, II. Dünya Savaşından sonra onarılarak
kullanılmaya başlanmıştır.
ETTDERGI
Dükkânların özel mülkiyete geçmesi ve iyi yönetilememesi çarşıyı olumsuz yönde etkilemiştir. 1947'de büyük bir onarım gören çarşı uzun
süre boş kalmış, 1960 yılından sonra canlanmaya başlamıştır.
28 Eylül 1992 tarihinde geçirdiği yangında tamamen yanan çarşı 1997 yılında onarıldıktan sonra tekrar eski canlılığına
kavuşmuştur. Yöresel ürünlerin de satıldığı çarşı, her zaman ziyaretçilerin ilgisini çekmiş, Edirne'de yerli ve yabancı turistlerin uğrak yeri
olmuştur.
SOKOLLU MEHMET PAŞA HAMAMI (1568-1569)
Veziriazam Sokollu Mehmet Paşa tarafından H. 976 (1568-1569) yılında yaptırılmıştır. Edirne, Hükümet Caddesi üzerinde olup,
çifte hamam olarak düzenlenmiştir. Üç Şerefeli Camiinin karşısında olduğundan Üç Şerefeli Hamamı, ya da Çifte Hamam olarak da bilinir.
Yan yana düzenlenmiş hamamların cephesinde bulunan dükkân ve odalar, yol genişletmesi sırasında kesilmiş ve ön cephe düzeni
bozulmuştur. Bunun dışında içdüzeni özgün biçimini korumuştur. Erkekler bölümünün girişi önde, kadınlarınki yandadır.
Erkekler soyunmalığının üç bölümlü giriş revakı gösterişlidir. Bu yönü ile Sultanahmet'teki Haseki Hürrem Sultan Hamamı'nı
hatırlatır. Dilimli tromplara oturan ve büyük bir kubbe ile örtülen soyunmalığı ferah ve göz alıcıdır. Sıcaklığı sekizgen bir göbek taşı çevresinde
sofalar ve köşelerde yer alan halvet odalarından oluşur. Kadınlar bölümü ise kare planlı bir göbek taşı ve birer kubbeli üç halvet odasına
sahiptir. 197O'li yıllarda onarım görmüş olan hamam, günümüzde iyi durumdadır. Özel mülkiyette olan hamam işletilmektedir. Sinan
hamamlarının arasında özel tasarımı ve kalitesi ile ön plana çıkan biryapıdır.
Resim -Selimiye - İBB Atatürk Kütüphanesi -Krt014226
ETTDERGİ
b’»
Resim 3 ■ Selimiye - İBB Atatürk Kütüphanesi -Krt005449
I
J
:sr î!J
H
[II
ısısnd
I'l s ‘-Γ -rTTFrirm
l
»Ϊ*
-
i
Resim 2 - Selimiye'nin İçenden Görünümü
İBB Atatürk Kitaplığı Krt000375
M
i?
J
ETTDERGİ
Resim 4 - Selimiye Darülkurrası
EL·
@
Resim 5 - Defterdar Mustafa Paşa Camii
Resim 6 - Defterdar Mustafa Paşa Camii
Resim 7 - Defterdar Mustafa Paşa Camii
ETTDERGI
M. Semih İRTEŞ
M i m a r - Nakkaş
semihirtes@gmail.com
Sultan II. Murad tarafından yaptırılan caminin
bünyesinde farklı kitabeler bulunmasından kaynaklanan
amillerden dolayı inşaat tarihi hakkında farklı görüşler
mevcuttur. Başlangıç tarihi olarak 1438, tamamlama tarihi
1448'i kabul etmek mümkündür. Edirneli Ruhi Çelebi'ye göre
(ölüm 1521-1522) II. Murad camiyi Mimar Usta Muslihiddin'e
ısmarla-dığını Usta Şehabeddin'in de uyguladığı kaynakta
yazılıdır. Caminin zaman içinde geçirmiş olduğu en önemli
onarım 1752 depreminin sebep olduğu tahribattan sonra III.
Mustafa tarafından gerçekleştirilmiştir. Bu onanma ilişkin
kitabede son cemaat yeri revakında, taç kapı eksenindeki
kemerin aynalarında 2 beyzi madalyon içine yazılmış olup
1763-1764 tarihini taşır.
Son onarımı VGM tarafından 1993'te başlamıştır.
Cami harimin ön sağındaki kavun dilimli kubbede özgün
sayabileceğimiz kalemişleri 1960'h yıllarda yapılan araş
tırmalar neticesinde bulunmuştur. 1970'li yıllarda araştırma
devam etmiştir (Resim-1 a).
EDİRNE
ÜÇ ŞEREFELİ CAITIİİ
HALEiTlİŞLERİ
Sıva altı raspası yapılan alanlarda çıkan kalemişleri 1763
yılında yapılan onarımlar neticesindeki nakışlardır. Bu devirde
15. yüzyıl nakışlarının bozulan kısımları üzerinden geçilmek
sûreti ile yenilendiği anlaşılmaktadır. Bu yenileme esnasında
desenlerin bazılarında dış çizgilerine riayet edilmiş ancak 18.
yüzyıl zevk ve tekniğine uygun bir işçilik uygulanmıştır. 15.
yüzyıl kalemişi nakışlarının üslubundan farklı bir hacim getiren
bu gölgeli ve rölyef nakışlarda iç bünye detaylarında farklılık
gözlenmektedir.
1993'te yapılan kapsamlı onarım çalışmalarında
cami içinde bütün yüzeylerde yapılan raspalar neticesinde
özgün nakışlar bulunmuştur. 1763 onarımında sağ arka
kubbede bu devre ait rokoko üsluplu kubbe göbeğinde klâsik
devirgörünümlü iri birgül motifi heyecan vericidir.
IIy ;!
! E*
Resim-1b Rokoko üsluplu kubbe göbeğinde
klâsik devir görünümlü iri bir gül motifi
Resim 1a - ihrapın sağ tarafındaki kubbenin
sıva altından çıkarılmış özgün nakışları
ETTDERGİ
Bu kubbe eteğinde yine III. Mustafa devrindeki rokoko
nakışlar 1998 onarımında kapatılarak, sol arka kubbede
bulunan devrinin kalemişi nakışları tatbik edilmiştir. 1998
yılında onarım halinde iken camiye yaptığım gezide, çektiğim
fotoğraflarda onarım öncesi sıva altından çıkarılan özgün
nakışları tespit etmiştim. Mihrabın sol ön köşesindeki
kubbenin cephe köşelerindeki mukarnasların yan
cephelerinde 15. yüzyıl Timurî devir üslubu gösteren ağaç
motifleri ve diplerindeki natüralist çiçek demetleri de son
yenileme onarımında kullanılmamıştır (Resim-2a/b).
Caminin ana kubbesindeki kalemişleri de tamamı
yenilenmiş fakat tasarım ve motif üslubu 15. yüzyıl
özelliklerini göstermektedir. Detaylarında her ne kadar
bozulmalar olsa dahi erken 15. yüzyıl Timurî tezyinat
üslubunun örneklerini göstermektedir. Yapışık rumî motif
lerinin üç ayrı çeşitte, düğüm motifleri ve şeritler ile yapılmış
tasarım son derece önemlidir (Resim-3).
Resim 3 -Ana kubbeden detay
Resim 2a - Ağaç motifleri ve çiçek demetleri
Bu tasarımların Muradiye Camii mihrap çinilerinde yakın
örneklerini görebiliriz. Tabii burada üslubun detayları hakkında
yakın incelemeye girmeyeceğiz. Fakat dilimli, hürde ve
münhanili Rumî çeşitlerinin 15. yüzyıl ilk çeyreğinden son
çeyreğine kadar nadir kalmış kalemişi örneklerinde izlemek
mümkündür. Kubbe kasnağındaki Hüsn-i Hat'ların üslupları
bozuk bir şekilde yenilenmiş, Allah'ın doksan dokuz ismi
Esma-ül Hüsna nakşedilmiştir. Ana kubbe kemer aynalarının
üstünde kısmi olarak bırakılan yazı kuşakları devrin asil
örnekleridir (Resim-4).
Resim 2b - Mukarnaslı kubbe
Ayrıca mukarnaslar üzerindeki kalemişi detayları da günü
müzde farklı bir biçimdedir. Yine bu cephe eteklerinde bulu
nan kuşak yazıları hem üslup hem de teknik açıdan yanlış
yapılmıştır. Mavi zeminde Hüsn-i Hatların kenar-larındaki
tahril kaldırılmışve özgün hali değişmiştir. Günümüzde dilimli
kubbe nakışlarının tamamının yenilendiği motif detaylarında
deformelerin olduğu görülmektedir. Mihrabın sol ön kısmın
daki kubbe nakışları dilimli kubbeden örnek alınarak yapıl
dığı düşünülmektedir. Bu kubbenin de tamamı yeni olduğu
herhangi bir eski örneğinin bulunmadığını söyleyebiliriz.
Sekizgen kasnağa oturan sol arka kubbede yine tamamı
yenilenmiş restorasyon öncesindeki özgün nakışları ifade
eden fotoğraflarda detay bozuklukları bulunmaktadır.
Resim 4 - Ana kubbe genel
Son restorasyon çalışmalarından önce caminin kısmen özgün
sayılabilecek avlu revak kubbeleri birbirinden farklı 15 ayrı
tasarım ihtiva etmektedir (Resim-5).
ETTDERGI
Kalemişi olarak özel tasarlanmış bu kubbe nakışları içinde
Sultan Murad isminin yazılı olması açısından da önemli bir
özellik taşımaktadır. Çarkıfelek düzenindeki nakş'ın
dünyanın dönüşü ile felsefi bir bağlantısı olmalıdır. 1763
onarımında yıkılan kubbelerin kısmen kalmış nakışlar 18.
yüzyıl üslubuna göre yenilenmiştir. Depremden tahrip olmuş
diğer kubbe-lerden özgün nakışlar üzerinden geçilerek ve bazı
motiflerin iç bünyelerinde gölgeli değişimler yapılmıştır. Ancak
ana tasarım yapısındaki kurgu çoğu yerde aynı kalmıştır.
Özellikle kubbelerin aslan göğüslerinde rokoko tarzı nakışlar
yapıl-mıştır. Son onarımda yapılan araştırmalar neticesinde
özgün tabakalara ulaşılmış fakat detaylarda başarı sağla
namayan yenilemeler yapılmıştır. Özellikle kubbe kasnak
larında bulu-nan erken 1 5. yüzyıl hat sanatında çift satirli kufî
ve sülüs yazılarının ve zemininde helezonik dolaşan rumî
motiflerinin kaybedildiği izlenir (Resim-7).
«î-
:* ù
Bu süslemeler aynı zamanda II. Murad devrinin tezyini
motif ve zengin tasarımları hakkında bilgi vermesi itibari
ile tezyinat tarihinin önemli belgeleridir. Şadırvan avlu
sunun kuzey giriş kapısının kubbe nakışları diğer 21 kubbe
deki simetrik tasarımlar haricinde asimetrik yapılmış tek
kubbedir (Resim-6).
'"·>'■M.
-
Resim 5 - Revak kubbeleri genel
Resim 7 - Zemini motifli kuşak yazısı
Osmanlı medeniyetinin 15. yüzyıl ortalarında meydana
getirdiği bu eser, eksiklikleri ile dönem tezyinat özelliklerini
yansıtması açısından önemli birçalışmadır.
Resim 6 ■ Şadırvan avlusu taçkapı giriş kubbesi
Turhan ÜLGÜDÜR
05.11.2019
UNESCO Dünya Kültür Mirası: Selimiye Camii ve Meriç Nehri
UNESCO World Cultural Heritage: Selimiye Mosque and Meriç River
ETTDERGI
Prof. Dr. Emel GÖNENÇ GÜLER
Trakya Üniversitesi
U y g u l a m a l ı Bilimler Fakültesi
Turizm İşletmeciliği B ö l ü m Başkanı
E d i r n e Tanıtım ve Turizm D e r n e ğ i
Yönetim K u r u l u Üyesi
emelgguler@yahoo.com
.
BİR RENH Hİ
DİLLERE DESTAN
A COLOR
Trakya Üniversitesi tarafından Edirne'ye kazandırılan ve
alanında uzman pek çok akademisyen ve araştırmacı
tarafından Fransızca olarak kaleme alınan “Muhteşem
Edirne Kırmızısı” okuyucularını şu şekilde selamlıyor: “11.
yüzyılda Eski Kahire'de bir tüccar, boyamacısına; 'Bayım
sizden istirham ediyorum, kırmızı olabildiğince kırmızı olsun.'
diye özenle belirtiyordu. .
Kırmızıya olan ilgi yeni değil. Eski çağlardan günümüze
dek kırmızı, hep gözde olmayı başardı. Tarihçi - Araştırmacı
Dominique Cardon'a göre bunu, tarih öncesinden günü
müze ulaşmayı başaran kumaşlar üzerinde seçilebilen
renklerin ağırlıklı olarak kırmızı olmasından anlayabilmemiz
mümkün.
En sıcak renk olarakgeçmişten bugüne gücün, aşkın,
heyecanın, cinselliğin ve samimiyetin sembolü olan kırmızı,
tek bir duyguyu ifade edecek olsaydıbu eminim ki tutku
olurdu. Görsel olarak dikkat çekici, duygusal anlamda ise
derin ve bir o kadar şiirsel bir renk olan kırmızı, kimi zaman
Mârquez'in romanında, kimi zaman Habip Aydoğdu'nun
tablosunda, kimi zaman da Kieslowski'nin eserinde sembolikolarakya da doğrudan karşımıza çıkabiliyor.
Pekiştirildiği zaman anlam olarak yoğunlaşan, nitelen
dirildiğinde ise soyut ya da somut fark etmez kavramsal
açıdan derinleşen, yaşamın ve yeniden doğuşun sembolü
olan kırmızı, bir şehirle bütünleşince bambaşka bir anlam
kazanıyor. Hele bu şehir; binlerce yıllık tarihi ve kültürel
birikime sahip, asırlar boyu medeniyetlere ev sahipliği yapan,
Kieslowski'nin “Üç Renk” üçlemesi gibi üç semavi dinin, üç
nehrin, üç ülkenin ve üç sınırın birleştiği Edirne'yse...
Asırlar boyunca medeniyeti yaşamış ve yaşatmış bir
dünya kenti olarak Edirne, yüz yıla yakın OsmanlI başkentliği
süresince kültürel, tarihi, coğrafi, mimari, sanatsal ve
gastronomik anlamda kazandığı somut ve soyut değerleriyle
sürdürülebilir marka imajına ve yeniden markalanma
potansiyeline sahiptir.
r
Orkun AKMAN
Trakya Ü n i v e r s i t e s i E d i r n e Kırmızısı
Projeler Koordinatörü
E d i r n e Tanıtım ve T u r i z m D e r n e ğ i
Yönetim K u r u l u Ü y e s i
orkunakman@trakya.edu.tr
THAT 15 LEGENDARY
“The Magnificent Edirne Red”, which was brought to
Edirne by Trakya University and written in French by many
academicians and researchers who are experts in the field,
greets its readers as follows: "In the 11th century, in Old Cairo a
Merchant carefully stated to his fabric dyer; 'Sir, I would like to
ask you, let red color be as red as possible'”.
Interest in red color is not new. From ancient times
until today, red has always become very popular. According to
the historian-researcher Dominique Cardon, w e c a n
understand this from the fact that the colors that can be
selected on fabrics that have survived from prehistoric times
are predominantly red.
If red color as the warmest color from the past to the
present, is the symbol of power, love, excitement, sexuality
and sincerity were to express a single emotion, it would be
passion. Visually striking, emotionally deep and poetic, red
color can sometimes appear in Marquez's novel, sometimes in
Habip Aydoğdu's painting, and sometimes in Kieslowski's
work symbolically or directly.
Red color, which intensifies in meaning when
reinforced, and deepens conceptualized whether it is abstract
or concrete when described, is the symbol of life and rebirth,
gains a completely different meaning when integrated with a
city. Especially if this city is Edirne, which has thousands of
years of historical and cultural heritage, has hosted
civilizations for centuries, whereas Kieslowski's "Three
Colors" trilogy; three heavenly religions, three rivers, three
countries and three borders.
Edirne is as a world city that has lived and sustained
many civilizations for centuries, has a sustainable brand image
and rebranding potential with its concrete and abstract values.
Edirne gained cultural, historical, geographical, architectural,
artistic and gastronomic values during nearly 100 years of
Ottoman capital.
ETTDERGİ
-----------------------------
İşte 'şehirlerin sultanı 'Edirne ile 'tutkunun rengi' kırmızı yan
yana gelince ortaya mükemmel bir tasarım çıkıyor: Edirne
Kırmızısı...
“Here is Edirne "sultan of the cities" and the red color “passion
color” come together and a perfect design emerges: Edirne
Red...
18. yüzyılda kök boyamacılığında kullanılan
bitkilerin yanı sıra pamuk üretiminde elverişli topraklara
sahip hem AvrupalI hem de doğulu birçok tüccarın boya
ticareti yaptığı bir ülke olan Türkiye, “kırmızı” ya tutkun
AvrupalI tekstilcilerin ve sanayicilerin dikkatini çekince işin
“rengi” değişiyor. Zaten ipeğiyle meşhur olan Türkiye,
kırmızısıyla da anılmaya başlıyor. Başlarda, “Türk Kırmızısı”
olarak bilinen bu efsunlu renk, kumaş boyacılarıyla ünlenen
Edirne'den iki kumaş boya ustasının Fransa'ya gitmesi
sonucu Edirne Kırmızısına (Fr. Rouged'Andrinople) evriliyor
ve sadece Avrupa'yı kendine hayran bırakmakla kalmıyor,
peşine de düşürüyor. Mulhouse Kumaş Üzerine Baskı
Müzesi sorumlusu Jean-François Keller ise bu evrilmeyi,
“Edirne Kırmızısı Fransa'nın Rouen bölgesine Rum işçiler
tarafından 18. yüzyılın ortalarına doğru getirildi burada
mükemmelleştirildi” şekİinde açıkİıyor.
Turkey as a good cotton producer used many plants
as madder fabric painting in the 18th century and attracts
attention of the Europeans and Eastern textile industrialists
who are passionate about "red and from that time the color" of
the trade changes.
Turkey, which is already famous for its silk produc
tion, begins to be popular in the red color. At first, this
enchanted color, known as “Turkish Red”, evolves into the
Edirne Red (Fr. Rouge d'Andrinople) as a result of two fabric
dye masters from Edirne, famous for its fabric dyers, going to
France. It not only fascinates Europe, but also pursues it.
Jean-François Keller, Director of the Mulhouse Museum of
Print on Cloth, explains this evolution as "Edirne Red was
brought to the France, Rouen region by the Greek workers
towards the middle of the 18th century. ”
18. yüzyıl ortalarında Fransa'da Rouged'Andrinople
olarak anılmaya başlayan renk, bu ülkede başarılı örneklerin
sergilenmesiyle birlikte Kıta-Avrupa'sına yayılıyor ve tüm
Bk Avrupa'yı adeta bir “Edirne Kırmızısı” modası sarıyor. Hal
M böyle olunca AvrupalI sanayiciler Edirne Kırmızısından,
ψ “sırrı çözülmesi zorunlu bir renk” diye bahsetmeye
başlıyor.
The color, which started to be known as Rouge
d'Andrinople in France in the middle of the 18th century, has
spread to the continent-Europe with the exhibition of
successful examples in this country and almost all of Europe is
surrounded by a “Edirne Red” fashion. As such, European
industrialists begin to speak of “Edirne Red” as "a color that
has to be unraveled".
Deyim yerindeyse o yıllarda Avrupa'yı fetheden Edirne
Kırmızısı, Sanayi Devrimi sonrası yeni buluşların üretime
olan etkisi sonrası makineleşen endüstrinin doğmasıyla
birlikte formülündeki zahmetlerden ötürü popülerliğini
yitiriyor. 1830'lardan itibaren Fransa'nın başka bölgelerinde,
daha zengin tonda başka kırmızı boyalar Alsace
bölgesindeki Edirne Kırmızısıyla rekabete girse de 1841'de
sanayi ürünleri sergisinden anlaşıldığı üzere Edirne
Kırmızısının modası geçiyor ve üretimi önemli ölçüde
geriliyor. Hatta b u konu hakkında Mulhouse Sanayi
Topluluğu Bülteni'nde şu ifadeleryeralıyor:
Edirne Red, which spread to Europe in those years,
is losing its popularity due to the troubles in its formula with the
emergence of the mechanized industry after the impact of new
inventions on production afterthe Industrial Revolution.
“Genelde çok az tüketilen bu ürünü çok az sayıda firma
sergiledi. Aynı zamanda hala çok mükemmel bir şekilde imal
edilmesine rağmen, Alsace bölgesinde üretimi çok sınırlı.
Birkaç yıldır, Edirne Kırmızısı daha çok kırsal yerlerde
kullanılan şallara uygulanmakta.”
Kültürturizminin de bir bileşeni olarak doğal ve kültürel
mirasımızın korunması, dünyaya tanıtılması ve sürdürüle
bilir destinasyon pazarlamasında alternatif ya da tamam
layıcı bir turistik ürün olarak karşımıza çıkan Edirne
Kırmızısı, alternatif turizm çerçevesinde değerlendiril
diğinde ise kültür, sanat, ticari ve doğal kaynaklara dayalı bir
turistik ürüne dönüşüyor.
Although other red dyes with richer shades in other
regions of France have been in competition with Edirne Red in
the Alsace region since the 1830s, Edirne Red is out of fashion
as can be seen from the industrial products exhibition in 1841
and its production is significantly delayed. In fact, the following
statements are included in the Mulhouse Industrial Community
Bulletin on this subject:
“Very few companies exhibited this product, which was
generally consumed very little. At the same time, its production
in the Alsace region is very limited, although It Is still very
perfectly manufactured. For several years, Edirne Red is
mostly applied to shawls used in rural areas."
ETTDERGI
İşte bir dönem sırrını çözene ödüllerin verildiği,
uğrunda çokça emek ve paranın harcandığı ve hatta
casusluk olaylarına konu olan bir renk olmayı başaran
Edirne Kırmızısı şimdilerde ise ismiyle müsemma olduğu
kente geri dönüyor.
Bu noktada, Trakya Üniversitesi'ne ve Edirne
Tanıtım ve Turizm Derneği'ne ayrı bir parantez açmakta
fayda var. Trakya Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Erhan
Tabakoğlu ve Edirne Tanıtım ve Turizm Derneği Yönetim
Kurulu Başkanı Bülent Bacıoğlu'nun heyecan ve gayretleri,
rengin yıllar sonra yeniden doğduğu topraklarla buluşma
sına vesile oldu.“Andrinople Le Rouge Magnifique” isimli
kitabın, 2017 yılında merhum Recep Zogo'nun gayretleriyle
Trakya Üniversitesi Merkez Kütüphanesi'ne kazandırıl
masının hemen ardından iki kurum ortaklığında düzenlenen
“Edirne Kırmızısı Çalıştayı” kentteki kırmızı algısını bam
başka bir boyuta taşıdı.Edirne'de birçok kurum ve kuruluş
tarafından sahiplenilen renk 20 Ekim 2020'de, Trakya
Üniversitesi ev sahipliğinde yapılan “1. Uluslararası Edirne
Kırmızısı e-Sempozyumu” ve devamında rengin elde
edildiği “Rubia Tinctorum” olarak bilinen kökboya bitkisinin
yetiştirilmesi projeleriyle bilimsel bir zemine taşınmış oldu.
Yine Trakya Üniversitesi'nin Edirne Kırmızısına kurumsal bir
kimlik kazandırmak adına yürüttüğü bilimsel, tarihi, sanatsal
ve kültürel ve çalışmalar sonucu renk, 18. yüzyıldaki
ihtişamına yeniden kavuşuyor.
As a component of cultural tourism, Edirne Red, which
appears as an alternative or complementary touristic product
in the protection of our natural and cultural heritage, its
promotion to the world and sustainable destination marketing,
turns into a tourist product based on culture, art, commercial
and natural resources when evaluated within the framework of
alternative tourism.
