Zubiri
- Artikulu hau Nafarroako herriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Zubiri (argipena)».
Zubiri | ||
---|---|---|
![]() | ||
![]() Errabiaren zubia eta Errabiaren zubiko kalea | ||
| ||
![]() | ||
Kokapena | ||
Herrialdea | ![]() | |
Eskualdea | Ibarrak (Iruñerria) | |
Udalerria | Esteribar | |
Administrazioa | ||
Mota | kontzeju | |
Izen ofiziala | ![]() | |
Burua (2019-2023) | Jose Fermin Ventana Lipuzcoa (kontzejuburua) | |
Posta kodea | 31630 | |
Herritarra | zubiritar | |
Geografia | ||
Koordenatuak | 42°55′49″N 1°30′16″W / 42.930277777778°N 1.5044444444444°W | |
Azalera | 4,89 km² | |
Garaiera | 525 metro | |
Distantzia | 20,3 km (Iruñetik) | |
Demografia | ||
Biztanleria | 466 (2020) | |
Dentsitatea | 1 bizt/km² |
Zubiri[1][a] (esteribarreraz: Zubri)[b] Esteribar udalerriko kontzeju bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Iruñerria eskualdeko Ibarrak azpieskualdean.
Esteribarko herriburua da. 2020 urtean 466 biztanle zituen.
Bertako biztanleak zubiritarrak.
Donibanetik | ![]() |
Donejakue bidea Nafar bidea |
Donejakuera | ||||
Erroko gaina (3,7 km) |
![]() |
Zubiri | ![]() |
Ilarratz (2,9 km) | |||
Izena
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Zubiri edo Zubri toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:[2]
- Zubiria (1040)
- Zubbiria (1095)
- Çubiria (1137)
- Çubiri (1244)
- Çuuiri (1269)
- Çuviri (1270)
- Suuiri (1279)
- Subiri (1335)
- Çuviri (1353)
- Cubiri (1532)
- Zubiri (1534)
- Çubiru (1587)
- Subiri (1638)
- Zubiri (1800)
- Seburi (1802)
- Zub-iri (1874)
- Seburun (1911)
- Zubiri (1926)
- Zubbiria (1953)
- Zubiri (1966)
Etimologia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Zubiri toponimoa izen gardena da. Zubi eta iri ("hiri") hitzeten arteko elkarketa da. "Zubiaren hiria" bezala birformulatu liteke.
Ezaugarriak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Armarria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Zubiriko armarria Esteribarko armarria da. Armarri honek honako blasoi hau du:[3]
« | Hondo gorri batez eta aurrean bere koloreko zuhaitz batez osatuta dago, otso beltz batek zeharkatua | » |
Geografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Zubiri Esteriberran dago.
Ingurune naturala eta klima
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Esteribarko udalerriaren azalera handia dela eta, klima alde handiak daude Esteribar iparraldearen eta hegoaldearen artean. Hala, udalerria klima kontinentalaren eta klima atlantikoaren mugan kokatzen da. Ezaugarri kontinental mediterraneoak ekialdean nabarmentzen dira, eta ezaugarri atlantikoak, berriz, mendebaldean. Urteko batez besteko tenperatura 8 °C eta 12 °C bitartekoa da, eta prezipitazioak 1 000 eta 1 600 mm bitartekoak. Urteroko egun euritsuak 120 - 140 inguru izaten dira.
Pagoak eta pinu basatiek udalerriaren basoen %68 hartzen dute. Horrez gain, haritzak eta gaztainondoak daude ibarreko gunerik lauenetan. Birlandatutako basoen azalera 128 hektareakoa da, eta batez ere pinu beltz austriarra erabiliz egin zen XIX. mendetik aurrera. Pagoak ugariagoak dira udalerriaren iparraldeko gune menditsuenetan.
Estazio meteorologikoak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Esteribarren dagoen Eugi kontzejuan, itsasoaren mailatik 617 metrora, Nafarroako Gobernuak 1968an jarritako estazio meteorologikoa dago.[4] Gainera, 1975ean, beste estazio meteorologiko bat inauguratu zen Irotz lekuan, itsasoaren mailatik 479 metrora.[5] Bestalde, 1995ean, beste estazio meteorologiko bat inauguratu zen Zubiri kontzejuan, itsasoaren mailatik 526 metrora.[6] Zubiriko estazioa da Zubirirako balio egokienak ematen dituena, hurbilen dagoena baita.
