Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, MAKALE ARTICLE
Bahar - Mart 2024, Sayı 109, 1-10 ISSN: 1306-8253 eISSN: 2147-9895
Geliş Tarihi/Received: 28 Aralık 2023
Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International
Kabul Tarihi/Accepted: 27 Şubat 2024
(CC BY-NC 4.0)
https://doi.org/10.60163/tkhcbva.1411494
SAFEVİLERDE TARİKATTAN DEVLETE GİDEN
SÜREÇTE RÜYALARIN ETKİSİ
THE EFFECT OF DREAMS DURING THE TRANSITION OF THE
SAFAVIDS FROM SUFI ORDER TO STATE
ERALP ERDOĞAN * 1
Sorumlu Yazar
Öz
1501 yılında kurulan Safevi Devleti’nin kuruluş felsefesini anlamak için tarikat sürecine
göz atmamız önem arz etmektedir. Şeyh Zâhid’in tarikatına gelerek orada yükselen ve şeyhlik
makamını ele geçirdikten sonra Safeviyye tarikatını kuran Safiyüddîn-i Erdebilî, XIV. yüzyılın
başlarında etkili bir figür olarak bulunduğu bölgeyi şekillendirmiştir. Mürit sayısının giderek
arttığı tarikat, onun torunları ile, zaman içerisinde hüviyet değiştirerek devletleşme sürecine
girmiştir. Safiyüddîn’in posta oturduğu 1301 yılından Devlet’in kuruluşu 1501 yılına kadar geçen
yaklaşık 200 yıllık bir süreçte rüyaların etkin olarak kullanıldığı görülmektedir. Kaynaklara
yansıyan rüyaların mahiyeti zamana ve duruma göre farklılıklar gösterir. İlk dönemler Şeyhlerin
tarikattaki yerlerini sağlamlaştırmak ve meşru zemine oturtmak amacı güttüğü anlaşılan
rüyalar, daha sonra siyasi bir güç kurma amacına hizmet etmektedir. Safiyüddîn’in vefatının
ardından yazıya geçen kaynaklarda bu tarz rüyalar Safiyüddîn’in doğumundan öncesine kadar
gitmektedir. Meşruiyetin kaynağı daha doğmadan annesine müjdelenmiş, onun doğumundan
sonra görülen rüyalar ile de bu süreç sağlam temellere oturtulmaya çalışılmıştır. Safiyüddîn’in
ardından posta oturanlar da genellikle rüyaları kullanarak mürit toplamaya çalışmışlardır. Bu
politika zaman içerisinde başarıya ulaşmış ve çoğalan mürit sayısı ile birlikte askeri bir güç
oluşturma eğilimi baş göstermiştir. Şeyh Cüneyt dönemi itibariyle başlayan askeri ve siyasi
faaliyetler yine rüyalar kullanılarak desteklenmeye devam etmiştir. Şeyh Haydar zamanında
artık rüyanın mahiyeti şeyhlik postuna yönelik değil siyasi bir oluşuma delalet etmektedir.
Şeyh Haydar’ın görmüş olduğu rüya ile Safevi müritleri Kızılbaş adını kullanacak ve Safeviyye
tarikatını devlete dönüştürme motivasyonu kazanacaktır.
Anahtar Kelimeler: Rüya, Safeviler, Safeviyye Tarikatı, Şeyh Safiyüddîn, Şeyh Sadreddîn,
Hoca Ali
Abstract
To understand the founding philosophy of the Safavid State established by Shah Ismail
in 1501, it is important to take a look at the order process. Safiyuddin al-Ardabili, who rose
to prominence after joining Sheikh Zahid’s order and gaining the rank of sheikh, founded
the Safaviyye Sufi order in the early 14th century, shaping the region as an influential figure.
The order, whose number of followers increased gradually, changed its identity over time and
entered the process of becoming a state with its descendants. It is seen that dreams were used
effectively in a period of approximately 200 years, from 1301, when Safiyüddin ascended
the post, until the establishment of the State in 1501.The nature of dreams reflected in the
sources varies according to time and situation. Dreams, which were understood to be aimed
at strengthening the Sheikhs’ place in the order and placing them on a legitimate basis in the
* Doç. Dr., Tekirdağ Namık Kemal Üniversitesi, E-mail: eerdogan@nku.edu.tr, ORCID ID: 0000-0002-1807-2745.
TURKISH CULTURE AND HACI BEKTAS VELI RESEARCH QUARTERLY SPRING - MARCH 2024 / ISSUE 109 1
MAKALE
early periods, later served the purpose of establishing a political power. Dreams of this kind,
recorded in sources after Safiyuddin’s death, date back to before his birth. The legitimacy
source was announced to his mother before his birth, and after his birth, dreams were seen to
built this process on solid ground. Successors who ascended the post after Safiyuddin generally
attempted to gather followers by using dreams. This policy was succesful over time, and with
the increasing number of followers, a tendency establishing a military power emerged. Military
and political activities, which began during the period of Sheikh Cuneyd and continued during
the time of Sheikh Haydar, were also supported by the use of dreams. During the time of Sheikh
Haydar, the nature of dreams no longer indicated the sheikhly post but a political formation.
With the dream seen by Sheikh Haydar, Safavid followers would adopt the name Kızılbash and
gain motivation to transform the Safaviyya order into a state.
Keywords: Dream, Safavids, Safavid Order, Sheikh Safiyuddin, Sheikh Sadreddin, Hodja
Ali.
Giriş
Bazı rüyalar, eski çağlardan itibaren meşrulaştırma aracı olarak kullanılırdı.
Ögel’e göre; “Büyük bir imparatorluk kurulurken, devletin kuruluş felsefesini böyle
bir rüyaya dayandırma ve böylece manevi bir güç kazanma, Türk devletlerinde bir
gelenek halindedir. Bu inanışlar, çoğu zaman devletin kuruluş ve yücelmesinden sonra
oluşturulmuşlardır.” (Ögel, 2010: 23). Türklerde İslamlaşma öncesi ve sonrasında bu
tarz rüyaların örnekleri çokça görülmektedir. Uygurca Oğuz Kağan Destanı’nda Uluğ
Türük rüyasında altın bir yay ve üç gümüş ok görmüştü. Altın yay doğudan batıya
kadar uzanırken, üç gümüş ok ise kuzeye doğru gidiyordu (Ağca, 2016, 121-122). Bu
rüya Oğuz Kağan’ın hâkimiyetinin tüm dünyaya yayılacağının göstergesiydi.