Edirne Red, which has managed to become a color
that has been given to those who have solved the secret of a
period, has been spending a lot of effort and money, and has
even become the subject of espionage, is now returning to the
city where it is synonymous with its name.
At this point, it is useful to open a separate
parenthesis to Trakya University and Edirne Publicity and
Tourism Association. Trakya University Rector Prof. Dr. The
excitement and efforts of Erhan Tabakoğlu and Chairman of
the Board of Edirne Promotion and Tourism Association Bülent
Bacıoğlu made it possible for the color to meet with the land
where it was reborn after years. After the book"Andrinople Le
Rouge Magnifique" was brought to the Trakya University
Central Library in 2017 with the efforts of Recep Zogo, the
"Edirne Red Workshop" organized in partnership with the two
institutions carried the perception of red in the city to a
completely different dimension. Edirne Red has been adopted
by many institutions and organizations in the city. Then, on 20
October 2020, Trakya University hosted “1. International
Edirne Red e-Symposium” was held. At the end of the
symposium, "Rubia Tinctorum", from which the color was
obtained, was brought to a scientific ground with the projects of
growing the madder plant.
As a result of the scientific, historical, artistic and
cultural studies carried out by Trakya University in order to give
"Edirne Red" a corporate identity, color regained its glory in the
18th century.
4
*
/
■i
A
y
- ·Λ. ::
________________
KIRMIZI FONLU BÜYÜK INDIENNE KUMAŞI
(Ch. Steiner Fabrikası Üretimi, 1880'e doğru pamuklu kumaş üzerine
beyaz aktarmalı tahta baskı; üst baskı olarak iki kırmızı,
iki mavi, bir sarı, bir yeşil, bir siyah.
Mobilya kumaşı, üzerinde çiçekler açmış ve yaprakların arasında
tomurcuklar bulunan stilize kıvrımlı büyük dal:
Edirne Kırmızısı fon üzerine küçük pikoların çoğaltılması
ve renklerin art arda dizilmesi ile baskı yapılan kumaşlara benziyor:
kırmızı üzerine sarı, yeşil ve kırmızı, bazı yapraklarda gölge etkisi)
ETTDERGİ
tâ
BİRBİRİNE DOLANMIŞ BÜYÜK PALMİYE YAPRAKLARI
(Edirne Kırmızısı pamuklu kumaş üzerine bakır rulo baskı,
beyaz, mavi, sarı, yeşil, siyah aktarmalı. Kaşmir palmiye yaprakları
kırmızı fon üzerinde başka palmiye yapraklarına dolanmış)
■■'Ύ A·
/'"Υ'Γ*~S.
MEDCEZİR KUŞLARI
(Ch. Steiner üretimi, 1873. Tarih kumaşa yazılı bir etikette belirtilmiş.
Pembeye boyanmış pamuklu kumaş üzerine tahta baskı,
beyaz aktarmalı ve 2 pembe, 1 siyah, 1 turuncu, 2 bej, 1 sarı, 1 gri, 2 yeşil üst baskılı.
İki kenar arası 69x84 cm. Mobilya kumaşı, ortada bir madalya oluşturan
ince kıvrık dal, dikenli katır tırnağı ile çevrelenmiş su uzantısı
tüm bunlar yırtıcı bir kuşun yaklaşması ile uçuşan ördeklerin etrafında,
karşıda kıyı koşarı, bu sahne kırmızı bir fon üzerinde seçiliyor)
10 MART 1820 ANAYASASI
(979.2.1 M (anc. S. 246, M. Witz, Cernay bağışı) Liebach, Scherrer et Cie imalatı, 1820.
Beyaz aktarmalı Edirne Kırmızısı fon üzerine tahta baskı,
siyah ve sarı üst baskı ve merkezde siyah litografik taş üst baskı.
“lastropas de Madrid duranda la constitution
el dia 10 marzo 1820 en el Prado”.
Meşe ve meşe palamudu yapraklı geniş bordür;
kenar süslemesi olarak defne dalı ve tacı taşıyan dört kanatlı alegorik figür,
madalyanın içerisinde Prado bahçesinde birlikler anayasaya bağlılık sözü veriyorlar)
ETTDERGI
. Prof. Dr. Abdul Rahim AHMAD
1
c
F
Malezya Tenaga Ulusal Üniversitesi
Bilgisayar Mühendisliği
abdrahim.ahmad@gmail.com
.
BİR ΙΊΓΊALEZV ALI'İMIIM
DENEVİmİVLG "EDİRNE"
"EDİRNE" A mALAYSİAN
EXPERIENCE
M m , Abdul Rahim Ahmad. Bir MalezyalIyım. Malezya'da
özel bir üniversite olan Tenaga Ulusal Üniversitesi’nde
öğretim veriyorum. Bu zamana kadar dünyada 45'ten fazla
ülkeyi görmüş olmakla kendimi şanslı addederim. Bunlardan,
Avustralya, Birleşik Krallık, Kanada ve Fransa gibi bazı ülkeler
çalışmalarıma devam etmek için zaman harcadığım yerlerdi,
diğerleri ise tamamen turist olarak veya yine toplantılar /
konferanslara katılırken ziyaret ettiğim yerlerdi. Yurtdışında
okurken, o zaman dahilinde seyahat etmek için bol bol zama
nım olmuştu.
Türkiye, ziyaret etmeyi en çok istediğim ülkelerden biriydi.
Dileğim 2017 Nisan ayı sonuyla Mayıs ayı başını kapsayan
aralık içinde gerçekleşti. Eşim Azian Muhamad Ariff ile
Türkiye'ye bir gezi gerçekleştirdik. Bu bizim yıllık izni-mizde
yaptığımız, kiralık bir arabayla biz bize olan ve kendi
kendimizin programladığı bir tatildi. Seyahat için sadece 10
günüm olduğundan tatilin Türkiye'nin Batı tarafını, özellikle de
Marmara bölgesini kapsamasını planladık. Planımız,
İstanbul'da 3 gün geçirip ardından Bursa, İzmir, Ankara,
Kapadokya'ya gitmek ve nihayet İstanbul'a dönmekti.
İstanbul'da 2 gün geçirdikten sonra bir Türk arkadaşım Kuzey
Marmara bölgesini, özellikle sınır şehri olan Edirne'yi dahil
etmemi önerdi. Tavsiyeye uydum, pişman da olmadım.
Vaktin kısıtlılığından Edirne'yi keşfetmek adına sadece bir
gün ve bir gecelik gezi ayırdım. Sabah erkenden Edirne'de
konaklanacak yeri internet üzerinden bulmanın ardından
İstanbul Zeytinburnu İbiş Otelimizden hareket ettik. Yaklaşık
iki buçuk saatlik direksiyondan sonra Edirne'ye vardık.
İstanbul'a giden ana cadde üzerindeki MMM Migros'un
arkasında kalan ve Edirne kent merkezine yaklaşık 4 km
uzaklıkta bulunan Otelimiz APlus'a yerleştik.
Böylece 1 Mayıs 2017 akşamı ve gecesini Edirne'de
geçirdik ve ertesi sabah Edirne'den Bursa'ya hareket ettik.
İşte Edirne'de yaptıklarımız; öğlenden önce Edirne-Kapıkule
yolu boyunca Türkiye ve Bulgaristan sınırına doğru gittik,
My name is Abdul Rahim Ahmad. I a m a Malaysian. I teach
at the University Tenaga Nasional, a private university in
Malaysia. I considered myself fortunate to be able to travel to
over 45 countries in the world so far. Some countries were the
places I spent the time to pursue my studies, such as Australia,
UK, Canada and France, while the others were places that I
visited purely as a tourist or while attending meetings or
conferences. Having studied abroad, I had ample oppor
tunities time wise fortravelling.
Turkey is one of the favorite countries that I planned to
visit. My wish was materialized at the end of April and early
May 2017. I made the trip to Turkey with my wife Azian
Muhamad Ariff. It was our yearly personal trip. It was a self
arranged trip that I made by a rented car. We planned to cover
Turkey's western side, especially the Marmara region, as I only
have 10 days for the travel. The plan was to spend 3 days in
Istanbul and then move to Bursa, Izmir, Ankara, Cappadocia
and finally return back to Istanbul. After spending 2 days in
Istanbul, a Turkish friend suggested that I include the Northern
Marmara region, especially the border city, which is Edirne. I
took up the advice, and I did not regret it.
Due to not having time, I only reserved just one day and
a one-night trip to explore Edirne. After finding Edirne's
accommodation via the internet in the early morning, we
departed from our Ibis Hotel in Istanbul, Zeytinburnu. We
arrived in Edirne after around two and a half hours' drive. We
stayed at APIus Hotel behind MMM Migros along the main
road from Istanbul, also far from about 4 km from Edirne
downtown.
So, we spent the whole evening and night of 1st May
2017 in Edirne and move from Edirne to Bursa the next
morning. Here is what we did in Edirne; before noon, we went
towards the border of Turkey and Bulgaria along EdirneKapikule Yolu (Road), trying to find a place to experience a
locality.
ETTDERGİ
. . -Ϊ'Ί
η*" :
ıh :
İ l i l ιΠ ■
İ
!
<r
yöreyi deneyimleyeceğimiz bir şeyler, bir yer bulmaya ça
lıştık. Hacı İlbey Camisi’nin civarında takıldık. Daha sonra
başta Selimiye Camisi ve Fatih Sultan Mehmet Heykeli
civarı olmak üzere şehir merkezinde bulunduk. APlus Otel’e
dön-meden önce bir çarşıyı da ziyaret ettik (adını tam
hatırlaya-mıyorum, ama yeme-içme alanıyla Margi Çarşısı
olabilir mi?). Bizi ağırlayan ve müzede bize rehberlik eden
Edirne Kent Müzesi'nden bir ekiple tanıştığımız için
şanslıydık. Daha sonra müzeden Bay Kut (Kutalmış
Bayraktar) ile temaslar kurup ve iletişimleri devam ettirmekle
daha fazlasını da öğrendik.
Şunu söylemeyi zorunda hissediyorum ki, Avrupa
yakasının en kuzeyindeki Türk şehri olarak Edirne'yi özel ve
eşsiz bulduğumuz için gezi sırasında Edirne'yi ziyaret etme
değişikliğini yaptığımız için mutluyuz. O zamandan beri (bir
kez daha) ziyaret edilecek diyarlar listemize Edirne'yi
ekledik. Malezya'ya döndüğümüzde, Edirne hakkında daha
çok araştırmalar ve okumalar yaptım. Tarihi bir Edirne kent
planı araştırması üzerine derlenen bilgileri ana dilimize
(benim sorumluluğum Malaycaydı) çevirmek için yazarlar
ekibine (Vagus Nerve Araştırma Topluluğu adıyla bilinen)
katılmaya davet edildiğimde, Edirne ile daha çok ilgilenmeye
başladım. Tıpkı benim kentim Kuala Lumpur'un hali hazırda
olduğu gibi Edirne'de birzamanlar çok etnikli biryapıdaymış.
Malezya'da Malaylar, Çinliler, Hintliler ve yerli halkımızın
olduğu gibi, Edirne'de de Türklerin yanı sıra Ermeni, Rum,
Yahudi unsurları da varmış.
>7 9
iyi
Λ
We settled for an area surrounding the Hacı İlbey mosque.
We then went on to the city centre, particularly the Selimiye
Mosque and Fatih Sultan Mehmet Statue. We also visited a
market (I can't remember the name, but I think it is the Margi
Market and its food court) before returning to A Plus Hotel. We
were fortunate to have met a team of staff from Edirne Kent
Museum who welcomed us and guide us around in the
museum. Overall, it was a brief visit, but we learned a lot about
Edirne. We later learned more after we made contacts and
further communications with Mr. Kut from the museum.
I must say that we are glad to have made the change
to visit Edirne during the trip because we found Edirne special
and unique as the northernmost Turkish city on the European
side. We have since added Edirne in our list of cities visited and
to be visited again. Once we were back in Malaysia, I did more
research and readings about Edirne. Being invited to join the
team (named as Vagus Nerve Research Community) of
writers to translate compiled information about a historical city
plan of Edirne into our native language (in my case, Malay), I
became more interested in Edirne. Edirne was multiethnic, so
is my city, Kuala Lumpur, Malaysia. We have Malay, Chinese,
Indians and indigenous people in Malaysia; likewise, Edirne
had Armenian, Greek, Jewish subjects, besides Turks..
ETTDERGI
Dr. Ezgin YETİŞ
K a s t a m o n u Üniversitesi,
Güzel S a n a t l a r ve Tasarım Fakültesi
S a n a t Eserleri Konservasyonu ve
Restorasyon B ö l ü m ü
ezginyetis@hotmail.com
Bir saray kenti olması dolayısı ile Edirne'nin Cami
lerinin anıtsal niteliği kendini fazlasıyla belli etmektedir.
İhtişamın merkezine Mimar Sinan'ın eseri Selimiye Camisi'ni
yerleştirdiğimizde konumlandığı tepenin çevresinde Eski
Cami ve Üç Şerefeli Cami'yi görmekteyiz. Selimiye'ye başka
bir tepeden bakan ve OsmanlI erken dönemini temsil eden
Muradiye Külliyesi ile Tunca kıyısındaki, kendi döneminin
işlevsel merkezi olan II. Bayezid Külliyesini de unutmamak
gerekir. Bunların haricinde mimari görünüşleri ile dikkat çeken
Edirne'deki birçok caminin iç süslemeleri OsmanlI'nın erken
döneminden, batılılaşma dönemine kadar biz sanat tarihçi,
sanatçı ve izleyiciler için görsel bir zenginlik oluşturur.
Sözünü ettiğimiz görsel zenginliği oluşturan ve
“kalem işi” olarak adlandırılan süslemeler; Osmanlı döne
minde sıva üzerine çeşitli boyalar ve altın varak ile Türk
motifleri kullanılarak yapılan tezyinattır. Genellikle iç
mekânın düzenlenmesinde tercih edilerek mimarideki
boşluğun ferahlamasını sağlar. Duvar resimleri çerçevesinde
değerlendirilen kalem işleri, bağlayıcı olarak yapışkan bir
madde ve pigment karışımı kullanılarak, batı literatüründe
“tempera” veya “sekko” olarak adlandırılan teknikte; kuru
sıva, ahşap, taş vb. yüzeylere yapılırlar. Duvar resimlerinde
“sekko” kuru sıva üzerine yapılan resimleri, “tempera” ise
daha genel bir ifade ile çeşitli tutkallar veya diğer organik
yapışkan maddeler kullanılarak her türlü yüzeye yapılan
resimleri ifade etmektedir. Yani yaş sıva üzerine yapılan
fresko tekniği haricinde diğer teknikler genellikle tempera
olarak adlandırılır. Sıva daha yaş iken pigmentlerin yüzeye
emdirilmesi ile yapılan fresko resimler zamana karşı oldukça
dirençlidir. Osmanlı kalem işleri kuru sıva üzerine (sekko
/tempera) yapıldıkları için zaman içerisinde bozulmalara ol
dukça müsaittir.
Bu doğrultuda genellikle 15. yüzyılda inşa edilmiş
olan Edirne camilerindeki kalem işleri erken, klasik ve barok
dönem olarak adlandırılan süsleme üsluplarında örnekler ile
karşımıza çıkar. Hatta Üç Şerefeli Cami, Muradiye Camisiye
EDİRNE CAmİLERİNDEHİ
HALEİD İŞLERİNE FARHLI
BİR BARIŞ
Eski Cami gibi selatin camileri ile diğer bazı camilerde aynı
yapıda birkaç belirli üslup ile karşılaşırız. Tabi biz bu farklı
katmanların korunduğunu Edirne Vakıflar Bölge Müdürlüğü'nün
son dönemlerde titizlikle kontrolünü sağladığı yapılarda
görüyoruz ve bu doğrultuda kültür mirasımız için önemli bir
katkıdır. Ancak 1980'ler ve öncesinde yapılan restorasyonlarda
süslemelerde üslup birliğine gidilerek tek bir üslubun
korunduğu (klasik dönem) ve özellikle selatin camilerde klasik
dönem renk ve desen canlandırmalarının yapıldığına tanıklık
etmekteyiz. Bu durum özgün tabakaların (klasik dönem) yeni
bir renk tabakası ile örtülerek veya ortaya çıkan farklı kalem işi
üsluplarının kapatılarak süslemelerin sanat tarihi değerinin
yitirilmesine neden olacaktır. Kültür mirasının korunmasında
söz konusu eserin yapıldığı dönemin tüm renk, biçim ve diğer
sanatsal niteliklerini yansıtması ve sanat tarihi anlamında
yanıltıcılığının olmaması gerekir. Keza sanat eserine yapılan
her koruma müdahalesinin bir tahribat olduğunu düşünürsek;
müdahalenin en aza indirilmesi ve eserin ömrünü uzatmaya
yetecek seviyede olması gerekir.
Ancak anıtsal yapıların dini ve kültürel açıdan çokça
ziyaret edilmesi, koruma kavramının estetik tarafının da
düşünül-mesine neden oluyor. Anlaşılır sebeplerle ilgili
kurumlar estetik müdahale, yenileme veya canlandırma gibi
konularda kendi-lerini baskı altında hissederek estetik
meselesini abartabi-liyorlar. Ayrıca bu durumun yıllardır böyle
sürüp gitmesi çeşitli kültür katmanlarındaki ziyaretçilerde kalem
işleri konusunda görsel bir algı oluşturmuş olacak ki ziyaretçiler
restorasyon sonrasında süslemelerin “canlı ve yeni”
görünmesi gerektiği konusunda yanlış birfikre kapılıyorlar.
Sorunlardan bir diğeri de Osmanlı yapılarında kalem
işlerinin korunması sürecine yüklenici firmalar tarafından ne
kadarlık bütçe ayrıldığıdır. Buradaki önemli diğer bir sorun,
kalem işlerinin “korunması” ile “yenilenmesi”nin farklı
kavram ve süreçler olduğudur. . .
ETTDERGİ
Koruma ciddi bütçe gerektiren bir iştir ve eserin sanat
tarihi açısından özgün değerine ulaşmasını sağlar. Diğer
taraftan, yenileme veya canlandırma ise daha az bütçe ile
tamamlanabilir. Ancak canlandırma ya da yenilemenin
yanında koruma çalışmaları eksik kalırsa çok ciddi
t a h r i b a t yaşanabilir. Yenileme v e y a c a n l a n d ı r m a
çalışmaları, olabildiğince özgün resim tabakası haricinde,
tamamen tahrip olmuş alanlara estetik anlamda tamam
layıcı unsur olarak tercih edilmelidir.
B u çerçevede farklı bakışı; Edirne'deki bazı
camilerde kültürel miras anlamında koruduğumuz kalem işi
örnekleri ile değerlendirebiliriz. Özellikle Süleyman Paşa
Camisi'nin 1898 yılındaki kapsamlı tamirinden sonra yapıl
dığı düşünülen geç dönem barok kalem işlerinin detayla
rında yapılış tekniklerine ait izler bulunmaktadır. Gözlem
lenen kurşun kalem ve kazıma izleri, motiflerin duvara
aktarılırken kullanılan tekniklerden bazılarıdır. Bunun
yanında restorasyon sürecinde kubbe süslemelerinde göz
lemlenen kömür tozu izi de aktarım tekniklerinden biridir.
Nakkaş süslemeleri fırça ile renklendirmeden önce desenin
olduğu kısımların delikli olan bir kâğıttan kömür tozunu
silkeleyerek motifleri duvara aktarır. Bazen kurşun kalem ile
motifleri kabaca belirgin hale getirerek ya da sivri bir alet ile
kazıyarak deseni aktarmaya çalışır.
7;
i
Edirne Süleyman Paşa Camisi kalem işlerindeki
yapılış tekniklerine ait detaylar (E. Yetiş, 2020).
Benzer olarak yapım tekniklerine Sofu Beyazıt ve Bademlik
Camilerinde da rastlanır. Hatta Sofu Beyazıt Camisi son
cemaat yerindeki niş üzerinde yer alan süslemelerde yer yer
koyu kıvamda kullanılan boya tabakaları gözlemlenir. Bu
yoğun kıvamın kullanılan malzemeden kaynaklı olma ihtimali
yüksektir. Çünkü nakkaş bazı renkleri yoğun kıvamda kullanıp
kabarık göstererek farklı bir etki yaratmak isteyebilir. Buna
benzer izlerin doğru tespit edilmesi kalem işlerinin malzeme
araştırmalarına da öngörü sağlayabilir. Bu durumun muadili
örnekler için batı literatüründe “tempera grassa” terimi
kullanılır ve genellikle yumurta ve kuruyan yağ karışımı ile
boyalar kıvamlı hale getirilerek kullanılır.
fil
Edirne
Bademlik Camisi
kalem işlerindeki
yapılış tekniklerine
ait detaylar
(E. Yetiş, 2020).
Edime
Sofu Beyazıt Camisi
kalem işlerindeki
kalın boya
tabakası detayı
(E. Yetiş, 2020).
■
Edirne camilerindeki kalem işi örneklerini, hatta kayıpları da
kazanımları da arttırmak mümkün... Koruma çalışma
larındaki kazanımlar eserin sanat tarihi niteliğinin doğru
anlaşılmasının yanında, dönemin nakkaşlarının çalışma
süreçlerinin ve kullanılan malzemelerin doğru tespit
edilmesini sağlar. Bununla birlikte, kalem işi yapan
nakkaşların hangi malzemeleri ve teknikleri kullandıkları ile
ilgili envanterin oluşmasına öncülük edebilir. Kısacası
bilimsel ölçekte yapılan her koruma çalışmasının kültür
mirasımızdaki önemli boşlukları dolduracağı aşikardır.
ETTDERGI
A. Kemal SAVAŞIR
Ahşap Ustası ve Marangoz
a.kemalsavasir@gmail.com
“Rumeli'den sonrası, Edirneli olmak. ..”
Nerelisin dediler Edirneliyim dedim.Burada anlatıp
yazacaklarım, zamanda geriye dönerek annem ve babamın
yaşadıkları yerleri, çocukluktan itibaren benim yasadığım
bildiğim son bir asırlık Edirne ile ilgili yakınlarımdan ve
rahmete kavuşmuş sevdiklerimden edindiğim bilgilerden
derlemedir.
Sonsuza kadar yaşanacak sular ve bereket şehri,bir
zamanlar Odrin, Adrianapolls, Edrin de denilen fakat en güzeli
bizim! Benim canım Edirne'm ismidir.
Öğrenme içgüdülerimin artması ile rahmetli babama
13 yaşındayken sorduğum bir soru; “biz nereliyiz?”. Hika
yemiz buradan başlamakta... Edirne'den evvel dedemlerin
1908 yılı dolaylarında, bugünkü Makedonya topraklarında
kalan Kriva/Palanka isimli yerden göç ettiklerini öğrendim.
1877-1879 Sırp ayaklanmasından sonra Rumeli'de hayat
Türkler açısından oldukça zorlaşmış. Baskı ve zulüm artınca
babamın dedesineo dönemde Sırplar; “Ömer Ağa,Osman-ı
Aliye'nin sonu geldi boynuna kırmızı kurdele bağlayacağız”
şeklinde tehditler gelmiş. Bir nevi idam fermanı gibi... Bunun
sonucunda terk etmek zorunda kalmışlar Palankayı. İlk olarak
Türklerin fazla olduğu Üsküp'e göç etmişler. Belli bir zaman
sonra dedesinin vefatıyla orayı da terk edip Edirne'ye göç
ediyorlar. Dedem İsmail Savaşır 18 veya 19 yaşlarında evli
iken ilk olarak Musulça köyüne yerleşiyorlar. Balkan savaşıda
kapıda başlamak üzere. Dedemin okuma yazması olduğu için
köye muhtar olarak görevlendiriliyor. Balkan savaşından
sonra köyden taşınarak Edirne Merkez'e, OsmanlI dönemin
de Kiliselihane mübadeleden sonra Kirşahane / Kirişhane
ve şimdiki adı ile Abdurrahman Mahallesine geliyorlar. Dede
min babama aktardığı kadarı ile 1915-22 yıllarında sokaklar
bal dök yala denecek kadar çok temizmiş ve bakımlıymış.
