Cilt:5 Sayı:1 Yıl:2008
Öğretilebilir zihinsel engelli öğrencilerin renk seçimleri
Ahmet Serkan Ece*
Asude Çelik**
Özet
Bu çalışmada öğretilebilir zihinsel engelli öğrenciler ve bu öğrencilerin renk seçimleri
üzerine pilot bir uygulama gerçekleştirilmiştir. Genel tarama modeli esas alınarak yapılmış
olan araştırmada evreni temsil ettiği düşünülen bir çalışma grubundan yararlanılmıştır. Bu
çalışma grubunu, Bolu Emine Mehmet Baysal Eğitim Uygulama ve İş Eğitim Merkezinde
eğitim gören, ailelerinden izin alınmış, talimatları anlayan, el ve göz koordinasyonu olan, ve
hafif düzeyde iş-teknik sınıfındaki down sedromu, epilepsi (sara hastalığı), hiperaktivitedikkat bozukluğu ve öğrenme bozukluğu olan 10-12 yaş arası 25 zihinsel engelli öğrenci
oluşturmaktadır.
Elde edilen veriler sonucunda, öğretilebilir zihinsel engelli öğrencilerin tek seçimli
renk tercihlerinde sıcak renklerin (kırmızı, turuncu, sarı), soğuk renklere (mavi, yeşil, mor)
göre daha çok yer aldığı, yine öğrencilerin sağlık durumları ile renk tercihlerine bakıldığında
yine sıcak renkleri tercih ettikleri, öğrenme bozukluğu ve hiperaktivite-dikkat bozukluğu
özellikler gösteren öğrencilerin en çok kırmızı rengi; down sendromu bulunun öğrencilerin
turuncu rengi seçtikleri; epilepsi rahatsızlığı bulunan öğrencilerin ise soğuk renklerden
mavi’yi tercih ettikleri belirlenmiştir.
Anahtar kelimeler: Özel eğitim, zihinsel engelliler, sanat eğitimi, renk seçimi,
______________
*Ahmet Serkan Ece, Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Güzel Sanatlar Eğitimi Bölümü,
asece@hotmail.com
**Asude Çelik, Bolu Emine Mehmet Baysal Eğitim Uygulama ve İş Eğitim Merkezi Resim Öğretmeni,
asudecelik@hotmail.com
2
Ece, A. S., Çelik, A. (2008). Öğretilebilir zihinsel engelli öğrencilerin renk seçimleri. Uluslararası İnsan
Bilimleri Dergisi [Bağlantıda]. 5:1. Erişim: http://www.insanbilimleri.com
The color choice of students with mild mental retardation
Abstract
In this study, a pilot study was conducted on the students with mild mental retardation
and the color choice of these students. A study group which was thought to be the
representative of the universe was used in the study in which general scanning model was
taken as the basis. 25 mentally retarded students ranging from 10 to 12 years old, enrolled at
Bolu Emine Mehmet Baysal Education Practice and Workshop Training Center, informed
consents were taken from their parents, capable of understanding the instructions, having
hand and eye coordination, and diagnosed as mild down syndrome, epilepsy, attention deficit
and hyperactivity disorder and learning disability composed this study group.
In the light of the data obtained, it was found that hot colours (red, orange, yellow)
are more than the cold colours (blue, green, purple) in the choices of the students with mild
mental retardation; they choose hot color again when the relationship between the health
conditions and color choices are examined; the students with learning disabilities and
attention deficit and hyperactivity disorder choose red color; the students with down
syndrome choose orange color; and the students with epilepsy choose blue which is among
the cold colors.
Key Words: Special Education, Mentally Retarded Individuals, Art Education, Choice of
Color
3
Ece, A. S., Çelik, A. (2008). Öğretilebilir zihinsel engelli öğrencilerin renk seçimleri. Uluslararası İnsan
Bilimleri Dergisi [Bağlantıda]. 5:1. Erişim: http://www.insanbilimleri.com
1. GİRİŞ
Eğitim kendi içerisinde alt bölümlere ayrılarak farklı düzeydeki bireylere, çeşitli
yollardan hizmet sunar. Sunulan bu hizmetler içerisinde en önemlilerinden biri de özel
eğitimdir. Özel eğitim, özel gereksinimli bireylerin eğitim ihtiyaçlarını karşılamak için özel
olarak yetiştirilmiş personel, geliştirilmiş eğitim programları ve yöntemleri ile onların özür ve
özelliklerine uygun ortamlarda sürdürülen eğitimdir. (Enç ve diğerleri, 1998, s:7)
Özel eğitime ve özel gereksinimlere ihtiyaç duyan öğrenciler için de ilk sırayı
kuşkusuz zihinsel engelli öğrenciler oluşturmaktadır.
“Zihinsel Engelli çocukların içinde bulundukları durumu toplumsal, yasal, ekonomik ve psikolojik
yönden ele aldığımızda, bu öğrencilerimizin eğitimden ayrı düşünülemeyeceği görülecektir. Zihinsel engellilerin
eğitim gereksinimleri onların bazı özelliklerine göre farklılaşmaktadır. Zihinsel engelliler homojen bir grup
olmadığından, çeşitli özelliklere bağlı olarak kendi içlerinde önemli bireysel farklılıklar göstermektedir. Bu
farklılıklar onların toplum yaşamına hazırlanmalarında gerekli olan birçok beceriyi öğrenmede başkalarının
yardımına daha fazla gereksinim duymalarına yol açabilmektedir. Bu nedenle zihinsel engelli bireylerin değişik
ortamlarda yaşamlarını sürdürebilmeleri için ciddi olarak hazırlanmaları gerekmektedir. Dolayısıyla zihinsel
engellilerin eğitiminde en üst amaç, onların bağımsız yaşam becerilerini geliştirmek olmalıdır. Bu amacı
gerçekleştirirken de sanat ve sanat eğitimi çocuğun kendine güvenmesinde, yaratıcılığını geliştirmesinde ve
bağımsız olmasında önemli rol oynamaktadır”. (Özsoy vd, 1998.s:38)
Sanat eğitiminin zihinsel engelli öğrenciler için önemi net olarak ifade edildikten
sonra sanat, Çellek (2003)’e göre söyle tanımlanmaktadır;
Sanat; bireyin dengeli, doyumlu, başarılı, duyarlı ve mutlu olması için davranışları
üzerinde belirli ve önemli izler bırakır. Bir duygunun, bir tasarımın ifadesinde kullanılan
yöntemlerin tümüdür. Sanat dış gerçeklikten alınıp düzenlenmiş bir seçmedir.
Başka bir ifade ile sanat; insan varlığının anlatım biçimi, duygunun bilimidir. Bu
anlatım biçiminde renklerle ifade önemli yer tutar. Renklerle ifade sanat eğitiminin ayrılmaz
bir parçasıdır. Sanat eğitimi, genel eğitimin önemli bir parçasıdır. Ancak, sanatın bir özgünlük
ve bireysel yaratıcılık olgusu olduğunu dikkate alırsak, sanat eğitiminin kendine özgü çok
özel yasalarının ve ilkelerinin varlığını da kabul etmek zorundayız. Bu nedenle sanat
eğitiminin eğitim dizgesi içerisindeki yerinin çok iyi bilinmesi gerekiyor (Gençaydın, 1990.
s:13). Sanat eğitimi, çocuklarda yaratıcılığı geliştirdiği ve daha özgün karar verebilmeleri
sağladığı için eğitimde önemli bir yer tutmaktadır.
“Resim uygulamaları çocukların sürekli yüz yüze geldikleri eğlenceli bir alan olmuştur. Sanat eğitimi
süreci ve sonrasında çocukların, yaşam biçimleri gelişmiş, her dönemde ve her toplumda, farklı bakış açıları ve
yaratıcı düşünceler ortaya çıkarmıştır. Sanat eğitimin temel amaçları arasında yaratıcı düşünebilen ve kendine
yetebilen insan modeli hazırlamak vardır. Özel Eğitim de sanat eğitimi uygun şekilde hazırlandığında çocukların
yaratıcılıklarını geliştiren büyük bir potansiyel olmaktadır. Duygularını dille ve programdaki diğer etkinliklerle
ifade edemeyen çocuklar, sanat etkinlikleri ile kendilerini ifade etme imkanı oluşturarak doyuma
ulaşmaktadırlar. Ayrıca çocukların sanat ürünleri onların duyguları ve düşünceleri hakkında eğitimcilere bilgiler
verebilmektedir. Erken yıllarda çocukların neler düşündükleri, resimlerine bakılarak anlaşılamamaktadır. Ancak,
4
Ece, A. S., Çelik, A. (2008). Öğretilebilir zihinsel engelli öğrencilerin renk seçimleri. Uluslararası İnsan
Bilimleri Dergisi [Bağlantıda]. 5:1. Erişim: http://www.insanbilimleri.com
resimler hakkında yapılan sohbetlerde bunu anlamamız mümkün olmaktadır. Çocukların sanat eğitimi sırasında
makas, tutkal, boya ve fırçaları kullanması el-göz koordinasyonlarının gelişmesini, kavramlar ve problemler
hakkında düşünmelerini sağlamaktadır” (Eliason, C. ve Jenkins, L. 1994,s:289).