Türklerin İslamiyeti benimsemesiyle birlikte, siyasete etki eden bu geleneğin daha
da yaygınlaştığını söylememiz mümkündür. Gaznelilerde, Sebük Tegin rüyasında
evinin ortasındaki ocaktan bir ağacın çıktığını, yükselerek bütün dünyayı gölgesi
altına aldığını görmüştür (Köprülü, 1991,7). Aynı şekilde Osmanlı’nın kuruluşunda
da ağaç motifi göze çarpmaktadır. Osman Gazi’nin gördüğü rüyada göbeğinden bir
ağaç bitmekte ve bu ağacın gölgesi dünyayı kaplamaktaydı. Ağacın gölgesinin altında
dağlar vardı ve her dağın dibinden sular çıkmaktaydı. Kimileri bu suyu içiyor, kimisi
bahçesini suluyor, kimisi ise çeşmeler akıtıyordu (Çetin, 2012, 51). Selçuklularda ise
dünya hâkimiyetinin motifi ateş olmuştur. Selçuk Bey, rüyasında ateşe idrar yapmış
ve sıçrayan kıvılcımlar dünyayı sarmıştır. Bu rüya ile onun soyundan gelenlerin dünya
hâkimiyeti müjdelenmiştir (Turan, 2005, 101).
Birçok Türk devletinde görülen bu tarz rüyalara Safevi Devleti’nde de
rastlanmaktadır. Devletin kuruluşu Safeviyye tarikatına atfedilen rüyalar ile meşru
bir zemine oturtulmaya çalışılmıştır. Safevi kaynakları özellikle Şeyh Safiyüddîn’in
rüyaları hakkında birbirinin tekrarı bilgiler vermektedir. Bilinen en eski Safevi
kaynağı olan Safvetü’s-safa başta olmak üzere, Şah İsmail ve Şah Tahmasb dönemi
kaynakları ile Şah Abbas’ın hükümdarlığı ve sonrasına ait anlatılarda yazarlar,
genellikle Safevi Devleti’nin ilahi olarak kurulduğuna inandırmak ve bunun önceden
planlanmış bir kadermiş gibi görünmesini sağlamak için Şeyh Safiyüddîn’in rüyalarını
yeniden anlatmışlardır. Kendi dönemi haricinde bilgi vermek isteyen bir vakanüvis,
eski eserlerden faydalanarak, ya yazılanları kelimesi kelimesine kendine aitmiş gibi
birleştirir ya da anlatıları zamana uygun hale getirmek amacıyla değiştirirdi. Buna göre
en az 12 Safevi kaynağı Şeyh Safiyüddîn’e atfedilen rüyaların çeşitli versiyonlarını
içermektedir. (Quinn, 1996, 130-131).
2 SAYI 109 / BAHAR - MART 2024 TÜRK KÜLTÜRÜ VE HACI BEKTAŞ VELÎ ARAŞTIRMA DERGİSİ
ARTICLE
Safeviyye Tarikatı ve Rüyaları Etkisi
Safeviler döneminde kaynaklara yansıyan rüyalar genellikle, insanları bir konuya
veya bir hadiseye inandırma veya bunların inandırıcılığını arttırma amacı taşımaktaydı.
İlk dönemlerde şeyhlerin tarikattaki yerlerini sağlamlaştırma gayesine hizmet eden
bu rüyalar, zaman zaman Şeyhlerin liderliklerini meşru hale getirmek için birer
propaganda görevi görmüştür. Safevilerin atası ve Safeviyye tarikatının kurucusu
Safiyüddîn’in şeyhliğini meşrulaştırmak için pek çok rüyaya başvurulmuş, hatta
Safiyüddîn daha doğmadan önce bile ona atfedilen rüyalarla bunun temeli atılmıştı.
Henüz annesi ona hamileyken bir gece rüyasında güneşin tabir edilemeyecek kadar
büyük olduğunu ve bu güneşin gökyüzünün arasından kendi yanına geldiğini görmesi
(Şah, 2007, 231) Safiyüddîn’in ilerde önemli bir insan olacağının işaretleriydi.
Rüya ile de yetinmeyen kaynaklar onu sözde doğaüstü veya sıra dışı yetenekleriyle
ulvi bir kılığa büründürmüştür. Safiyüddîn çocukluğunda arkadaşları ile oynamak
yerine vaktini dua ve oruçla geçirir, melekler insan suretine girerek onunla konuşur,
evtât ve abdallar kulağına merak etmemesi gerektiğini, er geç ruhaniyet makamına
erişerek âlemin umut kaynağı olacağını fısıldardı. Doğduktan sonra kaşının üzerindeki
iz ise zahmetli günlerin habercisi olarak yorumlanmaktaydı. (Savory, 2021, 5).
Safiyüddîn’in tarikat yolculuğu ve Şeyh Zâhid’in tarikatına katılışı da rüyalar
üzerinden işlenir. Safiyüddîn rüyasında kendisine yeşil bir sancak verildiğini görür
ve bu rüya üzerine Erdebil’den Şiraz’a giderek Müslihuddîn Sadi’nin hizmetine
girer (Örs, 1999, 85-86; Fazlullah Ruzbihan-i Huncî, 2003, 256). Ancak Safiyüddîn
burada aradığı sorulara cevap bulamayınca Emîr Abdullah ona: “Ey Türk pîri!
Şark âleminden garb âlemine kadar, senin bu rüyanı ve halini halledebilecek kişi,
Şeyh Zahid-i Gilanî’den başkası değildir. Senin derdinin dermânı ancak onun irşâd
şifâhânesindedir (Şah, 2007, 260).” diyerek onu Şeyh Zâhid’in tarikatına yönlendirir.
Kaynaklar Safiyüddîn’in tarikata girmesini ve Şeyh Zâhid’in Safiyüddîn’e kol
kanat germesini ulvi bir noktaya taşımak için bir dizi kurguya dayalı doğaüstü hadiseler
de uydurur. Buna göre, Safiyüddîn yaklaşık dört yıllık bir arayışın ardından Seyh
Zâhid’i Hilya Kiran adlı bir köyde bulur. İskender Bey Münşi’ye göre bu süreçte Şeyh
Zâhid müritlerine; “İzzet rütbesine varması için yalnız bir perdesi kalan Erdebilli bir
genç bizi arıyor” der (İskender Bey Münşî, 2019, 14). Safiyüddîn, Ramazan ayında
Şeyh Zâhid’in tekkesine gelir fakat Şeyh Zâhid’i bulamaz. Şeyh Zâhid onun geldiğini
kerametiyle bildiğinden büyük oğlu Cemaleddîn’e, zâviyede namaz kılmakta olan bu
Türk gencinin yanına giderek onu eve getirmesini ister (Anonim, 1384, 9). Safiyüddîn
ile bir araya geldikten sonra Şeyh Zâhid ona adıyla seslenir ki bu, Safiyüddîn’in bir
gün yüce makamlara erişeceğinin göstergesi olarak görülür (İskender Bey Münşî,
2019, 14).