Satın aldıkları ev, Bulgarların ve Rumların çoğunlukta ikamet
ettiği bir mahalleymiş. Tabi annemin ailesi de aynı yıllarda
Yunanistan'dan Kiliseli Köyünden aynı mahalleye göç edip
BİR A5IRLIH
EDİRNELİ OLmAH
babamlarla komşu oluyorlar. Annem Seniha Savaşır 1926
doğumlu, babam Ömer Savaşır 1930 doğumludur. Annemin
aktardığına göre evleri Tunca nehrine yakın ve temeli kagir 2
katlı ahşap idi. Giriş kapısı iki kapılı, yan tarafında bahçe, porda
kapılar at ya da öküz arabalarının girdiği bahçeye, bahçe için
den evin üst kata çıkan taştan merdivenler... Evin alt katında
sağ taraf mutfak içinde taş tuğlalı ocak, evin sol tarafında hay
vanların bağlandığı ahır ve samanlık, bahçede de taş bilezikli
çıkrıklı kuyu mevcuttu. Evin üst katında dört oda, odalardan
birinde Yunanistan'dan bu yana yaptıkları iş olan ipek böcek
çiliği yapıyorlarmış. Dut yaprakları ile böcekleri besliyorlarmış.
Mahallelerinde o dönemdeşimdi de ayakta olan Bulgar kilisesi,
Katolik İtalyan kilisesi mevcutmuş. Bu yapıların zemin taşları
mermerdenmiş. Rum Ortodoks okul ve ibadethanesi de
toplamda üç tane imiş. Bugün sadece biri ayakta. 1935'li
yıllardan sonra yeni yapılaşmalar ve bunun gibi inşaat işleri için
yıkıcılık mesleği adı altında eski ve terkedilmiş binalar yıkılıp,
malzemeleri yeni yapılanlarda tekrar kullanılıyormuş. Mart ve
Nisan aylarında “kayısı suyu” dedikleri Tunca nehri, yağmur
lardan taşıyormuş ve kayıklarla evler arasında giderlermiş. O
dönemlerde komşuluk da güzelmiş. Babamın anlattıklarına
göre mahallelerinde bir Bulgar öldüğündepapazın arkasından
mezarlığa kadar gidip çocuklara yağlı halka dağıtırlar imiş.
Günümüzde DSİ'nin bulunduğu yerleşke içerisinde misafir
hanenin olduğu tren yoluna doğrubakan alan Bulgar mezarlığı
imiş. Mübadele bittiktenbir müddet sonra gayrimüslim vatan
daşlar bu mahallede kalmayarak mahalleyi terk etmişler.
Boşalan yerlerin ve arazilerin el değiştirmesi gelenlere iskân
hakkı verilmesi ile beraber yeni Edirneli komşular taşınmaya
başlamışlar. İskân haklarına göre araziler dağıtıİm ış.
Edirne'nin ardıda bağlar türküsü gibi, bende çocuklu
ğumda amcamların ve komşularımızın üzüm, kirazbağı,
muhtelif yemiş ağacı ve bostanlıklara görme şansını
yakaladım. Bol bol kiraz ve üzüm topladım.
ETTDERGİ
Edirne'nin gayrimüslim vatandaşları genelde esnaflık ve
bağcılık yaparlarmış. Cumhuriyet öncesi günümüzde
Trakya Üniversitesi Balkan Yerleşkesinin arkası Paçacılar
Mevkii diye adlandırılıyor idi. O güzellikleri bizzat yaşadım.
Rahmetli babamın büyüklerinden duyduğu ve benim de
anladığım kadarı ile belki de bir mevkie verilen isim olabilir.
Bizim de o bölgede bir tarlamız vardı. Bu tarlada zaman
zaman gezdiğimde pişmiş tuğla ve kiremit parçaları
bulurdum. Babama “bu parçalar nereden gelmiş?” diye
sorduğum zaman “burada potur ve şayak pantolon diken
Bulgar vatandaşın üzüm bağı ve bahçe evi varmış, yazın
hem bağına bakıyor hem satacağı paçaları yani panto
lonları hazırlıyor” derdi. Eskiden pantolona paça diyorlarmış. Şekilleri ve sınırları değişse de bugün hala o tarlamız
duruyor.
Nehirler etrafına şedde inşaatı ve demir yollarının
yenilenmesi ile beraber Kirişhane semtinde 1938'den
itibaren evler yıkılmaya başlamış. Ayşekadın semtinde
bulunan boş arazilere halka arsa dağıtılarak ev yaptırılmış.
Çocukluk dönemlerinden hatırlarım eski evimizin ahşap
panjurları o kadar güzeldiki... Maalesef tadilatlarla sökülüp
atıldı. Fakat Kirişhane semtinden getirerek tekrar kullan
dığımız kapılarımızı hala hatıra olarak saklarım. Zanaatkar
olduğum için bir zanaatçının da eserini iyi anlarım. Yakmak
çok kolaydır. Zanaata, sanata ve tarihe saygı duymak,
değer verip kollamak, sahip çıkmak gerçekten çokzordur.
Babam ailesinin en küçüğü idi. Üç erkek ağabeyi ve bir
ablası vardı. 1940 ve 1948 yıllarında ağabeyleri ve ablası
Edirne'de ikamet ediyorlarmış. Yetişkin olduklarında dedem
babaannem ve en küçükleri babam İstanbul'a Koca Mustafa
Paşa'ya taşınmışlar. Dedem TCDD'nda işçi olarak çalışmaya
başla-mış. İstanbul Yedikule'de atölyesinde vagon tamirbakım
işleri ile ilgileniyormuş. Babamı da marangoz çırağı olarak
Tavuk pazarı'nda Vangel Usta'nın yanında işe başlatmış. Rum
Vangel Usta babama unutamadığı ilk hayat dersini orada
vermiş; “çocuk benim işim var, dükkân sana emanet” diyerek
gitmiş. Geri döndüğü zaman babama “kim geldi?” diye
soruyor. Babama sorduğu soru; “Gavur mu geldi? Türkmü?”
diyor. Babamda çocuk aklıyla “Gavur geldi” diyor. Tokadıda
yiyor tabii. Ustası şaka yapmış ama doğrusunuda anlatmış;
“Gavur dinsize denir” demiş. Rahmetli babam hep anardı
ustasını “diniyle dinlensin” derdi. Sözlüktede geçtiği gibi mara
ngoz mahallenin öğretmenidir. Bizler Rumeli Türkleri olarak,
yaşadığımız coğrafyada diğer bir çok halkla beraber, birileri
bizleri ayrıştırana kadar güzel anılarla yaşamasını bilmişiz. . .
Edirne'ye tekrar dönüşümüz 1948'den sonra olmuş.
Dedem bir dönem bakkal dükkânı açarak işletmiş. Bir yıl da
muhtarlık yapmış. Diğer Edirneliler gibi babam da çiftçilikle
uğraşmış bir dönem. O dönemde Türk kesim ve Edirnelilerin
çoğunluğu çiftçilikle uğraşırmış. Ali Paşa Çarşısı ve diğer
esnafın da büyük çoğunluğu Yahudi cemaatinden imiş.
1974 Kirişhane Mahallesinden Sökülüp
Ayşekadın’daki Evimizde Yeniden Kullandığımız tarihi Kapı
Edirne'de yaşamış Yahudilerle ilgili anılarıma değinecek
olursam; çocukken maşatlık kelimesini duymuştum. Anneme
ne demek, diye sordum. “Maşatlık, Yahudilerin mezar yerlerine
denir” dedi. Bugün mezarlığın sadece tapulu olan yeri
kalmıştır. Fakat benim büyüklerimden duyduğum kada-rıyla
yedi tane naaş yıkama binası varmış. Çocukluğumda büyük
bir alanda bulunan mezar taşlarını görürdüm. Amcam-ların
harman yeri günümüzde kalan mezarlığın yanındaydı.
Çocukken mezar taşlarının üzerinde oyun oynardık. Naaş
yıkama evini gördüm. Harman tuğlasından yapılmış bir
binaydı. Özel bir bekçisi de vardı. Hatta bekçinin ismini bile
hatırlıyorum; İbişAga. Yıl 1974-75 olmalı. İleriki yıllarda diğer
mezarlıkların taşlarını alıp kaldırdılar. Mevkii de Buçuktepe'nin altıdır. Bugün sadece tellerle çevrili olan yeri
mevcuttur. Hatta hatırlıyorum, İsrail'den gelen kişiler önceden
defnedilmiş yakınlarının mezarlarını açtırıyor, kemiklerini
poşetlere koyup İsrail'e götürüyorlardı. Çocukluğumda
oralarda oynarken görüyorduk. . .
ETTDERGİ
1 991 Kendi Atölyesinde
1931 Annem ile Dayım
(Seniha SAVAŞIR ve Hüseyin OMURVEREN)
Esnaflığı yapabilmek başarmak ayrı bir ustalık ve maha
ret ister. İnsan yaşamının zor olduğu, teknolojinin olmadığı o
yıllarda alışveriş yapmak ve geçinmek için insanlar tavuğun
altından yumurtayı alıp bakkaldan taneyle sigarayla değiştokuş yapıyorlardı. Tarlada topladığı savaştan kalma kurşun
taneleriyle Ali Paşa Çarşısı'ndan takasla çorap ya da diğer
ihtiyaçlarını karşılıyorlardı. Edirne Yahudi esnafı ne kadar
becerikliymiş ki satış konusunda babamı oldukça etkilemişler.
Bir anısını paylaşayım; Torunuyla çarşıya çıkan bir teyzemiz,
afacan torunu tezgâhın önünden geçerken diğer çocukların
oyuncak düdükleri öttürdüğünü görmüş. Başlamış ağlamaya
bende isterim demeye. Teyzemiz, “sus oğlum” derken bizim
uyanık Yahudi esnafımız ustalığını konuşturmuş. Teyzemiz,
“sus Ahmet” dedikçe bizim esnaf da başlamış "Ahmet'e göre
düdük var, Ahmet'e göre düdük var" diye bağırmaya...
Günümüz esnafı gibi “ister alsın ister almasın” zihniyetinden
oldukça uzak güzel ve mizahçı yaklaşım. Bence bu güzellikler
Edirne halkından dail ham alıyor ve kaynaşıyor. Dedemin
1959'da vefatıyla babam gençliğinde öğrendiği marangozluk
mesleğine dönüyor ve 1983 senesine kadar başkalarının
yanında gerek geçici gerek daimî çalışmıştır. Ben ortaokulu
bitirdiğimde henüz 14 yaşındayken babamın bana; “okursan
oku, okumazsan sana dükkân açayım” şeklindeki teklifine
verdiğim cevap benim ilk cesur kararım olmuştur. Okuyup da
bir yerlere mi varayım diye düşünürken babamın yanında
zanaatkar olmaya kararverdim.
Ömer SAVAŞIR
Babamla marangozluğa başladım. Boynuz kulağı
geçerken çetin yıllar yaşadım. Sabır ve disiplinle mesleğimi
icra ettim. Güzel babam; “doğruluktan ayrılma, doğruluk,
incelir, kopmaz” derdi bana. Her zaman onun bu altın öğüdü
sayesinde benim için bir felsefe haline geldi. Kazandığım
saygınlığım; sevip sayıldığım çevrem, sabırla çalışıp yorul
manın eseri dükkanım ve emekliliğim... Benim için bir hayat
boyu çok değerlidir bu kazanımlaroldular.
Yaşadığım kent olan Edirne'me katkım olması için
büyüklerimden dinlediklerim, gözlemlerim, araştırma mera
kım, hep bana ışık tutmuştur. Bildiklerimi, deneyimlerimi, gör
düklerimi paylaşmasını seven bir esnaf olarak da müşteri
lerim ile okullardan gelen öğrencilere daima yardımcı olmayı,
öğüt vermeyi ve Edirne ile ilgili bilgileri bildiğim kadarıyla aktar
mayı bu kadim kentin bir ferdi olarak herdaim bir borç bildim...
ETTDERGI
DÜZENSİZ GÖÇ
HAPSAİDINDA
EDİRNE'NİN
TURİZmİNE BARIŞ
GÜIİI1 AKATA
T.Ü. Sosyal B i l i m l e r E n s t i t ü s ü
Balkan Araştırmaları
A B D Yüksek L i s a n s Ö ğ r e n c i s i
akatagulin@gmail.com
n
Alta V BAYATLI
ETTDER-Gİ E d i t ö r ü ,
Vagus Nerve A r a ş t ı r m a
Grubu Başkanı
altaybayatli@yahoo.com
review of edirnes TOURism in the
SCOPE OF IRREGULAR ITIIGRRTION
Göç kavramına bakıldığı zaman genellikle; siyasi (savaş,
mübadele), sosyal (eğitim, sağlık), ekonomik (iş imkanları,
doğal kaynakların varlığı) ve doğal nedenlerden (deprem,
heyelan vb. olaylar) dolayı bireyin veya toplulukların bir
ülkeden başka bir ülkeye, bir yerleşim yerinden başka bir
yerleşim yerine gitmesine verilen isim olarak nitelen
dirilmektedir. Bu bağlamda Suriyeli mülteciler tarafından
ülkemize yapılan göç akınları da genel olarak siyasi nedenlere
dayanmaktadır.
When looking at the concept of immigration, generally;
An individual or communities from one country to another
restriction, from one settlement to another, due to political (war,
exchange), political (education, health), economic (job
vacancy, change of natural resources) and natural causes
(earthquake, landslide, etc.) It is described as the name given
to go instead. In this context, migration flows by Syrian
Refugees to our country are generally based on political
reasons.
2010 yılında Orta Doğu'da, halkın yönetimden memnun
olmaması üzerine Tunus'ta başlayan yönetime karşı protesto
ve gösteriler “Arap Baharı” olarak adlandırılmış ve kısa sürede
Arap coğrafyasında yayılmıştır. 2011 yılında da Suriye'de
mevcut yönetime karşı başlayan gösteriler kontrol altına
alınamayınca, Beşşar Esad yönetiminin göstericilere şiddetle
karşılık vermesiyle protestolar iç savaşa dönüşmüş idi. Ülkede
meydana gelen bu iç savaştan kaçan Suriye halkı, ülkelerini
terk etmeye başladılar ve böylece Türkiye'ye başta olmak
üzere çevre ülkelere doğru göç ederek sığınmacı akınım
başlatmış oldular. Bu duruma karşı Türkiye “Açık Kapı” politi
kası uygulamıştır ve sınıra yakın yerlere kamplar kurulmuştur.
Daha sonrada Türkiye, Suriyeli göçmenlere geçici koruma
statüsü vermiştir (Özdemir, 2017, s. 1 22-123).
The protests and demonstrations against the govern
ment that started in Tunisia in the Middle East in 2010 when the
people were not satisfied with the administration were named
as Arab Spring" and spread throughout the Arab geography in
a short time. When the demonstrations that started against the
current administration in Syria could not be brought under
control in 2011, the protests turned into a civil war when the
Bashar Assad administration strongly responded to the
demonstrators. Occurring in this country fleeing the civil war
Syrian people began to leave their country, and so they have
started migrating towards the flood of refugees to neighboring
countries, especially Turkey. In this case Turkey against the
"Open Door" policy has been implemented and camps close to
the border have been established. Then Turkey, Syrian
immigrants were given temporary protected status.
Suriye'den Türkiye'ye yaşanan bu kitlesel göç hare
ketleri sonucunda, ülkedeki vatandaşlarda güvenlik konu
sunda bazı tedirginlik baş göstermiştir. Gelen grupların dil
(Türkçe) bilmemesi ve kültür farklılıkları gibi sebeplerden
dolayı kendilerini “ötekileşmiş” hissetmeleri çok olağan bir
vaziyet almıştı. Bunların yanı sıra kalacakyer, işve eğitim prob
lemleri gibi sorunlarda mevcuttu (Demirbaş ve Bekaroğlu,
2013, s. 12). İç savaşın ne zaman sona ereceği belirsizdi ve bu
durum göçmenlerde ülkelerine geri dönme konusunda
ümitsizlik yaratmaktaydı. Çoğunluğu Avrupa'ya giderek
kendilerine yeni bir yaşam kurmak istemekteydiler. Fakat
Avrupa ülkeleri yasal olarak çok az sayıda sığınmacıya izin
vermişti. Daha doğrusu ülkelerine göçmen kabulü konusuna
pek olumlu yaklaşmamışlardı. Bu sıkıntıyı çözmek için Avrupa
As a result of this mass migration movements from
Syria to Turkey experienced, some security concerns arose
among the citizens of the country. It was a natural situation for
the groups that came to feel “othered” due to reasons such as
not knowing the language (Turkish) and cultural differences. In
addition to these, there were problems such as accom
modation, work and education problems. It was uncertain
when the civil war would end, and this was causing the
immigrants to despair to return to their country. Most of them
want to go to Europe and establish a new life for themselves.
But European countries legally allowed very few asylum
seekers. More actually, they did not have a positive attitude
towards accepting immigrants to their country. European
Union To solve this shortage, the promised financial aid to
1f F
I «
I
I
ETTDERGI
Birliği, Türkiye'ye mali yardım sözü verip mültecilerin Türkiye'de
kalmasını talep etmekte idi. Buna rağmen zaman zaman
mülteciler yasa dışı (illegal) yolları deneyerekAvrupa ülkelerine
ulaşmaya çalışmışlardı. Bu durum birçok acı dramı da
beraberinde getirmekteydi. (Resim 1)
Turkey was demanding to remain refugees in Turkey. Despite
this, from time to time, refugees tried to reach European
countries by trying illegal ways. This situation brought with it
many painful tragedies (Figure 1) .
(Resim 2) Edirne'ye Doğru Yola Çıkan Göçmenler.
(Figure 2) Immigrants on the Road to Edirne.
(Resim 1) Avrupa'ya Gitmek İçin
Küçük Gruplar Halinde Yürüyen Göçmenler.
(Figure 1) Immigrants Marching Small Groups to Go to Europe.
28 Şubat 2020 tarihine gelindiğinde ise Türkiye'nin
Suriyeli göçmen politikasında farklı ve önemli bir gelişme
yaşandı. Suriye'nin İdlib kentinde Rusya'nın desteği ile Türk
askerlerine yönelik yapılan saldırı sonrası askerlerimizin şehit
olmasının ardından tepki olarak Türkiye kara ve deniz yoluyla
Avrupa'ya gitmek isteyen Suriyeli mültecilere engel olmaya
cağını söyleyerek sınır kapılarını açtığını duyurdu. Üstelik bu
karar sadece Suriyeli vatandaşları değil, diğer göçmen
vatandaşlar içinde geçerliydi. Akabinde bu durum basın
organlarına son dakika bilgisi olarak “Mültecilere Avrupa
Kapıları Açıldı.”, “Türkiye'nin Kararının Ardından Mülte
ciler Yola Çıktı! Akın Akın Sınıra Gidiyorlar.”, “Göçmenlere
Avrupa Kapıları Açıldı! Sınıra Yürüyorlar, Geçişler
Başladı, "başlıklarıyla yansımıştır.
Bu gelişmenin akabinde Türkiye'de bulunan göçmen
ler Avrupa'ya gitmek üzere sınır ülkenin batısında bulunan sınır
kapılarına kalabalık gruplar halinde akın ettiler. Haliyle Balkan
Yarımadası'nın güneydoğu kesiminde Trakya Bölgesinde yer
alan Edirne, “Kapıkule Sınır Kapısı” ile Bulgaristan'a,
“Pazarkule” ve “İpsala Sınır Kapısı” ile de Yunanistan'a
bağlantısı olan tek ilimizdir. Pazarkule sınır kapısından
Yunanistan'a geçmeyi düşünen göçmen gruplar akın akın
Edirne'ye gitmeye başladılar (Resim 2).
A different and important developments in Turkey's
Syrian immigration policy occurred on 28 February 2020. After
our soldiers were martyred after the attack on Turkish soldiers
in Idlib, Syria, with the support of Russia in response to Turkey
via land and sea borders, saying it would not prevent that
opened its doors to Syrian refugees who want to go to Europe
was announced. Moreover, this decision was valid not only for
Syrian citizens but also for other immigrant citizens. In this
case to media outlets last-minute information as "refugees
opened the door to Europe", "Refugees InTurkey After
The Decision on The Way! They Flock to The Border.”,
“European Gates Are Opened For Immigrants! They Are
Walking to The Border, Crossing Has Begun. " reflected in
the headlines. These developments in Turkey after the
migrants have flocked to the border crossing in groups in the
west of the border to go to European countries. Edirne, located
in the Thrace Region in the southeastern part of the Balkan
Peninsula, is the only city that has connections to Bulgaria with
the "Kapıkule Border Gate" and to Greece with the "Pazarkule"
and "İpsala Border Gate". Immigrant groups who were
considering crossing to Greece through the Pazarkule border
gate started to flock to Edirne (Figure 2).
ETTDERGI
Bulgaria and Greece have increased their security at the
borders in the face of these developments. The place where
immigrant groups concentrated mainly was the "Pazarkule
Border Gate" located on the Greek border. Immigrant groups
who wanted to cross the Greek border encountered Greek
soldiers and were not allowed to enter Greece. Not only that,
Greek soldiers closed the border gate by bus to prevent
immigrants from entering (Figure 3).
(Resim 3) Pazarkule Sınır Kapısının Otobüs ile Kapatılması.
(Figure 3) Closing Kastanies Border Gate by Bus.
Bulgaristan ve Yunanistan bu gelişmeler karşısında sınır
lardaki güvenliklerini arttırdılar. Göçmen gruplarının ağırlıklı
olarak yoğunlaştıkları yer Yunanistan sınırında bulunan
“Pazarkule Sınır Kapısı” idi. Yunanistan sınırını geçmek
isteyen göçmen gruplar Yunan askerleriyle karşılaştılar ve
Yunanistan'a girişlerine izin verilmedi. Bununla kalmayarak
göçmenlerin girmesini engellemek için Yunan askerleri
otobüs ile sınır kapısın i kapattılar (Resim 3).
Greek state television announced that the "Kastanies Border
Gate" has been closed and it is not clear how long the border
will remain closed. With the closure of the Kastanies Border
Gate by Greece, the immigrant groups concentrated on the
buffer zone where Pazarkule-Kastanies border gates were
located and continued their waiting. When some immigrants
tried to enter Greece illegally, losses of lives were experienced
among the immigrants as a result of the harsh intervention of
the Greek soldiers and the use of firearms (Figure 4).
According to the report on the examination of asylum seekers
crossing over in the Turkey-Greece border, Greece's violent
interventions against immigrants were considered a violation
of human rights. When the articles of the European
Convention on Human Rights are examined the second
article, which includes the right to life, violated the third article,
which includes the prohibition of torture, and the right to liberty
and security in the fifth article, with its behavior against
immigrant groups in Greece.
’ 1 ♦ jf
1I
TURKEY IS JOININGTHEEU.GOODIDEA???
(Resim 4) Yunan Askerlerinin Göçmenleri Vurma Anları.
(Figure 4) Moments of Greek Soldiers Shooting the Immigrants.
(Resim 5 - Figure 5) "The Great Hack" yapımından.
Görselde; "Türkiye 76 Milyon Nüfusa sahip.
Türkiye'nin AB 'ye katılması iyi bir fikir mi?" diye sormaktadır.
Yunan devlet televizyonu ise “Kastanies Sınır Kapısının”
kapatıldığını ve sınırın ne kadar süre kapalı kalacağının
belirsiz olduğunu duyurdu. Göçmen gruplar Yunanistan'ın
Kastanies Sınır Kapısı'nı kapatmasıyla birlikte PazarkuleKastanies sınır kapılarının bulunduğu tampon bölgede
yoğunluk oluşturarak bekleyişlerini sürdürdüler. Bazı göç
menler yasa dışı yollarla Yunanistan'a geçmeye çalışınca,
Yunan askerlerinin sert müdahalesiyle beraber ateşli silahlar
kullanmaları sonucunda göçmenler arasında can kayıpları
da yaşanmıştır (Resim 4).