Problem Durumu
Çocuk en iyi öğrenmeyi, denemeyi görsel sanatlarda yapar. Sanat eğitimi çocuğa
duygu ve düşüncesini görselliğe dönüştürme şansı verir. Özellikle de öğretilebilir zihinsel
engelli çocukların düşüncelerini ortaya koymada resim yapmak önemli bir yer tutar. Çocuk
resim dersiyle sosyal ve duygusal gelişimini tamamlar. Sanat eğitimi onları devamlı meşgul
eden zararlı düşüncelerden de uzak tutar. Gizil güçlerinin ortaya çıkmasına yardım eder.
Resim için her türlü boyalar, kâğıtlar ve çeşitli materyaller kullanılabilir. Çocuklar bu
çalışmaları zevkle yapar ve devam ettirirler. Bir taraftan sanatsal becerilerini geliştirirken
diğer yönden de kendilerini en iyi şekilde ifade etme olanağı bularak durumlarını
düzeltebilirler. Resim dersiyle kaygı, çekingenlik ve güvensizlik gibi sorunlarla başa
çıkabilme becerisi gelişebilir.
Resim yapmak çocuklar için kendilerini ifade etmede kullandıkları en önemli
yollardan biridir. Resim; kişiliğin, duyguların ifadesi ile sürekli ilintili olmuştur. Çocuklar
resim yoluyla bize duygularını yansıtabilirler ve olaylar hakkındaki his ve düşüncelerini ifade
edebilirler. Çocuğun yaptığı resimler onun iç dünyasının aynası olarak kabul edilmektedir.
Malchiodi’ ye (1998; s:23) göre de çocuk resimleri, çocukların psikolojik durumlarını, kişiler
arası stilleriyle ilgili bilgileri ve çeşitli duyguları sergileyerek iç dünyalarını yansıtır.
Öğretilebilir zihinsel engelli çocuklar, normal çocuklara göre kendilerini ifade etmekte
zorlanmaktadır. Zihinsel engelli çocukların kendilerini ifade etmelerinde resim dersinin ve
renklerin önemi ve etkisinin, bizlere, onların kendi dünyalarındaki duygularını ve
düşüncelerini anlamamızda kolaylık sağlayacağı, yardımcı olacağı düşüncesinden hareketle
araştırmanın problem cümlesi, “ Öğretilebilir Zihinsel Engelli Öğrencilerin Renk Tercihleri
Nelerdir?” şeklinde belirlenmiştir.
Renkler çocukların düşüncelerini, duygularını, hayallerini, çatışma ve endişelerini
aktardığı kadar çevrelerindeki dünyayı algılayış ve düşünüşlerini anlamada da bizlere yol
göstermektedir. Bu araştırmada da, öğretilebilir zihinsel engelli öğrencilerin tercih ettikleri
renklerin, onların hayallerini, çatışma ve endişelerini, dolayısı ile duygusal ve psikolojik
özelliklerini yansıtacağı düşüncesinden hareketle, tek ve çoktan seçmelideki öncelikli renk
tercihlerini belirlemek, bu tercihlerin cinsiyetlerine ve hastalıklarına göre dağılımları
saptamak amaçlanmıştır.
5
Ece, A. S., Çelik, A. (2008). Öğretilebilir zihinsel engelli öğrencilerin renk seçimleri. Uluslararası İnsan
Bilimleri Dergisi [Bağlantıda]. 5:1. Erişim: http://www.insanbilimleri.com
Yukarıda belirlenen amaca ulaşmak için aşağıdaki sorulara yanıt aranmıştır;
1- Öğretilebilir zihinsel engelli öğrencilerin tek seçmeli renk tercihleri nelerdir? Tercihler
cinsiyetlere göre nasıl bir dağılım göstermektedir?
2- Öğretilebilir zihinsel engelli öğrencilerin çok seçmeli renk tercihleri nelerdir?
Tercihler cinsiyetlerine göre nasıl bir dağılım göstermektedir?
3- Öğretilebilir zihinsel engelli öğrencilerin renk seçimleri sağlık durumlarına / özürlerine
göre nasıl bir dağılım göstermektedir?
Yapılan bu araştırma pilot bir uygulama niteliğindedir. Ayrıca bu çalışma, ülkemizde
öğretilebilir zihinsel engelli öğrencilerin tek ve çoktan seçmeli renk tercihlerinin belirlenmesi
bakımından ve yapılan literatür taraması sonucunda ülkemizde benzer bir çalışmanın daha
önce (zihinsel engelliler için) yapılmamış olması bakımından önem taşımaktadır. Yine bu
araştırma öğretilebilir zihinsel engelli öğrencilerin içinde bulundukları duygusal ve psikolojik
durumun kavranması ve renk tercihleri ile betimlenerek daha sonra yapılacak olan alan
araştırmalarına katkı sağlaması bakımından da önem taşımaktadır.
İlgili Yayın ve Araştırmalar
Hangi yaşta olursa olsun çocukların çoğunluğu, sanat eğitiminden büyük bir zevk
almaktadır. Dışarıdan bakıldığında çocukların ellerini, elbiselerini ve etrafı kirletmelerine
neden olmakla birlikte sanat eğitimi, onları hem eğlendiren hem de eğlendirirken birçok
yararlar sağlayan etkinliklerin başında gelmektedir. (Ulutaş.2004.s:2)
Sanat eğitiminde zihinsel engelli öğrenciler diğer akranlarına göre başarısız
olduklarını düşünerek kendilerini yetersiz ve beceriksiz olarak algılayabilirler. Bu
düşüncelerini ortadan kaldırabilmek ve kendilerini ifade edebilmeleri için sanat eğitimi
gereklidir.
Sanat eğitiminde zihinsel engelli çocukların kendilerini özgür bir biçimde ifade
etmelerine yardımcı olacak, istendik özelliklerini ön plana çıkaracak uygun koşullar
hazırlanmalıdır. Uygun sanatsal ortamların hazırlanmasıyla, çocuğun duyusal ve sosyal
gelişimine katkıda bulunulur ve güven duygusu kazanılır. Kendini kabul eden ve ettiren
çocuk, diğer çocukları da kabul eder ve benimser. Dolayısıyla bu istendik davranışların
kazandırılmasında en etkili yol sanat eğitimidir. Sanatta ve sanat eğitiminde vazgeçilmez öğe
çizgi ve renklerdir. Renk, güneş ışığından çıkan enerji yayılımıdır. Işığın cisimlere çarptıktan
sonra yansıyarak görme duyumuzda bırakmış olduğu etkidir. (Artut,2004.s:133)
6
Ece, A. S., Çelik, A. (2008). Öğretilebilir zihinsel engelli öğrencilerin renk seçimleri. Uluslararası İnsan
Bilimleri Dergisi [Bağlantıda]. 5:1. Erişim: http://www.insanbilimleri.com
Çocukların kendilerini ifade etmelerinde ve psikolojik sorunlarının tespit edilmesinde
başvurulacak öğe renklerdir. Çocuklar renklerle duygu ve düşüncelerini en uygun biçimde
ifade ederler.
Her rengin değişik varyasyonları, farklı oyunları vardır. Doğada üç ana renk vardır:
kırmızı, sarı, mavi. Bunların karışımından ara renkler oluşturulur. Örneğin mavi ile sarının
karışımından yeşili, kırmızı ile sarının karışımından turuncuyu, mavi ile kırmızının
karışımından ise mor renk elde edilir. Birbirine uymayan zıt renklere kontrast renkler denir.
Bunlar mavi ile turuncu, mor ile sarı, yeşil ile kırmızıdır. Bazı renkler ise insanlar üzerinde
yarattıkları etkileri bakımından sıcak ve soğuk olmak üzere sınıflandırılır. Örneğin sıcak
renkler insanlara canlılık, neşe, hareket ve rahatlık etkisi bırakabilir. Bunlar: kırmızı, turuncu
ve sarı renklerdir. Soğuk renklerin ise rahatlık ve dinlendirici etkisi vardır. Bunlar: mavi, yeşil
ve mor’dur. (Artut,2004.s:135)
Çocuk içinde bulunduğu psikolojik durum ve bunun sanat eğitimine olan etkisiyle bu
renklerden kendine en yatkın olanını kullanma eğilimindedir. Seçtiği rengi genellikle tüm
resimlerinde kullanmak isteyebilir.