Bütün bu anlatıların Safiyüddîn’in propagandasını yaptığı ve şeyhlik makamına
gelişinin kader olduğu anlayışını yerleştirmeye çalıştığı açıktır. Yazılanlara göre,
tarikata gelir gelmez yaptığı çalışmalar Şeyh Zâhid’in büyük takdirini toplamış
ve Zâhid, müritlerine onun Allah tarafından seçildiğini, ona karşı nazik olmaları
gerektiğini söylemiştir (Anonim, 1384, 10-11). Hatta Şeyh Zâhid, Safiyüddîn’in
bir rüyasına dayanarak kızını onunla evlendirmiştir. Safiyüddîn bu rüyasında,
belinde geniş, uzun bir kılıç ve başında samur bir külah ile Kaf dağının üzerinde
oturur vaziyettedir. Kılıcı kınından çekmeyi düşünür ancak başaramaz ve başındaki
külahı çıkarır. Külahı kaldırınca, alnından tüm dünyayı aydınlatan bir güneş
ortaya çıkar. Üç kez külahı çıkarıp takar ve her defasında güneşin tüm azametiyle
parladığını görür. Şeyh Zâhid bu rüyayı, onun soyundan bir padişahın çıkacağına,
TURKISH CULTURE AND HACI BEKTAS VELI RESEARCH QUARTERLY SPRING - MARCH 2024 / ISSUE 109 3
MAKALE
onun talih güneşinin dünyaya yayılacağına ve bu padişahın, kılıcı ile zulmü ortadan
kaldıracağına hükmeder (Muhammed Yusuf Vale İsfahanî, 1372, 25; Kadı Ahmed
Kumî, 2004, 12; İskender Bey Münşî, 2019, 14; Şah, 2007, 240; Eminî Herevî, 1383,
12; Gıyaseddin Handemir, 1362, 414). Bunun üzerine, “Ey evladım, beni bu devlete
ortak et ve kızımı kabul et” diyerek kızı Fatma’yı onunla evlendirir (Anonim, 1384,
11). Bu rüya ile hem Safiyüddîn’in şeyhliği hem de Safiyüddîn’in soyundan gelecek
birinin posta oturma meşruiyeti sağlanmış oluyordu. Zira bazı kişiler Safiyüddîn’in
şeyhliğine rıza göstermiyor, Şeyh Zâhid’in oğlu Cemaleddîn Ali’nin posta oturması
gerektiğini düşünüyordu (İskender Bey Münşî, 2019, 15). Hatta Cemaleddîn Ali ile
Safiyüddîn arasında bir husumet olduğu ve Cemaleddîn Ali’nin birkaç kez ona suikast
düzenlemesine rağmen başarılı olamadığı ileri sürülmektedir (Öngören, 2008, 477).
Tüm bu anlatılar Şeyh Safiyüddîn’in ölümünden sonra yazılan eserlere
yansımıştır. Çocukları ve torunlarının şeyhliği döneminde yazılan eserlerde bu tarz
rüyalara ihtiyaç duyulması, tarikat içerisinde kendilerine yönelik bir hoşnutsuzluk
olduğunu göstermektedir. Kaynaklara göre Şeyh Zâhid kendisinden sonra tarikatın
başına Safiyüddîn’in geçmesi konusunda yeterince açıktır. Hatta yazılanlara göre
Şeyh Zâhid hayatta iken Safiyüddîn’e seccadenişinlik ve irşad icazeti vermek istemiş
ise de o buna razı olmamıştı. Nihayetinde itiraz edenler Şeyh Zâhid tarafından ikna
edilmiş ve Şeyh Zâhid’in ölümünün ardından Safiyüddîn posta oturmuştu (İskender
Bey Münşî, 2019, 15; Anonim, 1384, 11; Savory, 2021, 8). Şeyh Zâhid’in postuna
soyundan olmayan birinin oturması tepki çekerken, Safiyüddîn ise bu postu kendi
soyundan olmayana vermemiş, yayılan kerametler ve rüyalar aracılığıyla şeyhliğini
meşru zemine oturtarak Zâhidiyye tarikatını Safeviyye tarikatına dönüştürmüştü.
Safiyüddîn’in ilerde önemli biri olacağına ilişkin birkaç rüyası daha vardır ki
bunlar annesi tarafından yorumlanmıştır. Örneğin, Safiyüddîn bir gün rüyasında
Erdebil camisinin kubbesinde otururken aniden, tüm âlemi ışığı ile aydınlatan
bir güneş doğar. Safiyüddîn dikkatli bakınca, güneşin kendi yüzü olduğunu görür.
Safiyüddîn uyandıktan sonra rüyasını annesine anlatır. Annesi; “öyle bir insan
olacaksın ki, yeryüzü senin hidayetinin ihtişamıyla aydınlanacak” şeklinde rüyayı
tevil eder (Gıyaseddin Handemir, 1362, 413-414; Kadı Ahmed Kumî, 2004, 12; Eminî
Herevî, 1383, 12; Muhammed Yusuf Vale İsfahanî, 1372, 24). Bir diğer rüyasında
ise elinde bulunan birçok fidanı diker, diktiği ya da elinden düşen her fidan hemen
dallanmaya ve yeşillenmeye başlar. Osmanlı Devleti’nin kurucusu Osman Gazi’nin
rüyasında gördüğü ağaç motifini anımsatan bu rüya Safiyüddîn’in annesi tarafından
müritlerinin ve çocuklarının çok olacağına yorulur (Şah, 2007, 238).