![]() ![]() | |||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 20.0 | 22.0 | 26.4 | 29.0 | 32.0 | 39.0 | 42.0 | 43.5 | 40.0 | 31.0 | 25.0 | 21.0 | 43.5 |
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 8.8 | 10.6 | 13.6 | 15.4 | 19.8 | 23.7 | 26.6 | 27.1 | 23.4 | 18.5 | 12.0 | 9.3 | 17.4 |
Batez besteko tenperatura (ºC) | 4.2 | 5.3 | 7.8 | 9.5 | 13.5 | 17.0 | 19.5 | 19.7 | 16.4 | 12.7 | 7.6 | 4.9 | 11.5 |
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | -0.4 | -0.1 | 2.0 | 3.6 | 7.2 | 10.4 | 12.3 | 12.3 | 9.5 | 6.9 | 2.9 | 0.5 | 5.6 |
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -6.6 | -5.9 | -3.6 | -1.5 | 1.0 | 4.7 | 6.8 | 6.4 | 3.8 | 10.1 | -3.8 | -6.0 | -0.4 |
Batez besteko prezipitazioa (mm) | 116.4 | 101.8 | 99.5 | 129.4 | 99.9 | 61.4 | 47.8 | 46.5 | 69.5 | 112.8 | 146.6 | 129.5 | 1161.0 |
Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) | 57.0 | 62.5 | 73.0 | 59.0 | 56.0 | 58.0 | 100.0 | 63.0 | 81.5 | 74.5 | 83.4 | 82.5 | 100.0 |
Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) | 12.8 | 11.4 | 11.2 | 14.5 | 12.8 | 8.2 | 5.8 | 6.4 | 8.2 | 12.2 | 14.1 | 13.4 | 131.1 |
Elur egunak (≥ 1 mm) | 2.1 | 2.3 | 1.6 | 0.8 | 0.1 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | .8 | 1.6 | 9.3 |
Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua[7] |
Aukeratu beheko zatian urte-tarte bat, urte horiek goian xehetasun handiagoz ikusteko.
Ikusi edo aldatu datu gordinak.
Historia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Jaurerriaren hiribildu zaharra izan zen, eta bertako bizilagunek, "Ehiztari" gisa, urteko bular bat 1427an zor zuten, 30 sosekin eta 10 olo-kakarekin. Beharbada bere lekuan zegoen Gartzia IV.a Santxitz erregeak (1040) Leireko abadiari emandako monasterioa. Orreagako Santa Mariak tokiko errota erosi zuen 1382an.
1802an, irin-errota bat zebilen Argaren gainean, eta tokia gobernatzen zuten 1835-1845eko udal erreformak egin arte, ibarreko diputatuak eta herriko erregidore batek, txandaka, etxeen artean izendatzen zena (hamalau lanabes eta bat hondatu zen mendearen hasiera hartan; hamalau bizilagun eta 1850ean ere bai). Azken urte horretan eskola zuen, eta bertako maisuaren dotazioa ikasle bakoitzak urtean ematen zion erdi gari lapurreta zen. Erretorearen aurkezpen-eskubidea auzokoek erabiltzen zuten; nekazaritzarekin batera, "bizitza sozialean ezinbestekoak diren lanbideak gauzatzen dira". XX. mendearen hasieran, Zubirik bi ostatu zituen.
Demografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2020 urteko erroldaren arabera 466 biztanle zituen Zubirik.[8]
2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 |
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
387 | 389 | 393 | 393 | 411 | 429 | 433 | 460 | 423 | 421 | 410 | 432 | 429 | 439 | 435 | 427 | 422 | 435 | 431 | 455 | 466 |
Politika
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Zubiriko kontzejua kontzejuburuak osatzen dute. Egungo kontzejuburua Jose Fermin Ventana Lipuzcoa da.