Sanatta tüm bu saydıklarımızın dışında renksiz renk olarak bilinen nötr renklerde
vardır. Ana renklerin birbirine karışmasından ve doğrudan doğruya bütünleyici renklerin
karışması ile tam renksizlik oluşmaktadır. Bu yöntemle elde ettiğimiz koyu siyaha yakın
“nötr” bir renktir (Kalmık.1964;s:17) Nötr renkler: siyah, beyaz ve gri’dir.
Sanat eğitiminde renkleri fark etmede görsel algı önemli yer tutar. Görsel algılama ışık
aracılığı ile olur. Görsel algılama sırasında çevre ve bireyin psikolojik durumu bu teoriyi
kişiye göre değiştirebilir (Çığa. 2001. s.35).
Çocuklar bazen çevresini algılamada oldukça dikkatliyken, bazen psikolojik
nedenlerinde etkisiyle çevresindeki hiçbir nesneye odaklanamaz.
Her bireyin renklerin anlamları için kendi değerlendirmeleri vardır ve bunların çoğu
kültürel ve toplumsal etkilere, geleneklere ve hatta kişisel anlamlara bağlıdır. Rengin birçok
duygusal çağrışımı olduğundan, terapistler, duygusal olarak sorun yaşamış, travmatize olmuş
yada zihinsel engelli çocukların resimlerinde renkleri kullanırken rengin herhangi bir özel
anlamı yada tanısal değeri olup olmadığını öğrenmek isterler. Çünkü sanatsal gelişimin ilk
evrelerinde çocuklar genellikle renk seçimlerinde bilinçli değillerdir ve ellerine hangi boya
kalemi ya da keçeli kalem gelirse onu alırlar (Malchiodi, 1998, s:161). Yaşları ilerledikçe
7
Ece, A. S., Çelik, A. (2008). Öğretilebilir zihinsel engelli öğrencilerin renk seçimleri. Uluslararası İnsan
Bilimleri Dergisi [Bağlantıda]. 5:1. Erişim: http://www.insanbilimleri.com
çocuklar renk tercihlerinde daha bilinçlidir. Örneğin 4 – 6 yaş arası çocuk subjektiftir. Bu
yaşlarda dahi renkleri çevrelerinde algıladıklarıyla ilişkilendirebilirler.
9 yaş ve üstünde ise çocuklar renkleri daha gerçekçi kullanma eğilimindedir,
resimlerinde renkleri doğada olduğu gibi kullanmayı becerebilirler. Her yaş ve evrede renk
kullanımında çocuk, deneyimlerinin ve çevresinin de etkisiyle farklılık gösterebilir. Özellikle
duygular açısından resimlerde renk kullanımı üzerinde birçok tartışma olmuş ve çeşitli
yorumlar ortaya çıkmıştır. Örneğin, saldırganlık öfke ve nefret “can alıcı önemde bir mesele,
yakıcı sorun, yükselen duygular ve tehlike” ile tutku, sevgi ve dışavurum yansıtan kırmızının
en duygusal renk olduğu düşünülmektedir. Hem büyük hem küçük çocuklarda kırmızı aynı
zamanda baskın ve tercih edilen renktir. Saf sarı genellikle enerji, ışık ve olumlu hislerle
ilişkilendirilirken mavi; sakinlik, depresyon, su ve gökyüzüyle ilişkilidir (Malchiodi, 1998.
s:162)
Çocuk resimleri üzerine ilk araştırma yapanlardan Alschuler ve Hattwick (1947)
büyük çocukların soğuk renkler olan mavi ve yeşilleri tercih ederken küçük çocukların
kırmızı ve turuncu gibi sıcak renkleri tercih ettiklerini fark ettiler. Bu seçimdeki farklılığın,
küçük çocukların doğal tepkiselliğinden ve büyük çocukların gelişmiş denetleme hissinden
kaynaklandığı düşünülmektedir. (Malchiodi,1998 s,162)
Diğer bir araştırmada ise çocukların resimle anlatımlarındaki renklerin anlamları
üstüne pek çok yorum yapıldığı üzerinde durulmuştur.
Gulbro-Leavitt & Schimmel’in yaptığı bir çalışmaya göre “renk için kişisel anlamlar
ve kültürel yönler vardır”. Kimi zaman çocukların renkleri kullanımı normalde
beklediğimizin tersi olarak bizi şaşırtır. Örneğin yapılan bir çalışmada, depresif olan
çocukların çalışmalarında depresif olmayanlardan daha çok renk kullandığı görüldü. Bu,
depresif çocukların siyah yada tek renk kullandığı konusundaki yaygın inanışa aykırıdır. Bu
sonuç muhtemelen bir tesadüftür, ancak çocukların duygusal yaşamlarını resimle anlatmasını
anlamadaki karmaşıklığı ortaya koyan bir sonuçtur (Malchiodi, 1998, s,163).
Renk kullanımı yapılan etkinliklerden, resim faaliyetlerinden ve nesnelerin doğal
durumundan etkilenerek duygu ve rengi anlamayı karmaşıklaştırır. Renk kullanımı yaşla
değişen bir olgudur. Yıldan yıla çocukların insan figürlerini resmetmelerinde veya doğal
objeleri çizmelerinde çok fazla değişim bulunmuştur.
M.D. Sağocak’ın Argonomik Tasarımda Renk konulu araştırmasında, rengi, psikolojik
etkileri ve algılama bağlamında ele alarak, farklı tasarım alanlarında renk uygulamaları ve
8
Ece, A. S., Çelik, A. (2008). Öğretilebilir zihinsel engelli öğrencilerin renk seçimleri. Uluslararası İnsan
Bilimleri Dergisi [Bağlantıda]. 5:1. Erişim: http://www.insanbilimleri.com
etkileri araştırılmıştır. Sonuç olarak, rengin algılamaları etkileyen, dikkat, uyarı, motivasyon,
verimlilik, iletişim, yaratıcılık gibi noktalardaki rolüyle, psiko sosyolojik bir faktör olarak
ergonomideki önemine dikkat çekilerek şu noktalar vurgulanmıştır: Çalışma koşullarının
iyileştirilmesi, iş ortamlarının insancıllaştırılması ve insan-çevre uyumunun sağlanmasında
renk etkili bir araçtır.1
Yine araştırma için yapılan literatür taraması sonrasında, araştırma konusu ile ilgili
lisansüstü üç çalışma belirlenmiştir. Bunlardan ilki, S. Paksoy tarafından 2003 yılında
Marmara Üniversitesi Eğitim Bilimler Enstitüsünde yapılmış olan “8-12 Yaş Eğitilebilir
Zihinsel Engelli Çocukların Resim İş Eğitimi” adlı yüksek lisans tezidir.
Paksoy bu araştırmasında, zihinsel engelliliğin çeşitli tanımlarından yola çıkarak ve bu
tanımları ayrıntılarıyla inceleyerek, zihinsel engelliliğin fiziksel bir olgu olduğunu, ruh
hastalığıyla karıştırılmaması gerektiğini öne sürmüştür. Zihinsel engelliliğin nedenlerini
belirlemiş ve sınıflandırmıştır. Çocuğun gelişiminde Resim-İş eğitiminin önemi üzerinde
durmuş, bunu çocuk resmini gelişim aşamalarıyla değerlendirilerek incelemiştir. Bu
incelemelerin sonucunda çocukların sözle ifade edemedikleri birçok duyguyu ve düşünceyi
resimle ifade etme özgürlüğü bulduklarını, saldırgan tutum ve davranışlarını bir kenara
bıraktıklarını, enerjilerini daha yararlı etkinliklere yönlendirdikleri kanısına varmıştır.
Çocukların zeka yaşları ne olursa olsun, gerekli destek ve sevgi verilen her çocuğun ama hızlı
ama yavaş gelişeceğini, yetenek, bilgi ve beceri kazanacağını, topluma uyum sağlayan bir
birey haline geleceğini belirtmiştir. Zihinsel engelli çocukları normal çocuklardan ayıran en
belirgin özelliklerinin öğrenme yeteneklerinde gerilik olduğunu ileri sürmüştür.