Another very important point that draws attention is
“Turkey Has Opened Doors, Refugees Are Flocking!
Panic in Europe ", "What Europe Is Afraid of Has
Happened” news headlines like. Europe's fear of immigration
was also used to seriously direct people in the UK's 2016
referendum (Figure 5). Unfortunately, this topic has become a
black propaganda abroad against the state made Turkey
(Figure 6).
ETTDERGI
Nitekim Türkiye-Yunanistan sınır bölgesindeki sığınmacı
geçişlerinin yerinde incelenmesine ilişkin rapora göre,
Yunanistan'ın göçmenlere uyguladığı şiddet içeren müdaha
leleri insan hakları ihlali olarak değerlendirilmiştir. Avrupa
İnsan Hakları sözleşmesinin maddeleri incelediğinde yaşam
hakkını içeren ikinci madde, işkence yasağını içeren üçüncü
maddeyi ve beşinci maddedeki özgürlük ve güvenlik hakkını
Yunanistan göçmen gruplara uyguladığı davranışıyla ihlal
etmiş bulunuyordu.
Dikkat çeken çok önemli bir husus da “Türkiye
Kapıları Açtı, Avrupa'yı Mülteci Korkusu Sardı: Para
Verelim Gelmesinler”, “Mülteciler Akın Akın Gidiyor!
Avrupa'da Panik”, “Avrupa'nın Korktuğu Başına Geldi”
gibi haber başlıklarıdır. Avrupa'nın göç korkusu İngiltere'nin
2016 referandumunda da insanları ciddi şekilde yönlen
dirmek için kullanılmıştır(Resim 5).
shared a photo
EUROPEAN COMMISSION
REPORT ADMITS TURKISH
VISA-FREE TRA\""‘
"INCREASE MOL.u. , . .
CRIMINALS AND
■
TERRORISTS" WITHIN]
flBP
THE EU K
(Resim 6 - Figure 6) "The Great Hack" yapımından.
Görselde; "Avrupa Komisyonu, Türkiye'ye tanınan vizesiz
seyahat hakkının AB içinde 'suçluların ve teröristlerin
hareketliliğini artıracağım' kabul ediyor" denilmektedir.
Bu konu maalesef yurt dışındaTürkiye aleyhine yapılan bir
kara propaganda halini almıştır (Resim 6). Netflix'in 2019
yapımı olan “The Great Hack” adlı belgesel-filmde,
sosyal medya aracılığı ile insanlardan toplanan veriler
ve bu veri analizleri ışığında insanların istenilen yönlere
eğilim göstermesi için nasıl yönlendirildikleri
anlatılmaktadır. B u bağlamda filmin 46. dakikasında
İngiltere'de Avrupa Birliğinden ayrılış için yapılan “Brexit”
( B r i t i s h E x i t ) r e f e r a n d u m u ile ilgili i n s a n l a r ı n a s ı l
yönlendirdiklerini anlatmaktadırlar. Maalesef bunu anlatırken
de İngiltere AB'de kalır ise Türkiye'nin üyeliği söz konusu
olursa Türkiye'den ciddi oranda bir göç alacaklarını ve
teröristlerin ülkelerine geleceği algısı yaratmışlardır. Burada
odaklan-dığımız nokta batının ne derecede göç fobisine
sahip olduğudur.
In the documentary film "The Great Hack" produced by
Netflix in 2019, the data collected from people through
social media and how people are guided to tend to the
desired directions in the light of this data analysis are
explained. In this context, in the 46th minute of the film, it is
described how they directed people to the "Brexit" (British Exit)
referendum held in England to leave the European Union.
Unfortunately, if Britain remains in the EU, Turkey's membership
said they have created the perception of the future will take a
considerable migration from Turkey and the country of terrorists.
Our focus here is on to what extent the West has a phobia of
migration.
The city of Edirne, known for its richness of historical
monuments, is one of the places where tourists show great
interest and is frequently visited by Bulgarian and Greek citizens
due to its proximity to the European borders. As a result of these
events, the travels of immigrant groups to Edirne in crowded
groups, the densities they have created on the roadside, Edirne
bus station and Karaağaç neighborhood, unfortunately, have
revealed unpleasant images. Tourists coming to Edirne
encountered immigrant groups waiting on the roads, setting up
tents and trying to live in uncertainty. Unfortunately, these
encounters and developments seriously affected the number of
tourists coming to Edirne. Immigrants who want to cross the
border and the growing problem caused tensions between
Turkey and Greece and Greek citizens, that time has almost
stopped visiting Adrianople. This indirectly reflected on the
works of the tradesmen in Edirne negatively. The Kastanies
border crossing had to be closed foran indefinite period of time
by the Greek government due to the security problems and the
presence of hundreds of immigrants in the buffer zone between
the two borders. These problems inevitably affected Edirne in
terms of tourism.
(Resim 7) Edirne'de Göçmenlerin Oluşturduğu Görüntüler.
(Figure 7) Images Created by Immigrants in Edirne.
ETTDERGI
Tarihi eserlerin zenginliği ile bilinen Edirne şehri, turistlerin
yoğun ilgi gösterdiği yerlerden biri ve Avrupa sınırlarına yakın
olması nedeniyle de Bulgar ile Yunan vatandaşları tarafın
dan sık sık ziyaret edilmektedir. Yaşanan bu olaylar netice
sinde göçmen grupların Edirne'ye kalabalık gruplar halinde
yolculukları, yol kenarlarında, Edirne otogarında, Karaağaç
mahallesinde oluşturdukları yoğunluklar fotoğraf karelerine
yansıyarakmaalesef hoş olmayan görüntüler ortaya çıkart
mıştır. Tarihi eserlerin zenginliği ile bilinen Edirne şehri,
turistlerin yoğun ilgi gösterdiği yerlerden biri ve Avrupa
sınırlarına yakın olması nedeniyle de Bulgar ile Yunan
vatandaşları tarafından sık sık ziyaret edilmektedir. Yaşanan
bu olaylar neticesinde göçmen grupların Edirne'ye kalabalık
gruplar halinde yolculukları, yol kenarlarında, Edirne oto
garında, Karaağaç mahallesinde oluşturdukları yoğunluklar
fotoğraf karelerine yansıyarak maalesef hoş olmayan
görüntüler ortaya çıkartmıştır.
Edirne'ye gelen turistler yollarda bekleyen, çadır kuran,
belirsizlik içerisinde yaşamını sürdürmeye çalışan göçmen
gruplarla karşılaşmışlardır. Bu karşılaşmalar ve gelişmeler
maalesef Edirne'ye gelen turist sayısını ciddi derecede
etkilemiştir. Sonrasında göçmenlerin sınırı geçmek istemesi
ve bu problemin büyümesi Türkiye ve Yunanistan arasında
gerginliğe neden olmuş ve Yunan vatandaşlarının, o dönem
de Edirne'yi ziyaretleri neredeyse durmuştur. Bu da dolaylı
olarak Edirne esnafının işlerine negatif olarak yansımıştır.
Akabinde Kastanies sınır kapısı halihazırda güvenlik sorun
ları yaşıyor olması ve iki sınır arasındaki tampon bölgede
yüzlerce göçmen bulunması nedeni ile belirsiz bir süre için
Yunan hükümeti tarafından kapatılmak zorunda kalmıştır.
Yaşanan bu sorunlar ister istemez Edirne'yi turizm açısından
da kötü etkilemiştir.
Gündemi bu kadar meşgul eden bu bekleyiş beklen
meyen bir gelişme sonucunda değişim göstermiştir.
Edirne'de göçmen sorunu yaşanırken, 11 Mart 2020
tarihinde Türkiye'de ilk COVID-19 vakasının tespit edildiği
açıklanmıştır. COVID-19 virüsünün ülkemizde görülmesiyle
ve göçmen grubun tedbirsizce Edirne'de yoğunlaşması
virüsün yayılması tehlikesini beraberinde getirip, durumu
başka bir tehlikeyi boyuta taşımıştır. Salgın tedbirleri
kapsamında evde kalma ve sosyal mesafe kuralları gibi
etkenler ön plana çıkmıştır. Sınırda ve tampon bölgede
uygunsuz koşullarda yaşayan bu göçmen-lerin tedbirlere
uymaları mümkün değildi. Bir süre daha bekleyişlerini
uygunsuz koşullarda sürdürmek zorunda kaldılar. Bu durum
E d i r n e ' d e C O V I D - 1 9 salgınının a r t m a s ı tehlikesini
beraberinde getirmekte idi. Yunanistan hem göçmen hem de
COVID-19 dolayısı ile sınır kapılarını açmamakta ısrar
etmek-teydi ve mülteci grupların da artık Yunanistan'ın sınır
This expectation, which occupied the agenda so much, has
changed as a result of an unexpected development. While
Edirne was having issues with immigrants, on 11.03.2020 first
COVID-19 case seen in Turkey. The fact that the COVID-19
virus was seen in our country and the immigrant group
concentrated in Edirne without precaution brought the danger of
the spread of the virus and brought the situation to another
dimension. Factors such as staying at home and social distance
rules have come to the fore within the scope of epidemic
measures. They had to wait for a while under unsuitable
conditions. This situation brought the danger of increasing the
COVID-19 epidemic in Edirne. Greece insisted on not opening
its border gates due to both immigrants and COVID-19, and the
refugee groups no longer had any hope that Greece would open
the border gates. Upon this, some refugees informed the
Provincial Immigration Officers that they wanted to leave the
area they were waiting for, and thus the migrant groups started
to return from Edirne to their camps and their countries.
Considering all these developments, in Edirne after the 90's we
can say that the biggest immigration wave was experienced.
Edirne experienced losses in terms of income from
abroad due to the uncertainty in terms of tourism and security
due to irregular immigration and the turmoil at the border
gates. Our hope is that people do not leave their country and
live in peace, friendly and in peace. However, we still face with
some negativities in our lives due to reasons beyond our
reach. In this context, for these people who are looking for
hope and good living conditions, it will be good to take the
organizations and studies of the states to a better level in order
to make them experience less negativity to their environment
and themselves.
ETTDERGI
kapılarını açacağı yönünde umutları kalmamıştı. Bunun
üzerine bazı mülteciler İl Göç İdaresi görevlilerine bekledikleri
alandan ayrılmak istediklerini bildirdiler ve böylece göçmen
grupların Edirne'den yavaş yavaş kamplarına ve ülkelerine
geri dönüşleri başlamış oldu. Tüm bu gelişmelere bakıldığında
Edirne'de 9O'lı yıllardan sonra görülen en büyük göç dalgası
yaşanmıştır diyebiliriz.
Düzensiz göçün turizm ile güvenlik açısından bir
belirsizlik yaratması ve sınır kapılarında meydana gelen
kargaşadan dolayı Edirne, yurtdışından sağlanan gelirler
açısından kayıplar yaşamıştır. Temennimiz insanların ülkele
rini terk etmemeleri ve huzur içinde dostça ve barış içerisinde
yaşamalarıdır. Fakat yine de elde olmayan nedenlerden dolayı
yaşamımızda birtakım olumsuzluklar ile karşı karşıya kalmak
tayız. Bu bağlamda umut ve iyi yaşam koşulları arayan bu
insanlar için çıktıkları bu yolda, çevrelerine ve kendilerine daha
az olumsuzluk yaşatmaları adına devletlerin bu konudaki
organizasyon ve çalışmalarını daha iyi bir seviyeye çıkart
maları iyi olacaktır.
— ----------------------------------------------------------------------------------------------- KAYNAKÇA
"Avrupa insan Hakları Sözleşmesi", https://www.echr.coe.int/documents/convention_tur.pdf (Kasım 2020).
"Avrupa'ya Gitmek için Gruplar Halinde Yürüyen Göçmenler", https://www.trthaber.com/haber/guncel/gocmenler-avrupa-sinirina-ilerliyor-sinir-kapilari-acildi-mi-463761 .html (Kasım 2020).
"Edirne'de Göçmenlerin Oluşturduğu Görüntüler", https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-51 687677 (Kasım 2020).
"Edirne'ye Doğru Yola Çıkan Göçmenler", https://www.cumhuriyet.com.tr/galeri/kapilar-acildi-gocmenler-yunanistana-ulasti-iste-ilk-kareler-l 724008/5 (Kasım 2020).
"Göçün Tanımı", https://www.arcgis.com/apps/MapJournal/index.html?appid=f05d4ff066bc42f7801c95642574f738 (Kasım 2020).
"Pazarkule Sınır Kapısının Otobüs ile Kapatılması", https://www.milliyet.com.tr/galeri/son-dakika-yunanistana-gecen-gocmenler-avrupanin-iclerine-yuruyor-61 5531 8 (Kasım 2020).
"Yunan Askerlerinin Göçmenleri Vurma Anları", https://www.haberturk.com/son-dakika-haberler-yunan-askeri-gocmeni-vurarak-oldurdu-260031 2 (Kasım 2020).
Demirbaş, Hatice ve Bekaroğlu, Ece (2013). Evden Uzakta Olmak: Sığınmacıların/Mültecilerin Psikolojik Sorunları ve Alınacak Önlemler. Kriz Dergisi. 21 (1), 1 1-24.
Edirne ili Yasa Dışı Göç inceleme Raporu (2014). TBMM insan Hakları inceleme Komisyonu. 24. Dönem 5 . Yasama Yılı, https://www.tbmm.gov.tr/komisyon/insanhaklari/docs/2014/edirne_yasadisi_goc_inceleme_rap.pdf
(Kasım 2020).
Eliaçık, Zeliha (2020). "5. Soru: Mülteci Krizi ve Türkiye", https://www.setav.org/5-soru-multeci-krizi-ve-turkiye (Kasım 2020).
Facebook-Cambridge Analitik Veri Skandali, "The Great Hack", Netflix Yapımı BelgeseTFİlm, ABD 20 1 9.
Özdemir, Erol (2017). Suriyeli Mülteciler Krizinin Türkiye'ye Etkileri. Ankasam Uluslararası Kriz ve Siyaset Araştırmaları Dergisi. 1 (3), 1 14-140.
?
s $
' Μ
*7
*0’· r
>·ν
λ
ϊ·
Mesut ÖZDER
16.06.2019
E d i r n e Lavanta Tarla G ü n l e r i
Edirne Lavender Field Days
ETTDERGI
Kutalmiş
BAYRAKTAR
Bir Havacılık Tutkunu
S a n a t Yönetimi U z m a n ı
Vagus Nerve A ra ş tırm a
G r u b u Kurucusu
kutalmis.bayraktar@gmail.com
Çocukların oluşturduğu toplumlar arasında bazı değerl
er, ikonik kültürel seviyeye ulaşmıştır. Çocukların tüketim
alışkanlıklarına ve oyun pratiklerinde oyuncak ve kişisel
nesne temaları olarak yansıyan çocuklar arası bu maddi
değerler: bebekler, trenler,dinozorlar, uçaklar vesairelerdir.
Bir hava taşıtı unsuru olarak uçakların, makineye hükmetme
arzusundaki çocuğun kendini beden ve beden dışı uzamda
en aşkınca tanımlayabileceği hayalleri için adeta fetişist bir
yeri olmalıdır. Kendimden, kardeşimden ve çocukluk arka
daşlarımdan bilerek özellikle erkek çocukları için diye
başlatacağım havacılık konusu çok sık rastlanan bir çocuk
luk tutkusudur. Kaçımız uzay gemisi ya da bir uçak yaptığı
“dış dış dış” diye seslendirmeyi de ihmal etmediği birbirini
ısıran mandallara acil iniş yaptırmadı... Hepimiz!
Genellikle yaz tatillerinde gittiğimiz İstanbul'da kendi
sini feda etmekten geri durmayan evin reisi rahmetli dedem,
ev halkının şişen başına bir merhem olsun diye ben ve
benden bir yaş küçük kardeşimi alır ve evlerine çok da uzak
olmayan Yeşilköy'deki İstanbul Hava Kuvvetleri Müze-si'ne
götürürdü. Dış alan sergisi için bir bilet almanın bile zorunlu
olmadığı bu mekân,sanırım bizi diğer çocuklardan ayrıcalıklı
yapan oyun parkına dönüşmüştü. Emekli edilmiş metal
uçurtmalar bir çocuğun dokunacağı seviyeye indiril-mişti.
Korkarak dokunurduk onlara, çünkü iş başındakilerin
ciddiyetleriyle kilometrelerce yukarıdan çıkardıkları kızgın
sesleri ara ara Yeşilköy'ün mavi kumaşını yırtardı. Kulak
larımız kamaşırken, tuhaf bir haz ve huşu verdirirdi. Havacılık
sevgisi yüreğimize o mekânla sızmıştı, ılık ılık ve gök
mavililere askerselamıyla. . .
Edirne Kent Müzesi'nde çalıştığım sıralarda, müze
müdürü Recep Soyupak Bey'le sabahları Türk kahvemizin
eşliğinde güncel değerlendirmelerimiz olurdu. Yerel şöhreti
herkesçe malum olan koleksiyoner Cengiz Bulut Bey'in
Edirne Havacılık Tarihi için çok önemli olan Tarihi Balon
Hangarı fotoğrafı o günü başlatan geceden sosyal medyaya
verilmişti. Yeni mesai gününün sabahı olmasına rağmen
damarlarımızdaki etkisi hala canlıydı. Kent müzesinde, işi
kent tarihi konuşmak olan şanslı azınlık bizler için konu
EDİRNE HAVACILIK ITIÜZESİ
elbette oraya geldi. Babası da Uzunköprü Türk Hava Kurumu
Şube Başkanı olan Soyupak için şu cümle bir refleksti: “Bu
mekândan bir havacılık müzesi olmaz mı, Kutalmiş?”
-Olur! Nelervarbakalım.
Konu havacılık müzesi olduğu için bir çocuğun da
deneyimlerini taşıyan bünyem; işlerin en güzeli, merakın
acısını bastırma olan araştırmaya keşke mesai hiç bitmese de
yerimden hiç kalkmasam, hiç acıkmasam diyeceği bir
heyecanı besleyecek konusunu bulmuştu!
Konuya sadece Edirne Balon Hangarı gözüyle değil
de Edirne Havacılığı olarak baktığımızda birkaç gün içerisinde
görüldü ki Edirne Havacılık Müzesi başlığını taşıyabilecek bir
“hangar dolusu” anlatılmaya değer, hatta buna mecbur, tarih
akışına yön vermiş ve gelecek hakkında tutumlarımızda etkili
olabilecek bilmemiz gereken bir geçmiş olduğu ortaya çıktı . Bu
birikim, coğrafya görgümüzü, havacılık sevgimizi ve mühen
dislik kültürümüzü bir köşede yakalayacak kolon-kiriş-kolon
birleşimidir. Araştırmalarda bir isim ve onun pek bulunmaz
eseri bizi fevkalade şaşırtmıştır: “Türk Havacılık Kronolojisi - A
Chronicle of TurkishAviation.” Birçok bilimsel yayında atıf
verilen eserin yazarı yabancı ismiyle dikkat çekmekteydi. İki
dilde yayınlanmış, bu hacimli eser bir koleksiyon kitap olarak
“Havaş” 'm uhteliğinde 2002 yılında basılarak okuyucuya
sunulmuş. Artık Havaş'm kendi koleksiyonunda dahi kolaylıkla
bulunamayan eser, henüz adı konmamış ama gönüllerde
açılışı bile tamamlanmış projemizden resmiyeti bozmadan
ama ötesine giderek yaptığım çalışma heyecanımı ifade eden
samimi telefon konuşmasının olduğu dönem Havaş Kurumsal
İletişim Uzman Yardımcısı olan Kübra Torun Hanım'm birkaç
gün süren soruşturmasıyla müzemize ulaştırılmış oldu.Recep
Soyupak'la sıkıcı bir almanak olmaktan epey uzak olan bu
eseri çocuksu bir heyecanla taradık. Konu artık balon
hangarından çok daha fazlasıydı. Edirne hava harp tarihinin
yanı sıra, şu çok şaşırtıcı iki bilgiyi vermekteydi:
1)Türk Hava Tarihinin ilk uzun uçuşu (24 Ekim 1913) Prens Celaleddin adlı Deperdussin uçakla, Ütğm Nuri ve Rasıt Tğm. Hâmi
komutasında Edirne Kolordu Telsiz müfrezesinden kalkarak Babaeski-Çorlu-Çatalca üzerinden Yeşilköy, İstanbul'a gerçekleştirilmişti
(Kline, 2002: 77)!
2)Türk Hava Tarihinin İlk yolcularının da dahil olduğu 11 kişilik birçoklukla yapılmış böylece sivil hava taşımacılığın ilki (7 Haziran 1 923) de
Edirne'den kalkan uçakla gerçekleşmişti (Kline, 2002: 1 37-139).
Sıkı bir kullanıcısı olmasam da hiçbir yerde eposta adresini veya telefonunu bulamadığımız “Türk Havacılık Kronolojisi” kitabının
gizemli yazarına ulaşmak adına sosyal medyayı kullanmayı denedim. Bir Stuart Kline1 var ama yine çok tuhaf bir şekilde, bir dönem Türk
facebook kullanıcılarının politik itirazlarının bir ifadesi olan, çeşitli kurumlardan kaldırılmasına bir direnç olarak adın önüne eklenen TC
ibareli birAmerikalı: TC Stuart Kline. Bay Kline'a mesaj yazdım. Sonradan öğrendik ki cevap yazmasının nedeni de benim profilimde önemli
bir günün hatırası için koyduğum Atatürk'e ait fotoğrafın yarattığı ortak değerin verdiği güven duygusuymuş. Ben müze müdürüne de
danışarak hemen yazarı Edirne'ye davet edip projemizden bahsetmenin doğru olduğunu ifade ettim, Recep Bey'le heyecanlarımız,
düşüncelerimiz ve tepkilerimiz hemen hemen aynıydı. Tesadüf bu ya, Bay Kline bir gün sonra Tekirdağ'da bir okulun davetli konuşmacısı
olarak bulunacakmış. Oradan Edirne'ye geçmeye karar vermesi hiç de zor olmadı.İçindeki çocuğa ölümsüzlük iksiri içirmiş halini elinizi
sıktığı anda hissettiren Bay Kline otobüsten inmişti. Bakalım ne olacak?
Bay Kline'ı bulup onu Edirne'ye getirecek olasılıkların bir sonraki taşı düşürerek ilerlettiği domino düzenin sonuna dek, Belediye
Başkanlığına sunulabilecek bir dosyamız oluşmuştu. 2017 Kasım'ma denk gelen o çalışkanlık ve motivasyon kişisel anılarımın en seçkin
aralıklarından biri olsa gerek! diyorum kendime... Biz artık sadece müze değil, (İtalyanların ülkeyi terk ederken zorunlu iniş yaptıkları
Edirne'de bırakmak zorunda kaldıkları [9 yolcu + 2 mürettebat kapasiteli, çift motorlu Caproni modeli] tayyarenin tamir edilerek Edirne'den
kalkarak gerçekleştirildiği ilk Türk havayolu taşımacılığının başladığı kente), Edirne'ye havaalanı talep edecek doymuşluktaydık! Bu
uçuş Vecihi Hürkuş'un pilotajlığında yapılmıştı. Öyle ya, projemizi, aynı yılın yaz aylarında Vecihi Hürkuş'un yaşam öyküsünün bir kısmına
değinen filmin çekimlerinin bazı mekânlarına ev sahipliği yapan Edirne'de Vecihi Hürkuş'un tayyare öğretmeni rolüyle de beyaz perdede yer
almış Belediye Başkan'ma sunmak derdindeydik. Vecihi Hürkuş ve makinist Eşref ile toplamda 11 kişiyle yapılan bu hava yoluyla yolcu
taşımacılığının tarihi7 Haziran 1923'e atfen bu tarihin 100. Yılına bir havaalanı projesini talebe zorlayacak belegatlı fikirler, zihnin ceket
cebindeydi...
Edirne Tanıtım ve Turizm Derneği Dergisindeki bu yazı buyurulmamış bir müze projesinin ilanıdır. Fakat onun yanı sıra, arzu
ettiğimiz Edirne turizmi için mecbur olduğumuz ayrıca Bulgaristan ve Yunanistan'dan da yolcuya hizmet etmesi muhtemel olacak, yöreye
muhteşem bir istihdam, kentin marka değerine sözcüklere sığmaz büyüklükte puanlar katacak uluslararası havalimanı talebi için şiirsel bir
malzemedir.