Burada ortaya çıkan güneş motifi dikkat çekmektedir. Rüyalarda görülen güneş ve
ay motifi eski çağlardan itibaren kullanılıyordu. Güneş genellikle bir topluluğun lideri
veya büyük bir bilgin ile özdeşleştiriliyorken ay, hükümdarın yanında olan önemli ama
ikincil bir kişiyi simgeliyordu (Schimmel, 2005, 85). Güneş, konumu itibariyle tüm
varlıkların üzerindeydi ve onlara hükmeder bir özellikteydi. Dolayısı ile hükümdarın
konumu da güneş gibi merkeze alınmış ve halkın nezdinde hükümdar güneşe benzer
özelliklere ve konuma sahip olarak düşünülmüştü. Böylece Türk hükümdarları
“Gökte bir güneş, yeryüzünde de bir hükümdar” düşüncesi ile fetihlerine devam
etmişlerdi (Koca, 2012, 67). Safevilerin ilk dönemlerindeki bu rüyaların çoğunlukla
devletin kuruluşundan itibaren yazıldığı ya da eklendiği göz önüne alındığında,
Safiyüddîn’in torunlarının kurmuş olduğu devletin çok eskilerden itibaren, güneş
motifi ile müjdelendiği vurgusunun yapılması şaşırtıcı değildir.
Safiyüddîn’in şeyhlik propagandası müritlerin rüyaları üzerinden de
sürdürülmüştür. Örneğin Safiyüddîn’in halifelerinden biri olan Pire Yusuf İlvanegî
4 SAYI 109 / BAHAR - MART 2024 TÜRK KÜLTÜRÜ VE HACI BEKTAŞ VELÎ ARAŞTIRMA DERGİSİ
ARTICLE
rüyasında şunları görür:
“Rüyamda,karanlık bir gece üzerine tan ağartısının nûru zuhûr etti. Dünyâ bu
nûrdan aydınlandı. Sonra güneş o kadar büyüktü ki doğu ve batıyı aydınlattı. Onun
aydınlığı dünyanın en uzak ve en yakınını aydınlattı. Zemîn ve zaman aydınlandı ve
parladı. Sabahın ne olduğunu ve bu güneşin kim olduğunu sordum. Dediler ki bu
sabah, karanlığı aydınlığa çıkaran Şeyh Zâhid (k.s.)’dir. Güneş ise Şeyh Safiyyüddîn
(k.s.)’dir ki âlem onun terbiye nûruyla ışığa dönüşmüştür.” (Şah, 2007, 213-214)
Müritlerden Seyyid Celaleddîn Hatrâ da rüyasında, Hz. Muhammed’in dua ettiğini
görür ve bu duanın kim için olduğunu sorar. Peygamber ona “Bizim dînimizi tecdîd
edecek Şeyh Safiyyüddîn içindir.” cevabını verir. Bu rüyanın yorumu ise “Apaçık
bellidir ki Peygamber (a.s.)’in dediğine göre bu saltanat, terbiye ve irşâdın sırası VII.
yüzyılda Şeyh Safiyyüddîn (k.s.)’dedir.” (Şah, 2007, 214; Kadı Ahmed Kumî, 2004,
11) olarak verilir.
Safevi dönemi müellifleri rüyalar ve uydurma hadiseler üzerinden Şiiliğin de
propagandasına soyunurlar. Safeviyye tarikatı ilk dönemler Sünni nitelik taşımasına
rağmen, Safevi kaynakları Safiyüddîn öncesinden başlayarak Şii sembolleri okuyucuya
işlemeye gayret etmektedirler. Örneğin Şeyh Safiyüddîn’in atası Muhammed Hafız,
7 yaşında iken evden kaybolur, 7 yıl sonra boynunda “ay gibi Mushaf-ı şerif” ile
geri döner ve bu süre zarfında Müslüman cinlerin onu alıkoyduğunu ve şeriat ilimleri
ile Kuran hıfzını öğrettiklerini söyler (İskender Bey Münşî, 2019, 11). Bu anlatı ile
Şiiliğin önemli sembollerinden yedinci imama vurgu yapıldığı açıktır. Yine Şeyh
Sadreddîn döneminde bir müridin gördüğü rüya ile de soylarının Hz. Hüseyin’e
dayandığına işaret edilerek Şiiliğe vurgu yapılır. Celâleddîn Hatrâ adlı müridin
gördüğü bu rüyaya göre Şeyh Safi ona; “Niçin seyyidliğin Hüseyin’e vardığını
oğlum Sadreddîn’e söylemiyorsun?” der (Şah, 2007, 225). Oysa bu durum tarihi
gerçeklerle örtüşmemektedir. Bu konu hakkındaki en eski kaynak olan Savfet’üs safa,
Safiyüddîn’in ardından Safeviyye tarikatı olarak anılacak tarikatın soy ağacını yedinci
imam Musa el Kâzım’a dayandırıp oradan Hz. Ali’ye indirmektedir. Ancak bu kitabın
Şah İsmail ve Şah Tahmasb döneminde yeniden düzenlendiği ve içine Şii öğretilerin
eklendiği açıktır. Mirza Abbaslı, Savfet’üs-safa’nın en eski nüshasına ulaşmış ve bu
durumu teyit etmiştir. Buna göre Safiyüddîn’in bizzat “biz imamlar mezhebinden
değiliz” sözü diğer nüshalardan çıkarılmıştır (Abbaslı, 1976, 299).
Safiyüddîn, ölümünden sonra da rüyalarda görünmeye devam eder. Örneğin
Çobanoğulları emiri Melik Eşref, Safevi tarikatının artan gücü karşısında Safiyüddîn’in
oğlu Şeyh Sadreddîn Musa’yı Tebriz’e çağırarak hapseder. Fakat rivayete göre, üç ay
sonra bir rüya üzerine Sadreddîn’i serbest bırakır. Melik Eşref’in bir adamı tarafından
görülen bu rüyada Şeyh Safiyüddîn, elinde asası ile çok sinirli bir şekilde Melik
Eşref’e oğlunu neden tutsak ettiğini sorar ve elindeki asayı duvara vurarak üç kez
oğlunu bırakmasını ister. Darbeden dolayı çatlayan duvar yine Şeyh Safiyüddîn’in
bir hareketi ile eski haline döner. Bunun ardından oğlunu bırakmasını, aksi takdirde
başına kötü şeyler getireceğini söyleyerek gider. Bu rüya Melik Eşref’e anlatılınca
özür dileyerek Sadreddîn’i serbest bırakır ancak bir süre sonra bundan pişmanlık duyar
ve Şeyh’i yeniden yakalatmak için adamlarını gönderir. Hadise bununla sonlanmaz.
Melik Eşref’in bu tutumu Altınorda Beyi Canıbeg’e şikayet edilir. Canıbeg, Tebriz
civarında Melik Eşref’i ele geçirerek öldürür ve Şeyh Sadreddîn’i otağında saygıyla
kabul eder. Canıbeg’in bu başarısı da bir rüya yoluyla Şeyh Safiyüddin’e atfedilir.