Araştırma konusu ile 2. derecede ilgili diğer bir çalışma H. Işık tarafından 2003
yılında Anadolu Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsünde yapılmış olan “Zihinsel Engelli
Çocukların El Becerilerinin Gelişmesine Resim-İş Dersinin Katkısı İle İlgili Özel Eğitim
Öğretmenlerinin Görüşleri” isimli yüksek lisans tezidir.
Işık bu araştırmasında, amaca yönelik 6 problem sorusu oluşturmuştur. Araştırmanın
evreni Eskişehir il sınırları içerisinde ilköğretim okulu zihinsel engellilere eğitim veren
okullarda çalışan özel eğitim öğretmenleri olarak belirlenmiştir. Belirlenen bu evren
kapsamında araştırmanın niteliklerine uygun 20 okuldan 24 öğretmen belirlenmiştir.
Araştırmada veri toplama aracı olarak anket kullanılmıştır. Araştırma sonucunda elde edilen
veriler tablolar üzerinde incelenmiştir. Elde edilen bulgulardaki bilgilere göre, özel eğitim
1
Yine araştırmada yurtdışında renkler üzerine yapılmış çalışmalar ve bu çalışmaların kısa özetleri yer almaktadır.
9
Ece, A. S., Çelik, A. (2008). Öğretilebilir zihinsel engelli öğrencilerin renk seçimleri. Uluslararası İnsan
Bilimleri Dergisi [Bağlantıda]. 5:1. Erişim: http://www.insanbilimleri.com
öğretmenlerinin yeterli resim-iş dersi eğitimi almadığı, ilköğretim okulu zihinsel engelli
çocuklara eğitim veren okullarda resim-iş dersi ile ilgili uygun bir ortam olmadığı,resim-iş
dersi ile ilgili konuların uygulanmasında malzeme temininin güçlükleri ile karşılaşıldığı, bu
olumsuzluklara karşın resim-iş dersi programı içinde yer alan konuların çocuğun
güven,cesaret duygularının geliştirilmesi,çocuğun motivasyonunun artırma yönünde amaca
uygun olarak kullanılmakta olduğu,zihinsel engelli çocukların beceri düzeylerine göre ayırım
yapılarak fiziksel gelişiminde tedavi edici yönünü ön plana çıkararak uygulandığı ortaya
çıkmıştır.
Araştırma konusu ile ilgili diğer bir çalışmada M. Çığa tarafından 2001 yılında Gazi
Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Giyim Endüstrisi ve Giyim Eğitimi Anabilim Dalı’nda
yapılmış olan “Beş-On bir yaş arası Kız ve Erkek Çocuklarının Giysi Türlerine Göre Renk
Tercihleri” isimli yüksek lisans tezidir.
Çığa bu araştırmasında, rengin tanımından yola çıkarak rengin bölümlerini
incelemiştir. Rengin oluşumunu, rengin fiziksel sebeplerini ve tarihi süreç içerisinde renk
olgusunu araştırmıştır. En güzel renklerin armonilerin doğada görüldüğünü, tabiatın rengin
sonsuz güzelliğini ve uyumunu bize cömertçe sunduğunu, bu uyumluluk karşısında insan
psikolojisinin hiddetini kaybettiğini ve sakinleştiğini, psikolojik hastalıkların tedavisinde en
çok doğadan yararlanıldığını belirtmiştir. Renkler insan üzerindeki etkilerini araştırmış, her
rengi kendi adı altında incelemiştir. Çocuk gelişiminde renkleri bebeklikten ele alarak
periyodik gelişim aşamalarını araştırmıştır.
Sonuç olarak beş-onbir yaş arası kız ve erkek çocukların giysi türlerine göre renk
tercihlerinin incelendiği bu çalışmada renklerin giysi seçiminde önemli bir rol oynadığı ancak
giysi türlerinde farklılıkların bunu çok fazla etkilemediği belirlenmiştir. Kız çocukların giysi
türlerine göre renk tercihleri şu şekilde karşımıza çıkmaktadır: etek tercihlerinde %24 sarı,
%18 kırmızı, %17 pembe,%13 mavi ve yeşil, %10 mor,%4 siyah, bluz tercihlerinde %22 sarı,
%17 mavi ve kırmızı, %15 pembe, %14 mor, %9 yeşil, % 5 siyah, manto tercihlerinde %19
kırmızı, %18 pembe, %17 sarı, %15 mavi ve mor, %9 yeşil, %7 siyah. Beş-Onbir yaş arası
kız çocukların giysi türlerinin renk tercihini çok etkilemediği, sarı, kırmızı, pembe ve mavinin
tüm giysi türleri içinde en çok tercih edilen renkler olduğu görülmektedir.
Tüm bu çeşitli araştırma sonuçlarından yola çıkarak öğretilebilir zihinsel engellilerde
renk seçimini araştırmak için çalışma grubu Bolu Emine Mehmet Baysal Eğitim Uygulama
Okulu ve İş Eğitim Merkezi’nde okumakta olan öğrenciler olarak belirlenmiştir.
10
Ece, A. S., Çelik, A. (2008). Öğretilebilir zihinsel engelli öğrencilerin renk seçimleri. Uluslararası İnsan
Bilimleri Dergisi [Bağlantıda]. 5:1. Erişim: http://www.insanbilimleri.com
Bu okulda orta düzeyde zihinsel öğrenme yetersizliği olan (öğretilebilir zihinsel
engelli) çocuklar vardır. Ayrıca bu çocuklarda, 1) down sendromu, 2) sara hastalığı, 3)
öğrenme bozukluğu, 4) hiperaktivite-dikkat bozukluğu gibi hastalıklar görülmektedir.
2.YÖNTEM
2.1 Araştırma Modeli
Araştırma, genel tarama modeli esas alınarak yapılmıştır.
Tarama modeli geçmişte yada halen var olan bir durumu var olduğu şekliyle
betimlemeyi amaçlayan bir yaklaşımdır. Araştırmaya konu olan birey ya da nesne, kendi
koşuları içinde ve olduğu gibi tanımlanmaya çalışılır. Onları herhangi bir şekilde değiştirme,
etkileme çabası gösterilmez. Bilinmek istenen şey vardır ve oradadır. Önemli olan onu uygun
bir biçimde “gözleyip” belirlemektir (Karasar, 2006,s:77).
Araştırmada öğretilebilir zihinsel engelli öğrencilerin renk seçimleri hiçbir ön bilgi
sunulmadan tek renk ve çok renk tercihleri herhangi bir yönlendirme yapılmadan
tanımlanmaya çalışılmış, araştırmacının konu ile ilgili gözlemleri ve deneyimleri göz ardı
edilmemiştir.
Ayrıca araştırmanın verilerin toplanması bölümünde de geniş olarak ifade edildiği
gibi, öğrencilerin renk seçimleri için yarı deneysel bir çalışma da uygulanmıştır.
2.2 Çalışma Grubu
Bolu ilinde Emine Mehmet Baysal Eğitim Uygulama Okulu ve İş Eğitimi Merkezi
özel eğitime muhtaç olan çocuklara eğitim ve öğretim veren bir kurumdur. Okulda 76 öğrenci
ve 2 idareci olmak üzere 16 öğretmen,1 hemşire bulunmaktadır. Okulda eğitim yönetmeliğine
uygun olarak sınıfların tespiti yapıldıktan sonra her öğrencinin performansına uygun olarak
hazırlanan ünitelendirilmiş yıllık plan ve bireyselleştirilmiş eğitim planı doğrultusunda
yapılmaktadır. Sınıflarda bireysel eğitime ihtiyacı olan ya da sınıf seviyesinden geride olan
öğrenciler için sınıf öğretmeni öğrenci ile birebir çalışmaktadır. Öğrencilerde çeşitli
hastalıklar görülmektedir. Bu hastalıklardan bazıları; down sendromu, epilepsi (sara
hastalığı), öğrenme bozukluğu, hiperaktivite-dikkat bozukluğu’dur.
Bu araştırmada evreni temsil ettiği düşünülen bir çalışma grubundan yararlanılmıştır.
Araştırmanın çalışma grubunu ise Bolu Emine Mehmet Baysal Eğitim Uygulama ve İş Eğitim
Merkezinde eğitim gören, ailelerinden izin alınmış, talimatları anlayan, el ve göz
11
Ece, A. S., Çelik, A. (2008). Öğretilebilir zihinsel engelli öğrencilerin renk seçimleri. Uluslararası İnsan
Bilimleri Dergisi [Bağlantıda]. 5:1. Erişim: http://www.insanbilimleri.com
koordinasyonu olan, ve hafif düzeyde iş-teknik sınıfındaki down sedromu, sara hastası,
hiperaktivite-dikkat bozukluğu ve öğrenme bozukluğu olan 10-12 yaş arası 25 zihinsel engelli
öğrenci oluşturmaktadır.