Tüm fikirlerimize dayanak olan, şu balon hangarı meselesine geri dönelim;Edirne'de neden bir balon olması gerektiği
düşünülmüştü? Edirne kenti için “coğrafya kaderdir” kalıbı yerine “kader coğrafyadır” daha uygun olmalıdır. Edirne, Antik tarihinden
günümüze dek hem Çanakkale hem de İstanbul Boğazlarını Batıdan gelebilecek tehditlere karşı koruyan en uygun ileri karakol-kent
olmuştur. Kent, Batı ve Kuzeybatıdaki ırmak vadilerinin yararak getirdiği engebeli arazinin tam bitiminde, suların buluşma noktasındadır. Bu
noktayı aşan bir kara kuvveti, İstanbul'a kadar engebesiz bir arazide avantajlı bir şekilde ilerleyebilir. Kurter'in (2009: 41) ifadesiyle
Edirne'deki bir sabit balondan o gün için beklenen: “Buraya yapılacak bir taarruzda, konuşlandırılacak bir sabit balondan, keşif-gözetleme
ve topçu ateş tanziminde yararlanılabileceği değerlendirilmekteydi. ”
Kendisi ile ilgili bir röportaj için: https://www.milliyet.com.tr/pazar/amerikali-stuart-tan-turk-havacilik-tarihi-1 305286
ETTDERGI
Peki, bugün artık ortalarda görülmeyen balon ve onun evi olan hangarın, tarihi
nedir dersek... Bu konudaki basılı en iyi arşiv derlemesi, Merhum Hava Pilot
Albay Fethi Kural'm 1969 yılında Hava Kuvvetleri Komutanlığı Harp Tarihi
Şube Müdürlüğüne atanmasıyla başlayannihayetinde araştırmalarını
“Kuruluş Yıllarında Türk Askerî Havacılığı Belgeleri (1909-1913)” başlığında
topladığı eseridir. Kitabı incelediğimizde, Edirne Balonunun hikâyesi önce, 10
Nisan 1910'da Almanya ve Fransa'daki balon fabrikalarında balon
araştırmaları yapılması hususundaki emir yazışmasıyla başlıyor (Kural,
1975: 109) ve bu araştırma için görevlendirilenlerin arasında o sıralar
Berlin'de olan ve sonrasında Edirne Fatihi olarak da anılacak Binbaşı
Enver'de2 bulunuyor (Kurter, 2009: 43). Bu konudaki son belge, 5 Kasım 1913
tarihine aittir. “Mevcut balon olmadığından şimdilik Edirne Kalesi için balon
teşkilatına lüzum olmayacağının beyanı ile Kıtaatı Fenniye ve Mevakii
Müstahkeme Müfet-tişliğine tisyarı” şeklinde son bulmaktadır (Kural, 1975:
1 20). Bütün yazışmaları dikkatle incelediğimizde, acı bir şekilde görmekteyiz
ki kimya ve makine bilgisi eksiklikleri operasyonun sürekli önüne geçmektedir.
Kendi kimyasal maddelerini üretemeyen bir ülke olarak o günün Türkiye'si,
OsmanlI'da; balon gazları ve yedek parçaları için yapılan ekonomik şartların
Dedem Yılmaz Saççıoğlu'nun objektifinden:
zorluğundan
olduğunu düşündüğümüz uzadıkça uzayan yazışmalar
Kutalmış ve Fatih Bayraktar Yeşilköy
görülmektedir. Yazışmalar, hidrojen gazı, sodyum hidroksit, silisyum gibi
İstanbul Hava Kuvvetleri Müzesi, 4 Temmuz 1992
kimyaların ve bu kimyaları işleme hazır hale getirecek makinaların alım
pazarlıklarını, lojistik karmaşalarını ve benzeri zorluklarla aslında kervanı
yolda düzen cehaletle nasıl boğuştuğunu gözler önüne sermektedir. Miladi takvimlerin, 8 Şubat 1 912'yi işaret ettiği güne ait, Dördüncü
Kolordu Kumandanı General Abuk? Ahmet imzalı, “Edirne Balonu Hakkında” başlıklı yazışmada henüz Edirne'ye ulaşmamış balonu
korumak maksatlı yapılacak binanın “Edirne Merkez Hastahanesi karşısında kâimprojöktör ambar ile Palahor deresi? arasındaki arazi”nin
seçildiği ve yapının betonarme3olarak inşa edileceği bildirilmektedir (Kural, 1975: 111-112). Osmanlı Hükümeti, literatüre “Edirne Balonu”
olarak geçen bu hafif hava taşıtını, “Parseval Luftfahrt Flugzeug Gesellschaft” firmasına imal ettirdi (Karacagil, 2012: 81). Ne acıdır ki,
hazînede yeterince para olmadığı için sürekli bakıma ihtiyaç duyan bu hava aracı teminat olarak Almanya'da bir depoda bir yıl süreyle bakımsız bir şekilde- bekletildi. Eli kulağındaki Balkan Savaşı öncesi, ilgili ülkelerin tuttuğu lojistik hatlar dolayısıyla balonun gerektiği
zamanda Edirne'ye ulaşamadığı yine okunmaktadır. Sonunda bir şekilde Edirne'ye getirilen,Almanların uçurtma anlamına da gelen
Drachen ismini verdikleri kablo ile yere bağlı sabit balon tiplerinden olan (Kansu, Şensöz ve Öztuna, 1 971: 75) taşıtın deneme havalanışı 20
Haziran 1 91 2'dedir (Kurter, 2009: 101). 8 Ekim'de Karadağ'ın, 13 Ekim'de Bulgaristan, Sırbistan ve Yunanistan'ın da Osmanlı Devleti'ne
savaş açmasıyla başlayan Balkan Savaşı sürecindeki ilk operasyon havalanışı 6 Kasım 1912'de planlanmış fakat hidrojen gazı eksikliği
nedeniyle operasyon öngörüldüğü şekilde tertip edilememiştir (Karacagil, 2009: 81; Kurter, 2009: 130). Fakat yine de savaş sırasında
havada görüldüğünüLondra Daily Mirror muhabiri Bernart Grant'm gözlemine dayalı yazısına Karacagil'in (2009: 81 ) eserinde alıntı olarak
verilen dipnottan okumaktayız. 28 Ekim 1912 tarihinde Bulgarların Kemal Köy civarından uçurduğu kendi balonlarının gözleme dayanan
istihbaratları dolayısıyla Bulgar direncini kırmak için planlanan Türk taarruzu, Edirne Kalesinin Bulgar topçu ateşleriyle bunaltmasıyla
gerçekleştirilemedi (Karacagil, 2009: 81-82). Türklerin hücum manevrası yapamamış olmasında bu balonun gözlemleri Havacılık ve
İstihbarat Tarihi için önemlidir. Bu Edirne'nin Ekim-Kasım ayazına şule şule düşen güneşin ipeksi gövdelerini parlattığı, insanı dehşete
düşüren asrî canavarlar, hava ejderhaları4 öyle ki uzmanlık konum olan Osmanlı Yenileşme Dönemi sanat pratiklerinden duvar resimlerine
de yansımıştır.5
2
Daha sonra Harbiye Nazırı Enver Paşa olarak bilinecektir.
Yapı erken bir betonarme örneği olması hasebiyle Türk İnşaat Mühendisliği ve Mimarlığı tarihi içinde önemlidir. Amatör kanaatim o dur ki yapının -eğer yapılmadıysa-karot testi ve donatı tespiti gibi analizlero
dönemin betonarme pratiklerine bir örnekten daha veri olarak kazandırılacaktır.
4
Drachen sözcüğü Almanca'da uçurtma anlamına geldiği gibi dragon anlamına da gelmektedir.
5
1 91 5/6 yılında yapıldığını düşündüğümüz Ürgüp Sucuoğlu Konağı Başodasında yer alan 1,75 metre x 3,75 metre boyutlarındaki hava araçlarının da yansıdığı İstanbul ve Edirne duvar resimlerinden (Özbek, 2014:
219), Edirne tasvirli örneğinde Edirne Yangın Kulesinin üzerinde bir balon manzaraya katılmıştır (Özbek, 2005: 57; Özbek, 2006; Özbek, 2014: 223-224). Ne yazık ki, sonrasında yapılan çalışmalarda b u duvar
resminin vandalizmden korunamadığı görülmektedir (Esmer, 2019: 69).
ETTDERGI
Bu müzeyle sadece Türk yurttaşlara değil, yabancı
konuklarımıza da Türk Havacılık Tarihi üzerinden OsmanlI
Kadın Cemiyeti Başkanı Belkıs Şevket'in uçaktan attığı
bildiriler anekdotuyla ve Sabiha Gökçen üzerinden Türk
feminizm tarihini; Sahra altı Afrikası kökenli Dz. Pit. Yzb. Ahmet
Çelikten üzerinden Afro türkler tarihini ve daha birçoğunu bu
sınır hattı kentinin anlatabilmesi dileğiyle...
Bir davetimizle bizim paylaştığımız heyecana ortak
olan artık arkadaşım diyebileceğim Stuart Ağabey'e ne oldu
derseniz; birkaç ay önce maddi imkânsızlar nedeniyle paha
biçilemez tüm havacılık koleksiyonunu müzayedeyle satışa
çıkardı. Ne yazık ki biz de bu projeyi herhangi bir makama
sunamadık. Artık zaten müzede görevli de değilim. Böyle bir
müze projesi gündeme gelirse bu projenin yürütücüsünün “TC
StuartKIine” olması gerektiğine inanarak. . .
r/
!
Havaş'm bize armağan ettiği kitabın müellifi
Amerikalı ‘‘TC Stuart Kline”ın
9 Kasım 2017 tarihli imzası
Yazının en başında daha çok erkek çocuklarını ilgilendiren
bir tutkudur havacılık, derken aslında dürüst değildim.
Amatör paraşütçü brövemi almak için Eskişehir THK
kampına gitmeden önce eski bir kız arkadaşımdan bilgi
alarak uçaktan atlama çılgınlığı için cesaret topluyordum,
havacılıkta kıdem önemlidir! Eskişehir'deki kurslarda
gözlemlerim TrakyalI katılımcı sayısının genel toplama oranı
Trakya nüfus ortalamasının Türkiye genel nüfus ortala
masına oranıyla açıklanamayacak kadar fazla olmasıydı 6
Edirne'nin Balon Hangarı binasının ev sahibi olacağı bir
müzeye ihtiyacı vardır. Tayyare Cemiyeti'nin “Ordunun Hava
Gücünü Kuvvetlendirme” kampanyası için 2'şer uçak alacak
yardımı yapan (Kline, 2002: 216) 1935 Edirne'sinin
torunlarının hakkıdır da... Bu proje belki de bir gün organize
edilecek “Edirne için Havaalanı mimari proje yarışmasına”
dahil edilerek, Havaalanı ve Havacılık Müzesi toplamında
ortak bütçeyle değerlendirilerek 1944 yılında planlanan
havaalanları proje bütçesinde öksüz kalan Edirne'mizin
hakkının geç de olsa teslimi olacaktır (Kline, 2002: 283).
6
Sosyolojiyi ilgilendirecek b u çalışmanın yapılmasını teşvik edebiliriz.
ETTDERGİ
Stuart KHne'ın arşivinden daha önce hiç yayınlanmamış bir fotoğraf.
Fotoğrafın Altındaki OsmanlıcaYazı:
“Ecnebiler tarafından gayr-ı kabil-i tamirzannıyla terk edilip kıymettar tayyarecilerimiz tarafından tamirve
Edirne afakında ilk defa cevela neden bir tayyaremiz”
ETTDERGI
_
;
.
■
Ürgüp Sucuoğlu Konağı Baş odasında yer alan 1,75m x 3,75m
boyutlarındaki Edirne manzarası duvar resmi
Kaynak: Yıldıray Özbek'in “Mustafapaşa (Sinasos)
EvlerindeDuvar Resimleri”
Fotoğraf çekim tarihi: 2003-2004 olarak tahmin ediliyor.
·· -
■
« ■
|
", r
r.-
'
'J K
İ?
-
; -
> t·
. a
Ürgüp Sucuoğlu Konağı Baş odasında
Yer alan ayn ıduvar resminin Mehmet Ali Esmer'i
‘‘Yıl, 1913; İstanbul-Edirne-Nevşehir Arası
“Uçak-Balon-Zeplin” Hattı - 2. Bölüm” adlı makalesinde yer alan
2018 çekim tarihli fotoğrafı (vandalizmeuğradıktan sonraki hali)
«U
Cengiz Bulut arşivinde yer alan internette paylaşılmış fotoğraf
Fotoğrafın altındaki OsmanlIca yazı:
“Balonun sundurmasından ihracıyla ıs'adı ameliyatı Edirne'de askeri keşşaf balonunun ilk tecrübe-i su'udiyesi”
KAYNAKÇA - --------------------------------------------------------------------------------
Esmer, M. A. (2019). Yıl, 1913; İstanbul-Edirne-Nevşehir Arası "Uçak-Balon-Zeplin" Hattı - 2. Bölüm, İş'te Nevşehir - Nevşehir Ticaret ve Sanayi Odası Dergisi, 27, 60-75.
Kansu, Y., Şensöz, S. ve Öztuna, Y. (1971). Havacılık Tarihinde Türkler- 1. Ankara, Etimesgut: Hava Kuvvetleri Basım ve Neşriyat Müdürlüğü.
Karacagil, O. K. (2012, Ekim). Balkan Savaşlarında Osmanlı Devleti'nde Havacılık Faaliyetleri. Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, 200, ss. 73-90.
Kline, S. (2002). Türk Havacılık Kronolojisi - A Chronicle of TurkishAviation. İstanbul: Havaş Havaalanları Yer Hizmetleri A.Ş. adına Dönence Basım ve Yayın Hizmetleri.
Kural, F. (1975). Kuruluş yıllarında Türk askerî havacılığı belgelerimi 909-1 91 3). Ankara: Genelkurmay Başkanlığı Hava Kuvvetleri Komutanlığı adına Hava Basım ve Neşriyat Müdürlüğü.
Kurter, A. (2009). Türk Hava Kuvvetleri Tarihi Cilt I. Ankara: Türk Hava Kuvvetleri Komutanlığı adına Hava Basım ve Neşriyat Müdürlüğü.
Özbek, Y. (2005). Mustafapaşa (Sinasos) Evlerinde Duvar Resimleri. Kayseri: Mustafapa Yerel Gündem 21 Kent Konseyi adına M Grup Matbaacılık.
Özbek, Y. (2006). Duvar Resimli Bir Ürgüp Evi: Sucuoğlu Konağı. Journal of TurkishStudies-Türklük Bilgisi Araştırmaları (FestschriftinHonorof Orhan Okay), 30, 329-336.
Özbek, Y. (2014). Kapadokya'da Osmanlı dönemi duvar resimlerinde kent tasvirleri. Mediterraneanjournal of Humanités, 4(1), 216-230.
ETTDERGI
EDİRNE - SOFULU:
ZİSİS FYLLARIDIS
Yazar, Öğretmen
zfyllaridis@gmail.com
Sofulu şehri Meriç nehrinin batı kıyısındayer almak
tadır. Tarihte ilk defa, Osmanlı gezgini Evliya Çelebi 1667
yılında Sofulu için vergiden muaf bir yerleşke diye söz eder.
Trakya ovasındaki bu iki yerleşimi, Meriç nehrinin yanısıra,
ipekten dokunmuş bir ilişki de birbirine bağlamaktadır. Bu
ilişki, esasen 19. yüzyılın ortalarında, yerel gelenekleri ve
ipek böcekçiliğinin ihtiyaçlarını birleştirerek kuruldu.
Tarihsel kanıtlara göre, ipek bu diyarlara ilk defa
M.S. 550 yılında getirildi. Dönemin Bizans imparatoru
Jüstinyen'in Çin'e gönderdiği iki rahip, dönüşte kaçak olarak
ipek böceği yumurtaları getirdi. İpek sanatı hem Bizans hem
Osmanlı döneminde günlük yaşamın önemli bir parçasını
teşkil etti. İpek böceğinin yetiştirilmesi için yumuşak iklim ve
hem şehre yakın hem de biraz uzak olan verimli topraklara
ihtiyaç duyuldu. Bu topraklar dut ağaçlarının yetiştirilmesi ve
ipekböceklerinin doyurulması için elzemdi. Dolayısıyla,
Meriç nehri civarı bu koşulları tam olarak karşılayan bir alana
sahipti.
Edirne vilayetinde ipekböcekçiliğihalkın yüzyıllardır
ana uğraşı ve geleneği haline geldi. Elimizdeki verilere göre,
İngiliz ipek üreticilerinin işlenmemiş ipek hammadde
arayışına geçtiğinde,1823-1824 yıllarında ipek böcekçiliği
sektörü büyümeye başlar. İpeğin fiyatı dönemin piyasasında
yükseliş kaydeder. 19. yüzyıl sonlarında Sofulu, Edirne
vilayetinin önemli ipek böcekçiliği merkezlerinden biri olur.
1903 yılında Yahudi kökenli Edirneli Azaria Kardeşler
Sofulu'ya taşınır ve orada şehir tarihinde ilk endüstriyel ipek
fabrikasını kurarlar. 1920 yılında Yahudi kökenli Edirneli
Civre Kardeşler Sofulu ipeğine güvenerek yatırım yaparlar
ve dönemin çok büyük sanayi kompleksi olan, 1908 yılında
İtalyan Ceriano Kardeşler tarafından inşa edilen ipek
fabrikasını satın alırlar.
Edirne'de bulunan Fransız Konsolosluğu'nun
verilerine göre, 1911 yılında vilayetin toplam yaş koza
sayısının yüzde ellisi Sofulu'da üretilmekteydi. Günümüzde,
ipek üreticiliğinin altın çağından iki yüzyıl sonra, ipek tüm
bölgede izlerini silinmez şekilde bırakmıştır. Sofulu, Edirne
İPEKTEN BİR HİHÂYE. . .
ΑΔΡΙΑΝΟΥΠΟΛΗ - ΣΟΥΦΛΙ:
ΜΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΑΠΟ ΜΕΤΑΞΙ...
Το Σουφλί είναι μια μικρή πόλη χτισμένη παραπλεύρως του
ποταμού Έβρου, δυτικά από αυτόν. Το Σουφλί αναφέρεται για
πρώτη φορά από τον Οθωμανό περιηγητή Εβλιγιά Τσελεμπή
στα 1667 ως κεφαλοχώρι απαλλαγμένο από φόρους. Τις δύο
αυτές πόλεις της θρακικής πεδιάδας εκτός από τον ποταμό
Έβρο, τις συνδέει και μια σχέση υφασμένη από μετάξι. Μια
σχέση που αναπτύχθηκε κυρίως στα μέσα του 19ου αιώνα, σε
έναν συνδυασμό τοπικής παράδοσης και αναγκών της
σηροτροφίας.
Σύμφωνα με τις ιστορικές μαρτυρίες το μετάξι ήρθε
γ ι α π ρ ώ τ η φ ο ρ ά σ τ η ν π ε ρ ι ο χ ή τ ο 5 5 0 μ . Χ . Τότε ο
αυτοκράτορας Ιουστινιανός έστειλε στην Κίνα δύο μοναχούς οι
οποίοι έφεραν αυγά μεταξοσκώληκα μέσα στα μπαστούνια
τους. Το μετάξι και η τέχνη του υπήρξε σημαντικό μέρος της
καθημερινής ζωής, τόσο στην Βυζαντινή όσο και στην
Οθωμανική αυτοκρατορία. Βέβαια για να ευδοκιμήσει ο
μεταξοσκώληκας, χρειαζόταν εύφορη γη με καλό κλίμα, μακριά
από την πόλη και ταυτόχρονα κοντά σε αυτήν, για να
μεγαλώσουν οι μουριές όπως πρέπει και να τον ταΐσουνε. Έτσι
η περιοχή γύρω από τον ποταμό Έβρο ήταν η κατάλληλη γι'
αυτές τις ανάγκες.
Παραδοσιακά η καλλιέργεια του μεταξοσκώληκα
αποτελούσε για αρκετούς αιώνες παραδοσιακή ενασχόληση
των κατοίκων του Βιλαετιού της Ανδριανούπολης. Κατά τα
επικρατέστερα στοιχεία η απαρχή της μεγάλης ανάπτυξης της
σηροτροφίας στην περιοχή τοποθετείται την περίοδο 1 823-24
περίπου, όταν Αγγλικοί οίκοι παραγωγής μεταξιού έδειξαν το
αρχικό ενδιαφέρον για την αγορά ακατέργαστης πρώτης ύλης
μεταξιού, δίνοντας έτσι το έναυσμα για την άνοδο της τιμής του
μεταξιού στον εμπορικό κόσμο της εποχής. Στα τέλη του 19ου
αιώνα, το Σουφλί αναφέρεται πλέον ως σημαντικό κέντρο της
σηροτροφίας στο Βιλαέτι της Αδριανούπολης. Το 1903 οι
Εβραϊκής καταγωγής Αδριανουπολίτες αδελφοί Αζαρία,
μετακομίζουν στο Σουφλί όπου και ιδρύουν το πρώτο
βιομηχανικό μεταξουργείο στην ιστορία της πόλης. Το 1920 οι
επίσης καταγόμενοι από την Αδριανούπολη Εβραϊκής
καταγωγής αδελφοί Τζίβρε, επενδύουν στο μετάξι του
Σουφλίου και αγοράζουν το μεγάλο για την εποχή βιομηχανικό
ETTDERGİ -------------------------------ve ipekçilikle ve bu yerlerle ilişkisi olan diğer şehirlerde halk
mimarisi de sektöre uyum sağlayarak gelişti. İpek yetiş
tiriciliğinin gerektirdiği koşulların sağlanması için, birçok evde
düzenlemeler yapıldı, hatta bazı evler ipekçiliğe uygun tarzda
inşa edildi.Halk sanatları da ipek sanayinin izlerini taşımaktalar. 19. yüzyıl ortalarından beri varlıklı hanımlar ipek
kaftanlar giyerdi.Hatta kumaşın kalitesi aile servetine göre
değişirdi. Sofulu'da üretilen en kaliteli ve pahalı ipek kumaşlar
Edirne pazarlarında satılırdı.
Sofulu halen Yunanistan ve yurtdışında “ipek kenti”
olarak anılırken, elbette yüzyılların geleneğine dayanmaktadır.
Ayrıca, o dönemde şehrin varlıklı aileleri çocuklarını Edirne
okullarında okuturlardı. Bu yetişen çocukların çoğu daha sonra
Sofulu tarihine önemli katkıda bulundu. Bugün Sofulu'da
ziyaretçiler eski dönemin birçok mimari anıtını görebilir.
Bunlardan en önemlisi, eskiden Edirneli doktor ve tarihçi
Konstantinos Kurtidis'in evi olan, ünlü İpek Müzesi binasıdır.
Tabii ki, ziyaretin olmazsa olmazı, ünlü Sofulu İpeği alışverişi.
Ayrıca, her yıl Temmuz ayında Sofulu'da İpek Festivalide
düzenlenmektedir.
F i l a t u r e & Tissage
συγκρότημα μεταξουργίας που είχε κτιστεί το 1908 από τους
Ιταλούς αδελφούς Ceriano.
Σύμφωνα με τα στοιχεία του Γ αλλικού προξενείου της
Αδριανούπολης, το 1911 το Σουφλί παράγει το 50% των
χλωρών κουκουλιών στο Βιλαέτι Αδριανούπολης. Σήμερα, δύο
αιώνες μετά το ξεκίνημα της «χρυσής εποχής» του μεταξιού, το
μετάξι έχει αφήσει το αποτύπωμα του ανεξίτηλο στην περιοχή.