Müritlerden Mevlana Yusuf’un gördüğü bu rüyada Şeyh Safiyüddîn mızraklı
TURKISH CULTURE AND HACI BEKTAS VELI RESEARCH QUARTERLY SPRING - MARCH 2024 / ISSUE 109 5
MAKALE
askerleri ile meydana gelince ordunun içerisindeki bazı askerler kaçmaya başlar. Şeyh
Safiyüddîn’e bu kaçanların kimler olduğu sorulunca, bunlar benim evlatlarıma karşı
gelenlerdir ve ben onları etkisiz hale getirdim diye cevap verir (Kadı Ahmed Kumî,
2004, 26).
Şeyh Safiyüddîn’in ardından posta oturan oğlu Sadreddîn’in şeyhliği de, henüz
rahme düşmeden, Şeyh Zahid tarafından meşru bir zemine oturtulmuştu. Buna göre
henüz doğmadan evvel Sadreddîn, Şeyh Zâhid’e görünür ve Şeyh Zâhid onu “Selamun
Aleyküm ey Seyyid Sadreddîn Musa” diyerek selamlar. Müritler kime selam verdiğini
sorunca Zâhid “Şeyh Safiyüddîn ve Fatma’nın doğacak çocuğuna” der. Safiyüddîn de
çocuğu gördüğünü, çocuğun alnında yeşil bir benek olduğunu ekler (Anonim, 1384,
11). Bu rivayet Alem Ara-yı Abbasi’de farklı bir şekilde şöyle anlatılır:
“Şeyh Zâhid’in muhterem kızı ve Hazret-i Sultan –ı evliya’nın nikah meclisinde
nikah kıyıldığı gün Şeyh Zâhid ayağa kalkarak garip bir adama temenna edip hürmet
gösterdi. Meclis halkı bu sırrın manasını sordular. Şeyh şöyle dedi: benim torunlarım
olacak Safi’nin yerini tutacak olan saadet sahibi birisi gözüme ilişti ki bunun yüksek
makamlarını ve âli rütbelerini görerek hürmet gösterdim. O yüksek rütbeli parlayan ay
doğu ufkundan doğarak dünyayı aydınlattığı zaman Hazret-i Sultan evliya, müridlere
ve arkadaşlara haber verdi ki bu kıymetli mücevher Şeyh Zâhid’in nikah meclisinde,
ona hürmeten ayağa kalktığı oğuldur” (İskender Bey Münşî, 2019, 16).
Sadreddîn’e şeyhliğin yolunu açan bir rüya bizzat babası Şeyh Safiyüddîn
tarafından görülmüştür. Rüya öncesinde yaşanan bir hadise Sadreddîn’in şeyhliğini
zora sokmaktaydı. Safvetü’s-safa’da geçen anlatıya göre sonradan Müslüman olan
İbrahim adlı bir genç İslam’ı öğrenmek için Şeyh Safiyüddîn’in tekkesine gelir.
Tekkede kendisini öyle geliştirir ki Safiyüddîn’den sonra şeyh olacağı düşünülür. Bu
aşamada Safiyüddîn’in bir rüyası devreye girer ve Sadreddîn’in şeyhliğinin önü açılır.
Şeyh Safiyüddîn’in gördüğü bu rüyada, “Şeyh Zâhid; ‘Benim makamımı bir Hristiyan
çocuğa mı vermek istiyorsun? Ben Sadreddîn’i içimde yetiştirip yerleştirmiştim’ der.
Bunun üzerine Şeyh Safiyüddîn müritlerine bu rüyayı anlatır ve ‘Benim irşâd pınarım
da benim evladıma tabii olanlardandır. Şeyh Zâhid, benim halefim Sadreddîn’i
yüreğinde tutmuş ve kendi yüreğinin hazinesine onu yerleştirmiştir’ (Şah, 2007, 428-
429).” diyerek şeyhliğin Sadreddîn’den başkasına geçemeyeceğini beyan etmiş olur.
Yine Safvetü’s-safa’da yer alan bir rüyada, muhtemelen Sadreddîn’in şeyhliğinde
oluşan veya ilerde oluşabilecek olası itirazlar ile mürit kaybının önüne geçilmeye
çalışılmıştır. Sadreddîn’e saygı gösterilmediği takdirde büyük felaketler olacağına
dair rüya Pire Siyavuş adlı bir müride atfedilmişti. Pire Siyavuş rüyasını şöyle
anlatmaktaydı; “Şeyh Safiyüddin’i rüyamda gördüm ki buyurdu benim oğlum köyden
geçti ve halk onu selâmlayıp ağırlamadılar ve önüne çıkıp saygı göstermediler. Bu
köye bir felâket gelecek ve bu köy tahrip olacak. Bayezid: “Ne felaket gelecek? Söyle
olsun” dedi. Hâce Şehâbüddîn (meddallâhü Teâlâ Umrehu) bir mil kadar yol kat
ettikten sonra güne parlak ve gün iyi olmasına rağmen ansızın yıldırım ve şimşek
çaktı. Mûnek’in buğdaylarını ve tarlalarına dolu yağdı ve dolu hasılatı vurdu ve hasıl
heba oldu. Bayezid’in manaları, inekleri ve adamları çölde çalışırdılar. Şimşek çaktı
ve hepsi yanıp kül oldu. Ondan sonra köy bozuldu” (Şah, 2007, c.2, 390).