Tablo -1: Çalışma Grubunu Oluşturan Öğrencilerin Cinsiyet
Değişkenine Göre Dağılımları
Cinsiyet
Kız
Erkek
f
12
%
48
f
13
Toplam
f
%
25
100
%
52
Tablo -2: Çalışma Grubunu Oluşturan Öğrencilerin Hastalık
Değişkenine Göre Dağılımları
Hastalıklar
Öğrenme
bozukluğu
Down
Sendromu
Sara Hastalığı
(Epilepsi)
Hiperaktivitedikkat bozukluğu
Toplam
f
14
f
6
f
3
f
2
f
25
%
56
%
24
%
12
%
8
%
100
Tablo 1 ve 2’dede ifade edildiği gibi çalışma grubunun % 48’ini kız öğrenciler, %
52’sini erkek öğrenciler oluşturduğu, ayrıca öğrencilerin %56’sında öğrenme bozukluğu, %
24’ünde down sendromu, % 12’sinde epilepsi hastalığı, % 8’inde ise hiperaktivite-dikkat
bozukluğu görülmektedir.
2.3 Veriler ve Toplanması
Veri toplama aşamasında öğrencilerin tek ve çok seçmeli renk tercihlerinin
belirlenmesinde iki farklı uygulama gerçekleştirilmiştir.
2.3.1 Tek seçmeli renk tercihlerinde uygulama basamakları.
2.3.1.1 Öğrencilerin tek renk seçimlerindeki tercihlerinin belirlenmesinde,
birbirlerinden etkilenmemeleri için sınıf ortamında bağımsız dağılımları / oturmaları sağlandı,
2.3.1.2 Araştırmacı tarafından hazırlanan geometrik şekil (daire) öğrencilere
dağıtıldı,
2.3.1.3 Öğrencilere aynı marka olan boya kalemleri (pastel boya) dağıtıldı,
2.3.1.4 Uygulama öncesi çocuklara renkler hakkında bir bilgi verilmemiş, en
sevdiği rengi seçmeleri söylenmiştir.
2.3.1.5 Öğrencinin tek rengi seçmesinin ardından diğer boyalar alınmıştır.
12
Ece, A. S., Çelik, A. (2008). Öğretilebilir zihinsel engelli öğrencilerin renk seçimleri. Uluslararası İnsan
Bilimleri Dergisi [Bağlantıda]. 5:1. Erişim: http://www.insanbilimleri.com
Resim- 1
2.3.1.6 Çocuklar boyama esnasında rahat bırakılmış, hiçbir şekilde müdahale
edilmemiştir.
Resim- 2
2.3.2 Çok seçmeli renk tercihlerinde uygulama basamakları.
2.3.2.1
Öğrencilerin
çok
seçmeli
renk
tercihlerinin
belirlenmesinde,
birbirlerinden etkilenmemeleri için sınıf ortamında bağımsız dağılımları / oturmaları sağlandı,
2.3.2.2 Araştırmacı tarafından hazırlanan geometrik şekil (kare) öğrencilere
dağıtıldı,
2.3.2.3 Öğrencilere aynı marka olan boya kalemleri (pastel boya) dağıtıldı,
2.3.2.4 Uygulama öncesi çocuklara renkler hakkında bir bilgi verilmemiş, en
sevdiği rengi seçmeleri söylenmiştir.
2.3.2.5 İlk rengi seçtikten sonra ikinci rengi seçmeleri söylediğinde önlerindeki
boyalardan en sevdiği ikincisini seçmeleri söylenmiştir.
13
Ece, A. S., Çelik, A. (2008). Öğretilebilir zihinsel engelli öğrencilerin renk seçimleri. Uluslararası İnsan
Bilimleri Dergisi [Bağlantıda]. 5:1. Erişim: http://www.insanbilimleri.com
Resim- 3
2.3.2.6 Öğrencinin çok seçmeli renk tercihleri sırasında uygulama sonuçlanıncaya
kadar boya kalemleri kaldırılmamıştır.
Resim- 4
Bu çalışma yapılırken çocukların sınıf öğretmenlerinden hastalıkları, aile biçimleri ve
zekâ yaşları hakkında bilgi toplanmıştır. Çalışma esnasında çocukların birbirinden
etkilenmemeleri için birbirlerini görmemeleri sağlanmıştır.
Çalışma çocuklara araştırmacı tarafından birebir uygulatılmıştır. Araştırmanın verileri
25 öğrencinin yaptığı 50 resim üzerinden değerlendirilerek elde edilmiştir.
2.4 Verilerin Çözümü ve Yorumlanması
Özel eğitim alan öğrencilerle yapılan bu çalışmada geometrik biçimlerden
yararlanılmıştır. Geometrik biçimlerin tercih edilmesinin nedeni, seçilen geometrik formun
çocuklara hiçbir biçimi, formu ve nesneyi anımsatmamasıdır.
Öğrenciler tarafından boyanan iki geometrik şekil, araştırmacı tarafından toplanarak
renk kategorilerine ayrılmış, kendi içlerinde ve öğrencilerin hastalıları ile ayrılarak
sınıflandırılmıştır. Elde edilen bilgiler Microsoft’un Windows işletim sistemine ait Exel
programı ile grafiklere dönüştürülmüş ve ilgili grafiklerin sonucunda yorumlanmıştır.
14
Ece, A. S., Çelik, A. (2008). Öğretilebilir zihinsel engelli öğrencilerin renk seçimleri. Uluslararası İnsan
Bilimleri Dergisi [Bağlantıda]. 5:1. Erişim: http://www.insanbilimleri.com
Sonuçların grafiksel olarak yorumlanmasında daire ve kare şeklinden yararlanılmıştır.
Bu şekillerin seçilmesinin nedeni renk tercihleri belirlenirken çocuklara kare ve daire
formunun şekil olarak verilmesidir. Çalışmalar grafiksel olarak yorumlanırken tek seçmeli
renk tercihinde öğrencilerin kullandığı daire formu üzerinde yüzdeleri belirtilmiştir. Çoktan
seçmeli renk seçimlerindeyse öğrencilerin kullandıkları kare formu üzerinde yüzdeleri
belirtilmiştir.
3. BULGULAR ve YORUM
1- Öğrencilerin tek seçmeli renk tercihleri nelerdir.? Tercihleri cinsiyetlere göre nasıl bir
dağılım göstermektedir?
Tablo 3: Öğrencilerin Tek Seçmeli Renk Tercihleri Ve Tercihlerinin
Cinsiyetlerine Göre Yüzdelik Dağılımları
Cinsiyet
Kız
Erkek
Toplam
f
%
f
%
f
%
KIRMIZI
6
24
6
24
12
48
TURUNCU
3
12
3
12
SARI
1
4
4
16
5
20
YEŞİL
2
8
2
8
MAVİ
2
8
1
4
3
12
Toplam
12
48
13
52
25
100
Tablo 3’de görüldüğü gibi, özel eğitime muhtaç öğrencilerin tek renk seçimlerindeki
tercihlerinde ilk sırayı % 48 ile kırmızı renk alırken onu sırasıyla % 20 ile sarı, eşit oranlarda
% 12 ile turuncu ve mavi renklerin aldığı anlaşılmaktadır. Öğrencilerin tek renk seçimlerinde
en son % 8 ile yeşil rengi tercih ettikleri belirlenmiştir.
Kız öğrencilerin tek seçmeli renk tercihleri
6
5
4
3
2
1
0
Seri 1
mavi
sarı
turuncu
kırmızı
1
2
3
6
Grafik 1: Kız Öğrencilerin Tek Seçmeli Renk Tercihleri
15
Ece, A. S., Çelik, A. (2008). Öğretilebilir zihinsel engelli öğrencilerin renk seçimleri. Uluslararası İnsan
Bilimleri Dergisi [Bağlantıda]. 5:1. Erişim: http://www.insanbilimleri.com
Grafik 1’de de görüldüğü gibi öğrencilerin cinsiyetlerine göre renk tercihlerinde de
yine kırmızı renk 6 kız öğrencinin tercihi ile ilk sırayı alırken onu sıra ile turuncu, sarı ve
mavi renkler izlemiştir.