Στο Σουφλί, την Αδριανούπολη, αλλά και τις υπόλοιπες πόλεις
που με τον ένα ή τον άλλο τρόπο σχετιζόταν με το μετάξι, η
μεταξουργία επηρέασε την αρχιτεκτονική. Αρκετά σπίτια
έπρεπε να προσαρμοστούν στις ανάγκες της εκτροφής του
μεταξοσκώληκα, και ακόμη να χτιστούν με βάση αυτές, κι έτσι
σήμερα ο επισκέπτης απολαμβάνει αυτά τα αρχιτεκτονικά
έργα τέχνης. Επίσης, η μεταξουργία ταυτίζεται με την λαϊκή
τέχνη της εποχής. Ήδη από τα μέσα του 19ου αιώνα, οι
πλούσιες γυναίκες φορούσαν μεταξωτά «καφτάνια», και
ανάλογα με την οικονομική τους κατάσταση, άλλαζε και η
ποιότητα του μεταξιού. Λέγεται ότι τα καλύτερα και το πιο
ακριβά μετάξια που βγάζαν στο Σουφλί φτιάχνονταν για τα
παζάρια της Αδριανούπολης. Σήμερα, στην Ελλάδα και σε
άλλες χώρες το Σουφλί είναι γνωστό ως «η πόλη του
μεταξιού», κι αυτό οφείλεται σε αυτήν την μακραίωνη
παράδοση. Επίσης, οι πλούσιες οικογένειες του Σουφλίου
έστελναν τα παιδιά τους να φοιτήσουν στα εκπαιδευτήρια της
Αδριανούπολης, ενώ αρκετοί από αυτούς ταυτίστηκαν
αργότερα με την ιστορία του Σουφλίου. Σήμερα ο επισκέπτης
στο Σουφλί μπορεί να δει αρκετά κτήρια της εποχής εκείνης, με
προεξέχον το περίφημο «Μουσείο Μετάξης» που υπήρξε
κατοικία του καταγόμενου από την Αδριανούπολη, ιατρού και
ιστορικού Κωνσταντίνου Κουρτίδη. Επίσης, μπορεί να
προμηθευτεί τα περίφημα μεταξωτά Σουφλίου. Τέλος, κάθε
χρόνο τον Ιούνιο διοργανώνονται στο Σουφλί οι «Γιορτές
Μεταξιού».
B. & ELIEZER DJIVRÉ & Fils
SOUFLI
Civre ipek fabrikasının yeniden ıslahı
(Zisis Fyllaridis Özel Arşivi)
Διαφημιστικό έντυπο του μεταξουργείου Τζίβρε
(Αρχείο Ζήση Φυλλαρίδη)
Sofulu'nun yukarı taraftan panaromik bir manzarası
(Zisis Fyllaridis Özel Arşivi)
Πανοραμική άποψη του Σουφλίου
(Αρχείο Ζήση Φυλλαρίδη)
ETTDERGİ
ill
Geleneksel ipek yapımı Sofulu kıyafeti
(Sofulu İpek Müzesi)
Παραδοσιακή φορεσιά του Σουφλίου φτιαγμένη από μετάξι
(Μουσείο Μετάξης Σουφλίου)
Konstantinos Kurtidis'in evi, Sofulu İpek Müzesi
(Zisis Fyllaridis Özel Arşivi)
Αρχοντικό Κωνσταντίνου Κουρτίδη, Μουσείο Μετάξης Σουφλίου
(Αρχείο Ζήση Φυλλαρίδη)
un
/
Ί
-X Λ Κ
— 3 A
Ο
t ' !
-y
_____
ι
ί
-®
?
ο
«4
» FI
i; . ~ ,
/ ___t
Sofulu köylüleri Edirne Vilayeti kartpostalında (https://twitter.com/birvakitler1)
Σουφλιώτες σε καρτ-ποστάλ εποχής του Βιλαετιού Αδριανούπολης
KAYNAKÇA -----------------------------------------Ortak eser, Sofulu'da ipekçilik [yunanca], ETBA Kültür Teknoloji Vakfı, Atina 1993.
Zisis Fyllaridis, Sofulu anıları [yunanca], Evros Valiliği, Alexandroupoli 2010
Συλλογικό έργο, Η σηροτροφία στο Σουφλί, Πολιτιστικό Τεχνολογικό Ίδρυμα ΕΤΒΑ, Αθήνα 1993
Ζήσης Φυλλαρίδης, Μνήμες Σουφλίου, Νομαρχία Έβρου, Αλεξανδρούπολη 2010
Πηγές
ETTDERGI
Duygu YÜREK
duygu_yurek@hotmail.fr
EDİRNE
"muHTEŞEm
HiAmızr
ANDRİNOPLE
LE ROUGE ITIAGNIFIQUE
Yüzyıllar boyunca, zenginlik kaynağı olan ticari mallar,
casusluğun, savaşların ve her türlü kaçakçılığın başlıca
nedenleriydi. Uygarlığın şafağından beri, hammaddeler,
ekonomilerin ve teknolojilerin gelişmesi için bir güç olmuştur.
Güzergahları, zor yolculuklara ve tehlikeli seferlere yol
açmıştır.
Pendant des siècles, les sources de richesse ont été
la principale cause d'espionnage, de guerres et de toutes
sortes de contrebande. Depuis l'aube de la civilisation, les
matières premières ont été une force pour le développement
des économies et des technologies. Leurs itinéraires ont
conduit à des voyages difficiles et dangereux.
Bu bileşenlerden biri de Edirne Kırmızısıdır. Bu
renk, aslında, 18. yüzyıldan itibaren tekstil endüstrisinin
gelişiminde büyük payı olan bir casusluk konusuydu.
Mulhouse şehrindeki Kumaş Üzerine Baskılar Müzesi'nin
yöneticisi Jacqueline Jacqué'nin editörlüğünü yaptığı
“Edirne: Muhteşem Kırmızı”
başlıklı kitap, gönüllü kuruluş
ların yöneticilerinin yardımıyla
üretildi. Bu kitap, 1993 - 1994’te
Mulhouse'da sergilenen “Edirne:
Muhteşem Kırmızı” sergisinden
esinlenmiştir. Aynı zamanda bir
rengin hikayesi olan endüstriyel
bir destanı anlatmaktadır. 19.
yüzyılın başlarında Mulhouselu
kimyacılar tarafından formülü
bulunan ve bir şehir sanayicisinin
yoğun renklerle üst üste bindir
meyi başardığı, parlak kırmızı,
doğunun simgesi olan Türk
Kırmızısının destanıdır.
L'un de ces composants est le rouge d'Andrinople.
Cette couleur était, en fait, un sujet d'espionnage, qui a joué un
grand rôle dans le développement de l'industrie textile à partir
du 18ème siècle. Le livre intitulé «Andrinople, le Rouge
Magnifique», édité par Jacqueline Jacqué, directrice du
Musée de l'impression sur Étoffes de Mulhouse, a été réalisé
avec l'aide d'organisations bénévoles. Ce livre s'inspire de
l'exposition «Andrinople, le Rouge Magnifique» exposée à
Mulhouse en 1993-1994. Ce livre raconte aussi une épopée
industrielle qui est l'histoire d'une couleur. C'est l'histoire du
rouge turc dont la formule a été trouvée par des chimistes
mulhousiens et qu'un industriel de la ville a réussi à super
poser avec des couleurs intenses au début du 1 9ème siècle.
Livre Andrinople, le Rouge Magnifique
Kitap, üç bölümden oluşmaktadır;
• Birinci bölüm kırmızının tarihini ele almaktadır;
• İkincisi ise daha çok teknik taraflarını ve kırmızının
kullanımını göstermektedir;
•Son bölümde taslakların analizleri ve kreasyon örnekleri ile
ek olarak sunulmaktadır.
Le livre se compose de trois parties;
• la première partie traite de l'histoire du rouge;
• le second montre le côté technique et l'utilisation de la
couleur;
• la dernière partie sert d'annexes avec des analyses de
brouillons et des exemples de créations.
J. Jacqué décida de faire cette étude pour retracer l'histoire
du rouge turc. La référence à la Turquie et à Edirne est
expliqué de la façon suivante : «les teinturiers du Levant s'était
fait une spécialité de ce rouge brillant, cette région étant riche
en coton et en plantes tinctoriales principalement la garance.
On y travaillait à façon pour de nombreux clients, européens
ou orientaux friands de cette teinture. La Turquie est l'ultime
étape d'où le secret de fabrication parvint en France.»
ETTDERGI
J. Jacqué, Türk kırmızısının tarihinin izini sürmek için
bu çalışmayı yapmaya karar verir. Kitapta, Türkiye'ye ve
Edirne'ye yapılan atıf şu şekilde açıklanmaktadır: “Doğu
Akdeniz boyaları bu parlak kırmızının bir özelliğini oluştur
muştur. Bu bölge pamuk bakımından ve esas olarak kök
boyası olan tentür bitkileri bakımından zengindir”. Jacque'nin
ifadesiyle; “Orada bu boyayı seven AvrupalI veya Doğulu bir
çok müşteri için çalıştık. Türkiye, ticaret sırrının Fransa'ya ul
aştığı son aşamadır. ”
Bu renk, Fransa'ya geldiğinde tüm tekstil bölgeleri
bu eşsiz rengi aramaya başlar. Ancak, bu boyayı pamuk
kanvas üzerine ilk üreten kişi, 1810 yılında Mulhouse'da
Daniel Koechlin olur. Daha sonra 1811'de, ilk defa kırmızı
renk üzerine beyaz ve mavi baskılar yapar. Böylece Türk
Kırmızısının üzerine değişik renkte baskılar yeni bir teknik
haline gelir. Yani, Türk Kırmızısı asıl Mulhouse şehrinde ün
kazanır. Mulhouse kimyagerleri, şehre yeni deneyimler
getirmek için tüm dünyayı dolaşırlar. Koechlin & Frères
fabrikası, Türk Kırmızısının güzelliğinden ötürü 1819 sergi
sinin altın madalyasını alır. Türk Kırmızısının başarısı
1 822'de kurulan kimya okulu sayesinde devam eder.
ii
Jy
o
DON
uiMun ı
mı J
R
t;1
À son arrivée en France, toutes les régions textiles se
mirent à rechercher ce coloris inimitable. Cependant, ce fut
Daniel Koechlin, en 1810 à Mulhouse qui réalisa le premier
cette teinture sur toile de coton. Puis en 1811, il y imprima les
premiers enlevages en blanc et bleu. Une nouvelle technique
était née : le blanc, bleu, jaune et noir imprimés sur le rouge
turc. Donc c'est à Mulhouse que le rouge turc connaît son
essor. Les chimistes mulhousiens voyagent dans le monde
entier pour apporter à Mulhouse de nouvelles expériences. La
manufacture Koechlin & Frères reçoit la médaille d'or de
l'exposition de 1819 pour la beauté des rouges turcs. Le
succès du rouge turc continue grâce à l'école de chimie créée
en 1822. Mais D. Koechlin ne dépose pas de brevet pour sa
technique. Il pense que «le progrès est plus assuré lorsqu'on y
fait concourir plusieurs mains, que si on concentre le travail
dans une seule». C'est en Angleterre que sa découverte des
enlevages a été brevetée par la firme Thompson.
Depuis 1839, la maison de Steiner de Ribeauvillé
était aussi un des acteurs essentiels de la réputation du rouge
turc. En effet, Charles Emile Steiner s'intéressa au rouge turc
et fit des expériences comparatives sur des cotons teints en
rouge ordinaires et en rouge turc. L'enjeu de Charles, était de
réduire la durée de fabrication et de rendre le processus
beaucoup plus économique en termes de temps et d'argent.
Pour cela, il rejoint son oncle Frédéric Steiner en Angleterre.
Leur travail finit par porter ses fruits et aboutit à la mise en
place d'un nouveau processus. Charles retourne donc à
Ribeauvillé et utilise ce procédé dans sa manufacture où il
fabrique des produits d'une valeur de 500 000 francs comme
des mouchoirs rouge d'andrinople, des étoffes pour meuble
dans la même teinte. Mais il cherchait aussi à être reconnu à
l'échelle nationale et participe donc à Exposition des produits
de l'industrie Française à Paris en 1844 où il obtient une
médaille de bronze pour la beauté du rouge.
Petit à petit, la manufacture augmente sa production et connaît
un grand succès.
En 1900, Charles Ste/nerobtientunemédailledOrgrâceàune
oeuvre : le panneau japonais d'une hauteur de 3 mètres et
d'une largeur de 2,40 mètres. Ce dernier était l'aboutissement
d'une technique dont les Steiner avaient la maîtrise depuis 61
ans.
Des mouchoirs, des châles, des jupes, des courte
pointes, etc, font le tour de l'Europe et sont même exportés à
leur pays d'origine qui est la Turquie.
Livres d'échantillons
Manufacture Nicolas Koechlin & Frères
Örnek kitaplar
Nicolas Koechlin & Frères Fabrikası
ETTDERGI
1
'
t
1839'dan beri, Ribeauvillé şehrinde, Charles Emile
Steiner de Türk Kırmızısının itibarında önemli bir oyuncu
olmuştur. Steiner Türk Kırmızısına çok ilgi duymuştur.
Herhangi bir kırmızı ve Türk Kırmızısı ile boyanmış pamuklar
üzerinde karşılaştırmalı deneyler yapmıştır. Steiner'in amacı
üretim süresini azaltmak ve süreci zaman ve para açısından
çok daha ekonomik hale getirmekti. Bunun için İngiltere'deki
amcası Frédéric'e katılır. Çalışmaları, sonunda karşılığını
alır ve yeni bir üretim süreci oluşturulmasıyla sonuçlanır.
Steiner, bu nedenle Ribeauvillé'ye geri döner. Bu süreçte, bu
işlemi fabrikasında Türk Kırmızısından mendiller ve mobilya
kumaşları gibi 500.000 Fransız frangı değerinde ürünler
ürettiği söylenilir. Ama aynı zamanda ulusal olarak ün
kazanmaya çalışır ve bu sebeple 1844'te Paris'teki Fransız
Endüstrisinin Ürünleri Sergisi'ne katılır ve burada kırmızının
güzelliği nedeniyle bronz madalya kazanır. Üretim yavaş
yavaş artarve çok başarılı olur. 1900 yılında Charles Steiner
3 metre yüksekliğinde ve 2,40 metre genişliğindeki “Japon
Paneli” için altın madalya kazanır. Üretimin gururu olan bu
“Japon Paneli”, Steiner kuruluşlarının 61 yıldır ustalaştığı bir
tekniğin doruk noktası olur.
a
rT
Ancak, Koechlin, bulduğu teknik için patent başvurusu
yapmaz. Bunu da şu şekilde açıklar; “Bir şeyin gelişimi için,
işe tek elden konsantre olmak yerine, birkaç eli bir araya ge
tirmek daha kesindir” Fakat Koechlin'in bu keşfi İngiltere'de
Thompson firması tarafından patentlenir.
t
M
w
Türk Kırmızısı, mendiller, şallar, etekler, yorganlar,
vb, şekillerde Avrupa'yı dolaşır ve menşei olan Türkiye'ye
bile ihraç edilir.
Japon Paneli
Le Panneau Japonais
ETTDERGI
EDİRNE KIRMIZISININ ANLAMI
LA SIGNIFICATION DU ROUGE TURC
Asıl mesleğim Sanat Yönetimi olduğu için bu konuyu ele
almak istedim. Renkler, biçimler ve şekiller ile çalışıyorum.
Renklerin yarattığı duygusal etki çok önemlidir. Günlük
hayatımızda çok büyük yer kaplarlar. Mesela bir şirketin ne renk
logo kullandığı, insanların ne renk giydiği, evlerini hangi renkle
dekore ettiği... Yani renkler anlam taşır, imge ve ifadeleri onlarla
ilişkilendiririz. Örneğin renkleri, “sararıp solmak”, “başında
mor dağlar”,“karalar bağlamak” gibi deyimlerde kullanırız.
Renkler ve duygular birbirine bağlıdır. Bizi bile etkileyebilirler.
Étant donné que je suis directrice artistique, ce sujet m'a
beaucoup attiré car je travaille avec les couleurs et les formes à
longueur de journée. Je pense que les couleurs occupent une
place importante dans notre vie. Nous sommes souvent amenés
à choisir une couleur, par exemple la couleur du logo d'une
entreprise, les couleurs de nos vêtements, la couleur de notre
décoration... Je crois en la signification des couleurs. On y
associe des émotions, des expressions. Par exemple, voir rouge,
vert de rage, rire jaune, être fleur bleue. Les couleurs et les
émotions sont liées.
İlk olarak, Bordeaux şehrine değinmek isterim.
Bordeaux şehri sandığımızın aksine bir rengin adını taşımaz.
Aslında bordo rengi şehrin ismini taşıyor. Şehir ise adını kırmızı
şarabın renginden almıştır. Evet, Bordeaux şehri dediğimizde
aklımıza hemen bordo rengi gelir. Peki bu renk neyi ifade eder?
Bordo yoğunluğu, derinliği ve karanlığı sembolize eder.
Dolayısıyla, Bordeaux şehri bu rengin özelliklerini taşıyor mu?
Şehrin genellikle soğuk ve gizli bir dünya olarak algılandığını
görebiliyoruz; gülümsemeyen insanlar, burjuva tarzı cep-heler,
sık sık yağan yağmur...
Peki Edirne Kırmızısının Edirne şehrine ne gibi bir
özellik getireceğini veya getirdiğini düşünüyorsunuz? Edirne
tarihi ve kültürü konularında çalışmalarım oldu. Paris'te yaşayan
biri olarak, yani dışardan gelmiş biri olarak, tarihsel, sanatsal,
kültürel her açıdan çok güçlü bir şehir olduğunu görme şansım
oldu. Edirne'nin bu zenginliği ilgimi çok çekti. Kırmızı renk, aşkın,
tutkunun, aynı zamanda gücün rengidir. Bence tarih ve kültür
kenti olarak bilinen Edirne, güçlü bir şehir olarak da bilinmeli.
Edirne kırmızısı bu gücün simgesidir. İlgimi çeken başka bir konu
ise, kitabın başlığı olmuştur. Başlık “Muhteşem Edirne
Kırmızısı” diye çevriliyor ama Fransızca'da “Edirne: Muhteşem
Kırmızı” diye geçiyor. Kitabın başlığı bile, Edirne kırmızısının
Edirne'ye ait bir renk olarak değil de Edirne'nin bir renk olduğunu,
b i r kırmızı o l d u ğ u n u gösteriyor aslında. B a z ı F r a n s ı z
kaynaklarında, “Andrinople/Edirne” kelimesi “Kırmızının Bir
Tonu” diye açıklanıyor. Kitapta da çoğu kez "Edirne Kırmızısı”
veya “Türk Kırmızısı” yerine “Edirne Rengi” diye kullanılmış.
Anlayacağınızşu ki, Edirne, çoktan rengini belli etmiş...
Tout d'abord, je voudrais évoquer la ville de Bordeaux.
Contrairement à ce que l'on pense, la ville de Bordeaux ne porte
pas le nom d'une couleur. En fait, la couleur bordeaux porte le
nom de la ville. La ville porte le nom de la couleur du vin rouge.
Oui, quand on dit la ville de Bordeaux, on pense tout de suite à la
couleur. Alors que signifie cette couleur? Le bordeaux symbolise
la densité, la profondeur et l'obscurité. Mais la ville de Bordeaux
possède-t-elle ces caractéristiques ? On peut constater que la
ville est généralement perçue comme un monde froid et secret :
des gens qui ne sourient pas, des façades bourgeoises, des
pluies fréquentes...
Alors quelles seront les caractéristiques du rouge turc
que la ville d'Edirne portera ? Il y a quelques années, j'ai fais un
stage de 2 mois au Edirne City Museum. En tant que parisienne
et surtout avec un oeil extérieur j'ai eu la chance de voir à quel
point Edirne est une ville puissante dans tous ses aspects. Cette
richesse a particulièrement attiré mon attention. La couleur rouge
représente l'amour, la passion mais aussi la puissance. Je pense
qu'Edirne connue comme une ville historique et culturelle devrait
également être connue comme une ville puissante. Le rouge turc
est le symbole de ce pouvoir. Un autre sujet qui a retenu mon
intérêt est le titre du livre. Le titre se traduit en turc par «Le
Magnifique Rouge d'Andrinople» mais en français c'est bien
«Andrinople : Le Rouge Magnifique ». Je pense que même le
titre montre que le Rouge d'Andrinople n'est pas une couleur
originaire d'Edirne mais la ville d'Edirne est en soit une couleur,
u n rouge. D a n s certaines s o u r c e s françaises, l e m o t
«Andrinople» est défini de la façon suivante «Teinture rouge
de garance». De plus, dans le livre, il est parfois dit «couleur
andrinople» au lieu de «rouge d'Andrinople» ou «rouge turc».
Vous l'aurez compris, Edirne a d'ores et déjà affiché la
couleur...
KAYNAKÇA ---------------- ------------ — ---------------------------- ----------------- -------------Musée d'impression Sur Étoffes, "Andrinople Le Rogue Magnifique - De la Teinture a L'impression, une Cotonnade a la Conquête du Monde", Collection Artémuse, Editions de La Martinière, Mulhouse France 1 995.
,<’·■' i · W
V'?'
1
ü
Musab ÖZTÜRK
28.04.2020
Kanola ve Buğday Tarlaları
Canola and Wheat Fields
ETTDERGI
Uğur YESİRLİLİ
Trakya Üniversitesi
Turizm İşletmeciliği ve Otelcilik
B ö l ü m ü Yüksek L i s a n s Ö ğ r e n c i s i
uguryesirlili@gmail.com
COVİD-19 ve
TURİZmDE DİJİTAL
DÖNÜŞÜm
COVID-19
Trakya Üniversitesi
Turizm İşletmeciliği ve Otelcilik
B ö l ü m ü Yüksek Lisans Öğrencisi
burakerkmenn@gmail.com
AND DİJİTAL TRANSFORİDATION
IN TOUAISm SECTOR
COVID-19 salgınının tüm dünyada olduğu gibi Türkiye'de
de etkisi görülmeye devam etmektedir. Ülkemizde Mart ayında
görülen ilk vakadan itibaren Haziran ayına kadar sıkı önlemler
alınmış, alınan tedbirler neticesinde vaka sayılarının azalmasıyla
birlikte yeni bir kavram olarak karşımıza çıkan “Kontrollü Sosyal
Hayat” dönemine geçilmiş ve tedbirler gevşetilmeye başlanmıştır.
Bu dönem ile birlikte kapatılan işletmeler tek tek açılmış ve
bununla birlikte turizm işletmeleri de Haziran ayı itibariyle hizmet
vermeye başlamıştır. Ülkemiz bu aydan itibaren yerli turist,
Ağustos ayı itibariyle de uluslararası hava yolu ulaşımının
açılmasıyla birlikte yabancı turist ağırlamaya başlamıştır.
The effects of COVID-19 outbreak, as in all over the world,
continue to be seen in Turkey. Strict measures were taken since the
first case in our country in March until June. As a result of the
measures taken, with the decrease in the number of cases, the
period of "Controlled Social Life", which emerged as a new
concept, was initiated and the measures started to be relaxed.
Businesses that were closed down during this period were opened
one by one, and tourism businesses started to operate as of June.
Our country has started to host domestic tourists since this month
and foreign tourists with the opening of international air
transportation as of August.
“Kontrollü Sosyal Hayat” sürecinde turistik faaliyetler
hız kazanmış fakat yine de geçmiş yıllardaki turizm istatistikleri ile
kıyaslandığında turist sayısında önemli oranda bir düşüş
yaşandığı görülmüştür. 2018 yılı 6 aylık turizm istatistiklerine
bakıldığında (Marttan - Hazirana kadar) toplam turist sayısı
27.781.877 olarak görülmekte iken, 2019 yılı aynı dönemine
gelindiğinde ise bu sayı 31.468.196 olarak karşımıza çıkmaktadır.
2020 yılının yine aynı döneminde turist sayısı çok keskin bir düşüş
yaşayarak 4.788.197 kişi olarak kayıtlara geçmiştir. Bu veriler
ışığında yaşadığımız pandemi sürecinin turizm sektörünü
etkilediği açıkça görülmektedir. Gerçekleşen bu düşüş sebebiyle
turizm gelirlerinin de aynı oranda düşeceği, cari açık dengesi
üzerinde olumsuz etkileri bulunacağı tahmin edilmektedir.