Şeyh Sadreddîn’in ölümünden (1392) sonra yerine üç oğlundan biri olan Hoca
Ali geçmiştir. Bu dönemde rüyalarda Şiiliğe vurgu yapılır. Rivayete göre Hoca
Ali rüyasında, 9. Şii imamı Muhammed Taki tarafından Dezful halkını doğru
yola getirmesi için görevlendirilir. Bunun üzerine Hoca Ali Dezful’a giderek bir
mucizeyle Dezful nehrinin akışını durdurur ve bu kerameti gören oradaki yerli halk
6 SAYI 109 / BAHAR - MART 2024 TÜRK KÜLTÜRÜ VE HACI BEKTAŞ VELÎ ARAŞTIRMA DERGİSİ
ARTICLE
da Şii mezhebine girer (Javanshir, 2007, 98). Her ne kadar Hoca Ali’nin gördüğü bu
rüyaya dayanarak Şiiliğin ilk defa Hoca Ali ile birlikte anılmaya başlandığı söylense
de, dönemin kaynaklarından anlaşıldığına göre Hoca Ali o dönemde bir sûfi şeyhi
ve Sünni din adamı olarak bilinmektedir. Hoca Ali’nin Şii olduğu söylentisi ise
ölümünden 70 yıl sonra ortaya çıkmıştır (Allouche, 2011, 46-47; Erdoğan, 2019,
18). Tarikat Sünni hüviyetini Hoca Ali’nin yerine posta oturan ve “Şeyh Şah” olarak
bilinen oğlu Şeyh İbrahim’in ölümüne kadar korumuştur. Şeyh İbrahim döneminde
tekkeye gelen müritlerin sayısında önemli bir artış olmuş ve Safevi tarikatı ilk kez
Hıristiyanlara karşı savaşta müritlerini kullanarak tarikata kutsal savaş ruhunu
getirmiştir (Musalı, 2016, 20). Bu durum Şeyh Cüneyt ile birlikte tarikatın artık siyasi
bir yapıya dönüşmesi fikrini pekiştirmiş ancak Şeyh Cüneyt’in siyasi faaliyetleri
Şirvan’a yapmış olduğu bir seferle son bulmuştur. Dikkate değer bir dönem olmasına
rağmen ne Şeyh İbrahim ne de Şeyh Cüneyt döneminde kaynaklara yansıyan bir
rüya tespit edilememiştir. Bununla birlikte Cüneyt’in ölümünden (1460) sonra yerine
geçen oğlu Şeyh Haydar döneminde, Safevilerin artık silahlı bir güç oluşturma çabası
bir rüya ile sağlam temellere oturtulmuştur. Birçok kaynağa yansıyan bu rüyada Şeyh
Haydar, on iki imamı simgeleyen on iki dilimli, keçeden yapılan kırmızı bir taç giyer ve
müritlerinin başını bu taçla süslemesi için kendisine görev verilir. Haydar uyandıktan
sonra denildiği gibi bir taç yapar. Bu taç o zaman meşhur olan Türkmen takkesinin
yerini alır. Böylece bu taca tac-ı haydari, tacı takanlara ise külahın renginden dolayı
Kızılbaşlar denilmeye başlanmıştır (İskender Bey Münşî, 2019, 21; Anonim, 1384,
26; Muhammed Yusuf Vale İsfahanî, 1372, 53; Gündüz, 2013, 32). Erdebil’i seyahati
sırasında muhtemelen yukarıda sözü edilen bu rüyayı duyan Evliya Çelebi ise rüyayı
kendince yorumlamış ve Kızılbaş tacının ortaya çıkışını Safevileri tahkir edici bir
hikaye ile kayda geçirmiştir. Osmanlının Kızılbaşlara olan bakış açısını göstermesi
açısından önem arz eden bu rüya Evliya Çelebi tarafından şu şekilde anlatılmaktadır:
“İran ülkesinde Şeyh İbrahim adında bir kimse rüyasında görür ki dört ayaklı bir
merkep kendisini anıra anıra yef’aller, bu merkepten bir çocuğu olup yetmiş parmağı
olur. Bu rüyayı herif Şeyh Safi hazretlerine anlatır. Şeyh Safi yorumlayarak: “Müjde
sana ki İran ülkesinde şah olacaksın, yetmiş evlâdıyın evlâtları şah olurlar” diye
yorumlayınca hemen Haydar oğlu Şeyh İbrahim adlı herif der: “Eğer şah olursam
yef’alleyen merkebin aletini başıma tâc ederim ve beni yef’allerken anırdığı sesini
davuluma ve kösüme kerrenay borusu edeyim” diye ahd eder. Tanrı’nın hikmeti şah
olup eşeğin aletini tâc ve sesini muteber kerrenay eder. Hâla Acem tâcının aslı budur
(Evliyâ Çelebi, 2008, 289).
Evliya Çelebi devletin kuruluşunu da aynı üslupla, tahkir edici bir rüya yorumu ile
şu şekilde anlatmıştır:
“Şeyh Safi ayaklanarak Acem ülkesine şeyhlik ile hükmetti. Bundan sonra oğlu
Şeyh Haydar halife oldu. Onun oğlu Şeyh İbrahim rüyasında kendini bir eşeğin şey
ettiğini dedesi Şeyh Safiye yorumlattırıp Şeyh Safi; “Ey İbrahim! İran ülkesinde ulu
padişah olursun.” diye söylemiştir (Evliyâ Çelebi, 2008, 314).”
Şeyh Ali’nin öldürülmesiyle 8 yaşında iken posta oturan Şeyh İsmail, Rüstem
Han’ın gazabından müritleri sayesinde kurtulmuştu. Rüstem Han’ın tüm takibatlarına
rağmen müritleri onu canları pahasına korumuş ve saklamışlardı. Onu saklayanlardan
Karkiya Mirza tehditlere bir ara boyun eğip İsmail’i teslim etmeyi düşünmüş ise de
rüyasında Hz. Ali’yi görmüş ve Hz. Ali’nin uyarıları neticesinde onu teslim etmekten
vazgeçmişti (Javanshir, 2007, 140).
Şeyh İsmail 12 yaşına geldiğinde uygun zamanın geldiğini düşünerek askeri
TURKISH CULTURE AND HACI BEKTAS VELI RESEARCH QUARTERLY SPRING - MARCH 2024 / ISSUE 109 7
MAKALE
faaliyetlerine başladı. Budak Münşî Kazvinî’ye göre bu süreç Şah İsmail’in rüyada
kendisini Mushaf yazarken görmesiyle başlamıştı. Uyandıktan sonra Mushaf’ı
yazmaya başlamış ve böylece cihangirliğe başlamıştı (Budak Münşî Kazvînî,
2023,55).
Kendisine katılan Türkmenlerle gücünü arttıran Şeyh İsmail ilk olarak
dedesi Cüneyd ile babası Şeyh Haydar’ın öcünü almak üzere Şirvan’a hareket
etmiştir. Bu seferden önce Erzincan’da Şamlu, Rumlu, Afşar, Kaçar, Tekeli ve
Varsak Türkmenlerinden yaklaşık 7 bin kişinin olduğu toplantıda seferin nereye
düzenleneceği konusunda tartışmalar yaşanmıştır. Bazı kişiler daha fazla mürit
toplaması için Erzincan’da kışlamayı önerirken, bazıları ise sefere hemen çıkılmasını
istemişti. Şah İsmail tartışmalara bir son vermek amacı ile o akşam istihareye yatmış
ve rüyasında imamların onu Şirvan yönüne gitmesi için teşvik ettiğini görmüştü
(Rumlu Hasan, 2004, 52). Bu rüyanın ardından çıkılan seferde başarı sağlanmış ve
ardından Şirvanşahlar Devleti’nin önemli kalelerinden Gülistan Kalesi kuşatılmıştı.