Erkek öğrencilerin tek seçmeli renk tercihleri
6
5
4
3
2
1
0
Seri 1
mavi
yeşil
sarı
kırmızı
1
2
4
6
Grafik 2: Erkek Öğrencilerin Tek Seçmeli Renk Tercihleri
Grafik 2’de görüldüğü gibi öğrencilerin cinsiyetlerine göre renk tercihlerinde de yine
kırmızı renk 6 erkek öğrencinin tercihi ile ilk sırayı alırken onu sıra ile sarı, yeşil ve mavi
renkler izlemiştir.
İki grafiğe de ortak olarak bakıldığında kız ve erkek öğrencilerin en çok tercih ettikleri
(kırmızı: sıcak renk) ve en az tercih ettikleri (mavi: soğuk renk) renklerin ortak olması dikkat
çekicidir.
2- Öğrencilerin çok seçmeli renk tercihleri nelerdir? Tercihler cinsiyetlerine göre nasıl bir
dağılım göstermektedir?
Tablo 4: Öğrencilerin Çok Seçmeli Renk Tercihleri Ve Tercihlerinin
Cinsiyetlerine Göre Yüzdelik Dağılımları
Cinsiyet
YEŞİL
TURUNCU
Kız
Erkek
KIRMIZI
TURUNCU
KIRMIZI
MAVİ
YEŞİL
MAVİ
MAVİ
SARI
YEŞİL
SARI
TOPLAM
f
6
3
1
1
1
-
12
%
f
24
-
12
4
4
-
4
7
4
1
1
48
13
%
f
6
16
7
1
28
8
4
2
4
1
52
25
%
24
28
4
32
8
4
100
Toplam
Tablo 4’de görüldüğü gibi, özel eğitime muhtaç öğrencilerin çok renk (2 renk)
seçimlerindeki tercihlerinde ilk sırayı % 32 ile yeşil-mavi renk alırken onu sırasıyla % 28 ile
kırmızı-turuncu, % 24 oranında yeşil-turuncu, % 8 oranında mavi-sarı renklerin aldığı
16
Ece, A. S., Çelik, A. (2008). Öğretilebilir zihinsel engelli öğrencilerin renk seçimleri. Uluslararası İnsan
Bilimleri Dergisi [Bağlantıda]. 5:1. Erişim: http://www.insanbilimleri.com
anlaşılmaktadır. Öğrencilerin çok renk seçimlerinde en son eşit oranlarda % 4 kırmızı-mavi
ve yeşil-sarı rengi tercih ettikleri belirlenmiştir.
Kız öğrencilerin çoktan seçmeli renk tercihleri
6
5
4
3
2
1
0
mavi&sarı
yeşil&mav kırmızı&m kırmızı&tu yeşil&turu
i
avi
runcu
ncu
1
Seri 1
1
1
3
6
Grafik 3: Kız Öğrencilerin Çok Seçmeli Renk Tercihleri
Grafik 3’de görüldüğü gibi kız öğrencilerin çok seçmeli renk tercihlerinde yeşilturuncu ilk sırada yer alırken, onu sırayla kırmızı-turuncu renk ve eşit oranlarda mavi-sarı,
yeşil-mavi, kırmızı-mavi renkler izlemektedir.
Erkek öğrencilerin çoktan seçmeli renk tercihleri
7
6
5
4
3
2
1
0
Seri 1
yeşil&sarı
mavi&sarı
kırmızı&turuncu
yeşil&mavi
1
1
4
7
Grafik 4: Erkek Öğrencilerin Çok Seçmeli Renk Tercihleri
Grafik 4’de görüldüğü gibi erkek öğrencilerin çok seçmeli renk tercihlerinde ilk sırayı
yeşil-mavi alırken, onu sırayla kırmızı-turuncu ve eşit oranlarda mavi-sarı ve yeşil-sarı
renklerin tercih edildiği görülmektedir.
İki grafiğe de ortak olarak bakıldığında kız ve erkek öğrencilerin çok seçmeli renk
tercihlerinde sıcak ve soğuk renkleri karma olarak tercih ettikleri görülmektedir. Hem kızların
hem de erkeklerin en çok ve az tercih ettikleri renklerde sıcak ve soğuk renkler karma olarak
yer almaktadır. Grafiklerde dikkat çeken diğer bir noktada, kızların ve erkek öğrencilerin
çoktan seçmeli renk tercihlerinde ilk renk olarak yeşil’i seçmeleri, ayrıca sıcak renkler olarak
bilinen kırmızı-turuncu rengin yine kızlar ve erkekler tarafından en çok tercih edilen renkler
arasında ikinci sırada yer almasıdır.
17
Ece, A. S., Çelik, A. (2008). Öğretilebilir zihinsel engelli öğrencilerin renk seçimleri. Uluslararası İnsan
Bilimleri Dergisi [Bağlantıda]. 5:1. Erişim: http://www.insanbilimleri.com
3- Öğrencilerin tek ve çoktan tercihli renk seçimleri sağlık durumlarına / hastalıklarına
göre nasıl bir dağılım göstermektedir?
3.alt problemin yanıtlanması aşamasında veriler öğrencilerin sağlık durumlarına göre
ayrılarak, tek ve çoktan seçmeli renk tercihleri şeklinde sunulmuştur.
Öğre nm e bozuk luğu olan çocuk ların te k
s e çm e li re nk te rcihle ri
60%
40%
20%
0%
Series1
kı rmı zı
sarı
turuncu
mavi
yeşil
48%
28%
13%
5%
5%
Grafik 5: Öğrenme Bozukluğu Bulunan Öğrencilerin Tek Seçmeli Renk Tercihleri
Grafik 5’e genel olarak bakıldığında, Bolu Emine Mehmet Baysal Eğitim Uygulama
ve İş Eğitim Merkezinde eğitim gören tüm öğrenciler içinden öğrenme bozukluğu bulunan 14
öğrencinin tek renk seçimlerindeki tercihlerinde % 48 ile kırmızı renk ilk sırayı, %5 ile yeşil
renk son sırayı almıştır.
Öğre nm e bozuk luğu olan çocuk ların çok tan
s e çm e li re nk te rcihle ri
50%
40%
30%
20%
10%
0%
Series1
yeşil&turuncu
yeşil&mavi
48%
22%
kırmızı&turun
cu
16%
mavi&sarı
mavi&kırmızı
7%
7%
Grafik 6: Öğrenme Bozukluğu Bulunan Öğrencilerin Çoktan Seçmeli Renk Tercihleri
Grafik 6’ya genel olarak bakıldığında, Bolu Emine Mehmet Baysal Eğitim Uygulama
ve İş Eğitim Merkezinde eğitim gören tüm öğrenciler içinden öğrenme bozukluğu bulunan 14
öğrencinin çoktan seçmeli renk tercihlerinde % 48 ile yeşil-turuncu renkler ilk sırayı alırken,
mavi sarı ve mavi kırmızı renkler eşit oranlarla %7 ile son sırayı almıştır.
18
Ece, A. S., Çelik, A. (2008). Öğretilebilir zihinsel engelli öğrencilerin renk seçimleri. Uluslararası İnsan
Bilimleri Dergisi [Bağlantıda]. 5:1. Erişim: http://www.insanbilimleri.com
Down sendromu görülen çocukların tek seçmeli renk tercihleri
50%
40%
30%
20%
10%
0%
Seri 1
turuncu
kırmızı
sarı
50%
33%
17%
Grafik 7: Down Sendromu Bulunan Öğrencilerin Tek Seçmeli Renk Tercihleri
Grafik 7’ye genel olarak bakıldığında, Bolu Emine Mehmet Baysal Eğitim Uygulama
ve İş Eğitim Merkezinde eğitim gören tüm öğrenciler içinden down sendromu hastalığı
bulunan 6 öğrencinin tek renk seçimlerindeki tercihlerinde % 50 ile turuncu renk ilk sırayı,
%5 ile sarı renk son sırayı almıştır.
Down sendromu görülen çocukların çoktan seçmeli renk
tercihleri
50%
40%
30%
20%
10%
0%
Seri 1
yeşil&mavi
kırmızı&turuncu
yeşil&sarı
50%
33%
17%
Grafik 8: Down Sendromu Bulunan Öğrencilerin Çoktan Seçmeli Renk Tercihleri
Grafik 8’ e genel olarak bakıldığında, Bolu Emine Mehmet Baysal Eğitim Uygulama
ve İş Eğitim Merkezinde eğitim gören tüm öğrenciler içinden down sendromu hastalığı
bulunan 6 öğrencinin çoktan seçmeli renk tercihlerinde % 50 ile
yeşil-mavi renkler ilk sırayı alırken, onu sırayla % 33 ile kırmızı-turuncu ve % 17 ile yeşilsarı renkler takip etmiştir.