Kontzejua
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Zubiriko kontzejua kontzejuburuak osatzen dute, demokratikoki hautatua. Kontzejuburua Jose Fermin Ventana Lipuzcoa da.
Kontzejuburuak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2011tik, Zubirik kontzejuburu bat izan du:
Kontzejuburu | Agintaldi hasiera | Agintaldi amaiera |
- | 2011 | 2015 |
Jose Fermin Ventana Lipuzcoa | 2015 | 2019 |
Jose Fermin Ventana Lipuzcoa | 2019 | jardunean |
Garraioa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Autobuses Artieda autobus konpainiak Zubiri Iruñearekin batzen du. Autobus lineek, honako ibilbideak egiten ditu:
- Jaurrieta - Abaurregaina - Abaurrepea - Garaioa - Aribe - Garralda - Orreaga - Auritz - Aurizberri - Mezkiritz - Bizkarreta - Lintzoain - Erro - Zubiri - Larrasoaña - Idoi - Zuriain - Antxoritz - Zabaldika - Olloki - Uharte - Atarrabia - Burlata eta Iruñea
- Eugi - Urtasun - Saigots - Zubiri - Urdaitz - Larrasoaña - Idoi - Zuriain - Antxoritz - Zabaldika - Olloki - Uharte - Atarrabia - Burlata eta Iruñea
Kultura
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Euskara
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Esteribarko herri guztiak sailkatu zituen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian, Pirinio ibarretik Erroibar eta Artzibar ibarrekin hitz egiten zena.[9]
Koldo Zuazok, 2010ean, Esteriberrak nafarrera euskalkian sailkatu zituen.[10]
Zubiriko azpieuskalkia esteribarrera da, eta, zehazki, Erdiesteribartar aldaera. 2007ko udazkenean, euskaldun behintzat gabeak baziren ibarran.[11]
Euskararen Foru Legea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legeari jarraituz, Esteribar eremu euskalduneko udalerria da. 2001eko erroldan, herritarren % 25ek zekien euskaraz.
1986tik geroztik, Esteribar udalerriaren izen ofiziala Esteribar da.
Jaiak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- San Estebango jaiak: abuztuaren lehen asteburuan
Ondasun nabarmenak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- San Esteban eliza, XIX. mendeko kristiau eliza.
- Batuko iturria, herriko iturri tradizionala.
- Errabiaren zubia, XI. mendeko zubi gotikoa.
- Metalezko zubia, XIX. mendeko metalezko zubia.
Zubiritar ospetsuak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Kiko Caballero (1947-), pilotaria.
- Helena Santesteban (1947-), Eusko Alkartasuneko politikaria.
- Serafin Zubiri (1964-), nafar abeslaria.
- Fernando Goñi (1973-), pilotaria.
Irudiak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]-
Herriko etxe tradizional bat
-
Santiagoko Bidea karrika
-
MAGNA fabrika
Oharrak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ /s̻uβ̞íɾi/ ahoskatua (laguntza)
Azentua: zorrotza hirugarren silaban - ↑ /s̻úβ̞ri/ ahoskatua (laguntza)
Azentua: zorrotza lehengo silaban
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ Euskaltzaindia: Euskal Onomastikaren Datutegia.
- ↑ «Zubiri - Lekuak - EODA» www.euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2021-08-30).
- ↑ Otazu Ripa, Jesús Lorenzo. (D.L. 1977). Heraldica municipal, merindad de Sangüesa (I) : Abaurrea-Izalzu. Diputación Foral de Navarra, Dirección de Turismo, Bibliotecas y Cultura Popular ISBN 84-235-0076-4. PMC 911388951. (Noiz kontsultatua: 2021-08-31).
- ↑ .
- ↑ .
- ↑ .
- ↑ Zubiriko estazioko balio klimatologikoak. Nafarroako Gobernua (Noiz kontsultatua: 2020-08-24).
- ↑ «Zubiri» www.ine.es (Espainiako Estatistika Institutua) (Noiz kontsultatua: 2021-08-31).
- ↑ Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.
- ↑ Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.
- ↑ Euskaltzaindia. Hegoaldeko goi-nafarrera. Esteribarrera.