Bu kuşatma esnasında, Akkoyunlu Elvend Bey’in büyük bir ordu ile Şeyh İsmail’in
üzerine yürüdüğü haberi gelince kuşatmaya son verilirken bu kararın alınmasında
Şeyh İsmail’in görmüş olduğu rüya etkili olmuştu. İmamlardan biri Şeyh’in rüyasına
girerek Gülistan kalesinden ayrılmasını Azerbaycan’a doğru yönelmesini söyler.
Sabah güneşin doğuşundan sonra Şah İsmail; Lala Hüseyin Bey, Abdal Dede Bey,
Muhammed Bey Ustaclu, Abdi Bey Şamlu ve Hadim Bey gibi ileri gelen emirleri
çağırır ve onlara Azerbaycan mı yoksa Gülistan Kalesini mi istediklerini sorar. Onlar
da Azerbaycan diye cevap verince Şeyh İsmail görmüş olduğu rüyayı onlara anlatarak
Azerbaycan’a yönelir (Rumlu Hasan, 2004, 58; Muhammed Yusuf Vale İsfahanî,
1372, 113). Böylece Şerur’da yapılan savaş ile birlikte Elvend Bey kaçmış ve Şeyh
İsmail Tebriz’de kendisini Şah ilan ederek Safeviyye tarikatını devlete dönüştürmeyi
başarmıştı.
Sonuç
Eski çağlardan itibaren insanlar üzerinde etki kurmak amacı ile kullanılan rüyalar,
Safevilerin atası Safiyüddîn zamanından itibaren tarikatta önemli rol oynamıştır. İlk
dönem tarihçilerine bakıldığında, görüldüğü iddia edilen rüyalar ile Safiyüddîn’in
şeyhliğini meşru göstermek ve diğer müritler arasında yaşanan hoşnutsuzluğu
gidermek amaçlanmıştı. Devletin kurulması ile birlikte kaynaklara yansıyan rüyalarda
Safiyüddîn’e ithaf edilen fidan ve güneş motifi özellikle dikkat çekicidir. Böylece
tarikatın, hatta ilerde kurulacak olan devletin temelleri Safiyüddîn’in görmüş olduğu
rüyalar üzerine temellendirilmişti. Safiyüddîn’in ardından posta oturan oğlu ve bazı
torunları döneminde, Safiyüddîn dönemi kadar olmasa da, propaganda amacı güttüğü
açık olan bazı rüyaların yazıya geçirildiği görülmektedir. Bu rüyalardan en önemlisi
ise Şeyh Haydar’ın görmüş olduğu ve müritlerin artık birer askere dönüştürüldüğü
rüyadır. Bu rüya ile Şeyh Haydar, müritlerine 12 dilimli kızıl bir taç giydirerek dinî-
siyasi bir oluşum yaratma çabası içerisine girmekteydi. Rüyalar, Şeyh İsmail’in
1501’de Tebriz’i ele geçirerek Safevi Devleti’ni kurmasına kadar devam etmiş ve
tarikat süreci böylece sonuçlanmıştır.
8 SAYI 109 / BAHAR - MART 2024 TÜRK KÜLTÜRÜ VE HACI BEKTAŞ VELÎ ARAŞTIRMA DERGİSİ
ARTICLE
Kaynaklar
Abbaslı, Mirza. “Safevilerin Kökenine Dair”. Belleten, c. 40, 1976,
Ağca, Ferruh. Uygur Harfli Oğuz Kağan Destanı, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü
Yayınları, Ankara, 2016.
Allouche, Adel. Osmanlı-Safevi İlişkileri (Kökenleri ve Gelişimi), Çev. Ahmed Emin Dağ,
İstanbul, 2011.
Anonim. Alem-Ara-yı Şah İsmail, Neş; Asgar Muntezir Sahib, Tahran 1384.
Budak Münşî Kazvînî, Cevâhirü’l-Ahbâr, çev. Şefaattin Deniz, Bilge Kültür Sanat, İstanbul,
2023.
Çetin, Halil. “Osmanlı Saltanat Rüyaları ve Tarihî Bağlam”, Tarih İncelemeleri Dergisi, C.
XXVII, S. Temmuz, 2012.
Eminî Herevî. Fütûhât-ı Şâhî, Neş. Muhammed Rıza Nasîrî, Encümen-i Âsâr ve Mefâhir-i
Ferhengî, Tahran 1383.
Erdoğan, Eralp. Safevi Devleti’nin Askeri Teşkilatı, Yeditepe Yayınevi, İstanbul, 2019.
Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi. 2. Cilt, 1.Kitap, Hazırlayanlar; Seyit Ali Kahraman-Yücel Dağlı,
Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2008
Fazlullah Ruzbihan-i Huncî. Tarih-i Alem Ara-yı Emini, Neşr. Muhammed Ekber Aşık, Tahran,
2003.
Gıyaseddin Handemir. Habibü’s-siyer fi Ahbar-ı Efrad-ı Beşer, c. VI, Yay. Celaled-din Humayi,
Zir-i Nazar-ı: Doktor Muhammed Debir Siyaki, Kitabhane-yi Hayyam, Tahran, 1362.
Gündüz, Tufan. Son Kızılbaş Şah İsmail, İstanbul, 2013.
Hurşah b. Kubad el-Hüseynî. Tarih-i Elçi-yi Nizamşah, Neşr. Muhammed Rıza Nasırî-Koiçi
Haneda, Tahran, 1379.
İskender Bey Münşî-yi Türkmen. Târîh-i Âlem-ârâ-yı Abbâsî, C. I (1-2-3. Kısımlar), çev. Ali
Genceli, yay. haz.İsmail Aka, Türk Tarih Kurumu, 2019.
Javanshir, Babak. “İran’daki Türk Boyları ve Boy Mensubu Kişiler (Safevî Dönemi-I. Şah
Tahmasb Hâkimiyetinin Sonuna Kadar/1576)”, Basılmamış Doktora Tezi, Mimar Sinan
Güzel Sanatlar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2007.