In the "Controlled Social Life" process, touristic activities
have gained momentum, but when compared with the tourism
statistics of the previous years, it has been observed that the number
of tourists has decreased significantly. When we look at the 6-month
tourism statistics for 2018 (from March to June), the total number of
tourists is 27.781.877, while in the same period of 2019, this number
is 31.468.196. In the same period of 2020, the number of tourists
dropped very sharply and recorded as 4.788.197 people. In the light
of these data, it is clearly seen that the pandemic process we are
experiencing affects the tourism sector. Due to this decline, it is
estimated that tourism revenues will decrease at the same rate and
have negative effects on the current account deficit balance.
Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın açıkladığı verilere göre
2019 Ocak -Ağustos ayını kapsayan 8 aylık dönemde Edirne ilini
ziyaret eden turist sayısı toplam 2.991.564 olarak görülmek
teyken, 2020 yılı yine aynı dönemde pandemi etkisiyle birlikte
gelen turist sayısı 981.026 olarak görülmektedir. Yapılan çalış
malar sonucunda Edirne esnafının gelen turistlerden önemli
ölçüde gelir sağladığı görülmektedir. Bu verilere bakıldığında
Edirne'deki turist sayısındaki düşüşün turizm gelirlerini de
düşüreceği tahmin edilebilmektedir.
Pandemi ile birlikte teknolojinin birçok farklı alanda
kullanımı artış göstermiştir. Pandemi öncesinde yüz yüze eğitim
verilirken, pandemi sırasında çeşitli program ve teknolojik araçlar
yardımıyla uzaktan eğitim verilerek teknolojik gelişmeler eğitim
According to the data announced by the Ministry of Culture
and Tourism, the number of tourists visiting Edirne in the 8-month
period covering January - August 2019 is seen as a total of
2.991.564, while the number of tourists coming with the pandemic
effect in the same period in 2020 is 981.026. As a result of the
studies, it is seen that the tradesmen of Edirne make a significant
income from the tourists. Considering these data, it can be predicted
that the decrease in the number of tourists in Edirne will decrease
tourism revenues.
With the pandemic, the use of technology in many different
areas has increased. While face-to-face training was provided
before the pandemic, technological developments were included in
the education process by providing distance education with the help
of various programs and technological tools during the pandemic.
tSQ
ETTDERGI
sürecine dahil edilmiştir. Bazı işletmeler uzaktan çalışma sistemine
geçerek bir mekânda toplu halde bulunma zorunluluğunu ortadan
kaldırmıştır. Bu dönemde gerçekleştirilmesi planlanan konferans,
kongre, toplantı vb. görüşmeler internet aracılığıyla gerçekleştirilmektedir. Şüphesiz ki birçok farklı durumdan etkilenen turizm
sektörü, COVID-19 salgını ile birlikte gerçekleştirilen teknolojik
değişim sürecinden de etkilenmiştir.
Some businesses have switched to remote working system and
eliminated the obligation t o be in a place collectively.
Conferences, congresses, meetings, and the interviews which
had been planned to be held in this period were conducted via the
internet. Undoubtedly, affected by many different situations, the
tourism sector was also affected by the technological change
process carried out with the COVID-1 9 outbreak.
Bu süreçte yiyecek içecek işletmeleri QR kod menü
sistemine geçmektedir. Bazı otel işletmeleri giriş - çıkış işlemlerini
temassız bir şekilde gerçekleştirmekle birlikte oda anahtarları
yerine mobil uygulamalar kullanmaktadır. Bunlar gibi daha birçok
gelişme beklenmektedir. Edirne Arkeoloji ve Etnografya Müzesi
başta olmak üzere birçok turistik yerin sanal turu bulunmaktadır.
Aynı zamanda Edirne'de bulunan birçok yiyecek içecek işletme
lerinin menülerinde ve bazı tarihi eserlerde QR kod teknolojisi
kullanılmaktadır. Bu uygulamalar kullanışlı olmasına rağmen
yetersiz bulunmakta ve geliştirilmesi gerektiği düşünülmektedir.
Sanal gerçeklik teknolojisi sayesinde Edirne'de bulunan tarihi
eserler gezilebilir ve böylelikle tarihi eserlerin korunması ve
tanıtılması sağlanabilir.Örneğin, III. Murad tarafından 1590'h
yıllarda halkın meyve ve sebze ihtiyaçlarını karşılamak üzerine
yaptırılan ve 100 odalı olduğu sanılan Yemiş Kapanı Hanı
bakımsızlıktan dolayı yıkılmış ve kullanılamaz duruma gelmiştir. Bu
tarihi Han'ı tekrar sıfırdan inşa etmek yerine bu tarihi değer, sanal
gerçeklik teknolojisi kullanılarak turistlerin hizmetine sunulabilir.
Pandemi sebebiyle kitle turizme katılamayan turistler bireysel
şekilde seyahat ederken mobil uygulamaları sıklıkla kullanmakta
ve bu uygulamalararacılığıyla harita, yiyecek -içecek, konaklama,
ulaşım, sağlık, hava durumu, tarihi eserler ve bunun gibi daha bir
çok bilgiye rahatlıkla ulaşabilmektedir. Edirne'deki turistik cazibe
merkezlerinde kullanımının yaygınlaştırılması gereken QR kod
teknolojisi ile turistlerin, bilgiye sanal tur rehberleri aracılığıyla hem
görsel hem de işitsel olarak ulaşabilmeleri sağlanabilir.
In this process, food and beverage businesses switch to
the QR code menu system. Some hotel establishments use
mobile applications instead of room keys, although they perform
their entry-exit transactions in a contactless manner. Many more
developments like these are expected. There are virtual tours of
many touristic places, especially Edirne Archeology and
Ethnography Museum. At the same time, QR code technology is
used in the menus of many food and beverage businesses in
Edirne and in some historical artifacts. Although these
applications are useful, they are insufficient and should be
improved. Thanks to virtual reality technology, historical artifacts
in Edirne can be visited and thus, the protection and promotion of
historical artifacts can be provided. For example, Yemiş Kapanı,
built by III. Murad in the 1590s to meet the fruit and vegetable
needs of the people and thought to have 100 rooms, was
demolished due to neglect and became unusable. Instead of
rebuilding this historical inn from scratch, this historical value can
be offered to tourists by using virtual reality technology. Tourists,
who cannot participate in mass tourism due to the pandemic,
frequently use mobile applications while traveling individually, and
they can easily access information such as maps, food and
beverage, accommodation, transportation, health, weather,
historical artifacts and so on. With the QR code technology, which
should be used widely in the touristic attraction centers in Edirne,
tourists can access information both visually and aurally through
virtual tour guides.
AI
(https ://www. cybermagonline, com/
upload/koronavirus-covid-1
9-rehberi-1.jpg)
(https://i4.hurimg. com/i/hurriyet/
75/1200x675/5f880d9667b0a91 a6caac110.jpg)
ETTDERGI
Edirne'nin tarihi ve turistik yerlerini ücretsiz kablosuz ağ alanları ile
donatarak turistlerin rahat bir şekilde iletişim kurması, turistik
bilgiye ulaşması ve şehri tanıtacak paylaşımlarda bulunması
sağlanabilir. Merkezi ve yerel hükümet yetkilileri tarafından
turistlerin interaktif şehir haritalarına kolayca ulaşabilecekleri ve
seyahatleri esnasında gerekli olan tüm ihtiyaçlarını karşılaya
bilecekleri bir mobil uygulama geliştirilerek turistlerin kullanımına
sunulabilir. Bu uygulama ile Edirne'deki herhangi bir turistik yerin
yoğunluk bilgisine rahatça ulaşması sağlanabilirken, uygulamayı
kullanmak istemeyen turistler için ise Wireless teknolojisi
yardımıyla bu gibi bilgilere erişmesi sağlanabilir ve böylelikle eser
tahribatının en aza indirilebilmesi mümkün olabilir. Ayrıca,
yoğunluk bilgisine ulaşamayan ya da ulaşmasına rağmen o
bölgeye giden turistleri uyarmak için merkezi bilgi sistemiyle
yetkiler bilgilendirilebilir ve bu sayede kalabalık kontrol edilebilir.
Turistlerin pandemi döneminde rahatça gezebilmek için kalabalık
ortamlardan uzak durması ve ayrıca eser tahribatının en aza
indirilebilmesi de mümkün olabilir. Kalabalık bölgelerin kontrol
edilerek turistlerin farklı alanlara yönlendirilmesiyle pandemi için
gerekli olan sosyal mesafeye de uyulabilir.
Öte yandan pandemi sürecinde Edirne ve dünyanın
birçok bölgesinde bazı turistik faaliyetler gerçekleştirilememiştir.
“Kontrollü Sosyal Hayat” sırasında gerçekleştirilemeyen
faaliyetler teknoloji yardımıyla gerçekleştirilebilirdi. Örneğin; 658
yıl boyunca yapılan ve UNESCO somut olmayan kültürel mirası
listesinde yer alan “Kırkpınar Yağlı Güreşleri” henüz gerçekleş
tirilememiştir. Bu gibi organizasyonların her yıl belli bir tarihte
yapılması organizasyona katılım ve organizasyonun tarihi
açısından büyük önem arz etmektedir. 1924 yılından beri
kesintisiz yapılan Kırkpınar Yağlı Güreşleri bu yıl pandemiye
rağmen sporcu ve katılımcı sağlığını gözeterek sağlık, teknoloji,
pazarlama, tanıtım vb. kurullar oluşturularak gününde kontrollü
bir şekilde yapılabilirdi. “Kırmızı dipli mum” vurgusuyla davet
edilen yerli ve yabancı turistlere çeşitli sosyal medya platform
larından, oluşturulan resmi Kırkpınar Yağlı Güreşleri sitesinden ve
çeşitli TV kanalları aracılığıyla yayın yapılabilir, internet sitesi
üzerinden güreşleri hatırlatacak hediyelik eşyalar ve ürünler
satılabilir, güreşçilerle yapılan röportajlar yabancı dillere de
çevrilerek medya aracılığıyla geniş kitlelere ulaştırılabilirdi. Bunun
gibi daha birçok planlama ve etkinlik ile gelecek yıllarda yapılacak
olan güreşler için pandemi sebebiyle turizm yönünden değerlen
dirilemeyen bu yıl, bir pazarlama aracı olarak kullanılabilmektedir.
Çoğu ülkede turizm yönünden kayıp olarak görülen bu
yıl, teknolojinin turizme entegrasyonu açısından bir fırsat olarak
görülebilmektedir. COVID-19 salgınının getirdiği olumsuzluklara
rağmen, bu gibi teknolojiler kullanılarak olumsuz etkiler en aza
indirilebilmekte ve böylelikle Edirne turizmine katma değer
sağlanabilmektedir. Bu yazıda kaleme almış olduğumuz önerilerin
gerçekleştirilebilmesi için yerel yönetimlerin ortak bir paydada
buluşarak birlikte hareket etmesi birzorunluktur.
By equipping Edirne's historical and touristic sites with free Wi-Fi
areas, it is possible for tourists to communicate comfortably, access
tourist information and share the city. Central and local government
officials develop a mobile application that allows tourists to easily
access interactive city maps and meet all their needs during their
travels. With this application, it is possible to easily access the
density information of any touristic place in Edirne, while it is
possible for tourists who do not want to use the application to access
such information with the help of wireless technology, thus
minimizing the damage to artifacts. In addition, the authorities can
be informed with the central information system to warn the tourists
who cannot or cannot reach the density information, and thus the
crowd can be controlled. It is also possible for tourists to stay away
from crowded environments in order to travel comfortably during the
pandemic period and also to minimize the damage to the artifacts.
By controlling crowded areas and directing tourists to different
areas, the social distance required for the pandemic can be
complied with.
On the other hand, some touristic activities could not be
carried out in Edirne and many regions of the world during the
pandemic process. The activities that could not be carried out during
"Controlled Social Life" could be realized with the help of
technology. For example; “Kırkpınar Oil Wrestling”, which has
been held for 658 years and is on the UNESCO intangible cultural
heritage list, has not yet been implemented. Organizing such
organizations on a certain date each year is of great importance in
terms of participation in the organization and the history of the
organization. Despite the pandemic, Kırkpınar Oil Wrestling,
which has been held continuously since 1924, should have been
performed in a controlled manner on the day by establishing health,
technology, marketing, promotion and some committees, taking into
account the health of athletes and participants. Domestic and
foreign tourists who were invited with the emphasis on "Redbottomed candle" should have broadcasted through various social
media platforms, the official Kırkpınar Oil Wrestling website and
various TV channels. Souvenirs and products that would remind
them of wrestling should have been sold on the website. Interviews
with wrestlers should have been translated into foreign languages
and delivered to large masses through the media.
This year, which cannot be evaluated in terms of tourism due
to the pandemic for wrestling to be held in the coming years with
many other planning and events like this, can be used as a
marketing tool. This year, which is seen as a loss in terms of tourism
in many countries, can be seen as an opportunity for the integration
of technology into tourism. Despite the adverse effects of the
COVID-19 epidemic, negative impacts can be minimized by using
such technologies, and thus added value to Edirne tourism can be
provided. In order for the suggestions, we have written in this article
to be realized, it is imperative that local governments meet on a
common ground and act together.
ETTDERGI
EDİRNE'DE
HADIMIN ADI VAR!
Dr. Fatma Sibel Bayraktar
Trakya Üniversitesi
Edebiyat Fakültesi Öğretim Üyesi
fatsibayraktar@gmail.com
Güzel şehir Edirne'ye dışarıdan gelen dikkatli kişilerin
hemen ilgisini çekecek pek çok özellik arasında kentin semt
adlarında bolca yeralan kadın adları davardır.
gelin gelmiştir. Ölümüne kadar bu şehirde yaşamıştır. Ahmet
Badi Efendi'ye göre bu mahallenin adı Şeyhülislam Alâeddin Ali
Cemali (Zenbilli Ali) Efendi'nin kızı Sitti Hatun'un adını taşıma
ihtimali vardır. Ancak Sittişah Sultan Camisi Fatihin eşi olarak
1440 yılında II. Beyazıt zamanında muhtemelen Mimar
Hayrettin tarafından yapılmıştır. Halk arasında Sultan Cami
denir.
Şehrin en önemli semtlerinden Ayşekadın kurucusu
Çelebi Mehmet'in yedi kızından biri olan Ayşe Hatun'un adını
taşır. Miladi 1469 yıl mda Ayşekadın Camisini yaptırmıştır.
Bezirci Hatun Mahallesi orta İmaretle Yıldırım mahallesi
arasında eski bir mahalleyken bugün arsalık olduğunu
öğreniyoruz.
Zevce-i Firuz Ağa (Firuz Ağa Hanımı) Mahallesi kurucusu
Kaleiçi mahallesinde bulunan Firuz Ağa'nın hanımı Mihr-i Nigâr
Hatun'dur. Ahmet Badi Efendi Mihr-i Nigâr Hatun'un 1464/1465
yılında vefat ettiğini bildirir.
Daye Hatun (Taya Kadın) Mahallesi Fatih Sultan Mehmet'in
süt ninesi olan bu hatun padişahı emzirdiği için payesi büyük
olup zamanında büyük hürmet görmüştür. Taya Kadın Cami
sokak, Taya Kadın Cami Aralığı ve Taya Kadın Karakol Sokak
adları ile hala Edirne için Fatih'in yadigarı olarak adı
yaşatılmaktadır.
Hatice Sultan Sarayı Sokağı Eski Edirne Sarayının bulunduğu
bölgede bugün bir sokağın adı Hatice Sultan Sarayı Sokağı
olarak geçer. 1675 yılında Padişah musahibi Vezir Sarıkçı
Mustafa Paşa ile Edirne'de nikahlanan Sultan IV. Mehmet
Han'ın kızı Hatice Sultan'm sarayı Şahabettin Paşa Camisi ile
Sultan Selim Camisi arasında idi. Bu sarayın Edirne Sarayı ile
bir ilgisi yoktu. Hatice Sultan'm düğünü OsmanlI tarihi için çok
önemlidir. On sekiz gün süren düğün töreni “Sûrname” adlı
eserde ayrıntılı olarak minyatürlerle anlatılmıştır.
Devletşah Mahallesi 15. yüzyılın başlarında Çelebi Sultan
Mehmet'in annesi ve Germiyanoğlu Süleyman Şah'ın kızı
Devlet Hatun Tunca sahilinde birmahalle kurmuştu.
Fatma Hatun Mahallesi Tahtakalede,
Hafsa, bazı rivayetlere göre Hafsa Hatun Sultan Süleyman'ın
annesidir. Evliya Çelebinin verdiği bilgileri Kâtip Çelebi de
doğrular. Ancak Hafsa Hatun'un saraydan olmadığı çok
misafirperver bir kimse olduğu burada bir han kurduğu da
rivayetler arasındadır.1
Gülbahar Hatun Mahallesi Muradiye'de yer alır. Kendileri
Yavuz Sultan Selim'in anneleridir. 1990'larda Umurbey
Mahallesi sınırlarında Gülbahar Sokak, Gülbahar Bahçe
Sokak, Gülbahar Toprak Sokak adlarında yaşamakta idi.
Daha önceki bir çalışmamızdan kısaca alıntılanan bu bilgiler
bize göstermektedir ki Edirne OsmanlI İmparatorluğu için çok
önemli bir kent olmakla, padişahların, vezirlerin veya üst
makam sahibi beylerin hanımları da vakıflar, camiler, hanlar,
hamamlar yaptırarak adlarının yaşamasını sağlamışlardır. Bu
vesileyle kadın adlarının hayatın içine dahil olmasına vesile
olan bu saygı değer hanımefendilere ihtiramlarımızı sunuyoruz.
Mümin Hoca ve Bülbül Hatun Mahallesi Yıldırım semtinde
Hacı Sarraf Mahallesi içinde unutulmuştur.
Sarıca Paşa Hatunu Mahallesi/Zen-i Sarıca Paşa) Çelebi
Mehmet'in Kumru Hatun'dan doğan kızıdır.
Sitti Hatun Mahallesi Sitti Hatun Fatih Sultan Mehmet'in
ikinci hanımıdır. II. Murat ikinci Kosova zaferini kazanınca
Karamanoğullarının muhtemel bir hıyanetini önlemek için
Dulkadiroğlu Süleyman Bey'le akrabalık kurmak istemiş ve
Süleyman Bey'in en büyük kızı üç ay süren düğünle Edirne'ye
1
Fatma Sibel Bayraktar (2003). Edirne'de Kadın Yer Adları, 1. Edirne Kültür
Araştırmaları Sempozyumu Bildirileri, 23-25 Ekim 2003, Edirne, Edirne Valiliği
ETTDERGI
Bu gelenek bugün de aynı şekilde devam etmektedir. Şehrin modern anlayışı dışarıdan gelen ziyaretçilerin de dikkatini çektiği gibi
kadınların sadece sokaklarda istedikleri saatte refakatçi gerekmeden rahatça dolaşmalarını sağlamakla sınırlı kalmaz. Günümüz şartlarında
oluşan yeni semtlerdeki apartman adlarında da kadın adları bolca görülmektedir. Yıllar önce öğrencilerimizle yaptığımız ama değerlendirme
fırsatı bulamadığımız saha araştırmalarında pek çok apartman adının kadın adlarından ya da kadınlara yakıştırılabilecek çiçek vs. adlarından
oluştuğunu görmekteyiz.
Bu adların ne sebeple konduğunu bilmiyoruz. Muhtemelen tarihte olduğu gibi başarılı bir müteahhidin annesinin adı veya arsa sahibi
hanımefendinin adı bu binalarda yaşatılmaktadır. Ne sebeple olursa olsun toplumun yarısının kadınlardan oluştuğunu göz önüne aldığımızda
bu adların toplumun sağlıklı yapısına gönderme yaptığını dikkatlere sunmak isteriz;
ast®'
Canan Saray Apt., Çelik Fatma Hanım Apt., Emel Apt., Fatma Hatun
Apt., Funda Aktan Apt., Hatice Karabıçak Apt., Sebile Altıer Apt.,
Sedef Apt., Serap Ören Sitesi, Servet Apartmanı, Yaşar Abla Apt.,
Zeynep Yıldız Apt.
FATMA HATUN
BP.
1992
EMEL APT.
______
APT. No. 8
A / BLOK
nurşah
SİTESİ
C - BLOK
ÖZLEM
NT SİTESİ
D — BLOK
.
DİLŞAH SİTESİ
HANIMELİ
Bu adlardan kimileri daha çok apartmanı içeren site adlarıdır.
SİTESİ
Arzum Sitesi, Buse Sitesi,Defne Sitesi, Dilşah Sitesi, Emine Ören
Sitesi, Nurşah Sitesi, Öykü Sitesi, Özhanımeli Sitesi, Özlem Öğretmenler
Sitesi, Öznur Sitesi, Pelin Sitesi, Sevinç Sitesi, Sıla Sitesi, Ülküm Sitesi.
Bazı apartman adları ise kadın adı olarak da çokça kullanılan çiçek adlarıdır:
Gonca Apt., Gül Apt., Hanımeli Sitesi, Kardelen Sitesi, Lale Apt., Manolya Apt, Menekşe Apt., Nergis Apt, Orkide Sitesi, Öz
hanımeli Sitesi, Pelin Apt., Yazgülü Sitesi
Ad bilim, modern dilbilimin ilgi gösterdiği alanlardan birisidir. Şehirlerin, ilçelerin, köylerin adları bize tarihteki önemli olayları veya
kişileri hatırlatır. Doğadaki dağlara, tepelere, ırmaklara verilen adların da tarihi önemi olduğu gibi ad verilen yerin karakteri hakkında da bize
bilgi verebilir. Kişi adları da derin yapıda önemli bilgiler saklar. Şahsın kendisinin değil kendinden öncekilerin umutlarını, öykünmelerini,
anılarını veya değer verdikleri olay ya da kişileri hafızalarında saklamayıp yeni doğanların ömürleri boyunca birlikte hatırlamalarına vesile
olurlar. Bu nedenle verilen her ad, toplumun düşünce yapısını,hayat hakkındaki fikirlerini anlamamız için bize birçok ipucu sunar. Bu durumda
Edirne halkı; tarihte pek çok kıymetli hanımefendiyi bünyesinde barındırmış, kimisi şehrin kızıyken kimisi gelin gelmiş bu hatunlardan ilham
alarak bugün de kıymet verdiği kadınlarının adlarını apartmanlara veriyor olması tarihi misyonunun devam etmekte olduğunu bizlere
göstermektedir.
ETTDERGI
EDİRNE TURIZmiNDE
mÜZİĞİN VERİ
Müziğin bulunması tarih öncesi döneme kadar da
yanıyor. İnsanların yaşamak için avlandıkları dönemde
hayvan kemiklerine üflemeleri, taşları birbirlerine vurarak ses
çıkarmaları ve daha sonra bu oluşumdan zevk alarak
geliştirmeleri, günümüzdeki müzik aletlerinin de müziğin de
temelidir.
Müzik kelime anlamı olarak sesin biçim ve anlamlı
titreşimler kazanmış halidir. Müzik, insanların konuşmadan
da kendini ifade edebileceği herkesin de bildiği gibi evrensel
olan bir dildir. Hayat öyküleri olarak da söyleyebileceğimiz
müzik tarzları, insanların yaşadıkları acı veya mutlu olayları
notaya dökmesi, kendisini ifade etme biçimidir.
12.yüzyıl Orta Asya bölgesinde “turubadur” olarak
adlandırılan bir gurup gezgin, kendileri için müzik yapıp göç
ederlerdi. Genel olarak konusu aşk olan şiirler söyleyip
şarkılar çalarlardı. İlahi müziğin hâkim olduğu o dönemde din
dışı müzik yapıp kilise egemenliğine son verdikleri de
söylenmektedir. Turubadurlar şarkı söyleyip göç ederken
geçtikleri heryerde izlerini bırakmışlar ve günümüzdeki müzik
anlayışının da öncüsü olmuşlardır.