19
Ece, A. S., Çelik, A. (2008). Öğretilebilir zihinsel engelli öğrencilerin renk seçimleri. Uluslararası İnsan
Bilimleri Dergisi [Bağlantıda]. 5:1. Erişim: http://www.insanbilimleri.com
Sara hastalığı(epilepsi) görülen çocukların tek seçmeli renk
tercihleri
100%
50%
0%
1
100%
mavi
Grafik 9: Sara Hastalığı (Epilepsi) Bulunan Öğrencilerin Tek Seçmeli Renk Tercihleri
Grafik 9’a genel olarak bakıldığında, sara (epilepsi) hastalığı bulunan 3 öğrencinin tek
renk seçimlerindeki tercihlerinde üçünün de % 100 oranla mavi rengi tercih ettikleri
görülmektedir.
Sara hastalığı(epilepsi) görülen çocukların çoktan seçmeli renk
tercihleri
100
50
0
yeşil & sarı
1
100
Grafik 10: Sara Hastalığı (Epilepsi) Bulunan Öğrencilerin Çoktan Seçmeli Renk Tercihleri
Grafik 10’a genel olarak bakıldığında, sara (epilepsi) hastalığı bulunan 3 öğrencinin
çoktan seçmeli renk tercihlerinde üçünün de % 100 oranla yeşil-sarı renkleri tercih ettikleri
görülmektedir.
Hiperaktiflik görülen çocukların tek seçmeli renk
tercihleri
100%
50%
0%
kırmızı
1
100%
Grafik 11: Hiperaktivite-Dikkat Bozukluğu Görülen Öğrencilerin
Tek Seçmeli Renk Tercihleri
Grafik 11’e genel olarak bakıldığında, hiperaktivite-dikkat bozukluğu bulunan 2
öğrencinin tek renk seçimlerindeki tercihlerinde ikisinin de % 100 oranla kırmızı rengi tercih
ettikleri görülmektedir.
20
Ece, A. S., Çelik, A. (2008). Öğretilebilir zihinsel engelli öğrencilerin renk seçimleri. Uluslararası İnsan
Bilimleri Dergisi [Bağlantıda]. 5:1. Erişim: http://www.insanbilimleri.com
Hiperaktiflik görülen çocukların çoktan seçmeli renk tercihleri
100%
80%
60%
40%
20%
0%
kırmızı & sarı
1
100%
Grafik 12: Hiperaktivite-Dikkat Bozukluğu Bulunan Öğrencilerin
Çoktan Seçmeli Renk Tercihleri
Grafik 12’ye genel olarak bakıldığında, hiperaktivite-dikkat bozukluğu bulunan 2
öğrencinin çoktan seçmeli renk tercihlerinde ikisinin de % 100 oranla kırmızı-sarı rengi tercih
ettikleri görülmektedir.
Tablo 5: Öğrencilerin Tek Seçmeli Renk Tercihlerinin Sağlık
Durumlarına / Hastalıklarına Göre Yüzdelik Dağılımları
Tablo 5’e bakıldığında öğrencilerin tek seçimli renk tercihlerinde sıcak renklerin
(kırmızı, turuncu, sarı), soğuk renklere (mavi, yeşil, mor) göre daha çok yer aldığı
görülmektedir. Ayrıca yine tablodan öğrencilerin sağlık durumları ile renk tercihlerine
bakıldığında yine sıcak renkleri tercih ettikleri, öğrenme bozukluğu ve hiperaktivite-dikkat
bozukluğu özellikler gösteren öğrencilerin en çok kırmızı rengi; down sendromu bulunun
öğrencilerin turuncu rengi seçtikleri; epilepsi rahatsızlığı bulunan öğrencilerin ise soğuk
renklerden mavi’yi tercih ettikleri anlaşılmaktadır.
4. TARTIŞMA, SONUÇ ve ÖNERİLER
21
Ece, A. S., Çelik, A. (2008). Öğretilebilir zihinsel engelli öğrencilerin renk seçimleri. Uluslararası İnsan
Bilimleri Dergisi [Bağlantıda]. 5:1. Erişim: http://www.insanbilimleri.com
Çalışmanın bu bölümünde, araştırmanın önemi kısmında da ifade edildiği gibi, yapılan
çalışmanın öğretilebilir zihinsel öğrencilerin renk seçimleri ile ilgili yapılmış ilk ve pilot
çalışma olmasından dolayı araştırma sonuçları, kuramsal temeller, literatür ve normal
öğrenciler ve renk seçimlerindeki elde edilen diğer araştırma sonuçları ile paralellik kurularak
tartışılmış ve yorumlanmıştır. Bölüm sonunda araştırmacılara, kurum ve kuruluşlara öneriler
sunulmuştur.
Özel eğitime muhtaç öğretilebilir zihinsel engelli öğrencilerin tek renk seçiminde ilk
sırayı kırmızı renk alırken, onu sırayla sarı ve aynı oranlarla turuncu ve mavi renkler
izlemiştir. Öğrencilerin cinsiyetlerine göre renk tercihlerinde ise, kırmızı rengin kız
öğrencilerin tercihinde ilk sırayı aldığı belirlenirken onu sırayla turuncu, sarı ve mavi rengin
izlediği saptanmıştır. Erkek öğrencilerin renk tercihlerinde yine kırmızı renk ilk sırayı alırken,
onu sırayla sarı, yeşil ve mavi renkler izlemiştir.
Elde edilen verilere genel olarak bakıldığında kız ve erkek öğrencilerin en çok tercih
ettikleri (kırmızı: sıcak renk) ve en az tercih ettikleri (mavi: soğuk renk) renklerin ortak
olması dikkat çekicidir.
İlgili literatür bölümünde de geniş olarak açıklandığı gibi, çocuk resimleri üzerine
1947 yılında ilk araştırmaları yapan R. Alschuler ve L.A. Hattwick’in büyük çocukların soğuk
renkler olan mavi ve yeşilleri tercih ederken küçük çocukların kırmızı ve turuncu gibi sıcak
renkleri tercih ettiklerini fark ettiler. Bu seçimdeki farklılığın, küçük çocukların doğal
tepkiselliğinden ve büyük çocukların gelişmiş denetleme hissinden kaynaklandığı
düşünülmektedir. (Malchiodi,1998 s,162.)
Birinci alt probleme ilişkin sonuçlara bakıldığında öğretilebilir zihin engelli
öğrencilerin renk tercihleri (kırmızı, turuncu, sarı, yeşil, mavi) ile Alschuler ve Hattwick’in
küçük çocukların renk tercihleri ile ilgili elde ettikleri sonuçlar paralellik göstermektedir.
Çığa (2001)’nın araştırmasına göre, beş-onbir yaş arası kız çocukların giysi türlerinin
renk tercihini çok etkilemediği, sarı, kırmızı, pembe ve mavinin tüm giysi türleri içinde en
çok tercih edilen renkler olduğu görülmektedir. Yine yapılan araştırmanın sonuçları bu
çalışma ile de paralellik göstermektedir.
Öğretilebilir zihinsel engelli öğrencilerin çoktan seçmeli renk tercihlerinde ilk sırayı
yeşil-mavi renkler alırken onu sırasıyla kırmızı-turuncu, oranında yeşil-turuncu, mavi-sarı
renklerin aldığı tespit edilmiştir.
22
Ece, A. S., Çelik, A. (2008). Öğretilebilir zihinsel engelli öğrencilerin renk seçimleri. Uluslararası İnsan
Bilimleri Dergisi [Bağlantıda]. 5:1. Erişim: http://www.insanbilimleri.com
Çoktan seçmeli renklerin cinsiyete göre dağılımlarına göre kız öğrencilerin ilk tercihi
yeşil-turuncu renkler alırken, onu sırasıyla kırmızı-turuncu renk ve eşit oranlarda mavi-sarı,
yeşil-mavi, kırmızı-mavi renkler’in izlediği; erkek öğrencilerin ise çoktan seçmeli renk
tercihlerinde ilk sırayı yeşil-mavi alırken, onu sırayla kırmızı-turuncu ve eşit oranlarda mavisarı ve yeşil-sarı renklerin tercih edildiği görülmektedir.
Cinsiyet dağılımına göre hem kızların hem de erkeklerin en çok ve az tercih ettikleri
renklerde sıcak ve soğuk renkler, karma olarak yer almaktadır. Araştırmada dikkat çeken bir
başka noktada, kızların ve erkek öğrencilerin çoktan seçmeli renk tercihlerinde ilk renk olarak
yeşil’i seçmeleri, ayrıca sıcak renkler olarak bilinen kırmızı-turuncu rengin yine kızlar ve
erkekler tarafından en çok tercih edilen renkler arasında ikinci sırada yer almasıdır.
Öğretilebilir zihinsel engelli öğrencilerin renk seçimlerinin sağlık durumlarına göre
dağılımları ile ilgili olarak; öğrenme bozukluğu özürleri bulunan öğrencilerin tek renk
tercihlerinde daha çok kırmızı ve sarı rengi, çoktan seçmeli tercihlerinde yeşil-turuncu
renkleri seçtikleri, down sendromu özürleri bulunan öğrencilerin tek renk tercihlerinde %50
ile turuncu rengin, çoktan seçmeli tercihlerinde ise yine %50 ile yeşil-mavi renklerin ilk sırayı
aldığı belirlenmiştir. Yine öğrencilerden epilepsi hastalığı bulunan öğrencilerin tek renk
seçimlerinde tamamının mavi rengi, çoktan seçmeli renk tercihlerinde yine tamamının yeşilsarı renkleri tercih ettikleri saptanmıştır. Ayrıca yine epilepsi öğrencileri gibi, hiperaktivitedikkat bozukluğu hastalığı bulunan öğrencilerinde tek renk seçimlerinde tamamının kırmızı
rengi, çoktan seçmeli renk tercihlerinde yine tamamının kırmızı-sarı renkleri tercih ettikleri
saptanmıştır.
Özellikle duygular açısından resimlerde renk kullanımı üzerinde birçok tartışma olmuş
ve çeşitli yorumlar ortaya çıkmıştır. Örneğin, saldırganlık öfke ve nefret “can alıcı önemde bir
mesele, yakıcı sorun, yükselen duygular ve tehlike” ile tutku, sevgi ve dışavurum yansıtan
kırmızının en duygusal renk olduğu düşünülmektedir. Hem büyük hem küçük çocuklarda
kırmızı aynı zamanda baskın ve tercih edilen renktir…….. Saf sarı genellikle enerji, ışık ve
olumlu hislerle ilişkilendirilirken mavi; sakinlik, depresyon, su ve gökyüzüyle ilişkilidir
(Malchiodi, 1998. s:162)
Örneğin sıcak renkler insanlara canlılık, neşe, hareket ve rahatlık etkisi bırakabilir.
Bunlar: kırmızı, turuncu ve sarı renklerdir. Soğuk renklerin ise rahatlık ve dinlendirici etkisi
vardır. Bunlar: mavi, yeşil ve mor’dur. (Artut, 2004.s:135)
23
Ece, A. S., Çelik, A. (2008). Öğretilebilir zihinsel engelli öğrencilerin renk seçimleri. Uluslararası İnsan
Bilimleri Dergisi [Bağlantıda]. 5:1. Erişim: http://www.insanbilimleri.com
Araştırmanın genel bir sonucu olarak, öğrencilerin tek seçimli renk tercihlerinde sıcak
renklerin (kırmızı, turuncu, sarı), soğuk renklere (mavi, yeşil, mor) göre daha çok yer aldığı,
yine öğrencilerin sağlık durumları ile renk tercihlerine bakıldığında yine sıcak renkleri tercih
ettikleri, öğrenme bozukluğu ve hiperaktivite-dikkat bozukluğu özellikler gösteren
öğrencilerin en çok kırmızı rengi; down sendromu bulunun öğrencilerin turuncu rengi
seçtikleri; epilepsi rahatsızlığı bulunan öğrencilerin ise soğuk renklerden mavi’yi tercih
ettikleri anlaşılmaktadır.
Araştırma sonunda aşağıda belirtilen öneriler sıralanmaktadır.
1. Araştırmacılara, benzer bir çalışmanın daha büyük bir evrenle yaparak daha genel
sonuçlar üzerinde çalışmaları,
2. Tüm özel ve genel okul idarecilerine; özel eğitime ihtiyaç duyan öğrencilerine ait sınıf
(derslik), çalışma odası, kütüphane, spor alanları ve sosyal tesisler gibi alanları,
onların tercih ettikleri renklerde boyamaları, çocukların gelişimleri için bu konuda
hassas olmaları,
3. Talim terbiye kurulu yetkililerine, özel eğitim öğrencilerine ait kitap, dergi, çalışma
defterleri vb. materyalleri yine yapılan araştırmalar sonucu, bu öğrencilere ait renk
tercihlerini dikkate alarak yayınlatmaları,
4. Araştırmacılara, öğretilebilir zihinsel engelli öğrencilerin hastalıkları/zihinsel engelleri
ile renk seçimleri arasındaki ilişkileri daha kapsamlı olarak ortaya koyacakları
deneysel çalışmalar içerisinde olmaları önerilmektedir.
KAYNAKÇA
1. ARTUT, K. (2004). “Sanat Eğitimi Kuramları ve Yöntemleri”.Anı Yayıncılık,
s.134, Ankara.
2. ÇELLEK, T. (2003). “Temel Sanat Eğitimi / Giriş ”. (erişim tarihi:
12.09.2007),(çevrimiçi) http://www.tulaycellek.com/tulay/yazdir.asp?id=242
3. ÇIĞA, M (2001). “Beş-Onbir Yaş Arası Kız Ve Erkek Çocuklarının Giysi Türlerine
Göre Renk Tercihleri”. Yayınlanmamış Yüksek lisans tezi. Gazi Üniversitesi Sosyal
Bilimler Enstitüsü Giyim Endüstrisi ve Giyim Eğitimi Anabilim Dalı. Ankara
4. ELİASON, C., JENKİNS, L. (1994). “A Practical Guide to Early Childhood
Curriculum”. Merril, an İmprint of Macmillan College Publishing Company,
U.S.A., page;289-294.
24
Ece, A. S., Çelik, A. (2008). Öğretilebilir zihinsel engelli öğrencilerin renk seçimleri. Uluslararası İnsan
Bilimleri Dergisi [Bağlantıda]. 5:1. Erişim: http://www.insanbilimleri.com
5. ENÇ, M., ÇAĞLAR, D., ÖZSOY, Y.(1998). “Özel Eğitime Giriş”, Ankara
Üniversitesi Eğitim Fakültesi Yayınları No:95, Ankara.
6. GENÇAYDIN, Z. (1990). “Ortaöğretim Kurumlarında Resim-İş Öğretimi ve
Sorunları”, s.44, Şafak Matbaası, Ankara.
7. IŞIK, H.(2003). “Zihinsel Engelli Çocukların El Becerilerinin Gelişmesine Resim-İş
Dersinin Katkısı ile İlgili Özel Eğitim Öğretmenlerinin Görüşleri”.Yayınlanmamış
Yüksek Lisans Tezi. Anadolu Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü. Eskişehir.
8. KALMIK, E. (1964). “Renklerin Armoni Sistemi”, s.17. İTÜ Matbaası. İstanbul.
9. KARASAR, N.(2006). “Bilimsel Araştırma Yöntemi”, Nobel Yayın Dağıtım,
Ankara.
10. MALCHİODİ, A. C, (1998). “Çocuk Resimlerini Anlamak”, s, 23. Çeviren: Tülin
Yurtbay .I.Baskı. Epsilon Yayıncılık. İstanbul.
11. ÖZSOY,Y., ÖZYÜREK, M., ERİPEK, S.(1998). “Özel Eğitime Muhtaç
Çocuklar-Özel Eğitime Giriş”, Karatepe Yayınları, Ankara.
12. PAKSOY, S.(2003). “8-12 yaş Eğitilebilir Zihinsel Engelli Çocukların Resim-İş
Eğitimi”. Yayınlanmamış Yüksek Lisans tezi. Marmara Üniversitesi Eğitim
Bilimleri Enstitüsü Güzel Sanatlar Eğitimi Ana Bilim Dalı Resim Öğretmenliği
Bilim Dalı. İstanbul
13. SAĞOCAK, M.D.(2005). “Ergonomik Tasarımda Renk”. Trakya Üniversitesi Fen
Bilimleri Enstitüsü Dergisi, (Çevrimiçi)
http://www.trakya.edu.tr/Enstituler/FenBilimleri/Dergi/pdf/164Mehtap.pdf (erişim
tarihi:29.11.2007)
14. ULUTAŞ, İ.(2004). “Okul Öncesi Dönemde Sanat Eğitimi”, Kastamonu Eğitim
Dergisi, s.21.Cilt:12. No:1, (erişim tarihi:12.09.2007),(çevrimiçi)
(http://www.ksef.gazi.edu.tr/dergi/pdf/Cilt12-No1-2004Mart/iulutas.pdf)
View publication stats