Kadı Ahmed Kumî. Hulasatü’t-tevarih, c. I, Neş. İhsan Eşraki, İntişarat-ı Daneşgah-ı Tahran,
2004.
Koca, Salim. “Kutadgu Bilig’de “Hükümdar, Vezir ve Sûfî Tipleri”nin Tanıtılmasında ve Bu
Tiplerin Temsil Ettikleri Fikirlerin Açıklanmasında Metaforların Rolü”, Gazi Türkiyat,
Bahar 2012 / Sayı 10.
Köprülü, Fuad. Osmanlı Devleti’nin Kuruluşu, Ankara, 1991.
Muhammed Yusuf Vale İsfahanî. Holdberin, Neşr. Mir Haşim Muhaddes, Tahran, 1372.
Musalı, Namıq. “Şeyh İbrahim Safevî Döneminde Erdebil Tekkesi”, Türk Kültürü ve Hacı
Bektaş Veli Araştırma Dergisi, sayı: 80, 2016.
Ögel, Bahaeddin, Türk Mitolojisi, C. 2, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 2010.
Öngören, Reşat. “Safiyyüdîn-i Erdebîlî”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c.35, İstanbul, 2008.
Örs, Derya. “Fazlullah B. Ruzbihan-i Hunci ve Tarih-i Âlem-Aray-i Emini’si”, Basılmamış
Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doğu Dilleri ve Edebiyatları
(Fars Dili ve Edebiyatı) Anabilim Dalı, Ankara, 1999.
Quinn, Sholeh A. “The Dreams of Shaykh Safi al-Din and Safavid Historical Writing”, Iranian
Studies , Vol. 29, No. 1/2 (Winter – Spring), 1996.
Rumlu Hasan, Ahsenü’t Tevarih, çev. Cevat Cevan, Ardıç Yayınları, 2004.
Savory, Roger. Safevîler Devrinde İran, çev. Özgür Kolçak, Bilge Kültür Sanat, 2021.
Schimmel, Annemarie. Halifenin Rüyaları, Çev. Tuba Erkmen, Kabalcı Yayınları, İstanbul,
2005.
Şah, Serap. “Safvetü’s-Safâ’da Safiyyüddîn-İ Erdebîlî’nin Hayatı, Tasavvufî Görüşleri ve
Menkıbeleri”, Basılmamış Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü,
İstanbul, 2007.
Turan, Osman. Türk Cihân Hakimiyeti Mefkûresi Tarihi, Ötüken Neşriyat, İstanbul, 2005.
TURKISH CULTURE AND HACI BEKTAS VELI RESEARCH QUARTERLY SPRING - MARCH 2024 / ISSUE 109 9
MAKALE
Extended Abstract
To understand the founding philosophy of the Safavid State established by Shah Ismail
in 1501, it is important to take a look at the order process. Safiyuddin al-Ardabili, who rose
to prominence after joining Sheikh Zahid’s order and gaining the rank of sheikh, founded
the Safaviyye Sufi order in the early 14th century, shaping the region as an influential figure.
The order, whose number of followers increased gradually, changed its identity over time and
entered the process of becoming a state with its descendants. It is seen that dreams were used
effectively in a period of approximately 200 years, from 1301, when Safiyuddin ascended
the post, until the establishment of the State in 1501.The nature of dreams reflected in the
sources varies according to time and situation. Dreams, which were understood to be aimed
at strengthening the Sheikhs’ place in the order and placing them on a legitimate basis in the
early periods, later served the purpose of establishing a political power. Dreams of this kind,
recorded in sources after Safiyuddin’s death, date back to before his birth. The legitimacy
source was announced to his mother before his birth, and after his birth, dreams were seen to
built this process on solid ground. Successors who ascended the post after Safiyuddin generally
attempted to gather followers by using dreams. This policy was succesful over time, and with
the increasing number of followers, a tendency establishing a military power emerged. Military
and political activities, which began during the period of Sheikh Cuneyd and continued during
the time of Sheikh Haydar, were also supported by the use of dreams. During the time of Sheikh
Haydar, the nature of dreams no longer indicated the sheikhly post but a political formation.
With the dream seen by Sheikh Haydar, Safavid followers would adopt the name Kızılbash and
gain motivation to transform the Safaviyya order into a state.
In the Safavid period, the dreams reflected in the sources were generally intended to make
people believe in a subject or an event or to increase their credibility. In the early period, these
dreams served the purpose of consolidating the sheikhs’ position in the sect, but at times they
served as propaganda to legitimize their leadership. Many dreams were used to legitimize the
sheikhate of Safiyuddin, the ancestor of the Safavids and founder of the Safaviyya sect, and
even before Safiyuddin was born, the foundation for this was laid with dreams attributed to
him. One night, when his mother was pregnant with him, he dreamt that the sun was too big to
be interpreted and that it was coming to him through the sky, signaling that Safiyuddin would
become an important person in the future.
Not content with the dream, the sources have also disguised him in a sublime guise with
his supposed supernatural or extraordinary abilities. In his childhood, instead of playing with
his friends, Safiyuddin spent his time in prayer and fasting, angels took human form and spoke
to him, and awtât and abdal whispered in his ear that he should not worry and that he would
eventually attain spirituality and become the source of hope for the world. The mark on his
eyebrow after birth was interpreted as a harbinger of troublesome days.
The sheikhship of his son Sadreddin, who succeeded Shaykh Safiyuddin, was legitimized
by Shaykh Zahid before he was even conceived. Accordingly, before he was born, Sadreddin
appeared to Shaykh Zahid and Shaykh Zahid greeted him by saying, “Peace be upon you,
Sayyid Sadreddin Musa”. When the disciples asked whom he greeted, Zahid said, “Shaykh
Safiyuddin and Fatma’s child to be born”. Safiyuddin added that he had seen the child and that
the child had a green spot on his forehead.
After the death of Sheikh Sadreddin (1392), he was succeeded by one of his three sons,
Hodja Ali. During this period, Shi’ism is emphasized in dreams. Although it was a remarkable
period, neither Sheikh Ibrahim nor Sheikh Cuneyt has been able to identify any dreams reflected
in the sources. However, during the reign of his son Sheikh Haydar, who succeeded him after
Cuneyt’s death (1460), the Safavids’ efforts to establish an armed force were firmly grounded
in a dream.
10 SAYI 109 / BAHAR - MART 2024 TÜRK KÜLTÜRÜ VE HACI BEKTAŞ VELÎ ARAŞTIRMA DERGİSİ