OsmanlI Döneminde de müziğin önemi çok büyüktü.
Padişahlar saraylarında müzik yaptırır, kendileri de sanatla
ilgilenirlerdi. Özellik Sultan III.Selim icracılık konusunda da
etkili bir rol almış Türk müziğine 15 makam kazandırmıştır.
Türk müziğinin yanı sıra batıya olan ilgi o dönemlerde müziğe
de yansımıştır. Sultan II. Mahmut zamanında batı orkestra
larından esinlenilerek Mızıka-ı Hümayun adı altında askeri
bir müzik topluluğu oluşturmuştur. Bu topluluk günümüzdeki
“Cumhurbaşkanlığı Senfoni Orkestrasının” da temelidir.
Cumhuriyet öncesi açılan musikî okulları cumhuriyetin
kurulması ile birlikte yavaş yavaş Batı-Türk konservatuvarlarına dönüştürülmüş, önemli sanatçılar yetiştirmiştir. Türk
beşleri adıyla bilinen Ahmet Adnan SAYGUN, Ulvi Cemal
ERKİN, Cemal Reşit REY, Hasan Ferit ALNAR ve Necil
Kazım AKSES yurt dışında da eğitim alarak batı müziğini
ülkemizde geliştirmişleridir. Konservatuvarlar “Batı” ve “Türk”
olarak ayrı ayrı açılmış böylece eğitim alanında da katkısı
artmıştır.
Bir dönem Osmanlıya başkentlik yapmış olan Edirne'de
de OsmanlIdan kalma sanatın bu izlerini görmekteyiz. Özellikle
Sultan II. Bayezid tarafından 1484-1488 yılları arasında
yaptırılan külliye, müziğin sadece eğlence için değil tedavi
için de kullanılabileceğinin bir kanıtı olmuştur. Külliye
sayesinde Edirne'de müziğe olan ilgi artmış ve gelişmiştir
Souvenir d'Andrinople.
Mosquée Sultan Bayazld.
Sultan II. Bayezid Han Külliyesi (Edirne Yadigârı - Bayezid Camii Şerifi)
İBB Atatürk Kitaplığı Krt-014141
Edirne'de 1991'de Konservatuvar açılana kadar çeşitli
konserler ve müzik etkinlikleri yapılmış fakat yeterli olmamıştır.
1991'de Trakya Üniversitesi bünyesinde “Batı Konservatuvarı”
açıldıktan sonra Edirne kendi sanatçılarını yetiştirmeye
başlamış, konserler düzenlemiş ve müziği kentte tekrar canlı
hale getirmiştir.
Trakya Oda Orkestrası
ETTDERGİ
Günümüzde konservatuvarın yetiştirdiği sanatçılar, aktif
olarak konserler vermekte ve sınır kenti de olmasından dolayı
komşu ülkelerden de turist izleyiciler çekmektedir. Konserler
büyük ilgi görüp kentimize sanatsal anlamda olumlu katkılar
sağlamaktadır.
Avrupa'da yapılan batı müziği olarak adlandırdığımız
“Klasik Müzik” türü Avrupa'da gördüğü kadar ilgiyi burada
görmemekteydi.Fakat açılan bu konservatuvar ve orkestralar
sayesinde dışarıdan izleyiciyi de çekmekteyiz. Bunların artması
Edirne'nin sanatsal alanda da gelişmesi için gerekli olan bir köprü
olabilir. Bu bağlamda yapılması gereken en temel eylem
devlet okullarında da çocuklara önce müziği sevdirmek
olmalı. Müzik dersini sadece ders veya bir görev olarak değil,
etkinlikler ile zenginleştirerek, konserler izletilip heveslendirerek,
çocukları enstrümanlara özendirerek geliştirmeye yönelik
başlangıç adımı olarak düşünebiliriz.
■
Trakya Yaylı Quartet
Çocuk gelişimi için özellikle küçük yaş guruplarındaki
çocuklar için müzik, önemli bir araçtır. IQ seviyesinin gelişmesi
için kanıtlanmış olan piyano, başlangıç olarak özellikle
anaokullarında daha yaygın hale gelebilir.
Orff-Ritim {3-10 yaş arası çocuklar için müziğin drama
beraberinde öğretilmesi) çalışmaları hem müziği tanımak hem de
çocukların eğlenerek ritim duygularının gelişmesini sağlaya
caktır. Anaokulu ve ilkokul öğrencileri için Orff-Ritim çalışmaları
artabilir, böylece çocuklar müzikle büyümüş ve hayatlarında
Türkçe matematik gibi müziği de yer etmiş olurlar. Büyüme
süreçlerinde kendi istedikleri enstrümanlara yönelebilir bu
sayede de müzik her anlamda duyulmuş ve yaşam standart
larımızdan biri haline gelmiş olabilir. Müziğin de yazı yazıp
konuşabilmek kadar önemli bir şey olduğunu unutmamalı,
sanatsal olarak gelişmenin hem kendimiz hem de toplumumuz
için büyükfaydası olduğunu gözden kaçırmamalıyız.
Müzik Eğitimi Alan Çocuklar
ETTDERGI
Yağmur ISLATTI
Tarihçi
Bir El Bin Nefes Derneği Başkanı
yagmurislatti@gmail.com
Edirne; tarihiyle, kültürüyle, doğasıyla ve hayvanlarıyla
bir bütündür. Sınır şehri olması sebebiyle yılda milyonlarca
turiste ev sahipliği yapan bu şehrin en güzel özelliklerinden
biri de her köşe de bir kedi yahut bir köpek görebilmenizdir.
Şehrin insanının büyük çoğunluğu hayvan sever olmakla
birlikte bu durum, gelen turistlerin de oldukça ilgisini çekmek
tedir. Özellikle ülkelerinin sokaklarında bir hayvan görmeye
alışık olmayan yabancı turistler, şehrimizde ve ülkemizde
sokak hayvanlarının insanlar tarafından korunup gözetil
mesini memnuniyet ile karşılamaktadırlar. Ancak, Edirne
Belediyesi'nin sokak hayvanları için şehrin belirli bölgelerine
yerleştirmiş olduğu kulübelerin bazı vatandaşlar tarafından
adeta bir çöp konteynırı olarak kullanılması hem hayvanların
yaşam alanını ihlal etmekte hem de büyük bir çevre kirliliğine
sebep olarak, görsel açıdan da üzücü bir görüntüye sebep
olmaktadır. Bu konuda vatandaşlarımızın hem hayvanların
sağlığı hem de çevre kirliliği açısından daha dikkatli olması
gerekmektedir.
Ülkemizin özellikle sokak hayvanları konusunda pek çok
Avrupa ülkesinden ileri olduğunu ve onların yaşam haklarını
pek çok ülkeden daha fazla korunduğunu söylemek,
sanıyorum ki yanlış bir tespit olmayacaktır. Bazı eksiklikler
olsa da “hayvanların yaşam hakkı” konusunda geniş çaplı
adımların Avrupa ülkelerinden daha insancıl bir şekilde atıl
mış olması, ülkemize gelen turistlere verilen imaj açısından
da önem arz etmektedir.
Öte yandan Edirne'nin Enez ilçesinde bulunan Gala ve
Dalyan Gölü Milli Parkları da her yıl binlerce kuşa ev sahipliği
yapmakta ve bölge doğal güzelliği ile turistlerin ilgisini
çekmektedir. Özellikle sonbaharın gelişi ile birlikte göç eden
flamingolar, görmek isteyenlere muhteşem bir görsel şölen
sunmaktadır. Bölge, özellikle fotoğraf tutkunlarının büyük
ilgisini çekerken, ziyarete gelen turistler ve bölge halkının da
doğa ile iç içe olabildiği nadide güzelliktedir. Ancak; bölgenin
en büyük problemlerinden biri, kaçak avcılık sorunudur. Bu
konuda çalışmalar yapılmasına rağmen; alınan önlemler
yeterli olmaması, bölgeye misafir olarak gelen kuşların
yaşamlarını tehlike altına sokmaktadır.
5ERHAD ŞEHRİNİN
SESSİZ HAYVANLARI
DİE RUHİGEN TİERE
DER GRENZSTADT
Edirne ist mit ihrer Geschichte, Kültür, Natur und Tiere
ailes im Ganzen. Wegen ihrer Grenzstadtsposition kommen
jedes Jahr Millionen Touristen und an jeder Ecke können Sie
eine Katze öder ein Hund sehen. Da die Menschen der Stadt
sehr tierfreundlich sind, kommt dies ailes den Touristen sehr
auffallend vor. Weil die Touristen in ihren Heimatslândern keine
Sü entiere sehen können, gefallt das den Touristen immer
sehr und sie sehen das als eine Genugtuung. Die Gemeinde
stellt an verschieden Plâtzen in der Stadt Tierhütten auf, was
aber manche Menschen dies als Mülleimer verwenden und das
führt zur Umweltverschmutzung und visuell ist es auch sehr
schlecht. Deswegen müssen die Menschen für die
Tiergesundheit und Umweltverschmutzung viel vorsichtiger
sein.
leh glaube, dass man Recht sagen kann, das die Türkei
den βΐΓθββηίίβΓβη gegenüber viel fortgesehrittener ist als
andere europâische Lander. Ihre Lebensrechte werden viel
besser geschützt. Auch wenn einige Mangel gibt, werden für
Tierlebensrechte sehr gute Schritte vorgenommen und das ist
fürdas Image gegenüberden Touristen sehrwichtig.
Andererseits macht die Grenzstadt Enezin der Gala und
Dalyan See-Nationalpark tausenden Vögeln ein Wohneigentum und das zieht sehr viele Touristen. Im Herbst fliegen viele
viele Flamingos und das ist ein sehr sehönes visuelles Fest.
Das Gebiet fâllt den Fotografen auf, den Besuchern und
Touristen ist das eine eltene Schönheit. Aber ein sehr groftes
Problem des Gebietes istderflüchtigen Jagd. Obwohl dagegen
vieles gemacht wird, reichen die Verhütungen nicht aus und das
ist den Gastvögeln eine grofte Gefahr.
Ein weiteres Problem ist die Kutscherei. Auch wenn in der
Geschichte die Pferde als Lasttiere gesehen wurden, haben
heute diese Arbeit die meachanischen Fahrzeuge
übernommen. Es ist sehr falsch, dies als “Nostalgie” zu sehen
und die Kutschen dafür zu benutzen. Deshalb muB das
überarbeitet werden und die mechanischen und elektronischen
Fahrzeuge verwendet werden. Das ist für die Touristen auch
keine Interesse.
ETTDERGI
Edirne'nin sessiz varlıklarının bir diğer problemi ise
faytonlardır. Tarihte atlar her ne kadar yük hayvanı olarak
kullanılmış olsa da günümüzde teknolojinin gelişmesi ile birlikte
yerini mekanik araçlara bırakmıştır. Bugün, “nostalji” adı altında
fayton kullanımı son derece yanlıştır. Turistlerin ilgisini de
çekmeyen bu kullanımın kaldırılması ve günümüz şartlarında
revize edilerek yerine mekanik veya elektronik araçlar
kullanılması gerekmek-tedir. Bu konuda ilk adımı Keşan
Belediyesi atmış olup, “At Arabaları Dönüşüyor” projesini hayata
geçirerek, at arabalarını getiren yük taşıyıcılarına ücretsiz
araçlar verileceğini bildirmiştir. Diğer taraftan, yaz aylarında
kâğıt toplamak için çalıştırılan atların, kış aylarında bazı
vatandaşlarımız tarafından sokağa salınması, bu hayvanların
trafikte dolaşmaları ve çöp konteynır-larından yiyecek aramak
zorunda kalmaları şehrimiz için üzücü birdurumdur. Maalesef bu
hayvanlar istemeyerek şehir trafiğini de kötü yönde etkileyerek
kaza riskini arttırmaktadır. Edirne'ye yakışmayan bu görüntülerin
bir an önce son bulması ve o hay-vanların yaşam haklarının
korunması elzemdir. Nitekim bu durum, Edirne'ye yurt dışından
ziyaretçi olarak gelen turistler içinde oldukça enteresan
görüntüler oluşturmaktadırlar.
Bir Esnafın Dükkanında Uyuyan Kedi
(Foto: Dr. Emin ÜNSAL)
Den ersten Schritt machte die Keşan-Gemeinde mit ihrem
“Die Kutschen verwandeln sich’Projekt und sagte, wer seine
Kutsche bringt, dem wird ein Fahrzeug geschenkt. Andererseits
ist es sehr bedauerlich, dass die Pferde im Sommer für die
Papiersammlung arbeiten und im Winter auf die St
en
verlassen werden und sie aus Müllkontainern essen suchen. Das
ist für unsere Stadt ein trauriges Bild. Leider bedrohen diese
Tiere auch den Straftenverkehr und erhöhen den Unfallrisiko.
Diese Sache ist für die Stadt unkompliziert und muss so schnell
wie möglich verhindert werden. Der Schutz dieser Tiere ist
unvermeidlich. Somit ist dieser Fall gegenüber den Touristen, die
nach Edirne kommen, ein schlechtes Bild.
T.Ü. Eğitim Fakültesinde Korsan Adındaki Köpek
(Foto: Coşkun DOĞAN)
ETTDERGİ
Genel tabloya bakıldığında Edirne, sokaklarının neredeyse
her köşesinde bulunan mama ve su kapları ile olsun, kentte
yaşayan sokak hayvanları ve farklı türlerde misafir ettiği göçmen
kuşları ile şehre gelen misafirleri gülümseten ve mutlu eden bir
şehirdir. Bunu yanında Tavuk Ormanı ve Söğütlük Kent Ormanı da
birçok değişik türde hayvana yuva olmaktadır. Nitekim günümüzde
tarihi Karaağaç semtinde verilecek bir kahve molasında halen
ağaçlarda şakalaşan sincaplar görmek mümkündür. Bu mutluluk
veren görsel kareler göçmen kuşları ve sokak hayvanları ile
fotoğrafçılık gibi birçok sanat dalında da işlenmektedir. Edirne'de
hayvanlar açısından çözülmesi gereken bazı sorunlar olmakla
birlikte, şehrin insanının hayvanlarla münasebetleri oldukça
duygusal hisler uyandırmakta ve şehrimize gelen misafirlerin de
oldukça ilgisini çekmektedir.
İm Allgemeinen İst Edirne eine lâchelnde Stadt, die an jeder
Ecke mit überfüllten Lebensmittelbehâltern und Wasserbehaltern
reichlich İst. Sie zeigt sich den Gasten mit den ΒίΓθββηίίβΓβη und
Vögeln ein fröhliches Bild. Ausserdem İst der Tavuk-Wald und
Söğütlük-Wald verschiedenen Tieren ein Zuhause. Wenn Sie in
Karaağaç eine Kaffeepause machen möchten, können Sie auf den
Bâumen Eichhörnchen sehen. Diese glüchsvolle Ereignisse mit
Zugvögeln und StraSentieren sind fürdie Fotografen auch ein sehr
intéressantes Thema. Auch wenn viele Probleme zu lösen sind, İst
es hochinteressant, daβ die Menschen der Stadt einen guten Dialog
mit Tieren haben und das beeindrucktdieTouristen.
JÏJitTW
m,
i»
Edirne Sokaklarında Çöpten Beslenen Bir At
(https://www.edirnegazetesi.com.tr/basi-bos-atlar-ne-olacak/21087/)
Ayasofya'nın “Gli” 'si Gibi
Sultan II. Bayezid Külliyesinde Hasta İken Tedavi Edilip
Müzenin Maskotu Haline Gelen Fıstık (Foto: Ruhi PEHLİVANCIK)
ETTDERGI
EDİRNE TURİZmİNDE
HAHVENİN VERİ
"Kahvenün bade gibi gerçi ki yokdur ânı
Isıcakdur o kara yüzlinünammâ ki kanı
Mısr-u Şâm-u Haleb'i gezdi gelicek Rûm'a
Ayağın aldı şarâbun o cihan fettanı"
4 te
Λ i
(Açıkgöz 1 9 9 9 : 45)
Kahve günümüze kadar pek çok evre geçirerek gel
miştir. M.S. 800-900 yıllarında Etiyopya'nın Kaffa bölgesinde,
"Khaldi" adlı bir çobanın hayvanları, çalıya benzeyen bitkinin
kırmızı renkli meyvelerini yedikçe, daha da canlandıklarını
gördüğünde kendisini de bu meyveden deneyip yaşadığı
hissi ve enerjiyi fark etmesiyle Kahve keşfedilmiştir.
a
;'V
%
s
Osmanlı' da kahve tüketimini gösteren bir canlandırma
(Y.Yasin'den)
1 7. yüzyıla kadar kahve üretimi sadece Yemen'de yapılırken
bugün dünyanın en büyük kahve üreten ülkeleri Brezilya,
Kolombiya ve Endonezya'dır. Yetiştirildiği toprakların
farklılığı, geçirdiği işlemler ve her yörenin kendine has
beslenme alışkanlıklarına göre şekil almasıyla, kahvenin pek
çok tarifi ve çeşidi şu an günümüzde herkes tarafından
kolayca ulaşılabilecek konumdadır. Fakat bu çalışmamızda
kentimize gelen turistlerin kahve zevklerini ele aldık.
* V’
/Λ'
Khaldi'nin keçilerinin kahveyi keşfettiği
sahnenin canlandırılması
11. yüzyıla gelindiğinde Arap halkları sayesinde kahve,
Kuzey Afrika, Akdeniz ve Asya'ya da yayılmaya başlamıştır.
Yavuz Sultan Selim zamanında (TS.MA.e 746-70) Yemen
valisi Özdemir Paşa, Yemen'den getirdiği kahveyi OsmanlI
Devleti ile tanıştırmıştır (BOA A.DVNSMHM.d 1-1224, 11303, 1-1307). Kahve önceleri saraya daha sonra konaklara
ve oradan evlere yayılmıştır.
ETTDERGİ
Edirne'yi yoğun olarak ziyaret eden turistlerin başında gelen
Yunan vatandaşları menşei Yunanistan olan soğuk tercih edilen
vekafein bazlı bir içecek olan "Frappe”'y'\ bizim çay kültürümüz gibi
benimseyerek ilk tercih olarak görmektedirler. Ayrıca Yunan
kahvesine benzerliği nedeniyle “Türk kahvesini” de oldukça çok
sevmektedirler. Devamında “filtre kahve”ve “latte” yer alır.
Türk kahvesini de en çok tüketilen kahvelerin arasında sayabiliriz.
Paket kahve ve kapsül kahve satışları da kentimizi ziyaretleri
sırasında oldukça artış göstermektedir.
Uluslararası Kahve Organizasyonu'nundünya çapında
2008 yılında yayımladığı rapora göre Yunanistan'da kişi başı 5,5 kg
kahve tüketimiyle 18. sırada, Bulgaristan ise 2,9 kilogram ile 46.
sıradadır. Enteresan şekilde Türk halkının kahveye düşkünlüğü
bilmesine karşın Türkiye bu listede kişi başı 400 gram kahve ile 104.
sırada yer alır. Organizasyonun 2018 yılında yeniden yayımladığı
raporda ise Türkiye'nin son 5 yılda %13,2'lik bir artışla kişi başı 1
kilogramdan fazla kahve tüketildiğini açıklamıştır.
Tüm bu verilere bakıldığında dünya üzerinde petrolden
sonra en büyük ticaret ürünü olan kahveyi bu kadar çok sevip
tüketen turistler ülkemizde d e kahve keyiflerini d e v a m
ettirmektedirler. Bu bağlamdaarz talep ilişkisine bağlı olarak son
yıllarda Edirne'nin birçok noktasında kahve satış alanları açılmıştır.
Bu durum kentin öğrenci yoğunluğu ve kahveyi çok tüketen
turistlerin ilgi göstermesi sonucu ortaya çıkmıştır.
Türk kahvesinin sunuluşuna dair görsel
Bir diğer yoğun turist ziyareti de Bulgaristan vatandaşları
tarafından yapılmaktadır. Bulgaristan'da sonyıllarda kahve
sektörü %7,1 artmış birkaç yıl içerisinde satılan kahve miktarı ise
%2,9 artıp 10,37 milyon kilograma ulaşmıştır. 2018 yılında bir
kahve şirketinin yaptığı anket doğrultusunda Bulgaristan
vatandaşlarının %95'inin kahve tükettiği anlaşılmıştır. Bu sebeple
ülkedeki kapsül kahve kullanımı %16 artmıştır. En çok tercih
ettikleri kahveler espresso, latte ve americanodur.
Bir sınır kenti ve Türkiye'nin Avrupa'ya açılan kapılarından
olması Edirne'yi her zaman turistik açıdan değerli kılmıştır. Her
dönem Bulgaristan ve Yunanistan haricinde de dünyanın pek çok
yerinden turist çekmeyi başarabilen bir kent olmuştur. Özel günler
ve bayramların yanı sıra, son dönemlerde Edirne'ye gelen turist
sayısında çok ciddi bir artış görülmektedir. Bu turist akınlarının
yoğunlaşmasının nedeni, özellikle pazartesi, çarşamba, cuma ve
cumartesi günleri kentimizde açılan halk pazarlarıdır. Pazar yerleri
hariç hafta boyunca tüm kafe ve restoranların da kapasiteleri
dışında yoğunluğa ulaştığı görülmektedir. Özellikle sabahın erken
saatlerinde kahve satışlarının yapıldığı mekanlar ilk durakları
olmaktadır. Kolay, pratik bir şekilde hazırlanan ve kafein oranı
yüksek olan içecekleri tercih etmektedirler. Yorgunluğun azaltılması,
günün geri kalan kısmına daha dinç ve enerjik devam edilmesi bu
tarz içeceklerin neden tercih edildiğini açıklayabilir.
İşlenmiş kahve çekirdeğinin içeceğe dönüşmesi
-------------------------------------------------------------------------------------------------- KAYNAKÇA
Açıkgöz, Namık, Kahvenâme,Akçağ Yayınları, Ankara, 1 999.
Yıldız,Yasin, Tüm Zamanların Hatırına Sarayda Bir Kahve, TBMM Milli Saraylar Yayınları, İstanbul, 2011.
BOA A.DVNSMHM.d 1-1224.
BOA A.DVNSMHM.d 1-1303.
BOA A.DVNSMHM.d 1-1307.
BOA TS.MA.e 746-70.
"Legend of Khaldi" -Khaldi'nin keçilerinin kahveyi keşfettiği sahnenin canlandırılması, https://www.schrageillustudio.com/?pgid=j9zl8qi9-5f9e7al8-103a-4124-a4a5-2a2dfad70228 (Kasım 2020).
"Türk kahvesinin sunuluşuna dair görsel", https://urnex.com/urnwp/wp-content/uploads/2019/10/Turkish-coffee-1024x798.ipg (Kasım 2020).
"Kahve çekirdeğinin içeceğe dönüşürken geçirdiği evreler", https://www.thetimes.co.uk/static/s3/thetimes-page-builderprod/uploads/20 16/09/SUSTAINABILITY_AAA_ECOLABORATION_AAA_COLOMBIA_CAUCA_20 12 071 620 121 445.JPG_121 2201 423 1803885J
240x826.jpg (Kasım 2020)
"işlenmiş kahve çekirdeğinin içeceğe dönüşmesi", https://www. 10 1caffe.sg/wp-co ntent/uploads/201 9/05/aroma-aromatic-art-434213.jpg (Kasım 2020).
!
1
ΐτ»
«άκ
I
■ ’
m i Εά
■
nPL<
«
·<■?-!
L·
M
æ.
-t
■
.
— jkv
raöt, :-’y
İT'
* K '
;
T-
S®
Ύ,
'**
'
bj
'B
»,« i'·■
. ..
'
1
■
:
■
IBB Atatürk
Atatürk Kitaplığı
Kitaplığı
IBB
KRT -- 000629
KRT
000629
“Edirne Sarayı
Sarayı’nın
“Edirne
’nın
Bahçesinden
Has Bahçesinden
Sarayın ve Terazi
Sarayın
Kasrının Görünümü”
Görünümü”
Kasrının
:.
-
.
1
,'~*s ■·. ’ ” <?cc A
4: